76 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f9ac8c37ef51868155b34383e5396bb.pdf 20285af827f5f8de83f7c12c608666ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2515 Title A name given to the resource Tajna historia przedmiotów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.120-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tajna historia przedmiotów J e r z y S. W a s i l e w s k i Leżą przede mną trzy krążki. Dwa pierwsze to stare mo­ nety, sczerniałe, poszczerbione, wytarte. Obie przywiozłem dawno temu z Mongolii, a chociaż spotkały się dopiero na moim biurku, to związane są ze sobą w szczególny sposób. Pierwszy krążek wtajemniczenia Ta miedziana moneta pochodzi z niedzielnego ułan-batorskiego bazaru. Co tydzień na ogromnym zakurzonym placu na zachodnich peryferiach miasta, niedaleko nowego cmenta­ rza (było to już po przeprowadzce bazaru z malowniczej oa­ zy ws'rod ostatnich chińskich domków, u stóp klasztornego wzgórza Gandan) pojawiał się tłum sprzedających, kupują­ cych i oglądających najróżniejsze rupiecie. Spora ich część robiła wrażenie, jakby przez sześć dni tygodnia poniewierały się gdzieś po ulicach, a na siódmy, nie wiedzieć po co, awan­ sowały do roli przedmiotów handlu. Toteż z reguły szybko przechodziłem przez tę część targowiska, kierując się ku ma­ łemu obszarowi, gdzie handlowano rzeczami lepszej klasy. W zaciszu wysokiego ogrodzenia z desek zasiadali i przecha­ dzali się poważni starsi panowie, już nie w wyszmelcowanych - jak reszta klienteli - marynarkach, ale w odświętnych mongolskich strojach i tłoczącym się wokół nich osobnikom z pospólstwa pokazywali - lub nie, zależnie od wyników oce­ ny takiego ciekawskiego - to co chowali w zanadrzu: jakąś resztkę dawnej srebrnej biżuterii z koralami i turkusami, ta­ bakierkę z agatu lub porcelany, malowaną na płótnie lamajską ikonę lub okaz najrzadszy - mosiężnego burchana. Nie da się dziś przekazać atmosfery nielegalności, w ja­ kiej odbywały się te łowy. W Mongolii wczesnych lat 70tych, państwie w stolicy którego nie przypadkiem stał najspo­ kojniej pomnik Stalina, posiadanie i afiszowanie się przedmiotami sakralnymi, z obszaru niedawno zgniecionej religii lamajskiej nie było całkowicie bezpieczne ani dla sprzedających, ani też dla kupujących (byli nimi głównie cu­ dzoziemcy, myślący oczywiście o wywozie - a w takim przy­ padku przedmiot religijny stawał się dla władzy cennym obiektem kultury). Takie przedmioty jak tabakierki mogły 120 być pokazywane śmielej, i wtedy ujawniało się tłumione na codzień przywiązanie do likwidowanych i odchodzących form kultury narodowej, w której częstowanie się tabaką na powitanie było ceremonią najpowszechniejszą. Dochodziło zatem do zbiorowego oglądania jakiejś cenniejszej sztuki w ściśniętym wianuszku. Gdy po południu na placu przerze­ dzało się, staruszkowie-znawcy przysiadali rzędem pod par­ kanem i paląc długie fajki podawali sobie wzajemnie te na­ prawdę najcenniejsze tabakierki - własne, niekoniecznie na sprzedaż. Palcami wskazywali sobie detale, debatując szcze­ gółowo o tym, jaki wpływ na cenę ma wzór stworzony przez słoje kamienia, sposób oprawy koralowej główki albo zato­ piony w ściankach bursztynowej flaszeczki owad. Jubilerstwo biedaków - myślałem. Tamtego dnia pociągnęło mnie jednak w tę gorszą stronę bazaru, właśnie do najpospolitszej starzyzny i drobnicy, roz­ rzuconej kupkami na gazetach, wprost na ziemi. Nie wiem dlaczego spośród dziesiątków takich stert wybrałem tę wła­ śnie skrzynkę, a w niej, spod warstwy tych samych co wszę­ dzie zardzewiałych śrubek i spalonych świec motocyklo­ wych, wygrzebałem ten krążek. Pamiętam, że jeszcze kilka lat później umiałem sobie przypomnieć uczucie owego ma­ gnetycznego przyciągania, które mnie tam wiodło. Dziś nie jestem pewien, czy nie była to zwykła bazarowa gorączka po­ szukiwacza, pociąg do przepatrzenia wszystkiego. Może jed­ nak emanowało stamtąd coś, co kazało mi trafić wreszcie na tę nieczytelną, pokrytą brudem monetę. Na jednej stronie carski dwugłowy orzeł, z berłem i jabł­ kiem w szponach. Po drugiej, wbrew spodziewaniu, wcale nie profil brodatego Mikołaja I I . Spod zeskrobanego paznok­ ciem brudu wyłania się data w środku: 1863-1864 i napis cy­ rylicą dokoła: „Za usmirenie pol'skago miateża" (za stłumie­ nie polskiego buntu). A więc to nie moneta, to medal za tłumienie powstania styczniowego! Pamiętam, że wspominał o nim Żeromski w Syzyfowych pracach. Znaleziony na centralno-azjatyckim targowisku musi oczywiście wywołać rozemocjonowanie, zdziwienie - szczęściem, przypadkiem, związkiem ponad odległościami. Mało który umysł nie zareagowałby oży­ wieniem na taką koincydencję i na taki obciążony znaczeniami przedmiot. Natychmiast poja­ wiają się spekulacje, jak mógł on trafić do Mongolii. Sam przedmiot podpowiada taki oto epizod: skoro brak mu uszka do zawieszania - widać u góry, że zostało ono odłamane, a miej­ sce byle jak zaklepane - to pew­ nie dlatego, ze ktoś próbował puścić go kiedyś jako monetę. Gdzieś w jakimś zajeździe na kiachtyńskim trakcie, eskortu- �jacy kupców w drodze do Urgi esauł zabajkalskich kozaków niby to niedbale rzuca na mokry blat szynkwasu garść mie­ dziaków... A wcześniejsze, polskie etapy tej drogi? Kto i za jakiż to czyn bohaterski zosta! nim odznaczony? Za odwagę, za spryt czy za podłość? Może dostał go „za chrabrost'" junkier Zubow, Czerkies wprawdzie tylko półkrwi, ale i tak niesłycha­ nej odwagi i zapamiętałości dżygit, który po wygranej po­ tyczce gdzieś na drogach północnego Mazowsza z jakąś po­ wstańczą partią, zapędził jej trzech dowódców-młokosów do dworu. Ci ukryli się w panieńskim pokoiku na górce, Zubow wpadł tam z kozakiem, huknęła salwa, wszystkie trzy kule utkwiły w futrynie, a oni roznieśli na szaszkach nietęgich strzelców... A może dostał go za wojenną przemyślność esauł Dukmanow, weteran kampanii krymskiej, zaprawiony w starciach na Kaukazie, który w augustowskiej guberni nie tylko forte­ lem obronił prowadzone furgony z amunicją, ale złapawszy języka nahajkami wydobył od niego wiadomość, którędy cią­ gną buntownicy. Dukmanow najpierw nie rozumiał co tamten plecie o wybieraniu kożuszków, aż wreszcie pojął, że padają nazwy wsi, gdzie będą pobierać powstańczą kontrybucję w odzieży. Zasadzka skończyła się krwawą jatką. Dużo później zarówno Zubowa jak i Dukmanowa przeniesiono na Zabajkale w ramach ustawicznych wszechimperialnych translokacji. Ale przecież za odwagę wojenną dekorowano raczej krzy­ żem św. Andrzeja. Tym medalem wynagradzano pewnie inne zasługi: wierność miłościwie panującemu, współpracę z pra­ wowitą władzą, gorliwość w zaprowadzaniu nowych porząd­ ków. Może dostał go wójt Krasko z Kowieńszczyzny, które­ mu dano do wyboru: albo spalenie wioski i zesłanie wszyst­ kich mieszkańców gdzieś pod turkiestańską granicę albo zor­ ganizowanie murawiewowskiej straży wiejskiej, denuncjowanie agitatorów i pomoc w wyłapywaniu błąkających się po lasach niedobitków. To on, z medalem przyznanym za to, że nawet obywatelstwo potrafił zmusić do podpisywania wiernopoddańczych adresów, a pewnie też za schwytanie kogoś znaczniejszego, powieszonego potem w Wilnie, wyjechał później na dobrowolną emigrację w stepy nad Bajkał, gdzie ziemi pozwalano brać do woli. Dlaczegoś nie chciał do kongresowiackiej Wierszyny, wolał osiąść jeszcze dalej, aż pod chiński kordon. Dlaczego przychodzą mi do głowy wszystkie te scenariu­ szowe epizody? Czy w akademickim studium artefaktu było­ by miejsce dla takich wymyślonych obrazów, które zresztą niejeden przedmiot może z łatwością wywołać? Wszystkie te dzieje jednego pocisku, historie jakiejś żółtej ciżemki, losy tap­ czanu pewnego gestapowca i niezliczonych innych przedmiotów - czy nie lepiej zostawić je jako materiał do konstrukcji literackich? Prze­ cież nie zadowala mnie w nauce sama tylko idiografia, nudzi nanizywanie fakcików na jedną co najwyżej nitkę - chronologii, bez rekonstruowania szerszych, bardziej abstrakcyjnych wzorów - układów i relacji, modelo­ wych powiązań i systemowych zależności. Ale etnografia musi być też realistyczna - inaczej nie bę­ dzie w ogóle etnografią. Chociaż w swoich własnych wcze­ śniejszych badaniach traktowałem przedmiot prawie wyłącz­ nie jako reprezentację jakiegoś systemu myślowego (ujmując rzecz jako tekst, jako nośnik symboliki, korelat wierzeń i wy­ obrażeń, utrwalony zapis systemu intelektualnego lub spo­ łecznego) to przecież w pełniejszym oglądzie nie zamierzam poprzestawać na jego systemowym, synchronicznym wymia­ rze. Niech nie zabraknie w nim nitki diachronii, i to w takim ujęciu, by nie wypadły z pola uwagi konkretne jednostkowe losy rzeczy, a tym samym ludzi, przez ręce których przeszły, w których genealogie się wplotły. Miejscem, gdzie szczególnie mi brak takiej informacji jest muzeum etnograficzne. W tej zbiornicy rzeczy słabo wy­ pada wszelkie pozamaterialne zaplecze artefaktu, jego kon­ tekst czy tło. A już to co niepowtarzalne jest świadomie i programowo pominięte. Oglądając rzecz nie dowiemy się niczego o jej jednostkowym losie, o tym co się z nią działo i czym była dla wszystkich, którzy mieli ją w ręku - od wy­ twórcy aż do zbieracza-kolekcjonera, który ją z jej własnych kontekstów wyłuskał i do swego wstawił, przydając jej no­ wych znaczeń i obdarzając innymi emocjami. Pokażcie mi koleje losu konkretnego dzieła ludzkiej ręki zanim trafiło na wystawę i zostało zamrożone pod szkłem jako eksponat. Ta­ kich informacji nie wstydzą się podawać jedynie w małym regionalnym muzeum czy izbie pamięci. A jeśli i tam prze­ wodnik tego nie odsłoni - pozostaje własna domyślność i wyobraźnia. Trzeba uruchomić w sobie „hermeneutykę rzeczy", otwo­ rzyć się na mowę przedmiotu. Wcale nie trzeba do tego być kolekcjonerem, acz skądinąd posiadanie ułatwi otwarcie, zwłaszcza jeśli staje się to w szczególnych okolicznościach. Przedmiot ma w sobie moc. Trzeba tylko stanąć na jego dro­ dze, a on zmusi nas do wysłuchania swojej historii. I wtedy inaczej patrzymy na inne przedmioty. Pora przyjrzeć się dru­ giej monecie. 1 Wtajemniczenia krążek drugi To już prawdziwy pieniążek. Mosiężny, z chińskimi i ujgurskimi znakami wokół kwadratowego otworu pośrodku przez taki otworek nawlekano monety na sznury do tezauryzacji, wplatano w warkocze, przyszywano jako ozdobę stro­ ju. Jak wszystkie zdezaktualizowane monety mógł służyć różnym celom praktycznym - np. jako zakończenie sznura, przewiązującego lamajską księgę. Po przymocowaniu (do jednej lub kilku złączonych takich monet) kawałka owczej 121 �sierści, powstawał swoisty pompon z obciążnikiem. Używa­ no go do gry „tebek", polegającej na wielokrotnym, jak naj­ dłuższym podbijaniu go nogą, podobnie jak na warszawskich podwórkach i boiskach grywa się „w zośkę". Pamiętam, że gdy sam w nią grywałem, intrygowała mnie ta nazwa. Nie ma ona przecież nic wspólnego z zasadami gry, nie tłumaczy się jej techniką, nie wiadomo kim była tajemni­ cza kobieta, która użyczyła jej swego imienia. Czytałem gdzieś, że taką grę znano już w starożytnym Rzymie - wspo­ mina o niej bodaj któryś z Pliniuszy. Może więc stamtąd? No ale przecież nie było łacińskiego odpowiednika greckiego imienia Sophia (gdyby to ono miało być ewentualnym źródłosłowem swojskiej Zośki). Pochodzenie nazwy - jak i samej gry - zostawało więc dla mnie zagadką - aż do ze­ tknięcia się z jej mongolskim odpowiednikiem. Na taki „miedziak" mówi się po mongolsku „dzos", (co słownikowo znaczy „miedź). Skądinąd w wymowie buriackiej brzmiałoby to „zos", ale nawet gdybym o tym wcześniej pomyślał, to nie przyszłoby mi do głowy skojarzenie - na przekór tysiącom kilometrów dzielących te formy geogra­ ficznie i lingwistycznie - buriackiego „zos" ze swojską „zoś­ ką". Ale oto natrafiam na informację, która niezwykle upraw­ dopodobnia ten związek. Oto Grigorij Nikołajewicz Potanin wspomina (a dotyczy to lat około połowy XIX wieku) że kadeci szkoły wojskowej w zachodniosyberyjskim Omsku grywali w grę „zośka". Eureka! Skoro „zośka" notowana jest na Syberii pod tą na­ zwą, nic przecież po rosyjsku nie znaczącą (nie notuje jej ża­ den ze słowników, a tym bardziej nie ma w rosyjskim takie­ go imienia), to znaczy że zapożyczono ją od Buriatów (co su­ geruje zresztą autor, rozwiewając tym nasze obawy, że z Buriacji do Omska jeszcze daleka droga). A że nazwa buriacka nie brzmiała po rosyjsku naturalnie, więc dodano końcówkę, która ułatwia deklinację, uzupełniając ją do formy „zośka". A więc swojska „zośka" to pierwotnie mongolski i buriacki „miedziak", za pośrednictwem formy rosyjskiej, asemantycznej. Już wiem, kto przyniósł ją do Polski: mówiąc metaforycznie, ci sami absolwenci omskich i irkuckich szkół wojskowych, kiedy ich stamtąd wysłano do „usmirenia pol'skogo miateża", a którzy potem wracali z medalami. Zna­ my już ten szlak - ktoś kto dopiero co odnalazł w tamtej czę­ ści świata pierwszy miedziak - materialny dowód kontaktu między stepem a Mazowszem, natychmiast nabiera przeko­ nania, że i drugi krążek pokonał tę samą drogę, w tym samym czasie wędrując z tymi samymi ludźmi. Przedmiot material­ ny - rzecz jak najbardziej namacalna - wystarczy jako dowód prawdziwości takiej hipotetycznej rekonstrukcji. Nie ma dla badacza większej radości niż wtedy, gdy zda­ rzenie, które wydarzyło się mu osobiście doprowadza go do jakiegoś naukowego odkrycia czy ustalenia. Nie ma też większej pokusy niż ta, by ulec temu czarowi. Ale wzorem musi być raczej przebiegły Odyseusz, który przez rozum i silną wolę potrafił nie posłuchać głosu zwodzących syren. Do jakiego masztu sceptycyzmu mamy się przywiązać, by trzeźwo i bezpiecznie płynąć dalej ku prawdziwym odkry­ ciom? Czy przy budowaniu hipotez naukowych umiemy się wyzbyć pokusy wiązania ze sobą faktów, które połączyły się ze sobą w naszym prywatnym życiu, w którym przecież za­ nurzone jest badanie? Czy można ustrzec się przed istnym „przymusem kojarzenia", który zaślepia nas na fakt, że pew­ ne związki, dla nas oczywiste, jak np. relacje, nie istnieją „naprawdę", a leżą tylko - jak Ruskinowskie piękno „w oku obserwatora". 2 122 Ileż to klasyfikacji, periodyzacji, rekonstrukcji, modeli przedstawia fakty w jakimś powiązaniu i pogrupowaniu nie dlatego, że w ten właśnie sposób one się organicznie ze so­ bą łączą, ale dlatego, bo dzięki temu autorowi wszystko zga­ dza się w jego naukowej buchalterii. Żadne znalezisko, żad­ na rzecz ani informacja nie może pozostać bezużyteczna, zbyteczna, niezinterpretowana. Wszystko ma swoje miejsce, wszystko pasuje do siebie w uczonej konstrukcji, bo tak to się kojarzy badaczowi, dając mu błogie poczucie ładu i har­ monii. I oto wystarczy jeden kamyk by zburzyć tę psychologicz­ ną konstrukcję, tę syntezę prawdy i zmyślenia. Dostaje się wtedy nauczkę, by nigdy nie dopinać gorsetu teorii (konstruktu, modelu) na ostatni guzik. Wystarczy jedna lektura, byle właściwa. Na przykład „Zły" Tyrmanda. Tyle tu szczegółów z Warszawy lat 50tych, istna etnografia miasta. Jest nawet informacja o grach, 0 tym że przed wojną grywano w pliszki, w cymbergaja i in­ ne, ale nie znano jeszcze „zośki" - ta przyszła zaraz po wyz­ woleniu. Kto ją zatem przyniósł? To nie zabąjkalscy kozacy z cza­ sów powstania? Czyżbym musiał zarzucić obraz sołdatów grających „w zosku" na oczach polskiej dzieciarni? Ale to ponad moje siły - zbyt wielka jest moc obu krążków. Nadal będę więc trwał w przekonaniu, że byli to żołnierze ze wschodu, tyle że oczywiście nie z carskiej, a z czerwonej ar­ mii. A jeśli, co niewykluczone, napotykam na sygnały, mówiące że „w zośkę" grywano jeszcze przed wojną, (choć niekoniecznie w Warszawie), chętnie wrócę do hipotezy wcześniejszej. Tak czy owak, niezależnie od datowania, nic nie zachwieje mojego przekonania, że gra przyszła po woj­ skowym szlaku. Dwa przedmioty są tego aż zbyt silnym do­ wodem. Krążek trzeci - lekcja trzecia On także ma otwór, ale to już nie miedziak - to nieco większe, zielonkawo żyłkowane kółko z jaspisu, spłaszczone, cienkie, o zaokrąglonych krawędziach otworu wewnętrznego 1 obwodu. I nic poza tym. Można tylko zgadywać, że wyrób jest chiński, w każdym razie Mongołowie takim rzemiosłem się nie parali. Poza tym kompletne zero informacji (co najwyżej, jeśli cena miałaby stanowić jakąś namiastkę informacji o rzeczy, to kosztowała dość drogo). Idealna prostota, brak jakichkolwiek cech stylo­ wych, wzorów czy nacięć, nawet uchwytu. Nie ma żadnego �punktu wyjścia do przypuszczeń na temat pochodzenia, wie­ ku, przeznaczenia czy choćby aktualnego sposobu użytkowa­ nia. Mała enigma, tajemniczy monolit, nieme dziecko niezna­ nych rodziców, zagadka Kaspara Hausera. Milczenie tego przedmiotu prowokuje. W realiach kultu­ rowych Azji Centralnej można zakładać praktycznie tylko jedną jego funkcję - ozdoby. Może była to przywieszka do woreczka na tabakę, obciążnik ułatwiający założenie go za pas? Ale mongolskie przywieszki, podobnie jak ich bardziej znane japońskie odpowiedniki, „netsuke", były z reguły figu­ ralne. Może zatem jakiś rodzaj wieszadełka w odświętnym kobiecym stroju? W takim razie prosiłoby się o ornament, o jakiś kwiatek, ozdobny detal. Czy można sensownie wnioskować z milczenia? Czy dla znaczenia rzeczy wynika coś z faktu, że nie ma ona żadnego widzialnego znaku, mówiącego o jej tożsamości? A może z tego ubóstwa trzeba uczynić cnotę i przypomnieć sobie, że skrajna ascetyczność przedmiotu może służyć upostaciowaniu wartości abstrakcyjnych: ideału, absolutu, transcendencji. Nieprzypadkowo takie same, intrygujące swą prostotą kamienne i brązowe kręgi i krążki z otworami były znane w Chinach już w okresie archaicznym. I może to samo coś, co stanowiło o ich mocy wtedy, nadaje im wartość teraz, gdy przeszmuglowane z dawnych cesarskich kolekcji trafiają na rynek antykwaryczny. Jeśli zachowa się do tego oryginalny, stary futerał z imperialnymi pieczęcia­ mi, to będzie on czytelną gwarancją, że ten właśnie przedmiot swoją mocą intrygował już władców dawnych dynastii. Trafi on na aukcję zorganizowaną przez któryś z wielkich domów aukcyjnych, w Londynie lub Hongkon­ gu, specjalnie dla tego jednego obiektu, pod hasłem „bar­ dzo ważny dysk rytualny bi" Kształty i rzeczy najprostsze najlepiej materializują odwieczność - czy będą to niewielkie kółka z muszli, o prze­ szłości których tyle wiedzieli Trobriandczycy, czy monstrual­ ne kręgi z innych wysp mórz południowych, istne kamienie młyńskie, które przyciągają do siebie magnetycznie nawet w antykwariacie, w stolicy któregoś z dawnych kolonialnych mocarstw. Albowiem moc mają w sobie nie tylko przedmioty wy­ stawne, bogate, naładowane pięknem. Tak, one też dają po­ czucie obcowania z transcendencją. Kiedy zwiedzając kate­ dralny skarbiec albo przycerkiewne muzeum patrzę na wy­ jątkowej roboty złoty pektorał czy prawosławny krzyż z rę­ kojeścią, myślę o tym, jak konający kardynał lub archimandryta wczepiał się weń kurczowo na łożu śmierci, by palca­ mi czuć, że Zbawiciel go nie opuszcza. Gdy biorę do ręki pa­ rę imponująco masywnych, wymyślnych noży rytualnych, wiem jak czuł się lamajski ofiarnik w czasie ceremonii wy­ ganiania zła, składając ofiarę z człowieka-kukły „dzolig". Parafernalia są potężną gwarancją mocy każdego aktu reli­ gijnego. Oczywiście moc ma w sobie tylko przedmiot prawdziwy, a nie byle jaki zakup - owoc krótkotrwałej przygody w super­ markecie, zrodzony z przelotnego związku klienta z wielką nierządnicą rynku. O przedmiocie-gadżecie wiadomo, że przeleci przez nasz dom - w stadzie innych - pokonując w błyskawicznym tempie drogę między wózkiem zakupo­ wym a śmietnikiem. Przedmiot prawdziwy jest nieśmiertelny. O wrzuconych w potlaczu do ogniska miedzianych płytach będzie się jeszcze długo pamiętać. Zawsze byli i będą ikonoklaści i hunwejbini, Savonarolowie, Attylowie i rzecznicy mód, które uczą nas nie znosić designu z minionego sezonu. Ale to rzecz jest w końcu naszą jedyną wiecznością. Znany aforyzm, mówiący że człowiek jest epizodem w dziejach przedmiotu wywoła u kolekcjonera mniej odruchowy sprze­ ciw niż u innych. Rzeczy zmuszają nas do myślenia o wieczności, i to w obu kierunkach - zarówno w przyszłość, w długo-wieczność, jak i w przeszłość, w od-wieczność. Jak srebrne naczy­ nie chrzcielne, upamiętniające siedem pokoleń rodu Castorpów, ewokujące w małym Hansie to „na pół marzycielskie, na pół niepokojące uczucie czegoś płynącego i zarazem sto­ jącego, jakiegoś zmiennego trwania, które miało w sobie rytm i powrotu, i zawrotnej jednostajności". Żeby zakorzenić nas w przeszłości, przedmiot musi być sam w niej dobrze zakotwiczony. Dlatego tak ważny jest znak wytwórcy - sygnatura autora, stempel warsztatu, cienko gra­ werowane inicjały zegarmistrzów kolejno reperujących stary mechanizm czy grubo, stolarskim ołówkiem napisane nume­ ry na dnie szuflad komody, by łatwiej pasowały. Zakorzenie­ nie w kulturowym kontekście stanowi o tożsamości. Stary turkmeński dywan ma cechy stylowe, umożliwiające jego identyfikację nie tylko z plemienną grupą Erzari, ale wręcz z okolicą miasteczka Dali nad Amu-darią, gdzie musiał po­ wstać; współczesny dywan afgański nie daje patrzącemu tej możliwości tropienia rodowodu - jest zbieraniną wzorów, z których każdy należał kiedyś do innej grupy rodowej, okre­ ślał konkretną, odmienną proweniencję. Dzięki rzeczom wybiegamy też w przyszłość. To one zmuszają zbieracza do pomyślenia o potomkach, o spadko­ biercach, o przyszłych oglądających. Zakorzeniając nas w przeszłości i wyrastając w przyszłość przedłużają naszą eg­ zystencję. Jednocześnie, w innym wymiarze, poszerzają ją, rozbudowując naszą osobowość i tożsamość kulturalną. Tak­ że ktoś, kto nie ma ochoty ograniczać się do tożsamościowe­ go emploi, zdeterminowanego przez tradycję rodzinną i jej pamiątki, może zbudować inną tożsamość z obiektów groma­ dzonych osobiście. Może wyrwać się z ograniczeń własnej kultury i własnego horyzontu zachowań. Zbierając exotica dotykam rzeczywistości najodleglejszej, obcując z chińszczyzną cofam się w przeszłość najdalej jak mogę. Pijąc her­ batę przy niskim stole, który był niegdyś „łożem opiumo­ wym" w chińskiej palarni opium nie staję się starym Chiń­ czykiem, ale łatwiej mi wejść wyobraźnią w tamten świat. Na przekór osławionej alternatywie „być albo mieć" upie­ ram się, że „mieć" (zbiór rzeczy) niesie tę samą wartość du­ chową, co „być" (zbieraczem rzeczy). 3 4 PRZYPISY 1 Przypomina o tym etnologia skandynawska - patrz np. L.Otto, L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and objects of memory, „Ethnologia Scandinavica", vol. 28, 1998, s. 77-92 G. N . Potanin, Ocerki severo-zapadnoj Mongoła, S. Peterburg 1881, s. 120 2 5 T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, s. 48 Przegląd takich współczesnych postaw wobec pamiątek daje B. Rogan, Things with a history - and other posessions, „Ethnologia Scandina­ vica", vol. 28, 1998, s. 93-107. Tamże podstawowa literatura do tak rozu­ mianej przez współczesną antropologię anglosaską „materiał culture". 4 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/660f00d9f727312c1befaa002bcc4a73.pdf f87e858dbf8a2c9df2a700bd4e71f5d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource kultura ludowa pogranicze etniczne rubież etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1932 Title A name given to the resource Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.47-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 ZYGMUNT Katedra KŁODNJCKI Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego TAK ZWANA RUBIEŻ ETNOGEOGRAFICZNA, A PROBLEM GENEZY PRZESTRZENNEGO ZRÓŻNICOWANIA KULTURY LUDOWEJ W POLSCE Różnice kulturowe interesowały etnografię, a zwłaszcza etnologię oraz antropologię kulturową, już od zarania tych bliskich sobie dyscyplin. Wodrębnościach kulturowych, które charakteryzują bądź charakteryzowały mieszkańców tego czy innego obszaru, badacze dopatrywali się często odzwierciedlenia zróżnicowań etnicznych, oddziaływania środowiska geograficznego, przenikania elementów z jednej kultury do drugiej (dyfuzje) lub innych przyczyn. Badanie zróżnicowania kulturowego interesuje badaczy reprezentujących różne kierunki czy należących do odmiennych szkół, zwłaszcza szkoły kulturowo-historycznej. W Ameryce na tym opiera się teoria areałów kulturowych. Efektem badań przestrzennego zróżnicowania elementów kulturowych są liczne skartowania, w tym także atlasy etnograficzne. Mapy, o których mowa, są jednakże tylko zbiorami określonych systematycznie lub typologicznie cech kulturowych ukazanych od strony zróżnicowania przestrzennego i w konkretnych przedziałach chronologicznych. Przy interpretacji tak zestawionego materiału faktograficznego szczególnie przydatna jest metoda etnogeograficzna polegająca na odtwarzaniu genezy elementów kulturowych na podstawie analizy konfiguracji zasięgów z uwzględnieniem roli środowiska geograficznego oraz czynników historycznych (K. Moszyński, 1958, 1962; M. Pokropek, 1981; Z. Kłodnicki, 1988, 1994). Podczas gdy technika kartograficzna stoi już na wysokim poziomie i na ogół nie spotyka się z krytyką, to nie można tego samego powiedzieć o metodzie etnogeograficznej. Ta ostatnia bywa stosowana ze zmiennym powodzeniem. W prezentowanym artykule chciałbym odnieść się do pewnej dyskusji rozpoczętej jeszcze w połowie lat trzydziestych XX wieku, gdyż stanowi ona dogodny punkt wyjściowy do rozważań nad przestrzennym zróżnicowaniem kultury ludowej w Polsce i jego genezą. WYKREŚLENIE PRZEZ RUBIEŻY KAZIMIERZA ETNOGEOGRAFICZNEJ MOSZYŃSKIEGO Badania prowadzone przez wybijającego się wówczas, a już wkrótce największego polskiego etnografa i etnologa Kazimierza Moszyńskiego, zaowocowały w 1927 roku artykułem Lud polski w dorzeczu Wisły. Do rozprawki tej �48 autor dołączył "Mapę etnograficzną dla kilku cech kultury ludowej w dorzeczu Wisły. 1927 r.", na której zaznaczył zasięgi występowania radia rylcowego. sochy, brony laskowej, cepa gązewkowego, jarzma kulowego, zaprzęgu jednokonnego w hołoble i duhę oraz (ciężkiej) kijanki półwalcowatej z jednej strony. a radła słupicowego (ramowatego), pługa drewnianego (koleśnego) i płużycy. brony słupkowej (beleczkowej), cepa kapicowego, jarzma podgarlicowego (ramowatego), zaprzęgu przy dyszlu oraz kijanek łopatkowatych i mieczykowatych z drugiej, mapa 4. Mapą tą autor zilustrował rubież etnogeograficzną dzielącą kraj na dwie "prowincje": północno-wschodni,! i południowo-zachodnią. Już wówczas zauważył on, że "Wytwory, znajdujące się w obrębie pierwszej, nawiązują do kultury ludowej Polesia i właściwej Białorusi. Wytwory zaś zawarte w prowincji drugiej, S,!, na ogól bior,!c, kulturalnie wyższe i posiadają rozległe wschodnio-zachodnie zasięgi, wkraczające z jednej strony głęboko w Niemcy i w ogóle w Europę zachodni,! oraz środkową, z innej w prawobrzeżną, a nawet lewobrzeżną Ukrainę" (K. Moszyński. 1927, s. 167). Zauważając, że ów pas przejściowy jest pozornie podobny do granicy językowej dzielącej gwary mazowieckie od pozostałych dialektów polskich, pisał wówczas K. MoszYllski (1927, s. 168): "w gruncie bowiem rzeczy jest [ta granica] dla każdego wytworu kulturowego czemś zupełnie chwilowem i przemijającem. I niewątpliwie jest taką często. M niej więcej na tej linji tempo wymiany dawnego wytworu przez nowy ulega zwolnieniu; wskutek tego jedna linia graniczna dopędza inną". Rubież tę, którą wówczas określił terminami "granica" i "pas przejściowy", objaśnił Moszyński warunkami geograficznymi: "Rzadkie zaludnienie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia oraz największe oddalenie od południa i zachodu Europy znajdują tu swój zewnętrzny wyraz". Zanikające elementy kulturowe zachowały się tu dłużej: przykładem może być brona laskowa, która w drugiej połowie XIX wieku zajmowała ogromne obszary północnej Polski, nie wyłączając Poznańskiego (K. MoszYllski, 1937b, mapa na s. 115) i socha, która dawniej sięgała głęboko ku południowi w widły Wisły i Sanu (PAE, zesz. I, mapa 4, opracował M. Pokropek). W dwa lata później, we wstępie do I tomu Kultury ludowej Slowio/J K. Moszyński (1929, s. IV) napisze: "Ileż to razy, śledząc zasięgi technik. narzędzi czy też wątków wierzeniowych, albo instytucji społecznych, będziemy przekraczać rubieże danego kraju słowiańskiego, rubieże Słowiańszczyzny. Europy, Eurazji ... W szczególności granice językowe - nie mówiąc wcale o rasowych - niemal wszędzie otworz,! się przed nami na rozcież. Obcość języka i krwi stanowi słabszą przeszkodę dla przenikania kulturalnych wpływów od byle pasma gór, od byle bagnistej puszczy. Prawdziwie ciężko ważą tylko warunki geograficzne, nieraz co prawda zamaskowane i na pierwsze wejrzenie trudno uchwytne. Najczęściej one to właśnie powodują tu i ówdzie zgodności w zasięgach wytworów kulturalnych (w ścisłym znaczeniu słowa) z jednej - i gwar czy języków lub ras z drugiej strony. Wtedy, rzecz prosta, nie granica języka lub krwi stanowi o granicy jakiegoś wytworu czy zespołu wytworów, lecz zarówno o pierwszych, jak i o drugiej stanowi granica geo graficzna". �49 INTERPRETACJA JANA CZEKANOWSKlEGO W kilka lat później Jan Czekanowski zreferował w Polskiej Akademii Umiejętności pracę Zró::nicowanie etnogeograjiczne Polski w .I~wietle przeszlo.l~ci (1935a, 1935b). Znaną nam już rubież etnogeograficzną uzupełnił kilkoma nowymi zasięgami l i objaśnił ją jako odwieczną granicę najpierw między ludami indoeuropejskimi a fińskimi, a przekroczenie jej "przez Bałto-Słowian spowodowało ich rozpadnięcie się na Bałtów i Słowian, tak samo jak przekroczenie tej granicy przez polski obszar językowy spowodowało wyodrębnienie Nowego Mazowsza. Zupełnie analogicznie przekroczenie tej samej granicy przez Słowian mogło spowodować wyodrębnienie się Słowian wschodnich". (J. Czekanowski, 1935a, s. 67). ODPOWIEDŹ KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO W IV tomie "Ludu Słowiańskiego" w artykułach Varia i Niektóre przyczyny ~ró=l1icow(/l1iakullUry ludowej w Polsce K. M oszyński przekonująco podważył interpretację 1. Czekanowskiego i wykazał rażące niedokładności w jego pracy. Ten drugi artykuł MoszYllskiego pozostaje do dziś najlepszym wyjaśnieniem genezy zróżnicowania połskiej kultury ludowej. Objaśniając rubież, którą określił jako "etnogeograficzną" i w nawiązaniu do swego artykułu z roku 1927 pisał: "Oparłszy się na fakcie, że wyjąwszy jarzmo podgarlicowe, literalnie wszystkie wytwory, charakteryzujące w danym związku zachód i południe Polski, panują czy panowały także na rozległych sąsiednich obszarach Europy, położonych na zachód czy południowy zachód od naszej Rzeczypospolitej, usprawiedliwiam ów podział warunkami geograficznymi. Albowiem: 1) zachód i południe naszego kraju znajduj,! się bliżej tzw. Zachodu w sensie środkowej i zachodniej Europy, niż północny wschód; 2) zachód i południe są od wieków bardziej »polne« w tym rozumieniu, iż posiadają więcej przestrzeni otwartych, łatwiej dostępnych, małoleśnych; 3) zachód i południe posiadają od wieków gęstsze zaludnienie, co na ogół sprzyja szybszemu rozchodzeniu się tak zwanych kulturalnych fal (w danym wypadku fal przychodzących z Zachodu)" (K. Moszyński, 1937b, s. 83-84). DALSZY PRZEBłEG DYSKUSJI W rok pozme] ukazał się artykuł Stanisława Dworakowskiego o rubieży polesko-wołyńskiej, w którym autor, w oparciu o analizę przebiegu linii graniczących elementów kulturowych uwzględnionych wcześniej przez K. Moszyńskiego (1927) oraz kilku innych cech kulturowych 2 wykazał, że I Wykreślaj<!e rubież J. Czekanowski (1935a,1935b) do znanych już nam z artykułu K. Moszyilskiego (1927) zasiygów elementów kulturowych dodał kilka nowych, a mianowicie zasięgi przęślic kn,;7.ołkowych i łopatkowatych według Moszyńskiego (1929), oraz bardzo nieściśle zasięgi pazdurów i śparogów według A. Bachmanna oraz stępy kielichowej według L. Popicia. 2 Poza zasięgami elementów kulturowych, znanymi nam już z artykułu K. Moszyńskiego (1927). S. Dworakowski (1938) uwzglydnił jeszcze północną granicę zasięgu wsi o kształcie widlicy, północn,! granicy pm;ślicy kryżołkowej i południową przyślicy łopatkowej i grzebienia, południow,! granicę wystypowania wierzeń o demonie zwanym rusałką lub kozytką i granice zasięgów niektórych ziół (łopianu, bylicy i pokrzywy), używanych przeciw czarownicom w wigilię św. Jana. 4 - LuJ t. LXXVII �50 w dalszym przebiegu polska rubież etnogeograficzna skręca na wschód i przechodzi Wzniesieniem Środkowowołyńskim (S. Dworakowski, 1938, s. 8). Jej powstanie i trwałość Dworakowski tłumaczy tak samo jak Moszyński i zauważa, że pokrywa się ona ze zróżnicowaniem językowym tego obszaru. To ostatnie miałoby mieć swe uzasadnienie historyczne "w odmiennym pochodzeniu plemiennym dzisiejszych Wołyniaków i Poleszuków. Pierwsi wywodzą się bowiem od dawnych Dudlebów [ ... ] drudzy zaś są potomkami Drewlan" (S. Dworakowski, 1938, s. 9 i II). Interpretując· rubież polesko-wołyńską autor odwołuje się także do argumentów antropogeograficznych, historycznych, demograficznych i rasowych. Po II wojnie światowej Jan Czekanowski w publikacjach nawiązywal zarówno do swego wystąpienia z 1935 roku, jak i do wspomnianej krytyki K. Moszyńskiego (I 937a, 1937b) nie odstępując wprawdzie od interpretacji "etnicznej", ale przyjmując również pogląd, że rubież etnograficzna (nie "etnogeograficzna" jak u Moszyńskiego) odpowiada granicy zwartego zasięgu wielkich lasów i puszcz pokrywających dawniej północno-wschodnią część naszego kontynentu. W drugim wydaniu Wstępu do historii SIowialI nawiązuje tę rubież do wyników badań A. G. Haudricourta nad wozem, a dokładniej jego konstatacji, że "wóz ciągnięty za dyszel przy pomocy jarzma przez parę zwierząt pociągowych nie przekracza w kierunku pólnocnym linii biegnącej od południowego cypla Skandynawii (Skanii) aproksymatywnie przez Zatokę Gdańską zrazu naszą rubieżą etnograficzną, [ ... ] a dalej przechodz<!cej na północne kresy Ukrainy, ujście Donu i zbocza północne Kaukazu. Stamtąd przeciąwszy Morze Kaspijskie, przechodzi ona północną granicę [ ... ] strefy irańskiej i [ ... ] dalej na wschodzie przecina górną część dorzecza Mekongu [ ... ] i dochodzi do Zatoki Tonkińskiej" (J. Czekanowski, 1957, s. 391-392). Dla Jana Czekanowskiego jest to wyraźny ślad pierwotnej ekspansji indoeuropejskiej lub jej oddziaływań. Do dyskusji przyłączyli się teraz etnografowie mlodszego pokolenia. Agnieszka Dobrowolska w artykule Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie ustosunkowała się krytycznie do wykreślania rubieży etnograficznych zarzucając autorom aprioryzm, a ponadto pomijanie cech wspólnych badanych obszarów. "Stosowana analityczno-porównawcza metoda badań wyabstrahowana z kontekstu historycznego, nie związana z podłożem geograficznym i gospodarczym, zacieśniona do niewielkich obszarów, pomijająca chronologię pojawienia się badanych wytworów, nastawiona przy tym wyłącznie na działania naukowo jednostronne, bo zmierzające do wychwycenia różnic dzielących poszczególne zespoły kulturowe, nie mogla przynieść, rzecz jasna, wyników zadowalających". (A. Dobrowolska, 1967, s. 62). W artykule jest mowa o trzech rubieżach: północno-wschodniej (A. Dobrowolska nazywa ją "wschodnią"), zachodniej, to jest śląsko-łużyckiej rubieży leśnej wytyczonej przez Adolfa Nasza (1958) i południowej (autorka ma tu na myśli rubież karpacką wytyczoną przez 1. Czekanowskiego, do której to koncepcji po 1935 roku autor już nie wracał). Uwagi A. Dobrowolskiej tylko częściowo mogą dotyczyć rozważanej tu rubieży północno-wschodniej, bowiem zarzuty nieuwzględniania podłoża geograficznego i zawężenia terytorialnego z pewnością nie mają tu miejsca. �51 Agnieszka Dobrowolska nie podważyła obiektywnie wykreślonych przez K. Moszyńskiego zasięgów, ale przypominając za 1. Topolskim historię radła i sochy na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej (1967, s. 68-75) zwróciła uwagę na rolę granic politycznych, "które przyczyniają się walnie do przejmowania i scalania różnych form gospodarki oraz do wytwarzania stref mieszanych w zależności od przewagi i atrakcyjności danej kultury. W realnych warunkach tworzenia się kultur, badanych przy użyciu najbardziej chyba wszechstronnej i płodnej metody integracji [jej twórcą był Kazimierz Dobrowolski - przypis Z.K.] może się znaleźć jeszcze miejsce na różne formy obszarów kulturowych, wśród których mogą się pojawić np. tak zwane mikroregiony. Takie mikroregiony ukształtowały się rzeczywiście po obu stronach Wisły, przy czym poważne dane prowadzą do przeświadczenia, że ich zgrupowanie nad Wisłą było dopiero wynikiem połączenia się Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską" 3 (1967, s. 77). W innym miejscu (1967, s. 81) omawiając rubież południową, autorka stwierdza, że poglądy o hamującym wpływie takich czynników jak rzeki, lasy, puszcze i góry na rozchodzenie się elementów kulturowych, są już dziś przestarzale4. Józef Gajek w rozprawie Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Po/ski wykreślił kilka wiązek zasięgów elementów kulturowych. Niektóre z nich mają przebieg podobny jak rubież etnogeograficzna 5. Interpretując je 1. Gajek (1976, s. 160-161) skłaniał się do znanego nam już wyjaśnienia K. Moszyńskiego, dodając w innym miejscu (ł 976, s. 165), że "czas powstania tych zasięgów jest zapewne różny, a istnienie ich na tym wieloetnicznym obszarze jest wynikiem różnych procesów". PRÓHA W OPARCIU KONTROLI O MAPY PRZEBIEGU POL'IKIEGO ATLASU RUBIEŻY ETNOGRAFICZNEGO Po 1\ wojnie światowej powstał Po/ski At/as Etnograficzny (PAE), którego twórcą był J. Gajek. Wśród paru setek map opublikowanych w sześciu zeszytach PA E znajdują się także skartowania tych zjawisk kulturowych, których zasięgi tworzyły rubież naszkicowąną w 1927 roku przez K. Moszyńskiego. Nadarza się więc okazja, aby na gruncie badań terenowych przeproa zbiciność rubieży z przebiegiem granicy Korony i Litwy w XIV wieku zwrócił już wcześniej uwag!; S. Żejmo-Żejmis (b.d., s. 334, tamże mapa). 4 Autorka nie Ina pog);!dów K. Moszyńskiego, skoro przypisuje mu sformułowanie, którego nigdy nie napisał: "rubież nalcży traktować raczej jako styk fal kulturowych zachodniego i wschodniego pochodzenia na obs/.arze Polski południowo-zachodniej oraz północno-wschodniej" lA. Dobrowolska, 1967, s. n). ; Wiązki /.asi<;gów wytworów kulturowych przebiegających podobnic jak rubió. etnogeograficzna J. Gajek wykreślił w oparciu o cytowane już mapy K. MoszYI1skiego, a ponadto uwzględnił kilkanaście dodatkowych północno-wschodnich zasi<;gów, a mianowicie stęp cylindrycznych, stl;Porów jednostronnych, chałup wąskofrontowyeh, maślnic z urządzeniem zabezpieczającym przed wychlapywanicm śmietany, oraz dodatkowe zachodnie i południowo-zachodnie zasi<;gi: na/.wy spichrza "świron", lekkich włóków krokwiowych, zwyczaju wywożenia soch w pole za pomoc,! dwukolnych wózków, przechowywania ziarna w drewnianych kłodach, ugorowania zbiorowego. chałup s/erokofrontowych z "głuchym" podcieniem, st<;p kielichowatych i dwustronnych stęporów. �52 wadzonych pół wieku później od Moszyńskiego sprawdzić istnienie, a zatem i trwałość rubieżyetnogeograficznej 6. Mapy P A E opierają się na badaniach terenowych przeprowadzonych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku przez wyszkolonych etnografów według jednolitych kwestionariuszy w ponad 340 wsiach-punktach badawczych. Zasadnicze informacje są naniesione na mapy techniką punktową, a więc najbardziej ścisłą z technik kartograficznych. Nie ma jednak pewności, czy badane wsie zawsze są reprezentatywne dla interesujących nas cech kulturowych. Dodajmy jeszcze istotne zastrzeżenie: jakość przeprowadzonych badań terenowych jest różna, co sprawiło, że tylko niektóre mapowane zagadnienia udało się przedstawić na mapach w przekrojach chronologicznych. W efekcie trzeba było potraktować zasięgi w sposób statyczny, to jest przyjmując z map diachronicznych stany najdawniejsze ilustrujące zasięgi ze schyłku XIX i początków XX wieku oraz zakładając, że mapy nie uwzględniające przedziałów chronologicznych opierają się na materiałach równie dawnych. Tworząc z kilku map punktowych skartowanie syntetyczne nie musimy, a nawet nie powinniśmy posługiwać się techniką linearną lub szrafurową. Przetworzenie mapy punktowej na płaszczyznową pociąga bowiem za sobą generalizacje, które zacierają obraz rzeczywisty. Bowiem na mapie, tak jak w rzeczywistości, mamy do czynienia z zasięgami o nieregularnych granicach. To, czy obwiedziemy linią wyłącznie zwarty obszar występowania danego elementu, czy przeciwnie - uwzględnimy izolowane enklawy, to jest wyspowe czy rozproszone występowanie badanych cech kulturowych, w każdym przypadku będzie niedopuszczalnym uproszczeniem. Mapy nr 1 i 2 tworzyłem przenosząc poszczególne informacje z wybranych kart P A E na kalkę. Mapy te przedstawiają z reguły zanikające elementy kulturowe, zatem gdy w punkcie badawczym brakowało informacji o występowaniu danego zjawiska, a w polu sąsiednim, a więc nie dalej niż 5-7 km, autor mapy zamieścił informację pozytywną (zwykle w oparciu o dane z literatury lub ze zbiorów muzealnych), to na kalkę nanosiłem tę informację pozytywną. Takich przypadków było zaledwie kilka. Ten świadomy zabieg interpolacji oraz wspomniane wyżej zastrzeżenia dotyczące reprezentatywności punktów badawczych i jakości badań sprawiają, że na syntetyczną mapę punktową należy patrzeć jak na pewne uogólnienie: bardziej interesować nas będą pewne prawidłowości dające się zauważyć na większych obszarach, aniżeli informacje z pojedynczych wsi-punktów badawczych 7. 6 Z braku miejsca nie będziemy natomiast sprawdzali zasi~gów "dodanYl:h" w roku 1935 przez 1. Czekanowskicgo, poprzestając w tej mierzc na gruntownej krytyl:e Moszyńskicgo (K. Moszyński, 1937a, 1937b). 7 Mapę syntetyczną nr l, ukazującą strefę południowo-zachodnią. opracowano w oparciu o następuj,!ce skartowania Polskiego Atlasu ElIlIIgrą(iczlleyo: Płozowe radIa czworoboczne (zeszyt III, mapa 140) [u K. Moszyóskiego "radla słupicowe"]; Płużyce (zeszyt III, mapa 148); Drewniane pługi koleśnc (zeszyt m. mapa (52) [u K. Moszyóskiego "drewniane plugi"]; Podstawowe typy i odmiany eepów (zeszyt 11, mapa 70) [uwzględniono cepy kapicowe]; formy z.aprzęgu jednokonnego (zeszyt IV, mapa 235) [uwzgl~dniono zaprz<!g jednokonny w jeden dyszel; �53 Mapa nr l ukazuje nasycenie zachodniej, środkowej i południowej Polski cechami kultury charakterystycznymi dla tej strefy. Nie powinno nas zaskoczyć niskie natężenie występowania tych elementów na terenach, które po II wojnie światowej zostały przyłączone do Polski. Sprawił to odpływ ludności autochtonicznej, co utrudniło uzyskanie informacji o badanych zjawiskach. Ponadto daje się tu zauważyć wcześniejszy zanik wielu zjawisk tradycyjnej kultury. Proces ten jest widoczny także na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim 8. Mapa nr 2 może być mniej dokładna w części mazurskiej 9 z tych samych powodów co mapa nr I. TIustruje ona strefę północno-wschodnią o nieostrych granicach, ale z wyraziście zarysowanym jądrem. TworząC mapy nr I i nr 2 uwzględniano swego rodzaju pary narzędzi pełniące w zasadzie tę samą funkcję, a na mapach "dopełniające się" jeśli idzie o obszary występowania: cepy kapicowe - cepy gązewkowe, kijanki lekkie łopatkowate i mieczykowate - kijanki ciężkie, naszyjne jarzma ramowate (podgarlicowe) - naszyjne jarzma kulowe, zaprząg jednokonny w jeden dyszel - zaprz<!g jednokonny w dwa dyszle z odciągami do osi. Pewnym wyjątkiem od tej reguły jest zestawienie z jednej strony płozowych radeł czworobocznych, płużyc i drewnianych pługów koleśnych, a z drugiej soch i radeł wewnątrzrylcowych z rękojeściami odgiętymi ponad poziom grządzieli o przekroju soszkowatym. Tworząc mapę nr 2 zrezygnowałem natomiast z uwzględnienia bron laskowych (P A E, zeszyt I, mapa 8), gdyż przed l wojną światową obszar ich występowania sięgał aż do zachodniej Wielkopolski i nie można "przeciwstawić" im bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 6), ponieważ te szerzyły się od lat osiemdziesi,!tych ubiegłego wieku, a zaczęły zanikać już od końca XIX wieku JO. u K. MoszYl1skiego ,./.aprZ'!g przy dyszlu"]; Kijanka do prania (zeszyt VI, mapa 354) [uwzględniono kijanki łopatkowate i mieczykowate]; Naszyjne jarzmo podwójne (zeszyt IV, mapa 229) [uwzgl~dniono jarzma ramowate; LI K. Moszyńskiego "jarzmo podgarlicowe"]. Zrezygnowano natomiast z uwz.ględnienia bron beleczkowych ["słupkowych" wg terminologii K. Moszyńskiego], gdyż według materia/ów z łat /924-1954 występowaly one w kilku odmianach w całej Polsce (zeszyJ I, map,l 5). H K. Moszyński wc wspomnianym artykule zwrócil uwagę na brak radel s/upicowych "w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju" (K. Moszyński, 1927, s. 165) oraz na fakt, że już "w ubiegłym stuleciu zamarły drewniane pługi względnie płużyce" (K. MoszYl1ski, s. 1(7). Patrz też Z. K/odnicki, /988. " Mapę syntetyczn,! nr 2 ukazującą strefę północno-wschodnią opracowano w oparciu o wspomniane już mapy Polskit'!ł0 Allasu Ell1o{jrąficznego: Podstawowe typy i odmiany cepów [uwzględniono cepy g,!z.ewkowe], Kijanka do prania [uwzględniono kijanki ciężkie], Naszyjne jarzmo podwójne [uwz.ględniono jarzma kulowe], a także Radła rylcowe (zeszyt III, mapa 141) [uwzględniono rad/a wewnątrzrylcowc z rękojcściami odgiętymi ponad poziom grządzieli]. Typy soch i nazwa "socha" na oznaczenie innych narzędzi do orania lub ich części (zeszyt l, mapa 3) oraz Dyszel w zaprzęgu bydlęcym i konnym (zeszyt V, mapa 292) [uwzględniono dyszle pociągowe z odciągami zamocowanymi do kOl1Ców przedniej osi wozu]. Pominięto natomiast występowanie duhy i związanego z ni,! chomąta rozpinanego, gdyż ta forma zaprzęgu współwystępuje wyłącznic z JUż odnotowanymi dyszlami z odci"gami (patrz mapa 233 w zeszycie I V). I () Pominąłem taki.c tc zjawiska, które charakteryzują tylko jedną ze stref, a więc na przykład rezginie czy łapcie l. Iyka (postoły), które występują w części północno-wschodniej, gdyż nie sposób "przeciwstawić" im stosownych zasięgów strefy południowo-zachodniej. Zjawisk tego typu nie uwzględnił takie K. MoszYl1ski (1927). �54 Mapa 1. @2 ." 16" .1 Nasilenie występowania cech kulh-Jro- wych charakterystycznych dla strefy zachodnie". rut Z poludniowa- "-unl Klodni(ki f';I4 ~3 .\ ( \.~9 " " " 17' " zo- " " " 23° '" rys. Ewa S/ynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano wystt;powanie następuj,!cej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej: [I J - jednej, [2J dwóch, [3J trzech, [4J czterech, [5J pięciu, [6J sześciu, [7J siedmiu. B. Strefa północno-wschodnia: [8J - jądro, które charakteryzuje występowanie 5-6 cech kulturowych znamiennych dla tej strefy, porównaj mapę 2. [9J - najdalszy zasięg strefy północno-wschodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �55 [ifEJ::i:.d~15'~C'=E"J:6·~:::K:ITI"j· TI':GdJ18i:'~TITI"G'@::IT:@TI~ '1 IJ " 12 2J Mapa 2. wych wschodniej <. Nasilenie wystąpowanio (ech charakterystycznych dla Oprac strefy Zygmunt kulturopołnocno- Kłcdnicki -, \ " _J @2 ~3 ~6 "_f""-"" ()4 1 16' ,rys. Ewa Szynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano występowanie następującej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy północno-wschodniej: [I] jednej, [2] dwóch, [3] trzech, [4] czterech, [5] pi.yciu, [6] sześciu. B. Strefa południowo-zachodnia: [7] - najdalszy zasi.yg strefy południowo-zachodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych, porównaj mapa 1. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �56 '" ,S 16 11 FI ,,' ,. 2!l' Mapa 3. Rubież ZQchodni", Q map Polskiego między strele. południowo- połnocno - wschodni(\ Atlasu "" swietle Etnogralicz,,:~o. ł K_i,k, O i" O O,,·J / .- " )j ./ I / I Ó Oz ~1 ~ \ i , o, 16· UJ 17' lB' If 11 13 1L IS ,,' J' '" rys. Ewa Szynkiewiez [lJ - obszar nacechowany współwystępowaniem dwu lub więcej ccch kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograficzna), porównaj mapy J i 2. [2J - wieś-punkt badawczy Polskiego Atlasu Etnograficznego W nawiasach podano numery znaków z ramki. �57 Mapo 4. Przebieg etnograficznej cech kultury polnocno .. wschodniej na tle .. Mapy etnograficznej ludowej w dorzeczu rubieży dla kilku Wisły 1927 r... Moszynskiego. ~1 ( \ ] ] \.' 2 rys. Ewa Szynkiewicz [IJ - ,.pas przejściowy" według Kazimierza Moszyńskiego (1927, 165): "Na północny-wschód od niego znajduje się prowincja kulturalna posiadająca następujące cechy: 1) radła brak lub radło rylcowe, 2) socha (w zaniku), 3) brona laskowa (w zaniku; rozpowszechnia się brona słupkowa), 4) cepy gązewkowe, 5) jarzmo kulowe, 6) zaprzęg Uednokonny) w hołoble i duhę, 7) kijanka półwalcowata (picrwotna i pochodna). - Na zachód i południe od przejściowego pasa znajduje się prowincja kulturalna nacechowana jak następuje: I) radło słupicowe (w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju radła brak), 2) pługi drewniane luh płużyce (wed/ug tradycji), 3) brona słupkowa, 4) cepy dwukapicowe, 5) jarzmo podgarlicowc, 6) zasięg przy dyszlu, 7) kijanka łopatkowata (i mieczykowata). Uwaga: Terytorium A należy całkowicic do prowincji WS [południowo-zachodnicj], różniąc się od niej tylko radlcm rylcowym północno-polskiego typu oraz półwalcowatą kijanką lub tylko półwalcowatą kijanką (a). Terytorium B należy jak A, różni się zaś tylko rylcowym lub rylcowo-płazowym radłem. Terytorium C należy całkowicie do prowincji NE [północno-wschodniej], różniąc się od niej tylko brakiem zaprzęgu w duhę. Terytoria D należą jak C, posiadają jednak kijankę łopatkowatą zamiast półwalcowatej. Terytoria E używały sochy wraz z jarzmem kulowym niemal do lat ostatnich (E 1 sporadycznie używa jej jeszcze dziś)". [2J - obszar nacechowany współwystępowaniem cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograliczna) w świetle map Polskiego Atlasu Etnoyraficznego, porównaj mapy 1-3. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �58 PRZEBIEG RUBIEŻY ET OGEOGRAFICZ EJ Mapy nr l i nr 2 zarysowują obie strefy, ale dopiero ich zestawienie ukazuje nam przebieg rubieży, mapa nr 3. Uzyskany obraz przypomina szkic K. Moszyńskiego z 1927 roku, mapa nr 4. Oś rubieżyetnogeograficznej układa się na wschód i północ od dolnego Wieprza, dalej przebiega blisko prawego biegu Wisły, a przyjmując kierunek południkowy przechodzi przez Puszczę Białą, gdzie jej przebieg zauważyła M. Żywirska (1973, s. 400-403). Dalszy przebieg rubieży nie jest już tak wyraźny. Możliwe, że zawiniła tu niekompletność materiałów (nie wszędzie na Mazurach badacze zastali ludność autochtoniczną) 11. Po II wojnie światowej przybyli tu osadnicy z Kresów Północno- Wschodnich, którzy przynieśli elementy właściwe strefie przedstawionej na mapie nr 2. Wreszcie jest nader prawdopodobne, że już w poprzednich wiekach niektóre cechy kulturowe (być może sochy i kijanki ciężkie) przenikały na Mazury wraz z osadnictwem z północnego Mazowsza. Z podobnym procesem mamy do czynienia w Puszczy Sandomierskiej i we wsiach dorzecza dolnej Tanwi, gdzie występowanie sochy i jarzem kulowych ma być śladem ekspansji mazowieckiej (J. Czekanowski, 1957, s. 388). Ogólnie rzecz biorąc strefa północno-wschodnia jest ostoją dawnych elementów kulturowych, które charakteryzowały ją już w czasach, gdy obszar ten był jeszcze puszczański, a w ślad za tym zaludnienie było rzadsze, kontakty słabsze, a i tryb życia wiejskiego po części odmienny aniżeli w południowej, środkowej i zachodniej Polsce. Cechy kulturowe, o których tu mowa, w większości napłynęły również z Zachodu i Południa (K. Moszyński, 1937 b, s. 84), tyle, że dużo wcześniej. Niektóre natomiast, jak na przykład duha wraz z zaprzęgiem jednokonnym w dwa dyszle z odciągami do końców przedniej osi wozu i socha, dotarły tu prawdopodobnie od wschodu. Co się tyczy tej ostatniej, to zdaniem Jerzego Topolskiego (1964, s. 123) w XVI wieku socha przedostała się z terenów litewsko-białoruskich na Podlasie, a następnie w ciągu XVII i XVIII wieku intensywnie opanowuje tereny wschodniego Mazowsza, a znacznie słabiej i chronologicznie później ~ Lubelszczyznę [ ... ] Stosunkowo wcześnie rozpowszechnia się na terenach Mazur 12. Ekspansja Pewną orientację w tym zakresie daje Ku/tura ludowa M azurriw i Warmiak(Jw (1976). Nie sądzę jednak, aby J. Topolski miał rację, gdy dalej pisze (1964, s. 123), że na Mazurach socha "stopniowo przenikając na zachód, dociera, także sporadycznie, do linii dolnej Wisły od okolic Chełmna począwszy". Nie zna jej bowiem doskonały znawca tradycyjnej kultury tych obszarów WI. Łęga - autor monografii Ziemia che/mi/iska. Okolice Świecia i Ziemia ma/horska. Także autorzy map tego narzędzia w Polsce najdalszy zachodni kres występowania soch dwupolicowych zaznaczają w okolicach ujścia NogalU do Zalewu Wiślancgo (tak w połowic XIX wieku według .lana Falkowskiego, 193ł, mapa na s. 92), a nawel tylko w okolir.;ach Morąga (K. MoszYI1ski, 1929, mapa 6 na s. 162 oraz PAf, zeszyt l, mapy 3 i 4) prowadząc jej granir.;ę mniej więccj o sto kilometrów na północny-wschód od Chełmna. Pokrywa się to z następnym zdaniem .I. Topolskiego: "W połowie XVIII wieku stwierdzić można istnienie sllr.;hy w dobradl biskupstwa chełmiI1skiego, w klur.;zu lubawskim". Pisząc o posługiwaniu się sor.;hą w okolicach Chełmna autor prawdopodobnie zasugerował się nazwami gwarowymi "socha", którymi w dorzeczu dolnej Wisły określa się jednak inne narzędzia orackie lub ich części (K. MoszYl1ski, 1927, mapa 6 na s. 162 oraz PAE, zesz.yt l, mapa 3). "Wszędzic była to socha dwupolicowa - piszc dalej .I. Topolski - która z terenów litewsko-białoruskich przcdostała się na ziemie polskie, systcmatycznie od paru wie11 12 �59 obu tych elementów kulturowych zatrzymała się na południowo-zachodniej granicy wielkich puszcz zapewne z tego powodu, że kultura ludności puszczańskiej nie była atrakcyjna dla mieszkańców terenów polnych. Tylko mocy tradycji przypisać należy przetrwanie tych i innych dawnych cech kulturowych, mimo że granica puszcz w ciągu wieków przesunęła się ku wschodowi i północnemu-wschodowi. Ale dlaczego w ślad za cofającymi się puszczami nie dyfundowały elementy charakteryzujące dotychczas zachód i południe Polsk i? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie wróćmy do mapy nr I i przypomnijmy jakie to elementy ją charakteryzują. Są to mianowicie radła ramowa te (słupicowe), drewniane pługi koleśne, płużyce, cepy kapicowe, zaprząg konny przy dyszlu, kijanka łopatkowata i mieczykowata oraz naszyjne jarzmo ramowate (podgarlicowe). Fale kulturowe płynące równoleżnikowo z Europy zachodniej niosły te elementy, terenami już od połowy średniowiecza mało lesistymi, ku wschodowi i zatrzymywały się na granicy puszcz 13. Po kilku wiekach, już po wycięciu puszcz, wymienione narzędzia zapewne nie były już uważane za innowacje i z tej przyczyny nie upowszechniały się ku wschodowi i północy. Dawne radła, płużyce i drewniane pługi koleśne nie były zresztą dla sochy konkurencyjne. Natomiast narzędzia nowsze, upowszechniające się od zachodu w XIX i XX wieku, przekraczają rubież swobodnie. Spójrzmy choćby na bardzo szybkie upowszechnienie się bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 61, drewnianych pługów bezkoleśnych, żelaznych pługów sparzastych (P A E, zeszyt III, mapa 151) czy sań spinanych parami (P A E, zeszyt VII, w druku, mapy 388 i 392). W tym procesie akulturacyjnym, który się jeszcze nie zakończyl, dynamika zmian kulturowych jest nadal znaczna (Z. Kłodnicki, 1988). CASUS PUSZCZY BIAŁEJ Pamiętając o tym, że różne części rubieżyetnogeograficznej miały mniej lub bardziej odmienne losy sięgnijmy do książki Marii Żywirskiej, Puszcza Biala - jej dzieje i kultura. Jest to etnograficzno-historyczna monografia tradycyjnej kultury materialnej tego regionu. Na jej przykładzie spróbujmy zorientować się jak wygląda historia kultury wiejskiej w strefie rubieży etno geograficznej. Nie sposób streścić tu całą pracę, więc zacytuję tylko fragmenty z jej zakończenia. Powołując się na opracowania historyków, autorka stwierdza ków wypieraj;,c mniej doskonah, soch.;: łopatkową". Sprostujmy i to twierdzenie konstatując, że poza niewielkim obszarem (okolice Suwałk i Sejn), stanowi,!cym najdalszy zachodni kraniec zwartego obszaru wyst.;:powania sochy łopatkowej w tej części Europy oraz we wsiach zamieszkałych prt.ez Filiponów, któr/.y przybyli z terenów. gdzie w użyciu była ta odmiana narzędzia. nie ma żadnych śladów posługiwania się tego rodzaju sochami na ziemiach Polski. I J "Wyjątkowo tylko zasięg podgarlicowego jarzma ogarnia głównie kraje leż'!cc na południowy-wschód (Ukraina) i południc od nas (Rumunia, Węgry, część Austrii itd.); poza tym spotykamy je wc wschodnich Niemczech. Wszystkie inne wymienione wytwory wkraczaj;, swymi zasięgami głęboko w zachodni;, Europ.;:, dochodząc w kilku wypadkach aż do Atlantyku" K. Moszyński. 1937. s. l\4. przypis 2. �60 (1973, s. 390-391): "Rysuje się dość wyraźnie miejsce Mazowsza jako prowincji znacznie w rozwoju gospodarczym opóźnionej - zarówno w okresie wczesnego, jak późnego feudalizmu - w stosunku do południowych czy zachodnich obszarów Polski. Obok małej gęstości zaludnienia, powolnego tempa karczunku, mało urodzajnej gleby, uderzają trudności w wykorzystaniu gruntów zdatnych do uprawy, co w dużej mierze, zwłaszcza na lewym brzegu Wisły (? Z.K.), łączyło się z prymitywizmem systemu gospodarczego [ ... ] O małym tempie przemian na tym terenie [Puszczy Białej] - w porównaniu z południowymi i zachodnimi częściami Polski - może świadczyć zestawienie opisów gospodarstwa folwarcznego przez Gostomskiego czy Haura, a więc z XVI i XVII wieku z niewielkim wprawdzie, ale znamiennym materiałem z inwentarzy folwarcznych wsi prestymonialnych na Puszczy, pochodzącym przeważnie z XVlII wieku. Porównanie to nie wykazuje żadnych nieomal różnic czasowych, na przykład w zastępowaniu części drewnianych przez żelazne w narzędziach rolniczych". Na specyfikę kulturową ludności Puszczy Białej wpłynął fakt, że obszar ten przez sześć wieków należał do biskupstwa płockiego, co odbiło się między innymi w polityce osiedleńczej jak i w układzie stosunków gospodarczo-społecznych. Pamiętajmy też o wyjątkowym, nawet w skali ogólnopolskiej, zniszczeniu terenów puszczańskich przez najazdy szwedzkie, potem wojny saskie, wreszcie kilkakrotne fale zarazy (M. Żywirska, 1973, s. 392). Po sekularyzacji dóbr biskupich w 1795 roku, przez cały'XIX wiek, będący okresem wielkich reform, zacierały się różnice pomiędzy regionami Mazowsza. Postęp w integracji przyniosło przenoszenie większości poddanych na rentę pieniężną i włączenie wsi puszczańskich w upowszechniony system gospodarki towarowo-pieniężnej. M. Żywirska zwraca też uwagę na pewną odmienność dróg rozwojowych w XIX i w początkach XX wieku w porównaniu z sąsiednimi obszarami. Na początku XIX wieku w powiecie pultuskim był najniższy wymiar pańszczyzny, a jednocześnie intensywnie rozwijał się proces oczynszowania chłopów, "Poza tym - pisze ona (1973, s, 392) - w porównaniu z sąsiednimi terenami Mazowsza, na [terenie] Puszczy było bez porównania mniej [ .. ,] ziemi w ręku obszarników, a jednocześnie najmniej komorników". Jeszcze podczas badań terenowych prowadzonych przez M. Żywirską w okresie międzywojennym, Puszcza była gospodarczo zapóźniona, "i miała stosunkowo wysoki procent małych, karłowatych gospodarstw, przy czym jej konserwatyzm - pisała autorka (1973, s. 393) - wyraźnie zmniejszał się ze wschodu na zachód. Ziemie leżące na prawym brzegu Narwi, stanowiące południowo-zachodnią (? - Z.K.) granicę Puszczy, wyprzedzały ją zawsze z uwagi na postępowy system gospodarowania na roli, umiejętność wykorzystania i tak żyźniejszych gruntów rolnych, a jednocześnie wcześniejsze zerwanie z tradycyjną kulturą, Podobne różnice wystąpiły też w obrębie Puszczy, podzielonej na dwie [ ... ] sfery wpływów. Równocześnie przynależność administracyjna lewo- i prawobrzeżnych terenów Narwi do powiatu pultuskiego, stwarzała dla zachodnich wsi Puszczy możliwość żywych kontaktów na rynku Pułtuska w czasie cotygodniowych targów. [ ... ] Konserwatyzm pozostałych terenów, datujący się jeszcze od czasów administracji kościelnej, upodabniał �61 Puszczę do obszarów zabużańskich Mazowsza Leśnego [ ... ] wpływy szły poprzez kontakty handlowe początkowo z Kamieńczykiem, w latach późniejszych z Wyszkowem". M. Żywirska podkreśla jednak, że kontakty z lewobrzeżną częścią Mazowsza Leśnego były utrudnione z powodu szerokiego na jakieś dziesięć i długiego na trzydzieści kilometrów niezamieszkałego pasa łąk i lasów nadbużańskich. Autorka zna dyskusję o rubieżyetnogeograficznej i w swojej pracy kilkakrotnie do niej nawi'Izuje. Zwraca uwagę na fakt, że rubież tworzą najstarsze narzędzia pracy na roli i obróbki jej płodów (1973, s. 400), a zasięgi tych narzędzi pokazuje na mapie (iI. 178 na s. 401). "Rubieżny charakter Puszczy Białej - konkluduje M. Żywirska (1973, s. 403) - w zakresie najstarszych elementów kultury, rozpatrywany na tle jej rozwoju historycznego, decyduje o specyficznym miejscu tego regionu wśród innych obszarów Mazowsza. Jednocześnie jej położenie na pograniczu starych zasięgów kulturowych zakłóca zwartość obrazu kultury regionu. Jest to jednak nurt jak gdyby podskórny, niedostrzegalny, zanikający". PRZECIW APRIORYCZNOŚCI Tak oto dokonaliśmy analizy przestrzennej kilku zjawisk kulturowych wskazanych przez K. Moszyńskiego i potwierdziliśmy jego wyniki. Mimo znacznej różnicy czasowej (Moszyński prowadził badania pół wieku wcześniej) rubież przebiega podobnie, co świadczy ojej stabilności i jest zgodne ze sformułowanymi wyżej przypuszczeniami. Nasuwają się jednak pytania, czy dobór elementów kulturowych do analizy był właściwy? Czy inne mapy etnograficzne potwierdzą istnienie tej rubieży, a może odkryją przed nami inne jeszcze prawidłowości? Przypomnijmy, że zasięg bron laskowych w okresie międzywojennym pokrywał się z wyodrębnioną tu strefą północno-wschodnią, ale kilkadziesiąt lat wcześniej sięgał pólnocno-zachodnich rubieży Wielkopolski. Także i lapcie z łyka (postoły) znane były dawniej na większym obszarze; w XX wieku ich zasięg skurczył się do peryferii północno-wschodniej i środkowo-wschodniej. Tego typu zasięgów znaleźlibyśmy na mapach PAE więcej, ale czy je także możemy wykorzystywać do wykreślenia granic rubieży? 14 Józef Gajek odnajdywał w materiale kartograficznym również zasięgi "odbijające" zarysy obszarów dawnych wielkich zespołów plemiennych. W ostatniej rozprawie (1976, s. 171-172) autor podkreśla, że "już w okresie plemienno-szczepowym polska kultura ludowa nie była jednolita... Stare podziały zatarły się głównie w zakresie kultury materialnej, a utrzymały się w obrzędowości rodzinnej i dorocznej, w zwyczajach rolniczych, w wierzeniach 14 Spośród setek map opublikowanych i przygotowanych do druku J. Gajek (1976) wybrał kilkadziesi"t zasi~gów tworz,!cyeh wi,!zki dzielące Polskę w jeszcze innych kierunkach na "s t refy". Autor objaśnia je procesami historycznymi i wpływem środowiska naturalnego. Ex definiriol1l' wiązki te S,! kolejnymi ruhiei.ami etnograficznymi lub etnogeograficznymi. Naturalną kolej,! rzeczy nalcżałoby sprawdzić zarówno metody pracy autora, jak i ustosunkować się do interpretacji wyników. �62 i obrzędach typu manistycznego i w demonologii". W rezultacie J. Gajek wyodrębnił następujące jednostki etnograficzne wchodzące w skład terytorium narodu polskiego: region wielkopolski, Śląsk, Małopolska, region sieradzki, region mazowiecki i region pomorski. W podobny sposób przeprowadza analizę materiału kartograficznego Janusz Bohdanowicz (1987) wyodrębniając "prowincje kulturowo-historyczne": Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Małopolskę i Mazowsze. Nie podejmę tu próby sprawdzenia hipotez mego Profesora ani późniejszego artykułu kolegi J. Bohdanowicza. Badacze ci w swoich analizach operują wprawdzie o wiele większym materiałem, aniżeli czynił to K. Moszyński, ale wątpliwości budzi przyjęta przez nich metoda: w wyniku postępowania badawczego, w którym szuka się danych umożliwiających potwierdzenie przyjętych tez, zawsze znajdzie się kilkanaście, a nawet więcej zjawisk, których obszary występowania czy granice mniej więcej potwierdzają aprioryczne założenia. Dlaczego jednak pomija się setki innych zjawisk odmiennie różnicujących polski obszar etnograficzny? PRÓBA OKREŚLENIA ZRÓŻNICOWANIA TRADYCYJNEJ KULTURY W POLSCE Należy sądzić, że poprawniejsze byłoby sprawdzenie zróżnicowania kultury ludowej w Polsce uwzględniając obszary występowania wszystkich zmapowanych elementów kulturowych. Także i sposób postępowania winien być odmienny od przedstawionego wyżej. Najkrócej rzecz ujmujc!c należałoby porównać między sobą owe 341 wsi - punkty badawcze ze względu na wytwory kulturowe w nich zanotowane, a dostępne badaczowi w postaci map P AE. Załóżmy, że cech tych jest dwa tysiące, zatem tablica (macierz) będzie zawierała 682000 informacji w układzie zero-jedynkowym. Należy teraz wpisać je do komputera obok stosownego programu, który ułatwi nam obliczenie korelacji, np. według sprawdzonego wzoru Phi albo X2, i przedstawi nam wyniki w postaci tabeli korelacyjnej, tym razem o rozmiarach 341 x 341, i w formie dendrytu Borouvki czy tablicy Czekanowskiego. Ostatnim etapem pracy będzie interpretacja osiągniętych wyników. Przed paroma laty podjąłem próbę sprawdzenia tej procedury badawczej. Wybrałem 44 punkty badawcze P A E (wsie odległe od siebie o mniej więcej 80 kilometrów) i kilkadziesiąt elementów kulturowych z sześciu opublikowanych zeszytów Atlasu. Są to, dodajmy, wyłącznie zjawiska z zakresu tzw. kultury materialnej ts. Dla ułatwienia użyłem najprostszego wzoru do określania podobieństw: K = 100 a/n, w którym K jest współczynnikiem podobieństwa między porównywanymi wsiami, a oznacza ilość elementów wspólnych, n ilość elementów porównywanych. Obliczeń dokonałem za pomocą programu komputerowego opracowanego w trakcie mego pobytu stypendialnego w Monastyrze (Westfalia). Przedstawiając wyniki zdaję sobie sprawę z tego, że 15 W niniejszym s~kieu z braku miejsca pominąłem dokumentaci~ (wykaz) zasl~gów elementów kulturowych wykorzystanych do obliczeń. W przygotowaniu znajdujc si~ obszcrnicjsza praca. w której zostaną uwzgl~dnione wszystkie wsie - punkty badawczc i dokumentacja wykorzystanych zasi~gów. �63 .--.-i'~"·~_,..J."?-S·~_"~,,~"_·,,~,,~..ll~7·~~----I',,,--8·~~--,-I!19~·~~~.;.........jMapQ S. Zróżnicowanie nej w Polsce na wiejskiej kultury material poczo,tku XX w. Oprac, Zygmunt Ktodnicki •• l' " CD ,.' " II I " F" I I" I § 0, 02 i I " 04 eJ7 '15" ~5 . lO" 03 ~::::::~h 08 " 17" lB' ,," rys. Ewa Szynkiewicz A. Strefa środkowo-poludniowo-wsehodnia [1 J j'ldro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [2] - obszary bardzo podobne do jądra strefy, [3J - obszary mniej podobne do jądra strefy, B. Strefa zachodnia [4] - obszary o slabo zachowanej tradycyjnej kulturze materialnej. C. Strefa pó/noeno-wschodnia [5] - jądro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [6] - obszary bardzo podobne do jądra strefy. D. Przebieg rubieży ctnogeografieznej w świetle map Po/skiefJo Atlasu EwograjiczlJego, porównaj mapy 3. l'wagi: W nawiasach podano numery znaków z ramki. Punkt na mapie reprezentuje obszar ok% 7100 km 2 Średnia odległość s,!siednieh wsi-punktów badawczych wynosi ok% 84 kilometry. Numery punktów odpowiadają następującym wsiom (w nawiasach podano sygnatury stosowane w PAE): I - Kopec (7.23.IX), 2 - Smogolice (8.15.111), 3 - Ogrodziska (I1.26.XIV), 4 - Lewiezynek (I LI9.XV), 5 - Kowalewo (12.22.Vll1), 6 - Rosnowo (13.II.XIII), 7 - Wilcza (13.3t.1X), 8 - Nietuszkowo (14.ł7.xV), 9 - Krojanty (17.11X), lO - Lubochnia (17.20.XIV), II Pru ślin (17.25.XI), 12 Grabczak �64 szczupłość danych i rzadka sieć badawcza ograniczają możliwości poznawcze. Jeśli mimo to decyduję się na przedstawienie uzyskanych wyników, to z tej przyczyny, że dotychczas nikt takiej próby w Polsce ani w Europie nie podjął. Wyniki analizy korelacyjnej można przedstawić w postaci tabeli liczbowej, dendrytu Borouvki, tabeli Czekanowskiego czy mapy. Wybrałem ostatnie rozwiązanie zdając sobie sprawę z tego, że jest to mało dokładny, ale za to bardzo czytelny sposób przedstawiania wyników. Jeśli pominąć te ziemie zachodnie i północne, z których odpłynęła ludność autochtoniczna, co uniemożliwiło przeprowadzenie dokładnych badań, to pozostały obszar Polski pod względem kultury tradycyjnej rozpada się na trzy części, mapa nr 5. Wschodnią krawędź pierwszej z nich w przybliżeniu wyznacza granica byłego zaboru pruskiego. Jest to strefa daleko posuniętej niwelacji kultury tradycyjnej, dlatego w świetle materiałów PAE nakierowanego właśnie na badanie cech dawnej kultury wiejskiej, rysuje się ona jako najmniej spójna. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku cechowało ją najwięcej innowacji i jednocześnie najmniej archaizmów (Z. Kłodnicki, 1988). Pozostała Polska jawi się jako obszar z lepiej zachowaną kulturą tradycyjną, a więc i z mniejszą ilością innowacji (Z. Kłodnicki, 1988). Niemniej zróżnicowanie kulturowe jest tu na tyle wyraźne, że możemy mówić o podziale na dwie strefy. Większa z nich obejmuje Polskę środkową i południowo-wschodnią z zaznaczającym się regionem obejmującym wschodnią i środkową część Karpat Polskich i Podkarpacie. Druga strefa jest dużo mniejsza obejmuje ona północno-wschodnią Polskę. Pogranicze między tymi dwiema strefami przebiega między dolnymi biegami Wieprza i Bugu, a dalej ku północy wzdłuż dorzecza dolnej Narwi w stronę Wielkich Jezior. Różnice między tymi strefami nie są tak wyraźne, jak można by oczekiwać po zapoznaniu się z dyskusją o rubieży. Bierze się to stąd, że do analizy wzięto zarówno elementy tworzące rubież, jak i te, które mają odmienne zasięgi występowania. Pamiętajmy i a tym jeszcze, że gdyby uwzględnić informacje o wytworach powszechnych w całej Polsce (na mapach Atlasu przedstawiono wyłącznie zjawiska różnicujące obszar kraju), to owe różnice byłyby jeszcze mniejsze. Wydaje się, że pogranicze między obiema strefami jest tożsame ze znaną nam już rubieżą etnogeograficzną. Niezbędne jest sprawdzenie tego przypuszczenia poprzez uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE. Jeśli owo pogranicze i opisana wyżej rubież etnograficzna okażą się być jednym i tym samym, to zapewne i wyjaśnienie będzie podobne. (17.30.III), 13 - Stronno (18.16.XII), 14 - Garcz (19.10.IX), 15 - Wilcza (19.33.XVl). 16 - Pątnów (20.28.x), 17 - Istebna (20.37.VIII), 18 - Brzóstowa (2!.19.XII). 19 Sztumska Wieś (22.13.V). 20 - Krzepocin (22.23.XIII), 21 - Wola Filipowska (23.34.VI). 22 - Ślyzany (23.3l.VII), 23 - Dąbrowa (24.17.XVI), 24 - Zarzycin (24.27.1Vl, 25 Murzasichle (24.38.XVI), 26 - Mistrzewice (25.22.Vllll, 27 - I3rąswald (26.13.XI). 28 Gołymin (28.19.1X). 29 - Głuchów (28.3l.V). 30 - Brzozowa (28.35.XII I). 3 l - Jastrzębia (29.26.XIV), 32 - Cieciory (31.16.V). 33 - Kluki (3!.22.IX1, 34 - Grabnik (32.13.VI), 35 Jastkowice (32.3l.X), 36 Komańcza (32.38.X), 37 Futoma (32.35.XV), 38 - Żochy Stare (34.19.V), 39 - Serniki (34.27.1), 40 - Jegliniec (35.1 l.XIV), 41 - Horoszki Małe (35.22.X), 42 - Zapałów (35.34.VI), 43 - Wierzchlesie (36.16.XIl). 44 - Wysokie (37.30.1). �65 CO SJ\DZI(' () ,,ETNICZNEJ" EKSPLIKACJI ZASIĘGÓW ELEMENTÓW KUL TLJROWYCH Czy można dopuścić interpretację etniczną tej rubieży, tak jak to czynili Jan Czekanowski, jego uczell Stanisław Żejmo-Żejmis i Stanisław Dworakowski? Przypomnijmy tu wykładnię etnicznego charakteru granic kulturowych, którą dał Roman Reinfuss w zakończeniu artykułu o pograniczu krakowsko-góralskim w świetle badań etnograficznych. Stwierdził on, że "istnienie zewnętrznie dostrzegalnych różnic kulturowych z reguły powoduje u ludu wytworzenie się na tej podstawie poczucia odrębności grupowej. Z chwił<!, gdy zatn, się różnice obiektywne, zaczyna zanikać i poczucie wzajemnej obcości między członkami dwu różnych grup. Ułatwia to odst,!pienie od zasady wyłączności grupowej i doprowadza z biegiem czasu do zatarcia się nawet tradycji jakiegokolwiek podziału na grupy etniczne. Z powyższego spostrzeżenia wynikają ważne wnioski natury metodycznej, jeśli chodzi o wytyczanie zasięgu grup etnicznych na terenach silnie zniwelowanych kulturalnie. W wypadku, gdy usiłujemy wytyczyć zasięg dawnych grup etnicznych na obszarach do tego stopnia zniwelowanych kulturalnie, że w badaniach terenowych zarysowuje się nam bądź jedynie slaby obraz odrębności kulturowych. bez występującej równocześnie świadomości odrębności grupowej mieszkailców, bądź odwrotnie, znajdujemy samą nazwę grupową, z którą kojarzy się już tylko pojęcie pewnego terytorium, ale bez uzasadnienia w zasięgach cech etnograficznych, badacz uprawniony jest do stwierdzenia istnienia grupy etnicznej na podstawie jednego tylko elementu, tzn. bądź na podstawie zasięgu cech obiektywnych, bądź na podstawie zasięgu samej nazwy grupowej" (R. Reinfuss, 1946, s. 25 1-252). Wyjaśnienie to, w świetle danych przeanalizowanych przez R. Reinfussa, jest nader interesujące, ale nie sposób je udowodnić. Tysiące różnych zasięgów elementów kulturowych, które oglądamy na kartach atlasów etnograficznych (w tym także w PA E), zmienność granic ich występowania, a przede wszystkim ich uwarunkowania, które konstatujemy podczas badań terenowych lub w trakcie analiz diachronicznych, każe nam krytycznie przyjąć eksplikację R. Reinfussa, Specyfika kulturowa jest wprawdzie jedną z cech dystynktywnych grup etnicznych, ale przypuszczenie, że na podstawie zasięgu nawet jednego elementu kulturowego można wnioskować o istnieniu na danym obszarze w trakcie badail lub w przeszłości, konkretnej grupy etnicznej jest zbyt daleko posuniętym uproszczeniem. Relacje między kulturą grupy, a poczuciem świadomości etnicznej na ogół są dużo bardziej skomplikowane także i z tego powodu, że na przestrzenne zróżnicowanie kultury znaczny wpływ maj,} także losy historyczne, a zwłaszcza środowisko geograficzne. ZAKOŃCZENIE Konieczne będzie wyjaśnienie historii ukształtowania się strefy zachodniej. Konkretnie chodzi o odpowiedź na pytanie, czy w niezbyt odległej przeszlości tworzyla ona względnie jednolitą całość kulturową ze strefą środkowo-południową? Ta hipoteza wynika z rozważaó nad genezą północno-wschodniej Lud t. I.XXVII �66 rubieżyetnogeograficznej ; sprawdzić ją można uwzględniając materiały zgromadzone przez Oskara Kolberga, a jeszcze lepiej - odtwarzając historię poszczególnych zjawisk kulturowych, które poddano analizie statystycznej. Nie po raz pierwszy okazało się, że próba odpowiedzi na jedno pytanie rodzi kilka nowych. Niezbędne staje się więc podjęcie prac nad określeniem zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. Należy przy tym wykorzystać zarówno mapy już opublikowane, jak i te przygotowane do druku. Samo przeniesienie do komputera blisko 700 tysięcy informacji z map P A E nie będzie tak trudne, jak pogrupowanie tego materiału według przedziałów chronologicznych, których w PoL~kim Atlasie Etnograficznym jest kilkaset. Trudniejsze będzie wykorzystanie danych zebranych przez O. Kolberga. Natomiast studia nad genezą setek cech kulturowych przekracza możliwości jednej osoby, to praca interdyscyplinarna możliwa do wykonania przez zespół składający się z etnografów, etnologów, etnohistoryków i etnoarcheologów z pożytkiem dla reprezentowanych przez nich dyscyplin. BIBLIOGRAFIA Bohdanowicz J. 1987 Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników hadlll] PAF., "Etnografia Polska" t. 31. z. 2, s. 161-190. Czekanowski J. 1935a Zróżnicowanie etnograficzne Polski w .~wielle przeszlo.~ci. "Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejittności" t. 40, s. 64-67. 1935b La dijfi~renciation ethl!ographique de la Pologne ó la IWlliere du pa.m;. "Bulletin International de I'Academie Polonaise des Sciences et des Lettres, Classe de philologic" nr 1-3, s. 25-29. 1957 Wstęp do historii Slowian, wyd. 2. Poznań. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur les limites ethnographiques en Europe centrale, w: La Pologne ilU VI/" Congres International des Sciences Anthropololfiques et Elhnoloyiques. Wrocław. s. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnogrqficznych w centralnei Europie, "Etnografia Polska" t. 11. s. 62-84. Dworakowski S. ł938 Ruhież polesko-wo/yńska, "Sprawy Narodowościowe" t. ł2, nr 3, s. 22\-243 (korzystałem z nadbitki paginowanej \-25). Falkowski J. 1931 Narzędzia rolnicze typu rylcowego. Studyum paleoet nolo{]iczne. Lwów. Gajek J. 1961a Próba etnograficznej regionalizacii Polski w .~wieth' prac nad Polskim At/usem Etnograficznym, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego za rok 1958" t. 13 a, s. 50-53. 1961 b Studia nad etnograjiczną regionalizacją Polski, "Lud" t. 47, s. 165-209. 1976 Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, w: Elnograj/a Polski. Przemiany kullUrr ludowej, t. 1, Wrocław, s. 143-177. Kłodnicki Z. 1988 Die Dynamik des WandeIs der tradiliollellen Sachku/tur ill Po/en, w: WlIIldel der Volkskultur in Europa. Festschriji jlir G,'inler Wre(jelmunll :um ó() Cehurlsta(j, t. I. (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland t. 60), Munster. s. 325-347. 1994 Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, "Rzeki", t. :l, s. 45-65. �67 Kuliura ludowa ... 1976 Kulwra /udowa Mazurów i Warmiaków, pod red. Józefa Burszty, Wroelaw. Łi;ga W. 1933 Ziemia l1lalhor.~ka. Ku/tura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. 10, Toru6. 1960 Okolice Świecia. Mau'rialv etnowąj/czne, Gdańsk. 1961 Ziemia elle/millska, Prace i Materialy Etnograficzne, t. 17, Wrocław. Moszy6ski K. 1927 Lud polski w dorzeczu Hlis/y, "Ziemia" t. 12, s. 163-169. 1929 KullUra ludowa S/owian. Cz,<ść I Kultura mal.erialna, Kraków (wyd. 2, Warszawa 1967). 1937a Varia, "Lud Slowia6ski" t. 4, s. 27-45. 1937b Niekl{ire przyczyny zróinicowania kuliury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, s. 65-117. 1958 Cz/owiek. W,tfP do e1l1ogrąfii powszechnej i etnologii. Wrocław - Kraków - Warszawa. 1962 O sposohach hadania kU/lUry maleria/nej Pras/owiano Wrocław - Kraków - Warszawa. Nasz A. 1958 Wp/yw .~/ąsko-/u:yckiej ruhie:y /e.vl/ej na dynamikę procesów etnograficznych, "Śląski K wartalnik H istoryczny Sobótka" t. 12, S. 365-408. PAE 1964-1981 Polski AlIas [Inowa/iezny, pod red. Józefa Gajka, zeszyty 1-6, Warszawa. Pokropek M. 1981 Meroda etnogeoi/raficzna, w: MelOdy etnologii, CZyŚĆ I, Warszawa, S. 61-85. Reinfuss R. 1946 POi/ranic:e krakOlnko-lj(;ralskie w ,\-wietle dawnych i najnowszyc:h hadwi elllograficzllyeh, "Lud" t. 36, S. 212-255. Topolski J. 1964 Rodzaje i poziom lecllnic:ny Ilw'zfdz/ rolniczych w Polsce od X V do XV! Il w., w: Zarys historii i/ospodarstwa wie;skiei/o w Polsce, t. 2, Warszawa, S. 122-124. Żejmo-Żejmis S. b.d. Europa, w: Cz/owiek, jeqo rasy i :yeie, pod red. Jana Czekanowskiego, Warszawa, s. 301-439. Żywirska M. 1973 Pusz('Ca Bia/a . .Je; dzie;e i ku/tura. Warszawa. Zygmunt THE Klodnicki SO-CALLED ETHNOGRAPHIC DIFFERENTIATION OF BORDER VS. THE GENESIS OF FOLK CULTURE IN POLAND SPATIAL (Summary) K. MoszYJlski's studies on the differences in the traditional culture in Poland bore fruit in thc form of the "Ethnographic map of some features of folk eulture in the estuary of Vistula". According to K. MoszYllski, the border (map 4) dividing Poland into the north-eastern and south-western parts is first of all a reflection of the influence of the geographical environment. An analysis of the map on the basis of the data in the Polish Et/1I1ographic: Atlas (PEA), collected a few scores of years later, produces very similar results (maps 1-3). The discussion initiated by J. Czekanowski's presentation (1935) involved S. Dworakowski, S. Żejmo-Żejmis, A. Dobrowolska and J. Gajek. The author attempted to ethnographically regionalize Poland on the basis of the data on the geographic distribution of a few scores of cultural phenomena that differentiate Poland (PEA's maps). The correlation method used helped obtain a result depieted in map 5. If one excludes thc western and northern lands, deserted by their native inhabitants, from the analysis (which, however, prevents detailed studies), the remaining area of Poland can be divided into three parts from the point of view of traditional culture (map 5). �68 The eastern edge of the former is approximately delineated by the border of the former Prussian annexed territory. This is a zone where rural culture very considerably lost its significance. For that reason, in light of PEA's materials which focussed on the study of archaisms, it is seen as the least cohesive. In the fifties and sixties of the 20th century it was ehara<.:terized by most innovations and, at the same time, the smallest number of old cultural clements. The remaining part of Poland is seen as an area where the cultural tradition has been preserved to a larger extent. Hence, therc were fewer innovations there. However, cultural differentiation is so evident that we ean talk about a division into two zones. The larger comprises central and south-eastern Poland, including the region comprising the eastern and central parts of Polish Carpathian Mountains and Podkarpacie. The other zone is much smaller - it comprises the northern and eastern parts of Poland. The border between these two wnes extends along the lower courses of the Wieprz and Bug, and further north along the estuary of the lower Narcw towards the Great Lakes. Differences between these zones arc not so obvious as could be expected from the discussion of the border. This is due to the fact that the analysis included both clements of which the border is composed as well as those which oceur to a different extent. Let us also remember that if information about the artifacts known all over Poland were included, the differences would be smaller. It seems that the border between both zones is identical to the ethnographic border (map S). In conclusion the author suggests that in the less remote past the western zone and the central-southern zone werc fairly identical from the point of view of their culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99f4b41b419dfc0c69dbb1a6408764bd.pdf 6ff74e6de9e991c28dfe0998b308eba6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6143 Title A name given to the resource Tango - a Dance of Universal Alienation / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.370-377 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Tango - a Dance of Universal Alienation T hese comments and reflections (preceded by a screening of two short films by Zbigniew Ryb­ czyński: Wdech-wydech /Inhale-Exhale/ reali­ sed jointly with Bogdan Dziworski1 and Tango, the Oscar-winner from 19832) originated upon the mar­ gin of a book on Rybczyński’s oeuvre prepared by the Film Workshop in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences3. I would like to present them as a contribution to the theme: “Ethnology and contem­ poraneity”. Today, the very fact that contemporary ethnology deals with film as a cultural text is no longer exceptional, rare, strange or isolated as testified by the development of a separate domain, namely, the an­ thropology of film perceived either as a sub-discipline of ethnology or as a specific interpretation approach intent on analysis. Emphasis is placed on joint expe­ riences shared by photography, film, ethnography, and anthropology4. A new type of “writing” or rather cre­ ating anthropology is progressing with the assistance of photography, the film camera, and video; this socalled visual anthropology contains anthropological reflection on contemporary and past phenomena of visual culture. My remarks, therefore, can be a con­ tribution or justification of the legitimacy, need, and purposefulness of the application of such an anthro­ pological perception of film, its examination from an anthropological perspective, and the discovery of the anthropological coefficient contained therein. Briefly and simply, such a contribution could be entitled: On the Need and Sensibility of Writing an Anthropological Commentary on a Film that No One Will Write Apart from an Anthropologist. A direct reason for my comments is the review by Charles Solomon published in “The Los Angeles Times“ soon after the titular film received an Oscar, and titled (in a way captivating not only the anthro­ pologist): Tango —A Polish Dance of Alienation. Solo­ mon wrote: Tango is an almost hypnotically complex work that requires several viewings to grasp completely. To the accompaniment of an old and rusty tango the viewers see an empty anonymous room. A ball falls inside followed by a boy climbing through the window. The film seems to be based on live action, but its structure remains curious - the motions performed by the boy are repeated with astonishing precision. When he appears in the room once again, there enters woman holding a baby, to de­ part a moment later. The action develops to the moment when there are 26 actors and actresses present and the room becomes more crowded than the ship cabin in the Marx Brothers movie: A Night at the Opera. The crowd slowly disperses and the room empties. Importantly, these people do not cooperate, each continues his activ­ ity isolated, totally indifferent, and without reacting to the surrounding chaos - a comment on cramped flats in Polish towns and the painful alienation produced by this state of things, Solomon concluded.5 In contrast to the highly promising title this unam­ biguous and authoritative, seriously sounding hous­ ing-cultural interpretation features startling simplicity and is the reason why it becomes so difficult to refrain from smiling. But an equal feeling of dissatisfaction is produced by other explanations proposed in studies consistently developing the motif of the Polish hous­ ing problem. Characteristically, they all concentrate on workshop and strictly technical issues, as a rule stressing the banal nature and insignificance of the story. More, they caution against seeking in the film deeper philosophical contents. This primacy of tech­ nical questions is accompanied predominantly by re­ flections stressing that Rybczyński made the transition from the cinema to a new formula while abandoning the film for for the sake of another. Such deliberations focus on the fact that he had discovered a novel form of depiction made possible by the video technique. Here are some samples. In the article Comme un Polonais Jean Paul Fargier wrote: Zbigniew Rybczyński fait de la Vidéo depuis tou­ jours. Même quand il tournait en Pologne des films expé­ rimentaux, il faisait de la Vidéo. Tango, (...) c’est indis­ cutablement de la Vidéo, même si son support est du film et que tous ses trucages sont de classiques caches/contrecaches cinématographiques. The time and spatial strategy, Fargier went on to say, which organises this ingenious work is part of a video approach. Its intention was to create the possi­ bility of simultaneously watching about thirty actions taking place at the same time in a very small room (with a window, three doors, a wardrobe, a table, and a bed). Initially, the room is empty, but then a ball drops in through the window, followed by a boy climb­ ing into the interior to throw the ball out and leave. The ball, however immediately, returns and so does the child. Note: this is a loop, followed by another, with a man entering and taking (stealing?) a suitcase lying on the wardrobe. Another twenty or even thirty actions will occur in the cramped space. A man sit­ ting at the table eats soup brought by a woman and 370 �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION departs once he finishes. The moment he leaves the table, another man enters the room, stands on the ta­ ble to change a light bulb and, departing, leaves space for a woman, already appearing with a plate of soup ... Each particle of space is put to maximum use. The bed is used for changing a baby’s diaper, for waiting for death, for making love. The overall effect is nine and half of Nowa książka (New Book, Rybczyński’s previ­ ous experimental film - Z.B.) multiplied by three or four6. Further on the French critic posed a symptomatic question, asking whether we are dealing with a hous­ ing crisis or a crisis of the cinema? When he first watched Tango he thought about the housing crisis in Poland and other socialist countries. Watching it for a second time he noticed a crisis of film (in a country of widely disseminated TV). Tango is cinema itself (with its doors and windows, entries and exits, banal and well-used scenarios), revealed at a time of the direct. Everything is visible in the foreground: tragedy and burlesque are expressed with finesse but gain density. There is no reason to mourn. Film represented a cer­ tain dramatic and comic force and, at times, enormous emotions. Video, on the other hand, opens up to a new world of emotion, laughter, and drama.7 Time to turn to analyses conducted from the inside and let the Polish authors speak. Marcin Giżycki: A ball falls through a window into an empty ensuite room. A boy enters in the same way. He takes the ball and jumps out of the window. The ball immediately falls inside. The cycle is repeated, like a stuck gramophone record. Other figures enter from different directions. They behave as if they were alone in the room. All perform strictly defined activities and depart, to immediately reappear and repeat exactly the same motions. Despite the fact that the number of people continues to grow their paths miraculously cross in such a way that they never collide. This is Rybczynski’s sui generis masterpiece, capable of coordinating all those activities in time with the precision of a fraction of a second, so that they overlap in the manner of a clockwork mechanism. An ordinary enactment by actors would be simply impossible, and even if they were to succeed to a certain extent they would still not attain that mechanical character of the plot, which, after all, comprises the very essence of the film. During the culmination, the room con­ tains more than thirty persons, a number that we simply have to accept since we got lost counting already much earlier. Subsequently, the interior starts to gradually empty in the same way as it became full of people —now, after his/her successive departure a given character no longer returns and does not renew the cycle. The contents of the film, therefore, are motion and variable spatial relations between the protagonists —motion increases up to a certain moment and then is followed by an utmost complication of all the gathered figures and a decline of motion, until all 371 action ceases. The dramaturgy of Tango is constructed by means of a densification, in the literal meaning of the word, of the situation. Each entry of a new resident inten­ sifies the tension: “How will he manage to cross the room"? People keep arriving. Every surprising ending would topple the logic of the premise, although the author took the liberty of a slight deviation by allowing himself in the finale to slightly change the activity of the departing persons, which we could disapprove if it were to point the message of the film to a completely new direction. Since nothing of the sort takes place, the accepted solution is treated as a natural musical cadenza justified also in the title. Familiarity with Rybczyński almost guarantees that Tango interested him predominantly as a technical prob­ lem. He simply had an idea and knew how to realise it. Hence the need to be rather careful while seeking some sort of more profound philosophical intentions (and such attempts have been made). Nonetheless, while differenti­ ating the characters as regards their makeup and costume (on the margin, the man in a red coat from Nowa książka resurfaces) and designing the sets the author created a specifically Polish panopticon. Everything takes place in a cramped ensuite room, that symbol of Polish housing dif­ ficulties but also of the democratisation of Polish society (after all, it is in such a room that the Polish post-war intelligentsia queued up to the bathroom together with members of the working class, as documented by Leonard Buczkowski in his celebrated comedy Skarb / Treasure/). A gallery of average Poles appearing in the apartment rep­ resents a full range of fulfilled functions —from intercourse to death. Copulation, eating, dressing, cleaning, and even (presumably, since they take place beyond the frame, be­ hind the bathroom door) washing and defecation. These may be secondary contents but they still produce numerous and various associations 8. Finally, the opinion of Daniel Szczechura: The re­ alisation of Nowa książka, Tango and other films is based on a mammoth music score containing the movements of particular characters. This is the reason for the absence of photos in Rybczyński’s films. It was impossible to ob­ tain a photo from Nowa książka, since the final effect was but a product of the author’s imagination and laboratory processing. (...) Assorted figures appear in an empty room as if on stage and perform simple daily activities. In time, their number grows, new people arrive, and each does the same. A boy leans through a window and picks up a ball that had fallen into the room, a woman changes a baby’s nappies, a girl does her homework, a granny dies, etc. The culmination scene resembles a ballet or a pantomime of sorts, in which 26 characters take part. The action then slows down and once again we are left with an empty room. Everything takes place to the accompaniment of a tango. This film, simple and applying limited means, makes a great impression. After the screening there invariably emerges the question: how was this done? True, something like this has never been seen before 9. �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION Daniel Szczechura, himself an accomplished au­ thor and craftsman in this particular cinematic do­ main, reveals the secrets of filmmaking. His extremely meticulous and professional technical description re­ constructs the production of Tango step by step. Why then do the analyses, as I have mentioned, seem to be insufficient? The reason lies in the fact that even when concentrated on the film and attempt to provide a detailed and thorough description they remain as if imprisoned within it and are doomed to repetition. In a manner of speaking, they evade attempts at answer­ ing the question: ’’What does Tango mean?” and even the much less penetrating: "Can Tango actually mean something?”. It is here that I perceive the place and role of an anthropologist who could propose a com­ mentary. Initially, it might appear that such an ap­ proach of an expert on the cinema to the dilemma in question: a technical (material) description or a quest for meaning, appears to be closer to the intentions of the author, who himself voices his opinion (I cite only a fragment of his statement, to which I shall return at the end of the text): The most important is technology. One can speak about the beauty of the pyramid, but the way in which it was built is more essential. The same holds true for the Eiffel Tower. The construction of this enor­ mous steel structure gave rise to protests. It was claimed that it was ugly. Now it has become the sentimental symbol of Paris. First there comes construction and technology, and only later do they become surrounded with meanings and produce an ambiance10. There exists, however, another extreme and dif­ ferent point of view declaring that we should not trust artists all the way. Or else, we may trust them but nev­ er believe what they say nor succumb to them. In an interview published in “Konteksty” Janusz Bogucki drew attention to this issue by declaring: An artist concentrates on that, which emerges in his mind and gradually changes into an object. Later, he works on this object and becomes totally immersed in its inner world. But then the object starts to pursue a life of its own, just as genuine as its original life in the artist’s head and studio. Acting in this way the author does not really know what he is doing and is only partly aware of his conduct. A true artist is unaware of what he is doing and remains an in­ strument, a source of energy that becomes transferred into some sort of matter somewhat according to the principle of intentions but, predominantly, premonitions —true, the intellect wields control, professional skills are available, but how is all this possible considering that it is not a question of planning and execution? If the later is the case then the aesthetic object remains empty inside, but if we are dealing with a creative act then in a certain sense it remains inde­ pendent of the author11. Opting for such a stand and convinced that Tango is not an empty aesthetic object (as evidenced by the views of the afore-mentioned authors: “a hypnotic, complex work”, “a brilliant work”, “a masterpiece”, “the film makes an enormous impression”) let us sum up the opinions of experts on the cinema. The number of extra-film references is scarce. Their interpretation takes place mainly within the range of the discussed work (the way it was made) and in reference to a sin­ gle context (that of the film), consigning us either to local history of the film (Giżycki - Skarb) or its world counterpart - depending on the way in which we per­ ceive it (Solomon - the Marx Brothers in A Night at the Opera; Szczechura, following the example of many others, cites Melies as his point of reference). Mean­ while, the questions: “can Tango mean something?” and “does Tango mean something?” still remain im­ portant and continue to disturb us. They recur persist­ ently and call for an answer. Take the question ad­ dressed to the author by a journalist conducting an interview for Andy Warhol’s “Interview Magazine” wondering whether after he had won an Oscar the director can explain the meaning of Tango. Already forewarned that artists are not to be trusted we can calmly react to the negative response. What can we do? What is going to happen to our cultural commentary in the wake of the author’s dic­ tum? We simply have to start at the beginning... Now is the time to go back to Solomon. Against such a back­ drop, his rather ridiculous and flat statement, which we immediately rejected and read without the quota­ tion marks: Tango —a Polish dance of alienation, still re­ main captivating and appears to lead us onto a correct course. Something does seem to be right. The tango in Kantor’s theatre of death, the tango in Rybczynski’s film, the tango in Mrożek’s theatre of the absurd (this similarity of the title with Mrożek’s drama was even keenly noted by Daniel Luliński, the official corre­ spondent of the dailies “Trybuna Ludu” and “Zycie Warszawy” as well as the Polish Press Agency, who concentrated only describing the scandal caused by the Oscar winner. Behaving assertively, Rybczyński tried to shout something about “Solidarity” into the mi­ crophone, thus disturbing the solemnity of the event. Then, after he went outside and was prohibited from re-entering by security guards, he started a fight)12. Following the example of the interpretation pro­ posed by Solomon: Tango —A Polish Dance of Aliena­ tion we come to a problem central for anthropology and anthropological-cultural questions, namely, what are the local and universal qualities of culture and the absorption of the universal by the local and vice versa? Here, we are dealing with cultural translation. Are we capable of recreating this path? Admittedly, the rather difficult and perilous task resembles the situ­ ation from the motto that Jan Kott once gave to his analysis of Mrożek’s Tango: No one will leave until we find an idea. Edek, don’t let anyone out 13. In the most general outline this path could be described as follows: 372 �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION the local (an exotic Argentinian dance) becomes the universal by turning into the European and the global, and permeates local culture, where it is subjected to artistic, theatrical, literary and film processing in or­ der to come back to universal world culture in a new local costume. This is the manner in which the local and the exotic are restored to the universal. By chang­ ing into a Polish speciality the tango as a Polish dance of alienation becomes universal. How does this take place, and how is it possible? Let us start with the local stratum while attempt­ ing, at the same time, not to lose any of the traces con­ tained in descriptions made by heretofore film studies. Not by accident did we begin these comments with a comparison of two very different dance films, i.e. Tango and Wdech-wydech (Dziworski and Rybczyński); nota bene, the French critic was wrong when he wrote that Tango was the last film made in Poland - actually, it was the documentary realised together with Dziworski (1981). This is a register and an image of a no longer extant world that appears to have vanished, and here and there is becoming the object of social nostalgia. A world of free-of-charge vacations and sanatoria. Wdech-wydech is a documentary record of a People’s Poland-era holiday (in contrast to the strongly accen­ tuated simple daily life in Tango) or actually a training conference carnival attended by cultural-educational instructors of the Polish- Soviet Friendship Society re­ alising a specific programme of “indoor recreation”. A portrait of entertainment and competitions (including a contest testing knowledge about the USSR). Two very different films! Wdech-wydech consists of natural interiors and natural music (a ballroom orches­ tra and music from a croaking loudspeaker), “golden oldies”, a dance competition (to the strains of the song: Moscow Evenings - Podmoskovniye vechera) or an exotic costume contest, an artistic performance, openair recreation, pirouettes on ice-skates, an ice-rink surrounded by a mountain landscape; these are living people filmed with precision, attention, and acuteness but also tenderness. Something that does not possess a film reference but can be situated only “between” and “above”, something between and above homo ludens, homo sovieticus and homo PeReLus (PRL: People’s Po­ land), and something that could be rather ineptly de­ scribed as “between” films and socialist documentaries about hairdressing competitions, Rejs (The Cruise) by Marek Piwowski and the Czech film school with Loves of a Blonde and The Fireman’s Ball. Not by accident did we start with two dance-music films since they allow us to recall one more essential component in the oeuvre of the author of Tango, to draw attention to the ever-present stratum of visual anthropology in Rybczyński’s films, and to mention a brief ethnographic-anthropological treatise: Święto (Holiday, 1975). Its recorded images come straight out 373 of a study by Roch Sulima (then recently published) about the syrenka automobile14. Święto features the “queen of the roadside”, the “stationary automobile”, a determinant of social prestige, a hybrid located be­ tween the “civilisation of timber” and the “civilisation of technology”, and subjected to ceremonious wash­ ing. The ritual of a festive family gathering, together with gestures, greetings and farewells, embraces, first­ name ceremonies and toasts, a visit to a cemetery, re­ membrance of the deceased by “lighting lamps for All Souls”, and a baby crying in the background - brought to the cemetery, it grows aggravated in the baby car­ riage. Finally, there is the holiday ritual of the whole family watching TV. Hurried lovemaking (in the bushes of an allotment) - Eros and Thanatos (as in other films by Rybczyński) are close by. This is the way a foreign critic sees it: a petite woman in a suburban yard chops off the head of a chicken - a symbolic ritual of blood and the sacrifice of life inaugurating a calm, orderly, traditional family ceremony. A man drives out of a garage in a white car leaving behind a trail of green exhaust fumes. There now begins the ceremony of washing the car with yellowish water. A family of eight, together with a baby in a carriage, arrives at the home of an elderly married couple and preforms a sui generis ritual welcome dance. Next, they eat dinner the slaughtered chicken together with delectable bev­ erages. Afterwards, bored and unwilling to converse, they all watch television and their silence contrasts with a wild chase on the TV screen. Finally, a farewell ritual. These cosy scenes from family liturgy are inter­ rupted with takes showing a couple secretly fleeing the dinner and making love behind the house; the awk­ ward ballet performed by their arms and legs renders them similar to insects devouring each other. The man washing the car ends his task, immediately drives the beloved status symbol back into the garage, and closes the door. The elderly couple, now alone, re­ mains in the room, with granddad soaking his feet and granny in bed, watching the same TV programme 15. Rybczyński’s camera, both in Święto and in such experi­ ments as an image divided into nine fragments (Nowa książka) or a frenzied chase in: Oj, nie mogę się zatrzymać (Oh, I Can’t Stop!), records and “renders indelible” cus­ toms, gestures, banal life, ugly townscapes and suburbs, registering the - what would be the best way of putting it? - ethnography of a small town, brief histories, old crumbling architecture and old-new housing-block so­ cialist architecture, ”reality neither urban nor rural” de­ scribed by Piotr Szczepanik in the song: Tango for half a zloty. Outstanding artists are supposed to be the crea­ tors of a single work, revived in numerous forms; this is the opinion about Fellini and Bergman. Tango (and its sui generis visual anthropology, the experience of Polish films) is a structure of impor- �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION tance for Rybczyński’s oeuvre, continued in his other works; sometimes, we may even find its small elements (such as the gestures and twirling motion performed in Wdech-Wydech by a man dancing to the accompani­ ment of Podmoskovniye vechera, the energetic spins of magnificent American girls speeding across Manhat­ tan on roller skates in the music video for The Original Wrapper by Lou Reed) A drawing-note at the very beginning of a mono­ graph about Rybczyński - probably a sketch to an experimental H DTV film for Imagine (three ensuite rooms, with the same figure of a man standing behind closed doors) - features at the bottom: - is he all alone? - like the other figures - repetition and addition - like in Tango? - continuum of a certain story - one - several? - what sort of a construction of the whole? The protagonists of Rybczynski’s film are not only “motion and spatial relations between the protago­ nists”, studies in space and time, bipacking, a repro­ jector, masks, and high definition but also cultural relations and motion. In an excellent study about the symbols and art that nurture this sort of creativity Małgorzata Bar­ anowska, the author of “symbolic realism” - a conceit crucial for the creativity and art pursued by Rybczyński and a term with which she attempted to encompass and interpret his last films - indicated also a particular cultural stratum. Here, we once again come across the afore-mentioned incessant game, motion, and relations between the local and the universal: Manhattan is a vi­ sion of a poetic entity composed of a huge number of sepa­ rate cultures with their colours, costumes, melodies, dances, artists, New Yorkers suffering from insomnia, somewhat comical policemen and felons outwitting them, the home­ less as well as inept politicians performing ritual gestures and oblivious of everything else. A characteristic feature of Rybczynski’s films is their sense of humour. Both he and Michał Urbaniak did everything possible so that successive sequences would startle with changes but also at times with amusing sound and image. Probably the boldest scenes in Manhattan involve a fiery tango danced by Argentinians; the scenes are divided according to the popular rhythms of particular nationalities comprising the enormous ethnic mixture of New York. The middle parts of the bodies of the dancing couple have been replaced by large bellows, similar to an accordion squeezebox, stretching and folding to the rhythm of the music and rendering the dancers either giants or dwarfs. The overall effect is that of an image -sound play on words. Rap music danced in the air is equally funny —rhythm inseparably connected with stamping feet is sud­ denly suspended above a street16. The anthropological dimension is to be discovered in both films about genius loci - as they were described by Małgorzata Baranowska who amassed in an abbre­ viated form the themes contained therein: Films about 374 genius loci amazingly link Rybczynski’s uninterrupted studies on time and space with a vision of highly differ­ ent towns. Here, the landscape retains its static character and people performing symbolic activities in an incredible dance of relativity define the character of the place. In great abridgement and simplification: Manhattan represents a great musician, a homeless artist, a child, a policeman, a kaleidoscope of worlds and various peoples, life, youth, love, home, and contemporaneity. Washington D. C. embodies a civil servant, a discoverer, a hunter, an assail­ ant, a disappearance of old cultures, a soldier, a carnival, possession, money, love and betrayal, the passage of time, history 17. Now, time to return to Poland. We are well aware of the differences between the tango in the case of Mrożek (1964), Kantor, and Rybczyński, and this is not the place to delve into the subject. The tango (La Cumparsita) in Mrożek’s play is a dance of submission to which we are invited by a power-wielding brute (an offer you can’t refuse); is it some sort of a vision of our impotence or an echo and transposition of the dance of the Straw Man from the arch-drama Wesele (The Wedding)?18. Jan Kott derived the protagonists - the Mrożek Family 19 - from Kurka wodna (The Water Hen) by Witkacy. Jan Błoński wrote: In Tango suicide is committed by the idea of rebellion; it turns into its own opposite because freedom announced by avantgarde art is perishing in the grotto of Edek the caveman, to which it guided us 20. Different features belong to the room of reminis­ cences, the room of the dead mechanically repeating elementary motions. In Kantor’s theatre the tango appears rather late: first in a dive in: Nigdy już tu nie powrócę (I Shall Never Return, 1988) as a sign of time and place: The first part, an All Souls Day in a mysteri­ ous dive, is conducted by the Argentinian tango Tempos viejos (a replica of sorts of Waltz François from Umarła klasa /The Dead Class/) 21, and then in Cicha Noc (SiIent Night): Figures slowly begin to emerge from un­ ravelled shrouds. They successively describe their comical and tragic personal catastrophes. A whole gallery ensues. All are already strongly enrooted in the iconography of the Cricot 2 Theatre —a young Hassidic Jew in an overcoat and a skullcap; a dancing priest holding a wooden cross; a girl sleepwalking; a bigot wearing a rosary around his neck; a demonic streetwalker; a sensually dancing woman in mourning; a man merged with a broom, and another with a black umbrella; a World War I soldier and the “uninvited" in dark spectacles and a roll of paper hanging around his neck. The stage resounds with a tango. Every one dances in eccentrically joined couples. 22. The anonymous room in Rybczynski’s Tango is far from the intelligentsia-intellectual “Warsaw salon” just as its protagonists are far from Kantor’s phantoms; from the structural point of view they are closer to anony­ mous plain people from Pieszo (On Foot) by Mrożek; despite the video film animation technique these are �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION living people (filmed in the live action technique). One of the interpretations suggests that perhaps Rybczyński shot the room’s memory of its (living? - Z. B.) resi­ dents 23. Since reference had been made to the “en­ suite room” then both for Kantor and Rybczyński the background would certainly include the room-flat from Kartoteka (The Card Index) by Różewicz (although in Rybczyński’s case without the threnody of Romantic protagonists or the wartime past). Tango is situated as closely as possible to the universal/local roots of the tango due to its anonymous and commonplace protagonists (the screenplay mentions that they are people busy doing something: 1. Boy with a ball, 2. Nursing mother, 3. Infant, 4. Thief, 5. Man with a parcel, 6. Girl doing her homework, 7. Woman carrying soup, 8. Man eating soup, 9. Young man doing exercises, 10. Woman with shopping, 11. Man chang­ ing a light bulb, 12. Woman cleaning a fish, 13. Girl dressing herself, 14, Man taking out the litter, 15. Man in a uniform, 16. Woman cleaning, 17. Slightly intoxi­ cated man, 8, 19. Man and woman - guests, 20, 21. Kissing couple, 22. Mother changing a baby’s nappies, 23. Crawling infant, 24. Man with a newspaper, 25. Older man with a dog, 26. Old woman)24. Time to finally seek the opinion of an expert, an anthropologist of culture, and evoke cultural refer­ ences. This task is made easy by the fact that such a function can be fulfilled by a writer. I have in mind not just any man of letters but Ernesto Sabato, au­ thor of an essay about the tango. In doing so I used two sources25 (and thus hope that certain repetitions and reoccurrences in the text will be forgiven). I also preceded “’information” about the tango with an ex­ cerpt of Sabato’s ethnographic reflections about the subculture of the suburbs, important also for our topic: ethnology and contemporaneity. Here we shall find the periphery and the centre, the eternal question about cultural peripheries, Can anything good come out of Nazareth? (here: from the culture and art of Poland and Argentina, aside from the tango), a question in which one might find echoes of Gombrowicz’s enquiry about the merit of the cultural peripheries, immatu­ rity, local qualities, and “imperfection”, which at times can prove to be a higher value: Subculture of the suburbs26 The rightist nationalists densely populating sterile and pure Argentine want us to write constantly about (non­ existent) gauchos. Lefist nationalists, on the other hand, maintain that metaphysical problems are suitable for the old European civilisation.... According to this curious doctrine, only the residents of Paris or Prague can suffer "metaphysical pain”, and if one is aware that the cause of this pain is man’s finity then it should be recognised that in the opinion of those madmen people die only in Europe but here they live on immortal. This is not the case, because if 375 metaphysical anxiety is nourished by passage of time, then we, being more temporary, have more reasons to experi­ ence it than on the Old Continent 27. Tango - a song of Rio de la Plata28 I HYBRIDAGE (...) Millions of immigrants who came to this coun­ try in not quite a hundred years not only installed two attributes of the contemporary Argentinian, namely, disillusionment and sadness, but also prepared ground for the origin of the most original phenomenon of the del Plata region, which is the tango. This dance has been successively condemned and praised, satirised and analysed. Finally, its greatest author, Enrique Santos Discépolo, gave its most apt definition: it is a sad thing that one dances (...) II D ISSA T IS F A C T IO N (...) All this is the reason why the tango is an introvertive or even introspective dance, a sad thing that one dances, in contrast to what takes place in other folk danc­ es, which are extrovertive and erotic. Only a gringo would make a clown of himself by taking advantage of a tango for chat or amusement. The tango is a totally astonishing phenomenon from the viewpoint of the genre of folk dance in general. Some maintain that the tango is not always dra­ matic and that upon occasions it displays humour. In doing so they seem to be suggesting that the tango can be light-hearted. This appears to me to be quite in­ correct since we are actually dealing with concealed satire. The humour of the tango has something of A r­ gentinian contrariness, and its epigrams are angry and grim. Hard work all day And on a Saturday evening you’re a lord. The face of the Argentinian displays a caricature irony of sorts. When a Neapolitan dances the taran­ tella he does so for fun; when a porteño dances the tango he ponders his plight, as a rule personified by his partner, or tries to resolve and delve into the general structure of human existence. A German, drunk on beer and skipping to the rhythm of Tyrolean music, laughs and innocently enjoys himself; a porteño does not laugh or have fun, and if sometimes he unthink­ ingly and furtively smiles his grotesque grimace differs from the laughter of the German just like a pessimistic hunchback differs from a gym teacher. (...) III S E X (...) Assorted Argentinian thinkers identified the tango with sex or, as in the case of Juan Pablo Echagüe, simply described it as lascivious. I believe that we are dealing with quite the opposite. True, the tango came into being in dives, but already this fact should pro­ duce suspicion that this is a case of some sort of a re- �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION verse, because artistic creativity is almost always an antagonist act, an attempted escape or rebellion. The imagination thus creates something that is absent, an object of our longing and hope, something which will magically make it possible for us to free ourselves from our harsh daily reality. (...) IV (...) The body of another person is a mere object and contact with its matter does not entitle to cross the boundaries of loneliness. The sexual act is thus doubly sad, since it not only leaves man amidst his previous loneliness, but intensifies it and the frustra­ tion of the effort. This is one of the mechanisms that could explain the sadness of the tango, so full of de­ spair, anger, threats, and sarcasm. (...) V BA NDONEO N (...) From the brothels and the dives the tango set out to conquer the city centre together with a bar­ rel organ and a parrot, which innocently and blatantly proclaimed: I would like to become a scoundrel, So as to possess a girl. And with invincible force, that characteristic fea­ ture of authentic expression, the tango took the world. (...) VI METAPHYSICS (...) In this country of oppositionists each time when someone plans or creates something (a budget, a symphony or a housing project) there immediately emerge thousands of critics who with sadistic scrupu­ lousness destroy everything. (...) (...) The mentioned critics find metaphysics only in volumes by German professors, while, as Nietzsche said, it lies in the streets, in the entrails of the ordinary man. (...) Inevitable frustration, nostalgia for a distant homeland, the hostile attitude of the indigenous pop­ ulation towards the invasion, uncertainty and frailness in a rapidly changing world, the incapability to ensure a living, and the absence of absolute hierarchies - all this is expressed in metaphysical tango-istics. In one swoop the concrete destroyed The old neighbourhood - my birthplace. Progress, forcefully introduced by the leaders of new Argentina, did not leave a stone unturned; more, it did not leave a brick unturned since technically that material is less durable. A fact that is even more de­ pressing. There is nothing permanent in this ghost town. A folk poet describes his nostalgia for the old Cafe de los Angelitos: I evoke you, lost in life and suffused in clouds of smoke. 376 In turn, the humbler, suburban Manrique asks: What dreams did they pursue? On what stars do they wander? Those voices that came yesterday and passed and fell silent. Where are they today? Along which streets will they return? The porteño, as no European can, experiences the passage of time and the fact that the frustration of all his dreams and ultimate death are an unavoidable epilogue of all efforts. Muddied, leaning on a mar­ ble table-top amidst glasses of “semillon”* * and the smoke of “negros” cigarettes, he asks in the throes of friendly meditation: Brother, do you remember those beautiful times? And concludes with cynical bitterness: Life flows, departs, and never returns, It is thus best to enjoy it, and may all cares Go to the devil. (...) The man of the tango is, therefore, a creature who meditates about the passage of time and that which it brings: unrelenting death. * porteño - a resident of Buenos Aires * * cheap popular wine. Time for putting things in order: Wdech-wydech is enclosed in the poetic of the extravertic tango. Tango is by the very nature of things introvertic. We are well aware of the differences between the phantom quali­ ties of Buenos, Łódź, Warsaw... Once we had already become acquainted with the structure of the tango we can return to the whole of Rybczyński’s statement (previously cut short and de­ prived of the last sentence): (...) First there comes construction and technology, and only later do they become surrounded with meanings and produce an ambiance. TH E C O N T E N T IS ETER­ N A L A N D CO M M ON FOR A LL PEOPLE. In one swoop the concrete destroyed The old neighbourhood —my birthplace.... What dreams did they pursue? On what stars do they wander? Those voices that came yesterday and passed and fell silent. Where are they today? Along which streets will they return? The sad thought dancing in Kantor’s play, in Mrozek’s drama, and in Rybczynski’s film is different. The same is true for the sad thought dancing in Tango, Wdech-wydech, Orchestra, Manhattan, and Washington. THE CO N TEN T IS ETERNAL A N D COM M ON FOR A LL PEOPLE. �Zbigniew B e n e d y k to w i • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION 12 E n d n o te s 1 Wdech-wydech B ogdan D z iw o rsk i a n d Z b ig n ie w 13 S e M a F o r (fo r P o lish T e le v isio n ). Tango (1 9 8 0 ) , d ir e c tio n : Z b ig n ie w R y b czyń sk i, c o o p e r a ­ Ja n in a A n d rzej T e o d o rc z y k , M ie c z y sła w Ja n ik , e d itin g : B a r b a r a S a r n o c iń sk a , p r o d u ­ Ign acy G o n cerz, p r o d u c tio n : Zbigniew Rybczyński podróżnik do krainy niemożliwości, ed. C f., i.a . m y in tr o d u c tio n t o a n issu e o f “ K o n te k s ty ” (n o. 3 /4 1 9 9 2 i o n th e a n th r o p o lo g y o f film a n d c o n ta in in g p e r tin en t te x ts . C f. al so: el w h o le 21 issu e Sztuka ng wysokos'oi Ibid . 8 M arcF n G iż y c k i, Ja n B ł o ń sk i, Wesele, “ Te a t r ” n o . 4 /1 9 9 4 . Drugie dąsie czyli powtórka poczwórki, K rzysztoC P la śn ia ro w ic z , M a g d a le n a S m ę d / r , Pokói”i 23 Jak Polak, tra n sl. T e r e sa R u tk o w sk a , 24 25 Teesr Śmierci Tadeusza Kantora. “Betlejem. Golyole, Bastylia i Biedny “ K o n i / k s t y ” n o . 3 - 4 /1 9 9 1 , p. t 2 3 . R j/ z a r d C ia r k a . Zbigniaw Rybceyński podróżnik..., o p . c it., Ib id ., g r a p h ic in se rt. Pisare i oego amory, E r n e s to S a b a t o , pwsenka r^op^a^eińika, Wizja i kalkulacja, ib id ., p p . 2 8 -2 9 . S z c z e c h u r a , Tango, czyli nowe spoareenie rut kiso, c o ll., tran el. a n d Statem en t m ad e 1 9 7 5 , p. 11. I w o u ld lik e t o t h a r k M r. R a jm u n d K a lic k i d u r in g a p r e ss c o n fe r e n c e b u t w ith ou p p e r tin e n t b ib lio g r a p h ic d a la . in lire In s titu te o f A r t a t th e P o lish A c a d e m y o f S c ie n c e s , s u b ­ s e q u e n tly r e p e a te d in in te rv ie w s a n d th e p re ss. Ja n u s z B o g u c k i in a c o n v e r s a tio n : malo wolności?, Tango “ L iie r e t u r a ” 12, n o . 12, 2 0 M a r c h fo r h is k in d h e lp in lo c a t in g th is essay , w h ic h I r e c a lle d ib id ., p p . 3 4 T 5 . 11 in J a n K o tt, of). cit. a fte r w o rd R a jm u n d K a lic k i, K ru k ó w 1 9 8 8 ; id e m , 7 10 Przyczynek do semiotyki śmieci, “K o n te k sty ” p. 169. Je a n - b a u l Fareiee, D a n ie l n o . 4 /1 9 6 5 , pp . V e r b c /C h o to m ó w 1 9 9 0 , p. 114. 22 oczu. Film i antropologia W arozaw a 1 9 9 1 . C h a r le s S o lo m o n , “Tango” - polski tygiec alienacji, tra n sl. Teresie R u tk o w sk a , in : Zbigniew Rybczyński podróżnik..., ib id ., p p . 4 4 - 4 5 . 9 “D ia lo g ” “ D ia lo g ” n o . 5 / 1 6 8 , p. 7 0 e o p . c it., p. 3 7 . 6 R o c h S u lim a , g r e a t im p te ssio n o n h im wae 19 20 R y sz ard C ia r k a , W a rsz a w a 1 ° 9 ° . 5 Rodzina Mrożka, w h ic h rh e a u th o r a d m itte d th a t th e first paay t o m a k e a Z b ig n ie w B e n e d y k to w ic z , c o o p e r a t io n T e r e sa R u tk o w sk a , 4 K o tt, 15 Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., o p . c it., p. 6 7 . 16 Ib id ., p p . 1 8 9 -1 9 0 . 17 Ib id ., ^ 2 0 0 . 18 C f. an in te rv i ew w ith M rożek : h e ld b y Je rzy J aro ck i, SeM aF o r. 3 Ja n n o . 1 /1 9 9 3 , a . 3 3 . S t r ą k . Ja n u s z O lsz e w sk i, Z y g m u n t S m y c z e k , W ie sła w R y sz a rd O k u ń s k i, 14 A n d rzej N o w a k , H a lin a K ra je w sk a , m u sic : Ja n u s z H a jd u n , so u n d : c e r: o p . c it., 6 8-73. tio n : D y c h to , Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., pp. 8 4 -8 5 . R y b czy ń sk i, m u sic : Ja n u s z H a jd u n , p r o d u c e r R y sz ard O k u ń s k i, p r o d u c tio n 2 C f. a n a c c o u n t o f a n in te rv ie w g iv e n in “ In te rv ie w M a g a z in e ” , in: (1 9 8 1 ) , s c e n a rio , p h o to g rap h y , d ire c tio n : Emaus za dużo czy za “ K o n tp k sty ” n o . 1/1 9 9 2 , p. 2 9 . 26 27 28 E r n e s to S a b a t o , Pisarz i jego zmory, I in tr o d u c e d c a p tio n n u m b e r s d u e t o a n e w a r r a n g e m e n t o f th e fr a g m e n ts. Zbigniew Rybczyński, drawing to Tango 377 p. 6 8 . Uriel. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c331fadc9a37dcd3c737dc203b7bfc.pdf eda90029f3a5671028ae9581eae12b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1454 Title A name given to the resource Taniec Eurynome / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.53-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa TANIEC EURYNOME 1 Mitologia Grecji zawiera jeden z piękniejszych obrazów stworzenia świa­ ta w tańcu, przy współudziale ruchu. W pelazgijskiej warstwie wierzeń zachował się przekaz o Eurynome „bogini wszechrzeczy", która tańcząc samotnie na falach praoceanu oddzieliła wody i sklepienie niebios. W ślad za tańczącą boginią ciągnął wiatr. Eurynome roztarła go w dłoniach i sworzyła węża Oriona. Połączyła się z nim a owocem ich związku było jajo, które zniosła przybrawszy postać gołębicy. Z jaja ogrzanego splotami Ofiona, aż pękło na dwie części, wysypały się „dzieci Eurynome": „wszystko co istnieje: Słońce, Księżyc, Planety, Gwiazdy, Ziemia ze swymi górami i rzekami, drzewami, ziołami i istotami żyjącymi" (Graves 1992, s. 41). Ten sugestywny obraz skłaniał do podjęcia próby znalezienia jego od­ powiedników, może równie interesujących. Analiza licznych przekazów mi­ tologicznych mówiących o czasach prapoczątku potwierdziła, że motyw tworzenia świata w tańcu, bądź przy jego współudziale, jest elementem mitów kreacyjnych wielu ludów świata. Na nich też koncentruję się w tym artykule, jakkolwiek uwzględniam także inne wersje zdarzeń, które miały rozegrać się u zarania dziejów. Są to mity, w których czynikiem sprawczym tworzenia jest ruch, zwłaszcza wszelkie odmiany ruchu obrotowego. Jest sprawą oczywistą, że nie omawiam wszystkich istniejących przekazów mito­ logicznych tego rodzaju. Starałam się jednak zgromadzić reprezentatywne dane oddające istotę i najważniejsze aspekty zagadnienia. Obok mitu pelazgijskiego najważniejszy dla całości mych badań był i jest casus mitycznego tańca kreacyjnego Śiwy-Nataradży, pochodzący z kultury Indii. Duże znaczenie miał dla mnie sposób pojmowania tańca w tej kul­ turze, określanego wprost jako , język bogów" i stanowiącgo środek spra­ wowania gesta dei (Swarup 1968, s. 174; Bhavnani 1970, s. 4-13). W fakcie iż taniec jest zjawiskiem ruchowym, mają swe źródło określone tendencje klasyfikowania go, przypisywane mu właściwości i funkcje. Ruch 1 Początki moich zainteresowań tańcem i ruchem w mitach kreacyjnych anonsował artykuł opublikowany w roku 1991. Zagadnienia prezentowane w obecnym weszły do książki Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach (Kowalska 1995). �54 JOLANTA KOWALSKA o szczególnych parametrach rytmicznych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dlatego też zapewne podstawowe role pełnione przez taniec w mitach interesującej mnie kategorii mogłam wyróżnić przy okazji rozważań poświęconych symbolice ruchu i bezruchu (Kowalska 1991, s. 6 1 - 69). Ruch - tworzywo i ów jedyny materialny wyraz tańca powszechnie asocjowany jest z życiem, w sensie symbolu i atrybutu życia, podczas gdy bezruch jest symbolem i atrybutem śmierci. Są to treści uniwer­ salne. Bezpośrednie ich odwzrowanie zawarte jest w mitach kreacyjnych, w których taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora czy pierwotna wibraq'a materii stanowiły czynnik sprawczy aktu twórczego. W dalszej kolejności są to mity, w których ruch, bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie mity przypisujące ruchowi i tańcowi rolę samoistnych aktów tworzenia. 1. W I B R A C J A - D R G N I E N I E - R U C H : C Z Y N N I K S P R A W C Z Y T W O R Z E N I A „Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pierwszy taneczny ruch, drgnienie przenika materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy materia zaczyna tańczyć, układa się w łuk aureoH otaczającej jego postać" (Coomaraswamy 1918, s. 58). Przytoczony cytat oddaje istotę pierwszego z podstawowych dla nas zagadnień - r u c h u i n i c j a l n e g o , stojącego u początku kreacji. Oto bowiem drgnienie Mahadevy, dotychczas doskonale nieruchomego, pogrążonego w medytacji, ukonkretnia się w ruch i prze­ kształca w taniec. Drgnienie to ożywia materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna ma swe podstawy w koncepcji zamiera­ nia i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy (Coomaraswamy 1918, s. 56-66; Dowson 1978, s. 56). Brahma, pierwszy z trójcy bogów hinduizmu miał narodzić się z jaja kosmicznego (lotosu). Stworzył on świat zniszczony ognistym kataklizmem przed nadejściem pierwszej Nocy, a na­ stępnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolejnego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi „zwinięcie" świata, swojego rodzaju autoanihilaq'a, powrót do pierwotnego jaja kos­ micznego, z którego wszystko wzięło początek. Tym, któremu przypada rola boskiego tancerza-kreatora, jest w hindui­ stycznej trójcy Siwa, nazywany Nataradżą - Panem Tańca. Do jego atrybu2 2 Drugim z kolei jest Wisznu kojarzony ze słońcem, światłem, ogniem a także z wodą. „Przenikający" opiekun życia. Jego odpowiednikiem w Wedach ma być Indra. Trzecim jest Siwa, niszczycie] zła, w swym aspekcie niszczycielskim kojarzony z wedyjskim Rudrą, niekiedy z Agni. Z drugiej strony Siwa jest kreatorem egzystencji wyzwolonej z ułudy życia ziemskiego, oraz dobra w sensie prawdziwej wiedzy (Dowson 1978, s. 123-127, 296- 300). �55 TANIEC EURYNOME 3 tów należą trzy rodzaje tańca: niszczący, kontemplacyjny i twórczy . Zda­ niem Coomaraswamy najważniejszym zadaniem wszystkich tańców Siwy jest „przejawienie się pierwotnej mocy twórczej w rytmie" (Coomaraswamy 1918, s. 59). Powiada on: „Pan nasz, Wielki Tancerz, jak ciepło ukryte w drewnie, przenika swą mocą materię i umysł i rzuca je w taneczny ruch [...] Siwa tańczy bo jest to nieodłącznym atrybutem jego natury, każdy jego gest jest przyrodzony, samobytny, wypływa z jego istoty [...] jest spontaniczny i bezcelowy bowiem istota jego jest ponad dziedziną wszelkich celowości" (Coomaraswamy 1918, s. 59). A więc wibracja materii zrodzona z rytmu miałaby inicjować akt stworzenia, być tym co Lukian z Samosate nazywa „pierwszym początkiem" (Lukian 1951, s. 15). Sięgając po dawniejszą warstwę wierzeń ludów Indii czerpać możemy z bogactwa tekstów Rigwedy, najstarszego piśmiennego zabytku indoaryjskiego*. Oto, jak zdarzenia, które rozegrały się u zarania dziejów, przestawia hymn Początek rzeczy: „Niebyt nie istniał wtedy, ani byt nie istniał, Nie było też przestworza i nieba u góry, Co było w ruchu, w czyjej opiece? Czym były wody, otchłanie głębokie? Była ciemność, ciemnością od początku okryte Wszystko było jednym bez cech oceanem, Zarodek bytu w pustkowiu zawarty Stał się tym jednym mocą swego żaru. Śmierć nie istniała wówczas, ani nieśmiertelność, Pomiędzy dniem a nocą nie było rozłamu, Przez własną moc to jedno bez tchu oddychało I nic innego nigdzie poza nim nie było. Lecz oto żądza powstała z początku, Stając się myśli najpierwszym wysiewem, Związek bytu z niebytem wysiłkiem rozumu Znaleźli wieszczowie, w swym sercu szukając. 3 Pierwszy z tańców Siwy tandawa - napawający grozą, wykonywany jest przez Śiwę w postaci Bhairawy (Straszliwego) i jego okrutną małżonkę Kali-Bhairavi, na płonącej ziemi. Siwa niszczy w nim „kajdany, które przykuwają dusze istnień ludzkich do świata iluzji" (Bhavnani 1970, s. 5). Drugi tańczy sam Siwa pełniący rolę boskiego jogina (taniec ten nie posiada nazwy). Otoczony jest przez chór bogów towarzyszących mu śpiewem i grą na instrumentach. Tańczy na szczycie Złotej Góry, o zmierzchu, w obliczu Macierzy Trzech Światów. Za pośrednictwem tego tańca wyzwala z ułudy, wypełniając ludzkie umysły spokojem samopoznania, prowadzącym do wyrzeczenia się siebie i zlania duszy indywidualnej z duszą wszechświata. Trzecim jest prezentowany w tekście taniec nadanta (Coomaraswamy 1964, s. 143-144; Bhavnani 1970, s. 5-6). Rigweda (Rygwedd) - wiedza hymnów (pieśni). Jest to pierwsza część Wed obejmująca 1028 utworów o treści religijnej, filozoficznej i historycznej. Pochodzi prawdopodobnie z dru­ giej połowy I I tysiąclecia p.n.e. W mojej pracy korzystam z polskiego wydania hymnów w tłumaczeniu z sanskrytu Franciszka Michalskiego. 4 �56 JOLANTA KOWALSKA Na wskroś przenika promień ich poznania Czy była ona w górze, czy była też w dole? Byli dawcy zarodków, były sił potęgi, Różnorodność w dole, u góry dążenie. Ale kto wie to wszystko, kto mógłby powiedzieć, Skąd się zrodziła, skąd jest ta wysnowa, Bogowie się zjawili, gdy świat się wyłonił, A więc kto może wiedzieć, skąd wszystko powstało? Jak się zrodziła ta wysnowa bytów, Czy kto ją zdziałał, czy też nikt nie zdziałał Ten co na ziemię patrzy z najwyższego nieba, Ten może wie o tym, a może też nie wie?" (Hymny Rigwedy 1971, s. 126-127). Rys zdarzeń czasów prapoczątku, zawarty w tym tekście, naszkicowany został z umiarem godnym sumiennego dziejopisa nie,mówiącego o sprawach, których nie jest pewien. Dowiadujemy się zatem jedynie, że w oceanie bez cech, który nie był bytem ani niebytem, istniał zarodek wszechrzeczy, który wyodręb­ nił się zeń mocą swego żaru. Z zarodka poczęła się żądza, która dała impuls m y ś l i , a wówczas możliwą stała się transformacja owej pierwotnej nieokreślo­ ności i jej kategoryzacja na byt i niebyt. Żar, żądza (pragnienie) i myśl są tu pewnymi stadiami toczącego się procesu, a także warunkami, powstania tego, co w hymnie określone zostało jako „wysnowa bytów". Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w doktrynie hinduizmu, ożywiające martwą materię, jak też „wysiłek rozumu" wiesz­ czów w przytoczonym hymnie Rigwedy, odnajdujących w swych sercach związek bytu z niebytem i wyzwalających przenikliwy promień poznania, mają ścisły związek z intelektem, myślą, wolą kreatora. Przywodzi to na myśl refleksję Oskara Miłosza, że „Rytm jest najwyższym wyrazem tego, co nazywamy myślą, czyli konstatacją i miłością ruchu" (Miłosz 1984, s. 32). Pragnienie (żądza) i myśl występujące w funkcji potencji ruchu nie są wyłączną specjalnością wierzeń zarejestrowanych na obszarze Indii, wystę­ pują w wielu innych przekazach mitologicznych. Wyjąwszy biblijną formułę: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo", szczególnie klarowny wariant tworzenia myślą zawarty jest w staroegipskim micie hehopolitańskim. Przytaczam go tu we fragmencie, w wersji uznanej przez specjalistów za najpełniejszą, a pochodzącą z papirusu Bremmer-Rhind. „Po stworzeniu samego siebie Pan wszechświata powiedział: - Ja stworzyłem siebie pod postacią Chepri . Ja sprawiłem, że zaistniały byty, stworzyłem siebie a potem wszystkie istnienia. Liczne egzystencje wyszły 5 s Chepri (Chepry) - Ten-Który-Się-Staje, bóg Starożytnego Egiptu, z którym utożsamiane było słońce, wyobrażany pod postacią skarabeusza, bądź człowieka z głowwą skarabeusza (Bonnet 1952, s. 134; Niwiński 1992, s. 37; Lipińska, Marciniak 1986, s. 18-23; Pomorska 1974, s. 26). �57 TANIEC EURYNOME z moich ust. Nie było nieba, nie było ziemi. Nie wynurzyły się jeszcze brzegi, nie było żmij. Ja ulepiłem je z Nun, ze stanu bezwładności, bo nie było miejsca, na któym mógłbym stanąć. Sercem moim uczyniłem czary, p o ­ w z i ą ł e m z a m i a r i zrobiłem wszystkie stworzenia. Jeszcze nie wyplułem Szu, nie wyrzygałem Tefnut. Nie było nikogo, kto tworzyłby ze mną, ja p l a n o w a ł e m świat sam" (Pomorska 1974, s. 28; podkr. JK) . W Egipcie Starożytnym uważano, że siedliskiem inteligencji jest serce, dlatego Re do­ konując aktu stworzenia myślą, czyni go sercem. Omawiany tu rodzaj działań kreacyjnych, równie jasno jak w doktrynie heliopolitańskiej, wyłożony został w wierzeniach Indian Wiyot zamieszkujących Kalifornię. Myśl była jedną z dwóch podstawowych form twórczej aktywności demiurga Gatswokwire (Kroeber 1925, s. 119). Również mity innych ludów Ameryki, Zufii i Pima, a także afrykańskich Dogonów i Bambara zawierają ten motyw; te ostatnie prezentuję szerzej w dalszej części artykułu. Pewne elementy koncepcji tworzenia myślą zawierają także niektóre przeka­ zy zarejestrowane na obszarze Polinezji. Wedle mitu kreacyjnego mieszkańców Wysp Towarzystwa, stwórca Ta'aroa zmęczony działaniem i rozgniewany jego nieskutecznością ukrył się we wnętrzu muszli (stanowiącej odpowiednik jaja kosmicznego. Por. Blixen 1987, s. 276, przypis 5). Nad aktywność fizyczną przedłożył tym razem aktywność intelektu (woli), przekształcając muszlę w skałę i piasek, pierwociny ziemi, a własne ciało w części składowe uniwersum (Henry 1968, s. 346-347). Wola bogów jest też czynnikiem sprawczym tworze­ nia w mitach z Wysp Tonga. Za jej przyczyną wypiętrzony miał zostać pierwszy skrawek lądu - Ata (Reitzer 1907, s. 438-448). Do rozważanego tu rodzaju działań demiurgów zaliczyć należy tworze­ nie we śnie. Motyw ten występuje w przekazach Indian Yaruro zamiesz­ kujących równinne obszary Wenezueli. Zarejestrowane zostały dwa jego warianty. W pierwszym stwórczyni Kumani, po wydaniu na świat syna imieniem Haczawa („duch, którego glos słyszymy") miała sen. Śniła w nim 6 6 Doktryna religijna sformułowana w Heliopolis (lunu), nawiększym ośrodku kultu solarnego. Najwyższym bóstwem było słońce czczone pod postaciami Amona, Re i Chepri. Wedle informacji podanych przez Pomorską (1974, s. 26, oraz przypis 2) Atum czczony był jako słońce wieczorne, Chepri jako słońce dnia, Re - słońce poranne. Niwiński (1992, s. 37) mówi o Chepri jako o słońcu porannym. Tekst papirusu z Brehmer-Rind przytoczony przez Mullera (1964, s. 68-69) różni się we fragmentach od tekstu w artykule Pomorskiej. Przytaczam go tu we własnym tłumaczeniu dosłownym słownym z języka angielskiego: „Pan Wszechrzeczy rzekł, gdy ukształtował siebie/ «Ja jestem tym, który powstał jako Chepri./ Gdy ja powstawałem [tworzyłem siebie] nic nie istniało./ Dopiero, gdy ukształtowałem siebie, powstały inne ist­ nienia./ Liczne istnienia wyszły z moich ust./ Niebo jeszcze nie było ukształtowane,/ Ziemia jeszcze nie była ukształtowana,/ Powierzchnia ziemi nie była stworzona/ [Z powodu] gadów, które się tam znajdowały./ Uniosłem się ponad nimi [tam] w otchłani,/ Ponad jej bezwładem./ Gdy nie znalazłem miejsca gdzie mógłbym stanąć,/ Pomyślałem roztropnie w sercu moim,/ Uformowałem [to] w mojej duszy./ Ja uczyniłem (stworzyłem) wszystkie istoty./ Ja sam./ Jeszcze nie wydzieliłem [z siebie] Szu,/ Nie wyplułem Tefnut./ Nikt inny nie powstał, kto by pracował ze mną./ Tworzyłem w swoim sercu»". �58 JOLANTA KOWALSKA panującą wszędzie ciemność, a następnie wschodzące słońce. Rzecz miała miejsce w czasie, gdy dzień i noc nie były jeszcze oddzielone. W dzień póź­ niej (sic!) słońce rzeczywiście wzeszło ponad ziemią po po raz pierwszy. W drugim wariancie tego motywu postacią śniącą stwórczy sen jest menstruująca córka kreatorki. Pada tu stwierdzenie, że sen stał się rzeczywi­ stością ponieważ dziewczyna śnła go w tym szczególnym okresie (Willbert, Simoneau 1990, s. 21-22). By zamknąć omawianą kwestię dodam, że pewną odmianę koncepcji, w których pragnienie i myśl są potencją ruchu inicjalnego, reprezentuje jeden z wątków fińskiego eposu Kalewala. Myślę tu o najdawniejszych losach dziewicy Luonnotar. Zanim przystąpiła do tworzenia świata unosiła się ona przez dziewięć (lub dziewięć dziesiątków) lat na falach praoceanu poświęcając je namysłowi i tęsknocie (Kalewala 1980, s. 12). Aktywność intelektu kreatora wyprzedza więc lub - jak w mitach z Poli­ nezji - zastępuje działanie twórcze. Ten drugi przypadek jest rzadszy. Nato­ miast pragnienie, tęsknota, żądza, sen, a wreszcie myśl, mogą być porów­ nane do antycypacji przyszłych dokonań demiurga. Wróćmy teraz do ruchu i tańca kreacyjnego, których źródłem jest pierwotny impuls. Motyw ten, jak również element swoistego „planowania" działań twórczych zawiera mitologia Dogonów, ludu zamieszkującego tereny Mali w Afryce Zachodniej. W wierzeniach Dogonów decydującą rolę w akcie stworzenia odgrywa w i b r a c j a . Powiedziane jest w nich, że kreator Amma dwukrotnie powoływał świat do istnienia. Próba pierwsza, zakończona niepo­ wodzeniem, wedle przyjętej przeze mnie taksonomii należy do kategorii ruchu stanowiącego samoistny akt kreacji, omawiam ją więc w drugiej części artykułu. Niepomyślny rezultat nie zniechęcił f-T~"\x Ammy, który postanowił podjąć dragą próbę. Tym razem na material, z którego f / i W / i \ \ \ miał powstać świat wybrał ziarna zbóż / / \ \ \ (dęnę) i roślin jadalnych. Najmniejsze I i \ \ \ wśród nich, choć najważniejsze było ziar/ / 1 \ \ no po (Digitaria exilis). W pierwszej fazie ł // \ » \ prac Amma przygotował plan tego, co s' _ I ' f' \ \ \ chciał stworzyć, określany przez Dogonów -' ,*'--Г^ \ 'l J jako „yala (wyobrażenie) jaja Ammy" lub „yala jaja Ammy z 266 znaków". Rozu­ mie się przezeń pierwotny zamysł stwórcy i oddaje w rysunku jak na rye. 1. W środku jaja znajdowała się spirala \ J składająca się z 66 elementów symboli^<k !-— żujących po i inne ziarna. W centrum Rye. 1. Jajo Ammy (Amma talu) - plan P wyobrażały po. Forma stworzenia świata. spirali miała wyrażać fakt, iż po jest żywe Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 96, fig. 15. i stanowi prefigrację ruchu. Wszystkie eleV 1 1 ч \ \y\\S0) •/// N 4 v s i r a U 2 2 m a k i �59 TANIEC EURYNOME menty planu-jaja miały ściśle określoną symbolikę. Nie wchodząc w szczegóły dof j ' dam tu dwie ważne dla nas infomacje. / j \ \ Zespół trzech figur wpisanych w koło, / ' \ \ \ składający się z 128 elementów, generalnie j ¡ I \ \ symbolizować miał nieprzerwany ruch obt i ' * \ rotowy całego yala. Ponadto, 120 elemen' / ^J-—.»^ ^ l tów wyobrażało możhwości przyszłych | I f ^—» | \ przekszałceń jaja Ammy, a pozostałe 8, j ' /J / / ' ~ \ \ I V ) j zlokahzowane w dole okręgu, identyfiko­ wane były z oczami Ammy, zarazem z czterema kardynalnymi punktami prze­ strzeni. Linie składające się na zarys jaja i linie pionowe, biegnące jego środkiem ^ \ i 4?'* (określane przez Dogonów jako obojczyki ——*" Ammy) symbolizowały przyszły rozwój У - - J ° Л* ™? P ° ráu oczu i organizację ludzkich społeczności. ^ J^ ^ Plan zatem był gotowy. Nastąpiło wówczas zdarzenie szczególnej wagi - Amma otworzył oczy. Spowodowało to przemieszczenie elementów permanentnie wirującej spirali. Obróciła się ona w osi pionowej tak, że stała się swym lustrzanym odbiciem; pierwotnie była lewoskrętna a zmieniła się w prawoskrętną zyskując przy tym nowe znaczenie - symbolu przyszłego rozprzestrzenienia się materii i rozwoju wszechświata. Obroty spirali w osi pionowej Dogonowie identyfikowali z wirowaniem kreatora we wnętrzu jaja. Inwersja położenia spirali przyniosła dwie doniosłe zmiany. Nastąpiło przedziurawienie wewnętrznej powłoki ziarna i pęknięcie osłon oczu Ammy. Rozbłysło wówczas światło i pobudziło życie w zarodkach wszystkich rzeczy, które miały być stworzone. Badacze kultury Dogonów, którym zawdzięczamy prezentowane dane (Griaule, Dieterlen 1965) podkreśla­ ją, że w tej fazie świat nadal był potencją istnienia zamkniętą we wnętrzu jaja. Ów stan zawieszenia mógłby trwać w nieskończoność, gdyby nie obec­ ność Ammy, będącego samoistnym ruchem spiralnym, określanym przez Dogonów jako „rozpędzająca się kula". Był on jednocześnie ruchem i jego „emitorem", po, w którym ześrodkowana została boska moc twórcza i tym, który po stworzył - innymi słowy skutkiem i przyczyną. Griaule i Dieterlen zaznaczają, że po jest wyobrażeniem źródeł materii, twórcą i początkiem wszystkiego. Po, jak pęcherzyk powietrza obracało się wypromieniowując cząsteczki materii w działaniu pełnym dźwięku i ruchu, pozostając jednak niewidzialnym i niesłyszalnym. Amma, w i r u j ą c , w y m i e s z a ł i doprowadził do fermentacji elmenty ziarna po. Fermentacja wywołała wibracje, które objawiły się w działaniu określanym jako słowo Ammy. Siedem wibracji (por. ryc. 3 i 4) spowodowa­ ło, że powłoka jaja kosmicznego rozprysła się i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata (Griaule, Dieterlen 1965, s. 95-118). / / x К С 2 J a 0 otwíí 0 s 1 0 3 % 1 7 �60 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 3. Wibracje we wnętrzu jaj Ammy. Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 113, fig. 22. Stadia tworzenia przebiegały tu od immanentnej woli kreatora wyrażonej w yala, przez wirowy ruch Ammy, a właściwie ruch będący Ammą, następ­ nie wibracje fermentującego wnętrza jaja kosmicznego, rozpryśnięcie się jego powłok i rozprzestrzenienie materii, po wirowanie dojrzałego „słowa" de­ miurga. Pragnę zwrócić uwagę na jedno z ostatnich działań Ammy - wymie­ szanie elementów ziarna po, a następnie doprowadzenie do fermentacji uzyskanej w ten sposób homogenicznej materii. Przekonamy się dalej, że zarówno mieszanie i rozcieranie materii (przy czym „mątewką" jest tu sam Amma), występujące we wstępnej fazie kreacji, jak też doprowadzenie owej pierwotnej substancji do fermentacji za pośrednictwem ruchu obrotowego, występują w wielu mitach. Dogonowie nie są jedynym ludem Afryki, którego „księga rodzaju" zaczyna się motywem wibracji i ruchu. Mit kreacyjny bliskich Dogonom Bambara, zarejestrowany przez Germaine Dieterlen (1951) zawiera taką oto koncepcję „pierwszych początków". U zarania dziejów istniała pierwotna Pustka gla, która zawierała moc tworzenia, wieczny wewnętrzny ruch kosmosu i wszystko, co na kosmos się składa. Gla wydała z siebie głos pustki - dźwięk, wibrację - który stał się źródłem dya, odbicia gla i bliźniaczej zasady istnienia. Para gla i dya emanowa­ ła wilgoć zo súmale, z której powstały ciała twarde i błyszczące w tak wielkiej liczbie, że wszystko wokół było nimi wypełnione. Wówczas z glá wzięła początek energia zo nami, która wznosząc się i opadając stworzyła ogień wiatru fye tasuma, ten zaś stopił krystaliczne ciała. Emanacja wilgoci i roztapianie powstających z niej ciał stałych powtórzyły się dwukrotnie. W wyniku tych procesów określone zostały, poczynając od wschodu, cztery kardynalne punkty kosmosu wyznaczające cztery strony świa­ ta. Gdy kosmos został zrelatywizowany, gla i dya skupiły się w sobie by obdarzyć ; elemeny wszechświata duszą; wstrząsnęły nimi aż każdy element znalazł się na właś­ ciwym sobie miejscu. Zwarcie i skupienie gla i dya spowodowało wybuch i wylanie się materii, która rozprzestrzeniła się wibRyc.4. Wibraqe we wnętrzu z i a r n a ^ i A ) & - Wibracja materii zrodziła znaki rzeoraz wibracyjna emanacja Ammy (B). czy jeszcze nie stworzonych, po czym i te Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 115, fig. 23. ostatnie wzięły z niej swój początek. Znaki m c �TANIEC EURYNOME 61 stanęły obok rzeczy i dostosowując się do ruchu gla zaczęły wirować same w sobie i na swoim miejscu (Dieterlen 1951, s. 2-5). Jak widzimy „odwieczny ruch" stanowił tu rodzaj energii wewnętrznej układu pojmowanego przez Bambara jako Pustka. Był jego immanencją i niezbywalną cechą, istniał zawsze. W rezultacie jego przekształceń zaś, powstał świat uporządkowany i funkcjonujący w rytm Pustki gla. W obydwu przedstawionych mitach - Bambara i Dogonów - ruch jest dany jako, odpowiednio, cecha bądź substancja tego, co istnieje przed wszystkim. Dogonowie to pierwotne „coś" personifikują jako kreatora Ammę, koncepcja Bambara jest bardziej abstrakcyjna. Przed powstaniem świata ruch jest zatem możliwością wyzwalaną przez wibrację - głos Pustki w micie Bambara i otwarcie oczu Ammy w wierzeniach Dogonów. W kosmogonii wschodnionigryckiego ludu Fali również występuje ruch inicjalny, różni się on jednak od zaprezentowanego powyżej. Fali wierzą, że na początku wszystkiego, pod kopulaso sklepionym niebem isniały dwa jaja - Żółwia i Ropuchy - poruszające się po okręgu w odmiennych kierunkach. Jajo Żółwia było rodzaju męskiego i poruszało się w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara, sam Żółw zaś (tabunu) był istotą chtoniczną. Jajo Ropuchy było żeńskie i wirowało w prawo, a Ropusze (tąkulgi) przy­ sługiwała kwalifikacja istoty akwatycznej. Żółw i Ropucha nie byli parą prarodziców, lecz każde z nich obdarzone było cechami i kompetencjami pary rodzicielskiej. Jaja wirowały po okręgu aż zderzyły się, a wówczas z pękniętych skorupek wyszły cztery pary zwierząt i dwie rośliny. Niebo oddzieliło się od ziemi, która powstała z rozbitych i wciąż wirujących skoru­ pek jaj. Ziemia była rozchwiana a ułomki skorup nie połączyły się jak należy. Umocnił ją i uporządkował Żółw. Przemierzył on przestrzeń węd­ rując z zachodu na wschód, odnalazł głęboki rów dzielący ziemię na dwie części i nakazał im by się połączyły (Lebeuf 1961, s. 367-375). W przedstawionym micie ruch dwóch jaj poruszających się po okręgu jest stanem poprzedzającym tworzenie, porównywalnym do kontempla­ cyjnego bezruchu Mahadevy, immanentnego wirowania Ammy i istnienia Pustki gla zawierającej w sobie wszelkie możliwości. I jak w przypadku pierwszego z nich kreację inicjowało drgnienie a dwóch kolejnych wibracja, tak tu punktem zerowym jest zderzenie. Obraz ten wyraża jednak tę samą ideę, którą Bambara przedstawili jako kontakt bliźniaczych zasad istnienia glá i dya, w rezultacie którego nastąpiło wylanie się materii. Koncepcja Fali nie jest tak abstrakcyjna jak Bambara czy Dogonów. Ruch ma tu zakorzenienie w kon­ kretnym przedmiocie. Ponadto przestrzeń, w której poruszają się jaja jest już w pewien sposób określona, ma kształt półkuli podobnej do piuski. W micie tym mamy do czynienia z wątkami występującymi w przeka­ zach, w których ruch i taniec są samoistnymi aktami kreacji. Myślę tu o oddzieleniu nieba i ziemi oraz wędrówce kreatora (w tym przypadku Żółwia), której celem ma być uporządkowanie stworzonego świata. Wątki te analizuję dalej, w tej chwili zaś, chciałabym powiedzieć o jeszcze jednym �62 JOLANTA KOWALSKA motywie ruchowym należącym do kategorii ruchu inicjalnego - pocieraniu i rozcieraniu jako czynnościach umożliwiających stworzenie istot żywych. Ludy, w których mitach występuje ta szczególna forma ruchu kreacyjnego są niekiedy dość odległe od siebie w czasie i przestrzeni. W babilońskim eposie Gilgamesz zawarta jest między innymi historia stworzenia herosa Enkidu. Powołano go do życia by poskromił bohatera eposu, samowładnego króla Uruku. Enkidu walczył z nim, a później został jego wiernym towarzyszem. Zanim mogło się to dokonać Anu, bóg w niebiesiech: „wezwał wielką Aruru, boginię świadomą lepienia: «Arara, tyś utworzyła ludzi i zwierzęta, wespoły z chrobrym Mardukiem! Uczyńże podobiznę, we wszyst­ kim Gilgameszowi równą, aby siłę miała jak on: ale niechaj bynajmniej nie będzie zwierzęciem pustyni! W czasie, co ma być jego, niechaj ten siłacz pojawi się w Urak! Do walki z Gilgameszem stanie, a potem niech Urak odetchnie!» To, gdy usłyszy Arara - zaraz w swej m y ś l i u t w o r z y i s t o t ę , jakiej pożądał Anu, bóg niebieski. R ę c e sobie umyje, gliny ułomi i zwilży ją śliną boską, matczyną. I ulepiła Enkidu, stworzyła bohatera, co był ożywion z tchu i krwie bitnego bożyszcza Niniba" (Gilgamesz 1922, s. 8; podkr. JK). Aruru przystępując do wykonania powierzonej sobie misji obmyła ręce. Oznacza to, że oczyściła je a zarazem wykonała gest inicjujący akt tworzenia - potarła dłonią o dłoń. Zauważmy, że tę efektywną, materialną kreację poprzedził zamysł twórczy, jako że zanim uczyniła cokolwiek, Aruru „pomyśla­ ła" Enkidu. Co więcej, z tekstu jednoznacznie wynika, że nie była to pierwsza tego rodzaju praca „biegłej w lepieniu" bogini. Wspólnie z Mardukiem, w analogiczny sposób powołać miała do istnienia ludzi i zwierzęta (por. Langdon 1964, s. 114-115, 236; Thompson 1903, 1928). Ruch polegający już nie na pocieraniu dłoni, lecz na rozcieraniu substancji znajdujemy w cytowanym przeze mnie na wstępie micie pelazgijskim. Euryno­ me roztarła - jak pamiętamy - wiatr ciągnący w ślad za nią, powołując w ten sposób do życia swego partnera, Ofiona (Graves 1992, s. 41; Fox 1964, s. 236). Obydwie te kategorie kreacyjnego ruchu inicjalnego - pocieranie i roz­ cieranie - znajdujemy w mitologii fińskiej, w pieśni o narodzinach piwa. Wkraczamy tu w istniejący i rządzący się określonymi prawami świat bogów i herosów. - W domu pani na Pohjoli trwały przygotowania do uczty weselnej. Piwo jeszcze nie istniało, a cóż to za wesele bez trunku? Pani na PohjoH rozpaczała nie wiedząc co począć, aż tajemnicę piwa zdradził jej „sędziwy chłop co u niej spał za piecem" (Kalewala 1980, s. 276). Zmieszano chmiel, wlano w kamienną kadź źródlaną wodę i uwarzono piwo, lecz płyn był mętny i nie chciał fermentować. A wówczas: 7 7 Pani Pohjoli, Gospodyni Pohjoli - Louhi, Loviatar, Lovetar. Zwana: „stara żona", „wszeteczna pani Pohjoli". Kochanka (żona) Północnego Wiatru rodząca synów ósemkami a córki dziesiątkami (por. analizę tej postaci w: Haavio 1979, s. 422, 425-445). Pohjola - w sensie przestrzennym Kraj Północny. W mitologii „odległa dal Północy", „kraj na skraju", „kraj ciemności" położony „za bramą" (Haavio 1979, s. 441). �TANIEC EURYNOME 63 „Piwowarka Osmotar/ Długo się namyślała. Wybiegła na środek izby,/ Tam gdzie deski podłogi Ze sobą się zbiegają,/ I wydostała wiórek Odheblowany od ławy,/ Który leżał pomiędzy Kamiennymi kadziami. Uniosła wiórek do góry/ I zatańczyła wesoło: «Komu oddam ten wiórek?/ Może dziewczynie młodej? Dam go cudownej Kapio/ Dziewczynie z rodu Kalewy». Na samym środku izby/ Z a w i r o w a ł a w tańcu Lekko jak tylko mogła,/ Uniosła się nad podłogą W powietrze na cały łokieć./ Z powietrza w ręce Kapio Sfrunęła wtedy strużyna,/ Kapio r o z t a r ł a ją w dłoniach, Roztarta mocnymi udami,/ Wtedy prosto z jej kolan Skoczyła złota kuna" {Kalewala 1980, s. 279-290; podkr. J K ) . Martti Haavio przytacza w swym opracowaniu mitologii fińskiej hymn z Paltano, w którym poczynania piwowarek przedstawione zostały w inny sposób: „Osmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia kahja, Potarła ręką o rękę,/Potarła o biódr oboje: Białą wiewiórkę zdziałała [...] Kosmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia Kahja, Potarła ręką o rękę,/Jedną rękę drugą rękę, Potarła o biódr oboje: Wyszła kuna złotopierśna" (Haavio 1979, s. 295; podkr. J K ) . Potarcie dłoni o dłoń i obu dłoni o biodra, oraz roztarcie strużyny drewna przez „Kapo, która sprawia kahja" przyniosło w rezultacie powo­ łanie do życia istot mających pomóc w przygotowaniu piwa, zdobyć środek powodujący fermentację brzeczki. Co ważne, w tekście Kalewali rozcieraniu w dłoniach drzazgi (we wcześniejszym fragmencie runa jest to źdźbło słomy, w dalszych strączek żółtej gorczycy) towarzyszy taniec mający w całości, bądź w elementach charakter wirowy. W ostatniej fazie działań, tworząc pszczołę ze strączka żółtej gorczycy, piwowarka „Tańczy dokoła kadzi/ Na jednej tylko nodze/ Zgrabniej niż w dłoni wrzeciono" (Haavio 1979, s. 281). Uważam, że jednoczesna obecność tych form ruchu nie ma charakteru przypadkowego i nie jest jedynie figurą poetycką. W moim przekonaniu pocieranie i rozcieranie wyprzedzające tworzenie, pełnią rolę typologicznych odpowiedników ruchu obrotowego, zwłaszcza zaś jego przypadku szczegól­ nego - mieszania substancji. W znanych mi mitach o stworzeniu zawierających ten rodzaj działania mieszaniu podlegają najczęściej wody praoceanu. Dokonywane to jest w celu wydobycia pożądanych substancji 8 8 Kahja - kwas, piwo. Zob. Haavio 1979:293—294. Kapu - personifikacja substancji powodującej fermentację piwa. W innych wersjach tekstu określana jako Osmotar, Kalewatar (Haavio 1979, s. 288-290). �64 JOLANTA KOWALSKA i przedmiotów lub uzyskania odpowiedniej konsystencji powierzchni ziemi. Od pocierania i rozcierania krok zaledwie do lepienia, motywu częstego i odnoszącego się przede wszystkim do początków rodzaju ludzkiego. Do­ chodzimy do kolejnego zagadnienia ruchu i tańca występujących w charak­ terze samoistnych aktów tworzenia. 2. R U C H I T A N I E C J A K O SAMOISTNE A K T Y K R E A C J I W mitach o stworzeniu świata pochodzących z Indii, poza omówionym wyżej, występują jeszcze dwa inne ważne dla nas wątki kojarzące ruch i taniec z kreacją. W siedemdziesiątym drugim hymnie Rigwedy powiedziane jest, że krąg bogów tańcząc wydobył z oceanu ukryte w jego otchłani słońce. Motyw ten powtarza się następnie w hinduizmie w historii wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych. W pierwszej księdze eposu Mahabharata zawarty jest tekst mitu mówiącego o tym wydarzeniu. - Daw­ nymi czasy, w środku świata znajdowała się góra Mera. Pewnego razu bogowie zgromadzili się na niej by rozważyć jak przygotować napój nie­ śmiertelności. Wisznu doradził Brahmie by nakazał bogom i asurom mącić mleczne morze. Gdy dokonają tego ukaże się amrita a ponadto bogowie zyskają lekarstwa i kosztowności. Brahma skorzystał z rady, ale bogowie, pomimo, że było ich wielu i czynili usilne starania, nie zdołali ruszyć z miej­ sca góry Mandara, stanowiącej wraz z trzema innymi podstawę Mera. Zwrócili się więc o pomoc do Brahmy i Wisznu, a wtedy Brahma zawezwał na pomoc króla węży. Siłacz ten wyrwał z posad górę Mandara wraz z drzewami i zwierzętami znajdującymi się na niej. Bogowie ponieśli ją w bezkres mlecznego oceanu i zabrali się do mącenia jego toni. Przemówił do nich Warana, pan wód, domagając się ułomka góry, gdyż mącenie oceanu sprawiało mu wielką udrękę. Bogowie i asurowie zwrócili się tedy do króla żółwi mieszkającego w oceanie, by uczynił z siebie oparcie dla góry. Uzyskawszy jego zgodę umieścili na nim swą niezwykłą mątewkę po czym opasali ją wężem Wasuki . Bogowie schwyciU wężą za głowę, asurowie za ogon i ciągnąc go na przemian wprawili Mandare w ruch rotacyjny. Z drzew porastających zbocza góry ściekała żywica, z ziół wypływały do morza soki. Zmieszały się one z mlekiem oceanu i mleko przemieniło się w masło. Bogowie i asurowie nadal obracali Mandare sprawiając, że z masła po­ wstały: księżyc, Śri („powodzenie" i personifikacja bogini Śri, małżonki Wisznu), Sura (wódka ryżowa), biały koń, diament Kauksztubha, bóg sztuki 9 10 9 Początkowo bogowie, np. Waruna, następnie w epoce wedyjskiej ich przeciwnicy z racji posiadania mocy magicznej. Zgodnie z późniejszą tradycją asurowie zostali wypędzeni i schro­ nili się w piekle (Dowson 1978, s. 27-28). Wasuki, identyfkowany z Ati Szeszą - tysiącgłowym władcą węży i podziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicznego wymiotuje jadowitym ogniem, który niszczy istnienie (Dowson 1979, s. 291-292, 343). 1 0 �TANIEC EURYNOME 65 Ryc. 5. Mieszanie toni mlecznego oceanu przez bogów asurów. Za: Moor 1897, il. X L I X . lekarskiej Dharrwantari trzymający puchar z amritą, słoń Airawana oraz trucizna Kalakuta. Tę ostatnią, by uchronić świat przed zagładą, połknął Siwa, zyskując przydomek Nilakantha, tj. czarne gardło (The Mahabjarata 1972, I). Inne wersje tego mitu, obszerniejsze i mówiące o wydobyciu więk­ szej liczby dóbr, znajdują się w Wisznu Puranie i Ramajanie. Znany jest on także w Indonezji, z tą jednak różnicą, że w tamtejszym wariancie jako mątewka używana jest sama góra Meru, nie Mandara. Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu za pośrednictwem mącenia jego wód, jako jednego z ważniejszych zdarzeń kosmogonii - za­ warty jest w przekazach mitologicznych kilku innych ludów Azji. Mieszanie �66 JOLANTA KOWALSKA toni praoceanu prowadzi w nich do powstania rudymentów ziemi i elemen­ tów uniwersum. Wedle wierzeń kałmuckich (ojrackich) identyczną rolę jak Madara, speł­ niła w akcie kreacji góra Sumeru. Ona także użyta być miała jako gigantycz­ na mątewka. W przekazach tego ludu rzeczywistość prapoczątku opisywana jest jako ocean nieobjętych wód, ponad którym wznosiła się góra kosmicz­ na. Stworzenie świata było dziełem czterech potężnych bogów: chwyciwszy górę Sumer obracali ją w oceanie powołując w ten sposób do istnienia słońce, księżyc i gwiazdy (Holmberg 1964, s. 346-347). W wierzeniach derbeckich, które przytaczam za Potaninem (1883, s. 191, punkt ż), mieszanie wód mątewką innego rodzaju miało swój udział w stwo­ rzeniu źródeł światła niebieskiego. Gdy nie było jeszcze słońca ani księżyca, ludzie unosili się w prądach powietrza nie znając ciepła promnieni sło­ necznych. Jeden z ludzi zachorował. Posłany został wówczas na ziemię Otucz-gelung, któremu powierzono zadanie znalezienie lekarstwa na jego dolegliwość. Posłany wziął drąg długi na dziesięć tysięcy sążni i jął mieszać nim wody aż po dno oceanu. Wydobył w ten sposób dwa żeńskie bóstwa, które uleciały pod niebiosa. Otucz-gelung kontynuował mieszanie głębin oceanu i wygarnął na powierzchnię dwa tołi, okrągłe lustra z polerowanego metalu, które umieścił na nieboskłonie. Jedno z nich jest słońcem drugie zaś księżycem i od tej pory na ziemi jest już jasno. Z przytoczonego tekstu nie wynika, że chory człowiek wyzdrowiał, jakkolwiek jego do­ legliwość była pretekstem posłania na ziemię Otucz-Gelunga. Dowiadujemy się natomiast, że w sposób zasadniczy zmieniona została rzeczywistość, w której bytowali owi pierwsi ludzie. W mitologii Japonii, zgodnie z Kojiki, czyli księgą dawnych wydarzeń , mącenie wód przyniosło w rezultacie powstanie twardej powierzchni ziemi, bowiem u zarania dziejów: 11 „...ziemia jeszcze nie okrzepła i na podobieństwo pływającego tłuszczu chybotała się niczym meduza" (Kojiki 1986, s. 46) Zadanie ustabiUzowania jej powierzone zostało parze duchów o imio­ nach Duch Uśmierzający Szlachetne Łono i Duch Wzburzający Szlachetne Łono, uważanym za prawzór pierwszego małżeństwa. A oto jak rzecz się dokonała: „Zwróciły się teraz wszystkie duchy nieba świętymi słowy do Ducha Uśmierzającego Szlachetne Łono i do Ducha Wzburzającego Szlachetne Łono, dwu prześwietnych osób, i rzekły: Doprowadźcie do ładu tę rozchybotaną ziemię 1 1 Korzystam z polskiego tłumaczenia i opracowania Kojiki przez Wiesława Kotańskiego. �TANIEC EURYNOME 67 i sprawcie by stwardniała. Wręczono im potem bezcenną niebiańską włócznię, oddając w ich ręce całą sprawę. Wstąpiła tedy dwójca duchów na most unoszący się na niebie, a sięgnąwszy bezcenną włócznią w wody oceanu zamieszała nią, aż rozległ się chlupot bełtania, i podniosła ją ku górze. Natenczas z grotu włóczni spłynął gąszcz iłu, który się gromadził w wodzie i nawarstwiał tworząc wyspę. Jest to wyspa Onogoro. Zstąpiwszy z niebios na tę wyspę upatrzyły sobie duchy odpowiednie miejsce i postawiły tu słup niebiański, a potem zbudowały dwór przestronny" (Tamże, s. 47-48). Prarodzicie, po ukonstytuowaniu swej siedziby, postanowili połączyć się by zrodzić nowe obszary ziemi: „Rzekł na to prześwietny Duch Uśmierzający Szlachetne Łono: W takim razie obejdźmy ten słup niebiański, ja w jedną, ty w drugą stronę, a gdy się spotkamy, połączymy się jako mąż i niewiasta. Umawiając się w ten sposób rzekł nadto: T y obchodź z prawej strony, ja obejdę z lewej, i znajdę się naprzeciw ciebie" (Tamże, s. 48). Obchodzenie odbyło się dwukrotnie. Pierwsza próba połączenia się nie­ biańskiego małżeństwa była nieudana i przyniosła potomstwo, z którego rodzice nie byli zadowoleni (pierwsze było „miękkie jak pijawka", drugie „wyspą z piany"). Zasięgnęli rady pozostałych duchów a ci orzekli, że przyczyną niepowodzenia była niewłaściwa kolejność wypowiedzi prarodziców po obejściu niebiańskiego słupa bowiem pierwsza odezwała się kobieta. Powtórzono więc rytuał zważając by tym razem pierwsze słowo należało do mężczyzny, po czym prarodzice dali życie licznemu potomstwu - ziemiom (tj. wyspom), a następnie także duchom. Należy podkreślić, że w przedstawionym tekście mamy po raz pierwszy do czynienia z formułą ważną dla całości prowadzonej tu analizy. Oto, w pierwszej jego części relacjonowane jest twórcze działanie pary duchów - m ą c e n i e w ó d p r a o c e a n u „bezcenną włócznią", które w drugiej części, po zstąpieniu duchów na ustabilizowaną już ziemię, przybiera formę o k r ą ż a n i a niebiańskiego słupa. A zatem: bełtanie wód - tworzy, prowa­ dząc od nieokreśloności do konkretu; wbicie słupa - relatywizuje stworzoną rzeczywistość: ruch wokół owego centrum jest zaś kontynuaq'a aktu tworze­ nia realizowanego tym razem w przestrzeni antropologicznej. Do omawianej kategorii działań przedwiecznych istot posiadających pre­ rogatywy demiurgów, zaliczyć należy także niektóre poczynania bogów i herosów w mitach ludów Polinezji. W mitach tych powtarza się opowieść �68 JOLANTA KOWALSKA o tym, jak to po stworzeniu pier­ wotnego obszaru ziemi (pierwszej wyspy) bogowie pływali łodzią po morzu i wyławiali z jego głębin wy­ spy stanowiące poszczególne archi­ pelagi. Posługiwali się mocnym ha­ kiem, jak przy łowieniu ryb, zanu­ rzali go w toni, obracali i wydoby­ wali na powierzchnię lądy. Repre­ zentatywnym przykładem jest tu mit tongijski, w którym wyróżnić moż­ na trzy etapy kreacji. Pierwszy skra­ wek ziemi - Eua - powstać miał z nieczystości zrzucanych z nieba w morze (wedle opinii Blixen'a jest to motyw częsty w wierzeniach z ob­ szaru Polinezji. Blixen 1987, s. 130). Pierwsza wyspa - Ata - uniesiona została z dna morza wolą bogów. Pozostałe wyspy wyłowione zostały w opisany wyżej sposób przez hero­ sa Maui (Reitzer 1907, s. 438-^148). Rolę pokrewną tej, którą speł­ niają w akcie tworzenia indyjska ЛИВ góra Meru (kałmucka Sumeru) oraz штж drąg derbeckiego Otucz-gelunga, „bezcenna włócznia" bogów japoń­ skich i hak do łowienia ryb bóstw polinezyjskich, odgrywają w pewnej grupie przekazów mechanizmy ro­ tacyjne. Wspomniałam wcześniej, że Amma - demiurg w mitologii Do­ gonów - dwukrotnie podejmował Rye. 6. Mieszanie toni praoceami bezcenną próbę stworzenia świata. Pierwsza, włócznią. zakończona niepowodzeniem, miała Za: Anesaki 1982, rye. V I I . całkowicie odmienny przebieg niż druga, zrelacjonowana w związku z ruchem inicjalnym. Tworząc świat po raz pierwszy Amma posłużył się jako surowcem ziarnem sęnę. Miało ono kształt kurzego jaja i zawierało cztery elementy konstytutywne - wodę, powietrze, ogień i ziemię. Amma umieścił je pomiędzy dwoma kolcami (określanymi jako „obojczyki Ammy") i skonstruował rodzaj turbiny. Za pomocą tej konstrukcji zarodki życia miały zostać rozrzucone we wszechświe­ cie. Tak też stało się, lecz Amma nie był zadowolony z rezultatów swojej pracy. Podczas obrotów „turbiny" element podstawowy - woda - oddzielił się od Щ �69 TANIEC EURYNOME pozostałych i akt kreacji zakończył się nie­ powodzeniem. Dogonowie powiadają, że stało się tak ponieważ ziarno sęnę „nie jest żywe, ani martwe, nie jest ziarnem rośliny ani drze­ wa, ani niczym innym jak tylko wyobrażeniem porażki Ammy" (Griaule, Dieterlen 1965, s. 92; tekst mitu 88-94) Najbardziej chyba klarowny wariant two­ rzenia przy użyciu mechanizmów rotacyjnych reprezentują mity, w których koło garncarskie jest narzędziem pracy bogów. W wierzeniach Starożytnego Egiptu stworzeni mieli być w ten sposób ludzie, przy czym doktryna heliopoli- „ „ „ , „ , . . . , , , . , Ryc. 7. Ptah formujący słonce na tanska przypisuje rolę demiurga baramogłowemu Chnumowi, a koncepcje późniejsze, rodem R ellini 1882-1884. z Memfis, obsadzają w niej Ptaha. Ptahowi ponadto, występującemu w postaci Ptah Tatenen przypisywano stworzenie w analogiczny sposób słońca (Bonnet 1952, s. 617; Niwiński 1992, s. 42) (ryc. 7). Chnum natomiast miał mieć permanentny udział w podtrzymywa­ niu istnienia rodzaju ludzkiego. Posługując się kołem garncarskim lepił on z gliny płody ludzkie i ich dusze, po czym umieszczał je w łonach kobiet (Bonnet 1952, s. 358; Niwiński 1992, s. 66, 297-298). Andrzej Niwiński przytacza historię nadprzyrodzonego poczęcia królowej Hatszepsut. Zawar­ ta jest w niej m.in. kwestia wypowiadana przez Amona, boskiego ojca królowej, jasno precyzująca rolę Chnuma. Amon spłodził Hatszepsut z zie­ mianką, królową Ahmes, przybrawszy postać jej męża, Totmesa I . Udał się następnie do Chnuma i rzekł mu: „Idź, uczyń ją razem z jej ka, ukształtuj ją lepiej niż wszystkich bogów, moją córkę, którą spłodziłem". Chnum od­ powiedział: „Uformuję twoją córkę Hatszepsut, oby żyła w szczęściu i zdro­ wiu. Jej forma będzie wspanialsza niż bogów w jej wielkim dostojeństwie króla Górnego i Dolnego Egiptu" (Niwiński 1992, s. 298). W materiale ilustracyjnym pracy Niwińskiego znalazły się przerysy płaskorzeźb zdobią­ cych ściany świątyni Hatszepsut w Dar el-Bahri. Jedna z nich wyobraża 12 r k o l e Z a : g a r n c a r s k i m 0S 13 1 2 W przytaczanych mitach mieszkańców Wysp Tonga i Dogonów wystąpił wątek siania zarodków ziemi i zarodków życia. Dodam, że w wierzeniach derbeckich łączony on jest z ideą góry kosmicznej Sumer Uła, z której bogowie po zwyciężeniu asurów (sic!) rozrzucilicili piasek pokrywający jej zbocza, dając w ten sposób początek ziemi (Potanin 1883, s. 224). Motyw siania (rozrzucania) ziemi i pommażania w ten sposób odrobiny wydobytej z dna oceanu przez pomocnika (partnera) boga jest elementem kosmogogonii dualistycznych z obszaru Azji i Sło­ wiańszczyzny (por. Tomicki 1978). W wierzeniach z obszaru Starożytnego Egiptu Tatenen (dosł. „Ziemia-Która-Się-Podnosi") oraz jego synonimy: Benben i Wyspa Pożogi, są określeniami cząstki ziemi, która jako pierwsza wyłoniła się nad powierzchnię praoceanu przyjmując formę pagórka (Bonnet 1952, s. 100-101; Niwiński 1992, s. 43). 1 3 �70 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 8. Chnum kształtuje Hatszepsut i jej ka na kole garncarskim. Za: Niwński 1992, ryc. 123. Chnuma w momencie kształtowania przyszłej królowej i jej ka; towarzyszy mu bogini Heket, patronka porodów (ryc. 8). Przedstawiony wyżej wariant tworzenia jest jedynym znanym mi jego przykładem, jakkolwiek rozpowszechnienie motywu lepienia ludzi przez bogów, z gliny lecz już bez użycia koła garncarskiego, pozwala domniemy­ wać, że szczegółowe studia poświęcone temu zagadnieniu umożliwiłoby wykrycie dalszych jego egzemplifikacji. Lepienie ludzi z gliny jest rzeczy­ wiście nieomal uniwersalną koncepcją, co podkreślał Eliade (1988, s. 43). Katalog przekazów zawierających ten motyw byłby bardzo obszerny a składałyby się nań mity z różnych obszarów świata i epok. Spośród znanych mi, od zasadniczego schematu (przygotowanie materiału: gliny, pyłu ziemi itp., a następnie ukształtowanie ciał istot ludzkich) odbiegają interesująco dwie wersje. Rdzenna ludność Australii zamieszkująca obecny stan Wiktoria wierzyła, że mężczyn stworzył Pundjel, kobiety zaś Pallyan, identyfikowany jako brat lub syn Pundjela. Pewnego dnia Pallyan zabawiał się w głębokiej sadzawce uderzając i trzepiąc dłońmi w wodę aż stała się mętna i mulista. Zauważył w końcu, że w głębi rysuje się jakiś kształt. Oddzielił go od dna gałęzią i zobaczył ręce, później dwie głowy a w końcu wydobył na powierzchnię ciała dwóch kobiet. Były to pierwsze kobiety jakie pojawiły się na ziemi, które później zostały żonami mężczyzn stworzonych przez Pundjela (Dixon 1964, s. 274). W opisanych zdarzeniach występują znane już nam motywy bełtania wód i wydobywania na powierzchnię swego rodzaju „produktu" tej czynności. Nowością jest przypadkowość kreacji, stanowiącej wynik zabawy a nie celowego działania twórczego. �TANIEC EURYNOME 71 Dragi mit, o którym chcę powiedzieć, odzwierciedla kosmogoniczne wyobrażenia Indian Ona z Ziemi Ognistej. Powiadają oni, że Kenos - pra­ przodek wszystkich Indian, syn Nieba i Południa - przebywał kiedyś w miej­ scu podmokłym. Wziął grudkę gliny, dodał wody, ulepił istotę płci męskiej i położył ją na ziemi. Następnie w ten sam sposób ulepił istotę płci żeńskiej, położył ją obok poprzedniej, po czym oddalił się. Nocą obie istoty połączyły się i dały życie pierwszemu człowiekowi, który przyszedł na świat jako osobnik w pełni już dojrzały. Później człekokształtne grady ziemi rozdzieliły się i pozostawały jedna obok drugiej, tak jak położył je Kenos. Rzecz powtarzała się noc po nocy i w ten sposób stworzeni zostali przodkowie Indian. Kenos, gdy udał się do krajów północy ulepił identyczne istoty z białej gliny, którą znalazł na brzegu rzeki. Dały one życie przodkom ludzi białych (Jimenez Nuñez 1962, s. 62) . W tym przypadku zwraca uwagę przeniesienie uprawnień twórczych na istoty człekokształtne, ale nieożywio­ ne, określane jako „grudy ziemi". Są one swojego rodzaju ogniwem pośred­ nim: ukonkretnieniem, upostaciowaniem kreacyjnej zdolności ziemi. Prawo­ mocna jest bowiem moim zdaniem interpretacja, że to sama ziemia - za ich pośrednictwem - wydaje ludzi na świat. Kenos w tej sytuacji nie tyle stwo­ rzyłby ludzi, ile wykreował możliwość by ziemia wydała ich ze swego łona. Bardzo interesujące przykłady wierzeń zawierających motyw „otwiera­ nia" możliwości kreacyjnych ziemi przy pomocy ruchu, w tym ruchu obro­ towego, uderzenia a także czynników omówionych wcześniej - myśli, wibracji i słowa - oraz tworzenia za pośrednictwem pierwotnego radymentu ziemi, znajdujemy w mitach pochodzących z Wysp Towarzystwa i Samoa. Wersja samoańska przedstawia się następująco. - W czasach prapoczątku nie istniało nic, tylko Tangaloa unosił się w nieokreślonej przestrzeni. W miejscu, gdzie trwał stworzył płaską skałę. Powiedział do niej - Podziel się! - i tak powstały: nieobjęta płaska skała, płaska skała, która się roz­ szerza, bliźniacza płaska skała atolu koralowego, porowata płaska skała, czerwona lawa wulkaniczna oraz skała wyniosła i jej dzieci. Tangaloa wzniósł się ponad nimi, spojrzał w kierunku zachodu i przemówił do skały. Uderzył ją prawą dłonią a wtedy otworzyła się z prawej strony i urodziła ziemię, pramatkę wszystkich ludzi żyjących pod niebem, oraz morze a ono pokryło swymi wodami płaską skałę, która się rozszerza. Następnie Tan­ galoa obrócił się w prawo i wytrysnęło źródło świeżej wody, by można było z niego czerpać. Ponownie przemówił do płaskiej skały i porodziła niebo. Raz jeszcze przemówił sprawiając, że ze skały wzięły początek: wysoki książę podtrzymujący niebo, bezmiar, dal i palma kokosowa. Tangaloa nie dał skale spocząć, znów do niej przemówił i urodziła istotę płci męskiej (samca) Lua'o i istotę płci żeńskiej (samicę) Luavai, a stwórca przeznaczył im kraj 14 1 + Relację tę cytuję z drogiej ręki bowiem opracowanie Jimeneza Nuneza stanowi kompila­ cję danych pochodzących z prac innych autorów. W tym przypadku zaczerpnął ją z dzieła Alfreda Metraux (1948). �72 JOLANTA KOWALSKA północy. Po raz ostatni przemówił do skały, nakazując jej by podzieliła się i stworzył: mężczyznę Aoalala (chmura, która powstaje), kobietę Ngaonhao-le-tai (puste morze), kolejnego mężczyznę, ducha (Anganga), wnętrze (Loto), pragnienie (Finangalo) oraz wątpliwość (Másalo). Twory Tangaloa unosiły się na morzu, ponieważ nie były umocowane. Stwórca rozkazał skale by duch, pragnienie i wątpliwość przeniknęły się i połączyły w człowieku, obdarzając go w ten sposób inteligencją. Elementy te łącząc się z kamieniem zarodkiem i sercem, stały się mężczyzną - Fatu, a wiążąc się z ziemią, prochem i odpadkami stały się kobietą - Ele'ele (Frazer 1892, s. 164-189). Tangaloa stworzył najpierw zaczątek ziemi a zarazem rezerwuar moż­ liwości i form istnienia. Zaczątek ziemi jest pomnażany a następnie otwie­ rany uderzeniem. Dalsze etapy kreacji realizowane są w sekwencji rozkazów, które demiurg kieruje do skały (mamy tu do czynienia z procesem: wola - zamysł stwórczy - słowo - wibracja), a ta odpowiada wydając z siebie kolejno: elementy uniwersum, kategorie przestrzenne, płeć (fizyczność) i ele­ menty duchowo-intelektualnej istoty człowieka. Z mieszaniny tych ostatnich z odpowiednimi składnikami świata materialnego powstają mężczyzna i ko­ bieta (godne podkreślenia jest subtelne rozróżnienie materialnej i duchowej natury człowieka). Jedyny moment, w którym występuje ruch obrotowy, to akt stworzenia źródła czystej wody. W drugim z mitów, który chcę tu zaprezentować, ruch ten odgrywa donioślejszą rolę. Mit kreacyjny z Wysp Towarzystwa znamy już w jego części końcowej, wykorzystanej w analizie intelektualnego aspektu ruchu inicjalnego. W ca­ łości przedstawia się on jak następuje. - Na początku nie istniało nic, tylko Ta'aroa zamknięty we wnętrzu wirującej muszli unosił się w ciemnej przestrzeni. Nadszedł jednak moment, gdy Ta'aroa rozbił muszlę, wyśliznął się z niej, stanął na niej i krzyknął: - Kto jest na górze? Kto zrobił morze? Kto zrobił ziemię? - Nikt mu nie odpowiedział. W otaczającej go pustce usłyszał tylko echo własnego głosu. Ta'aroa rozkazał: - Skało, przypełznij do mnie! - Lecz nie było skały, która mogłaby przybyć na jego wezwanie. Rozkazał więc: - Piasku, przypełznij do mnie! - Ale nie było i piasku. Wówczas Ta'aroa rozgniewał się ogromnie. Wprawił swą pękniętą muszlę w ruch obrotowy i uniósł w górę czyniąc z niej sklepienie niebieskie zwane Rumia. Dokonawszy tego dzieła poczuł się zmęczony i wśliznął się do nowej muszli (w micie brak informacji skąd się ona wzięła), w której ukrył się przemieniając ją zarazem w skałę i piasek, początki ziemi. Nie przeszła mu jeszcze złość, a więc użył swego kręgosłupa by stworzyć łańcuch gór­ ski, z kości powstały zbocza gór, brzuch został zmieniony w płynące po niebie obłoki. Tłuszcz i mięso Ta'aroa stały się źródłem bogactwa ziemi, paznokcie przekształcone zostały w łuski i muszle okrywające ciała mor­ skich stworzeń, z włosów powstały drzewa, krzewy i pnącza, które okryły nagość ziemi. Wnęrzności swe przemienił Ta'aroa w langusty i węgorze, a krew jego rozgrzała się i zabarwiła na czerwono niebo i tęczę (Henry 1968, s. 346-347). �TANIEC EURYNOME 73 Przyznać muszę, ze w micie tym w pierwszej kolejności zwrócił moją uwagę demiurg podejmujący akt tworzenia ze złości i motywowany do jego kontynuacji tymże uczuciem. Warto zapamiętać ten - jakże ludzki - odruch napędzający wolę działania Ta'aroa. Przede wszystkim jednak skierujmy uwagę na środek, przy użyciu którego Ta'aroa przekształcił swą pękniętą muszlę w sklepienie nieba. Był to ruch obrotowy - stwórczy, bo ze swej natury przekszałcający. Za jego pośrednictwem miesza się, rozciera i przewartościowuje materię - jak skorupy muszli Ta'aroa, mleczne morze, otchłań praoceanu czy strużynę drewna i strączek żółtej gorczycy, a zarazem rewalo­ ryzuje się niebyt, nieokreśloność i chaos czasu prapoczątku w byt, konkret i porządek tworzonego świata. Ta'aroa, wprawiając skorupy swej kryjówki w ruch rotacyjny, zmienił je w nieboskłon Rumia a jednocześnie przewartoś­ ciował nieokreśloność w przestrzeń antropologiczną. Sądzę, że właśnie w tym działaniu należy szukać przyczyn pojawienia się drugiej muszli, sta­ nowiącej zaczątek materialnego świata, zmienionej w piach i skałę pierw­ szego skrawka ziemi, który udoskonalony został w rezulacie przemiany rozzłoszczonego demiurga w elemeny przyrody ożywionej i nieożywionej. W mitologii Indii, na którą powoływałam się już dwukrotnie, taniec występuje w analogicznej funkcji jak opisany wyżej ruch rotacyjny. Myślę tu o nadania, szczególnym tańcu kreacyjnym związanym z postacią Śiwy-Nataradży. Taniec ten wykonany miał być po raz pierwszy w lesie Taragam podczas walki, którą Siwa stoczył z mędrcami, gdy ci odmówili uznania władzy bogów. Inkantacjom mędrców, za pomocą których powołali do istnienia kolejno: ognistego tygrysa, węża i demona Mujalagam, przeciw­ stawił taniec (zauważmy swoiste „starcie" dwóch środków kreacji). Tygrysa zabił i jego skórę zarzucił sobie na ramiona, węża pochwycił i przystroił się nim jak naszyjnikiem, powalonemu demonowi zaś, złamał uderzeniem stopy kręgosłup i stanąwszy na jego grzbiecie kontynuował swój taniec. Mędrcy zostali pokonani i , razem z wszystkimi bogami obserwującymi walkę, oddali Siwie cześć uznając go bogiem i panem świata. Siwie przysługują w tym tańcu kompetencje całej trójcy bóstw hinduizmu. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymującego świat w trwaniu i chroniące­ go go, oraz Siwy - niszczyciela zła-niewiedzy. Nataradża wykonuje swój „stwórczy tan" w idealnym centrum - w środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosabia on pełnię kompetencji bóstw, form istnienia, a nade wszystko pełnię czasprzestrzeni, którą konstytuuje swym tańcem (por. Kowalska 1991, s. 70-82). Równie reprezentatywny przykład mitu, w którym taniec występuje w roli samoistnego aktu kreacji, znajdujemy w kulturze starożytnej Grecji. Myślę tu o przedhelleńskim micie pelazgijskim w wersji odtworzonej przez Roberta Gravesa, przytoczonym na początku artykułu. Występują w nim znamienne i znane już nam formy kinetyczne: ruch kreatora na falach praoceanu oraz rozcieranie w dłoniach. Pierwszy z nich, prowadzący do stworzenia stałego gruntu „na którym by można oprzećstopy", w przypadku �74 JOLANTA KOWALSKA Eurynome mający charakter wirowy, jest działaniem stanowiącym funk­ cjonalny odpowiednik omówionego wyżej mącenia wód praoceanu. W micie pelazgijskim jest to taniec wykonywany jako celowe działanie twórcze. Zna­ ne mi jego odpowiedniki mają na ogół charakter ruchu nietanecznego lub działań paratanecznych. Szczególnym jego wariantem jest bezwolny ruch dziewicy Luonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód: „Żyła w przestworzach wysoko / Wyniosła Luonnotar [...] Spłynęła śmigłami wiatrów / 1 na ogromnym morzu Dotknęła ustami fal / Jak złotouste wiosło. Spadła ze wschodu burza - / Aż z grzyw posypał się puch, z fal sypały się pióra... / Szkwał kołysał dziewczynę, Fala szalała wraz z nią, / Wicher rozsadzał jej biodra, Brzeg pieścił jej białą pierś. / Poprzez spienioną wodę Gwałtowny strzelił gejzer, / Wbił się w jej białe uda, Pełne ciepłego nieba [...] Uniosła się brzemienna / Na ujarzmionej fali I zaczął w niej dojrzewać [...] Świat nowy i nieznany. Ze wschodu szła na zachód / I z południa na północ, K u kresom horyzontu, / Jak czółno zbłąkane [...] W dziewiątym roku namysłu, / W dziewiątej wiośnie tęsknoty Zaczęła kształtować świat [...] Odezwał się z łoskotem / Zrodzony z miazgi ląd I pierwsze słowo: z i e m i a Wrosło w jałową skałę" (Kalewala 1980, s. 8-13). Bierny, bezwolny ruch Luonnotar, kołysanej falami przez dziewięć lat „tęsknoty i namysłu", stał się celowym po znamiennym epizodzie. Oto nad ocean nadleciała kaczka szukająca miejsca, na którym by mogła uwić gniazdo. Luonnotar podsunęła jej swoje kolano. Kaczka zniosła sześć jaj złotych, jedno żelazne i zaczęła je cierpliwie ogrzewać. Ciepło przeniknęło ciało Luonnotar, zadrżała, jaja wypadły z gniazda, stoczyły się do wody i pękły. Ich części dały początek „rzeczom pięknym i dobrym". Ze spodu skorup wzniósł się zrąb świata, wierzch utworzył nad nim dach (nieboskłon). Z żółtek powstało słońce, z białek księżyc, drobne zaś odpryski skorup przekształciły się w gwiazdy i chmury. Celowy ruch Luonnotar odbywał się więc już w określonej czaso­ przestrzeni, bliższy był kategorii ruchu porządkującego. Kolejne fazy historii Luonnotar składają się na swojego rodzaju syntezę przytoczonych dotychczas wątków mitologicznych i omówionych motywów ruchowych. „Wyniosła Luonnotar" spływa z wysokości, zanurza się w oceanie i poczyna życie zapłodniona przez wiatr. Kołysze się na falach przez dziewięć lat tęsknoty i namysłu po czym udziela swe kolano kaczce na miejsce założenia gniazda, jej ciało staje się zapowiedzią stałego lądu. Gdy mija stosowny czas, drgnienie Panny powoduje rozbicie jaj, a w konsekwencji oddzielenie sklepienia niebios od wód, powstanie słońca, księżyca i gwiazd, by wreszcie celowy ruch płynącej Luonnotar ukształował ziemię. Na koniec rodzi ze swego związku z wiatrem herosa imieniem Wáinámoinen. �TANIEC EURYNOME 75 Z kolei w mitycznym przekazie na temat początku Indian Omaha, odpowiednikiem tańca Eurynome i bezwolnego unoszenia się na falach Luonnotar, jest ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się w prze­ strzeni. - ,,W czasach początku wszystko cokolwiek istniało było w myśli Wakondy. Stworzenia i ludzie były istotami bezcielesnymi. Poruszały się one w przestrzestrzeni pomiędzy ziemią i gwiazdami. Pragnęły znaleźć miejsce, w którym mogłyby prowadzić cielesną egzystencję. Podążyły na słońce, ale nie nadawało się ono na ich siedzibę. Udały się na księżyc, który także okazał się nieodpowiedni. Wtedy zstąpiły na ziemię i zobaczyły, że po­ krywają ją wody. Bezcielesne istnienia płynęły w powietrzu kierując się kolejno: na północ, wschód, południe i zachód. Były srodze zasmucone [bo niczego nie znalazły]. Nagle, spośród odmętów wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia. Wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkim. Nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Aleksander 1964, s. 98). W micie tym, po raz kolejny zasadniczą rolę odgrywa w tworzeniu ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji". Zwróćmy uwagę, że bezcielesne istoty poruszały się w przestworzach nad ziemią w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca po nieboskłonie. Ruch tego rodzaju ma generalnie konotację działania twórczego. W micie Indian Omaha ma on także charakter czynności i n d u k u j ą c e j a u t o k r e a c j ę , p r z e m i a n ę owych bezcielesnych istnień w istoty ludzkie. Jednocześnie stanowi on typologiczny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na powierzchnię. Wraca tym samym sprawa wymienialności symbolicznej ruchu obrotowego w funkcji mieszania, oraz czyności pocierania i rozcierania posiadających znaczenie działań twórczych, bo czyniących materię podległą intencji kreatora, umożliwiających prze­ tworzenie jej. Obydwa te motywy obecne były w tańcu Eurynome, która wirując na powierzchni praoceanu roztarła w dłoniach Wiatr Północny, tworząc w ten sposób Ofiona. Na koniec chciałabym powiedzieć o jednym jeszcze, niezmiernie interesu­ jącym, wariancie występowania ruchu i tańca w roli samoistnych aktów tworzenia. Indianie z kalifornijskiej grupy Wiyot, zamieszkujący okolice bliskie ujścia Mad River do Pacyfiku, żywili przekonanie, że Gatswokwire, który stworzył ziemię, istoty ludzkie, zwierzęta, szereg przedmiotów, a także ustanowił instytucję tańców, dokonał tego nie używając żadnych materiałów ani narzędzi. T w o r z y ł m y ś l ą b ą d ź ł ą c z ą c d ł o n i e i w y c i ą g a j ą c je p r z e d siebie. Gatswokwire jest nie tylko stwórcą ale także opiekunem istnień, które powołał do życia. Wędruje on nieustannie przez świat przesy­ cając go własną siłą witalną (Kroeber 1925, s. 119). Tworzenie łączone z działaniem intelektu rozpatrywane tu było w związ­ ku z kwestią, pierwotnego impulsu. Jak zaznaczyłam, zarówno pierwsze �76 JOLANTA KOWALSKA drgnienie Mahadevy w mndmźmie, jak i elementarna wibraq'a we wnętrzu jaja kosmicznego znana nam z wierzeń Dogonów, miały ścisły związek z myślą, ruchem myśli kreatora. Podobnie rzecz się miała w pierwszej fazie historii Luonnotar i wierzeniach Indian Omaha. Łączenie dłoni i wyciąganie ich przed siebie można zapewne kojarzyć z czynnościami tarcia i pocierania przetwarzającymi materię, asocjacja ta jednak nie wyczerpuje symboliki podobnego gestu. W moim przekonaniu ważną rolę odgrywa tu motyw daru, obdarowywania życiem i uwolnienia, zwłaszcza w świetle prerogatyw Gatswokwie, jako istoty otwierającej to, co zamknięte. Wiyot wierzą między innymi, że zawdzięczają mu uwolnienie łososi zazdośnie ukrytych przez właściciela. On też ma być tym, kto sprawia, że dzieci przychodząc na świat nie zabijają swoich matek (Tamże, s. 119) Jest to jedyny zarejestrowany przeze mnie przykład takiego gestu krea­ cyjnego, choć przypuszczam, że dalsze poszukiwania powinny przynieść pomyślne rezultaty. Symbolika daru i obdarowywania wyrażana jest przez ludzi w jednolitych środkach ruchowych, wśród których gest wyciągniętych, złączonych dłoni jest najbardziej uniwersalny. Ostatni motyw ruchowy występujący w wierzeniach ludu Wiyot na temat stworzenia świata - wędrówka - kieruje nasze zainteresowania ku mitom, w których taniec i ruch stanowią element kreacji. Omówię je w następnym artykule. Jak przekonamy się wędrówka demiurga przez obszar stworzonego przezeń świata należy do kategorii działań konstutuujących ład. LITERATURA A l e x a n d e r H . B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, 1.10, New York. Bhavnani E. 1970 The Dance in India. The Origin and History, Foundations, the Art and Science of Dance in India - Classical, Folk and Tribal, Bombay (I ed. 1965). B l i x e n O. 1987 'I te matamu'a: Fundamentos de la cosmovision polinesia, Moana, Estudios de Antropologia Oceánica, t. I l l , Montevideo. Bonnet H. 1952 Reallexikon der Agyptischen Religionsgeschichte, Berlin. C o o m a r a s w a m y A. 1918 The Dance of Siva. Fouteen Indian Essays, New York. Dieterlen G. 1951 Essai sur la religion Bombara, Paris. D i x o n R. B. 1964 Oceanic, Mythology of all Races, t. 9, New York Dowson J. 1978 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geogaphy, History and Literature, New Delhi. Eliade M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, 1.1: Od epoki kamiennej do misteiów eleuzyńskich, Waszawa. �TANIEC EURYNOME 77 F o x W. S. 1964 Greek and Roman, Mythology of all Races, 1.1, New York. F r a z e r J. G . 1892 The Samoan Story of Creation: a tala, Polynesian Sociology, t. 1, s. 164-189. Gilgamesz... 1922 Gilgamesz... Powieść starobabilońska podług transkrypcji G.E.Burckharta, w języ­ ku polskim oddana przez Józefa Wittlina, Lwów. G r a v e s R. 1992 Mity greckie, Warszawa. G r i a u l e M., D i e t e r l e n G. 1965 Le renard pále, Travaux et Mémoies de l'Instittut d'Ethnologie, t. 72, París. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, Warszawa. H e n r y Т. 1968 Tahiti aux temps anciens, Paris. Holmberg U. 1964 Finno-Ugric. Siberian, Mythology of all Races, t. 4, New York. Hymny Rigwedy... 1971 Hymny Rigwedy. Przełożył z sanskrytu, wstępem i komentarzem opatrzył Fran­ ciszek Michalski, Wrocław. J i m e n e z N u ñ e z A. 1962 Mitos de creación de Sudamerica, Sevilla. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa 1980 (przekład poetycki Józef Ozga Michalski). Kojiki... 1986 Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Bibliotheca Mundi, Warszawa (tłu­ maczenie i opracowanie Wiesław Kotański). K o w a l s k a J. 1991 Taniec drzewa życia. Uniwersalia kulturowe w tańcu, Warszawa. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w] A. Woźniak (ed) Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r o e b e r S. N . 1963 Handbook of the Indians of California, Bulletin of the Smithsonian Institution Bureau of American Anthropology, t. 78, Washington. L a n g d o n S. H . 1964 Semitic, Mythology of all Races, t. 5, New York. L e b e u f J . P. 1961 L'habitation des Fali. Montagnords du Cameroun Septentrional, Paris. L i p i ń s k a J., M a r c i n i a k M. 1986 Mitologia starożytnego Egiptu, Mitologie świata, Warszawa. L u k i a n z Samosate 1951 Dialog o tańcu, Warszawa. Mahabjarata, the 1972 The Mahabjarata, t. 1: Adi Parva, New Delhi. M e t r a u x A. 1948 Ensayos de Mitologia Comparada Sudamericana, América Indígena, t. VHJ, nr 1, s. 9-30. M i ł o s z Cz. 1984 Nieobjęta ziemia, Paryż. Moor E. 1897 Indian Phanteon, Madras. �78 JOLANTA KOWALSKA Muller Max W. 1964 Egyptian, Mythology af all Races, t.12, New York. N i w i ń s k i A. 1992 Mity i symbole starożytnego Egiptu, Warszawa. P o m o r s k a J. 1974 Kosmogonia egipska, „Euhemer - Przegląd Religioznawczy", R. 18, nr 3(33), s. 25-33. P o t a n i n G. N. 1883 Očerki sievierno-zapadnoj Mongolii. Riezultaty putiešestvia ispołnionnogo v 1879 godu po poručeniju Impieratoskago Russkago Gieogaflčeskago Obsčestva, vypusk TV: Matierialy etnografičeskije, Sankt Pietierburg. Reitzer F. 1907 Traditions tonguiennes, Anthropos, t. 2, s. 438-448. Rigweda zob.: Hymny Rigwedy. S w a r u p S. H . 1968 5000 Years of Arts and Cafts in India and Pakistan. A Survey of Sculpture, Architectrue, Painting, Dance, Music, Handcafts and Ritual Decorations from the Earliest Times to Present Day, Bombay. T h o m p s o n R. C . 1903 Devils and Evil Spirits of Babylonia, 1.1-2, London. - 1928 The Epic of Gilgamish, London. T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 47-97. Wilbert J., Simoneau K . 1990 Folk Literature of the Yaruro Indians, UCLA Latin American Studies, t. 74, Los Angeles. JOLANTA KOWALSKA THE DANCE OF EURYNOME Summary This is not a coincidence, as Greek mythology brings one of the most beautiful tales about the act of creating the world through motion, and more specifically, through dance. The Pelasgian layer of beliefs preserved the tale about Eurynome, "the goddess of universe", who separated the firmament from the water, dancing alone on the waves of the proto-ocean. The dancing goddes was followed by the wind. Euynome kneaded it in her hands and created a serpent named Ophion, with whom she mated. The result of their union was an egg., which she laid, having assumed the shape of a dove. The egg, warmed in Ophion's embrance, hatched, letting out "Eurynome's children": "everything that exists: the sun, the moon, the planets, the stars, the earth with its mountains, rives, trees, herbs and all creatures" (Graves 1992, p. 41). This impressive image has inspired me to search for its parallels, perhaps equally interest­ ing, in other cultures. First of all, I present the myths involving a primeval creative impulse folloved by acts of creation performed through thought or in a sleep, and the motif of the demiurge's longing and reflection immediately preceding or following the primeval impulse. Then, I discuss the myths in which the beginning of creation is connected with vibration. A good example of this type is the cosmogony of the African tribe Bambara, in which vibration starts by itself in the abyss �TANIEC EURYNOME 79 o Emptiness. The myths of the Dogons represent a slightly different concept: motion, here personified as Amma the creator, was the only being in the initial Nothingness. I n the beliefs of Fali people, the motion was not only "given" but also "rooted" in an object, and it took place in a specially delimited space - there were a turtle's egg and he toad's egg revolving in opposite directions under a semi-spherical vault. In all these myths we can find a special starting point, an extraordinary impulse including the vibration. At the next stage I consider the types of creative motion corresponding to the moulding and stirring of the matter - kneadling and rubbing. They are exemplified by the story of creating the hero Enkidu in Gilgamish, the description of creating Ophion by Euynome, taken from the Pelasgian layer of ancient Greek beliefs, and a motif from Kalewala. In various beliefs motion and dance as independent acts of creation are associated with rotation. Interestingly enough, motion and dance functioning as the creative impulses appear in these myths in which the basic element at the initial sage is air (emptiness, mist, space), while rotation in the same función is most often found in myths describing the reality of the beginnings as the all-embracing ocean. From its depths the gods extracted valuable objects, especially components of the universe, using various stirrers. This role of movementt is presented on the basis of cosmogonies of Asian peoples (a motif from Mahabjarata, Kalmuk, Derbek and Japanese myths) and of Polynesian peoples. Further, I discuss specific methods of creation involving rotation mechanisms - the turbine of Amma, the demiurge of the Dogons, and a potter's wheel used by the Egyptian gods Khnum and Ptah, as well as moulding people out of clay and dust by supernaural beings, related to the actions of the divine potters. In subsequent stages of analysis I include the myhs which present the creation of the world as a esult of: rotation (e.g. the action of the Polynesian demiurge Ta'aroa), dance (the creative dance of Siva and the dance of Eurynome), circular flights of bodiless beings over the poroto-ocean (Omaha Indians beliefs), floating on the ocean waves (the story of virgin Luonnotar in Finnish mythology), and thought accompanied by creative gesture signifying a gift, followed by the demiurge's peregrination through the created world (e.g. the story of Gatswokwire from the Wiyot Indians mythology). Translated by Izabela Szymańska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d604bf462b3395835138fdba1f3bd02.pdf 1e0e232fc6b847b0cdc4ef9076546c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:853 Title A name given to the resource Taniec jako forma przekazu treści kulturowych. Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JOLANTA z. 1 KOWALSKA TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU UWAGI Celem niniejszego TREŚCI KULTUROWYCH. WSTĘPNE artykułu j e s t z a s y g n a l i z o w a n i e b l e m ó w , n a k t ó r e n a t k n ę ł a m się j u ż w p i e r w s z e j podstawowych pro­ fazie poszukiwań, d o t y ­ czącej d e f i n i c j i , t y p o l o g i i i t p . , a p r z e z t o z o r i e n t o w a n i e c z y t e l n i k a w z ł o ­ żoności z j a w i s k a , k t ó r e m a b y ć p r z e d m i o t e m m o i c h d a l s z y c h rozważań. Zawarte jako pytania badawcze, postępowaniu, niż j a k o na t u propozycje które odpowiedzi należy traktować raczej będę szukała w dalszym p r ó b ę o s t a t e c z n y c h ustaleń. K t o k o l w i e k zadał s o b i e trud nieco r e f l e k s j i n a d tańcem, p r z y z n a , że t o niełatwy, w y m y k a j ą c y zacji, a zarazem niesłychanie fascynujący głębszej się w e r b a l i ­ temat. T r u d n y t y m bardziej, ż e j e g o o c z y w i s t o ś ć i zrozumiałość są p o z o r n e . Wprowadza nas w j e g o powszechność, t y m c z a s e m k a ż d y k r o k p o z a m e c h a n i c z n ą błąd rejestrację i k a ż d a p r ó b a n i e c o b a r d z i e j s y n t e t y c z n e g o ujęcia u ś w i a d a m i a j ą n a m j e g o wielowarstwowość. szukamy wyodrębnić wiłby Pierwsza odpowiedzi taki namw trudność pojawia się już w chwili, gdy n a p y t a n i e : c o t o j e s t t a n i e c ? i g d y s t a r a m y się zespół dalszych przysługujących rozważaniach m u atrybutów, znalezienie tego, który umożli­ c o różni taniec o d w s z e l k i c h i n n y c h z a c h o w a ń r u c h o w y c h . D e f i n i c j e tańca n i g d y n i e są o s t r e i w y c z e r p u j ą c e . N i e i s t n i e j e t a k a , n a którą z g o d z i l i b y się w s z y s c y j e g o b a d a c z e , n a t y m t e ż e t a p i e p o p e ł n i a się p i e r w s z e b ł ę d y , najczęściej z fascynacji jednym z aspektów tańca, przy wynikające jednoczesnym p o m i n i ę c i u l u b n i e d o c e n i e n i u w a g i pozostałych. G d y p r z e g l ą d a się p r ó b y określenia i n t e r e s u j ą c e g o n a s z j a w i s k a , nym zaskoczeniem podejście n a u k o w e jest f a k t , że o i l e p r o p o z y c j e pozostawiają zawsze pewną autorów pew­ deklarujących lukę, o t y l e uwagi na t e m a t tańca z a w a r t e w p o e z j i , w dziełach f i l o z o f ó w , w l i t e r a t u r z e p i ę k ­ nej, j a k również p e w n e i muzyce zawierają definicyjnym . 1 1 Porównaj: „ s y n t e z y " tańca, j a k i e o d n a j d u j e m y w w sobie prawdę, która J a k i e są t e g o p r z y c z y n y ? a) L u k i a n z Samosate, W s e m i o l o g i i poezja, Dialog „[...] P r z e d e w s z y s t k i m n i e w i e s z p r a w d o p o d o b n i e , plastyce u m y k a suchym ustaleniom o tańcu, malar- W a r s z a w a 1951. że t a n i e c n i e j e s t czymś n o w y m , lecz j e s t spuścizną przekazaną n a m p r z e z ojców i praojców. C i , którzy znają jego �174 JOLANTA KOWALSKA s i w o , m u z y k a i t a n i e c w ł ą c z a n e są d o k a t e g o r i i p o e t y k , j ę z y k zaś n a u k i , określany j a k o k o d l o g i c z n y , p r z e c i w s t a w i a n y j e s t w s z y s t k i m w y ż e j m i e n i o n y m . Łatwość „mówienia" zyki m a swoje uzasadnienie w o tańcu w języku m a l a r s t w a czy m u ­ podobieństwie procesu k o m u n i k o w a n i a , j a k i m posługują się p o e t y k i s k i e r o w a n e n a t w o r z e n i e wywoływanie doznań, r a c z e j wy­ pewnych obrazów, n a c z u c i e niż r o z u m i e n i e . J ę z y k n a u k i n i e dopuszczający d o w o l n o ś c i skojarzeń, służący r o z u m i e n i u , o k a z u j e się z b y t mało elastyczny różnym d l a u c h w y c e n i a z j a w i s k posługujących sposobem komunikowania . Nie n a rozważania o p i e r w o t n e j je nawet mianem w chorei 0 bez 2 powodu się d i a m e t r a l n i e trafia j e d n o ś c i tańca, m u z y k i i p o e z j i muzycznej prasztuki, a znajdujące się wszak określające egzemplifikację g r e c k i e j c z y w f o r m a c h t a n e c z n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h , 3 tańcu j a k o przedjęzykowym sposobie k o m u n i k o w a n i a , z którego do­ p i e r o w w y n i k u e w o l u c j i r o z w i n ą ł się j ę z y k . i Dla tych trzech nownik, jakim dziedzin wypowiedzi jest rola akcentu w rytmika. znacznej próby w y w i e d z e n i a Faktem istnieje dającym pewien wiele wspólny mia­ do myślenia jest liczbie języków. T y m właśnie a r g u m e n t u j e języka artykułowanego nego. T r u d n o powiedzieć, w jakim z d r a m a t u i tańca stopniu podobne się mimicz­ rozważania są z a ­ sadne, n i e m n i e j j e d n a k n i e z w y k l e i s t o t n e j e s t zwrócenie u w a g i n a r y t m 1 n a o p a r t e n a n i m powiązania między muzyką, poezją i tańcem. K a n o n i k Jan Tabourot, muzyki a u t o r dzieła i bez r y t m u wyższego twierdzenia powstanie z tą bieg nasuwają że t a n i e c zależy od C o do p i e r w s z e g o członu p o ­ 5 się p e w n e wątpliwości; stanie się o n o w której powstał r u c h y gwiazd, wszechświat, i że źródłem tańca stanowisko planet wobec gwiazd jest odwieczna stałych, p r a w i d ł o ­ ciał n i e b i e s k i c h i ład, h a r m o n i a , c z y to w s z y s t k o n i e j e s t o d b i c i e m k o ­ smicznego pratańca?"; b) M. w y d a n i a książki L'emtre chant kroju" bezmyślny . od p i e r w s z y c h początków, pouczą n a s , że t a n i e c zjawił się równocześnie chwilą, miłość E r o s . A wy mówi, Orchesographie, byłby Bejart, fragment wywiadu udzielonego z okazji de la danse. P r z e d r u k w y w i a d u z a m i e s z c z o n y w „ P r z e ­ n r 1562 z d n i a 6 m a r c a 1975: „[...] D l a m n i e t a n i e c to f o l k l o r [...] Taniec to ważny c z y n n i k społeczny. T a n i e c j e s t wszędzie t a m , gdzie p o t w i e r d z a się jedność grupy ludzkiej". 2 A. P. Warszawa Dzieje Wstęp jako Z [...] gdzie próbami struktur sens 1974, s. 14-16, 18, 20 n. Z o b a c z Przekazy i sygnały, Warszawa także: semiotyczny, 1970; M . Wallis, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1968; W a r s z a w a 1976. obserwowane do owej 1960; U . E c o , Pejzaż Warszawa semantycznych, filozofii, istotnie powrotu Warszawa do semantyki, 1972; L . J . P r i e t o , sztuki S . L a n g e r , Nowy 3 Semiología, G i r a u d, Schaff, jest pierwotnej połączenie jedności muzyki, spotykamy się ruchu i słowa. niejednokrotnie w e współczesnym balecie. 4 P o r ó w n a j i n f o r m a c j e z a w a r t e w omówieniu d w u p r a c poświęconych l i t e r a t u ­ rze, z a w a r t e w „Ludzie". J . W i o r t, Etnografia i najnowsze studia nad literaturą, „ L u d " , t. 3: 1897, z. 3, s. 213-224. 5 J . Tabourot 1589. I n f o r m a c j a (zwany inaczej za: E . K u r y ł ł o , w a pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a Thoinot-Arbeau), Taniec dworski, 1930, s. 106. [w:] Orchesographie, Langes Taniec, zbioro­ monogr. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 175 KULTUROWYCH j e d n a k zrozumiałe, jeżeli pamiętać będziemy, że p r a c a t a w y d a n a w 1589 p o w s t a ł a w e F r a n c j i i d o t y c z y ł a określonej kultury c z y w i ś c i e ściśle w i ą ż ą c e j t a n i e c z m u z y k ą , co w p l a n i e b a r d z i e j a b s o l u t n i e n i e jest obowiązującą bez r y t m u w byłby r y t m i k a . Jest t o p i e r w s z y formy i nieomal tańca, narzuca­ j ą c y się j e g o a t r y b u t , n i e s t a n o w i ą c y j e d n a k o w y r ó ż n i e n i u g o wszelkich wspólna zachowań r u c h o w y c h . Jest aktywności ruchowej rze­ ogólnym regułą. I s t o t n y j e s t d r u g i c z ł o n : t a n i e c b e z m y ś l n y . F a k t e m j e s t , ż e n i e istnieją których n i e występuje roku tanecznej, jako t o raczej, takiej w spośród j a k się w y d a j e , cecha n a j różnorodniej szych jej o d m i a n a c h , dążącej s a m o r z u t n i e d o u r y t m i z o w a n i a , c z y t o z g o d n i e z t y m , co twierdzi Avenarius, g i i , czy też w w wyniku 6 celu j a k najmniejszego zdeterminowania wydatkowania ener­ o r g a n i z m u p r z e z sieć b i o r y t ­ m ó w , a z a t e m konieczność d o s t r o j e n i a się d o p e w n e g o o g ó l n e g o układu. Nasuwa się p y t a n i e : c o różni r y t m t a n e c z n y inne zachowania ruchowe? od rytmów C o s p r a w i a , że w i e m y , porządkujących że t o właśnie w a n i e j e s t t a ń c e m ? O d w o ł u j ą c się d o p r z y k ł a d u z n a s z e j w trakcie zabawy do tanecznej tańca, o n a w y r a ż a mężczyzna zgodę i podchodzi zaczynają zacho­ rzeczywistości: do k o b i e t y , p r o s i tańczyć. W którym ją mo­ m e n c i e następuje przejście o d k r o k u z w y k ł e g o d o k r o k u t a n e c z n e g o , j e ­ żeli n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m i e l i trudności ze w s k a z a n i e m przynaj­ m n i e j j e d n e j r ó ż n i c y . M ó w i się, że r u c h t a n e c z n y j e s t p o s z e r z o n y , z i n t e n ­ s y f i k o w a n y w s t o s u n k u d o r u c h u zwykłego, a mówiąc inaczej — przesad­ n y . M ó w i się r ó w n i e ż , ż e j e s t t o r u c h w y r a z i s t y . C ó ż t o z n a c z y ? Pomocą znaczenia w naszych rytmu w rozważaniach będą, rozróżnieniu pomiędzy z tonem semantycznym, j a k sądzę, uwagi m o w ą i pieśnią w jakie znajdujemy w n e g o p r z e z e ń materiału, a w i ę c g r u p y j ę z y k ó w przez chwilę. W e r y f i k o w a n a semantycznym Stopy . 7 zaprezentowa­ buszmeńsko-hotentockich, a n a l o g i a , n a d którą w a r t o z a s t a n o w i ć t u h i p o t e z a b r z m i następująco: w z tonem w t r a k c i e zaś r o z w a ż a ń s t w i e r d z a się, ż e : 1) m o w a istnieje związek pomiędzy mową wartościach jest wspólne pieśni i pieśnią, ludów p i e r w o t n y c h j a k o pieśni. T w o r z y w o d ź w i ę k o w e o znaczeniowych się językach i j e s t s a m a w s o b i e c z y m ś w r o d z a j u ś p i e w u , 2) obecność r y t m u o uznaniu wypowiedzi temat językach artykule Romana A u t o r zastrzega w p r a w d z i e , że w n i o s k i dotyczą wyłącznie n a s u w a się t u j e d n a k p e w n a na mowie. stanowi określonych Gdy jednak w m o w i e podlega ono kształtowaniu s u b i e k t y w n e m u , a w m e l o d i i w y p o ­ w i e d z i nałożonej n a stały s c h e m a t t o n a l n y p o s z c z e g ó l n y c h w y r a z ó w , o d ­ zwierciedla rytm się stosunek zdeterminowany wiedzi wypowiadającego jest do wypowiedzi, p r z e z treść, t o w pieśni dołącza się c z y n n i k kształtujący, r y t m , m a j ą c y z a : J . R e y , Taniec, 6 Informacja 7 R . S t o p a, Hotentoci, jego rozwój i formy, „ L u d " , t. 38: 1948, s. 50-146. przy czym do melodii wypo­ tendencję do s y - Warszawa 1958, s. 47. �176 JOLANTA KOWALSKA m e t r u , w odróżnieniu o d r y t m u m o w y p o z b a w i o n e g o dencji. A zatem (jak mówi różnica p o m i ę d z y na rytmie, przy wspomniano — w zasadzie t e j t e n ­ się w e wnioskach końcowych) m o w ą i pieśnią w omawianej grupie języków czym nie chodzi oba rodzaje tu o zasadnicza jego występowanie, wypowiedzi polega b o •— j a k u p o r z ą d k o w a n e są r y t m i c z n i e , a o jakość r y t m u . W ś w i e t l e t e g o , c o zostało t u p o w i e d z i a n e , zujące t a n i e c jako ruch poszerzony czy stwierdzenie zintensyfikowany charaktery­ nabiera kla­ rowności. Taniec, p o d o b n i e j a k w i e l e i n n y c h zachowań r u c h o w y c h , u p o ­ rządkowany jest r y t m i c z n i e , j e d n a k charakteryzująca go r y t m i k a będzie posiadać, w e d l e w s z e l k i e g o p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , cechę i n d y w i d u a l n ą i j a k się w y d a j e polegającą na wzmocnieniu (zwiększeniu ekspresji) rytmiki czynności n i e b ę d ą c y c h tańcem, a p r z e z t o „ n o b i l i t o w a n i e " i c h d o r a n g i zachowań tanecznych. Będzie t o bodajże pierwszy z atrybutów tańca, n a który, o i l e m i w i a d o m o , n i e zwrócono u w a g i . C z y i w j a k i m s t o p n i u okaże s i ę on p r a w d z i w y i czy o w a różnica pomiędzy rytmem tanecz­ n y m a w s z e l k i m i i n n y m i r y t m a m i n i e okaże się o p a r t a n a i n n e j z a s a d z i e , p o w i n n y wykazać dalsze rozważania. T a n i e c , p o d o b n i e j a k pieśń, m o w a , m i m i k a , t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a , j e s t uzewnętrznieniem stanów przecież w i a d o m o , że z a r ó w n o o b r a z , j a k pieśń, m i m i k a i t a n i e c , owe psychicznych. Czy tylko? Powszechnie jest mogą s t a n y w y w o ł y w a ć . T a n i e c d l a w p r o w a d z e n i a się w t r a n s , pieśń p a ­ triotyczna wywołująca mogący wyzwolić p e w n e jący gestem określony zespół reakcji emocjonalnych, skojarzenia, taniec udramatyzowany, obraz przekazu­ całe z e s p o ł y w i e r z e ń , t a n i e c b ę d ą c y u z e w n ę t r z n i e n i e m s t a n u emocjonalnego i wywołujący ten sam l u b podobny stan u widza. Ope­ rując t y m i t y l k o p r z y k ł a d a m i w i d z i m y , że w y ł a n i a się k o l e j n y p r o b l e m . Otóż w y w o ł a n i e p e w n e g o s t a n u psychicznego może być w y n i k i e m dzia­ łania j e d n o s t k i n a samą s i e b i e , j a k r ó w n i e ż c z y n n i k ó w , k t ó r e są w sto­ s u n k u d o n i e j z e w n ę t r z n e , p r z y c z y m o w o działanie m o ż e b y ć ś w i a d o m e , celowe, j a k również nieświadome. Przedmiotem m o j e g o z a i n t e r e s o w a n i a jest t a n i e c r o z u m i a n y j a k o śro­ d e k t r a n s m i s j i p e w n y c h treści i t u k o n i e c z n e nie taniec coś p r z e k a z u j e , a wreszcie — jakimi środkami jest ustalenie, k i e d y istot­ posługuje się w t y m celu, j a k i e g o r o d z a j u treści m o ż e p r z e k a z y w a ć . W t y m p u n k c i e n i e z w y k l e p o m o c n a o k a z u j e się t e o r i a z n a k u sytuująca t a n i e c zasadniczo w rzędzie p o e t y k , n i e wykluczająca j e d n a k możliwości, b y niektóre z f o r m tańca p o s ł u g i w a ł y się k o d e m z b l i ż o n y m d o l o g i c z n e g o . Z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę n a z a s y g n a l i z o w a n e my t u p r o b l e m y , przejdź­ d o p r ó b y u s t a l e n i a d e f i n i c j i , a n a s t ę p n i e z n a l e z i e n i a t y p o l o g i i słusz­ nej i operatywnej d l a interesującego m n i e ujęcia zagadnienia, co w p o ­ łączeniu z k r ó t k i m o m ó w i e n i e m l i t e r a t u r y t e m a t u s t a n o w i ć b ę d z i e p u n k t wyjścia d l a dalszych rozważań. �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 177 KULTUROWYCH USTALENIA DEFINICYJNE Zgodnie z t y m , co p o w i e d z i a n o w e wstępie, p i e r w s z y m nasuwającym się s p o s t r z e ż e n i e m będzie t o , że t a n i e c j e s t r u c h e m . N i e będą t o j e d n a k ruchy dowolne, a jedynie t e , które są w szczególny sposób uporządko­ w a n e , zasadą zaś o w e g o u p o r z ą d k o w a n i a j e s t r y t m . P o w y ż s z e nie jest nicji podstawowym, (porównaj starcza uwzględnianym zestawienie jednak, by z przez definicji zawarte zadowalającą ostrością większość w aneksie określić stwierdze­ znanych defi­ n r 1), n i e w y ­ interesujący nas p r z e d m i o t . P r z y j m u j ą c b o w i e m t e d w a w s k a ź n i k i m u s i e l i b y ś m y za t a n i e c uznać t a k i e r u c h y r y t m i c z n e , j a k chód, s i a n i e zboża, p r z ę d z e n i e , s k o k i czy gimnastykę. Podobną ewentualność instynktownie odrzucamy, by p o z a s t a n o w i e n i u stwierdzić, ż e a n i g i m n a s t y k a , a n i chód j a k o t a k i e n i e będą tańcem, m o g ą n i m j e d n a k b y ć w p e w n y c h s y t u a c j a c h . Jeżeli n p . 8 n i e przędziemy, a j e d y n i e w y k o n u j e m y takie zachowanie r u c h y i m i t u j ą c e tę pracę, j e ż e l i j e s t c e l o w e , w ł ą c z o n e w p e w i e n zespół z a c h o w a ń z r y - t u a l i z o w a n y c h , znaczących p r z ę d z e n i e , a l e n i e b ę d ą c y c h n i m , j e ż e l i przy t y m z o s t a n i e podkreślona c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a t e j czynności r y t m i k a — m a m y d o c z y n i e n i a z t a ń c e m n a ś l a d o w c z y m . I s t n i e j e duża g r u p a t a ń c ó w tego t y p u . Popularne 9 jest przekonanie, ż e tańce t e r e p r e z e n t u j ą naj­ d a w n i e j s z ą z f o r m , a n i e k t ó r z y a u t o r z y w y w o d z ą g e n e a l o g i ę tańca z p r a ­ c y , czego d o w o d e m m a j ą b y ć w ł a ś n i e tańce n a ś l a d o w c z e można, że d o s f o r m u ł o w a n i a ceniając znaczenie r y t m u podobnej tezy n i e zwrócono 1 0 . Przypuszczać p r z y c z y n i ł się f a k t , dostatecznej uwagi na iż d o ­ różnicę w j e g o jakości. B y ć m o ż e z a t e m , zostały p r z e z t a n i e c z a a d a p t o w a n e ne r y t m y charakterystyczne dla pracy, nie wydaje s z u k a n i e źródła j e d n e g o z t y c h z j a w i s k w się j e d n a k pew­ słuszne d r u g i m . Poza rytmiką, która j e łączy, p r a c a n i e p o s i a d a i n n y c h n i e z w y k l e w a ż n y c h a t r y b u t ó w tańca, o czym dalej. W a ż n o ś ć p o w y ż s z e g o r o z r ó ż n i e n i a dostrzegł C. S a c h s definiując j a k o r u c h r y t m i c z n y , n i e wynikający jego u s t a l e n i e m musielibyśmy wanie 8 się zamyślonego Porównaj g o, O naturze s 10 dów z podniet pracy j e d n a k za t a n i e c człowieka, co j e s t 1 1 się uznać n p . m i a r o w e k i ­ oczywistym błędem. Dalsze rozważania n a t e m a t tańca z a w a r t e w a r t y k u l e W. W i t w i с к i e tańca, [w:] Taniec, s. 12-13. Np. r o s y j s k i e k o r o w o d y . J . G 1 u z i ń s к i , Taniec dzikich, Lwów uporządkowanie i zwyczaj 1927. A u t o r uważa ruchów, p o w s t a n i e taneczny. Niektóre za p o d s t a w o w y zaś r y t m u tanecznego tańce atrybut niejszymi wydarzeniami w życiu gromady, a i zwyczaje The World History te z k o l e i następstwem 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 of the Dance, pracy. połączone z w a ż ­ czyną w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności). C. S a c h s , lu­ tańca r y t m i c z n e wiąże z r y t m e m Tańce l u d ó w p i e r w o t n y c h mają być tańcami r o b o c z y m i ( z a w s z e 1 1 taniec . Posługując N e w Y o r k 1965, s. 6. lub przy­ �178 JOLANTA uściślenie z n a j d u j e m y u J . R e y a chów ukształtowanych 12 KOWALSKA . M ó w i o n , że t a n i e c j e s t harmonią r u ­ obrazowo, n i e podporządkowanych bezpośrednio p o b u d k o m p r a c y . Dzięki w p r o w a d z e n i u i s t o t n e j cechy, jaką j e s t przekaz za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z u , m o ż e m y w y e l i m i n o w a ć w i ę k s z o ś ć w y ż e j wspo­ m n i a n y c h zachowań. K i l k a słów należy poświęcić jeszcze g i m n a s t y c e i p o p i s o m nym, akrobatycz­ k t ó r e t a ń c e m n i e są, a l e d z i e l i j e o d n i e g o n i e j e d n o k r o t n i e nader n i e w y r a ź n a g r a n i c a . C z y m r ó ż n i się o d a k r o b a t y k i n p . cyfrowany taniec o znacznej wyko­ k o m p l i k a c j i kroków, a przez to n i e d l a każdego j a k o nawcy dostępny, mamy wątpliwości. wypadku W cel, gimnastyce Prezentacja czy balet a k a d e m i c k i , co d o którego Wydaje dla jakiego podejmuje robię t o lepiej odbywa l u b gorzej dla imitacji wypadku abstrakcyjnej niż i n n i " . Rolą w i d z a jest w i sfery techniki zmysłowo, wyko­ dysponuje rzeczywistości postrzegalnej przeżyć tym wypadku środków, j a k i m i czy s y m b o l i z a c j i p e w n e j przedmiotowej l u b dotyczącej samej. się n a z a s a d z i e : „ s p ó j r z c i e , j a k t o r o b i ę ; m a n a celu rozszerzenie wachlarza tańczący szym nie tym działania. dla niej j e d y n i e oglądanie i o c e n a . W tańcu osiągnięcie w y s o k i e j nawczej jest w się t a k i e , a n i e i n n e c h o d z i l i t y l k o o osiągnięcie sprawności wyników taneczności się, ż e i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m (w w pierw­ drugim wewnętrznych). Dlatego t a n c e r z - s o l i s t a j e s t n i e t y l k o t y m , k t o okazał się b a r d z i e j sprawny też niż i n n i , a l e i t y m , k t o s z c z e g ó l n i e s u g e s t y w n i e u m i e p o s ł u g i w a ć się p e w n y m systemem znaków. Oczywiście n i e zawsze m u s i być r o z u m i a n y , zależeć t o b ę d z i e o d p r z y j ę t e j k o n w e n c j i k o m u n i k o w a n i a i j e j popularności w d a ­ nej grupie. Dochodzimy nienia: znaku, czyli pragnąc c z e g o k o l w i e k rządkowanie t u do nader ważnego d l a naszego t e m a t u środka przekazu, jakim ustalać o s t a t e c z n i e , t e r m i n o l o g i i , jaką będę proponuję, b y za z n a k i uznać w s z e l k i e posługuje zagad­ się t a n i e c . Nie a mając j e d y n i e n a c e l u u p o ­ posługiwała się w dalszym ciągu, b o d ź c e mające s w o j e g o n a d a w c ę , o d b i e r a n e za p o m o c ą z m y s ł ó w , u m o ż l i w i a j ą c e n a w i ą z a n i e k o n t a k t u (a n i e t y l k o t e , mające n i e j a k o p r o g r a m o w o za z a d a n i e n a w i ą z a n i e go) p r z e z t o , że powodują p o w s t a w a n i e stanu (ścisła emocjonalnego. lub mniej w świadomości o d b i o r c y p e w n e g o o b r a z u czy Precyzyjność ścisła umowa), kodu, jakim powoduje posługuje odpowiednio się nadawca mniejszą lub większą dowolność kojarzeń p o d w p ł y w e m określonego z n a k u . P r z y o k a z j i r o z w a ż a ń n a d p r o c e s e m k s z t a ł t o w a n i a się s y s t e m u k o m u ­ n i k a c j i , w y o d r ę b n i o n o n a p o d s t a w i e k r y t e r i u m bezpośredniości i p o ś r e d niości w y r a ż a n i a treści k o m u n i k o w a n y c h d w i e podstawowe grupy zna­ ków: n a t u r a l n y c h ( n a z y w a n y c h inaczej oznakami) oraz u m o w n y c h . Taniec m o ż e p o s ł u g i w a ć się z a r ó w n o j e d n y m i , j a k i d r u g i m i . N a t u r a l n y m i , g d y np. p o d w p ł y w e m radości p o d s k a k u j e m y , o b r a c a m y cjonalny 12 z n a j d u j e ujście w R e y , op. cit. się, g d y s t a n ruchu. U m o w n y m i , gdy mamy do emo­ czynienia �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI z k t ó r ą k o l w i e k z f o r m tańca w y k o r z y s t u j ą c ą rykę w ruchów naszego taki, a nie inny ciałaale także 179 KULTUROWYCH n i e t y l k o naturalną proponującą, moto­ b y rozumieć je sposób, b y r u c h o m ciała, o c z u , p a l c ó w i i c h k o m b i ­ n a c j o m odpowiadały p e w n e określone treści n i e dające w y p r o w a d z i ć się z n a t u r a l n y c h n a s z y c h zachowań. Dochodzi t u jeszcze k w e s t i a r o z u m i e n i a z n a k u , o c z y m już wcześniej. O c z y w i s t e j ą c y się s k o m p l i k o w a n y m k o d e m z c a ł y m b o g a c t w e m bie niesie , czytelny jest jedynie 14 wspomniano j e s t пр., że k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i dla pewnej k l u c z a n i e będzie w s t a n i e , n a w e t przy grupy. Widz dużej posługu­ treści, j a k i e w s o ­ n i e "znający wrażliwości i otwartości n a obce m u z j a w i s k a k u l t u r o w e , pojąć g o i w y c h w y c i ć w s z e l k i e W podobnej sytuacji znajdzie Polski, w y k o n y w a n e g o kuleje 1 5 . Zapewne, się o b s e r w a t o r niuanse. tańca w e s e l n e g o z t e r e n u przez parę młodych, podczas którego p a n n a młoda zdecydowanie pejoratywne oceny tańców towarzy­ szących ś w i ę t o m z w i ą z a n y m z p r z e s i l e n i e m w i o s e n n y m c z y n a j d ł u ż s z y m dniem w roku, w ustach autorów formę, j a k również oceny prymitywnych widzących jedynie i c h zewnętrzną zamieszczane p r z y opisach tańców t z w . ludów (prezentowane przez podróżników europejskich) s w o j e źródło w n i e z r o z u m i e n i u i s t o t n e g o sensu o b s e r w o w a n e g o Znaki umowne komunikacji konwencji są, j a k w i d z i m y , naturalnymi, zrozumiałe. Mają metodą n a t o m i a s t tę przewagę n a d że k o n t e k s t d o j a k i e g o odnoszą określony, a p r z e z t o i s t n i e j e w i ę k s z e że p o d w p ł y w e m określonego w a r u n k i e m znajomości znaku powstanie sze, j a k i t e o z n a c z n y m wiedzy, bowiem i t a k i e , k t ó r e będą daleko prawdopodobieństwo, wyłącznie jeden obraz posługuje się zarówno t e n a j p r o s t ­ s t o p n i u k o m p l i k a c j i , z n a k i będące c z y t e ż niosące j e d y n i e n a l n y c h , lecz również się j e s t k o d u ) . S k a l a znaków, j a k i m i taniec, jest s t o s u n k o w o szeroka, o b e j m u j e pewnej uniwersalną ( l u b i n a c z e j : zależne o d k o n w e n c j i w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m ) , precyzyjniej (pod mniej n i ż z n a k i n a t u r a l n e , p o n i e w a ż t e o s t a t n i e n i e z a l e ż n e są o d a przez t o powszechniej znakami daleko mają zjawiska. informację bodźcami przekazem o stanach emocjo­ wywołującymi p o - 13 Wynikający z naturalnej motoryki ruchów naszego ciała jest np. podskok z klaśnięciem w dłonie, zrozumiały chyba pod każdą szerokością geograficzną i od­ czytywany jako objaw radości. Można by twierdzić, że takie tłumaczenie podob­ nego gestu jest również umowne. Jeżeli zgodzimy się na taką interpretację, pa­ miętać należy, że jest to zachowanie charakterystyczne dla nas jako gatunku i nie wynika z ustalenia (jakby to miało miejsce w wypadku znaku umownego), że jeżeli podskakuję to macie rozumieć, że się cieszę, a z faktu, że określony stan emocjo­ nalny, jakim jest radość, znajduje odzwierciedlenie w takim właśnie geście. Obszerne, wręcz drobiazgowe omówienie tańca Indii przynosi praca 14 В. E n а к s h i, The Dance in India, New Delhi 1964. Zobacz np. informacje na ten temat zawarte w artykule ks. W. S a r n y , Obrzędy weselne w Jaszczwi, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 250-251, oraz w artykule ks. G o ł ę b i o w s k i e g o , Zwyczaj wykupywania panny młodej na loesoiach, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 264-266. 15 �180 JOLANTA KOWALSKA w s t a w a n i e w świadomości o d b i o r c y skojarzeń, m o ż l i w y c h dzięki f u n k c j o ­ nowaniu w czynienia każdym społeczeństwie z symbolami — p r z e d s t a w i a n i a treści pisaniem pewnym i archetypów. a b s t r a k c y j n y c h , posługując formom (zjawiskom, pomocą zmysłów, d o d a t k o w e , abstrakcyjne. pewnych Przykładem się w przedmiotom) 1 6 jest , ale również n a s z y c h , t e r e n a c h , n p . tańce ze s k o k a m i ,,za l e n " młodej z mężatkami będący w y r a z e m 1 8 bądź t y m celu postrzegalnym niesłychanie i tańce za bogata spotykane na c z y też t a n i e c p a n n y 1 7 p r z y j ę c i a n o w e g o członka o k r e ś l o ­ p r o p o n u j ę , b y za t a n i e c u w a ż a ć k a ż d y r u c h r y t m i c z ­ t o mający swoje podłoże w stanach emocjonalnych, i b ę d ą c y i c h u z e w n ę t r z n i e n i e m , bądź dążący d o i c h w y w o ł a n i a , bezpośrednio z pracy okolicznościach, znakowy, wtedy wykony­ w a n y w specjalnych, niecodziennych w odczuciu g r u p y i nie cych do przy­ . Podsumowując ny, t u do poza i c h własnym, n a t u r a l n y m , znaczenia s y m b o l i k i tanecznej skomplikowana mudra indyjska nej g r u p y Mamy z n a k a m i s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , służącymi wynikają­ niekiedy symbo­ liczny — zgodnie z powyższymi ustaleniami. Przedstawiony t u wywód był konieczny z u w a g i n a f a k t , że w n y c h m i d e f i n i c j a c h tańca p o m i j a n o l u b z a l e d w i e s y g n a l i z o w a n o zawartości jest treściowej tańca, uzewnętrznieniem ograniczając emocji (patrz się do stwierdzeń, poz. 2, 8, 9, 10 w zna­ kwestię że taniec „Zestawieniu d e f i n i c j i " ) . P e w n e e l e m e n t y p r o p o n o w a n e g o przeze m n i e r o z u m i e n i a tań­ ca z n a j d u j e m y w d e f i n i c j i R e y a, g d z i e m ó w i się o tańcu j a k o h a r m o n i i r u c h ó w u k s z t a ł t o w a n y c h o b r a z o w o , m y ś l t a j e d n a k n i e została d a l e j roz­ winięta. P o m i j a n o jest również wyjątkowość sytuacji, w jakich taniec w y k o n y w a n y , w s k a z u j ą c j e d y n i e n a t o , że j e s t r u c h e m r y t m i c z n y m n i e 16 Najbardziej e w i d e n t n y m przykładem będzie w s p o m n i a n y już k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i , E n а к s h i , op. cit. 1 7 W t a r n o b r z e s k i m istniał z w y c z a j tańczenia „za l e n z a k o n o p i e " n a śmieciach, tj. w t y m m i e j s c u n a p r z e c i w d o m u , gdzie g o s p o d y n i p r z e z cały r o k składała śmie­ ci j a k o jeden nawóz pod konopie. W przebrany podarunki, za kobietę, środę popielcową drugi a następnie tańczyła z niedźwiedziem t y m : „ N a konopie, n a konopie, z e b y ludu w Tarnobrzeskim, Gospodyni chłopcy ofiarowywała „na śmieciach". Śpiewano — im przy się rodzieły/zeby n a s e d z i e c i j i m y nago nie chodzieły!" I n f o r m a c j a z a : K . M á t у a s , Zapust zwyczajów c h o d z i l i po d o m a c h z a niedźwiedzia. — Popielec —• Wielka Noc. Kilka „ L u d " , t. 1: 1895, z. 3, s. 82-83. P o d o b n y -cha­ r a k t e r m a t a n i e c „na b o n " tańczony w Z y w i e c k i e m , w ostatni wtorek karnawału p r z e z zamężne k o b i e t y , którego c e l e m j e s t z a p e w n i e n i e u r o d z a j u . M . R o m o w i e z, Tańce urodzaj górali od Żywca, wspomina Warszawa również 1969, s. 78-84. O tańcach mających V a k a r e l s k i w Etnografii „łazarek" dookoła u l i , żeby się pszczoły roiły i zbierały r u g a " i „dodola" związane z obrzędami o tej s a m e j Etnografía wesele tańczyła (swaszka oczepinami Są miód, oraz zapewnić to tańce tańce „pepe- nazwie. C h r . V a k a r e l s k i , Bułgarii, W r o c ł a w 1965, s. 298-303. is P r z y k ł a d o w o : w oczepinach Bułgarii. w z była podobny c z a s i e c y t o w a n e g o już w e s e l a każdym mężczyzną i ostatnią partnerką p r z e z sposób tańczyła w J a s z c z w i p a n n a młoda po kobietą, którzy byli tańcem z p a n e m zaproszeni młodym). ze w s z y s t k i m i dziewczętami i na Przed chłopcami. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 181 KULTUROWYCH wynikającym z podniet pracy. T y l k o Anthropology С. W i n n i c k podkreśla p o w i ą z a n i e tańca ze ś w i ę t e m i c e r e ­ monią 1S . By oddać stałam, n a l e ż y sprawiedliwość definicja zawarta w a u t o r o m , z których Dictionary ustaleń dodać, że r o z u m i e n i e tańca, j a k i e deklarują j e s t często z a w ę ż o n e w s t o s u n k u do tego, j a k i e można b y w of korzy­ definicji, wyprowadzić z całości i c h p r a c . W n i n i e j s z y m .szkicu n i e zostaną u w z g l ę d n i o n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t p o w i ą z a ń p o m i ę d z y tańcem i z a b a w ą o r a z r ó ż n i c i z w i ą z k ó w tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ą t . O b a t e z a g a d n i e n i a w y m a g a j ą s z e r o k i e g o ' o m ó w i e n i a , próby zaś z a w ę ż e ń na t y m poziomie szkic, prowadzić b y m o g ł y j e d y n i e sygnalizować ogólności, jaki reprezentuje mój d o zafałszowań. P r a g n ę t u t y l k o z a ­ i c h istnienie, bardziej szczegółowe uwagi odkładając na czas p ó ź n i e j s z y . W t e j c h w i l i c h c i a ł a b y m jeszcze n i e c o m i e j s c a p o ś w i ę c i ć k w e s t i i k u l t u r o w o ś c i i naturalności tańca. N i e z w y k l e chętnie m ó w i się o tańcu l u d z i j a k o czynności k u l t u r o w e j , zaś o z w i e r z ę c y c h z a c h o w a n i a c h podobieństwo d o tańca j a k o o czynności p r z y r o d z o n e j , t y m hipotezę, że j e d y n i e taniec właściwy 20 wykazujących wysuwając przy o w a czynność k u l t u r o w a m o ż e b y ć u z n a n a za . W k a t e g o r i a c h przyjętej dzi t u zapewne o opozycję: n a t u r a l n y — przez nas n o m e n k l a t u r y cho­ umowny, przy czym naturalny o d p o w i a d a ł b y p r z y r o d z o n e m u , u m o w n y zaś k u l t u r o w e m u . Z g a d z a ł o b y się t o n p . z h i p o t e z a m i p r o p o n u j ą c y m i , b y za w ł a ś c i w e l u d z i o m uznać k o m u ­ nikowanie jedyne oparte prawdziwe komunikowanie n a znakach przekazujące nego' r o z u m o w a n i a sposobami się n a w e t , umownych (w t y m w y p a d k u uznane wskazują stany emocjonalne współczesne 2 1 . N a błędność badania nad k o m u n i k o w a n i a ( m . i n . k i n e z y k a zajmująca że za z n a k i ) , przenoszących p e w n e poznanie, wiedzę, n i g d y kod kinezyczny jest równorzędny w podob­ pozajęzykowymi się g e s t e m ; uważa stosunku do kodu j ę z y k o w e g o ) . N i e m a m y p o d s t a w , b y sądzić, ż e t a n i e c l u d z i n i e j e s t c z y n ­ nością p r z y r o d z o n ą (naturalną), a r a c z e j przeciwnie, wiele wskazuje t o , że nią j e s t , c o n i e w y k l u c z a w c a l e m o ż l i w o ś c i b y c i a czynnością na kul­ turową. W y d a j e się, że p r a w d o p o d o b n a m o ż e okazać się następująca taniec przejawiający się j a k o f e n o m e n hipoteza: j e s t czynnością naturalną, wszel­ k i e zaś f o r m y , różnorodność o d m i a n i t p . są w y n i k i e m j e g o „ u s p o ł e c z n i e ­ n i a " , „ u k u l t u r o w i e n i a " . I t a k i e w ł a ś n i e ujęcie i n t e r e s u j ą c e g o m n i e z a g a d ­ n i e n i a będzie p u n k t e m wyjścia d l a d a l s z y c h rozważań. Interesować będzie, w j a k i sposób i o i l e t a n i e c m o ż e b y ć o d z w i e r c i e d l e n i e m s t r u k t u r y , jaką s t a n o w i k u l t u r a i o i l e o w a s t r u k t u r a m o ż e m i e ć n a k s z t a ł t o w a n i e się i n d y w i d u a l n y c h , i n t u i c y j n y c h z a c h o w a ń 15 2 0 21 С h. W i n n i c k , Dictionary R e y , op. cit., s. 7-9. S c h a f f , op. cit., s. 181-182. of Anthropology, mnie szerszej wpływ tanecznych. N e w Y e r s e y 1964, s. 152. �182 JOLANTA TANIEC W PRACACH KOWALSKA BADACZY POLSKICH I OBCYCH .f Omawiając pragnąc w literaturę t e m a t u o g r a n i c z a m obraz. Celem wartości, się d o p o z y c j i wybranych, t e n sposób uniknąć rozdrobnień, k t ó r e j e d y n i e m o i m j e s t z o r i e n t o w a n i e się w a nie polemika. D l a większej zaciemniłyby zastanym materiale i jego przejrzystości pozwalam sobie n a w y o d r ę b n i e n i e k i l k u g r u p p r a c , biorąc za k r y t e r i u m t e m a t y k ę , j a k i e j są p o ś w i ę c o n e i g e n e r a l n e nia potrzeb mojej o m ó w i e n i e i c h przydatności pracy. Więcej bądź b y ł y m i b a r d z i e j miejsca p r z y d a t n e , bądź p r z e z t w o r z e n i u j a s n y c h sądów. Z a m i e s z c z o n a z punktu widze­ poświęcam t y m z n i c h , które opozycję pomogły w wy­ t u literatura jest w y b o r e m zde­ t e r m i n o w a n y m n i e t y l k o p o w y ż s z y m i w z g l ę d a m i , ale r ó w n i e ż dostępnoś­ cią interesujących mnie prac. Z literatury obcojęzycznej uwzględnione zostały j e d y n i e t e z p o z y c j i , k t ó r e bądź są dostępne w z b i o r a c h p o l s k i c h , bądź t e ż n a t e m a t k t ó r y c h z n a l e z i o n o obszerne informacje. O m ó w i e n i e badań n a d t a ń c e m w P o l s c e , w r a z z b i b l i o g r a f i ą dostatecznie uwzględnia­ jącą p r a c e , j a k i e ukazały się d o r o k u 1966, zamieścił w 5 1 t o m i e „ L u d u " R. L a n g e . Ponadto 2 2 zaś każda z p r a c i s t n i e j e Bibliografia opisowych zagadnień sztuki o p a t r z o n a jest bibliografią tanecznej , 23 uwzględniającą n i e t y l k o l i t e r a t u r ę d o t y c z ą c ą tańca, a l e r ó w n i e ż m u z y k i , obrzędowości, a także k w e s t i i r u c h u a m a t o r s k i e g o i t p . Jeżeli zaś c h o d z i o o b c o j ę z y c z n e z e s t a w i e n i a l i t e r a t u r y n a t e m a t tańca, warto na 2 4 zwrócić uwagę n a bibliografię oraz Guide to a zawierający w y k a z przygotowaną zestawiony zawarte ogólnych, w w K. Belknap, liczących 25 przez Peterma- artykułów o p u b l i k o w a n y c h w najbardziej Periodicals się p e r i o d y k a c h p o ś w i ę c o n y c h t a ń c o w i . P o n a d t o grafie przez S. Dance interesujące są b i b l i o ­ p r a c a c h p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i tańca i i n n y c h p r a c a c h t y m przede wszystkim w t e m a t zainteresowań tańcem w dziele dziedzinie Sachsa . leźć m o ż n a w a r t y k u l e G . P. K u r a t h z a m i e s z c z o n y m ..Current Anthropology" 21 Informacje 2 6 na antropologii k u l t u r o w e j zna­ w pierwszym tomie . L i t e r a t u r ę , w której m o ż n a znaleźć i n f o r m a c j e n a t e m a t tańca, lę — d l a p o t r z e b n i n i e j s z e g o dzie­ o m ó w i e n i a — n a t a k i e o t o g r u p y : 1) p r a c e p o ś w i ę c o n e o p i s o w i tańca, 2) o b r z ę d o w o ś c i i z w y c z a j o m , 3) r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i , 4) m u z y c z n y m f o r m o m twórczości, 5) k u l t u r z e l u d y c z n e j , 6) m o n o ­ g r a f i e g r u p e t n i c z n y c h , 7) p r a c e ź r ó d ł o w e d o h i s t o r i i tańca, 8) p r a c e s y n ­ tetyczne, 2 2 R. ogólne, h i s t o r i a tańca, t e o r i a tańca. Z a w a r t e Lange, Zarys badań nad tańcem ludowym w pracach w Polsce, opisy „ L u d " , t. 51: 1967, cz. 2, s. 415-451. 23 Bibliografia 24 K . P e t e r m a n, Tanzbibliografia, zagadnień 23 S. B e l k n a p , 25 S a c h s , op. cit. 2 7 G . P. K u r a t h , Guide t. 1: 1960, n r 3, s. 233-254. sztuki to Dance Panorama tanecznej, Warszawa 1945. L i p s k 1966-1972. Periodicals, of Dance G a i n e s v i l l e 1958. Ethnology, „Current Anthropology", �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 183 KULTUROWYCH interesują m n i e z u w a g i n a : k o n s t r u k c j ę tańca, c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, wykonawców, okres kiedy jest wykonywany jest o n dany typ tańca i p o w i ą z a n i e ze ś w i ę t a m i , t e r e n , n a j a k i m w y s t ę p u j e , i o k r e s j a k i e g o p r a w o m o c n e są p r z e d s t a w i o n e Ad 1. P r a c e poświęcone opisowi tańca zaplanowanych i celowo przeprowadzonych uzyskane informacje di a informacje. stanowią zazwyczaj wynik badań t e r e n o w y c h , p r z y czym p o s z e r z a n e są o l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u . Jakość p o ­ d o b n y c h o p r a c o w a ń j e s t b a r d z o różna. M a m y t u p r a c e w z o r o w e , j a k n p . T a ń c e huculskie R. H a r a s y m c z u k a c z y pracę A . G l a p y i A . 2 8 zawierającą o p i s y t a ń c ó w i z a b a w W i e l k o p o l s k i rzetelnych opisów f o r m tanecznych 2 9 z notacją Kowalskiego . O b i e prezentują, kroków, obok omówienie cha­ r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w e j t e r e n u i wyrosłej n a j e j podłożu s p e c y f i k i tań­ c ó w . R ó w n o l e g l e ze w s p o m n i a n y m i istnieją p r a c e b a r d z o słabe, u w z g l ę d ­ niające w p r a w d z i e w o p i s i e t e s a m e e l e m e n t y , a l e mieszające d a n e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w , c z y t e ż p o m i j a j ą c e n i e o m a l całą c h a r a k t e r y s t y k ę , a s k u p i a ­ jące się w y ł ą c z n i e n a o p i s i e k r o k ó w i f i g u r . W jennym, na fali działalności mającej kultury, powstaje czycieli i tańca Polsce, w za c e l o c h r o n ę z a b y t k ó w duża g r u p a p r a c o p i s o w y c h , ludowego d l a instruktorów w wyższych prowadzących szkołach różnego wychowania rodzaju kwestionariusza, dla potrzeb sowaniu najrozmaitszych wprawdzie n a obfitość tość i n f o r m a c y j n ą w z m e t o d z a p i s u tańca. W drobiazgowych form of Austria, Academy naukową of 3 2 Dances Dancing of Finland a n d Song, czy nierówne jakie 3 1 3 0 opisów p o ­ znajdujemy wydawane pod a przedstawiające of Greece, Dan­ auspicjami niewielką poświęcone o p i s o w i Royal wartość tańców poszczególnych g r u p e t n i c z n y c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . Z p r a c a m i opisowego wiąże się s z e r o k o d y s k u t o w a n a np. czy w pracy n a , t r a f i a się n a p u b l i k a c j e j a k m . i n . Dances jakościowo prace war­ i niepełność. p r a c y G . P. K u r a t h p o ś w i ę c o n e j t a ń c o m I r o k e z ó w ces trafia j e d n a k znikomą i wyczerpujących t e m a t tańca I n d i i a u t o r s t w a B h a v n a n i E n a k s h i zasto­ dotyczącymi tańców d l a tanecznych, t y p u popularyzatorsko-informacyjnego, amatorskie rezultacie badacz z u w a g i n a nieporównywalność charakterystyką fizycznego zespoły na podstawie nie ujed­ d a n y c h , przedstawiających t e r e n u całego świata. O b o k dla nau­ różnych i n s t y t u c j i i p r z y P o d o b n i e r z e c z się m a z p r a c a m i o p i s o w y m i łączonych powo­ rodzimej przeznaczonych o p r o f i l u l u d o w y m . Materiał do n i c h g r o m a d z o n o noliconego okresie kwestia notacji typu zjawisk r u ­ c h o w y c h , w t y m i tańca. N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , ż e b a d a c z e d o s z l i w t e j 2 8 R . W. H а г a sу m с z u k, Tańce huculskie, 2 8 A . G 1 a p a, A . K o w a l s k i , 3 0 G. P. Kurath, " E n a k s h i , 3 2 Austria, D. Iroąuis Music Dances of L w ó w 1939. i zabawy and Dance, Wielkopolski, W r o c ł a w 1961. W a s h i n g t o n 1964. op. cit. C r os f i e l d , London Tańce 1948; Y . H e i k e l , Greece, London 1948; К. А. С о 11 a n, Dances Bauer, of Finland, Dances of L o n d o n 1949. �184 JOLANTA dziedzinie do porozumienia, KOWALSKA uznając za najbardziej notacji systemem Labana-Kunsta (kinetografia) 3 3 przydatną metodę . A d 2-3. P r a c e dotyczące obrzędowości i z w y c z a j u oraz r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i zawierają obszerny materiał n a t e m a t tańców towarzyszących w s z e l ­ k i m s y t u a c j o m ś V i ą t e c z n y m w ż y c i u społeczności l u d z k i c h , j e d n a k z u w a ­ g i n a f a k t , że są t o i n f o r m a c j e pełnością. T r u d n o j e s t m a r g i n a l n e n a l e ż y l i c z y ć się z i c h n i e - t u mówić o graficznych metodach zapisu tańca, często j e d n a k m o ż n a znaleźć interesujący m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . D o p r a c t e g o t y p u zaliczyć n a l e ż y d l a t e r e n u P o l s k i p r a c ę C. B a u d o u i n de C o u r - 3 4 t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w e j , traktującej obrzęd w e s e l n y j a k o w i d o w i s k o , p r a ­ ce J . S. B y s t r o n i a n a t e m a t obrzędowości , opracowanie omawiające j a k również 3 5 G. Dąbrowskiej obrzędy i r o d z i n n e r o z u m i a n e j a k o w i d o w i s k o (praca dotyczy Prace te mogą być n i e z w y k l e w n i c h materiał o p i s o w y , a więc jako część przydatne nie tyle ile n a aspekt, w szerszego, z nowszych, i zwyczaje doroczne terenu Kurpiów) z uwagi na j a k i m taniec jest determinującego go poszczególnych Frazera 37 grup etnicznych, stanowi The . zawarty widziany, układu. D l a t e r e n ó w pozapolskich o b f i t e źródło i n f o r m a c j i , poza p r a c a m i omawiającymi dy 3 6 Golden obrzę­ J . G. Bough . A d 4 - 5 . P r a c e d o t y c z ą c e m u z y c z n y c h f o r m twórczości, a t a k ż e k u l t u r y ludycznej, stanowią kolejne gadnienia. Podobnie j a k w źródło wiedzy d o interesującego w y p a d k u prac informacje na temat tańca najczęściej znikomej wartości m a r g i n a l n y m i , a przez względem j e d n a k dalsze dane n a t e m a t z a b a w o w y c h za­ omówionych wyżej, t a k i t u są i n f o r m a c j a m i pod mnie opisu formy, to przynoszą a s p e k t ó w tańca o r a z j e g o p o ­ wiązań z f o r m a m i twórczości m u z y c z n e j . T u też p r z e d m i o t e m zaintere­ s o w a n i a jest k w e s t i a , czy taniec jest uzależniony o d m u z y k i , czy też j e s t 33 stia I s t n i e j e k i l k a m e t o d z a p i s u tańca, z a w s z e j e d n a k pozostanie p r o b l e m e m dokładności podobnej n o t a c j i oraz niemożność zanotowania tańców z o w a n y c h , b o w i e m każda z n i c h wiąże się z koniecznością p o w t a r z a n i a t a n e c z n y c h . Toteż o i l e rozwiązują towych, lub form trzeba tańca t o w a r z y s k i e g o , utrwalenia obszerniejsze zapisu i opis ruchów form tanecznych informacje Labana, one p r o b l e m Jossa i tanecznych, w: I. na T u r s k a , Analiza Leedera, Warszawa [w:] Polskie motywów n o t a c j i niektórych układów o t y l e są n i e p r z y d a t n e , opartych kwe­ improwi­ improwizacji. ruchu 1963; Z. tańce ludowe O notacji tanecznego wg. Kwaśnicowa, Mazur, bale­ gdy z a c h o d z i Warszawa po­ tańca zasad Notacja 1953, s. 33-46; R e y , op. cit., rozdział poświęcony n o t a c j i tańca, s. 138-153. 3 4 nad C. Baudouin obrzędami 3 5 J . S. В у ż e, Słowiańskie w Polsce, 5 6 G. de weselnymi Courtenay-Jędrzejewiczowa, ludu s t r o ń, Dzieje obrzędy polskiego, obyczajów Ze studiów W i l n o 1929, cz. 1. w dawnej rodzinne, Kraków Obrzędy i zwyczaje Polsce, 1916; t e n ż e , Warszawa 1960; t e n - Zwyczaje żniwiarskie K r a k ó w 1916. Dąbrowska, doroczne jako widowisko, Warszawa 1971. 37 J . G. F r a z er, L o n d y n 1932. The Golden Bough. A S t u d y i n M a g i c a n d R e l i g i o n , t. 1-8, �TANIEC zjawiskiem kim FORMA PRZEKAZU TREŚCI 185 KULTUROWYCH r ó w n o r z ę d n y m , m o g ą c y m istnieć n i e z a l e ż n i e . P r z e d e przydatne logia JAKO będą prace J . Combarieu , J . Wierzyłowskiego , muzyki artykuł 3 9 zależnościach pomiędzy a z prac 3 8 muzyką Z. Kwaśnicowej i ruchem, opublikowany „Kulturze , praca ludowych 4 1 , w y b ó r prac A . Chybińskiego dotyczących m u z y k i l u d o w e j Zofii Lissa n a d rolą kojarzeń rytmice w 4 0 rozważania poświęcona Psycho­ o w.spół- Fizycznej i L. Bielawskiego wszyst­ polskich polskich w percepcji dzieł pieśni 4 2 muzycz­ nych * . 3 J e ż e l i c h o d z i o kulturę ludyczną, n a j w a ż n i e j s z e d l a t e r e n u P o l s k i będą prace E. P i a s e c k i e g o , ogólnie 4 4 Ad 6. P r a c e czynkarskiego, zaś Homo monograficzne niemniej J. Huizingi ludens dostarczają najczęściej 4 S . materiału przy- j e d n a k n i e należy lekceważyć i c h znaczenia, są b o w i e m n i e j e d n o k r o t n i e j e d y n y m i w c a l e p o p r a w n y m , z u w a g i n a nasze wymagania, źródłem i n f o r m a c j i o f o r m a c h tańca, k t ó r e w cach umknęły u w a d z e badaczy. W p r a w d z i e to i n f o r m a c j e danych należące d o s k r o m n y c h , j e d n a k z n a j d u j e m y dotyczących powiązania form tanecznych życia k u l t u r a l n e g o i społecznego g r u p y , p o n a d t o teriał datowany innych pra­ p o d względem opisowym dla pewnego konkretnego są t a m mnogość z różnymi aspektami jest to zazwyczaj m a ­ okresu, a c o za t y m idzie stanowić m o ż e c e n n e uzupełnienie l u k w m a t e r i a l e z a w a r t y m w p r a c a c h opisowych. nych do Podobnym uzupełnieniem będą i n f o r m a c j e historii tańca zawarte a i podstawą dla weryfikacji da­ w p r a c a c h , które nazwałam ( a d 7). P a m i ę t a ć jednak należy, źródłowymi b y traktować j e ze szczególną ostrożnością, ze w z g l ę d u n a z n a c z n e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o t e n ­ dencyjności w opisie prezentowanej będą t o m . i n . k r o n i k i : mara itp. 4 6 , prace D l a terenu Polski A n o n i m a , Długosza, K a d ł u b k a , H e l m o l d a , Thiet- typu rzeczywistości. pamiętnikarskiego ( n p . pamiętniki i n n e stojące n a p o g r a n i c z u l i t e r a t u r y pamiętnikarskiej Ł. G ó r n i c k i e g o Dworzanin 3 3 point J. С o m b a r i e a u, de la vie J. Les rapports de Vexpression, de la musique Paryż 1894; Z. K w a ś n i c o w a , t. 6: 1952, z. 40. 41 L. Bielawski, А. С h y b i ń s к i, O polskiej Rytmika A. Chybińskiego, Lissa, polskich muzyki pieśni muzyce Z. Przede wszystkim będzie to: E . P i a s e c k i , o Polsce, kojarzeń J . H u i z i n g a, Homo ludens, 46 Anonim tzw. G a l l , Kronika czyli nika Słowian, 47 Ł. Kroniki 'w t. 3, Warszawa 4 5 niki, Sławnego percepcji son Paryż 1913. 1970. „Kultura Fizyczna", i ruchu, Kraków 1970. Wybór prac etnograficznych, muzycznych, Zabawy Warszawa i gry ludowe 1954. w Polsce, Warszawa 1975; J . D ł u g o s z , Rocz­ 1931. polska, Królestwa Dworzanin, dzieł Warszawa Warszawa 1974; Kronika Górnicki, au Ses lois, musique. t. 2, Warszawa 1961. 4 3 [w:] Wiedza consideres ludowych, ludowej. 44 Rola et la poésie La Warszawa muzyki, O współzależności 4 2 [w:] Z prac tenże, de la musique, W i e r s z y ł o w s к i, Psychologia 40 oraz . Paryż 1908; t e n ż e , Histoire evolution, 3 9 4 7 Paska) i pięknej, j a k n p . 1967. Warszawa Polskiego, Thietmara, 1961; Poznań 1953. Warszawa 1950. Helmolda Kro­ �186 JOLANTA KOWALSKA A d 8. D o g r u p y p r a c o g ó l n y c h , s y n t e t y c z n y c h i t e o r e t y c z n y c h należy zarówno prace poświęcone ogólnym rozważaniom zaliczyć na temat h i ­ s t o r i i tańca, j a k r ó w n i e ż p r a c e d o t y c z ą c e j e d y n i e w y c i n k a w i e d z y cu — a m i a n o w i c i e b a l e t u . W t y c h o s t a t n i c h zasadnicza poprzedzona bywa krótkim opisem rozwoju form o tań­ część r o z w a ż a ń tanecznych od naj­ p r o s t s z y c h , za k t ó r e — j a k j u ż m ó w i ł a m — u w a ż a się tańce l u d ó w p r y ­ mitywnych, k u kunsztowi klasycznego baletu europejskiego. Podobne r o z w a ż a n i a z u w a g i n a s w ó j e u r o p o c e n t r y z m n i e m o g ą stanowić poważ­ n e g o źródła w i e d z y n a t e m a t tańca. Najcenniejszym i n i e mającym s t o r i i tańca j e s t w s p o m i n a n e geschichte of the des Dance), bodaj odpowiednika omówieniem h i ­ już k i l k a k r o t n i e dzieło Sachsa Tanzes (w a n g i e l s k i m tłumaczeniu: wydane po raz pierwszy The w Berlinie w Eine Welt- World History 1933 r . A u t o r o w i t e m u z a w d z i ę c z a m y najpełniejsze j a k d o t e j p o r y z e s t a w i e n i e informacji na czasie, j a k i temat tańca, u w z g l ę d n i a j ą c e zróżnicowanie opiera się uwzględnia na zarówno j e g o zmienność w terytorialne. Wprowadzona dwóch podstawowych następujące kwestie: przez grupach ruchy (ze Sachsa form. f o r m y i choreografię wieki okresy odznaczające z nich zwróceniem zgodnych się j e p r z e k r o c z y ć ) , a d a l e j oraz muzykę. Omawiając autor wyróżnił Pierwsza szczególnym u w a g i n a d u a l i s t y c z n y podział r u c h ó w t a n e c z n y c h — w o ś c i a m i ciała i starającymi kategoryzacja z możli­ t y p y i tematy, zmienność tańca się stosunkową poprzez jednolitością f o r m t a n e c z n y c h , poczynając o d e p o k i k a m i e n i a , a kończąc n a w i e k u X X , który n a z y w a w i e k i e m tanga. O m a w i a charakterystyczne d l a t y c h okre­ s ó w p o s t a c i tańca uwzględniając wcześniej już sformułowane zróżnico­ w a n i e zawartości t e m a t y c z n e j tańca. Zaprezentowane ca z uwagi l u dzieło s t a n o w i źródło i n f o r m a c j i d l a b a d a c z y n a wszechstronne tego, czy będziemy zgadzali ujęcie tego zagadnienia. tań­ Niezależnie od się z z a w a r t y m i w n i m u s t a l e n i a m i d e f i n i ­ c y j n y m i , r o z w a ż a n i a m i n a t e m a t z m i a n f o r m t a n e c z n y c h , p o w i ą z a ń tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ę c y m i i p r ó b a m i r e f l e k s j i n a d istotą tańca, dziemy obraz t u przebogaty m a t e r i a ł i n f o r m a c y j n y , a także p e w i e n tańca j a k o z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , co w powodzi prac znaj­ generalny opisowych i i n n y c h i n f o r m a c j i o b a r d z o różnej jakości stanowić b ę d z i e p e w i e n p u n k t odniesienia. Z późniejszych, b a r d z i e j Phenomenology ważania of Dance traktujące 4 8 taniec ogólnych prac, w a r t a u w a g i w y d a j e a u t o r s t w a M . Sheets, j a k o formę się The zawierająca m . i n . r o z ­ wychowania, a zatem, z punktu w i d z e n i a n a s z e g o ujęcia, b a r d z o interesujące. Ponadto warto zwrócić uwagę n a i n n e prace ogólne, w p r a w d z i e nie t a k p e ł n e j a k d z i e ł o Sachsa, a l e p r e z e n t u j ą c e c e n n e u s t a l e n i a d e f i n i c y j n e , propozycje *> M . podziału Sheets, tańców n a kategorie, Trie Phenomenology rozważania of Dance, dotyczące W a s h i n g t o n 1971. zmien- �TANIEC JAKO FORMA ności f o r m t a n e c z n y c h , PRZEKAZU czy pewne TREŚCI kompilacje wiedzy p tańcu p o s z c z e ­ gólnych epok h i s t o r y c z n y c h . W y m i e n i ć t u należy przede Maxa Tanz Menil, Taniec, Histoire jego tańcu. Rozważania Taniec i zwyczaj ryczne poszukiwania na przeobrażeń tle de la danse rozwój J . R e x a , Historical tanec) 0 Boehn, a travers (tytuł i formy w s z y s t k i m : Der oryginału: Jaře se divat Dzikowskiego, Józefa Gluzińskiego, Choroimania, o tańcach M a r i a n a G o r z k o w s k i e g o , Zofii społecznych Nożyńskiej, czyli histo­ Tańce w Polsce dwutomową Taniec, m o n o g r a f i ę p o d redakcją M a t e u s z a G l i ń s k i e g o o r a z The Nature An Anthropological Literatura na a dla terenu Polski: Stanisława kulturalno-obyczajowe taneczny Felicjana les ages Melusine Wood; Dances 187 KULTUROWYCH of Danct. Roderyka Langego . Perspective 4 9 z j a k i e j m o ż e korzystać b a d a c z tańca, n a w e t ograniczona z p o w o d ó w , o k t ó r y c h m ó w i o n o n a początku n i n i e j s z e g o rozdziału, p r z e d s i a w i a się i m p o n u j ą c o p o d w z g l ę d e m ilości, n a t o m i a s t j e j w a r t o ś ć w w i e l u w y p a d k a c h jest niestety dyskusyjna. D l a potrzeb m o i c h rozważań będą użyteczne p r z e d e w s z y s t k i m prace charakteryzujące t a n i e c w nieco szer­ s z y m aspekcie, w powiązaniu z i n n y m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , oraz — m a t e r i a ł o w o — p r a c e dostarczające o p i s ó w f o r m t a n e c z n y c h . FORMY I KATEGORIE TAŃCA W z n a n y c h o p r a c o w a n i a c h p r z e w a ż a p r z e k o n a n i e o e w o l u c j i tańca o d f o r m najprostszych k u bardziej ratury, s k o m p l i k o w a n y m (patrz omówienie głównie w p. 8); o d t y c h , prymitywny i nieuporządkowany, g d z i e składnik r u c h o w y muzykę jest zaś s t a n o w i b e z ł a d n y k u h a r m o n i i i wyładzeniu z o d d a n i e m p r y m a t u estetycznemu w a n i u tańca 5 0 dotyczących w . T w i e r d z i się r ó w n i e ż , p r z e d e w s z y s t k i m w baletu i t y m momencie scenicznych staje form tanecznych, się sztuką, g d y z a c z y n a lite­ bardzo hałas, oddziały­ opracowaniach że t a n i e c oddziaływać dopiero n a widza s w ą estetyczną f o r m ą . N i c n i e u p o w a ż n i a n a s d o m ó w i e n i a o e w o l u c j i 5 1 lanca przypisując sobie p r z y w i l e j t w o r z e n i a f o r m n a j d o s k o n a l s z y c h , p r z y ­ n a j m n i e j w c h w i l i obecnej. N a w e t formach tanecznych 1 że podobne 49 M. twierdzenia Dzikowski, 1925; F . O tańcu. r o k i e m 1939); historyczne w Polsce Tanz, Nature Rey, Gluziński, oszukiwania na tle przeobrażeń of Dance, o tańcach, społecznych, A n Anthropological op. cit.; I . T u г s к a, Krótki 1961; d e f i n i c j a W i t w i c k i e g o 51 o megalomanii, T u r s k a, op. cit. Menil, Rozważania z n a n i u " , z. 6, 1963, s. 5-118, Poznań; Taniec, The bądź Der czyli Berlin mogą znanych że t a k n i e j e s t Paryż b.r.; R e y , op. ctí.; M . W o o d , Historical s z a w a b.r. (przed Tańce świadczyć orientacja w wniosek, les Ages, 1964; S . roimania, powierzchowna jako oczywisty Boehn, a Travers dyn nasunie Histoire de la Dances, M. Warszawa Gorzkowski, 1869; Z . Lon­ Cho- Nożyńska, „Roczniki N a u k o w e W S W F monogr. Danse War­ kulturowo-obyczajowe, op. cit.; bądź. z b i o r o w a , op. cit.; R . w Po­ Lange, P e r s p e c t i v e , L o n d y n 1976. zarys historii tańca (aneks, n r 1), definicja M u l l e r a i baletu, (aneks, n r 4), Warszawa �188 JOLANTA KOWALSKA o ignorancji wypowiadającego je. Równie skrajna jest teoria W. W u n d t a , opozycyjna w o b e c p o w y ż s z e j , a m ó w i ą c a , że k a ż d a n o w a f o r m a j e s t uboższa i p r y m i t y w n i e j s z a ciekawa, rozwoju 52 ż e ś w i a d c z y , iż a u t o r dostrzegł rakterystycznego p e w n e n i e d o s t a t k i tańca ekonomicznego, n y c h teorii zawarte w stosunku do f o r m tanecznych zagadnienia, zakładające etapów r o z w o j o w y c h k u formom doskonalszym mnianej minus, ewolucji tzw. ludów z zaprezentowa­ jest ziarno p r a w d y , j e d n a k ewolucjonistyczne mnie dostrzeżenie cha­ d l a k u l t u r e u r o p e j s k i c h , stojących n a szczycie d r a b i n y p r y m i t y w n y c h . Zapewne t a k w jednej, j a k i w drugiej interesującego taneczna niż p o p r z e d z a j ą c e . T e o r i a t a j e s t o t y l e in rozwiązania, k u bardziej które — przechodzenie lub, w wypadku prymitywnym, j a k się w y d a j e ujęcie kolejnych — wspo­ uniemożliwiło w sposób t ł u m a c z y i s t n i e n i e r ó ż n o r o d n y c h f o r m t a n e c z n y c h zadowalający z uwzględnie­ n i e m s p e c y f i k i bagażu k u l t u r o w e g o p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , w z g l ę d u n a t o , n a j a k i m s t o p n i u t z w . r o z w o j u znajdują się w bez momencie obserwacji. By t o wyjaśnić, podejmuje należy się t a n i e c i powrócić do do m o m e n t u zagadnienia celu, dla tańczący u z e w n ę t r z n i a l u b s t y m u l u j e p e w n e s t a n y e m o c j o n a l n e , podejmuje pewne abstrakcyjnej. W określone efekcie działania uzyskuje jakiego j e g o rozpoczęcia. J a k p a m i ę t a m y , dla unaocznienia satysfakcję a także rzeczywistości wynikającą z rozładowa­ n i a n a d m i e r n i e s k u m u l o w a n y c h e m o c j i l u b nawiązanie k o n t a k t u z człon­ kami grupy potwierdzenie (współuczestnictwo w tych samych czywistością szerszą, pozaludzką. Z z a c h o w a n i a m i że stanach psychicznych, przynależności), a także nawiązanie k o n t a k t u z pewną r z e ­ się i s t n i e n i e zespołu uświęconych ruchów. ostatniego rodzaju Uświęconych przez że p o c h o d z i ć mają o d sił w y ż s z y c h . Z m i a n a l u b b ł ę d n e i c h może przynieść n i e o b l i c z a l n e tuje przychylność mało m a m y danych, b y twierdzić się j e d n a k p r z y p u s z c z e n i e , właśnie jest miejsce funkcjonowanie cokolwiek z całą pewnością, Rysują więzi za c e l z a p e w n i e n i e n a rozbudowaną się w tańcu dwie międzyludzkie, tendencje druga tendencji powstać mogą różne f o r m y powtórze­ ciągłości i s t n i e n i a świata. T u symbolikę, n a mówienie przeważy w taneczne. działania: p i e r w s z a danej gestem werbalnego. n a k o n t a k t człowieka r z e c z y w i s t o ś c i ą i określenie się w o b e c n i e j . W z wymienionych Zbyt nasuwa bóstwa, c z y p o w t ó r z e n i e m p r o c e s u o d b e z ­ o- s p r a w a c h n i e w y r a ż a l n y c h w d r o d z e k o m u n i k a t u na gwaran­ przyrody. że tańce t e będąc n i e j e d n o k r o t n i e n i e m czynności k r e a c y j n y c h ładu k u ł a d o w i , mają odtworzenie s k u t k i , p r a w i d ł o w e zaś w y k o n a n i e bóstw i prawidłowe wią­ fakt, z skierowana otaczającą go zależności o d t e g o , która grupie, w Posługując danym się p o w y ż s z y m okresie, rozróż­ n i e n i e m z d o ł a m y uniknąć p o z o r n e g o p a r a d o k s u , j a k i m w y d a w a ł o się b y ć 5 2 W. Wundt, s. 14, 25-30. Vólkerpsychologie, Lipsk 1923. I n f o r m a c j a za: R e y , op. cit., �TANIEC istnienie JAKO bardziej FORMA PRZEKAZU rozbudowanych, TREŚCI 189 KULTUROWYCH bogatszych form n a niższych stop­ n i a c h r o z w o j u społecznego, p o d c z a s g d y e t a p y w y ż s z e p r z y n i o s ł y formy stosunkowo ubogie. Zgodnie z teorią e w o l u c j i z a s a d n i c z a linia rozwoju przebiegała od n a j p r o s t s z y c h , do których zgodnie form tanecznych z a l i c z a się tańce naśla­ dowcze przez grupę tańców r e l i g i j n y c h (obrzędowych) k u współczesnym formom tanecznym. Jest to bodajże najpopularniejsza z kategoryzacji f o r m tanecznych. Wprawdzie a u t o r z y proponują różne podziały w e w n ą t r z wymienionych zasadniczy grup, jednak stawą p r z e p r o w a d z e n i a n i a r o z w o j u społecznego — wiada t r z o n pozostaje t e n sam. Pod­ tegO' podziału j e s t zmienność uzależniona o d s t o p ­ określonemu s t o p n i o w i tego r o z w o j u t a k i , a n i e i n n y stopień k u l t u r y , t e m u o s t a t n i e m u zaś w a n e są t a k i e , a n i e i n n e f o r m y t a n e c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n e odpo­ przypisy­ rozważania d l a tego sposobu myślenia z n a j d u j e m y u I . T u r s k i e j : „ W miarę p o l e p s z a n i a się w a r u n k ó w b y t u człowieka i u d o s k o n a l a n i a cji życia społecznego wzbogaciło organiza­ się jego życie wewnętrzne. I m p u l s y w n e odruchy c z y m i m i k a , gesty i r u c h y całego ciała j a k o w y r a z stanów p s y c h i c z n y c h i r e a k c j a n a bodźce wewnętrzne stawały się b a r d z i e j różnorodne, a p r z y t y m b a r d z i e j w a n e . O d d z i k i c h , n i e p o h a m o w a n y c h w y b u c h ó w złości c z y nagłej radości opano­ powstrzy­ m y w a ł y n a k a z y d y s c y p l i n y zbiorowego życia. Świadomie kształtowane o b j a w y uczuć znalazły więc ujście w tańcu" '. 53 Oprócz zaprezentowanej form tanecznych, t u , opartej na teorii ewolucji istnieją i n n e j e j t y p y . K r y t e r i a , w e d l e kategoryzacji których doko­ n u j e się p o r z ą d k o w a n i a materiału, m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y : 1) c h a ­ r a k t e r y z u j ą c y c h t a n i e c ze w z g l ę d u n a konstrukcję, 2) c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, można 3) w y k o n a w c ó w . W o b r ę b i e w y m i e n i o n y c h g r u p bardziej szczegółowe wskaźniki, wszystkie tańca m o ż n a zamknąć w p r z e d s t a w i o n y m niżej K r y t e r i u m główne Konstrukcja • znane wyróżnić typologie schemacie: Wskaźniki 1) r y t m 2) tempo 3) kroki 4) figury 5) p o z y c j e ciała, w j a k i c h w y k o n u j e się t a n i e c 6) budowa (wieloelementowa tyw powtarzany 7) Cel zaś jest kierunki ruchu 1) s a t y s f a k c j a 2) lub ten s a m m o ­ wielokrotnie) własna tańczącego cel grupowy 3) łączące c e l 1 i 2 Wykonawcy 1) ilość (grupa, grupa plus soliści, s o l i s t a p l u s g r u p a p l u s g r u p a , p a r y itd.) 2) " T u r s к a, op. cit. płeć solista, g r u p a plus obserwująca, para �190 JOLANTA KOWALSKA 3) wiek 4) s t r a t y f i k a c j a społeczna E w o l u c j a form tanecznych stopień r o z w o j u Kryterium 1) r e j o n g e o g r a f i c z n y 2) g r u p a e t n i c z n a geograficzno-etniczne Powstaje pytanie, czy podobne społecznego kategoryzacje mogą być podstawą porządkowania materiału d l a p o t r z e b m o j e j p r a c y . Biorąc p o d u w a g ę p y ­ t a n i a , n a j a k i e p r a g n ę znaleźć o d p o w i e d ź , n a j b a r d z i e j k r y t e r i u m , systematyzujące rodzaje podejmuje. Przypomnijmy tańca w e d l e przydatne byłoby celu dla jakiego się go j e d n a k , że t a n i e c i n t e r e s u j e m n i e j a k o k o m u ­ n i k a t o g r u p i e , o szerszej s t r u k t u r z e , jaką s t a n o w i k u l t u r a , p o p r z e z gólne z a c h o w a n i a jednorodności jej przedstawicieli. W posiadanych materiałów, szcze­ t e j s y t u a c j i , pamiętając uważam za konieczne o nie­ wprowa­ d z e n i e w ł a s n y c h k r y t e r i ó w , w y w o d z ą c j e z w c z e ś n i e j s z e g o u s t a l e n i a , że t a n i e c j e s t z a w s z e znaczący, u w z g l ę d n i a j ą c naturalność i u m o w n o ś ć zna­ k ó w , j a k i m i się posługuje, o r a z f a k t , że z n a k i u m o w n e są z r o z u m i a ł e p o d w a r u n k i e m znajomości p r z y j ę t e g o turalność z n a k ó w b ę d z i e m y k o d u . Ze względu n a umowność i n a ­ mówili o d w u g r u p a c h tańców: znaczących i n t e n c j o n a l n i e i znaczących n i e i n t e n c j o n a l n i e , ze w z g l ę d u zaś n a s y s t e m komunikacji o tańcach rozumianych w różnym stopniu, zgodnie lub n i e z g o d n i e z informacją leżącą u źródeł p r z e k a z u . Zatem, proponowany przeze m n i e schemat, wedle którego porządko­ w a n y b ę d z i e materiał, p r z e d s t a w i a się następująco: 1. T a ń c e znaczące i n t e n c j o n a l n i e —- c e l o w o p r z e k a z u j ą c e p e w n e treści. P o s ł u g u j ą się o n e p r z e d e w s z y s t k i m z n a k a m i u m o w n y m i , p o n i e w a ż w w y ­ p a d k u celowego przekazu i n f o r m a c j i konieczne jest stworzenie ł e g o d l a całej grupy, w obrębie której owe informacje zrozumia­ mają być prze­ k a z y w a n e , s y s t e m u t r a n s m i s j i . W w y p a d k u tańca będą t o j e d n o s t k i k o d u kinezycznego. kod znany >1) taniec odbierany jest zgodnie z intencją tańczącego p r z e z całą g r u p ę , d l a k t ó r e j o b o w i ą z u j ą c y j e s t kx>d, j a k i m p o s ł u g u j e się t a ń c z ą c y ; 2) t a n i e c o d b i e r a n y j e s t z g o d n i e z intencją tańczącego j e d y n i e p r z e z tę część c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r z y znają- k o d (pozostali p a t r z p u n k t y 3 i 4); kod zmieniony/->3) / / / / / / / / kod n i e z n a n y — > 4 ) taniec odbierany niezgodnie z intencją l u b t y l k o częściowo z nią z g o d n i e tańczącego ze w z g l ę d u n a : a — dezaktualizację k o d u , b — wieloznaczność k o d u wynikającą z ków grupy t y m samym przypisywania с — nieznajomość kodu, jakim czący, p r z y j e d n o c z e s n e j gdzie gestom przez gestom używanym różnych różnych człon- znaczeń, posługuje się t a n - znajomości i n n y c h k o d ó w , przez tańczącego przypi- s u j e się i n n e z n a c z e n i a ; taniec odbierany niezgodnie z intencją tańczącego. �TANIEC 2. T a n i e c JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI znaczący n i e i n t e n c j o n a l n i e — 191 KULTUROWYCH n i e będący c e l o w y m przeka­ z e m . P o s ł u g u j e się z n a k a m i u m o w n y m i i n a t u r a l n y m i . Z p i e r w s z ą z w y ­ mienionych ewentualności mamy do c z y n i e n i a , gdy dla nieintencjonai- n e g o p r z e k a z u w y k o r z y s t u j e się z n a k i u m o w n e należące do k o d ó w cjonujących schemat, w obrębie jak w danej wypadku grupy. Obowiązywać tańców znaczących t u będzie funk­ taki sam i n t e n c j o n a l n i e , z t y m że tańczący n i e o p a t r u j e c e l o w o s w o i c h z a c h o w a ń w z n a c z e n i a , c z y n i t o n i e ­ świadomie (nieintencjonalnie) że zostaną o d c z y t a n e posługiwania się z dużo m n i e j s z y m zgodnie znakami z jego własnym naturalnymi, prawdopodobieństwem, odczuciem. kod, zgodnie z W wypadku wcześniejszymi u s t a l e n i a m i ( p a t r z rozdział p o ś w i ę c o n y d e f i n i c j i tańca), j e s t z a w s z e zna­ n y , a odbiór z a w a r t y c h w k o m u n i k a c i e treści b ę d z i e p o l e g a ł n a w y c h w y ­ c e n i u , a w n i e k t ó r y c h s y t u a c j a c h n a w ł ą c z e n i u się w s t a n emocjonalny tańczącego. Z a t e m każdą z f o r m t a n e c z n y c h r o z p a t r y w a ć b ę d z i e m y w d w u płasz­ czyznach, uwzględniając f a k t n a d a n i a i o d b i o r u z n a k u oraz k o m u n i k a ­ t y w n o ś ć środka t r a n s m i s j i . W e d l e w s z e l k i e g o z f o r m t a n e c z n y c h p o w i n n a znaleźć s w o j e Przedstawione podjęciem dalszej t u propozycje prawdopodobieństwa miejsce każda w t y m systemie. mają c h a r a k t e r w s t ę p n y c h ustaleń p r z e d pracy. Celem m o i m było zapoznanie się z zastaną bazą materiałową oraz t e c h n i k a m i s t o s o w a n y m i do gromadzenia i analizy i n ­ teresującego m n i e zagadnienia. Taniec tylko pojmowany wdzięcznym jako forma przekazu i nader pociągającym treści k u l t u r o w y c h j e s t n i e przedmiotem badań. Podobne ujęcie t e g o p i ę k n e g o z j a w i s k a p o z w o l i n a m zastanowić się n a d i s t o t n y m i j e g o w a r t o ś c i a m i , p r z e r y w a j ą c m a g i c z n y j u ż n i e o m a l krąg zainteresowań z e w n ę t r z n ą j e g o formą, k t ó r a w g r u n c i e r z e c z y j e s t j e d y n i e przekazu, podobnie „Tańczcie głową" dziane czy przez — Annę niepochlebne j a k obraz, wiele alfabet prawdy Pawłowa. i inne kryje w Zachwyty u w a g i p o d adresem środki sobie t o zdanie n a d pięknem szpetoty narzędziem komunikowania. innego wypowie­ jednego obrazu pozostaną jałowe, j e ż e l i n i e z a s t a n o w i m y się. j a k a treść k r y j e się p o z a n i m i . ANEKS ZESTAWIENIE DEFINICJI TAŃCA 1. T a n i e c to: prawidłowe, w y r a z i s t e układy jako widowisko; W. W i t w i e k i , O naturze (WYBÓR) ruchów tańca, [w:] i postaw Taniec, ciała monogr. działające zbiorowa pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a 1930. 2. T a n i e c j e s t sztuką ques-Delcroze, wyrażania Rythmus, Musie uczuć r y t m i c z n y m i r u c h a m i und Erzeichnung, ciała; E . J a c - B a z y l e a 1921. 3. T a n i e c j e s t szczególnym, r y t m i c z n i e uporządkowanym ruchem wyrazistym; W. W u n d t, Vólkerpsycřtologíe, L i p s k 1923. 4. T a n i e c to każdy r o d z a j swą formą; R . M u l l e r , czynności c i e l e s n e j zdolnej Freinfels-Psychologie der Kunst, oddziaływać e s t e t y c z n i e t. 2. 3. T a n i e c to h a r m o n i a r y t m i c z n y c h ruchów ukształtowanych obrazowo, n i e p o d - �192 JOLANTA KOWALSKA porządkowanych bezpośrednim pobudkom pracy; J. R e y , Taniec, jego rozwój i formy, Warszawa 1958. Z tego też źródła zaczerpnięto definicje nr 2-4. 6. Taniec to praca mięśni i ciała o ruchach wybitnie rytmicznych; J. G 1 u z i ń s к i, Taniec i zwyczaj taneczny. dzikich, Lwów 1927. 7. Taniec to wszelkie działania C. S a c h s , The World History of the Niektóre tańce rytmiczne Dance, i zwyczaje taneczne nie wynikające z podniet New York ludów pracy; 1965. 8. Taniec jest ruchem całego ciała lub jedynie stóp, w czasie, zgodny z ryt­ mem. Jest uniwersalnym środkiem ekspresji ludzkich uczuć, niezależnie od wieku i narodowości i zasadniczy rodzaj odpoczynku ludów pierwotnych. Może być w y ­ konywany dla efektów wizualnych lub dla własnej satysfakcji tańczącego; Ch. W i n n i с к, Dictionary of Anthropology, New Yersey 1964, hasło „taniec", s. 152. 9. Taniec polega na rytmicznym ruchu całego ciała lub jego części, zgodnie z pewnym schematem działań grupowych lub indywidualnych, będący uzewnętrz­ nieniem emocji lub idei; С. H . W e d g w o o d , Enciclopedia Británica, Chicago 1962, t. 7, s. 9. 10. Taniec rozumiany jest najczęściej jako forma ekspresji emocji ludów prymitywnych, związana z ceremonią lub świętem; D. D a v i e s, Dictionary oj' Anthropology, New York 1972, s. 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22f8774cbce9cdf9afce2158e9d3a9dd.pdf 5e7e50c7b03553e06d893e1009a5a46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1223 Title A name given to the resource Taniec jako przedmiot badań: choreologia czy antropologia tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.171-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część II JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie) TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAN: CHOREOLOGIA C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA Historia nauki odnotowuje w X I X w. znaczący skok w rozwoju nauk o kulturze oraz początek procesu kształtowania się szeregu dyscyplin szcze­ gółowych poświęconych badaniu zjawisk z zakresu kultury duchowej i kul­ tury artystycznej. Wówczas też przedmiotem zainteresowań, naukowych staje się taniec. Trudno byłoby wskazać na argumenty przemawiające za datowa­ niem początków historii jego badań wcześniej niż na połowę X I X stulecia. Wprawdzie przed tą umowną cezurą powstały prace liczące się w ogólnym dorobku, jak Dialog o tańcu Lukiana z Samosat (Lukian, 1951) czy Listy o tańcu i. i. Noverre (Noverre, 1760), były to jednak prace wyjątkowe tak ze względu na sam temat, jak i problemowy sposób jego ujęcia. Przy tym, jakkolwiek historia badań tańca jest krótka, nagromadziło się wokół niego sporo nieporozumień i niejasności. Zacząć należy od stwierdzenia, że same badania tańca oceniane były dwojako. Z jednej strony wiązano z nimi nadmierne nadzieje, przy czym tańcowi przypisywano rangę prasztuki, z drugiej zaś podawano w wątpliwość zasadność badań w tej dziedzinie. Podejmowane były próby opisu tańca w kategoriach czysto racjonalnych lub odrzucano je na rzecz intuicjonizmu. Niejednokrotnie taniec był raczej przedmiotem sporów toczonych z pozycji moralności czy estetyki lub obiektem reakcji emocjonalnych niż przedmiotem dociekań naukowych . Poczynając jednak od drugiej połowy X I X w. poświę­ cone mu prace dokumentują już kształtowanie się nowego kierunku ba­ dawczego. 1 W historii tańca zarazem, przed określoną jak wyżej cezurą wyznacza­ jącą początek naukowych nim zainteresowań, daje o sobie znać zaintereso­ wanie tym fenomenem kulturowym jako elementem składowym dziedzictwa kulturowego społeczeństw. Świadectwem tej postawy intelektualnej są utrwa­ lone w źródłach historycznych sądy i opinie o tańcu. Obecnie stanowią one 1 Podobnie rzecz się miała z badaniami sztuki. Porównaj: Ossowski, 1966, s. 297. �172 JOLANTA KOWALSKA niezwykle cenny dokument świadczący o roli i miejscu tańca w kulturze oraz procesu przekształceń, jakim ulegał jego obraz w świadomości ludzi . Badacz sięgający po dorobek z zakresu studiów nad tańcem dysponuje pracami z takich dziedzin wiedzy, jak muzykologia, historia kultury, religio­ znawstwo, etnografia, a nawet filozofia, psychologia i medycyna. Rysuje się tu międzydyscyplinarne rozbicie zainteresowań tańcem stanowiące ich cechę charakterystyczną. W początkowym* okresie historii badań tańca, to jest po­ czynając od p o ł o w y wieku X I X po przełom X I X i X X w., prace nad tym przedmiotem były domeną historyków, a następnie muzykologów i religio­ znawców. W chwili obecnej natomiast badacze tańca reprezentowani są prze­ de wszystkim przez etnografów i antropologów kultury. Jest to ważna zmiana, sygnalizuje bowiem różnice w sposobie pojmowa­ nia badanego zjawiska, ujawniające się w miarę rozwoju dyscyplin szcze­ gółowych. Skutkiem tego procesu jest stopniowe poszerzanie zbioru cech, ze względu na które jest ono badane. Jakkolwiek zbiór tych cech nie jest w żadnym przypadku na tyle pełny, by umożliwić badaczowi całościową cha­ rakterystykę fenomenu tańca, to jednak uwzględnienie każdej kolejnej cechy implikuje szerszy kontekst możliwych odniesień. Dlatego też przesunięcie zain­ teresowań tańcem z wymienionych dziedzin wiedzy do etnografii i antro­ pologii kulturowej ma tak duże znaczenie. Przedstawiciele tych dyscyplin widzą bowiem w tańcu przede wszystkim zjawisko kulturowe. Pojęcie to zaś jest na tyle szerokie, że mieści w sobie atrybuty „muzyczności", „historyczności", związek tańca z religią i szereg innych jego cech . Związek tańca z kulturą, wysuwany przez antropologię kulturową na plan pierwszy, jest konstatacją faktu oczywistego. Oczywistego także dla badaczy reprezentujących wszystkie wymienione wcześniej dziedziny wiedzy, co znaj­ duje odbicie w ich wypowiedziach. Podobnie rzecz się ma jeśli idzie o zwią­ zek tańca z naturą ludzką — jego wpisanie w zasób właściwych człowiekowi zachowań. Aby jednak oczywistość tego związku mogła stać się poznawczo użyteczna, konieczne było przełamanie pewnych schematów myślenia o tańcu, 2 3 4 1 Sądzę, że w badaniach tańca pominięcie czy niedocenienie tego rodzaju refleksji poz­ nawczej, pomimo wszelkich jej wad i mimo że nie nazwiemy jej naukową, odbyłoby się ze szkodą dla całości prac. Charakter informacji dostarczanych przez ten typ źródeł ogranicza zakres problematyki, w zastosowaniu do której mogą one być wykorzystywane, do zagadnień określonych przeze mnie wyżej i wymaga dużej ostrożności w stawianiu hipotez. Potrakto­ wane jednak w sposób właściwy mogą stanowić cenne źródło wiedzy na ich temat, a w wielu przypadkach są źródłem jedynym. Terminami ..etnografia" i „antropologia kulturowa" posługuję się tu w sensie (odpo­ wiednio): nauka zajmująca się opisem zjawisk kulturowych oraz nauka, przedmiotem której jest budowa zdań ogólnych na temat kultury. Znaczące jest także zainteresowanie tańcem środowisk medycznych i przedstawicieli psychologii. Dowodzi ono kształtowania się tendencji do wzbogacania opisu zjawiska doko­ nywanego w kategoriach kulturowych o opis w kategoriach biologii i psychologii. W chwili obecnej jest to jednak tendencja marginalna. 3 4 �TANIEC JAKO właściwych intelektualnemu PRZEDMIOT 173 BADAŃ nurtowi kultury europejskiej, w ramach której kształtowała się refleksja naukowa na temat tańca ze wszystkimi właściwymi 5 sobie o s o b l i w o ś c i a m i . I. K W A L I F I K A C J E A BADANIA TAŃCA 6 Europejskiej spuściźnie intelektualnej właściwy jest obraz tańca jako zja­ wiska zwalczanego całego świata lub co najmniej kontrowersyjnego. nie jest to tendencja powszechna, W kontekście kultur lecz raczej 7 wyjątkowa . W samej zresztą kulturze europejskiej mamy do czynienia z żywą obecnością tańca: w szeregu sytuacji jego obecność jest akceptowana, i to nie tylko w życiu warstw ludowych, ale także w życiu warstw elitarnych. Judith L . Hanna wysuwa przypuszczenie, że na zachodzie Europy źródłem negatywnych konotacji tańca stała się właściwa purytanizmowi postawa niechęci wobec piękna cielesnego oraz obowiązujące kanony estetyczne. Wskazuje także na 8 niski status społeczny a k t o r ó w . Przypuszczenie to budzi moje zastrzeżenia, 5 Wprowadzenie do tego zagadnienia stanowi omówienie źródeł negatywnych konotacji tańca zawarte w: K o w a l s k a , 1980. Używając tu bardzo szerokiego terminu, jakim jest „europejska spuścizna intelektualna", mam na myśli wspólny kulturom tego kręgu rdzeń idei wypracowanych w łonie kultur ba­ senu Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o taniec, rolę podstawową odegrały poglądy na jego temat ukształtowane w schyłkowym okresie Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to taniec uległ se­ kularyzacji i postępującej za tym degradacji, o czym szerzej mówię w artykule. Szczególnie pouczających danych dostarcza obraz tańca charakterystyczny dla kultury Indii. Można go uznać za kontrpropozycję w stosunku do oferowanej przez naszą kulturę. Mam na myśli nie tylko hinduską klasykę taneczną zamkniętą w czterech systemach tanecz­ nych Kathakali, Bharata Natyam, Manipuri, Kathak — uważanych za podstawowe, do których dołączane są niekiedy systemy Odissi i Kuczipudi, ale sam sposób rozumienia tańca. Pojmo­ wany on jest jako hierofania, a zarazem jako ś r o d e k jej realizacji. Z tych też powodów taniec nie tylko obrazuje stany emocjonalne, zdarzenia i przedmioty, ale obiektywizuje je w systemie symbolicznych gestów i póz określanych jako język bogów. Rzecz charaktery­ styczna, że i tu wystąpił proces sekularyzacji tańca. Szanti Swarup stwierdza, że na terenie Indii Północnych „Mahometan gave it the status of low sensual entertaiment perceiving only the physical charm of the dancer [...] Emphasis shotted from the spiritual to the physical [...] The dances of India lost its emotional and spiritual appeal and expressed only the lower sentiments of passion. It soon came to be tained as something low in society and become a tabooed art for respectable women" (Mahometanie nadali tańcowi status zmysłowej rozrywki, dostrzegając jedynie fizyczne piękno tancerki. Nacisk przeniesiony został z aspektu duchowego na fizyczny. Tańce Indii straciły [wówczas] swe emocjonalne i duchowe znaczenie i wyrażano w nich jedynie niższe uczucia i namiętności. Niebawem też utarła się opinia o ma­ łej randze tańca w życiu społecznym, a także stal się on sztuką, której nie mogły uprawiać szanowane kobiety: Swarup, 1968, s. 172). "Dance has been disparged in the West because of prejudices reflecting the Purytanical distrust of bodily beauty and gaiety and inferior status of theatrical performances". (Na Zachodzie taniec oceniany był ujemnie w rezultacie uprzedzeń wypływających z właściwej purytanizmowi niechęci wobec piękna cielesnego i wesołości, a także z powodu niskiego sta­ tusu społecznego teatru; Hanna, 1979, s. 313). 6 7 8 �174 JOLANTA K O W A L S K A fakty kulturowe bowiem powstałe jako pochodna pewnego procesu wyjaśnia­ ne są tu sobą nawzajem, bez sięgania do przyczyn ich zaistnienia . Zgodnie z pierwszymi opiniami na temat tańca, jakimi dysponuję dla kręgu kultur obszaru Morza Śródziemnego, m o ż n a stwierdzić, że na tym te­ renie stosunkowo wcześnie zaczął on ulegać przemianom związanym z pro­ cesami sekularyzacyjnymi. Rezultatem ich stała się utrata — w świadomości ludzi — charakteru składowej ludzkiej egzystencji o zrozumiałych rolach i czy­ telnej symbolice. Brak jest wprawdzie danych, na podstawie których możli­ we byłoby precyzyjne datowanie początków tego procesu, m o ż n a jednak stwierdzić, kiedy jego efekty stały się na tyle wyraźne, by wolno było uznać je za zjawisko do pewnego stopnia powszechne. 9 Sekularyzacja tańca byla faktem dla II w. n.e.. a wraz ze schyłkiem Cesarstwa Rzymskiego stopniowo narastała. Jeszcze w Grecji okresu helleni­ stycznego można obserwować świadomość powiązania tańca ze sferą sakralną. Również w czasach Cesarstwa w Grecji taniec pełnił inne role niż te, które popularnie przypisywano mu w metropolii. W samym zresztą Rzymie wy­ konywane były wówczas tańce związane z obrzędami, których wartości i związku z religią nikt nie k w e s t i o n o w a ł . Przy tym pierwsze udokumento­ wane sygnały procesu już tak widocznego w Rzymie cezarów pojawiały się w Grecji klasycznej w przemianach, jakim uległa wówczas chorea . Inte­ resujących ustaleń w tej kwestii, udokumentowanych starannie zgromadzo­ nym materiałem źródłowym, dostarcza praca Edwarda Zwolskiego (Zwolski, 1978). 10 11 Zwolski dowodzi w niej, że przyczyną upadku, a zarazem źródłem ne­ gatywnych ocen chorei, stał się ogarniający ją stopniowo proces ześwieccze­ nia postępujący równolegle z procesem laicyzacji życia. Chorea, dotychczas jednocząca w całość obrzędu biorących w niej udział uczestników ze sferą 9 Zarazem jest to interpretacja dyktowana spojrzeniem na zjawisko wyłącznie przez ka­ tegorie własnej kultury. Ten zarzut stawia interpretacji Hanny Josziko Ikegami (głos w dyskusji do: Hanna. 1979. s. 326-327). Przy tym negacja wartości ciała i piękna cielesnego nie po­ ciąga za sobą bezwarunkowej negatywnej waloryzacji tańca, jeżeli taniec zachowuje w świado­ mości swoich wykonawców aspekt religijny. Kwestia moralności i wynikających z niej postaw wobec tańca, jak i problem podobnego wpływu na jego oceny kanonów estetycznych, są zagadnieniami dużej wagi dla całości historii badań tańca. Należy je rozpatrywać wspólnie, mają bowiem wspólny mianownik: system wartości respektowanych w grupie ludzkiej, do których odnoszone są wszelkie oceny zjawisk i faktów kulturowych. Tam też, nie gdzie indziej, znajdziemy wskazówki na temat negatywnej waloryzacji tańca. 1 0 Na przykład taniec Saliów, kapłanów Marsa. Taniec ten określany jako wojenny (ze względu na sposób wykonania) miał zarazem ścisły związek z kultem religijnym. Wykony­ wany był podczas świąt Marsa przez 12 członków kolegium kapłańskiego, nazywanych Saliami, czyli skoczkami. Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja). 11 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 175 sakralną, nobilitująca ich jako wybranych do pełnienia zaszczytnych funkcji (reprezentowania innych ludzi wobec sił nadprzyrodzonych) rozpada się na egzystujące osobno składowe; sztukę gestu, muzyki, słowa. Miejsce wykonu­ jących ją obywateli zajmują specjaliści; staje się źródłem d o c h o d ó w dla wielu i dwuznacznej popularności dla niektórych jej wykonawców. Zwolski datuje opisany proces na okres pomiędzy V i I I I w. p.n.e. Nie wszystkie rodzaje chorei uległy mu w równym stopniu i w tym samym czasie. Nawet w III w. n.e. dokumentowane są ślady świadomości ról, które chorea pełniła w całej swej postaci (Zwolski, 1978, s. 225-226). Niemniej jednak z chwilą, gdy stra­ ciła swój aspekt religijny, straciła zarazem dotychczasową wartość i znacze­ nie (Zwolski, 1978, s. 222-225). W tym samym czasie w Cesarstwie Rzymskim mamy do czynienia nie­ omal wyłącznie z tańcem wykonywanym przez grupę specjalistów, zawodo­ wych tancerzy, w tym głównie celu, by dostarczyć widzowi rozrywki i przy­ jemnych doznań natury estetycznej. W spektaklach tanecznych oceniano i ce­ niono doskonałość techniczną wykonawców, biegłość, z jaką unaoczniali wąt­ ki mityczne czy baśniowe, oraz piękno form, w jakich zamykali taniec. Taniec związany z religią, stanowiący element obrzędowości, słusznie określany jest przez Curta Sachsa i Gerardusa van der Leeuwa jako „mod­ litwa" (Sachs, 1965, s. 3-6; van der Leeuw, 1978, s. 422-423), kierowany był bowiem do sił nadprzyrodzonych. Nawet jeśli był to spektakl taneczny, rozgrywał się w obliczu bóstwa. D o s k o n a ł o ś ć techniczna nie była tu celem, lecz środkiem prowadzącym do celu. Natomiast w widowiskowym tańcu, który udokumentowany został dla okresu Cesarstwa, adresatem tancerza staje się wyłącznie człowiek - widz. Jest to przy tym widz bierny, konsument dostarczonego produktu. C o więcej, zachodzi tu także zjawisko hierarchiza­ cji pozycji uczestników spektaklu tanecznego. Tańczący w stosunku do wi­ dza zajmuje pozycję służebną, na którą rzutuje ich wzajemny stosunek w sytuacjach pozatanecznych. W rezultacie członkowie „kasty tanecznej" przeszli ze „służby" bóstwu, czy w ogóle transcendentnym siłom stwórczym, w „służbę" u ludzi. Akcent przeniesiony został z więzi tworzonych za pośred­ nictwem tańca pomiędzy człowiekiem a otaczającą go rzeczywistością, sytuują­ cych go w niej i wobec niej, na więzi — wyłącznie — z drugim człowiekiem; przy tym więzi o charakterze merkantylnym. T o przesunięcie akcentów stało się przyczyną krytyki tańca jako takiego. Nie błędnie czy nieudolnie wykonywanego, jakkolwiek ona właśnie zdawać by się mogła w podobnej sytuacji bardziej uzasadniona. Sam taniec stał się zjawiskiem, którego wartość można było p o d a ć w wątpliwość. Tymczasem wszędzie tam, gdzie nie uległ opisanym wyżej procesom, z reguły oceniany był pozytywnie. Obydwie tendencje odzwierciedla przykład tańców bakhicznych. Tańce te akceptowane były bez jakichkolwiek zastrzeżeń tak długo, jak długo stano­ wiły element świętych misteriów, w których człowiek łączył swoje siły witalne �176 JOLANTA K O W A L S K A 12 z mocami warunkującymi istnienie świata i kosmosu, trwanie ż y c i a . I c h f o r m a i c h a r a k t e r r u c h u s a n k c j o n o w a n e b y ł y p e ł n i o n ą r o l ą . Z chwi­ lą jednak, gdy utraciły opisane tu znaczenie i gdy uległ zatarciu decydujący 0 ich wartości związek ze sferą sakralną, przeszły do kategorii tańców po­ tępianych. F o r m a p o z b a w i o n a s y m b o l i c z n e j t r e ś c i p r z e s t a j e b y ć s e m a n t y c z n i e j a s n a ; staje s i ę t r e ś c i ą j e d y n ą . W rezultacie procesów sekularyzacyjnych zerwana została zasada jedno­ czesnego realizowania wszystkich pełnionych przez taniec ról na rzecz specja­ lizacji w ramach ról poszczególnych, przede wszystkim rozrywkowej i rekrea­ cyjnej oraz wysuwającej się na plan pierwszy funkcji estetycznej. Taniec przesunięty został tym samym w stronę „mniej istotnego", zabawowego mar­ ginesu życia. Zdecydowało to na długi czas o dominacji tendencji do po­ strzegania go w sposób fragmentaryczny, w zredukowanej do pewnego aspektu postaci, poprzez pryzmat swoiście pojmowanych wartościujących uprawnień moralności i estetyki. Taniec pozostał wprawdzie składnikiem ludzkiej egzy­ stencji, funkcjonował jednak jako swojego rodzaju atawizm, znak z systemów zdezaktualizowanych: tych, które nie mieściły się w wyidealizowanym obrazie człowieka . 1 3 14 Zarówno dzieje tańca w Europie, jak i historia jego badań noszą na sobie ślad opisanej tu przemiany ról. Znajduje to wyraz w jego pozycji pomiędzy występkiem a tolerowaną granicą poprawności, w potępieniu tańca przez moralistów różnych epok, a wreszcie w wątpliwościach, czy równie błahe 1 kontrowersyjne zjawisko m o ż e stać się przedmiotem wartościowych prac badawczych. W rezultacie pojawiają się próby usprawiedliwienia, niejako obrony interesów tańca, przez tworzenie kategorii tańca j a k o ś c i o w o lepszego, bardziej niż inne jego rodzaje mającego prawo do nazywania się tańcem, nie narażając przy tym swego wykonawcy, ani zainteresowanego nim bada­ cza na pejoratywne oceny. Nie bez powodu w rozważaniach dotyczących genezy i natury tańca, które pojawiły się w pierwszych poświęconych mu pracach, tyle wagi przy­ wiązywano do rozróżnienia pomiędzy tańcem ludzi a tańcem zwierząt, po1 2 W tym przypadku myślę o misteriach dionizyjskich. Stwierdzenie to dotyczy jednak wszystkich ich odmian i towarzyszących im tańców. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na negatywną ocenę przez Lukiana tańca o nazwie „żuraw" (geranos), który stanowił element składowy misteriów eleuzyjskich, a który Lukian pomija w swoich rozważaniach o tańcu, zaliczając go do niegodnych miana „współczesnej sztuki tanecznej" (Lukian, 1951, s. 10). " Zgodnie z ustaleniami Romana Jakobsona estetyczna funkcja języka (i wszystkich innych środków komunikowania) wynika z relacji łączącej komunikat z nim samym (Jakobson, 1972). Pragnę się tu odwołać do uwag zawartych w dowcipnej rozprawce polemicznej Gerardusa van der Leeuwa z utartymi poglądami na temat tańca. Stwierdza on: „Największą trudnością, ba, tragedią naszego nowoczesnego życia jest właśnie to, że istnieją rzeczy, którymi się zajmujemy, i takie, którymi nie zajmujemy się wcale [...] Tańczymy na balu, lecz zdu­ miewamy się obserwując baletowe ewolucje, lub też nie tańczymy wcale i złościmy się na kretyńskie hołubce, mające oznaczać sztukę i rozrywkę" (van der Leeuw, 1978a, s. 308). 1 4 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 177 między tańcem „naszym" — ludzi cywilizowanych a tańcami społeczeństw pierwotnych. Nie bez głębszych przyczyn pojawiły się również takie terminy, jak: sztuka taneczna, taniec szlachetny, piękno i estetyka ruchu tanecznego oraz im podobne, mające ułatwić identyfikację tych zachowań, które wolno nazwać tańcem. U podstaw podobnych zabiegów interpretacyjnych — polega­ jących na poszerzaniu zbioru atrybutów określających zjawisko — leży pyta­ nie o „dostateczną godność" zachowań tanecznych. Te z nich, które mogły dać podstawy do jakichkolwiek ocen negatywnych, winny być — zgodnie z zaprezentowaną postawą — wyeliminowane . 15 W badaniach tańca dała ona o sobie znać w opisach i ocenach tańców tzw. l u d ó w prymitywnych czy pierwotnych oraz tańców europejskich warstw ludowych, znajdując werbalny wyraz w konstatacjach, iż nawet jeśli obserwo­ wane zjawisko identyfikowane jest przez swych wykonawców jako taniec, to z punktu widzenia obserwatora (badacza) nie sposób jest je tak zakwali­ fikować. Znalazła ona odbicie również w próbach rekonstrukcji historii tańca. Tańce l u d ó w prymitywnych sytuowane były, zgodnie z przyjętą przez ba­ daczy postawą ewolucyjną, na wcześniejszym etapie historii niż np. tańce kultur basenu Morza Śródziemnego. Kryterium takiej klasyfikacji stanowiły: choreotechnika (w wypadku tańców społeczeństw pierwotnych często dość prosta, bo też nie jej formalna ozdobność była tu najistotniejsza) oraz fakt, że były to właśnie tańce ludów zaliczonych przez europejskiego badacza do grupy prymitywnych. Inaczej mówiąc, obserwowane współcześnie traktowano jako przetrwałe do naszych czasów świadectwo wcześniejszych etapów roz­ woju . Tendencja taka, jakkolwiek obecnie rozpoznana i w znacznej mierze eliminowana, nadal wywiera silny wpływ na potoczne sądy o tańcu. 1 6 Nie tak łatwe do zamieszczenia w podobnej koncepcji okazały się tańce ludowe oraz tańce ludów będących spadkobiercami wielkich cywilizacji azja­ tyckich. T u europocentryczny schemat linearnego rozwoju j u ż nie wystarczał. Podobnie, niewystarczająca okazała się koncepcja tańca zbudowana na pod­ stawie stereotypowego jego obrazu ukształtowanego w rezultacie opisanych procesów sekularyzacyjnych. II. HISTORIA I K I E R U N K I BADAŃ TAŃCA Historię badań tańca można podzielić na dwa okresy. Kryterium podziału stanowi typ podejścia do badanego zjawiska i charakter prowadzonych prac. Pierwszy, trwający od połowy X I X w. do lat trzydziestych naszego stulecia, 15 Porównaj rozważania Ossowskiego na temat świętości i czystości sztuki (Ossowski, 1966, s. 296-297). Charakterystyczne, że kwestia tańca obrzędowego, nie mieszczącego się w schemacie ewolucyjnym, traktowana była jako osobne zagadnienie. Wyodrębniana była więc kategoria tańców obrzędowych (określanych także jako kultowe lub religijne) egzystująca niejako obok tego schematu. !ff 12 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �178 JOLANTA K O W A L S K A to początkowo okres gromadzenia mniej czy bardziej przypadkowych infor­ macji, następnie prac dokumentacyjnych, a w końcowej fazie prac zoriento­ wanych na tworzenie ujęć syntetycznych. Wtedy też powstały podstawy me­ todyki badań; przede wszystkim były to poszukiwania metody zapisu zjawisk ruchowych. Badania tego okresu skoncentrowane były na problematyce historyczno-genetycznej i na opisie form tańca. Wśród opracowań z zakresu historii tańca i ujęć syntetycznych niewątpli­ wie największe znaczenie ma dzieło Kurta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes, wydane w Berlinie w 1933 r. (Sachs, 1933). Zaproponowany przez Sachsa schemat dziejów tańca posiada typowe cechy podejścia ewolucyjnego, ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami: linearnym widzeniem prze­ mian badanego zjawiska, dopasowywaniem faktów kulturowych do sztywnej periodyzacji epok historycznych , eliminowaniem tych, którym właściwy jest rodzaj historycznej oboczności, jak ma to miejsce w wypadku tańców ludo­ wych, zupełnie w schemacie pominiętych. Z drugiej strony, zaprezentowana przezeń w I części pracy wieloaspektowa charakterystyka tańca stanowi próbę konstrukcji pełnowymiarowego jego obrazu, ze względu na pewne cechy uni­ wersalne, właściwe wszelkim formom tańca. Są to: 1) „budulec" — czyli ruch; 2) uporządkowanie ruchu — czyli formy ruchu, oraz 3) znakowość tańca, czyli zdolność do reprezentowania „wobec kogoś czegoś innego" . C o więcej, cechy te wyznaczają pary pojęć o przeciwnej konotacji: ruch — zgodny lub niezgodny z możliwościami motorycznymi ciała ludzkiego; forma ruchu — indywidualna lub grupowa, prosta lub złożona; znaczenie tańca — wyrażane w drodze imitacji lub symbolizacji. W przyjętym przez Sachsa typie opisu i klasyfikacji form tanecznych pojawiają się więc pewne elementy metody, która do badań tańca wprowadzona została blisko 30 lat później. W sumie praca Sachsa stanowi dla współczesnego badacza nie tylko bogate źródło zawierające zestawienie i systematykę materiału faktograficznego. Jest też do­ kumentem tendencji badawczych, które ujawniły się w tym przełomowym dla badań tańca okresie. 17 t8 Inne prace o charakterze syntez historycznych czy historyczno-problemowych, wprawdzie nie tak obszerne jak dzieło Sachsa, zawierają także cenne propozycje zakresu ustaleń definicyjnych i klasyfikacyjnych, rozważania do­ tyczące zmienności form tanecznych oraz dane na temat tańców poszcze­ gólnych epok historycznych. N a uwagę wśród nich zasługują prace Maxa von Boehna (1925). Voleta Alforda i Rodneya Gallopa (1935), Havellocka Ellisa (1923), Paula Jensfelsa (1939), W. O. E . Oestesleya (1923), Cecila Scharpa (1924), zaś wśród prac dawniejszych, powstałych jeszcze w X I X w., dzieła A. Czerwińskiego (1862), Mariana Gorzkowskiego (1869). Čeňka Zibrta (1895) i Rudolfa Vossa (1868). 1 7 Świadczy o tym umiejscowienie w schemacie tańców cywilizacji wschodnich. Przypisywany tu przeze mnie Sachsowi sposób pojmowania tańca zawarty jest w jego pracy implicite. 1 8 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 179 Wśród prac badaczy polskich uwagę zwracają trzy pozycje. Pierwsza z nich to Dzieła Oskara Kolberga (1857-1910) zawierające materiał, który stanowi bezprecedensowe — nie tylko w badaniach polskich — źródłowe opra­ cowanie na temat tańca ludowego, dostarczające cennych danych faktogra­ ficznych do badań prowadzonych współcześnie. Cechą szczególnie korzystnie je wyróżniającą jest sposób podejścia do opisywanego zjawiska. W rozu­ mieniu Kolberga taniec nie jest wyrwaną z kontekstu, estetyczną formą ruchu, ale częścią większej całości - kultury badanej społeczności. Jest to fakt tym bardziej godny uwagi, że pierwsze tomy prac Kolberga ukazały się na po­ czątku 2 p o ł o w y X I X w. R ó w n i e ważne jest syntetyczne opracowanie słowiańskich tańców ludo­ wych zawarte w Kulturze ludowej Słowian Kazimierza Moszyńskiego (1939), które zaliczyć należy do najciekawszych prac końcowej fazy omawianego okresu. Autor podaje tu systematykę tańców zbudowaną na podstawie ma­ teriału źródłowego. Taniec charakteryzowany jest jako zjawisko ruchowe (typy i formy tańca), muzyczne (rytmika i rodzaj akompaniamentu muzycz­ nego), element obrzędowości. Omawiane są też typowe dla poszczególnych obszarów etnicznych postaci tańca. Moszyński silnie akcentuje kwestię — jak to określa — pozaestetycznej wartości tańca, łącząc ją z udziałem tańca w obrzę­ dowości rodzinnej i dorocznej. Na szczególną uwagę zasługuje również praca Włodzimierza Harasymczuka poświęcona tańcom huculskim (Harasymczuk, 1939). T a typowa monografia etno-choreologiczna wyprzedza tego rodzaju opracowania czasem powsta­ nia, a od większości z nich odbiega w sposób korzystny poziomem. Obok szczegółowych danych na temat tańców z omawianego terenu zawarta w niej jest oryginalna koncepcja morfologii ruchu tanecznego i skonstruowana na tej podstawie propozycja zapisu tańca. iy Wśród wyróżniających się prac badaczy polskich powstałych w omawia­ nym okresie, wykraczających poza ścisły zakres syntez i monografii tańca, wymienić należy pracę Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929), która została poświęcona analizie dramatycznej formy obrzędowości weselnej. Autorka zawarła w niej nie­ zmiernie cenne uwagi odnośnie do roli tańca w obrzędowości weselnej wy­ przedzając na naszym terenie tego rodzaju „kontekstowe" analizy tańca o co najmniej 20 lat. Godny uwagi jest także fakt, że taniec stanowi dla autorki nie tylko element kontekstu kulturowego — na co wśród badaczy polskich wskazał już Kolberg — ale także element owej „dramatycznej formy obrzędu", co — wziąwszy pod uwagę okres powstania pracy — decyduje o jej oryginal­ ności nawet w ogólnej skali badań tańca. 19 Terminu „choreologiczna" w złożeniu z „etno-" używam tu w sensie „monografia tań­ ców grupy etnicznej", nie zaś w znaczeniu choreologii jako dyscypliny. Podobnie, mówiąc o literaturze choreologicznej mam na myśli prace powstałe w rezultacie naukowych zaintere­ sowań tańcem, nie zaś w ramach dyscypliny określanej mianem choreologii. �180 JOLANTA KOWALSKA W omawianym okresie badań monografie etnograficzne tańca należały do rzadkości. Pojawiają się one dopiero poczynając od lat trzydziestych X X w. Na tym tle interesująco wyróżnia się szereg prac na temat tańców indiańskich grup plemiennych z terenu Ameryki Północnej oraz na temat obrzędów tychże grup i występujących w nich tańców. Powstały one w efek­ cie badań prowadzonych przez Smithsonian Institution (Densemore, 1929; Michelson, 1928), Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku {Dances..., 1914; Lowie, 1913; Wissler, 1912, 1913), Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley ÍLoeb. 1929). Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku (Boas, 1925) oraz prac badaczy indywidualnych (Dorsey, 1903; Evans, Evans, 1931). Wartość zgro­ madzonych w nich materiałów trudno w chwili obecnej przecenić, udoku­ mentowano bowiem w nich dane na temat tańców społeczeństw, których kultura zniszczona została przez cywilizację białego człowieka. Wśród prac tych znalazły się także zawierające informacje odnośnie do szczególnej roli pełnionej przez taniec w indiańskich ruchach niepodległościowych (Mooney, 1896). W tym też czasie powstała pewna liczba monografii i artykułów o pro­ filu historyczno-etnograficznym poświęconych tańcom z terenu Indii (de Kleen, 1937). Kambodży (Groslier, 1913: Samdach, 1930), Chin (Garnet, 1926), Japonii (Hincks, 1910; Kellerman, 1920) oraz tańcom Indonezji (Nieuwenhuis, 1916). Na szczególne wyróżnienie wśród nich zasługuje dzieło Marcela G r a neta zawierające wyjątkowe w swoim rodzaju kompendium wiedzy na temat tańców Chin Starożytnych i ich związków z wątkami mitologicznymi. W końcowej fazie omawianego okresu Rudolf Laban sformułował pod­ stawy metody zapisu tańca i ruchu, która uzupełniona przez Albrechta Knusta znana jest obecnie pod mianem kinetografli . Nie była to jedyna propozycja w tej dziedzinie . Równocześnie z Labanem lub nawet nieco wcześniej pewne propozycje dotyczące notacji tańca wysunęli: Olga Desmond (1919). M . Morris (1928), Pierre Conté (1931), Srubi Lisicjan (1940) i wspom­ niany wyżej przeze mnie Włodzimierz Harasymczuk (1939). W latach później­ szych powstały systemy zapisu tańca Stefana Totha (1952), Rudolfa Benesha (1956), sióstr Danicy i Ljubicy Jankovič (1975) oraz Valerie Sutton (Otis, 1979). Kinetografia jednakże uznana została na międzynarodowym kongresie poświęconym badaniom tańca, który odbył się w Dreźnie w 1957 г., za me­ todę stwarzającą największe możliwości w zakresie analizy naukowej zjawisk tanecznych utrwalonych przy jej pomocy. O ile mi wiadomo, opinia ta w póź­ niejszym czasie nie uległa falsyfikacji. W chwili obecnej działa kilka ośrod20 21 2 0 Pierwszą pracą Labana na ten temat była Choreographie wydana w Jenie w 1926 r. W roku 1956 opublikował pracę Principles of Dance Movement Notation wydaną w Londynie. Natomiast Albrecht Knust swoją pierwszą pracę pt. Ahriss der Kinetographie Laban wydał w 1956 r. w Hamburgu. Dopiero w roku 1979 ukazało się jego główne dzieło Dictionary of Kinetography Laban wydane w Plymouth. Porównaj także zarys historii notacji ruchu zawarty w: Lange, 1975b, s. 11-20. 2 1 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 181 21 ków notacji kinetograficznej , na Węgrzech zaś na podstawie kinetogramów prowadzone są prace z zakresu analizy ruchowej struktury form tanecznych występujących na terenie tego k r a j u . Drugi okres prac badawczych charakteryzuje tendencja do postrzegania w tańcu fenomenu kulturowego o pewnych cechach właściwych wszelkim jego odmianom. Tendencja ta pojawiła się z końcem lat dwudziestych X X w., chociaż niekiedy sygnalizowana była w pracach jeszcze wcześniejszych (wspo­ minani tu Gorżkowski i Kolberg). Wystąpienie jej wiąże się ściśle z pracami z zakresu etnografii, w miarę zaś ich rozwoju coraz bardziej widoczna sta­ je się jej dominacja. Jednak o rozwoju prac nad tańcem implikowanych po­ dobnym sposobem jego pojmowania można mówić dopiero w odniesieniu do okresu ostatniego trzydziestolecia; szczególnie zaś interesujące osiągnięcia obserwujemy poczynając od lat sześćdziesiątych naszego stulecia. Granica pomiędzy obydwoma okresami historii badań tańca nie jest ostra. Przyjmuję jednak lata trzydzieste jako cezurę, wtedy bowiem obserwujemy jednoczesne występowanie i ścieranie się obydwu tych podejść badawczych, czego przykładem jest praca Sachsa. Wówczas też ukazują się ważne dla dalszego rozwoju badań artykuły: Edwarda Evans-Pritcharda, zawierający próbę spojrzenia na taniec z punktu widzenia szkoły funkcjonalnej (EvansPritchard, 1928), zgodnie z założeniami której taniec rozumiany jest jako powstała w odpowiedzi na konkretną potrzebę instytucja kulturowa o okreś­ lonych funkcjach; oraz Marcela Maussa (1973) na temat technik posługiwa­ nia się ciałem, gdzie taniec definiowany jest jako swoisty aparat poznawczo•komunikacyjny. Jakkolwiek zawarte w nich propozycje wykorzystane i roz­ winięte zostały dopiero w pracach późniejszych, w swoim czasie stanowiły sygnał kształtujących się tendencji badawczych. 23 Poczynając od końca lat trzydziestych do p o ł o w y lat pięćdziesiątych w badaniach tańca widoczny jest regres ustaleń teoretyczno-metodologicznych. Prowadzono wówczas jednak prace dokumentacyjne, rezultatem któ­ rych stały się liczne opracowania opisowe tańców poszczególnych grup etnicz­ nych narodowościowych. Dominacja prac dokumentacyjnych w tym okresie była reakcją na proces szybkich zmian kulturowych, któremu towarzyszyły zanik oraz przekształcanie się form tzw. kultury tradycyjnej w społeczno­ ściach chłopskich i kultur plemiennych pozaeuropejskich społeczności przedindustrialnych. Celem było w tym przypadku utrwalenie stosunkowo „czy- Miedzy innymi: Laban Art Movement Centre w Addiestone, Instytut Kinetografii w Essen-Werden. Dance Notation Bureau w Nowym Jorku, Centre for Dance Studies, JerseySant Peter. O ile mi wiadomo, klasyczny zapis labanowski. w ośrodkach budapeszteńskim i nowojorskim, stosowany jest z pewnymi modyfikacjami, polegającymi przede wszystkim na uproszczeniu zapisu. Szerzej na temat bardzo interesujących badań prowadzonych przez budapeszteński ośro­ dek przy Instytucie Muzykologii WAN oraz prac innych ośrodków badań tańca na Węgrzech zob.: Martin, 1982. 2 3 �182 JOLANTA K O W A L S K A stej" postaci elementów tradycji kulturowej, przy czym tendencja ta widoczna jest nie tylko w badaniach tańca, ale szerzej — kultury. O zwróceniu się ku tradycji kulturowej i próbach jej dokumentacji a nawet rekonstrukcji zdecydowały dwa czynniki. W krajach Europy Zachod­ niej dawała już o sobie znać unifikacja kultury stymulująca większe zain­ teresowanie kulturą narodową i etniczną. W krajach Trzeciego Świata zysku­ jących w tym okresie niezależność polityczną, zwrot ku własnej kulturze — częściej etnicznej niż narodowej — wiązał się z poszukiwaniem d o w o d ó w własnej odrębności. Prace, które powstały w tym nurcie w omawianym okresie i kontynuo­ wane były w latach późniejszych, przedstawiają różną wartość poznawczą i źródłową. Obok bardzo starannych opracowań ukazujących się w ramach serii Smithsonian Institution (m. in.: Capron, 1953; Jones, 1955; Kurath, 1964; Shimkin, 1953; Voget, 1953), świetnej monografii na temat tańca Indii autor­ stwa Bhavnani Enakshi (1965), pracy Marii Żornickiej (1966) poświęconej tańcom Jakutów, niezwykłego studium Rosicy Angelovej na temat nestinarstwa, synkretycznej formy kultu religijnego z terenu Bułgarii, zawierającego także informacje odnośnie do tańców występujących w obrzędach związanych z owym kultem (Angelova, 1955), czy bardzo interesującej pracy sióstr Jankovič, po­ święconej reliktowym formom obrzędowych tańców kołowych z terenu Jugo­ sławii (Jankovič. Jankovič. 1957). powstała — szczególnie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych — znaczna liczba wydawnictw o niewielkiej wartości. Dotyczy to większości prac na temat tańców narodów europejskich wydanych pod auspicjami Royal Academy of Dancing and Song Society w serii "Handbooks of European Folk Dances". Mają one charakter wydaw­ nictw raczej popularnych niż naukowych. Podobnie, niewielką wartość poz­ nawczą przedstawiają opracowania zawierające opisy tzw. „typowego reper­ tuaru tanecznego" różnych rejonów etnicznych, przygotowywane dla potrzeb amatorskich i profesjonalnych zespołów tanecznych . Wadą tych prac, będą­ cych w gruncie rzeczy katalogami kroków i ruchów tanecznych, jest sztucz­ ność tworzonych w nich form tańca, przystosowanych do wykonania sce­ nicznego. 24 Zagadnieniem osobnym jest kwestia prac z różnych dziedzin wiedzy (wy­ mienionych tu wcześniej), w których występują informacje na temat tańca, jakkolwiek nie stanowi on głównego przedmiotu rozważań w nich zawartych. Prace te w wielu przypadkach stanowią jedyne, a zarazem poprawne w sen­ sie poznawczym źródło danych na jego temat. W zakresie muzykologii najcenniejszy jest nurt etnomuzykologiczny i pra­ ce o charakterze opracowań problemowych, poświęconych określonym zja­ wiskom muzycznym w kulturze. Dodajmy, że muzykologami byli Sachs i Harasymczuk, którym zawdzięczamy najciekawsze ujęcia problematyki tańca powstałe w latach trzydziestych. Wykształcenie muzyczne posiadał także K o l ­ berg, co znalazło wyraz w jego pracach. - 4 Ten rodzaj publikacji reprezentuje większość prac wydanych w Polsce przez CP ARA. �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 183 Prace dotyczące obrzędowości i zwyczaju oraz religii i mitologii zawierają obszerny materiał na temat tańców związanych z wszelkimi sytuacjami świą­ tecznymi w życiu ludzi. Zasadnicza ich wartość dla badaczy tańca wynika z faktu, że taniec występuje w nich jako składnik szerszego, determinującego go układu: określonej kultury. Zawierają one zwykle obszerne dane na temat okoliczności wykonania tańca, p o w o d ó w , dla których jest wykonywany, wy­ konawców, rekwizytów itp. W równym stopniu cenne są monografie grup etnicznych. Znajdujemy w nich informacje na temat powiązań form tanecznych z różnymi aspektami życia kulturalnego i społecznego grupy. Ponadto jest to zwykle materiał da­ towany, a co za tym idzie stanowić może uzupełnienie danych zawartych w tych pracach, w których zarejestrowano jedynie formę ruchu. Uzupełnie­ nie i podstawę weryfikacji danych stanowić mogą także informacje zawarte w źródłach historycznych i opracowaniach na temat historii kultury. Kilka słów należy dodać także o pracach z zakresu psychologii i medycyny, w których poruszane są niektóre kwestie dotyczące tańca, przede wszystkim zaś zagadnienia stanów ekstatycznych i szerzej — transu, zespołów ruchowych właściwych niektórym innym stanom paranormalnym oraz zastosowaniu te­ rapii ruchowej w lecznictwie — zarówno chorób o podłożu somatycznym, jak i chorób psychicznych . Zawarte w nich ustalenia będą niewątpliwie danymi o pierwszorzędnym znaczeniu w pracach poświęconych roli stanów paranor­ malnych w kulturze, w tym także w rozważaniach na temat tańca. Intere­ sujące przykłady zastosowania ich odnośnie do tańca zawierają m. in.: praca Ernesta de Martino pt. Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch (de Martino, 1971) oraz artykuł Alforda Gella na temat stanów transowych osiąganych za pośrednictwem tańca we współcześnie noto­ wanych obrzędach jednej z grup etnicznych z terenu Indii Centralnych (Gell, 1980). 25 Przedstawiona tu charakterystyka źródeł pozwala stwierdzić, że literatura, z jakiej może korzystać badacz tańca, prezentuje się imponująco pod wzglę­ dem ilości. Jakość poszczególnych pozycji jest jednak bardzo zróżnicowana — poczynając od świetnych opracowań źródłowych i problemowych po te, któ­ rych wartość faktograficzna jest dyskusyjna. Ponadto rozproszenie zaintereso­ wań tym przedmiotem sprawia, że dane na jego temat zawarte w pracach z różnych dziedzin pozwalają nam wprawdzie docenić bogactwo natury ba­ danego zjawiska, zarazem jednak ze względu na ich przyczynkarski niejedno­ krotnie charakter i nieporównywalność, tradycyjne metody analizy wypraco­ wane w ramach dyscyplin szczegółowych, w badaniach tańca okazują się nieskuteczne. Analogiczny wniosek leżał u podstaw poszukiwań metodolo­ gicznych, które pojawiły się z początkiem lat sześćdziesiątych i kontynuowa­ ne są do chwili obecnej. 2 5 Szczególne zainteresowanie tym zagadnieniem przejawiają amerykańskie ośrodki badaw­ cze. W Columbia (stan Maryland) istnieje nawet Amerykańskie Towarzystwo Terapii Ta­ necznej. �184 JOLANTA KOWALSKA Dalszym więc krokiem w stosunku do propozycji wniesionych przez Evans-Pritcharda i Maussa była próba refleksji nad tańcem „jako takim" podjęta przez Maxine Sheets w drugiej połowie lat sześćdziesiątych (Sheets, 1966), kontynuowana przez Armstronga (1971). Największe jednak znaczenie dla rozwoju naukowych zainteresowań tańcem miało wprowadzenie do badań tego zjawiska metody strukturalnej i analizy semiotycznej. Cecha znakowości tańca nie budziła nigdy wątpliwości (kwestią dysku­ syjną była jedynie alternatywa: imitacyjność czy symboliczność tanecznych środków wyrazu). Lukian np. szczegółowo opisał treści, które mogą być wyrażane w tańcu (Lukian, 1951). Sachs, jakkolwiek w definicji tańca stwier­ dził jedynie, że „są to wszelkie działania rytmiczne nie wynikające z pod­ niet pracy" (Sachs, 1965, s. 6), w całości swoich rozważań wielokrotnie wracał do kwestii znaczenia omawianych tańców. Inni badacze, jak Rey (1958) czy Gorżkowski (1869), podkreślali „wyrazowość" i „symboliczność" tańca. Cecha ta pojawia się nawet w pracach, których celem była jedynie notacja i opis formy ruchu tanecznego. Mniej jasna natomiast była strukturyzacja tańca nawet dla badaczy, którzy dostrzegali jego aspekt znaczeniowy. 26 2 7 28 Jednak np. w wypowiedziach W u n d t a , R e y a i Witwickiego zwrócona została uwaga na uporządkowanie i ciągłość ruchu tanecznego, któremu za­ razem przypisywano cechy „wyrazistości" lub „obrazowości" jako decydujące o jego autonomii wśród wszelkich działań i zachowań ruchowych. D l a wprowadzenia metody strukturalnej do badań tańca istotne znacze­ nie mają prace dwóch badaczy węgierskich: Gyórgy Martina i Ernó Pesovara (kontynuowane przez zespół, którym od śmierci Martina w 1983 r. kieruje Pesovar). W roku 1961 przedstawili oni propozycję metodologicznej koncepcji w zakresie morfologicznych ujęć struktury ruchu tanecznego (Martin, Pesovar, 1961), prace zaś powstałe w latach następnych stanowią jej rozwinięcie (Martin, Pesovar, 1963; Pesovar, 1980; Martin, 1979, 1980, 1983). Martin i Pesovar na podstawie kinetograficznych zapisów ludowych tańców węgierskich zmierzali do wykrycia stałych i zmiennych elementów ruchu oraz zasad ich łączenia, a w efekcie ustalenia typologu tańców wę­ gierskich ze względu na ruch. 29 Z kolei propozycję przeniesienia zasad analizy strukturalnej do badań tańca, w której dane dotyczące struktury ruchu korelowane są z danymi na temat kontekstu kulturowego i sytuacyjnego wykonania tańca (egzemplifikację stanowią tańce z wysp Tonga), przedstawiła A. Kaeppler (1972). 2 6 „Taniec jest szczególnym, rytmicznie uporządkowanym ruchem wyrazistym" (Wundt, 1923). 2 7 „Taniec to harmonia rytmicznych ruchów ukształtowanych obrazowo, nie podporząd­ kowanych bezpośrednim pobudkom pracy" (Rey, 1958). „Taniec to prawidłowe, wyraziste układy ruchów i postaw ciała działające jako wido­ wisko" (Witwicki. 1930). Jeszcze wcześniejsza, niejako wprowadzająca, była propozycja Olgi Szentpal (1958). 2 8 2 4 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 185 Ciekawą, jakkolwiek krytykowaną jako ujęcie nazbyt generalizujące, pro­ pozycję określaną mianem „chorometrii" opracował zespół trzech badaczy amerykańskich: Allan Lomax, Irmgard Bartenieff i Forrestine Paulay (1968; Lomax, 1972). N a podstawie analizy zapisów filmowych tańców całego świa­ ta wyodrębnili oni pewne podstawowe kategorie elementów ruchu, z których budowany jest ruch taneczny, korelując je ze „stylem" konkretnych kultur. Interesujące i znaczące — jako przykład myślenia sferycznego o tańcu — są także rozważania Alana Saltera na temat struktury i substancji tańca (Sal­ ter, 1980). Próby wprowadzenia analizy semiotycznej do badań tańca pojawiły się poczynając od lat siedemdziesiątych, przy czym wszakże dzieło — w moim przekonaniu - prekursorskie w tym zakresie ukazało się już na początku lat pięćdziesiątych. Była to praca Raya Birdwhistella Introduction to kinesics (Birdwhistell, 1953) zawierająca propozycję swoistej gramatyki i słow­ nika ruchów, m. in. tanecznych. Jej głębsze, poszerzone o relację ruch — kontekst, ujęcie ukazało się w początku lat siedemdziesiątych (Birdwhistell, 1970). Nie jedyny to przypadek w historii badań tańca, gdy praca za­ wierająca myśl anonsującą niejako pewien kierunek badań wyprzedza o lat kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt te, w których ó w kierunek zostanie roz­ winięty. W chwili obecnej prace z zakresu semiotyki tańca mają przede wszystkim charakter postulatywny, jak w przypadku artykułu Anci Giurchescu (1973), bądź ujęć programowych, wśród których do najbardziej wartościowych należą propozycje Laury de Lind (1979). Roderyka Lange (1981), Maurice Blocha (1974) oraz model analizy semiotycznej tańca sformułowany przez Judith L . Hanna (1979). Do pewnej grupy prac, które powstały w rezultacie wprowadzenia obydwu tych metod, nie udało mi się dotrzeć i znane mi są jedynie na podstawie wzmianek, jakie na ich temat znalazły się w opracowaniach wymienionych wyżej. Kierując się nimi można zaryzykować stwierdzenie, że prace te nie wykraczają poza ramy postulatu i rozważań metodologicznych jeśli idzie o semiotykę tańca, oraz propozycji ujęć raz skłaniających się raczej ku kon­ cepcjom „bardziej" lingwistycznym, kiedy indziej „bardziej" kulturowym, w odniesieniu do kierunku strukturalnego. Nurt strukturalno-semiotyczny nie jest we współczesnych badaniach tańca jedyny. Prowadzone są prace o charakterze ujęć komparatystycznych (Kealiinohomoku, 1967, 1979), etnokinezycznych uwzględniających perspektywę histo­ ryczną (Kurath, Marti, 1964; Drabecka, 1966, 1968, 1971), preferujące ewo­ lucyjny punkt widzenia na dzieje tańca (Koroleva, 1977), oraz prace badaczy, którzy w swych ujęciach tańca przyjmują perspektywę antropologiczną (Lange, 1975; Peterson-Royce, 1980). W dalszym ciągu kontynuowana jest też do­ kumentacja tańca, obecnie wykorzystująca najczęściej jednoczesny zapis filmo­ wy i kinetograficzny, połączona z dokumentacją kontekstu kulturowego (Lan- �186 JOLANTA KOWALSKA ge. 1984). Jak dalece jednak nurt strukturalno-semiotyczny jest dominujący, wykazała konferencja zorganizowana w San Francisco w 1974 r . Wśród propozycji rozwiązań metodologicznych prezentowanych na tej konferencji znalazły się metody: strukturalno-funkcjonalna, strukturalno-lingwistyczna, semiologiczna oraz fenomenologiczna; poza ostatnią wszystkie one wywodzą się z nurtu strukturalno-semiotycznego. W dyskusji na temat de­ finicji pojęcia podstawowego — tańca zaprezentowane zostały dwa stano­ wiska, przy czym w obydwu przypadkach o d w o ł a n o się do koncepcji tańca jako systemu komunikacji, a więc zjawiska z natury swej znakowego. Zgod­ nie z pierwszym taniec rozumiany jest jako struktura idealna (analogicznie do metajęzyka). Zgodnie z drugim jest raczej subsystémem kulturowym, na którego ostateczny kształt mają wpływ zarówno towarzyszące mu zjawiska składające się na kontekst, jak i jednostkowe, sytuacyjne zachowania wyko­ nawcy tańca. Pytania badawcze sformułowane w rezultacie obrad dotyczą także tańca jako systemu komunikacji oraz właściwego mu mechanizmu i środków przekazu. 3 0 Konferencja w San Francisco, skupiająca reprezentatywne grono badaczy, dająca całościowy obraz ówczesnego stanu badań i rysujących się tendencji, pozwala na sformułowanie następujących wniosków-' w prowadzonych współ­ cześnie pracach taniec pojmowany jest jako zjawisko znakowe. Kwestia ta nie podlega dyskusji. W rezultacie metody badawcze — jakkolwiek zróżnico­ wane — reprezentują (poza metodą fenomenologiczną) podejście systemowe, zaś charakter prac wskazuje na tendencję do rekonstruowania całościowego obrazu badanego zjawiska na podstawie możliwie najpełniejszego zestawu właściwych mu cech. III. C H O R E O L O G I A C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA? J. L . Hanna w ocenie konferencji w San Francisco stwierdza, że rozwiąza­ nia proponowane w dziedzinie badań tańca nie są oryginalne, zaczerpnięto je bowiem z antropologii kulturowej, a pośrednio z j ę z y k o z n a w s t w a . Stwier­ dzenie to jest charakterystyczne dla pewnej tendencji w badaniach tańca. W ciągu ostatnich 30 lat, w czasie których notowany jest wzrost zaintereso­ wania środowisk naukowych tym przedmiotem badań, coraz częściej pojawia się termin „choreologia" na określenie dyscypliny szczegółowej, której ośrod­ kiem zainteresowań byłby taniec. Zakres jej kompetencji, podobnie jak pro31 3 0 Dane przytaczam za: Hanna, 1975. C O R D — Committee on Research in Dance jest międzynarodową i międzydyscyplinarną organizacją powołaną do badań tańca, przede wszyst­ kim w zakresie antropologii tańca. Działa przy Wydziale Tańca Uniwersytetu w Nowym Jorku. Przyczyny, o których szerzej mówiłam w pierwszej części tego artykułu sprawiają, że zjawisko to uważam za korzystne. 3 1 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 187 gram i metody badawcze, nie są jeszcze określone, a niejednokrotnie jedyną precyzyjną informacją na temat tej dyscypliny są stwierdzenia, że ma się ona koncentrować na tańcu i uniezależnić się od dyscyplin, w ramach których były dotychczas prowadzone badania tańca. Przy tym ze względu na gwał­ towność, z jaką potrzeba powołania nowej dyscypliny jest niekiedy wyrażana, przy jednoczesnym braku konkretnych propozycji dotyczących właściwych takiej dyscyplinie rozwiązań metodologicznych, istnieje w moim przekonaniu obawa, by choreologia nie stała się tworem sztucznym. Wypowiedziane tu zastrzeżenia nie mają na celu negacji sensu jej istnienia. Są one wyrazem ostrożności wobec postaw podyktowanych niecierpliwością i — nie wolno o tym zapominać — pewnymi kompleksami badaczy zaintere­ sowanych tańcem, wynikającymi z omówionej przeze mnie na wstępie po­ zycji tańca jako przedmiotu badań. Nie sposób w tej chwili przesądzić, która z tendencji — choreologiczna czy antropologiczna — przeważy. Być mo­ że trzecim rozwiązaniem, umożliwiającym wyjście poza tę alternatywę, okażą się badania interdyscyplinarne, w analogii do prowadzonych przez C O R D . W każdym z przypadków cel. jaki stawiają sobie badacze, pozostaje ten sam. Jest nim stworzenie lub przyjęcie takiego podejścia badawczego, które zapewniłoby wypracowanie sprawnych narzędzi poznawczych do badań tańca. LITERATURA Alford V., G a l l o p R. 1935 The traditional dance, London. Angelova R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Armstrong R. 1971 The affecting presence: An Essay in Anthropology, Urbana. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o wa C. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma daramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, cz. 3. Benesh R. 1956 An Introduction to Benesh Notation, London. Bhavnani E . 1965 The Dance in India, Bombay. Birdwhistell R. 1953 Introduction to kinesics, Louisville. 1970 Kinesics and Context. Essays on Bodily Motion Communication, Philadelphia. Boas F . 1925 Contributions on the ethnology of the Kwakiutl, Columbia University Contributions to Anthropology, New York. von Boehn M. 1925 Der Tanz, Berlin. Capron L . 1953 77ге medicine bundles of Florida Seminole and Green Corn Dance, Washington. �188 JOLANTA KOWALSKA C o n t é P. 1931 Choreographie, Paris. C z e r w i ń s k i A. 1862 Geschichte der Tanzkunst hei den ¡Culturen Volken, Lipsk. Dances... 1914 Dances and Societes of the Plains Shoshone. Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 10, New York. Densemore F. 1929 Papago Music, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 90, Washington. Desmond O. 1919 Rhythmographic. Lipsk. Dorsey G. 1903 The Arapaho Sun Dance. Chicago. D r a b e c k a M. 1966 Tańce historyczne: kurant, menuet, sarabanda. Warszawa. 1968 Tańce historyczne: pawana, galiarda, wolta. Warszawa. 1971 Tańce historyczne: basse danse, balio, branie. Warszawa. E l l i s H. 1923 The Dance of Life, Boston- New York. E v a n s В., Evans M. 1931 American Indians dance steps, New York. Evans-Pritchard E . E . 1928 The Dance, „Africa", t. 1, s. 436-462. G e l l A. 1980 The Gods at Play: Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, nr 2, s. 219-248. G i u r c h e s c u A. 1973 La danse comme objet semiotique, ..Yearbook of the International Folk Music Council", t. 3. s. 175-178. G o r ż k o w s k i M. 1869 Choroimania, czyli historyczne poszukiwania o tańcach tak historycznych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych we względzie ich symbolicznego znaczenia, Warszawa. Granet M. 1926 Danses et legends de la Chine ancienne, Paris, t. 1-2. G r o s l i e r G. 1913 Danseusses Cambodgiennes, Anciennes et modernes. Paris. Hanna J. L. 1975 77ie Anthropology of Dance: Reflections on the CORD conference, „Current Anthro­ pology", t. 16. nr 3, s. 445-446. 1979 Movement toward Understanding Humans through the Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", t. 20. nr 2. s. 313-339. Harasymczuk R. W. 1939 Tańce huculskie, Lwów. H i n c k s M. A. 1910 The Japanesse dance, London. Jakobson R. 1972 Poetyka w świetle językoznawstwa, Współczesne teorie badań literackich za granicą, Kraków, t. 2. J a n k o v i č L . . J a n k o v i č D. 1957 Prilog prouczavaniji ostatka orskich obriednich igra u Jugoslaviji. Beograd. �TANIEC JAKO 1975 PRZEDMIOT BADAŃ 189 The System of the Sisters Ljubica and Dánica Jankovič for the Recording, Description and Analysis of Folk Dances. „Ethnomusicology". t. 19, nr 1, s. 30-46. Jensfels P. 1939 Getanze Harmonien. Stuttgart. Jones A. J. 1955 The Sun Dance of Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull. 157, nr 47, s. 203-264. Kaeppler A. 1972 Method and Theory in analysing Dance Structure with an analysis of Tongan Dances, ..Ethnomusicology". t. 16. s. 173-217. K e a l i i n o h o m o k u J. W. 1967 Hopi and Polynesian Dance: A Study in cross-cultural Comparisions, „Ethnomusico­ logy", t. 11, s. 343-358. 1979 Culture change: Functional and Dysfunctional Expressions of Dance, A Form of Affective Culture, The Perfoming Arts, Haga, s. 47-64. K e l l e r m a n B. 1920 Sassa yo Yassa, Japanishe Tanze, Berlin, de K l e e n T. 1937 Menalia and Indian Dancing, „Ethnos", t. 2, s. 47-55. Knust A. 1956 Abriss der Kinetographie Laban, Hamburg. 1979 Dictionary of Kinetography Laban, Plymouth, t. 1-2. K o l b e r g О. brw. Dzieła wszystkie, Wroclaw—Poznań, t. 1-52. K o r o l e v a E . A. 1977 Rannyje formy tanca, Kiszyniev. K o w a l s k a J. 1980 Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24. z. 2, s. 121-137. K u r a t h G. P. 1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of Two Seneca Longhouses, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 187, Washington. K u r a t h G. P.. Marti S. 1964 Dances of anahuac. The Choreography and Music of Precortesian Dances, Chicago. L a b a n R. 1926 Choreographic, Jena. 1956 Principles of Dance Movement Notation, London. Lange R. 1975a The Nature of Dance. An Anthropological Perspective, London. 1975b Podręcznik kinetografii według metody Lab ana-Knust a, Kraków. 1981 Semiotics and Dance, "Dance Studies", t. 5, s. 13-21. 1984 Guidelines for Field Work on Traditional Dance. Methods and Checklist, "Dance Studies", t. 8, s. 7-48. van der Leeuw G . 1978a Czy w niebie tańczą? „Literatura na Świecie", nr 5:85, s. 306-353. 1978b Fenomenosogia religii, Warszawa, de L i n d L. 1979 Dance as Nonverbal Communication. Experience Forms, Haga, s. 255-269. L i s i c j a n S. 1940 Zapis dvizenija, Moskva—Leningrad. Loeb E . M. 1929 Tribal Initiations and Secret Societies, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley, t. 25, nr 3. �190 JOLANTA K O W A L S K A Lomax A. 1972 Cantometrics-chorometrics Projects, "Yearbook of the Internationa] Folk Music Council", t. 4, s. 142-145. Lomax A., Bartenieff I., Paulay F. 1968 Dance Style and Culture: The Chorometric Coding Book, Folk Song Style and Culture, Washington, s. 222-247, 262-273. Lowie R. H. 1913 Dance Associations of the Eastern Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. L u k i a n z Samosat 1951 Dialog o tańcu. Warszawa. Martin G. 1979 A magyar kórtancok és europai rokonsdga, Budapest. 1980 Improvisation and regulation in Hungarian Folk Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 3-4. s. 391-426. 1982 A Survey of the Hungarian Folk Dance Research, "Dance Studies", t. 6, s. 9-45. 1983 Geschichtepfunkte fur die Klassifizierung der ungarischen Reigentanze und ihre Typen. Analyse und Klasifikation von Volkstanzen, Warszawa, s. 147-159. Martin G., Pesovar E. 1961 A Structural Analysis of Hungarian Folk Dance (An Methodological Sketch), "Acta Ethnographica", t. 10, z. 1-2, s. 1-40. 1963 Determinations and Motive Types in Dance Folklore, "Acta Ethnographica", t. 12, z. 3-4, s. 293-331. de M a r t i n o ' E . 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do życia religijnego południowych Wioch, Warszawa. Mauss M. 1973 Techniki posługiwania sie ciałem, Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. Oryginał: "Journal de Psychologie", t. 32: 1936. Mitchelson T. < 1928 Notes on the Buffalo-head Daiue of the Thunder Gens of Fox Indians, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87. Washington. Mooney J. 1896 The Ghost Dances Religion and Sioux Outbreak of 1890, Annual Raport of the Bureau of American Ethnology, t. 14: 2, Washington. Morris M. 1928 The Notation of Movement, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 2, Warszawa, s. 330-395. Pierwsze wydanie uka­ zało się w roku 1939. Nieuvenhuis G. J. 1916 Uber den Tans in Niderldndisch-Indien, Leiden. Noverre J. J. 1760 Letters sur la danse et sur les ballets, Lyon—Stuttgart. Oestesley W. O. E . 1923 The Sacret Dance, Cambridge. Ossowski S. 1966 U podstaw estetyki. Dzieła, t. 1, Warszawa. Otis E . 1979 Sutton Movement Shorthand Dance Writting, New Directions in Dance. Collected Writtings from the Seventh Dance in Canada Conference held at the University of Waterloo, Canada, June 1979, Toronto—Oxford—New York—Sydney—Paris— -Frankfurt, s. 179-187. �ТАЫ1ЕС J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 191 Pesovar E . 1980 The Structural Characteristics. Features of the Hungarian Recruting Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 1-2, s. 75-90. P e t e r s o n - R o у с е A. 1980 The Anthropology of Dance, Bloomington—London. Rey J. 1958 Taniec, jego rozwój i formy. Warszawa. Sachs С. 1933 Eine Weltgeschichte des Tanzes, Berlin. 1965 World History of the Dance, New York. Salter A. 1980 Structure and Substance in Dance, "Dance Studies", t. 4, s. 37-52. Samdach Ch. T. 1930 Danses Cambodgiennes, Hanoi. Sharp C. 1924 The Dance, London. Sheets M. 1966 The Phenomenology of Dance, Madison. Shimkin D. B. 1953 The Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 151. Washington. Szentpal O. 1958 Versuch einer Formanalyse der ungarischen Volkstanze, "Acta Ethnographica", t. 7, z. 3-4, s. 257-336. Swarup Sz. 1968 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay. T o t h S. 1952 Tanečné pismo, Bratislava. Voget F . W. 1953 Current Trends in the Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of Americian Ethnology (Anthropological Papers), bull. 151, Washington. Voss R. 1868 Der Tanz und seine Geschichte. Eine kultur-historisch-choreographische Studie, Erfurt. Wilder S. C. 1963 The Yoqui Dear Dance: A Study in Cultural Change. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull 186, Washington. Wissler C. 1912 Societies, and Ceremonial Associations in the Oglala Division of the Teton-Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. 1913 Societies and Dance Associations of the Blackfoot Indians, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 4, New York. Witwicki W. 1930 O naturze tańca ..Taniec". Warszawa, s. 9-14. Wundt W. 1923 Volkerpsychologie, Lipsk. Z i b r t Č. 1895 Jak se kdy v Cechach tancovalo, Praha. Zwolski E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Ż o r n i c k a j a M. 1966 Narodnyje tancy Jakutii, Moskva. �192 JOLANTA K O W A L S K A Jolanta Kowalska D A N C E AS A SUBJECT O F R E S E A R C H E S A N D S T U D I E S : C H O R E O L O G Y OR A N T H R O P O L O G Y O F D A N C E Summary It was first within the last 50 years thai dance have been raised to the role of full-fledged subject of scientific studies. Moreover, much later than plastic arts, music and other domains of artistic and spiritual culture to which it belongs, dance beganto be regarded as an autonomous phenomenon having its specific features. It would be rather difficult to inicate the arguments proving that the history of the studies on dance had begun earlier than the middle of the 19 century. True enough, some important works had been written long before this date, as for example "Dialogue on dance" by Lukian of Samosat or "Letters about dance" by J. J. Noverre yet they were exceptions both with regard to the very subject as well as the approach to it. Moreover, although the history of the studies on dance is so short there was much vagueness and current judgments that gathered around this subject and influenced the development of researches. They were caused mainly by the negative connotation of dance characteristic to the intellectual trend of European culture within which the scientific reflection on dance was formed. Referring to the conclusions of Edward Zwolski concerning the history of chorea and the causes of its decline between the 5 and 3 century B. C . (Zwolski 1978) I tried to indicate that the mentioned connotation resulted fron the secularization of dance, its falling out of the religious-ritual context. The association with that context determined many of the essential cultural roles of dance. Some of them were: the role of a mediator between people and the sphere of the sacred or, as Gerardus van der Leeuw and Kurt Sachs put it. the role of prayer (van der Leeuw 1987b, Sachs 1965, p. 5) Next, the role of a medium, i.e. means of conveying certain contents which could not be expressed verbaly due to the cultural qualification of words as a "dangerous means of expression. Along with the mentioned roles dance, functioning in the religious-ritual context might have fulfilled the functions of entertainment, of means of accumulating and giving vent to emotions, an element of aesthetic impressions etc. As a result of secularization the principle of a simultoneus realization of all the mentioned functions have been broken and particular roles have become specialized, chiefly that of entertainment and the prevailing aesthetic functions. Thus dance have been moved to the less important "ludical" margin of life. That determined for a long time a prevailing tendency to perceive it in a fragmentary way, in the shape reduced to some of its aspects only. Both the history of dance in Europe and the history of the studies on it bear the marks of the above mentioned transition. It found its expression in the position of dance somewhere between vice and the tolerated bounds of decency, in condemnig dance by the moralists of various epochs and at last, in the doubts about if so trivial and controversial a phenomenon can make the subject of valuable scientific researches. Dance was often a subject of debates proceeding from the point of view of morality and aesthetics or the object of emotional reactions rather than of scholarly investigations and studies. Yet, since the second halfth of the 19 century the studies dealing with it have proved the development of a new field of research. A scholar who would reach for previous studies concerning dance has at his disposal the studies in: musicology, history of culture, religiology, ethnology along with philosophy, psychology and medicine. The interdisciplinary dispersion of interests concerning dance can be seen here and this is what makes their characteristic trait. In the first period of the history of the study on dance, i.e. since the halfth of the 19 century till the turn of the 19 and 20 century it was the domain of historians and then of musicologists and religiologists �T A N I E C J A K O PRZEDMIOT BADAŃ 193 while nowadays the students on dance are represented first od all by ethnographers and cultural anthropologists. This change is the sign of difference in conceiving the discussed phenomenon which revealed with the development of particular disciplines. Ethnographers and cultural anthropologists view dance as a cultural phenomenon first of all. This concept of dance is wide enough to involve the attributes of the "musical", "historical", the relations between dance and religion and its many other traits emphasized by the representatives of the mentioned disciplines. Thereby the connection of dance and culture is quite obvious for all who study the subject and this conviction found its expression in their pronouncements. But to make this obviousness cognitively useful it was indispensable to break the above mentioned stereotype in thinking about dance. The history of the studies on dance can be divided into two periods taking into account the kind of approach to this phenomenon and the character of researches. The first period lasting since the middle of the 19 century till the 30-ties of the 20 century was the period of collecting more or less casual data, then documentary works and in the last phase, of the studies oriented towards syntetic studies. It was then when the basis of the research methods was founded, first of all the method of recording movements. The studies of that period were focused on the historic-genetic problems and on descriptions of the forms of dance. The second period is distinguished by the trend to view dance as a cultural phenomenon with certain attributes common to all its variants. This tendency appeared at the end of the 20-ties of the 20 century although this approach can be found from time to time in the former works too (for example by Oskar Kolberg and Marcin Gorżkowski—Kolberg; Gorż­ kowski, 1869). But the full development of this way of viewing dance can be spoken about first with reference to the recent 30 years. The boundary line dividing the two periods is not clean-cut. Still I assume the 30-ties as a caesura since it is that period when a simultoneous functioning and clashing of both approaches can be noticed, for instance in the work by Kurt Sachs published in 1933 (Sachs, 1933) At the same time the work by Evans-Pritchard was published (1928) which contains an attempt of approaching to dance from the functional point of view as well as the study by Marcel Mauss on the techniques of using the body, where dance has been defined as a particular cognitive-communicative apparatus (Mauss, 1936). Though the sug­ gestions contained in the above mentioned works were applied and developed first in the later studies, at that time they were the signs of new tendencies arising then. Especially many important works concerned with dance have been written since the 60-ties of our century. Some of them are very interesting as for example morphological analyses of movement evolved in the Budapest research centre which were evolved by Olga Szentpal (1958), Gyorgi Martin (1961, 1963, 1979, 1980, 1982, 1983) and by Erno Pesovar (1961, 1963, 1980) the works representing anthropological perspective of dance (Lange, 1975; PetersonRoyce. 1980), The phenomenological one (Sheets, 1966) the studies indicating communicative abilities of dance (de Lind 1979; Hanna 1979. Lange 1981) and so promising like those leading to structural and, semiotic approaches (Kaepler, 1972, Hanna 1979; Giurchescu 1973). There are also some new, original approaches (Lomax's chronometrics). Unlike in the previous stages of studies in all the mentioned works besides the stressed importance of cultural context and of viewing dance as an autonomous phenomenon there appeared an extremely important element: the scholars' unanimity in conceiving dance as a system of signs. With the growing scholarly interest with dance a new term appeared-"choreology" for denotation of the particular discipline having dance for its subject. The scope of its competence as well as the programm and research methods are not defined precisely yet and sometimes the only information about this discipline is that it is due to focus upon dance and become independent from those disciplines within which dance had been studied before. Therefore I believe there is a risk that choreology may become a factitious creation. My reservations pronounced here do not aim to negate the sense of the idea. They only express the 13 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �194 JOLANTA K O W A L S K A caution towards some ideas provoked by certain scholars' impatience and, let us say, their "complexes" resulting from the previous status of dance as research subject. It is difficult to forejudge which of the two tendencies will prevail- the anthropological or the choreological one (maybe the third solution will be interdisciplinary studies analogically with those carried out by CORD). However in both cases our main purpose is to create or accept such an approach which would ensure evolving efficient cognitive instruments in the researches of dance. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b277419e0c742e793913824e8f8468b.pdf 89ec0384d0a7ab7031eba0df3f758116 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1284 Title A name given to the resource Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.31-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I. X X X V : 1991, z. 1 PL ISSN 0071 -1861 CZĘŚĆ II Jolanta Kowalska ( I I I K M P A N , Warszawa) Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pier­ wszy taneczny ruch, drgnienie przenika martwą materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy ma­ teria zaczyna tańczyć, układa się w olbrzymi łuk aureoli otaczającej jego postać. Ananda Coomaraswamy Jednym z najciekawszych zespołów źródeł odnośnie tańca są mity kreacyj­ ne mówiące o stworzeniu świata i człowieka. W stosunkowo dużej ich liczbie taniec występuje w roli czynnika sprawczego tworzenia, bądź jednego z ele­ mentów działania kreacyjnego. Częstotliwość występowania tego motywu mitologicznego nasuwa nieuniknione pytanie - dlaczego właśnie taniec? Jakie czynniki właściwe myśleniu religijnemu ludów świata spowodowały, że niektó­ re z nich u początku swej drogi postawiły taniec. Artykuł mój poświęcam wprowadzeniu w tę frapującą problematykę. 1. Przesłanki Z kwestią obecności tańca w mitach kreacyjnych i wymienionych tu dwóch jego ról, zetknęłam się kilkakrotnie przy okazji analiz różnych aspektów kultu­ rowych uwarunkowań symboliki tańca. Po raz pierwszy wypłynęła ona w związku z rozważaniami poświęconymi funkcjom tańca w kulturze, a wśród nich funkcji komunikacyjnej i przyczynom swojego rodzaju „uprzywilejowa­ nia" tańca w artykułowaniu określonych treści. Ważną wskazówką umożliwia­ jącą rozważenie tej kwestii stanowiło dla mnie spostrzeżenie Melville i Frances Herskovitsów, zawarte w Dahomey an Narrative (1968 s. 45). Stwierdzili oni, że w analizowanych tekstach mitologicznych ludów zamieszkujących teren Dahomeju nie występowały wątki tragiczne. Zauważyli zarazem, że w bada­ nych społecznościach obowiązywała wizja świata pojmowanego jako nieprzy­ jazny ludziom, obszar potencjalnych zagrożeń, narzucająca konieczność mil­ czenia wobec smutku i cierpienia, bowiem objawienie ich mogłoby je powię­ kszyć. Był to powód, ze względu na który uczucia te nie były wyrażane słownie, �32 JOLANTA K O W A L S K A m o g ł y b y ć j e d n a k a r t y k u ł o w a n e w t a ń c u . Wprowadze­ nie tańca w miejsce słowa dokonywane było tu więc w ściśle określonych okolicznościach, z przekonaniem, że jest on środkiem gwarantującym skutecz­ ność i nieszkodliwość wypowiedzi. Spostrzeżenie Herskowitsów nawiązuje do udokumentowanej w pracach z dziedziny etnologii i religioznawstwa szczegól­ nej klasyfikacji kulturowej słowa (van der Leeuw 1978, s. 188-201; Cassirer 1977, s. 269-275). Myśleniu magicznemu, które właściwe jest kulturom społeczeństw przedindustrialnych i tradycyjnych przynależna jest tendencja do posługiwania się omownością, gdy zachodzi potrzeba nazwania mocy i zjawisk przerastających człowieka w jego własnym domniemaniu. Wiara w niebezpieczną moc wypo­ wiadanego słowa, w tym zwłaszcza nazw własnych, wiąże się z przekonaniem, że nadanie imienia jest aktem pobudzenia do życia, wypowiedzenie go zaś równoznaczne z przywołaniem, a zarazem ujawnieniem symbolizowanej przez nie treści. W konsekwencji oznacza to, że użycie słowa niesie z sobą poważne ryzyko, zwłaszcza, gdy w grę wchodzą treści ważkie. Zwolennicy przestrzegania w tańcu prajęzyka ludzkości byliby może skłonni uznać przedstawione wyżej dane, za przemawiające na korzyść wysu­ wanej przez nich hipotezy. W przypadku prowadzonych tu rozważań najwię­ ksze znaczenie ma fakt, że zaprezentowane kwalifikacje słowa mają swe źródło w dualnej koncepcji świata, zgodnie z którą rzeczywistości ludzkiej odpowiada rzeczywistość pozaludzka - święta. Zarazem, kontakt człowieka z owym obsza­ rem świętym jest - zgodnie z konwencją myślenia religijnego - koniecznością, warunkiem zachowania życia, ponieważ on właśnie jest życia sponsorem. Nawiązując z nim kontakt człowiek posługuje się środkami, które - zgodnie z jego przekonaniem - zapewnią mu nie tylko właściwy rezultat działania ale i bezpieczeństwo, a więc słowem i przedmiotem magicznym oraz samym dzia­ łaniem w tym także tańcem. Na kwestię tę zwrócił uwagę Gerardus van der Leeuw w rozważanich poświęconych roli ruchu w obrzędzie (1978, s. 418-419, 422-423) wyróżniając trzy jej aspekty. - Przede wszystkim więc działanie obrzędowe wywołuje „po­ ruszanie świętej mocy". Po wtóre, sam obrzęd jest ruchem, w którym „własna moc ciała staje się znowu, podobnie jak w świecie pierwotnym podstawą sakramentu" (van der Leeuw 1978, s. 419). A wreszcie obrzęd opiera się na ruchu stanowiącym powtórzenie aktu stwórczego, co decyduje o jego znacze­ niu i przesądza o wartości. Van der Leeuw podkreślił przy tym, że działania związane z obrzędem, ze względu na występującą w nich szczególną rytmizację ruchu, nabierają charakteru zachowań tanecznych (ibidem, s. 422-424). 1 Dodać należy jeden jeszcze element uzupełniający, a zarazem wyjaśniający szczególne uprzywilejowanie tańca w omawianym zakresie. - Taniec, ów śro­ dek artykulacji treści zdolny wejść w kompetencje słowa w sytuacji, gdy oka­ zuje się ono zawodne, nazywany bywa j ę z y k i e m b o g ó w . Docho­ dzimy tu, jak przypuszczam, do sedna sprawy. Bowiem by zostać zrozumianym należy użyć właściwego języka, w odpowiedni sposób. W tym znaczeniu, uprzywilejowanie tańca jako środka przekazu wynika z jego kulturowo uwa- �TANIEC W MITACH K R E A C Y J N Y C H 33 runkowanej kwalifikacji, jako w ł a ś c i w e g o j ę z y k a o b r z ę d u . Ta zaś jego cecha znajduje potwierdzenie i egzemplifikację właśnie w mitach stanowiących przedmiot mego artykułu. Najbardziej znaczący dla całości prowadzonych przeze mnie prac poświę­ conych kulturowym determinantom był i jest casus mitycznego tańca kreacyj­ nego Siwy-Nataradży zaczerpnięty z kultury Indii. Kontakt z reprezentowanym w nim sposobem pojmowania tańca stanowił ów nieodzowny moment ilumina­ cji poznawczej, umożliwiający przełamanie utartych nurtów myślenia. Analiza treści tego mitu skonfrontowana z wyobrażeniem rzeźbiarskim opisywanego w nim tańca stanowiła podstawę, w oparciu o którą stworzyłam koncepcję roli człowieka w tańcu. Przyjęłam, że podobnie jak mityczny tancerz jest on „tań­ czącym centrum" emisji ruchu i znaków tanecznych. Koncepcja ta umożliwiła mi ustalenie punktu odnesienia klasyfikacji tańca rozumianego jako forma przekazu treści kulturowych (Kowalska 1985). Tenże mit, niezmiernie klarow­ ny, kompletny a przy tym „oprawiony" w obszerną literaturę przedmiotu, nadał nowy wymiar podobnym przekazom mniej kompletnym, bądź po prostu mniej znanym, stanowiąc zarazem inspirację do bliższego ich poznania. Taniec jest zjawiskiem ruchowym. Ruch o szczególnych walorach rytmicz­ nych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dla lej przyczyny zapewne, podstawowy zakres ról możliwych do spełnienia przez taniec w mitach omawianej kategorii, wypłynął już przy okazji rozważania kwestii symboliki ruchu i bezruchu. Powszechnik kulturowy, na mocy którego tworzywo tańca - ruch - asocjowane jest z życiem w sensie atrybutu i symbolu życia, w sposób bezpośredni dokumentowała treść mitów kreacyjnych, w któ­ rych taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora, czy pierwotna wibracja materii stanowiły czynnik sprawczy aktu stwórczego. W dalszej kolejności były to mity, w których ruch bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie takie, zgodnie z treścią których taniec (ruch, wędrówka) czy­ niły możliwym przełamanie kryzysu mitycznego. Wymienione tu kategorie mitów kreacyjnych różniące się pomiędzy sobą rolą, którą odgrywał w nich taniec, odpowiadają zasadniczemu ich podziałowi. 2. Taniec jako czynnik sprawczy kreacji Istnieją dwa warianty tej roli tańca w mitach kreacyjnych. Cytat stanowiący motto artykułu, zaczerpnięty z kultury Indii, oddaje sens pierwszego z nich. R u c h p r z e k s z t a ł c a j ą c y s i ę w t a n i e c , biorący swój początek z drgnienia Mahadevy ożywia tu martwą materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kolejnym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna (Berriedale 1964; Bhavnani 1970; Dowson 1978) opiera się na koncepcji zamierania i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy. Brahma, pierwszy z trójcy bóstw hinduizmu narodzić się miał z jaja kosmicz­ nego (lotosu). Stworzył on świat, zniszczony przed nastaniem pierwszej Nocy ognistym katalizmem, a następnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolej­ nego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi �34 JOLANTA K O W A L S K A zwinięcie świata, swojego rodzaju autoanihilacja, powrót do pierwotnego jaja kosmicznego, z którego wszystko wzięło początek. W mitach o stworzeniu świata zarejestrowanych w kulturze Indii występują jeszcze dwa inne wątki kojarzące taniec z kreacją. Zgodnie z Rygwedą, a więc najstarszą przedaryjską warstwą wierzeń, wyłonienie świata z Chaosu dokona­ ne być miało przez krąg tańczących bogów. Motyw ten powtarza się następnie w opisie wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych - dokony­ wanego już nie poprzez taniec lecz ruch obrotowy mątewki obracanej przez bogów i asurów . Trzeci wątek związany jest z postacią Siwy-Nataradży - Pana Tańca (por.: Kowalska 1985), któremu przypisywane są atrybuty całej trójcy bóstw hindui­ stycznych. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymujące­ go świat w trwaniu i chroniącego go, oraz Siwy - niszczyciela. Zgodnie z mi­ tem mówiącym o „prawykonaniu" a zarazem początku nieustającego tańca nadania, Siwa tworzy nim, zachowuje w trwaniu i niszczy istnienie, w sensie niszczenia zła-niewiedzy. Wykonuje zaś swój „stwórczy tan" w idealnym cen­ trum - środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosa­ bia on tu pełnię kompetencji, kategorii istnienia a nade wszystko pełnię czaso­ przestrzeni, które powołuje do życia swym tańcem. Inny przykład tańca kreacyjnego, którego źródłem jest pierwotny impuls zawiera mitologia Dogonów z Afryki Zachodniej (teren Mali). Zgodnie z kon­ cepcją tego ludu na temat stworzenia świata (Griaule 1970; Griaule, Dieterlen 1963, s. 84-87, 1965, s. 61-62, 95-101) początkiem wszystkiego była wibracja. Siedem pierwszych wibracji materii we wnętrzu jaja kosmicznego, inaczej ziarna po (identyfikowanego z najmniejszym znanym Dogonom nasieniem - digitaria exilis, a zarazem z bliźniaczą gwiazdą Syriusza nazywaną gwiazdą Digitaria) sprawiło iż pękła jego powłoka i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata. Jednocześnie, owe wewnętrzne wibracje wprawiły materię w ruch rozwijający się zgodnie z linią spirali, stanowiący swoisty taniec kreatora - boskiego garncarza Amma. Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w mitologii Indii, jak i pierwotna wibracja materii w wie­ rzeniach Dogonów, mają swe źródło w intelekcie - ruchu myśli Kreatora. Drugi wariant roli tańca jako czynnika sprawczego w mitach kreacyjnych, s a m o i s t n i e s t a n o w i ą c e g o a k t s t w o r z e n i a reprezentuje ta­ niec Eurynome z przedhclleńskiego mitu pelazgijskiego. - „Na początku Eurynome, bogini wszechrzeczy, wyłoniła się naga z Chaosu, nie miała jednak na czym oprzeć stóp, wobec czego tańcząc samotnie na falach oddzieliła morze od nieba. Tańczyła w kierunku południa a wiatr, który wiał w ślad za nią wydawał się czymś nowym i zbyt samodzielnym by od niego zacząć dzieło stworzenia. Kręcąc się w koło chwyciła ten Wiatr Północny, roztarta go w dło­ niach i patrzcie: oto powstał wielki wąż Ofion. Eurynome tańczyła by się rozgrzać, jej ruchy stawały się coraz gwałtowniejsze aż Ofion pełen pożądania owinął się wokół jej boskich członków i połączył się z nią" (Graves, 1967, s. 2 37)3. �35 TANIEC W MITACH K R E A C Y J N Y C H Występują tu dwa znamienne motywy ruchowe rejestrowane w wielu mi­ tach mówiących o powstaniu świata i człowieka. Pierwszy, to ruch Kreatora na falach praoceanu prowadzący do stworzenia stałego gruntu, „na którym można by oprzeć stopy". W przytoczonym micie pelazgijskim jest to taniec wykony­ wany jako celowe działanie twórcze. Znane mi jego korelaty mają na ogół charakter czysto ruchowy, bądź działań paratanecznych. W mitologii fińskiej np. miał to być wręcz bezwolny ruch dziewicy Leonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód pokrywających ziemię (Kalwela 1980, s. 8-10). Z kolei, zgod­ nie z mitycznym przekazem na temat początku Indian Omaha, był to ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się ponad wodami w stronę północy a następnie wschodu, południa i zachodu (zgodnie z wierzeniami Omaha był Го kierunek tworzenia, a w praktyce obrzędowej tej społeczności kierunek modli­ twy) w poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłyby prowadzić życie jako istoty z ciała i krwi. W czasie swej wędrówki nie znalazły one nigdzie suchego skrawka gruntu, gdy „nagle spośród wód wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia, wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkimi; nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Ale­ xander 1964, s. 98). W tym przypadku, jak widać, zasadniczą rolę odgrywa ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji", stanowiący typologi­ czny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na ich powierzchnię. Ruch ten zarazem stanowi element swego rodzaju autokreacji, przemiany w istoty ludzkie, dokonywanej przez owe bezcielesne ist­ nienia. Drugi motyw ruchowy charakterystyczny dla mitów kreacyjnych, który wystąpił w tańcu Eurynome to potarcie dłoni posiadające znaczenie czynności twórczej, czyniącej materię podległą intencji Kreatora, umożliwiającej p r z e ­ t w o r z e n i e jej. Taniec jako samoistna czynność stwórcza jest częstym sposobem działania zwierząt-kreatorów, kruka, kojota itp. - w koncepcjach stworzenia szeregu plemion Indian Ameryki Północnej (Alexander 1964, s. 217, 259-262, 293, 308). Jest też elementem działania bóstw, istot nadprzyrodzonych i legendar­ nych założycieli podwalin życia i kultury. Wkraczamy tu w kolejny, zakres zagadnień dotyczących tańca w mitach kreacyjnych. 3. Taniec jako element kreacji Liczne koncepcje stworzenia zarejestrowane w kulturach ludów pierwot­ nych odczytujemy jak wielce niekompletne księgi rodzaju, pozbawione pier­ wszego a niekiedy i więcej rozdziałów. Brakuje w nich nam, przyzwyczajonym do kanonu myślenia ukształtowanego przez biblijną sekwencję „na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo" - określonego począt­ ku i logicznego, z naszego punktu widzenia, przebiegu zdarzeń. Biorąc do ręki którykolwiek z tekstów tego rodzaju wpadamy niejako „w środek akcji" . Oto 4 �36 JOLANTA KOWALSKA więc dowiadujemy się пр., że istnieje ludzka wioska, tyle że mieści się ona w świecie podziemnym, bądź, że w świecie j u ż istniejącym i na poły lub nawet całkowicie ukształtowanym, egzystują jakieś istoty o bliżej niesprecyzowanym statusie - ni to nadprzyrodzonym, ni to ludzkim. Dopiero ich działania i kom­ petencje ujawniają ich charakter. W mitach tych ważną rolę odgrywają: kwestia stadialności tworzenia i kry­ zysów istnienia spowodowanych błędami popełnianymi przez pierwszych lu­ dzi, bądź konfliktem pomiędzy istotami nadprzyrodzonymi oraz motyw poszu­ kiwania przez ludzi zasady istnienia świata. Taniec ma w nich do wypełnienia trzy.rodzaje zadań. Pierwsze z nich wynika z przypisywanych mu tu kwalifi­ kacji w a r u n k u w ł a ś c i w e g o f u n k c j o n o w a n i a ś w i a t a przekazywanego ludziom przez istoty nadprzyrodzone lub zdobywanego przez ludzi. Motyw zdobycia tańca-zasady zawarty jest w micie Kwakiutlów z pół­ nocno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, mówiącym o pochodzeniu tańca Xwe'xwe. Powiedziane jest w nim: „Wa'qe wiosłował w pobliżu Xulk". Wędrował w kierunku północnym aż dotarł do Kiwa ne. Wylądował, wyłado­ w a ł Izawartośćl swei łodzi i nozostał tam na dłuei czas Wybudował mały dom Pewneeo wieczoru edv siedział w swym domu usłyszał łoskot i rozmawiają­ c y c h ludzi Dokonał wówczas oczyszczenia ponieważ myślał że było to c o ś Donanaturalneizo Usłyszał to o o n o w n i e i D o s z e d ł zobaczyć co by to mogło b y ć Przybył do Ax dEm i zobaczył dom Przez dach wylatywały iskry Z domu d o b i j a ł hałas I H a ł a s l n a . l e umilkł i \Wa'oe4 usłyszał rozmawiających ludzi Zajrzał nrzez d z i u r ę n o s e k u łdo wnętrza d o m u i z o b a c z y ł t a ń c z ą c y c h ^ xwe Kiedv w n i e ś n i t o w n r z v s z n c e i tańcowi wvnowiedziane zostało newne słowo n m d H o n i nn H e m i e i nil sie w k a r Z z v n v O p o n v i c h uderzały o z i e m i e n o w o d ^ r ł o S r M ZZuZć i l T ^ i Z I Z Z e c . Z l i Z n M nie z a u w a E Zl ^ I T n ZгЛГпя 1 ^ fw^ZTZZTSZZZce rhndził h v p i l niwZJZ\^T^ZrZT^ZZ ГнГн\т Гм^Те l rZ7Z „ 1 Ziai 7 n L v m Í Z r h T T r W i domuj. Wszedł do domuj. Nikt me zwrócił na mego uwagi Zatrzymał się potrz^^ Z kolei motyw przekazania ludziom tańca-zasady prawidłowego funkcjo­ nowania świata zawierał mit Indian prerii wyjaśniający pochodzenie „tańca słońca". Taniec ten ofiarowny został ludziom w latach głodu i suszy spowodo­ wanych bezruchem ciał niebieskich. Wraz z tańcem otrzymali zapewnienie, że coroczne powtarzanie go zagwarantuje im pomyślność i obfite stada zwierząt, a przede wszystkim niezagrożone żadnym nieszczęściem istnienie świata. W micie Czejennów Grzmiący Piorun (głos Wielkiego Ducha) takimi oto słowy zwrócił się do przedstawicieli ludzi, młodego szamana i towarzyszącej mu kobiety; „Postępujcie zgodnie z moimi instrukcjami a gdy wyjdziecie z wnę­ trza tej góry wszystkie ciała niebieskie będą w ruchu. Grzmiący Piorun obudzi je: słonce, księżyc, gwiazdy i deszcz, który rodzi owoce. Wszystkie zwierzęta wvida za wami i nóida do waszveh siedzib Weź te czaDke z rosami i noś ia podczas ceremonii, którą wam ofiarowałem a będziecie posiadali władzę nad i �TANIEC W MITACH KREACYJNYCH 37 zwierzętami. Włóż ją, gdy wyjdziesz stąd a ziemia będzie ci błogosławić" (Alexander 1964, s. 123). Wątek poszukiwania i uzyskania tańca stanowiącego swoisty modus vivendi świata zawarty jest również w mitologii Zuñi. Zgodnie z wierzeniami tej spo­ łeczności pierwsi ludzie odbyli wędrówkę w poszukiwaniu centrum świata, które zamieszkiwane było przez tańczących bogów katcina. Symboliczną trans­ pozycją owego mitycznego centrum miało być w konsekwencji każde miejsce, w którym wykonywane były tańce ludzi przyjmujących na czas ich trwania role tańczących bogów, powracających w kontekst czasu mitycznego (Benedict 1935, s. 1-50; 1960, s. 137-141; Alexander 1964, s. 206-211). Drugie zadanie tańca w omawianej kategorii mitów łączy się z przypisywaną mu zdolnością do spełniania r o l i ś r o d k a porządkowania ś w i a t a . Motyw ten zawiera mitologia Chin (Granet 1973, s. 28-35; Fergusson 1964, s. 35-38). W legendarnych czasach państwo chińskie młode jeszcze i niezupełnie ukształtowane, a zatem tym łatwiej ulegające wszelkim wpływom destrukcyjnym, nawiedzały kataklizmy, zapobieganie którym należało do obo­ wiązków władców. Pierwszy z nich, Wielki Jii, twórca państwa i założyciel legendarnej dynastii Hia, posłużył się tancem by dokonać boskiego dzieła uporządkowania ziemi. Wyznaczył on kierunki świata, nadał stały bieg rzekom wyznaczając ich koryta, zagospodarował „święte obszary i dostojne góry [...] jego głos był wzorcem dźwięków, jego ciało wzorcem miar długości. Mógł więc określić liczby, które umożliwiają kierowanie czasem i przestrzenią, oraz mu­ zykę, która stwarza powszechną harmonię" (Granet 1973, s. 30). Był to taniec niezwykły z wielu względów, w tym również na formę ruchu (Wielki Jii poru­ szał się kulejąc), przede wszystkim jednak zwraca uwagę jego funkcjonalna zgodność z tańcem Siwy-Nataradży, jakkolwiek zakres dokonań Wielkiego Jii był węższy, bo ograniczony do „ziemskiego gospodarstwa". W kompetencjach tańca do porządkowania świata mieści się jego zdolność do przekształcania. Sygnałem tej kwestii był autokreacyjny ruch bezcielesnych istnień z mitu plemiania Omaha. Daleko wyraziściej la cecha tańca daje o sobie znać w mitach Irokezów (Mac Elwain 1978, s. 107-108; Alexander 1964, s. 26-27), które opisują powstanie Plejad nazywanych tu tańczącymi gwiazdami. Gwiazdy te były kiedyś dziećmi. Pewnej nocy dzieci obudził śpiew, zaczęły do jego wtóru tańczyć i w czasie tańca wstępowały coraz wyżej i wyżej aż znalazły się na sklepieniu niebieskim, a tam zostały zamienione w gwiazdy. Zgodnie z wierzeniami Irokezów Plejady tańczą każdego roku przez cztery dni nad domem obrzędowym jednego z męskich stowarzyszeń. Taniec ich rozpoczyna nowy rok. Ostatnie wreszcie zadanie tańca jako elementu działań kreacyjnych to s t a b i l i z a c j a a k t u k r e a c j i . Ideę tę pięknie oddają - jeśli idzie o stworzenie świata mit Indian Pima, w wymiarze ludzkim zaś mit australijski zarejestrowany w okollicach Melburne. Pierwszy z nich powiada: „Na począt­ ku nie było nic w miejscu gdzie jesteśmy - ziemi, słońca, księżyca, gwiazd ani niczego co widzimy. Przez wieki ciemność zbierała się aż uformowała się w wielką bryłę, w której ukształtował się Opiekun Ziemi. Unosił się on z wia- �38 JOLANTA KOWALSKA trem jak puszysty kłaczek bawełny, przemieszczając się tu i ówdzie, nie mogąc się na niczym oprzeć ani nigdzie zatrzymać. Pewien swej mocy postanowił spróbować utworzyć trwałe miejsce, wziął więc ze swej piersi odrobinę pyłu i rozpłaszczył ją na placek. Następnie pomyślał: niech ukażą się rośliny i poja­ wił się gąszcz kreozotowy. Trzykrotnie krąg ziemi przewrócił się lecz za czwartym razem pozostał tam, gdzie Opiekun Ziemi umieścił go. Wówczas, Opiekun Ziemi zatańczył na [stworzonej przez siebie] ziemi i zaśpiewał" (Ale­ xander 1964, s. my. Z kolei w australijskim micie o stworzeniu człowieka powiedziane jest co następuje: „Na początku Pundjel uczynił z gliny dwie istoty ludzkie rodzaju męskiego. Przy pomocy swego wielkiego noża wyciął trzy duże arkusze kory. Na jednym z nich umieścił porcję gliny i wyrobił ją swym nożem aż uzyskała potrzebną konsystencję. Gdy glina była miękka położył część jej na drugim arkuszu kory i począł lepić z niej człowieka: zaczął od stóp, potem ulepił nogi, korpus i ramiona i głowę. Na każdym z arkuszy kory ulepił człowieka. Był bardzo zadowolony ze swej pracy, spoglądał na ludzi długi czas i zatańczył dookoła nich. Następnie wziął włóknistą korę, zrobił z niej włosy i umieścił je głowach ludzi - jednemu z nich dał włosy proste, dwóm pozostałym kręcone. Pundjel ponownie obejrzał swe dzieło. Był bardzo zadowolony. Raz jeszcze zatańczył wokół ludzi. Wygładził ich ciała swymi dłońmi poczynając od stóp do głowy, po czym kładł się na nich kolejno i wdmuchiwał im oddech w usta i pępki aż ciężko oddychając poruszyli się. Wówczas zatańczył wokół nich po raz trzeci. Później nauczył ich mówić i sprawił, że powstali [z ziemi], urośli i stali się dojrzałymi młodymi ludźmi" (Dixon 1964, s. 273). W micie Indian Pima taniec pojawia się z chwilą całkowitego zakończenia dzieła stworzenia, natomiast w micie australijskim zamyka on, niejako wieńczy kolejne fazy procesu kreacji. W obydwu nie tyle stymuluje czynności Opiekuna Ziemi i Pundjela, co stanowi ich akt końcowy - ostatni wyraz dokonanego dzieła. Przedstawiłam tu zaledwie szkic problematyki dotyczącej tańca w mitach kreacyjnych, rodzaj zgrubnego inwentarza zagadnień. Pełna analiza przytoczo­ nych tu jak i pominiętych mitów ujawni z pewnością szereg dalszych korelacji pomiędzy poszczególnymi ich wątkami, jak i niejeden nowy motyw kryjący się W obszernych danych źródłowych. Przypisy 1 Ta stara poetycka wizja zawarta w Dialogu o buku Lukiana z Samosałe powracała w koncepcjach wielu badaczy. Nawet jeśli nie wypowiadana dosłownie tkwiła u podstaw powtarzającego sie motywu: „taniec jest tak dawny jak ludzkość. Dawniejszy niż jeżyk". - Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu jako jednego ze zdarzeń wchodzących w sklad kosmogonii - zawiera mitologia Japonii. Por.: Kojikk 1986, s. 46-48 (zwój I, akapit 2, w. 3-4, zwój I, akapit 4, w. 1-16). Graves powołuje się na: Pliniusz. Historia Namralna (IV.35 i VIll.67j oraz Homer, Iliada (ХХ.223) I, �TANIEC W MITACH KREACYJNYCH 39 4 W oparciu o konslatacje tych cech mitów społeczeństw przedindustrialnych wylansowana została tyle chwytliwa co nieuzasa­ dniona hipoteza o braku jakichkolwiek systematycznych koncepcji stworzenia wśród owych ludów (Arrhenius 1912, s. 1-10). 5 Opiekun Ziemi śpiewał: „Opiekun Ziemi ukształtował świat/ Podziwiaj do czego jest zdolny! Uczynił go krągłym i gładkim/ Podziwiaj do czego jest zdolny! Opiekun Ziemi stworzył góry/ Bacz co powiedział! On jest tym, który to uczynił/ Bacz co powiedział! Opiekun Ziemi ukształtował ten áviat/ Opiekun Ziemi stworzył te góry Czynił go większym i większym/ Po ziemi się rozgląda Na góry swe spoglądać może" (Alexander 1964, s. 177). Literatura A l e x a n d e r H. B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, t. 10, New York. A r r h e n i u s S. 1912 Obraz wszechświata w dziejach ludzkości, Łódź-Warszawa-Lwów. B e n e d i c t R. 1935 Zufii Mythology, Columbia University Contributions to Anthropolo­ gy, t. 21, cz. 1-2, New York. . 1966 Wzory kultury. Warszawa В e r r i e d a 1 e K. 1964 Indian Mythology, Mythology of all Races, t. 6, New York. BhavnaniE. 1970 The Dance in India, Bombay. Boas R 1935 Kwakiutl Tales, New Series, Columbia University Contributions to Anthropology, t. 24, New York. C a s s i r e r E. 1977 Esej o człowieku wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D i X o n R. B. 1964 Oceanie, Mythology og all Races, t. 9, New York. D o w s o n J. 1978 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, geography, history and literature, New Delhi E 1 w a i n Th. Mac 1978 Mythological tales ana'the Allegany Seneca, Acta Universalis Stockholmiensis, Stockholm Studies in Comparative Religion no 17, Stockholm. F e r g u s s o n J. C. 1964 Chinese Mythology, Mythology of all Races, t. 8, New York. G r a n e t M. 1973 Cywilizacja chińska. Warszawa. G r a v e s R. 1967 Mity greckie. Warszawa. G r i a u l e M. 1970 Schwarze Genesis, Freiburg. �40 JOLANTA K O W A L S K A G г i a u 1 e M., D i e t e r 1 e n G. 1963 The Dogoń of the French Sudan, Africa Worlds. Studies in the Cosmological Ideas and Social Values of African Peoples, Oxford-LondonNew York, Toronto, s. 83-110 1965 Le renard pále, Travaux et Memoires de lTnstitut d'Ethnologie University de Paris, t. 72, Paris. H e r s k o v i t s M.iR 1968 Dahomeyan Narrative. A cross-cultural analysis, Evanston. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa. Kojiki... 1986 Kojiki czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. K o w a l s k a J. 1985 Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży, „Etnografia Polska", t. 28, cz. 2, s. 231-241. L e e u w G. van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Jolanta Kowalska Dance in the creation myths. An introduction Summary Myths telling about the acts of creation of the world and people belong to the most interesting sources for the study of dance. In a relatively great numer of them dance appears as a causative factor of creation or of the elements of the creative activity. The frequency with which those motives occur suggests a question: why the dance? What the charasteristics of the religious thought of the human placed dance at very beggining of everything? This article introducess into the problem. The premises of it have emerged from my studies concerning cultural functions of dance. I wanted to discover reasons of priviledged role of dance in articulating particular meanings. The most inspirational became the instance of the mythical creative dance of Siva Nataraja (Kowalska 1985). That myth, very clear, complete and „supplíed" with a rich scientific literature shed a new light on some less complete or simply not so well known texts. Dance is a motion phenomenon. The movement with particular rhytmic patterns is its material stuff and the only way of material existence. Perhaps that is why the essential scope of its possible functions in creation myths had already been revealed in discussing the symbolism of movement and static condition. The creation myths gave evidence to a cultural universal, according to which dance matter - movement - is associated with life, both as an attribute and symbol of life. First of all - dance, movement, the first tremor of the creator or the primordial vibration of the matter, were in one group of those myths, causative factors of the act of creation. In other group of them, dance (or movement) constituted a component of the creative act. In the third at last, dance (or relatively movement and wonderine) enabled (jetting over the mythical crisis. " Translated by Липа Kuczyńska-Skrzypek v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdf2aceed8c60752283a2444a166094d.pdf e05933310a276e9eb2bece8cbd421c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2750 Title A name given to the resource Taniec wokół drzew w "Tajnej historii Mongołów" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Iwona Kabzińska-Stawarz TANIEC W O K Ó Ł DRZEW W „ T A J N E J HISTORII M O N G O Ł Ó W " Z n a m p o w a ż n y c h u c z o n y c h , którzy b y l i b y s k ł o n n i zaliczyć X I I I - w i e c z n ą Kronikę z w a n ą Tajną historią Mongołów do gatunku w y s y c h a j ą c y c h źródeł, t w i e r d z ą c , że u p r a w i a n e pr/ez jej badaczy poletka nie w y d a d z ą już n o w y c h o w o c ó w . A j e d n a k osąd taki w y d a j e się przedwczesny. Wciąż jeszcze b o w i e m n a w e t d r o b n e i pozornie n i e w i e l e znaczące informacje stwarzają n o w e m o ż ­ liwości badawcze. A b y w y k a z a ć , że tak jest w istocie, o t w ó r z m y Kronikę i zatrzymajmy się na j e d n y m t y l k o , n i e w i e l k i m f r a g m e n ­ cie. Jest t o paragraf 5 7 . P o w i a d a się t a m : „ P o t y m , kiedy A m b a k a j posłał w y s ł a n n i k a , wyznaczając na s w o i c h n a s t ę p c ó w Kada'ana i Kutułę, w s z y s c y M o n g o ł o w i e Tajczi'uci zgromadzili się nad O n o n e m w miejscu z w a n y m Korkonak D ż u b u r i obrali Kutułę c h a n e m . Radosny nastrój u M o n g o ł ó w przejawiał się z w y k l e tak, że chcieli się b a w i ć tańcząc i ucztując. O b r a w s z y zatem Kutułę c h a n e m , tak zapamię­ tale tańczyli w o k ó ł rozłożystych d r z e w w K o r k o n a c h Dżubur, że aż poobcierali boki i aż kurz się unosił p o k o l a n a " [ 7 , s. 4 0 ] . O ile mi w i a d o m o , informacja ta nie w y d a ł a się d o t y c h c z a s badaczom g o d n a szczególnej u w a g i . Ot, zaświadczała z a m i ł o w a ­ nie M o n g o ł ó w d o t a ń c a , wskazując zarazem na j e g o w y ł ą c z n i e ludyczny charakter. Czy rzeczywiście tak mało m o ż n a o t y m t a ń c u p o w i e d z i e ć ? W e d ł u g mnie, p r z y t o c z o n y t u paragraf zawiera istotne informacje m o g ą c e s t a n o w i ć p u n k t w y j ś c i a szczegóło­ w y c h analiz p r o w a d z ą c y c h m.in. d o w n i o s k ó w na t e m a t roli t a ń c a i j e g o znaczenia w o k r e ś l o n y m kontekście s y t u a c y j n y m ( o b ­ rzędowym). Z a s t a n ó w m y się przede w s z y s t k i m nad sytuacją, która stała się dla M o n g o ł ó w i m p u l s e m d o z a c h o w a ń o d n o t o w a n y c h przez Kronikarza. Otóż — jak c z y t a m y — okazją d o t a ń c a stała się elekcja n o w e g o chana. W akcie t y m taniec zajmuje miejsce znaczące. W y k o n a n y p o p r a w o m o c n y c h w y b o r a c h zamyka z w i ą ­ zane z nimi czynności. Potwierdza ich w a ż n o ś ć , głosząc zarazem: „ O t o m a m y n o w e g o chana. W e s e l m y się w i ę c i r a d u j m y ! " Taniec znaczy przy t y m m o m e n t , o d k t ó r e g o c h a n rozpoczyna p a n o w a ­ nie. Kończy j e d e n rodzaj działań ( w y b o r y ) i o t w i e r a n o w y etap w dziejach M o n g o l i i — czas w ł a d a n i a Kutuły. Kronikarz nie w s p o m i n a , k i m byli tancerze. Nie w i e m y w i ę c np., czy należał d o nich n o w o w y b r a n y c h a n . Brak r ó w n i e ż informacji o liczebności g r u p y w y k o n a w c ó w , ich płci i w i e k u . Nie w i a d o m o , czy nosili k o s t i u m y lub maski. N i e o b e c n o ś ć t e g o rodzaju d a n y c h ogranicza w p e w n y m stopniu możliwości interpretowania przytoczonego tutaj tekstu. O t r z y m u j e m y natomiast dość d o k ł a d n e informacje o charak­ terze z a c h o w a ń u c z e s t n i k ó w t a ń c a , przede w s z y s t k i m o s p o s o ­ bie, w jaki się poruszali. Kronikarska informacja o p o o b c i e r a n y c h b o k a c h tancerzy i unoszących się t u m a n a c h kurzu w s k a z u j e d o w o d n i e na z a c h o w a n i a pełne energii, siły i d y n a m i k i . W nie­ których tekstach p o w i a d a się, że „tancerze w y d e p t a l i t r a w ę w o k ó ł d r z e w i rozbili ziemię na w y s o k o ś ć k o l a n " [ 6 , s. 9 ] , c o również d o w o d z i niezwykłej siły i ekspresji ich z a c h o w a ń . N a s u w a się poza t y m przypuszczenie, że uczestnikami tańca byli przede w s z y s t k i m , a może n a w e t w y ł ą c z n i e , mężczyźni. W k u l ­ turze m o n g o l s k i e j im t o b o w i e m p r z y s ł u g i w a ł przywilej d e m o n s t ­ r o w a n i a siły i a k t y w n o ś c i . Jest też w i e l c e p r a w d o p o d o b n e , że t o właśnie mężczyźni uczestniczyli czynnie w w y b o r a c h n o w e g o chana. Ich o b e c n o ś ć w t a ń c u byłaby w o b e c t a k i e g o f a k t u jak najbardziej uzasadniona. Kałużyński [ 3 , s. 1 4 2 ] sądzi jednak, że t e g o t y p u „ z a b a w y " nie w y k l u c z a ł y udziału kobiet, sam taniec zaś był — w e d ł u g niego — k o r o w o d e m p o l e g a j ą c y m na okrążaniu drzew i p r z y t u p y w a n i u w miejscu lub w kole w z d ł u ż jednej linii. Kilkakrotnie miałam m o ż l i w o ś ć p r o w a d z e n i a badań t e r e n o ­ w y c h w różnych rejonach M o n g o l i i . P o z w o l i ł o mi t o m.in. stwierdzić, że ruch i d y n a m i k a są t u — p o d o b n i e jak w i n n y c h kulturach — a s o c j o w a n e z życia. W działaniach r y t u a l n y c h , zwłaszcza mających charakter obrzędu przejścia, stają się j e g o s y m b o l e m [ 1 , 2 ] . Takie znaczenie s y m b o l i c z n e miał także p r z y p u ­ szczalnie taniec w y k o n a n y po w y b o r z e n o w e g o chana. Jeśli przyjmiemy, że c z y n n o ś c i związane z intronizacją należą d o sfery 58 o b r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h i że w interesującym nas p r z y p a d k u z a c h o w a n y został t y p o w y dla n i c h porządek zdarzeń ( w r a z z p r z y p i s y w a n ą im s y m b o l i k ą ) , t o m o ż e m y — jak sądzę — w y s u ­ nąć tezę, iż taniec s t a n o w i ą c y element o b r z ę d u inicjacyjnego w y s t ę p o w a ł t u nie t y l k o j a k o s y m b o l życia, lecz także — s y m b o l przejścia, zmiany, przekroczenia g r a n i c y między d w o m a stanami. J a k p o d a n o w Kronice, n o g i tancerzy b y ł y s p o w i t e kurzem d o w y s o k o ś c i k o l a n . W j a k i m ś s t o p n i u kurz t e n był z p e w n o ś c i ą n a t u r a l n y m e f e k t e m ich d y n a m i c z n y c h r u c h ó w , nie w y k l u c z a ł a ­ b y m t u j e d n a k działania c e l o w e g o . W n i e k t ó r y c h sytuacjach o b r z ę d o w y c h M o n g o ł o w i e p r z y p i s y w a l i b o w i e m o b ł o k o m kurzu znaczenie s y m b o l i c z n o - m a g i c z n e . Kurz s t a w a ł się s y m b o l e m życia, m n o g o ś c i , przede w s z y s t k i m j e d n a k — z m i a n y ( d o takich w n i o s k ó w doszłam m.in. analizując znaczenie w y ś c i g ó w i zapa­ s ó w m o n g o l s k i c h ) [ 1 , 2 ] . S t u d i a w zakresie z a c h o w a ń ludyczn y c h l u d ó w Azji p r z y w i o d ł y m n i e r ó w n i e ż d o w n i o s k u , że s y m b o l e m g r a n i c y i rytualnej z m i a n y m o g ą być także kolana... Kronikarz nie i n f o r m u j e , kiedy o d b y ł a się elekcja Kutuły. Nie w y m i e n i a d a t y ani p o r y d n i a . H i s t o r y c y znają z a p e w n e o d ­ p o w i e d ź na t o pytanie, j e d n a k ż e na p o d s t a w i e interesującego nas źródła określenie c z a s o w e g o k o n t e k s t u w y b o r ó w , a następnie t a ń c a w y k o n a n e g o p o n i c h , nie jest m o ż l i w e . W i a d o m o również, że M o n g o ł o w i e rozpoczynali w s z y s t k i e istotne dla n i c h działania, noszące c e c h ę n o w o ś c i , w okresie pełni lub pierwszej k w a d r y księżyca. Nie jest j e d n a k p e w n e , że uczynili tak r ó w n i e ż w y b i e r a ­ jąc Kutułę i w p r o w a d z a j ą c g o na t r o n , c h o ć z a p e w n e w o l n o nam tak sądzić. Z ł a t w o ś c i ą natomiast w s k a ż e m y przestrzenny kontekst w y d a ­ rzeń, o k t ó r y c h m ó w i się w c y t o w a n y m paragrafie. W y m i e n i o n a t a m b o w i e m została n a z w a rzeki ( O n o n ) , a interesujące nas w y d a r z e n i a ( w y b o r y , t a n i e c ) l o k a l i z o w a n e są w nadbrzeżnym lesie Korkonak Dżubur. W w i e r z e n i a c h m o n g o l s k i c h w o d a ( w postaci rzeki, morza lub s t u d n i ) w y s t ę p u j e j a k o granica, pełniąc zarazem f u n k c j e mediacyjne. Fakt, że d r z e w a rosnące w Korkonak D ż u b u r z n a j d o w a ł y się zarazem nad brzegiem rzeki zda się w i ę c d o d a t k o w o p o t w i e r d z a ć l i m i n a l n y charakter a n a l i z o w a n e j przez nas sytuacji i takąż jej s y m b o l i k ę . Miejsce elekcji c h a n a w y b r a n o z p e w n o ś c i ą z największym n a m y s ł e m , nie zdając się na przypadek. Przypuszczam, że Kor­ k o n a k Dżubur, t o t z w . ś w i ę t y gaj — obszar w y o d r ę b n i o n y z reszty t e r y t o r i u m należącego d o danej g r u p y , np. r o d u , s t a n o w i ą c y c e n t r u m w s p ó l n o t y . Tu o d b y w a ł y się najważniejsze obrzędy, tu c h o w a n o zmarłych p e ł n i ą c y c h za życia w a ż n e role społeczne, tu z n a j d o w a ł a się sfera sacrum. Drzewa okrążane przez tancerzy określone zostały w Kronice j a k o rozłożyste, rozgałęzione. Kronikarz nie precyzuje, d o jakiego g a t u n k u należały, ani czy r e p r e z e n t o w a ł y któryś z g a t u n k ó w u z n a w a n y c h przez M o n g o ł ó w za ś w i ę t e ( d o g r u p y tej należały np.: w i e r z b y , brzozy, j o d ł y , w i ą z y górskie i s o s n y ) . Informacje te nie w y d a j ą się j e d n a k k o n i e c z n e dla analizy z n a c z e n i o w e j tańca, c h o ć — przyznam — m o g ł y b y uczynić ją bardziej precyzyjną i w i a r o g o d n ą . O w i e l e ważniejszy w y d a j e się natomiast fakt, że d r z e w a rosnące w n a d b r z e ż n y m lesie, w y o d r ę b n i a n e z obszaru lasu przez okrążających je i z a m y k a j ą c y c h w e w n ę t r z u kręgu tancerzy, s t a n o w i ł y centralny p u n k t w przestrzeni tanecznej. Jak przypuszczam, w o k r e ś l o n y m t u kontekście s y t u a c y j n y m stano­ w i ł y o n e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). Badania a r c h e o l o g i c z n e p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e idei drze­ w a k o s m i c z n e g o na obszarach zamieszkałych przez l u d y m o n g o l ­ skie i ich p r z o d k ó w c o najmniej w g ó r n y m paleolicie. Świadect­ w e m jej istnienia są m.in. rysunki naskalne. W kulturze mongols­ kiej, jak w w i e l u i n n y c h k u l t u r a c h , obraz t e g o d r z e w a wyraża określoną w i z j ę w s z e c h ś w i a t a , j e g o b u d o w y , z zasadniczym p o d z i a ł e m na trzy g ł ó w n e obszary. Każdy z t y c h p o z i o m ó w s y m b o l i z o w a n y jest przez o d p o w i e d n i o rozmieszczone wizerunki p t a k ó w , zwierząt k o p y t n y c h i żmij. W t e n s p o s ó b przedstawia się jednocześnie ideę w s z e c h i s t n i e n i a oraz t r w a ł e g o z w i ą z k u żyją­ c y c h z m i n i o n y m i i przyszłymi p o k o l e n i a m i . Ideę następstwa �p o k o l e ń wyrażali też M o n g o ł o w i e za p o m o c ą k o m p o z y c j i z ł o ż o ­ n y c h z a n t r o p o m o r f i c z n y c h f i g u r k o b i e c y c h , określanych przez badaczy k u l t u r y m o n g o l s k i e j j a k o „ d r z e w o ż y c i a " [ 6 , s. 1 0 6 — 1 0 9 ] . M o t y w d r z e w a k o s m i c z n e g o i d r z e w a życia, które dało początek ludzkiej egzystencji na ziemi, p o j a w i a się także w m i t a c h . W roli żeńskiego praprzodka M o n g o ł ó w przedstawiana jest t a m najczęściej w i e r z b a lub w i ą z górski. Wierzenia i obrzędy m o n g o l s k i e w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y udział d r z e w , k t ó r y m p r z y d a w a n y jest w a l o r sakralności, w p r o c e ­ sie k o m u n i k a c j i między c z ł o w i e k i e m a m o c a m i , o d k t ó r y c h uzależnia o n s w ó j los ( w s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e określają te siły o g ó l n y m m i a n e m Natury, m ó w i ą też o jej g o s p o d a r z u , w ł a d c y itp). Drzewa t w o r z ą p o m o s t , drogę, p o której płynie m o d l i t w a szamana lub p o której o d b y w a się s w e rytualne podróże. Istotną rolę w e w s p o m n i a n y m procesie pełnią także tańce, w p l e c i o n e np. w obrzędy d o r o c z n e i rodzinne. J a k m ó w i l i m o i informatorzy, reprezentujący różne m o n g o l s k i e mniejszości et­ niczne zaliczane d o t z w . M o n g o ł ó w z a c h o d n i c h ( O j r a t ó w ) \ tańce przeznaczone były dla N a t u r y i / l u b jej g o s p o d a r z a , dla Nieba,Ziemi — naszej planety i in. W y k o n y w a n o je, a b y z a p e w n i ć pasterzom przychylność t y c h sił, ucieszyć je, u s p o k o i ć . O d s t o s u n k ó w między c z ł o w i e k i e m a siłami, które n i m w ł a d a ł y zależał b o w i e m j e g o byt, p o g o d a , k o n d y c j a stad, o b f i t o ś ć w ó d i dostatek paszy dla zwierząt. Tańce o b r z ę d o w e pełniły w i ę c niezwykle ważne dla t r w a ł o ś c i pasterskiej egzystencji f u n k c j e magiczne. Uzyskane przeze m n i e informacje d o t y c z ą w p r a w d z i e okresu znacznie późniejszego niż t e n , o k t ó r y m m ó w i Tajna historia Mongołów, w y d a j e mi się jednak, że f u n k c j e a n a l o g i c z n e d o t y c h , jakie pełniły tańce k o ń c a XIX — pierwszej p o ł o w y X X w . m ó g ł spełniać a n a l i z o w a n y tutaj taniec X l l - w i e c z n y . J a k sądzę, taniec ten w y k o n a n o również, by z a p e w n i ć n o w o w y b r a n e m u c h a n o w i M o n g o ł ó w przychylność w s z e c h p o t ę ż n y c h sił, zwłaszcza Nieba i Ziemi, ich p o m o c i opiekę. Tajna historia w i e l o k r o t n i e zaświadcza w i a r ę m o n g o ł ó w w opiekuńczą m o c Niebios i Ziemi ( n p . §§ 1 1 3 , 1 2 5 , 2 4 0 ) . D o nich wyciągali ręce najwięksi p r z y w ó d c y , prosząc o p o m o c w szczególnych m o m e n t a c h życia, zwłaszcza przed w a l k ą . Z a p e ­ w n e p o d o b n i e postąpił Kutuła. Przeczuwał o n z p e w n o ś c i ą , że czas j e g o p a n o w a n i a będzie n i e s p o k o j n y . Czekało g o n i e z w y k l e trudne zadanie. Krewni i wasale w y b r a l i g o b o w i e m przede wszystkim na s t a n o w i s k o naczelnego w o d z a , by w z i ą ć o d w e t na Tatarach i Dżurdżenach za zabicie A m b a k a j a [ o o k o l i c z n o ś c i a c h w y b o r u Kutuły patrz: 3, s. 1 9 2 ] . Charakterystycznym rysem t z w . tradycyjnej k u l t u r y m o n g o l s ­ kiej jest wiara w o b e c n o ś ć zmarłych p r z o d k ó w w ś r ó d ż y w y c h i m o ż l i w o ś ć ich o d d z i a ł y w a n i a na ludzkie losy. W i e l e zależało o d ich przyzwolenia i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . S t r a s z l i w y m w y k r o c z e ­ niem, m o g ą c y m z n i w e c z y ć w s z y s t k i e plany, była obraza p r z o d ­ k ó w z a r ó w n o m i t y c z n y c h , jak i l u d z k i c h . Jest w i e l c e p r a w ­ d o p o d o b n e , że n o w o w y b r a n y c h a n rozpoczął p a n o w a n i e o d błagalno-dziękczynnych m o d ł ó w skierowanych zarówno do W y s o k i e g o Nieba, które b y ł o u w a ż a n e za j e g o m i t y c z n e g o Ojca, jak i d o s w y c h z n a k o m i t y c h nieżyjących już p o p r z e d n i k ó w , których określamy dziś j a k o p r z o d k ó w r z e c z y w i s t y c h . J e g o działania w s p o m a g a n e były przez tancerzy krążących w o k ó ł drzew. Te zaś — p r z y p o m n ę — j a k o o d p o w i e d n i k i d r z e w a k o s m i c z n e g o s y m b o l i z o w a ł y w i ę ź z p r z o d k a m i ; p o n a d t o — dzięki mediacyjnej f u n k c j i d r z e w p r o ś b y c h a n a , w z m a c n i a n e przez tancerzy, d o c h o d z i ć miały d o o d p o w i e d n i c h adresatów. Dla zaistnienia o w e j łączności w a ż n e znaczenie miał charakter ruchu t a n e c z n e g o , w t y m p r z y p a d k u — okrążanie w y o d r ę b ­ nianego przez tancerzy c e n t r u m . Z g o d n i e z ustaleniami m.in. J . Kowalskiej, w t a ń c a c h t e g o t y p u o b w ó d koła pełni rolę granicy. Na t y m ś w i ę t y m obszarze „ o d b y w a się p r z e p ł y w b y t ó w i energii PRZ Interesującym i nie w y j a ś n i o n y m d o dziś zjawiskiem jest brak tańca u największej g r u p y etnicznej zamieszkującej M o n g o l i ę — C h a ł c h a s ó w , p o t w i e r d z o n y o d c o najmniej XVIII w . Więcej informacji o t a ń c a c h l u d ó w m o n g o l s k i c h wraz z ich analizą p o d a j ę w pracy doktorskiej pt. Zachowania ludyczne pasterzy 1 w i t a l n e j między p o z i o m a m i k o s m o s u " . Jest t o w a r u n e k niezbęd­ ny dla realizacji o c z e k i w a n y c h w y d a r z e ń [ 4 , s. 1 1 5 — 1 1 6 ] . Jeśli m ó w i m y o znaczeniu t a ń c a , m u s i m y w z i ą ć p o d u w a g ę nie t y l k o charakter z a c h o w a ń w y k o n a w c ó w ( d y n a m i k a , ekspresja, siła) i porządek r u c h u t a n e c z n e g o ( p o k o l e ) , lecz także j e g o kierunek. W y s u n i ę t a przeze m n i e hipoteza, z g o d n i e z którą taniec w o k ó ł d r z e w miał — dzięki s w y m m a g i c z n y m w ł a ś c i w o ś c i o m — z a p e w n i ć Kutule p o m y ś l n e p a n o w a n i e , p o z w a l a z kolei przypuszczać, że tancerze poruszali się „ze S ł o ń c e m " . Ten kierunek b o w i e m w a l o r y z o w a n y jest w kulturze mongolskiej d o d a t n i o , a s o c j o w a n y z górą, N i e b e m , p o m y ś l n o ś c i ą , r o z w o j e m i o t w a r c i e m w przyszłość [ 8 ] . Nie m o ż e m y jednak w y k l u c z y ć , że w interesującej nas sytuacji, s t a n o w i ą c e j kontekst tańca, część tancerzy poruszała się „ze S ł o ń c e m " , część zaś tańczyła w stronę p r z e c i w n ą . Taki porządek r u c h u b y ł b y b o w i e m w ł a ś c i w y z p u n k t u w i d z e n i a logiki i symetrycznej k o m p o z y c j i rytuału, zwłaszcza w ó w c z a s g d y p o t r a k t u j e m y taniec j a k o przykład działania m a g i ­ c z n e g o . W s t o s o w a n y c h przez M o n g o ł ó w zabiegach, których celem jest p r z y w o ł a n i e p o m y ś l n o ś c i m a m y b o w i e m niekiedy d o czynienia z d w o m a p r z e c i w s t a w n y m i kierunkami r u c h u okręż­ n e g o [patrz: 8, s. 1 0 5 — 1 0 7 ] . W s p o m n i a n y porządek tańca byłby także uzasadniony w ó w c z a s , g d y w zjednoczeniu d w ó c h prze­ c i w n y c h k i e r u n k ó w dostrzeżemy s y m b o l i k ę pełni związanej se­ m a n t y c z n i e z kategorią c e n t r u m [ 4 , s. 9 9 ] Sądzę, że porządek ten m o ż e m y r ó w n i e ż i n t e r p r e t o w a ć j a k o s y m b o l i c z n y p o w r ó t ku p r z o d k o m a zarazem w y c h o d z e n i e w przyszłość, j a k o p o d t r z y m a ­ nie życia i nadanie m u b i e g u w p o ż ą d a n y m kierunku oraz o t w a r c i e g r a n i c y między różnymi stanami. 2 Reasumując, taniec w o k ó ł d r z e w , o k t ó r y m jest m o w a w para­ grafie 5 7 Tajnej historii nie może być t r a k t o w a n y w y ł ą c z n i e jako efekt r a d o s n e g o nastroju M o n g o ł ó w s p o w o d o w a n e g o w y b o r e m Kutuły na t r o n chana. W tej sytuacji b o w i e m — c o starałam się ukazać — należałoby g o przede w s z y s t k i m uznać za s y m b o l życia i zmiany, u s t a n o w i e n i a n o w e g o porządku: historyczno-społecz­ nego oraz r o z p a t r y w a n e g o na p o z i o m i e obrzędu inicjacyjnego wraz z p r z y p i s y w a n y m m u znaczeniem s y m b o l i c z n y m . J a k mi się w y d a j e , w s p o m n i a n y taniec s y m b o l i z u j e treści w ł a ś c i w e dla t e g o rodzaju o b r z ę d ó w . Z n a j d u j ą o n e w y r a z w s y m b o l i c e ruchu oraz k o n t e k s t u s y t u a c y j n e g o i doborze w y k o n a w c ó w . Przypuszczal­ nie taniec w o k ó ł d r z e w pełnił także f u n k c j e magiczne. M i a ł z a p e w n i ć n o w e m u c h a n o w i przychylność i opiekę p r z o d k ó w . Taniec t e n był zarazem ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i między ludźmi oraz między c z ł o w i e k i e m a w ł a d a j ą c y m i n i m siłami. K l u c z o w ą rolę w t y m procesie o d g r y w a ł y drzewa s t a n o w i ą c e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). LITERATURA 1 Kabzińska-Stawarz I., Eriin gurvan naadam — „three games of the men"in Mongolia, „ E t h n o l o g i a P o l o n a " , vol. 13: 1 9 8 7 , s. 45—89 2 Kabzińska-Stawarz I., Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 3 2 : 1 9 8 8 , z. 1 , s. 1 4 3 — 1 6 9 3 Kałużyński S., Dawni Mongołowie, Warszawa 1 9 8 3 4 Kowalska J . , Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I. Kul­ turowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 3 0 : 1 9 8 6 , z. 1 , s. 8 3 — 1 3 8 5 Mongol'skijteatr: tradiciiinovatorstvo [brakautora] ,„Novosti M o n g o l i i " , nr 2 9 , 2 2 V I 1 1 9 9 0 , s. 9 6 N o v g o r o d o v a E. A., Drevnjaja Mongolija, Moskva 1989 7 Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przełożył z m o n g o l s k i e g o S. Kałużyński, Warszawa 1970 8 W a s i l e w s k i J . S., Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 2 2 : 1 9 7 8 , z. 1 , s. 8 1 — 1 0 8 PISY mongolskich.'mp\s, A r c h i w u m I H K M P A N w Warszawie. W t y m miejscu c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć dr J . Kowalskiej za u w a g i , które były mi p o m o c n e przy pisaniu t e g o tekstu. 2 59 �RECENZJE Piotr Kowalski, Współczesny folklor i folklorystyka. O przed­ miocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych. W r o c ł a w 1 9 9 0 ( t o m zbiorczy „ L i t e r a t u r y L u d o w e j " za rok 1 9 9 0 ) , 1 4 8 s. Wcześniejsze zainteresowania Piotra K o w a l s k i e g o związane były g ł ó w n i e z k u l t u r ą p o p u l a r n ą i m a s o w ą . Z a g a d n i e n i o m t y m p o ś w i ę c i ł o n w i e l e a r t y k u ł ó w i s t u d i ó w , zaś j e g o pracę z w a r t ą 0 polskiej kulturze m a s o w e j lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h traktuję j a k o syntezę j e g o d o t y c h c z a s o w y c h przemyśleń. W y d a j e się, iż niemały w p ł y w na r o z w ó j warsztatu n a u k o w e g o Kowalskiego w y w a r ł o n o w e miejsce pracy. Od 1 9 8 7 r. jest o n b o w i e m p r a c o w n i k i e m Katedry Foklorystyki W S P w O p o l u , którą kieruje prof. Dorota Simonides. W t e d y też poszerza pole swej obserwacji o n o w e zjawiska k u l t u r o w e , g ł ó w n i e te, które są najbliższe p r z e d m i o t o w i badań w s p ó ł c z e s n e g o folklorysty. S w ą pasją b a d a w c z ą o b e j m u j e w i ę c przede w s z y s t k i m ten zespół p r o b l e m ó w , który d o t y c z y m e t o d o l o g i i w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyki oraz f o r m i s p o s o b ó w istnienia f o l k l o r u w d o b i e rozwijającej się kultury m a s o w e j . 1 charakter n o w a t o r s k i . Część p o s t u l a t ó w zgłaszanych przez Ko­ w a l s k i e g o f o r m u ł o w a ł o już wcześniej w i e l u f o l k l o r y s t ó w , by t y l k o p r z y w o ł a ć t u takie znane na naszym g r u n c i e nazwiska, jak D o r o t a S i m o n i d e s , J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a , J ó z e f Burszta, Czesław Hernas. W y d a j e się n a d t o , iż n o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a , u w z g l ę d n i a j ą ­ ca p e w n e przesłanki a n t r o p o l o g i c z n e , nie może o d ż e g n y w a ć się o d s w y c h korzeni, np. o d klasyki g e n o l o g i c z n e j wyrosłej na g r u n c i e f i l o l o g i c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o d s t a w o g l ą d u teoretycz­ nego trzeba przecież nadal u p a t r y w a ć w b a d a n i a c h empirycz­ n y c h , u m o ż l i w i a j ą c y c h korektę z a r ó w n o t r a d y c y j n y c h ustaleń, jak i m o d y f i k a c j ę zbyt w y b u j a ł y c h hipotez t e o r e t y c z n y c h w y ­ s n u t y c h przy b i u r k u . Systematyczna obserwacja w s p ó ł c z e s n y c h zjawisk f o k l o r y s t y c z n y c h i p a r a f o l k l o r y s t y c z n y c h zdaje się d o p i e ­ ro g w a r a n t o w a ć dojrzałą analizę przemian z a c h o d z ą c y c h w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze. Przykładem m o g ą być badania t y c h specjalistów, którzy tradycję f o l k l o r y s t y c z n ą traktują j a k o proces k u l t u r o w y ulegający c i ą g ł y m przeobrażeniom. W i e l o k r o t n i e ak­ c e n t o w a n y przez n i c h proces zmian j a k o w a r u n e k sine q u a n o n t r w a ł o ś c i f o l k l o r u i p o k r e w n y c h zjawisk m o ż n a już zaliczyć d o klasyki w b a d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h . W o b e c w s p ó ł c z e s n y c h przemian c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r o w y c h , r o z w o j u w i e l u szczegóło­ w y c h d y s c y p l i n w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h nie s p o s ó b w y z n a c z y ć s z t y w n y c h granic między obszarami, k t ó r y m i z a j m o w a ć m o g ł a b y się w y ł ą c z n i e j e d n a nauka. Na p e w n o trzeba z g o d z i ć się z K o w a l ­ s k i m , który p o s t u l u j e poszerzenie pola b a d a w c z e g o tradycyjnej f o l k l o r y s t y k i , bazującej przede w s z y s t k i m na osiągnięciach litera­ t u r o z n a w s t w a . P r z e d m i o t e m badań w s p ó ł c z e s n e j folklorystyki nie m o g ą w i ę c być p o s z u k i w a n i a o g r a n i c z o n e t y l k o d o t r a d y c y j ­ n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . N o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a musi w s p o s ó b z d e c y d o w a n y poszerzyć zakres s w y c h zainteresowań i objąć n o w e obszary b a d a w c z e , „ z i e m i e n i c z y j e " , w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę k o n t e k s t u a l n ą , która u m o ż l i w i o g l ą d nie t y l k o samego t e k s t u , ale i sytuacji, w której zaistniał, czyli r ó w n i e ż i j e g o nosiciela oraz o d b i o r c ó w . M o ż n a t u p r z y w o ł a ć polskie badania nad f o l k l o r e m ś r o d o w i s k o w y m ( J . Ligęzy, J . C i e ś l i k o w s k i e g o , D. S i m o n i d e s , D. Czubali, J . M a c i e j e w s k i e g o i i n . ) , t a k i m i „ n o w y m i g a t u n k a m i " , jak o p o w i e ś ć w s p o m n i e n i o w a ( J . Ligęzy, D. S i m o ­ nides, J . H a j d u k - N i j a k o w s k i e j , D. C z u b a l i ) , p a m i ę t n i k dziecięcy ( D . S i m o n i d e s ) , list l u d o w y ( J . K o l b u s z e w s k i e g o ) , graffiti (P. K o w a l s k i e g o ) , r ó w n i e ż nad nosicielami f o l k l o r u (K. D. Kadłubca, H. Kapełuś, T. S m o l i ń s k i e j ) . W o b e c e k s p a n s y w n y c h w p ł y w ó w k u l t u r y m a s o w e j i r o z w o j u p o k r e w n y c h nauk s p o ł e c z n y c h rodzą się o b a w y , d o t y c z ą c e r o z m i a r ó w s a m o d z i e l n o ś c i współczesnej f o l k l o r y s t y k i , u n i k n i ę c i a z d o m i n o w a n i a jej przez inne nauki społeczne i z e p c h n i ę c i a jej d o roli d y s c y p l i n y u s ł u g o w e j . W o b e c w i e l o k r o t n i e zgłaszanych przez f o l k l o r y s t ó w p o s t u l a ­ t ó w o „ k o m p l e k s o w o ś ć s p o j r z e n i a " na w s p ó ł c z e s n ą rzeczywis­ tość k u l t u r o w ą , m o ż n a e k s p o n o w a ć znaczenie samej p o s t a w y badacza „ o t w a r t e j i z o r i e n t o w a n e j na a u t e n t y c z n y repertuar". Taki stosunek specjalisty p e n e t r u j ą c e g o teren d o t e g o wszyst­ kiego, c o m u ludzie o p o w i a d a j ą , w y m a g a w efekcie j e g o g r u n ­ t o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o p r z y g o t o w a n i a , aby m ó g ł uniknąć „zniekształceń już na etapie g r o m a d z e n i a d o k u m e n t a c j i reper­ t u a r o w e j " . Stąd też w y p ł y w a k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a w ba­ d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h m e t o d i t e c h n i k , umoż­ l i w i a j ą c y c h w praktyce korektę e w e n t u a l n y c h niedopatrzeń. 2 Kowalski, traktując f o l k l o r y s t y k ę j a k o samodzielną d y s c y p l i n ę n a u k o w ą , u w i d a c z n i a d o t y c z c z a s o w e k ł o p o t y w w y z n a c z a n i u jej pola b a d a w c z e g o oraz n i e k o n s e k w e n c j e m e t o d o l o g i c z n e . Stąd też już w p i e r w s z y m rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „ W s p ó ł c z e s n e perypetie f o l k l o r y s t y k i " , o p o w i a d a j ą c się za a n t r o p o l o g i c z n y m m o d e l e m tej d y s c y p l i n y , p r z y w o ł u j e s t a n o w i s k a b a d a w c z e re­ prezentowane przez różnych u c z o n y c h , tropiąc rozmaite przy­ kłady „ z a c h o w a w c z o ś c i m e t o d o l o g i c z n e j i m e t o d y c z n e j " . W re­ zultacie Kowalski stawia w i e l e p y t a ń , na które w i n i e n znaleźć o d p o w i e d ź w s p ó ł c z e s n y folklorysta. P o d s t a w o w e pytania d o t y ­ czą z w i ą z k ó w folklorystyki z i n n y m i d y s c y p l i n a m i h u m a n i s t y c z ­ nymi (etnografią, e t n o l o g i ą , l i t e r a t u r o z n a w s t w e m , historią, s o c ­ j o l o g i ą ) , p r z e d m i o t u badań tej d y s c y p l i n y , a w z w i ą z k u z t y m pyta również o status folklorysty, który w e d ł u g niego b y w a k o l e k c ­ j o n e r e m , muzealnikiem, strażnikiem tradycji, interpretatorem, a także w s p ó ł t w ó r c ą f o l k l o r u . W swej pasji k r y t y c z n e g o teoretyka K o w a l s k i m o m e n t a m i szydzi z t r a d y c y j n e g o (?), p o t o c z n e g o (?), p u b l i c y s t y c z n e g o (?) p o j m o w a n i a w s p ó ł c z e s n y c h p r z e j a w ó w tradycji folklorystycznej 1 ich badaczy, w y t y k a j ą c w s p ó ł c z e s n y m zbieraczom t e r e n o w y m s k ł o n n o ś c i autokratyczne. A b y u d o k u m e n t o w a ć w ł a s n e racje, rozprawia się — jak pisze — z „ p o d s t a w o w y m i z a g a d n i e n i a m i s p o r n y m i " t a k i c h kategorii p o z n a w c z y c h , jak ustność, l u d o w o ś ć , plebejskość. W y n i k i e m w i e l o s t r o n n e j p o l e m i k i K o w a l s k i e g o , z o ­ g n i s k o w a n e j w o k ó ł p r z e d m i o t u poznania f o l k l o r y s t y k i i jej s t a t u ­ su j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y , staje się przedłożony „ p r o g r a m a n t r o p o l o g i c z n y " autora, i m p o n u j ą c y b o g a c t w e m n a u k o w e j re­ fleksji, c h o ć z p e w n o ś c i ą r ó w n i e ż dyskusyjny. K o w a l s k i p r ó b u j e w i ę c z d e f i n i o w a ć obszar badań w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s t y k i i jej narzędzi, p r o p o n u j ą c jednocześnie j a k o kryteria f o l k l o r u takie j e g o w y z n a c z n i k i , jak nieoficjalność, s p o n t a n i c z n o ś ć , stereotypowość i formuliczność. W e d ł u g autora o m a w i a n e j pracy, p o s t a w i o n e przezeń pytania oraz zgłoszone p o s t u l a t y w i n n y u ł a t w i ć n o w o c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyce wyjście z t r u d n e j sytuacji. W y d a j e się, że w a r t o ś c i książki K o w a l s k i e g o można u p a t r y w a ć przede w s z y s t k i m w j e g o o t w a r ­ tej p o s t a w i e na zadania n o w o c z e s n e j , z o r i e n t o w a n e j a n t r o p o l o ­ gicznie, f o l k l o r y s t y k i , c h o ć nie wszystkie j e g o spostrzeżenia mają PRZ' Z o b . P. Kowalski, Parterowy masowej lat siedemdziesiątych, -Gdańsk-Łódź 1988. 1 Olimp. Rzecz o polskiej kulturze Wrocław-Warszawa-Kraków- Z o b . np.: D. S i m o n i d e s , Zmiana - gwarancją żywotności folkloru, „ S t u d i a Śląskie", t. 2 6 : 1 9 7 4 ; tejże, Współczesna Śląska proza ludowa, O p o l e 1 9 6 9 ; tejże, Z metodyki badań nad współ­ czesną prozą ustną, „Literatura L u d o w a " 1 9 7 6 , nr 1 ; tejże. Współczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludo2 60 3 Teresa Smolińska PISY wych, ( w : ) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia foklorystyczne p o d red. R. G ó r s k i e g o i J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Wrocł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1 9 7 2 ; tejże, O procesie zmian w folklorze słownym ( w : ) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. Red. nauk. J . Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak, Poznań 1 9 7 8 J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Wybrane problemy metodologiczne badań nad współczesnym folklorem, ( w : ) Z polskich studiów slawistycznych. Seria V, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 2 9 6 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89c74f616add1af0b59606fbfb280607.pdf 0521eec22efe1dcd3d1f2fc141e2fccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3044 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2848 Title A name given to the resource Taniec z tradycją jak z wazą François / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.194-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T A N I E C Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ F R A N C O I S . R O Z M O W A O G A R D Z I E N I C A C H I M E T A M O R F O Z A C H niu spektakli, i związany jest dłużej z dziejami „Gardzienic", zabrał głos pierwszy, prawda? A ci, którzy ze­ tknęli się raczej później i już na etapie gotowego spek­ taklu, np. Metamorfoz włączyli się w odpowiednim mo­ mencie. Taką miałbym propozycję. Taniec z tradycją jak z wazą Francois Rozmowa o Gardzienicach [Metamorfozach Włodzimierz Lengauer: Cisza nie może się prze­ dłużać, bo taśma leci, więc... Włodzimierz Staniewski: Wobec tego ja powiem anegdotę na temat cichych taśm. Zdarzyło się przed la­ ty, w zimę stulecia. Za komunizmu śniegi były kopne. Jak przysypywało drogi to trzeba było chodzić polami, z pól bowiem śnieg wywiewał kontynentalny wiatt. Owej zimy czekaliśmy chyba ze dwa tygodnie aż pojawi się pług, który udrożni przejazd z Gardzienic do Piask. Właśnie przyjechał Andre Gregory, który robił film Krystyna Bartol, Anna Wyka, Zbigniew Benedyktowicz, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Dariusz Kosiński, Tomasz Kubikowski, Wbdzimierz Lengauer, Czesław Robotycki, Tomasz Rodowicz, Maciej Rychły, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko, Lech Trzcionkowski, Magdalena Bartnik, Agata Zyglewska, Paweł Passini Włodzimierz Staniewski: W i t a m szanownych go¬ ści. Cieszę się, że możemy kontynuować w Gardzieni­ cach debatę rozpoczętą w Krakowie. Odbywa się ona przy okazji jutrzejszego spotkania noworocznego. Był­ bym bardzo rad, gdybyście wzięli Państwo udział w Zgromadzeniu z lokalną społecznością. Moja rola na tym się kończy. Przekazuję glos panu Zbigniewowi Benedyktowiczowi, który będzie to spotkanie prowadził. Zbigniew Benedyktowicz: Dziękuję. Chciałbym zaproponować, żeby nasza rozmowa ogniskowała się wokół tych trzech punktów, pytań, wątków, z którymi zwtóciliśmy się do Państwa wcześniej, a które szczegól­ nie są dla nas interesujące: 1. 2. 3. Moje doświadczenia współpracy z „Gardzienicami." O Metamorfozach - prosilibyśmy o wypowiedzi na temat ostatniego spektaklu i towarzyszącej mu eksplikacji, o tej drugiej części - „Zgroma­ dzeniu", które następowało po spektaklach. Znaczenie i rola inicjacji i misteriów w kulturze współczesnej. 0 nas. Miał świetną ekipę z „National Geographic". John Heilpern, który napisał książkę o wyprawie Brooka do A f r y k i był narratorem tego filmu i robił ze mną wywiad. Siedzieliśmy w tzw. internacie, było gru­ bo poniżej zera, więc siedzieliśmy w kożuchach. Heil­ pern zadawał m i pytania, które same w sobie zawierały odpowiedź. Mogłem odpowiedzieć „tak" lub „nie". Mogłem milczeć. Chiquita i Andre Gregory popijali whisky żeby nie zamarznąć. Ja milczałem. Pauzy się przedłużały a ziąb dokuczał. Lee Harvey, akustyk z „National Geographic", w tej coraz bardziej zagęsz" czającej się ciszy podsuwał nam mikrofony pod nos. Teraz i Heilpern milczał. I m my obaj coraz bardziej za" padaliśmy się w milczenie, t y m natrętniej Lee podsu­ wał te mikrofony. Ja milczę, Heilpern milczy. Harvey podsuwa mikrofon Heilpernowi, podsuwa mnie, pod­ suwa Heilpernowi, podsuwa mnie. N a to Heilpern mó­ w i : „Lee, po cholerę ty ten mikrofon podsuwasz?" A Harvev na to' ła musze mieć te cisze w Nowvm lork u ! Ja muszę mieć tę ciszę!" I have to have this silen­ ce i n New Y o r k ! " Ciszę Dzikiego Wschodu A n n a W y k a : M a m jedno pytanie. Jeśli pamiętamy 1 czy pamiętamy, kiedy, kto z nas był tutaj po raz pierw­ szy? Wtedy jeszcze tego salonu nie było. Zaczynamy naszą rozmowę późnym wieczorem i pewnie zdołamy teraz jedynie część z tych wątków po­ ruszyć, do innych powrócimy jutro. Nie ustalaliśmy t u ­ taj żadnego porządku, liczę na to, że te punkty są na ty­ le otwarte, że od każdego z nich możemy zacząć. Jerzy Danielewicz: Niemniej jakiś porządek chro­ nologiczny został zaproponowany, a więc myślę, że by­ łoby sensownie, aby ktoś kto uczestniczył w powstawa­ Czesław Robotycki: Ja mogę odpowiedzieć na to. Mogę odpowiedzieć tak: pamiętam, kiedy w Krakowie, przyprowadzony został przez koleżankę do mnie do do­ mu Włodek, o którym powiedziała, że właśnie poszu­ kuje on miejsca na teatr. Staniewski zaproponował m i abym pojechał z n i m jako etnograf znający okolicę, by wybrać odpowiednie miejsce. Tak poznaliśmy się. Jeź­ dziliśmy po Południowej Małopolsce i szukaliśmy miej­ sca na Włodkowy teatr. Z wielu miejsc był bardzo nie­ zadowolony, dlatego zaprosił nawet do współpracy cy­ gańskiego eksperta i próbował zahaczyć się koło Sza- 194 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH flar, gdzie jest osiedle cygańskie. Zawiódł się O n na Cy­ ganach spodziewając się, że będą to ludzie pełni auten­ tycznej ekspresji. Okazało się, że w kontaktach z inny­ mi grają oni przypisywane i m społecznie role ludzi z marginesu pozostając w zgodzie z oczekiwaniami, ja­ kie wynikały z kontaktów ze światem zewnętrznym. Nie przypuszczam, by udało się wam (twojej Włodku grupie) przeniknąć pancerz podwójnej osobowości zbiorowej, jaki od lat wyrobili sobie Cyganie. Czesław Robotycki: T y m samym, jeżeli można żyć teatrem, można żyć rytuałem. Kiedyś życie w zgodzie z rytuałem było czymś normalnym (to takie powszech­ ne antropologiczne przekonanie), a teraz żyjemy w wielce zróżnicowanych zbiorowościach, odgrywamy wiele ról społecznych i całościowe spełnienie rytualne jest niemożliwe. Stwierdzam tu fakty dość banalne, ale one zahaczają o samą istotę tego, czego kiedyś szukał w teatrze Włodek, gdy powstawały „Gardzienice". Taki był początek naszej znajomości i takie ówcze­ sne Włodkowe peregrynacje po Polsce południowej, które zakończyły się niepowodzeniem. Włodzimierz Staniewski: Tak, tam było jednak trochę inaczej, bo myśmy się na Cyganach nie zawiedli. Włodzimierz Staniewski: N o , nie! Zasiedliliśmy się. Czesław Robotycki: Nie osiedliliście się. Powie­ działeś wtedy, że jednak to nie jest, to czego szukasz. A przyznam, że wtedy byłem pełen wątpliwości i w trakcie naszych podróży cały czas prowadziliśmy dyskusje. Ja byłem pełen wątpliwości co do formy, któ­ rą wymyślił sobie Włodek, a O n przekonywał mnie, że są jeszcze takie miejsca, że muszą być jeszcze tacy l u ­ dzie i środowiska, w których O n będzie mógł zrealizo­ wać swoją ideę wyłuszczaną m i w czasie wspólnych pierwszych poszukiwań. Włodzimierz Staniewski: T o był „program wiejski". Czesław Robotycki: Tak, to był początek. A ja Go przez cały czas przekonywałem, że takich miejsc już nie ma, że to już jest niemożliwe. I ten rodzaj sceptycyzmu do dzisiaj gdzieś we mnie tkwi i uważam, że mógłby on nawet przy naszych obecnych rozmowach wybuchać. Pozostaje bowiem kwestia właśnie autentyczności ob­ rzędu, rytuału i teatru w naszym współczesnym świecie, w którym nie ma miejsca na jednoimienne wzorce kul­ tury funkcjonujące kiedyś w społecznościach tradycyj­ nych a takich nasz pan dyrektor poszukiwał. Znalazł coś bardzo ciekawego, co stało się później zaczynem ca" lego ruchu, ale to już następna faza Jego działań i o tym nie chcę mówić. Było rodzajem paradoksu poszukiwa­ nie autentyczności w kulturze ludowej lub w rozma­ itych środowiskach lokalnych, ponieważ one już wtedy nie renrodukowałv idiomu kultury ludowei nie bvł on iedvnvm w którym m o d y sie one snełniać Uczestnicy ei kultury trafiali i ¿vii w różnych kreeach soołecznych i w związku z tym musieli sie wytrenować w rozmairych sposobach odgrywania ról społecznych. I to jest to, co nas przecież także dotyka. Dlatego nieustannie w każ­ dej sytuacji powtarza się kwestia autentyczności, czego poszukuje się w teatrze, czego poszukuje się w rytuale. To są pytania ważne do dzisiaj... Anna W y k a : I czego się poszukuje w życiu. Czesław Robotycki: Ja odnosiłem wówczas wła­ śnie takie wrażenie. Włodzimierz Staniewski: Nie zawiedliśmy się, a nawet, te doświadczenia, które mieliśmy z Cyganami przez pierwsze lata były dość istotne dla sposobu ujęcia scenicznego, do ujęć scenicznych w pierwszych pró­ bach, przy pracy nad Rabelais i przy pracy nad Mickie­ wiczem. Jest tam natomiast ciekawy szczegół. Całe wa­ sze towarzystwo: Stomma, Robotycki, Benedyktowicz... Zbigniew Benedyktowicz: Mnie tam nie było. Włodzimierz Staniewski: Nie, ciebie nie było, jednak... Czesław Robotycki: Jak to nie było? W towarzy­ stwie był! Włodzimierz Staniewski: W y mieliście taki ośro­ dek badawczy nad Bugiem. Jeździliście wtedy nad Bug. M n i e to bardzo zainteresowało. Ja pochodziłem z za­ chodu, wychowany na zachodzie Polski, nie bardzo zdawałem sobie sprawę czym ten wschód pachnie. Drogowskaz w tę stronę trochę wyszedł od was. Te pierwsze impulsy szły z rozmów na temat stanu i sytu­ acji kultury ludowej. I tu troszeczkę mam wrażenie, że przeczysz sobie, bo tam ta wasza stacja badawcza była ostatnią, zdaje się, redutą, ostatnim, zdaje się, miej­ scem, gdzie ten autentyzm istniał. I jeżeli jest to nie­ prawda, to znaczy, że wpuściliście mnie w maliny. Czesław Robotycki: Powiem inaczej. M y nawza­ jem nie wpuściliśmy się w maliny, ponieważ każdy z nas czegoś innego szukał. M y poszukiwaliśmy pewnego sta­ nu świadomości bez prób rekonstrukcji stanów archa­ icznych, po prostu stwierdzaliśmy stan taki, jaki on był. Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że na, tak zwanej, „ścianie wschodniej" elementy światopoglądu tradycyj¬ nego przetrwały wyraźniej wśród współczesnych form światopoglądowych. Ale, według mnie, nie istnieją one 195 ��TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH autonomicznie, lecz tworzą nową synkretyczną formę. I ta synkretyczną kultura była przedmiotem naszych ba­ dań. Tu trzeba dodać słówko o rodzaju inspiracji lub za­ łożeniu, jakie czynią ci, którzy ruszają na poszukiwanie kultury ludowej. Mają o n i z tyłu głowy takie założenie: kultura ludowa - to autentyczne przeżycie świata. M y ­ ślę, że wtedy takie założenie C i przyświecało, jasne, że z czasem Twoje poglądy ewoluowały, dojrzewały i dzi­ siaj precyzyjnie punktujesz swoje stanowisko. A ja jako etnolog próbowałem Cię wtedy ostudzić w zapałach twierdząc, że w kulturze ludowej, tak samo jak w in.nych, odbywa się też proces mimikry, gry pozorów i nie­ prawdy, ponieważ taka jest istota życia społecznego, po prostu. I taki był chyba początek naszego spotkania. Włodzimierz Lengauer: Obawiam się, że troszkę zo­ sta! zakłócony ten porządek rozmowy, ponieważ pytamy właściwie pana Staniewskiego jaki był jego początek za­ miast mówić o tym, jaki był nasz początek spotkań z „Gardzienicami". Co tym bardziej mnie wobec tego ośmiela i wręcz prowokuje do dalszego odpytywania pa­ na Staniewskiego. Bo moje doświadczenia współpracy z „Gardzienicami" są bardzo niedawne. Jestem chyba najmłodszy z tego punktu widzenia. Dopiero dwa lata te­ mu spotkaliśmy się, a pretekstem do tego były Metamor­ foza rzecz jasna, wtedy już gotowe. I tu muszę powiedzieć od razu z pewnć^ dozą kokieterii oraz nieszczerą skrom­ nością, zawsze powiadam o sobie, że jestem po prostu prosty historyk. Reprezentuje dyscyplinę która sie kie¬ dyś nazywała Altertumsuiissenschaft. I to, co przed chwilą pozwoliło panu na taki skok oto pojawiła się kwestia po czątku, kwestia kultury ludowej, kwestia tego czego pan szukał tu. To wobec tego jak to sie stało że teraz jest tu rai aż czterech filologów klasycznych Jeśli i mnie do nich można zaliczyć również to jak to sie stało że od kultury ludowej do filologii klasycznej? Gdvbv pan to właśnie takiemu jdK iak jd, ia który do tego widsme komuś KUIIIUS tdKiemu Który nainóźniei iidjpozmej uo towarzystwa dołączył i jest tego ciekaw Włodzimierz Staniewski: Stawiacie mnie pań­ stwo w trudnej sytuacji każąc tak u wstępu robić spo­ wiedź z dwudziestu czterech lat działalności. Proszę po­ zwolić mi spasować. T y m bardziej, że to by było wbrew założeniom... Włodzimierz Lengauer: Nie, nie! Czesław R o b o t y c k i : A l e pytanie pana profesora Lengauera jest tu bardzo ważne! Włodzimierz Lengauer: Pan jest... Anna W y k a : Mogę, mogę coś powiedzieć, bezczel­ nie? Absolutnie bezczelnie - T o oczywiste! Czesław Robotycki: Rodzaj odbytej drogi? A n n a W y k a : Że ta droga tak wyglądała. O d kultu­ ry ludowej do kultury antycznej. Nie mogła inaczej wy­ glądać. Tak myślę. N a szczęście... Czesław Robotycki: Może pani profesor rozwinie tę myśl, dlaczego to oczywiste? Włodzimierz Lengauer: Dla mnie ona nie jest właśnie taka oczywista, a rzeczywiście jest interesująca. A n n a W y k a : A co może być początkiem dla ludzi żyjących w tym skrawku Europy? Tak niedaleko od Lwowa, tak niedaleko od Wilna... Zbigniew T a r a n i e n k o : T o oczywiste. Staniewski się ucywilizował... C h ó r mieszany: (śmiech) A n n a W y k a : Po prostu się dokopał do genów. Włodzimierz Lengauer: Ja z kolei bym powiedział, że m i się nigdy nie wydawała starożytność klasyczna tak oczywistą przeszłością. T u bym miał dużo wątpliwości. A n n a W y k a : Ja nie mam. Spacerując po Lwowie nie mam cienia wątpliwości, skąd się wywodzimy. Eu­ ropa środkowo-wschodnia. Włodzimierz Lengauer: N o tak, oczywiście. A n n a W y k a : Właśnie. T a m architektura jest prze­ cież „podszyta" antykiem. Włodzimierz Lengauer: T o akurat dotyczyć wte­ dy może każdego zakątka Europy, chyba jeszcze tak. A l e nie jest dla mnie takie zupełnie oczywiste ani związki teatru współczesnego z teatrem starożytnym, ani w ogóle związki kultury współczesnej, naszych po­ trzeb kulturalnych z kulturą starożytną. Mnie na przy­ kład bardzo interesuje czego szukał pan Włodzimierz Staniewski. T y m bardziej że, dość to jest banalne i wszyscy z państwa zresztą i czytali i słyszeli podobne wypowiedzi, z którymi nie raz się spotkałem. Ostatnio słyszałem pewnego przyjaciela, którego zdanie bardzo sobie cenię, który był na Metamorfozach, które widział po raz pierwszy niedawno i był nieco zdziwiony, bo jak powiada- T o nie ma nic wspólnego z tekstem Apulejusza". Przyjął także i mój punkt widzenia że to mniej wiecei o to chodziło że nie musi mieć nic wspólnego z tekstem Anuleiusza Ale przecież ten problem oczy wiście istnieje co ze starożytności klasycznej z owych 197 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIEN1CACH I METAMORFOZACH wątków klasycznych i dlaczego dzisiaj czerpiemy i jak stopadzie po raz pierwszy. Przyjechałem tutaj, żeby po­ mamy do tego podchodzić? Nie jest dla mnie absolut­ nie oczywiste, że właśnie akurat nie tylko Metamorfoz jechać na Wyprawę. I co się okazało, że na drzwiach tej chaty, która stoi vis-à-vis wisiała kartka: „Ireczku drogi ale pojawiające się tam inne odniesienia, to co w Me¬ spotykamy się pod Janowem koło lasku". Więc apidt' ' tamorfozach pan Staniewski odczytał, czego właśnie ttzeba było przejść pieszo pięć kilometrów do Piask, po­ tem na coś się załapać, dojechać do Lublina - ja mó­ w tekście Apulejusza może wcale nie ma. Nie jest dla skiej kultury ludowej, że to ma coś wspólnego z poszu­ wię takim zarsonowvm iezvkiem trochę żebv oddać iak to było - co to znaczy o wtedy noiechać do łanowa kiwaniami pana Staniewskiego sprzed lat i dlatego Wysiadało sie a lanowem nrawda norem szło sie i» mnie ta droga interesuje. k a l n o l n a d r L Na rei nolnei H r o i e snntkałem mnie wcale oczywiste, że to jest akurat przeszłość pol­ 7 nikrZi • h l n l v r i w f We r l ÏL \1 i ' A n n a W y k a : A jakby tak odjąć te przymiotniki? na której jecnau m m którzy mniej więcej jak,a, me byli z zespołu... Zatem było to bardzo wczesne, Włodzimierz Lengauer: T o znaczy które? i w takim właśnie miejscu, pozna jesienią, jeżeli chcą bym na podstawie tej cos mowie, co by konstytuowało tę drogę co charakteryzowałoby to, co stało się poz- A n n a W y k a : „Polska" i „ludowa". Włodzimierz Lengauer: Nie da się ich, moim zda­ mej, co dawało szansę na zastanowienie się, jak łączą się te wątki: obrzęd, kultura, dotykanie rytuału, wy­ niem odjąć. Nie da się odjąć przymiotnika „polska" od kultury polskiej. Jest coś takiego jak kultura polska. Je­ stem o tym głęboko przekonany. dzieć, że pierwsze, co było charakterystyczne dla Gardzienic i dla tych, którzy chcieli przyjść do Gardzienic, A n n a W y k a : Ostatnio bardzo w Warszawie kryty, kowano, że Kongres Kultury Polskiej nazywał się K o n ­ gresem Kultury Polskiej, tak jakby nie było Uktaińców i innych narodowości w naszym kraju o obywatelstwie polskim. Sugerowano, że powinien był się nazywać Kongres Kultury Pohla. Włodzimierz Lengauer: H m . chodzenie poza życie codzienne. T o trzeba by powie­ to tak naprawdę trzeba było wziąć plecak na plecy i wy¬ ruszyć. Wyruszyć, iść, dojść gdzieś tam. T o jest cecha pierwsza. Po drugie, trzeba było sobie zdać sprawę z te­ go, że szło się w miejsca, które tak na dobrą sprawę by­ ły pod każdym względem obce. Ja przypominam sobie zgromadzenie wieczorne w tejże wiosce o wdzięcznej nazwie Granna-Bubel [właść.: Bubel-Granna - przyp. red 1 edzie wyraźnie istniała ta zasada która charaktervzuè słowo b a r t e r " - n i e ś ń za nieśń działanie za dzm łanie newnei ciiwui chwili zwiucu zwrócił się sie ^espui zesnół do mieszkań ldiue. 1 w pewnej r ó w wioski7nśniewnirie swoje swoie pieśni. nieśni " Naa co r o 7ar7Pfn cow W I O S K I , zaśpiewajcie ac ę A n n a W y k a : Ja mam kłopot z przymiotnikiem „polski". Po prostu. Za Gombrowiczem. Włodzimierz Lengauer: Ja się zgadzam, że kłopot pewno istnieje, ale jednak jestem na tyle konserwatyw­ ny, że wydaje m i się, że jest właśnie coś takiego jak k u l ­ tura polska i także jest coś takiego jak kultura ludowa. Co do tego, wydaje m i się, że to powinniśmy na począt­ ku przynajmniej sobie założyć i takie rozróżnienie przy­ jąć. Oczywiście możemy mówić o tym czy istnieje k u l ­ tura w ogóle, tylko wydaje m i się, że do niczego to nie prowadzi, że musimy sobie jakoś roboczo pewnych roz­ różnień dokonywać. Tak jak mówimy, że istnieje filo­ logia klasyczna jako dyscyplina i ten przymiotnik „kla­ syczny" jest wtedy niezbędny. Tak jak mówimy, że ist­ nieje starożytność klasyczna i on jest niezbędny, bo sta­ rożytność klasyczna różni się czymś od starożytności ja­ ko eooki w dzieiach Australii Syberii i paru innych kontynentów i mieisc Nie widźe możliwości rezvmacii z tych przymiotnikowi Ireneusz Guszpit: Otóż patrząc na te etapy drogi, proszę państwa, ja tutaj przyjechałem w 1978 roku w l i ­ śpiewać j a a ą wozy kolorowe . L.zemu „jadą wozy Ko­ lorowe . ano temu jak później wyszło, kiedy juz poszismy na przyjęcie zrobione przez Koło Uospodyn Wiejskich - ze kiedy działający w tej wiosce zespól Ko­ ła Gospodyń Wiejskich pojechał do Krasnystawu do powiatu i zaśpiewał swo, repertuar czyli te chachłac kie pieśni, okazało się, ze został zdyskwalifikowany za zły repertuar. Więc śpiewano to, co było prawomyśhr i co było „dobre". Po trzecie: odsłaniano coś, co wyda-; wało się jasne, a tak naprawdę było absolutnie niejasna i nieoczywiste. Czyli można by powiedzieć, że „Gardzie- ; nice" uświadamiały tym, którzy pozostawali poza cen­ t r u m kultury oficjalnej, że ich kultura ma jeszcze jaki¬ kolwiek sens i jeszcze jest ktoś kogo to interesuje. Spra-j wa kolejna, jeżeli byśmy chcieli mówić jeszcze na takinj poziomie bardzo elementarnym. Otóż to, proszę Pań¬ stwa, że przychodziło się do ludzi. T o szalenie istotne, kiedy wszyscy wiemy, że do Klubów „Ruchu", na wy­ stępy przyjeżdżały zespoły, estrady, autokar przyjeżdżał, wysiadano z autokaru, odbywało się imprezę, itd.... A t u do wioski się szło. Praktycznie do wioski się szło, to było parę kilometrów, paręnaście. Wszystko niosło się na plecach i pchało się wózek. Zatem, ten człowiek! 198 ; �TANIEC ZTRADYCJĄ JAK ZW A Z Ą FRANCOIS. R O Z M O W A O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH widział, ci mieszkańcy poszczególnych wsi mieli nama­ calny dowód na to, że chciało się do nich przyjechać, że dawało się z siebie coś aby do nich dotrzeć. I że nie ptzyjeżdżało się w sposób taki oficjalny tylko dawało się swój najprostszy wysiłek. I t o jest taka odsłona czwar­ ta. Sptawa piąta, o której należałoby powiedzieć to to, że na początku „Gardzienic" był bardzo mocny rygor. Rygor wszelkich działań i zespołu, i dla tak zwanych to­ warzyszących osób. T e n rygor brał się z kilku rzeczy. Jak sądzę, trzeba było utrzymać dyscyplinę, by wytrzy­ mać to wszystko, na co człowiek się godził. Inaczej mó­ wiąc językiem elementarnym: biedny, od materialnej strony pattząc, teatr przyjeżdżał w biedne terytorium. To dokładnie było tak. Ja mogę sobie z rozrzewnieniem przypominać, że jadło się chleb z białym serem i cebu­ la i dżem iako coś podstawowego Tvle może anegdoty wstępnej zapamiętanej z pierwszej wyprawy. W tych działaniach, wszystko co robił zespól było ta­ kim działaniem „mimo wszystko". T o znaczy, jeżeli na­ wet niosły te działania za sobą pewną metafizykę, to w samych działaniach, w tym, co proponowano nie by­ ło tej metafizyki. Przypominam sobie na przykład jak zapraszał Włodek do ćwiczeń porannych, do poranne­ go biegu. Otóż o n mówił tak: „Dajmy coś ciału." T o było na takim poziomie, a nie: „A teraz jednoczmy się tam, itd...." T e n kontekst był jasny. Kiedy było się w rzeczywistości Polski, kultury polskiej, kultury Polski - zgadzam się, że to sformułowanie jest lepsze. Należa­ łoby zapytać, jak ta działalność miała się w rzeczywisto­ ści kultury innej. Przypominam sobie jeden z wyjazdów pierwszych, to była Francja. Kiedy byłem z „Gardzienicami" we Francji w 1979 roku w grudniu. Wędrowali­ śmy po Lotaryngii T o była taka dziwna zima bo cały czas deszcz padał. I chciałbym powiedzieć o tym, jak z jednej s trony ta rzeczywistość saktalizowała sie sama D zez n L a d e k a ze strony drugiei iak orzyimowane to L ł o n r z e z mieszkańców Otóż nrzynominam sobie iak ¡ L v , wioski d o wiośld sznsmy z W I O S K I eto WIOSKI, ra l!Zl«m, lasku w r v m l a s k u r o ś s i e i a d ł o i narW s t r o n i e nbl IZ A *ie w J i m zatrzymaliśmy się w taKim morrw r T r r Z i M ^ r i zesnół crał W 7 s i śniewał T nLńomin.m óh k 7 ' r orne w tym i omka u tanusza z O S O D , Które są tutaj, stato się cos takiego, ze nastąpi! wybucn eksta­ tycznego tańca i śpiewu z tletem. Nie wiem, gdzieś t u ­ taj lomasz siedzi na pewno przypominasz sobie tę sy¬ tuację bardzo dobrze. 1 w tym deszczu przestało się grać, i zaczęliśmy iść dalej, bo już nie było sensu chro­ nić się pod drzewami. Kiedy doszliśmy do wsi, zaczęły bić dzwony i deszcz przestał padać. N o więc, biły dzwo­ ny, „Gardzienice" doszły, rzeczywiście przypadek czy­ sty, ale kiedy „Gardzienice" weszły do wioski roz­ brzmiały dzwony w kościele i przestał padać deszcz. Przestał padać. Przyszliśmy do takiej małej salki, to by­ ła salka katechetyczna gdzie Włodek, widziałem to po raz pierwszy, postępował w sposób niezwykły, mianowi­ cie podchodził do każdej z osób i dawał jej w szklance jakiś biały płyn i pastylki. Zachowywał się jak ojciec. Wszyscy mokrzy. Kiedy doszło do mnie i wziąłem do ręki tę szklankę i przechyliłem, okazało się, że Włodek każdego częstował dawką spirytusu, czystego spirytusu i witaminą „C", żebyśmy się nie rozchorowali. I to była jedyna sytuacja w „Gardzienicach" jaką przypominam sobie, że oficjalnie można było pić alkohol, a nawet trzeba było go pić. T o też jedna z cech bardzo ważnych. Jakiś czas ta wędrówka nasza po Lotaryngii trwała, przypominam sobie, że na koniec tej wyprawy przyje­ chała deleracia do nas na konferencie nrasowa i wreczyła taki oora obraz zdjęcie czy to zdl czyta ojęc e nie pamiętam p mięmm^czy to, było oy o, zoję cie, czy to byia g r a t u j w kazaym razie to byi na ciem­ nym tle taki jakiś bardzo jasny rozmaz, i kiedy zespól pytał co to jest, to ofiarodawcy rzekli. ,,/Y to właśnie je­ steście wy „A to właśnie jesteście wy J? J e d n o c z e s n l e ' f^^TT ' stawmIem Włodkowi to pytanie, które było dla mnie wtedy wazne - do jakiego stopnia należy tworzyć język, kształto­ wać język artystyczny, żeby był językiem, który byłby do zrozumienia poza naturalną sytuacją, poza swym kon­ tekstem, poza swoim środowiskiem. T o bardzo istotne. Kiedy jesteś na terytorium swoim mówisz tym języ­ kiem, który jest znany, jesteś akceptowany, te reguły gry są jasne, natomiast gdy wchodzisz w inny kontekst, to rodzi się inna sytuacja. Myślę, że cała ta sfera wy­ praw poza swoje naturalne środowisko uczyła tego ję­ zyka, który stawał się językiem sztuki. Sztuki odnoszą­ cej się do tego wszystkiego, co absolutnie elementarne i podstawowe. Może jest to jedna z dróg na to dojście, przejście od kultury ludowej i przez kulturę ludową, do kultury antyku do starożytnej Grecji o które pytał pan profesor Lengauer. 1 Włodzimierz S t a n i e w s k i : Panie profesorze, taki rodzaj próby przerzucania mostu między kulturą, na­ zwijmy ją swojską, a antyczną kulturą wysoką jest w Apulejuszu w Złotym Osie. Apulejusz jest t u dobrą wykładnią. Nasze przedsięwzięcia, które nazywałem „wyprawy" postrzegane były najpierw jako pewnego ro­ dzaju fenomen socjologiczny. Ja się bardzo zżymałem kiedy pracownia profesora Andrzeja Sicińskiego W oso¬ bach między innymi obecnej tutaj profesor A n n y W y ­ k i i kilku innych naukowców, Aldony Jawłowskiej, zaj­ mowała się nami jako zjawiskiem socjologicznym. A dlaczego się zżymałem? A n o dlatego, że tutaj już u poczęcia stały idee odnoszone do kultury i sztuki te­ atru. Przetwarzanie kultury ludowej i szukanie w niej nie tvlko oarąfiańskiei rdzenności nie tvlko lokalizmu ale szukanie w niei echa zamierzchłych czasów Rdzeń' ność i tutejszość odniesioną do archaiczności, do anty­ ku m a m v w każdym dziele literackim które bvło two rzywem do powoływania utworów scenicznych. Takim 199 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANÇOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH był pierwszy Rabelais - Gargantua i Pantagruel, takimi były Dziady guślarskie, takim był Żywot protopopa Äw wakuma, takim Carmina Burana i takim, jakby najle­ piej wypełniającym te idee okazał się Apulejusz. A p u lejusz, u którego tożsamość rdzenna, tubylcza, ziemskość łączona jest z sytuacjami mitologicznymi. U nie­ go w szczególnie szczęśliwy sposób obie perspektywy się dopełniają. Ta rdzenność i rodzajowość wiejskich w końcu przypadków, które mamy rozpisane w Złotym Ośle odpowiada - wypisz wymaluj - scenariuszom życia codziennego dzisiejszej wsi. I to w wielu kulturach, nie tylko w naszej kulturze. I dalej idąc, u Apulejusza ob­ rzędowość życia codziennego przeskakuje nagle do ob­ rzędowości mitycznej. Można sobie zadać pytanie czy Wesele Wyspiańskie­ go jest scenariuszem na temat zachowań lokalnych, czy też jest wspaniałą transpozycją myślenia mitolo­ gicznego. Zbigniew Benedyktowicz: W nawiązaniu do py­ tania pana profesora Lengauera o tę drogę jaka prze­ mierzyły „Gardzienice" od kultury ludowej do staro­ żytnej Grecji. Widziałbym tutaj rzecz w t y m sensie oczywistą, w jakim motyw ten pojawił się w wypowie­ dzi pana Guszpita. T o znaczy oczywisty moment an­ tropologiczny, czy etnograficzny, kiedy była t u mowa o spotkaniu z obcością. Zafascynowanie kulturą ludotakże i sięgnięcie po przewodników etnograficz­ nych w swoich poszukiwaniach o czym mówił pan profesor Robotycki - w ogóle te wyprawy do kręgu kultury ludowej, to było pewnym zetknięciem się z sy~ tuacją obcości. I można by zatem powiedzieć, że wła¬ śnie te wyprstwy musiały doprowadzić w końcu do ter' ra i n c o m i t a iaka dla współczesnego człowieka jest starożytność bo jednak jesteśmy pod t y m względem t u lokalnie wviâlowieni przez czterdzieści lat takiej a nie innei edukacji T o iest ziemia dziś znana przeważnie sner alisrom 7reszta dla mnie iest to rvs snecvficznv rharakrervstvrznv dla poszukiwań iakie sie nodeimu iernrai w T a r d L n i r a r h " Rn t w i ś c i e można no wiedzieć, że każdy artysta, człowiek teatru,'reżyser bio­ rąc na warsztat jakieś dzieło zwraca się do'specjalistów od danej epoki, czyta krytyków literackich, opiera się na jakiejś wiedzy naukowej. A l e wydaje m i się, że t u ­ taj jest to rys bardzo znamienny, szczególny. Spośród wszystkich przymiotników jakimi określano, czy moż­ na by określać teatr „Gardzienice", uderzył mnie ten użyty przez profesora Schechnera podczas dyskusji pa­ nelowej w Krakowie, a mianowicie, że jest to teatr postmodernistyczny. Zapamiętałem to, bo było to ude­ rzające chyba nie tylko dla mnie. W odpowiedzi Staniewski ogłosił ze sceny koniec postmodernizmu. M o ­ że jeszcze wrócimy do tego wątku. W przeciwieństwie do diagnozy Schechnera dla mnie „Gardzienice" to nie teatr postmodernistyczny, także nie teatr antropo- I logiczny, czy etnograficzny lecz teatr hermeneutyczny, który potrzebuje pomocy znawców, naukowców, filo­ logów, w tym przypadku filologów klasycznych, histo­ ryków starożytności, żeby pokonać tę obcość i wejść na tę współcześnie właśnie nieznaną, zapomnianą, czy niezrozumiałą ziemię i znaleźć się w kręgu jej mowy. I w rezultacie pokazywać, to, o czym pan profesor po­ wiedział. Że jest to odczytanie Apulejusza skierowane | do współczesności. Nie jest to łekcja martwego języka. Zresztą ta druga część jakby eksplikacji, to zgromadze­ nie po spektaklu, gdzie pokazuje się drogę dochodze­ nia do utworu, tworzy coś takiego, co już nie jest te­ atrem co nie jest czystymi studiami ale zdaje relację ze studiowania, jest swego rodzaju studium przedmio­ t u . I jest tam też sporo elementów zabawy, w samej prezentacji, w odsłanianiu warsztatu, w tej eksplikacji zawarty jest finał spotkania z nieznaną, zapomnianą, albo jeszcze niekiedy obcą, niezrozumiałą kulturą,} przeniesienie jej, przełożenie na język współczesny, i Przecież całe te partie „wykładu" Staniewskiego o t y m - jak mówiąc językiem współczesnym - „globalistyczna" była sytuacja w starożytności, jak nie mamy! do czynienia z jedną, czystą sytuacją kulturową w sta­ rożytności, że to są wątki wędrowne, że to są migracje idei, krążenie wierzeń, tekstów, pokazują w jaki spój sób ów przekład się dokonuje. Dlatego widzę tu wła­ śnie jedno z określeń dla tych działań podejmowa­ nych przez „Gardzienice" jako działanie hermeneutyczne. Jeżeli przypomnieć ten rys hermeneutyki, o której mówi się, że kiedy, jakaś ttadycja, jakiś języki zostaje zapomniany, niezrozumiały, pottzebuje odczy-f tania, potrzebuje interpretacji, to wtedy pojawia się hermeneuta. W t e d y sięga się do specjalistów, a tych, na różnych etapach działalności „Gardzienic" było przecież bardzo wielu. Moje doświadczenia spotkania z „Gardzienicami", jest też bardzo świeże. Mógłbym powiedzieć, że towa­ rzyszyłem „Gardzienicom" z oddali. Zaczęło się to od tego numeru teatralnego „Kontekstów", przygotowy¬ wanego przez ówczesnego redaktora naczelnego Alek­ sandra Jackowskiego 1 Konteksty" 1-2/19911 gdzie tylko c zytałem artykuły wtedy powsi ałe tutaj parnietam teksty pana Mariusza Gołaja Tomka Rodowicza oraz relacje innyc h uczestr lików tefi o teatru założycie­ li nć źnieiszego teat ru Wegaity" Pogranicza" - Wa cława Sohastka K r z y s z t o f o L ż V w s k L o Właściwie doniero nierws™ r J n r r y i e r h a ł e r n tu Ho Gardzenie J ^ I m roku A 1 P LII ren rałv r.as słyszałem d w zesziym roku. £ i e przez ten ca y czas s y a koiegow antropologów o organizowanym przez. w a i spotkaniacn, sesjach n a u k o w y m , jako nieoyto oka by mógłbym wziąć w ruch udział, ciągle jednak Dyl toj dla mnie przykład takiego teatru, który bardzo umiejętme sięgał do znawców i tacnowcow ^y swoicn poszli* 200 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH kiwaniach. Pamiętam wasz występ na Senatorskiej w Warszawie, co się paradoksalnie kłóciło całkowicie z tą ideą porzucenia miasta, cywilizacji, osadzenia się tutaj, wędrowania po wsiach i zbierania od tych star­ szych osób, tekstów, pieśni, materiału do przedsta­ wień. A jednak przyjechaliście do Warszawy. Pamię­ tam, że przy Awwakumie współpracował z wami teolog Michał Klinger, od którego, jak i od innych dowie­ działem się, że „jest to najważniejszy w ogóle teatr na świecie". V(^e wspomnianym numerze „Kontekstów" jest zamieszczony tekst Michała Klingera, relacja, ra­ port z waszej wyprawy do klasztoru św. Onufrego, klasztoru prawosławnego w labłecznei nad Bugiem. F 6 J 1 o I mogłem to oglądać w nienaturalnych wnętrzach Pa­ łacu Prymasowskiego na Senatorskiej. Awwakum. I to bvło dla mnie fascvnuiace to co tutai orzv okazji Metamorfoz tvch SYrnDoziow'krakowskichi udziału orzv budowaniu tego spektaklu filologów znalazło swói I v w v r a z mianowicie że t e n r v s hermeneutvrznv s i e L e do' ałehokirh studiów f i l o W i r z n v r k feolo p i r m v r b rzv antronolocnrznvrh w s n n t k a n L h z dana L vria U l L o w a bvł I l e lu W s ODecny. obernv czy Pzv to DbeC trauycją Kulturową Dyi stare w aas dzie Bizancjum i prawosławie w Awwakumie czy to będzie starożytność przy Metamorfozach, czy średniow eczne Carmma Burana - t u ieszcze iedńo wsnomnie ni, snotkani, , mn.vkoloaiern nrof Mirb.łern Rristi spotkania muzykologlem prot. Micnaiem M i s t i ­ ge em i udzmi teatru w Warszawie. Ula mnie zawsze byt to taki znamienny rys, bo ja powiadam ze w każ­ dym działaniu artystycznym, teatralnym, takie studia się odbywa. Ale pytanie: czy aż właśnie takie, tak głę­ bokie, żeby zwoływać i organizować sesje naukowe, ro­ bić przy tym sympozjony, festiwale, zapraszać znawców ze świata w danej dziedzinie. T o wszystko jeszcze raz świadczy, że to jest coś więcej niż teatr. Że to jest rze­ czywiście też ośrodek myśli hermeneutycznej. i gdzie indziej, dokąd docierał teatr, przypomina trochę frazerowskie poszukiwanie uniwersalnej formuły rytu­ ału, jak to czyniono w X I X wieku. Staniewski i jego grupa trafiają do marginalnych kultur lub zbiorowości, które rytuały na różne sposoby uprawiają. By nie pozo­ stawać jednak ewolucjonistami musimy przyjąć tezy współczesnej antropologii, a ta powiada, że świat jest dzisiaj zdesakralizowany, kultury zatraciły wiele z m i ­ tycznych i rytualnych wymiarów, w których były kiedyś zatopione. Mówi się przecież o desemantyzacji rytuału i coraz częstszym jego komercyjnym charakterze. Pro­ ces ten nie ominął nawet bardzo izolowanych, wyda­ wało by się, terenów. Turystyka i podróż (również ta teatralna) to jeden z wymiarów globalizacji. Współcze­ sny przechodzień - turysta uczestniczy i "ównocześnie w kilku różnych modelach cywilizacyjnych lub socjokulturowych I za każdym razem musi znaleźć regułę nostenowania odnowiadaiaca svtuacii w którei aktual nie sie znalazł Prawda iest że to uczestnictwo ma cha rakter nowierżrhownv a l e t o znowu iest cecha wsnół rzesnem swidtd świata łmlhm, stwierdzenia kKiy rv' czesnego Kuuuiy. Te l e banalne udiidiue siwieiuzeuia ją jednak za sobą ważne dla nas pytanie czy w proce¬ sie nowoczesnej komunikacji nie zaciera się warstwa rytualna kultur, tak istotna dla prawdziwości relacji międzyludzkich. W każdych poszukiwaniach odbywa­ jących się na pograniczu teatru i innych form komuni­ kowania przyjmuje się, że mito-poetycki sposób widze­ nia świata jest bardziej autentyczny z punktu widzenia ekspresji osobowości. Odrzuca się tu socjologiczną me­ taforę „rola społeczna" jako fałszującą osobowość. - Zbigniew T a r a n i e n k o : Wcale nie jestem pewien, czy nie jest zupełnie odwrotnie, to znaczy, czy to co pan powiedział nie jest właśnie mitotwórczą interpretacją naszej cywilizacji - kulturową i naukową. Może czymś Czesław Robotycki: Trzeba zwrócić uwagę, że po­ wstaje pewien rodzaj nieporozumienia, gdy kulturę l u ­ dową rozumie się jako atrybut grupy społecznej. Jeżeli natomiast potraktuje się ją jako rodzaj struktury świa­ domościowej, która organizuje percepcję świata, a któ­ rej mechanizmem podstawowym jest myślenie o cha­ rakterze mito-magicznym lub mitologiczno-rytualnym, to można powiedzieć, że teatr „Gardzienice" świado­ mie lub instynktownie poszukiwał elementów tegoż funkcjonującego jeszcze mitu i żywego rytuału. Nato­ miast ciągle ciekawą kwestią z punktu widzenia antro­ pologa jest to, co mnie w Teatrze gardzienickim zawsze intrygowało Jest to teatr który działa w zgodzie z pew** ną myślą etnologiczną. Zakłada ona wspólną ludzką postawę wobec świata właśnie rytualno - mitolo giczna. Poszukiwanie elementów rytuałów poprzez nrzetamvwanie svtuacii obcości nie tvlko w Polsce ale również poprzez wyprawy dö Hucułów, Meksyku 201 423 O d lewej: Zbigniew Benedyktowicz, A n n a W y k a , Ireneusz Guszpit. Fot. Przemek Sieraczyński �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH innym były poszukiwania Staniewskiego i grupy m u to¬ warzyszącej, która rozrastała się i zmieniała. Niektóre poszukiwania były właśnie etnograficzne i rejestracyjne a część zespołu - dotąd istniejąca - szukała zupełnie czegoś innego. Myślę, że to było poszukiwanie źródeł i poszukiwanie prawdy przy widzeniu zafałszowania ca­ łej rzeczywistości. T o była droga Staniewskiego, jego poszukiwanie źródeł, to działalność życiowo-artystyczna niewątpliwie... wszystko, tego, co o „Gardzienicach" należy napisać, nie napisano, tylko że coś tu jest zafałszowane, że moż­ na jeszcze grzebać się w tym głębiej i coś ważnego od­ naleźć. Włodek się zgodził na to, żeby przez parę mie­ sięcy męczyć go rozmowami. T o było trudne: zaczął uciekać przede mną w różny sposób. Czesław Robotycki: T o nie ma konfliktu, sporu 0 życiu, o czymś innym, o prywatnościach. Pewne rze­ czy zostały wyjaśnione. Wielokrotnie pisałem o teatrze Pytania były zadawane wielokrotnie. Rozmowy się odbywały czasami do piątej rano, niezależnie od tego, że pora była jak najmniej stosowna. Ostatnio nawet nie rozmawiamy o teatrze, bo nie ma potrzeby. Tylko między nami! 1 moje zdanie na ten temat jest oczywiste. Dorzucę jed­ nak parę uwag. Uciążliwe odkrywanie tego, co jest ewentualną prawdą, prawdziwym stosunkiem między ludźmi, przy odczuwaniu wspólnoty jako czegoś bez¬ względnie koniecznego w czasie, kiedy jesteśmy między ludźmi, buduje „Gardzienice" cały czas, nawet w tej chwili. Bez tego ten teatr inaczej by wyglądał. Byłby ja­ kimś prywatnym eksperymentem, szaloną fantazją, ostatecznie czymś mało wartościowym. T o wspólnoto­ we poszukiwanie dawnych źródeł jest jednak bardzo szybko przekształcane ze względu na temperament Sta­ niewskiego. O n musi przetwarzać, przerabiać, wyciągać z tego esencję, budować nową strukturę - taką, która zostanie zaakceptowana w pełni jako dzieło artystycz­ ne. Właściwie - dąży do doskonałości w każdej realiza­ cji. I to jest piętno; jeżeli w tym wszystkim będzie jakiś drobny błąd, surowa reakcja Staniewskiego jest nie¬ unikniona. Cel artystyczny tworzy ostatecznie Gcir* dzienice" w każdym przypadku A czy jest to rytuał mi sterium czy teatr? Czy iest to nanrawde ważne? To tu Zbigniew T a r a n i e n k o : Natomiast nie było to świadome poszukiwanie od samego początku tego, co my dzisiaj nazywamy rytuałem czy misterium, tylko wynikło gdzieś po drodze. Była to nawet ucieczka od rytuału i droga k u życiu. Zabawa w poszukiwanie rytu­ ału i stworzenie tego rodzaju ceremonii była dokona­ na przez Grotowskiego wcześniej. Rytuał Apocalypsis cum figuris, można było powtarzać w nieskończoność, jako środek obrzędu, który narastał wokół sacrum. Po tym były techniki szukania nowego związku z przyro­ dą, sprawdzane po to, żeby dalej konstruować jakieś przedziwne rytuały. Jak spotkałem się z teatrem Sta­ niewskiego? Spotkałem się z teatrem Staniewskiego poprzez informacje dawane m i przez sąsiada i studen­ ta jednocześnie Leszka Kolankiewicza, który odwie­ dzał mnie czasem jeszcze pod koniec lat siedemdzie­ siątych. Ale odrzucałem poszukiwania Grotowskiego, to brzezinkowe udawanie odszukiwanie nie wiadomo czego rekonstruowanie Nie miałem zaufania do po szukiwań młodej grupy jakiejś kultury ludowej która iesr r a k a sama a k k i , l n r a neludowa nasza mieiska z tvmi wszystkim i wadami Przez lata nie oglądałem Pardonie" ale < * W ś n o d r o d z e z o h a r z y ł e m świetny spektakl Awwakumu. Po latach dopiero, poszukując śladów udanego poszukiwania teatralnego wykorzy­ stującego nowe źródła do książki, też po rozmowie z Kolankiewiczem spotkałem się ze Staniewskim. Naj­ pierw w Teatrze Studio potem w „Gardzienicach". Chodziliśmy dosyć dziwnie tutaj po drogach i po mie­ dzach, rozmowa odbywała się na spacerze. Obchodzi­ liśmy siebie wokół. Włodek wietrzył we mnie inteli­ genta z miasta, jakiegoś dziennikarza, który zacznie znowu jakieś niepotrzebne historie pisać, ja w n i m j u rodiwego chłopomana, który nie wiadomo po co robi wiejską kulturę. I tak to się wszystko zaczynało. Po paru miesiącach okazało się jednak, że nie jesteśmy tymi osobami za które braliśmy się na samym począt­ ku, ani „Gardzienice" nie Sc| W ogóle tym, za co się je bierze. Coś mnie zaczęło inspirować, żeby bardziej ten teatr poznać. Po przestudiowaniu całego archiwum i artykułów, które tam były, stwierdziłem, że mimo rai m o ż e n w h v r a d w e r s a r z a m i a l e l e n i e i z o s t a w i ć r n sn bie na drugą część Włodzimierz Lengauer: Ja rezerwuję sobie też prawo do powrotu do tego wątku, na który pan Staniewski udzielił m i już trochę odpowiedzi, który dalej mnie interesuje całkiem przyziemnie - po prostu bar­ dzo zawodowo; ta sprawa co z kultury antycznej, co ze starożytności dzisiaj i kto może jeszcze brać i jak bierze. I tu bardzo dziękuję za tę odpowiedź, ja bym tylko chciał powiedzieć zupełnie osobiście, że dzięki temu ja się spotkałem z „Gardzienicami" i dzięki temu, że pan I sięgnął do Apulejusza, wobec tego to był szczególnie dla mnie osobiście ważny wątek. A l e właśnie wracając do tego momentu mojego spotkania z „Gardzienica­ m i " który w t y m porządku chronologicznym miał sie tu jako pierwszy pojawić, to chciałem powiedzieć to co już kiedyś jakiejś okazji mówiłem la zostałem po raz pierwszy zaproszony do Gardzienic" z inicjatywy redakcji Dialogu" bo tam planowano dyskusie o Me tamorfLdch lak tu Jechałem to wiedziałem trochę o tym przedstawieniu ale właściwie niewiele Wtedzia- 202 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH i fem już wtedy to, że niektórzy moi koledzy twierdzą, że nie ma to nic wspólnego z tekstem. I muszę powie­ dzieć, nie wiem czy to odpowiada intencjom pana, pa­ nie Włodzimierzu, ale kiedy oglądałem ten spektakl to doszedłem do wniosku, że pan to odczytał znakomicie, co więcej, że pan jest Apulejuszem, jeśli tak to można powiedzieć. Włodzimierz Staniewski: T o chciałem panu pod­ powiedzieć właśnie. Tyle, że raczej zoślonym Lucju­ szem. Włodzimierz Lengauer: T o cieszę się bardzo, że trafiłem, właśnie to było moje wrażenie, którego potem może w dyskusji tak nie sformułowałem. Pan jest A p u ­ lejuszem. Włodzimierz Staniewski: N o raczej Lucjuszem. Włodzimierz Lengauer: N i e . Jeżeli Lucjusz jest także troszkę Apulejuszem, to prawda. Jadąc na ten spektakl myślałem o tekście głównie. T e n tekst mnie intrygował od lat i intryguje dalej. T e n tekst jest bo­ wiem dziełem człowieka o niezmiernie subtelnym wy­ kształceniu i subtelnym umyśle, myśliciela, platonika. I ten tekst mówi właśnie to, co by Pan mógł odpowie­ dzieć odpowiadając m i . O n mówi o tych rzeczach bar­ dzo ważnych, uniwersalnych i wielkich w sposób wyda­ wałoby się pozornie wulgarny, co zwłaszcza dobrze wy­ chodzi jeżeli czyta się po łacinie, bo przekład Jędrkiewicza nie jest może t u najbardziej trafiony. T o jest taka łacina fascynująca, czasem zresztą wymagająca stu­ diów żeby ją dobrze zrozumieć łacina vulgaris w tym właściwym sensie przymiotnika vulgaris z tego okresu I to jest pewien zabieg ze strony Apulejusza, zabieg świadomy. W sposób pozornie nawet nie prosty lecz prostacki jeśli tak można powiedzieć celowo i świado mie mówi o rzeczach wysokich i rzeczach subtelnych bo nrzez to chce właśnie coś powiedzieć chce coś skonfrontować T rllafecro właśniesrwierdziłem jeTApm^rzem stwierdziłem, że nan pan Włodzimierz Staniewski: Jednak raczej Lucju­ szem. Bohaterem wymyślonym, który odbywa podróż w nieznane. Włodzimierz Lengauer: Przepraszam, ale właśnie Apulejusz też tak sobie siebie wyobrażał. Włodzimierz Staniewski: Taka jest interpretacja postaci. Apulejusz był człowiekiem renesansu, jak by­ śmy dziś powiedzieli, człowiekiem, który należał do jed­ nych z najwybitniejszych postaci swojej epoki, człowie­ kiem nie tylko bardzo wysoko i w różnych dziedzinach wykształconym, ale również swego rodzaju dandysem tamtejszej epoki. Był ulubieńcem socjety i równocze­ śnie człowiekiem, który sprawował wysokie funkcje społeczne. Był eksperymentatorem, narażającym się prowincjonalnej elicie, ale równocześnie człowiekiem niezwykłej urody, za którym kobiety szły jak w dym. Żaden z tych opisów nie pasuje do mnie. C h ó r mieszany: (śmiech) Włodzimierz Staniewski: Był człowiekiem, które­ mu za życia stawiano popiersia, a jednocześnie prowo­ katorem, który prowokował z całą bezwzględnością i z pewnym można powiedzieć cynizmem, czego też bym sobie nie przypisywał. Był muzykiem, o czym nie pamię­ tamy i poetą. Ponad wszystko jednak był awanturni­ kiem i tutaj, gdyby szacowne gremium zechciało przypi­ sać m i tę cechę, to byłbym bardzo rad. Natomiast k i m jest Lucjusz? Lucjusz jest podróżnikiem, jest kimś kto robi wyprawy i kto jest człowiekiem nieposkromionej ciekawości. Ta ciekawość pcha go do wędrówek. To jest ktoś taki, kto później był w naszej literatutze Miko­ łajem Doświadczyńskim. Lucjusz odbywa podróż, spoty­ ka wieśniaków po drodze którzy opowiadają dziwaczne p > y P JH historie, potem wdaje się w awanturę z dziwnymi kobie­ tami które prokurują mu sytuację rodem z Rabelais w u l g a r nn aą i w vch k wvy n p i s z w vy m a l u ji z tLyi.11, KtLóUr iyycchn lniad dzisieiszei U^IMCJSZCJ wsi aż nadto. Nagle pojawia się coś, co Tomasz Mann nazywał kulisami czasu. W tym jest jakieś pęknięcie i pojawia się rzeczywistość oniryczna. Ta rzeczywistość oniryczna powoli staje się rzeczywistością mityczną. To jest obraz człowieka, który z powodu ciekawości dopro­ wadza do sytuacji ekstremalnej, granicznej. Do kulminanty, która jest momentem poczęcia mitu. Co najbardziej interesujące, to nawet nie momenty kulminacyjne u Apulejusza, np. zamiana w osła, tylko że to wszystko prowadzi nas do obrzędu, do rytuału i do misterium. X I Księga, to pęknięcie rzeczywistości pro­ zaicznej eezvstencii niższeeo rzędu to pękniecie pro¬ wadzi nas do sytuacji obrzędowej, dó misteriów i do mi- l rl2' i nSrili n r ^ L Wo toloaii T taka wierze iest knlrura ludowa W kulturze ludowej mamy do czynienia z takimi procesami, w któ­ rych struktury życia powszedniego struktury zjawisk niższego rzędu w dziwny sposób nagle są przełamywane i prowadzą nas do rzeczywistości wyższego tzędu do rzeczywistości albo onuycznej, albę mitologicznej. I te­ raz tak, artysta ma do wyboru, albo potraktować ten rodzaj wędrówki podobny wędrówce Apulejusza jako materiał do interpretacji uwspółcześniającej literaturę starożytną, autentyzujący ją i poprzez tą literaturę po­ zwalający interpretować „dzisiejszość". Albo sięgać do tych sfer, które prowadzą nas do rzeczywistości mitolo­ gicznej. Ta konfrontacja dwóch światów zawsze była dla mnie sprawą najważniejszą. Mitologia jaka nam jest 203 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANGOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH Siedzą od lewej: Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Czesław Robotycki, Włodzimierz Staniewski. Fot. Przemek Sieraczyński dana to mitologia starożytnej Grecji. I nawet jeśli mó­ wimy o naszej mitologii słowiańskiej, to tak czy inaczej musimy w ostatecznym rozrachunku wylądować w m i ­ tologii śródziemnomorskiej. Czesław Robotycki: Można ad vocem jedno słowo tylko, jedno zdanie komentarza? Jednak jaki trzeba mieć rodzaj świadomości metatekstowej, żeby to wszystko robić i w ten sposób odczytywać. Dla mnie dowodem na to jest język pojęć i kategorii kulturo­ wych, jakich użyłeś do opisu sytuacji Apulejusza. Mó­ wiłeś o człowieku renesansu, o Doświadczyńskim i i n ­ nych. A więc jednak to wszystko przez naszą metatekstową kulturę musi być przefiltrowane. Bo gdy mówi­ my, że droga naturalna powinna być pozbawiona metatekstowego języka, to jest to wielka złuda. Nie można opisać świata za pomocą jednego języka. Opis to nie­ ustanny przekład. Włodzimierz Staniewski: Może zdziwicie się Pań­ stwo jeżeli powiem, że u początku każdego naszego spektaklu zawsze stoi książka, literatura. Zawsze stoi l i ­ teratura, zawsze stoi określone dzieło literackie. I cały wysiłek sprowadza się do wpisania w to dzieło własnych doświadczeń. Oczywiście można dzieło literackie inter­ pretować w teatrze, ale mój stosunek do sztuki, do rze­ czywistości jest taki jak stosunek Apulejusza. To zna­ czy, uważam, że artysta nie ma prawa, jeżeli mogę sobie pozwolić na dogmatyczne stwietdzenie, nie ma prawa I powoływać utwotu jeżeli nie przepuści go przez siebie. Stąd te Wyprawy. Najpierw literatura - czytanie litera­ tury a potem doświadczenia - życiowe doświadczenia. Krystyna Bartol: Chciałabym powrócić do tego wątku, który pan doktor Benedyktowicz zaproponował jako pierwszy punkt naszej dyskusji, naszej rozmowy. Moje kontakty z „Gardzienicami". Państwo wypowia­ dają się obszernie na ten temat, wspominają, przypomi­ nają sobie pierwsze kontakty. Ja powiem bardzo krót­ ko, bo też te kontakty są bardzo krótkie. A l e na po- j czątku chciałam sprostować wypowiedź pana profesora Lengauera, który sobie przypisywał najkrótszy staż tych kontaktów. Otóż ja się upomnę o własną osobę, jako że po raz pierwszy dziś jestem w Gardzienicach. A jeśli chodzi o pierwszy kontakt z „Gardzienicami", wiąże się on z nazwiskiem Rychłego Macieja I bardzo żałuje że oan Maciej Rychły gdzieś zniknął ale myślę że nie miałby nic przeciwko temu gdvbvm orzypomniała te pierwsze kontakty T o był kwiecień 1999 roku o ile Pamiętam kiedy pan Maciej Rychły zadzwonił dómnie z prośba o'mój przekład z greki na iezvk polski trakti tu Pseudo-Plutarcha o muzyce. T o był właśnie okres 204 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH gdy pan Maciej pracował nad rekonstrukcją muzyki do Metamorfoz. I ten pierwszy kontakt był taki: próbowa­ liśmy się umówić na jakiś termin i ja wyznaczam godzi­ nę i pamiętam (myślę że pan Maciej za złe m i tego nie będzie miał, że to powiem), mówi: „Dlaczego pani się chce umawiać na konkretną godzinę, to jest takie stre­ sujące." W końcu do spotkania doszło i moją pierwszą myślą było: to interesujący ludzie, którzy podchodzą tak inaczej do sprawy, w świecie terminów, których trzeba dotrzymywać, mówi m i , że to takie stresujące. Spotkaliśmy się, książkę przekazałam; potem był paź­ dziernik - Kraków i zobaczyłam, usłyszałam Metamor­ fozy. Można by zapytać, jakie wrażenie. Ja bym tu chciała powiedzieć, panie Włodzimierzu, że to nie było tylko wrażenie, to pewnego rodzaju porażenie, jakiego słucHacz doznaje patrząc oglądajcie ten spektakl. A l e na temat tej muzyczności, duchowości, czy ruchu m u zvczne2fo jaki generuje ta TTiLizvka w sensie i somatvcz ' i duchowym oraz pewnej zbieżności która misie od razu narzuca iako osobie czyfaiacei teksty greckie mówiące właśnie na temat działania muzyki na ciało i duszę. Jeśli państwo pozwolą to więcej powiedziała¬ bym o tym jutro. demii Muzycznej. Dzięki istnieniu współczesnej trans­ krypcji nutowej udało m i się doprowadzić do urucho­ mienia akompaniamentu i śpiewu, ale już taniec oka­ zał się trudnością nie do pokonania. Oczywiście zwra­ całem się do wykładowców ze szkoły muzycznej, Wyż­ szej Szkoły Muzycznej wówczas chyba jeszcze. Nie po­ dejrzewam żeby, tzn. - nie śmiem podejrzewać, żeby przyczyną był brak kwalifikacji, ale na pewno wiązało się to za świadomością trudności przedsięwzięcia. M i ­ mo pomocy i zaangażowania kilkorga profesorów by­ łem skazany na zaprzestanie eksperymentu. Tymcza­ sem tutaj zobaczyłem to ożywione i to ożywione z dużą dbałością, moim zdaniem, również o detale. W warsz­ tatach niestety nie w pełni uczestniczyłem, ale z tego co czytałem wiem, że państwo przeszli bardzo szczegó­ łowe studia nad gestem zapisanym czy odmalowanym w zabytkach antycznych. T o wszystko tutaj było widać i nrzestałem sie wówczas dziwić że państwo siegaia DO różnych autorów różnych soecialistów Tak samo zo nentowałem sie ńa miejscu turni że książka o którei istnieniu może parę osób w Polsce w ogóle wiedziało, mianowicie Ancient Greek Musie Westa — jest tutaj u Państwa w kilku egzemplarzach w księgozbiorze. Co więcej, dokładnie przestudiowana, przetrawiona. Jerzy D a n i e l e w i c z : Chciałbym również podjąć wą­ tek autobiograficzny, ale oczywiście w związku z „Gardzienicami" i z charakterystyką pewnego aspektu, któ­ ry dał się już wtedy zauważyć. Otóż niespodziewanie otrzymałem zaproszenie do wystąpienia z wykładem w Akademii gardzienickiej na początku 1998 roku. I tak trochę intuicyjnie, byłem tam bowiem zaproszony głównie jako autor Liryki starożytnej Grecji, wybrałem temat Liryka grecka z perspektywy wykonawczej. Przyje­ chałem tutaj i już po pierwszych zdaniach zorientowa­ łem się, że odbiór tego mojego referatu jest zupełnie i n ­ ny niż w gremiach, przed którymi dotychczas występo­ wałem. Po prostu państwo przyjmowali moje wystąpie­ nie, jakby to powiedzieć, bardzo osobiście. Widać było osobiste zaangażowanie, zaciekawienie różnymi aspek­ tami technicznymi. Nie zawsze byłem w stanie odpo¬ wiedzieć chociażby z braku materiału ale również z własne niewiedzy na wszystkie pytania. Przestałem sie dziwić temu zainteresowaniu i temu praktycznemu Pomijam całą wizję artystyczną i zamysł reżyserski, potraktowanie źródła literackiego. A l e już w tym jed­ nym wycinku widać Państwa niesłychanie rzetelne, a równocześnie twórcze podejście. nachyleniu « ł v t e m s a m e m d n i a w i e c z o r e m „irzałem no raz n i e r w L wówczas Lii niezwykłei Metamorfoz n r a r v 'ożywienia ParWwo d o k o ' mnzyti crerkieT A więc ożywienia i słowa, iigestu, i tańca, i ś p i e w Czyli właściwie tego, co jest chyba jedną z najtrudniej­ szych rzeczy do uzyskania. Zrozumiałem, jaką strasznie ttudną drogę państwo wtedy musieli mieć za sobą. Ja miałem taki bardzo skromny epizod w Poznaniu, gdy usiłowałam zainscenizować najlepiej zachowany doku­ ment muzyki greckiej, mianowicie Pean delficki Limeniosa, z pomocą studentów filologii klasycznej i A k a ­ A n n a W y k a : T o jest takie ad vocem, które miało być ze dwadzieścia problemów wcześniej, ale ponieważ tak gęsta już jest ta rozmowa, może troszeczkę zróbmy ją na moment lżejszą. Po pierwsze kiedy pan Włodzi­ mierz Staniewski używa terminu artysta, to tutaj z ko­ lei ja bym bardzo lubiła jeden przymiotnik. Państwo udowodnili, że jest on konieczny w tym przypadku. Nie wystarczy powiedzieć: artysta. Włodek powiedział dwa razy „artysta musi zdecydować tak, tak, tak". Nie, nie artysta. Myślący artysta. T o jest pierwszy komentarz. Drugi jest taki, że wtedy kiedy szanowny pan redaktor przyszedł na Senatorską, to ja wtedy z niej uciekłam. I to był chyba jedyny przypadek, kiedy „Gardzienice" były w Warszawie, a ja nie byłam na ich spektaklu. Przyszłam: wtedy Włodek usiłował zrobić przestrzeń nadająca sie do /\.\vvoo}iMTi\ci z teso korytarza Pałacu Prymasowskiego na Senatorskiej Mieszał takie czarne olbrzymie płachty. Mnie to sie wydawało absolutnie nie do zniesienia snekfakl w tych warunkach aczkol wiek rozumiałam że nrzviał konwencie skoro sie nokazuje kulturę polską, pokazują się tak zwane najlepsze polskie teatry w Warszawie podczas Spotkań Teatral­ nych, no to trzeba zrobić co się da, by pozostać sobą w takich sztucznych warunkach przestrzennych. Dla­ czego to mówię? Bo jedna z najistotniejszych rzeczy zo- 205 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH stała już tu wcześniej powiedziana. Metoda pracy „Gardzienic", to jest M E T O D A , proszę Państwa, same du­ że litery. T o znaczy, że zazwyczaj, normalnie, trzeba by­ ło tutaj, do „Gardzienic", przyjechać, tak jak Irek po­ wiedział, trzeba było się pofatygować. Co nie wszystkim ludziom się chciało. Tak zwanej „watszawce" na ogół się nie chciało. Dopóki się nie stała grupa modna i sno­ bizmem warszawskim było znać spektakle „Gardzie­ nic", wszystko jedno czy się rozumiało cokolwiek z te­ go czy nie. N o tak. Bo to było i jest spotykanie się z ludźmi, wymiana doświadczeń człowieka z człowie­ kiem, człowieka się uczenie. I zarówno trzeba było zro­ bić ten krok, zaryzykować i przyjechać tutaj, jak też ktoś mógł pójść, tak jak ty mogłeś pójść czy ileś osób mogło pójść na Wyprawę. Mnie t u nie było, jak poli­ czyłam, pięć lat; z powodów losowych niestety nie mo** głam tutaj przyjechać. N o ale na szczęście mogłam sie spotkać w takich umownych warunkach jak Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. T o jest bardzo waż ne wędrówka wynrawa Doznawanie nrzez wedrowa' nie W D i a W J n rprzeu z e d idty lary zostało dosiad' nie. w „i^idiogu zosidio onisane opisane uoswiau czenie Wyprawy przez pewnego młodego człowieka Może jutro o tym opowiem, ponieważ to jest bardzo specyficzne doświadczenie uczestnictwa w spektaklu Awwakuma, nie w gardzienickiej kaplicy, tylko w klombie, gdzie tkwiłam. I może to był jeszcze ciekaw­ szy spektakl niż ten, który był w środku kaplicy, ponie­ waż mogłam się skoncentrować wyłącznie na głosach i dźwiękach, czyli wsłuchiwać się w struktutę muzycz­ ną niż być rozpraszanym przez działania aktora. Jeszcze jedną chciałam rzecz powiedzieć. Ja muszę się trochę wytłumaczyć z tej dziecięcej chotoby socjologiczności. Powiedziałabym, to jest taka dziecięca choroba zawodowości. Gdy człowiek startuje w zawodzie jakimś, to stara się być właśnie taki: a to socjolog, a to ktoś tam. Dzisiaj staram się w ogóle nie używać tego słowa, jeże­ li już to socjolog kultury. T o czego bym się bała jutro, to żebyśmy się dzielili na dyscypliny. Takie niebezpieczeń¬ stwo zawisło, wydaje m i się, nad nami. Kiedy powie­ dzieliśmy że musimy postawić sobie jakieś granice Oczywiście w każdej rozmowie wstennie mu.sim.v DO'* stawić sobie jakieś granice. A l e akurat to jest takie mieisce które świetnie pilnuje granic wtedy kiedy t r z e L i c h pilnować A jeżeli robi sie jakieś sztuczne ba wiedzmy, że chodzi o aktorstwo o r g a n i c z n e . Orga­ niczne tzn. takie, które przekracza dualizm duszy i cia­ ła. Termin: psychosomatyczny nie wydaje m i się wy­ starczający dla słownego zbadania tego, nad czym od lat pracujecie. Dariusz Kosiński: W tym szacownym gronie czuję się trochę dziwnie - jak żółtodziób. To, co Państwo mówicie o pierwszych latach „Gardzienic" jest dla mnie już tylko legendą, niemal mitem. Ja tu po raz pierwszy przyjechałem zaledwie trzy lata temu, ze spo­ rą świadomością tego, gdzie i po co jadę. Nie była to Wyprawa w Nieznane, ale bardziej wycieczka do te-1 atru. Przyjechałem jako widz, ciekaw, jak to, co oglą­ dałem w innych warunkach, funkcjonuje w swoim na­ turalnym środowisku. I na tej pozycji widza w pewnym sensie nadal pozostaję. Jestem cały czas człowiekiem z zewnątrz, odczuwającym zarazem (żeby już sprawę osobistych relacji do końca wyświetlić) OWO Z ZC' wnątrz" jako rodzaj niespełnienia. Patrząc na „Gardzienice" odczuwam bowiem zawsze swoistą zazdrość i żal, że nie dane m i było od początku uczestniczyć w czymś tak istotnym i szlachetnymA l e dyskomfort mojej obecności wśród Państwa ma też inną nieco ptzyczynę. Otóż jestem w tym gro­ nie osobą dziwną także z racji swego zawodu i swej pasji zarazem - ja bowiem zajmuję się historią teatru i to teatru XIX-wiecznego, mieszczańskiego, który uwielbiam. Zbigniew Benedyktowicz: T o co pan tu robi? Włodzimierz Staniewski: Ale, żeby ono było kom­ pletne to trzeba by powiedzieć psychosomatyczny. Dariusz Kosiński: N o właśnie - co ja tu robię? Od­ powiedź wcale nie jest taka trudna - szukam żywego teatru. I m lepiej poznaję teatr mieszczański - wciąż przez wielu uważany za „normalną" (to znaczy stano-! wiącą normę dla innych) formę teatru - tym wyraźniej widzę, że był on tak ściśle związany z przekonaniami i wartościami swego czasu, że jego istnienie poza nim jest fikcją. Bardzo istotne funkcje społeczne, które te­ atr ten pełnił, przejęły inne dziedziny sztuki i rozrywki. I teraz ważne pytanie - czy śmierć tego teatru „normal­ nego" oznacza śmierć teatru w ogóle? Dać na nie od­ powiedź może tylko spotkanie z teatrem żywym, to zna­ czy zaspakajającym prawdziwe, głębokie potrzeby ludz­ kie. Ja taki teatr znalazłem w Gardzienicach. Znała-!* złem tu teatr który nie tworzy dzieł do kontemplacji który żyje z dala od kultury Panteonu" który wynika' z życia i w życie z powrotem wchodzi lest wiec zarazem czymś wiecei niż rearr - iesr snosobem na nrzekrocze nie, przeniesienie się. A n n a W y k a : N o to już nie wdawajmy się, bardzo proszę, bo to rzeczywiście jest długa, długa debata. Po­ Wiele Państwo t u mówili o pracy naukowej, wiedzy.I Ja chciałbym natomiast powiedzieć, że dla mnie do¬ świadczenie spotkania z „Gardzienicami" jest czymś :u nery ro iesr bardzo niedobrze I okronnie sie cieszę że u s h L ł a m od f i l o l o g klasvrzneao n i e zawiodłam sie n a f L l T k i l ! ™ n o k k i m nrófesorze „słyszałam term^soma^ 206 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH pełnie innym. W październiku, przed jednym z krakow­ skich spektakli Metamorfoz spotkałem znajomego i n ­ formatyka zaciągniętego na przedstawienie przez na­ rzeczoną, który pytał mnie z niejakim lękiem: „Słuchaj, czy ja coś w ogóle zrozumiem?". Jego obawy były oba­ wami człowieka przyzwyczajonego do tego, że biorąc udział w „wydarzeniu kulturalnym" powinien podej­ mować określony wysiłek umysłowy. Po przedstawie­ niu spojrzałem na niego i muszę powiedzieć, że chyba po raz pierwszy w życiu widziałem kogoś w stanie tak organicznego zachwytu. T o po prostu z niego promie­ niowało. I dla mnie to właśnie jest zasadnicze doświad­ czenie „Gardzienic". Zbigniew Taranienko: Właśnie, późno i jutro moż­ na zapomnieć, a chcę powiedzieć coś jako adwersarz koncepcji Włodka misterium i rytuału, który się tutaj organicznie wplątał. Czy X I Księga Złotego Osła czyli Metamorfoz musiała kończyć to dzieło? Można to było zakończyć inaczej. Gdyby książka była napisana wcze­ śniej, deus ex machina pojawiłby się i wszystko szybko rozwiązał, jak to robiono w teatrze greckim. Misterium nie wynika z tego, iż całej sytuacji nie da się rozwiązać inaczej. Można ją rozwiązywać na przykład poprzez cud. Cud jest zupełnie czymś innym niż misterium. M i ­ sterium jest drogą do czegoś, co otwiera jakąś nową perspektywę, a cud jest rezultatem działania sytuacji oczywistej choć ponadnaturalnej — zastanej, gotowej tradycji. Poprzez cud albo magię też rozwiązuje się wie­ le problemów w kulturze ludowej. W całości mniema­ nie że misterium wynika z akcii to lekkie nadużycie interoretacyine Takie Doszukiwania zależą od różnicy miedzy kultura statyczna i dynamiczna sa uwarunko wane wtuacia kiedy rradycia iest i kiedy iakieiś trądy' riisienoszukuie Tn, wybór czysto artystyczny a nie ko n e r z n n ś ć W rżna Tak było n e w n i e w ńrzynadkń Apulejusza, który był w sytuacji poszukującego, coś bu¬ dującego. Był wykształconym człowiekiem, a Afryka była ważną prowincją wtedy w Cesarstwie. Jednak był stamtąd, skądś czerpał. Może też magię od Numidów? A misterium Izydy jest z A f r y k i , z Egiptu. W kulturze ludowej, załatwia się to przy pomocy cudu, a nie miste­ rium. Włodzimierz Staniewski: T o bardzo ciekawe spo­ strzeżenie. Tyle tylko, że o ile pamiętam, w starożytno­ ści, nawet do drugiego wieku, nawet trochę dalej w ogóle nie istniało pojęcie cudu. T o „wymyślili" chrześcijanie i to się bardzo długo cukrowało, to się bardzo długo kształtowało. Zbigniew T a r a n i e n k o : A l e analogicznym, wcze­ śniejszym rozwiązaniem - jak cud - był też deus ex ma­ china, który zjawiał się w końcu dramatu. W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Tak. Oczyszczenie, stworzenie sytuacji przejścia, transgresji mogło się od­ bywać tylko i wyłącznie przez misteria. Ja mówię o tym, co jest w Apulejuszu i co ja próbowałem przyjąć jako wskazówkę. Ostatnia scena Metamorfoz jest swego ro­ dzaju repliką X I Księgi z Apulejusza. Tomasz K u b i k o w s k i : Dobrze, skoro na mnie ko­ lej, to wątek autobiograficzny jest następujący: ja po raz pierwszy byłem tutaj dziesięć lat temu, chyba w czerwcu. Wtedy Carmina Burana były bardzo świeżą rzeczą, od niedawna pokazywaną publicznie. Awwakum, którego do tej pory nie widziałem, był pokazywa­ ny wraz z nimi, w pierwszej części wieczoru. Drugi raz natomiast byłem t u dopiero jesienią 1997, kiedy po raz pierwszy pokazywane były publicznie Metamorfozy. Tak się więc składa, że z tymi trzema przedstawieniami „Gardzienic" po raz pierwszy zetknąłem się właśnie t u ­ taj. Potem widziałem je jeszcze kilkakrotnie, w różnych miejscach i coraz bardziej cieszyłem się z tego pierwsze­ go zetknięcia: do dzisiaj jestem przekonany, że Awwakum w tej ciasnej kaplicy i Carmina w sali na dole, z ko­ niem na początku - to wydarzenia, których nie da się gdzie indziej w pełni powtórzyć. Wtedy, dziesięć lat te­ mu te przedstawienia wzbudziły mój czysty zachwyt i pamięć o n i m zachowałem bardzo wyraźnie. Natomiast o czym bardziej warto by pewnie powie­ dzieć, to o potrzebie dystansu, którą równocześnie po­ czułem. Czułem, że jakkolwiek to wspaniale, powinie­ nem zachować spojrzenie z zewnątrz, nie dać się wcią­ gnąć za mocno w tę orbitę. I znów, jeśli by w miarę sprawnie próbować wyłożyć tego przyczyny, to były chyba dwie, i o obydwu Państwo już napomykali. Pierwsza, to wspomniane przez pana Taranienkę spoj­ rzenie „przez Grotowskiego". Tak się składa, że od dziecka wychowałem się bardzo blisko Grotowskiego i Laboratorium: można rzec, że to była dla mnie pierw­ sza zastana w życiu rzeczywistość teatralna. Wyrosłem w tej surze 3. z kolei potem, kiedy jeździłem tam w wie­ ku nastoletnim, mogłem bardzo wyraźnie i bardzo, w jakimś sensie, boleśnie obserwować przekwitanie teeo mieisca W roku 1981 kiedy byłem tam na stażu to już sie naprawdę 'skończyło śmierć Antoniego łahoł k o w s k i e J uświadomiła to'wszystkim dobitnie I te z kolei doświadczenia wzmocniły mói naturalny przy y j y y y dojrzewaniu odruch Z jednej bowiem strony były to doświadczenia formujące i wpływające na całe dalsze życie: mogę z pełną jasnością powiedzieć, że się w życiu zająłem teatrem przez Laboratorium właśnie. A l e z drugiej strony - miało się ochotę od tego odejść, wy­ rosnąć z tego, w czym się od dziecka tkwiło i poszukać czegoś innego, pójść jakoś dalej. W związku z tym czu­ łem dystans do pewnej aury, czy do wielu haseł, które obracały się w powietrzu, do mówienia o źródłach, 207 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH o w s p ó l n o c i e , o t y m żeby b y ć j a k i m się jest c a ł y etc... klu m i a ł e m p o c z u c i e , że m o ż n a się t ę d t o g ą w j a k i ś ślepy m e l o d i e s ą siłą n a p ę d o w ą . I n s p i r u j ą r u c h i gest aktor­ d r u g a rzecz p r z e d dziesięciu l a t y , t o w s p o m n i a n a i m p i e r w s z y m s k o j a r z e n i e m b y ł o : t o j e s t p r z e c i e ż t o sa­ przez panią wrażenie, profesor że patrząc Wykę w aura stronę siłę k ó ł z a m a c h o w y c h i dalej: „Muzyka, ski". I otóż k i e d y przeczytałam t y c h k i l k a wyrażeń mo­ zaułek zapuścić. D a l e j je zresztą m a m . A posiada snobizmu. Miałem „Gardzienic" widzę mo, co wyczytałam z Gadary, ostatnio filozofa greckiego w tekście z kręgu Filodemosa epikurejskiego, przede w s z y s t k i m plecy wyznawców, którzy stoją m u ­ k t ó r y p o j m u j e m u z y k ę w sensie t a k i m b a r d z o ptzyjem- r e m i w c i s n ą ć się między n i c h n i e sposób. Straszne p o l ­ nościowym, skie k a p l i c z k a r s t w o . O d s t r ę c z a j ą c e . działa A zatem zachwyt i potrzeba dystansu. Rozdwojenie. h e d o n i s t y c z n y m , czy wręcz wyznaje przyjemnościowy b y m powie­ aspekt obcowania z muzyką jako jedynie potrzebny i właściwie jedynie Z b i e g i e m l a t t o się u t a r ł o i o d p e w n e g o czasu b y w a m możliwy. A l e w s w o i m traktacie o muzyce t u znacznie z a j m u j e się także p o g l ą d a m i , k t ó r e zwalcza, poglądami częściej. stoików Zbigniew Benedyktowicz: P o n i e w a ż p o r a j e s t j u ż p i ę t n a ś c i e p o pierwszej p r o p o n u j ę , żebyśmy się u m ó w i ­ które sa z a d z i w i a j ą c o zbieżne z t y m czego k w i n t e s e n c j ę m a m y ' w t e j k s i ą ż e c z c e p r o m o c y j n e j pły­ ty I o t ó ż w y d a j e m i sie że w a r t o b v Drzvtoczvć iż n i e t y l k o o d c z u c i a a k t o r ó w t w ó r c ó w • kilka t y c h słów z t r a k t a t u Filodemosa o muzyce by Jokazać li j u t r o n a dziesiątą piętnaście. • Filodemos r e ż y s e r a gar' d z i e n i c k i e g o s p e k t a k l u są t a k i e j a k i e s ą N i e t y l k o oni • o d c z u w a j ą , iż t a m u z y k a , k t ó r ą t w o r z ą , o d t w a r z a j ą re­ Zbigniew Benedyktowicz: Państwa w drugim dniu Chciałbym powitać naszego s p o t k a n i a i przypo­ m n i e ć sygnalizowane wczoraj zagadnienia. A m i a n o w i ­ cie wątpliwości, c o d o możliwości r e k o n s t r u o w a n i a t r a ­ dycji, czy w c h o d z e n i a w świat a n t y c z n y a l b o świat t a k zwanej autentycznej k u l t u r y ludowej. Kwestia p o w r o t u do źródeł. Z a c h ę c a ł b y m również P a ń s t w a d o p o d e j m o ­ wania wątków krytycznych. Krystyna Bartol: Wypowiadając uwag na temat moich kontaktów, wczoraj kilka niewielkich w su­ mie, z „ G a r d z i e n i c a m i " , i dzieląc się m o i m i wrażenia n a temat oglądanego spektaklu Metamorfoz zapowiedzia­ ł a m , że c h c i a ł a b y m p o d z i e l i ć s i ę z p a ń s t w e m kilkoma refleksjami dotyczącymi tych r e k o n s t r u o w a n y c h melo­ dii, śpiewów które m a m y okazję wysłuchać podczas spektaklu. I chciałabym też nawiązać k r ó t k o d o p e w ­ n y c h t e k s t ó w a n t y c z n y c h , k t ó r e w y d a j ą m i się t u t a j za­ s k a k u j ą c o zbieżne z wizją muzyczności, j a k ą towały „Gardzienice" d o p e w n y c h myśli, zaprezen­ idei, które zdołałam wyczytać z t y c h antycznych tekstów. M i a n o ­ wicie w gardzienickim spektaklu muzvlca czv leoiei zasteouie dyskurs słowny metafizycznej opowieści muzvcznosc wędrówce Metamorfoz dominuje ta. m u . z v c z n . o s c Muzyczność bohaterów która towarzysząca Apulejuszowej M u z y k a i l u s t r u j e t ę o p o w i e ś ć ale jest r ó w - nnrześnie w a r t o ś c i ą a u t o n o m i c z n a sama w s o b i e d z i e Iri dźwiękom wykreowanym nrzez n a n a Macieia rhłeao i z r e a l Z y a n y m L e z twórców snektaklu ClllCgO 1 ZlcdllZOWdliyill piZcZ chciałabym wyjść o d tego do LWUILUW płyty k o m p a k t o w e j rejestrującej Metamorfozy przeczytałam Rv' la dźwięk dołączonej spektaklu d w a arcyciekawe zamachowych warunkuje t a m u z y k a w p r a w i a w r u c h , t w o r z y gest, takie a me inne zachowania sceniczne. U t o z p o z w o l ę s o b i e z a c y t o w a ć k i l k a t a k i c h b a r d z o zna­ m i e n n y c h z d a ń p r z y t a c z a n y c h przez F i l o d e m o s a , to poglądy stoika Diogenesa Synopy, a są który powiada w t e n s p o s ó b : „ M e l o d i a z n a t u r y o d p o c z ą t k u , zawieta w sobie c o ś co w p r o w a d z a w r u c h , w ruch . Po grecku kinetikon, coś co wprawia t e n element ruchowy. „ M e l o d i a j e s t c z y m ś c o z n a t u r y w p r a w i a w r u c h i po­ b u d z a d o d z i a ł a n i a . Z m e l o d i ą s p r a w a m a s i ę t a k samo iak z o m i e m ny samo że z n a t u r v iest zdol' g d y ż Dosiada z a n a l a i a c a n a t u r ę Tak m e l o d i a z d o l n a iest d o w m a w i a n i a w r u c h PHVŻ ° „Z 7 o którvm mówimv do zanalania natury r JL„ rzeczy i„ J n posiaaa , 7 element ten wnrawianl element wprawiam w r u c h , w ł a ś n i e kmetikon . 1 d a l e j U i o g e n e s p o w i a d a z ten e l e m e n t n a t u r a l n e j r u c h i w o s c i , c z y j a k k o l w i e k to n a z w i e m y , w m u z y c e , w m e l o d i i d z i a ł a n a o b i e stery ludzkiej tożsamości chciałaby pewnie n a ciało ode mnie działanie somatyczne I te d w aaspekty cielesnym ( t u p a n i profesor Wyka usłyszeć sformułowanie ) i d z i a ł a n i e n a d u c h a właśnie. c i e l e s n y i d u c h o w y , r u c h w wymiarze i ruch w wymiarze duchowym, t o t e dwa n u r t y , d w i e s p r a w y , d o k t ó r y c h b a r d z o w y r a ź n i e powra­ j c a j ą a u t o r z y a n t y c z n i i p o d k r e ś l a j ą , iż ó w e l e m e n t kme-1 tikon j e s t t y m , c o w m u z y c e n a j w a r t o ś c i o w s z e , t y m co s t a n o w i w ł a ś c i w i e o i s t o c i e n a s z e g o k o n t a k t u z muzy¬ opcK-ldRlu. Jd iż w k s i ą ż e c z c e k o n s t r u u j ą - j a k k o l w i e k t o n a z w i e m y p o s i a d a m o c kol zdania, ką, o istocie naszej p e r c e p c j i m u z y k i . I daje Diogenes szereg p r z y k ł a d ó w , k t ó r e m y ś l ę , że w a r t o t u t a j króciut- I ko przypomnieć. N a potwierdzenie tego cielesnego | a s p e k t u r u c h u , w p r a w i a n i a w r u c h , p r z y t a c z a przykład, mówiąc, że w y s i ł k o w i f i z y c z n e m u żeglarzy, żniwiarzy, k t ó r e o d razu skojarzyły m i się z p e w n y m i m y ś l a m i p o d ­ t y c h którzy tłoczą w i n o i w i e l u i n n y c h , którzy wykonu­ j ę t y m i przez t e k s t y g r e c k i e . M i a n o w i c i e p r z e c z y t a ł a m ją uciążliwe prace o d n i e p a m i ę t n y c h w s ł o w i e w s t ę p n y m p a n a R o d o w i c z a , iż m u z y k a s p e k t a ­ niewykształconym, 208 nieobeznanym czasów, ludziom z m u z y c z n y m i teo �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH riami towarzyszą melodie różnych instrumentów. W wodowaniu statku na przykład przygrywa się na aulosie, gdyż melodie potrafią wprawić w ruch, rozumia­ ny czysto fizycznie właśnie, potrafią pobudzić do dzia­ łania. Choć przeciwnicy tej teorii twierdzą, że to nie pobudzanie do działania, nie wprawianie w ruch tylko przyjemność, którą odczuwają trudzący się i łatwiej i m w jakiś sposób wykonywać te trudne zadania. A jeśli chodzi o ruch duchowy, że tak powiem, to podkreśla i Filodemos, i stoicy, że ten ruch duchowy jest może jeszcze ważniejszy i podaje jeszcze jeden przykład. Do­ wodem takiego działania ma być historia jakiegoś ma­ larza, któremu udało się uchwycić podobieństwo mo­ dela w większym stopniu wtedy, gdy jego twórczej pra­ cy malowaniu towarzyszyła muzyka Ponieważ ta mu¬ zyka oddziaływała na jego duszę, zmieniała jego nastro* ie Dozwalała mu na tvm poziomie duchowym bardziei doskonale stworzyć dzieło A wiec melodie w ooini ludzi antyku miały poruszać dusze niezależnie czy było ro oceniane nnzvrvwnie czy negatywnie Platon nrze prźecięż nnwiedział Muzyka jest niebezpieczna bo potrafi Doruszvć te struny duszy rzłnwieka które nigdy drgać nie powinny". T o zdanie powtarzają późniejsi teorety¬ cy bardzo często. Melodie wprawiają w ruch bardziej aniżeli słowa, bo słowa - powiadali starożytni - są pro­ duktem rozumu. A muzyka i ruch, który ona powodu­ je jest alogos, jak to określano, nie podpada pod działa­ nie rozumu. Percepcja muzyki to poddawanie się r u ­ chowi, gest, który wywoływany jest poprzez melodię należy do tej sfery nierozumowej, uznawanej przez nie- • Tomasz K u b i k o w s k i . Fot. Przemek Sieraczyński których starożytnych za sferę doskonalszą w muzyce, to co nazywano autofyest ajsthesis czyli postrzeganie natu­ ralne. 1 muzyka właśnie poprzez to postrzeganie natu­ ralne miała uruchamiać naturalne predyspozycje czło­ wieka. I te poglądy wydają m i się, jak powiedziałam, za­ skakująco zbieżne z państwa odczuciami - muzyka to koło zamachowe, muzyka posiada moc przenoszenia, muzyka posiada tę umiejętność, jeśli tak można powie­ dzieć, moc wprawiania w ruch. I po obejrzeniu Meta­ morfoz, po usłyszeniu tego, nazwę to, konglomeratu melodii, konglomeratu nastrojów jakie zaprezentowa­ no muzyką w Metamorfozach, te nastroje, którym pod­ dają się i protagoniści spektaklu i myślę, że w nie mniejszym stopniu również i odbiorcy tego przedsta­ wienia w moim przekonaniu dowodzą iż właśnie Gardzienicom" w Metamorfozach udało się w sposób, nie boie sie tu słowa kongenialny odtworzyć ducha tei muzyki antyczne! muzyki starożytnej Grecii w wymia rze transcendentalnym Nie chodzi tu o autentyzm pojmowanv rak akademicku jako formalna wier ność iako odtworzenie uusc, ja u historyczne uisiu yc ie u u i u e e cczy y nróba p uud odrwo UUL rżenia muzyki tamtych czasów muzyki którą odzysku¬ jemy z kamieni, z zapisów papirusowych. Ale właśnie o tę kongenialność nastrojów, która w moim przekona­ niu po obejrzeniu spektaklu „Gardzienic" i po przypo­ mnieniu sobie tych wszystkich myśli starożytnych au­ torów wypowiadanych na temat kmetikon w muzyce, na temat tego elementu ruchowego, wydaje m i się naj­ większą wartością, czy jedną z wartości spektaklu, jed­ nym z największych osiągnięć, które udało się uzyskać właśnie w Metamorfozach to wejście w królestwo du­ cha, przemówienie tą muzyką na poziomie nie rozumu tylko lecz tego co Filodemos nazwał by alogos A więc nie spełniałam oczekiwań pana. doktora Benedyktowicza> który zachęca do krytycznych uwag dzisiaj. Ale nie mogłam się powstrzymać, by nie wypowiedzieć w tonie jak najbardziej pochwalnym tych kilku uwag, bo wyda­ je m i się, że ta muzyka z punktu widzenia owej ducho­ wości, którą z sobą niesie, którą przekazuje i ewokuje, jest tą prezentacją która najbardziej w moim przeko­ naniu współbrzmi ź tym duchem muzyki greckiej z tym co odczuwali Grecy dwa tysiące lat temu. Nie będę rozwiiać wiecei iuż tego tematu bo każdy z państwa ma bardzo dużo do Dowiedzenia chciałam tylko zasygnali zować ten aspekt i tę wartość spektaklu Metamorfozy. Jerzy D a n i e l e w i c z : Czy mogę w duchu oczekiwań pana doktora, w nawiązaniu do wypowiedzi Koleżanki, wypowiedzieć pewną uwagę krytyczną, dotyczącą spek­ taklu? Otó? ja również uznaję niezwykle istotną rolę muzyki, strony muzycznej tego spektaklu jako „koła za­ machowego", jak panowie się wyrazili, i uznaję również te uwagi, które Koleżanka tu wypowiedziała o jej dzia­ łaniu pozarozumowym na podświadomość odbiorcy. 209 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH cjach tanecznych wykonywanych bez zmiany miejsca, Zakłada się, że na przykład w liryce chóralnej wykonu­ jąc strofę, chór przesuwał się w jedną stronę, w końcu antystrofy wracał do swojego pierwotnego położenia i w tym miejscu wykonywał epodę. A l e ponieważ tutaj elementy bachiczne zostały wprowadzone, więc pewien! naturalny, niekontrolowany ruch jest moim zdaniem całkowicie dopuszczalny i pod tym względem nie od­ czuwałem jakiegokolwiek zakłócenia. Niekontrolowa­ ne, niekoordynowane ruchy są, powiedziałbym, wliczo-J ne w stan transgresji. I dlatego protestowałbym przeciwko jednemu zabiego­ wi reżyserskiemu, który w moim przekonaniu burzy uzyskany efekt muzyczny. Mianowicie - ponieważ m u ­ zyka jest tutaj tworzywem przedstawienia na równi ze słowem, a może jeszcze czymś więcej - nie uważam za uzasadnione wyłączanie tej muzyki po to, by zakomu¬ nikować nam, tak zupełnie metatekstowo, nazwiska autora utworu, epoki nawet, z której melodia jest za­ czerpnięta. Dla mnie było to zbyt nagłe przerwanie owego oddziaływania. Nie wiem, czy to był jakiś świa­ domy x\2i pewno świadomy - zabieg reżyserski, ale tę informację można by było równie dobrze, moim zda­ niem, zawrzeć w jakimś wprowadzeniu lub w programie spektaklu. W moim przekonaniu jest to element burzą­ cy harmonię tego przedstawienia. Jacek Dobrowolski: Do wypowiedzi pani prof. Bartol; jeśli chodzi o ten cytat z Diogenesa tyczący się muzyki rozpalającej jak ogień, to ów ogień jest częścią wizji orficko-pitagorejskiej (nie wiem, czy pan prof. Lengauer się zgodzi). T o kosmiczny ogień w centrum świata, poruszający gwiazdami i planetami i z tego r u ­ chu ciał niebieskich powstaje muzyka, wieczna muzy­ ka, muzyka sfer. Odwzorowaniem tej boskiej chorei jest chorea ludzka. Pitagorejczycy i orficy uważali, że po¬ przez taką choreę możemy zbliżyć się do wyższej inteli­ gencji by móc wyrażać wieczne prawdy. T e n obraz ko­ ła zamachowego kiklos bardzo do chorei pasuje, mawia­ no zresztą o chorei gwiazd Orfeusza... Natomiast co do zachęty Włodka, by nie tylko chwalić, lecz krytykować, to chciałem zapytać... Jeśli chodzi o ruch wirowy - chyba w chorei greckiej nie by­ ło obracania się wokół swojej osi, wirowania, tak jak w sufizmie, chasydyzmie czy wielu innych kulturach. Ten ruch w Złotym Osie w rytmie dytyrambicznym w f i ­ nale został chyba wzięty z brazylijskiej capoeiry. Jak roz­ mawiałem o tym z Grzegorzem Bralem to on mówił, że to jest inspiracja stamtąd. Nie twierdzę, że to źle, broń Boże, nie bój się Włodku. Przed przedstawieniem była taka propozycja, tak on twierdził, takiego ruchu wła­ śnie z capoeiry. N o może to była tylko inspiracja. Nato­ miast jestem ciekaw co tutaj powiedzą nasi specjaliści od antyku czy ten ruch wirowy który występuje na Bałkanach w obrzędach perperudy na przykład wzywa­ nia św Eliasza iako bóstwa oiorunoweeo to czv u Gre ków również wystenował? Nie uważam' że to źle że wprowadza się rodzi się to spontanicznie A l e chćia łbvm wiedzieć 'czy chorea grecka wspomina o takim ru chu czv tvlko o ruchu tanecznym D O okresu A k u r a t ta związana z okręgiem Jerzy D a n i e l e w k z : Mówi się rzeczywiście o chorei po okręgu, ale nie wokół osi własnej, lub o ruchu prze­ mieszczającym się w lewo, w prawo i wreszcie o ewolu­ L e c h T r z c i o n k o w s k i : Znaczy być może inspiracjąl gardzienicką była waza z I V wieku - karnejska, gdzie mamy przedstawienie dziewczyny z charakterystycz- j nym nakryciem głowy, wykonującej prawdopodobnie ten ruch wirowy, ponieważ suknia się układa w prze­ piękny okrąg. W i ę c być może to była inspiracja. Nie wiem. J a c e k Dobrowolski: A co z twierdzeniem, że b a j chantki tańczyły wznosząc jednocześnie prawą rękę i prawą nogę na przemian z lewą ręką i lewą nogą? czy zetknął się pan doktor Trzcionkowski z takimi twier¬ dzeniami, że to tak powinno być? Gdzieś to czytałem,, przepraszam, nie mogę w tej chwili zacytować źtódła. i Włodzimierz Lengauer: Ja tutaj chciałem o rzeczy! bardziej generalnej powiedzieć w nawiązaniu do tego co moi znakomici koledzy już wspomnieli. Ale trzeba sobie może do końca uświadomić, że tak naprawdę eh reia grecka, to pierwsza taka rzecz, która wymaga pew­ nego namysłu, choreia grecka jest nam znana w strzę­ pach, w bardzo drobnym wymiarze, a tak naprawdę nie jest znana. Znacznie więcej można powiedzieć nawet 1 o muzyce, z której też, przypomnę, mamy niesłychanie j nędzne strzępy. Proszę sobie wyobrazić, że muzyka, przynajmniej jeśli chodzi o kulturę klasyczną czyli okre­ su archaicznego i klasycznego jest zjawiskiem maso¬ wym. T o znaczy jest to twórczość masowa, bo oto nal każde święto poeta, który jest zarazem kompozytorem, pisze utwór łącznie z jego opracowaniem muzycznym, A my mamy z tego, no w ogóle niewyobrażalnie mizer- m ne fragmenty. A l e w szczególności, gdy idzie o najważ-j niejszy element chorei, to znaczy taniec, wiemy o nim batdzo mało. Mamy przekazane nazwy tańca, mamy kilka informacji o jego wykonaniu, przy chociażby chó­ rach cyklicznych, właśnie chociażby to krążenie po okręgu, ale nie wiemy dokładnie jak to ma wyglądać, jak to było robione. A potem owe fragmenty przedstawren, o których Leszek t u wspomina i to jest właściwie wszystko. I dlatego tez, wydaje m i się, ze w momencie! gdy mówimy o możliwości nawiązania do^ pewnych ele­ mentów chorei, chorei antycznej, która obejmuje okres 210 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH od V I I I wieku przed naszą erą po schyłek starożytności, to to są także zróżnicowane postawy i takie ogromne możliwości raczej niewiadome, zwłaszcza kiedy wspo­ mnimy o tak zwanym tańcu bachicznym albo o zacho­ waniu się ludzi w niektórych obrzędach, o których tyl­ ko wiemy, że były. Jeżeli kierujemy się tylko inspiracją pewnych elementów ze starożytności, to można tą dro­ gą pójść w bardzo różnym kierunku i różne rzeczy z te¬ ' go próbować zrobić. T o jedna rzecz. I wtedy jeszcze ta druga, w kuluarach - by tak rzec - wczoraj rozmawia­ łem z panią profesor i chciałbym przypomnieć i porów­ nać to, co „Gardzienice" zrobiły, czy pan Rychły z n i U ' zyką i to co robi znakomity skądinąd zespół Kerylos kie­ rowany przez panią Belis, znakomitą znawczynię muzy¬ ki starożytnej. I oto muszę powiedzieć, że w kuluarach i byliśmy tego samego zdania, otóż wykonanie tego ze*" społu jest płyta Ensemble Kerylos" na newno wszvst kim państwu także dobrze znana) określając ie bardzo po amatorsku, z punktu widzenia odbiorcy, jest nudne To znaczy ono jest bardzo akademickie bardzo starań ne niesłychanie statyczne. statyczne T1 o co nokazały Gardzieni' pokazały „Uardzienice , dla mnie osobiście, jest bliższe antykowi, bliższe starożytności, mimo, ze nie jest to akademicka rekon­ strukcja, bo właśnie mówiąc znow, ze tak powiem, języ­ kiem amatorskim, jest to bliskie duchowi starożytności. To pokazuje to, czym muzyka starożytności istotnie by­ ła, pokazuje właśnie ten je, związek z dynamiką, poka­ zuje jej związek z przedstawieniem i to jest ten ważniej­ szy generalny problem, który wczoraj podejmowaliśmy, a do którego ja uparcie wracam. Mianowicie co ze sta­ rożytności dzisiaj możemy czerpać i brać. I moim zda­ niem właśnie „Gardzienice , Metamorfozy i muzyka pa­ na Rychłego to właśnie wskazuje, co możemy brać. N a ­ gle się okazuje, że jest coś, co uczestniczy w naszej kul­ turze po prostu. I to jest wtedy ważne. I wtedy te pró­ by, te akademickie próby rekonstrukcji chom starożyt­ nej są właściwie czymś innym i one może nie prowadzą do tego co pokazują „Gardzienice". A ważniejsze jest oczywiście to co pokazuje pan Rychły i „Gardzienice". Jerzy Danielewicz: Jeśli można, pragnę dopowie­ dzieć do słów kolegi kilka uwag. Otóż wydaje m i się, że z pewnością mamy za mało materiału, by autorytatywnie cokolwiek powiedzieć o kształcie tańca, ale istnieją pew­ ne ogtaniczenia, powiedziałbym, natury wręcz fizjolo­ gicznej, które zmuszają nas do przyjęcia pewnego sposo­ bu wykonania liryki chóralnej. Bo jeśli te same osoby by­ ły odpowiedzialne za taniec i śpiew i jeśli rola słowa by­ ła w tym spektaklu niezwykle ważna, to każde z nich musiało być na tyle precyzyjnie wyartykułowane, by ca­ łe audytorium dokładnie odebrało pieśń czy nawet, w wypadku dramatu antycznego, jeszcze większa widow­ nia. Musimy zatem założyć, że ruch nie mógł być zbyt dynamiczny i nie wyobrażam sobie by przy jakimś zawi­ rowaniu można było na przykład cytować Pindata czy Ajschylosa w sposób zrozumiały. Można było wirować wykonując jakieś ekstatyczne okrzyki, wtedy obie rzeczy dałyby się połączyć. A jedynie na przykład hyporchemat pozwalał wyodrębniać grupę tancerzy i grupę śpiewa­ ków. A więc aspekt fizjologicznej wydolności organizmu ludzkiego wskazywałby na pewne ograniczenia. Włodzimierz Lengauer: Przepraszam bardzo, ale mówisz wtedy o tym elemencie chorei widowiskowej po prostu. T o jest to, co się pokazuje innym. Nato­ miast pojawia się jeszcze problem muzyki w obrzędach, tańca bachicznego wykonywanego po prostu przez uczestników. Jerzy Danielewicz: Tak, tak. Wtedy oczywiście jest więcej swobody i możliwości. Włodzimierz Lengauer: Jeszcze co do porównania muzyki zespołu Kerylos pani profesor Belis z wykona­ niem gardzienickim: to ta różnica widoczna jest w sto­ sunku do rytmu. Rytmy gardzienickie są bardzo pulsu­ jące i to nas wciąga. Natomiast ona się bała, wyraźnie się bała tego żywiołu i tylko w jednym utworze, w tym z anapestami, przedostatnim, jakoś to żywiej rytmicznie wszystko przebiegało i nas poruszyło. M i m o niewątpli¬ we go piękna melodii, nie było to koło zamachowe, jak W Gardzienicach, na pewno. Zbigniew T a r a n i e n k o : Nie powinienem się może tetaz wypowiadać, ponieważ nie zostałem klasykiem uczonym: gdzieś w 1963 stwierdziłem, że nie będę do głębi studiował greki i łaciny, tylko zajmę się teatrem. I z tej perspektywy: powiedziała pani Bartol, że w spek­ taklu mamy coś w rodzaju konglomeratu muzyki. Sło­ wo to pomniejsza wspaniałą recenzję z Metamorfoz, mówiącą, że jest to kongenialne w wywoływaniu ducha muzyki greckiej. Dla mnie konglomerat to zlepek, a muzyka w spektaklu, to kompozycja artystyczna, któ­ ra ma swoją strukturę - i jest motywowana. Metamor¬ fozy były na samym początku nazywane „esejem te­ atralnym", który nie wydawał się teatrem. Na tym eta­ pie tylko tyle można było zrobić. W pewnym momen*" cie zamieniły sie jednak w teatr pełen spektakl który mnie zadziwił i zafascynował. Jest w n i m także i to co już było tradycja Gardzienic" - i chyba musi być to nrzerywanie fikcii" iluzii tego co mieszczański teatr koniecznie chciał zrobić.' „Gardzienice" caty czas wal­ czą z iluzia w imie realności. Mówienie kto co czyje jakie, po co, wprowadzenie prywatności, mówienie na końcu koniec" rozrywanie tego wszystkiego należy i do tradycji i ma pewne racje teatralne Patrząc z per¬ spektywy dzieła teatralnego chyba nie ma sensu pa­ trzeć jak na rekonstrukcję historyczną. Skąd się bierze 211 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH ruch wirowy? A n o , z „Gardzienic" się bierze, z chasydów się bierze, także z Grecji, ale współczesnej, bo to idzie przez Konyę i Turków do Greków, oni też czasa­ mi jeszcze w kółko tańczą. A jakie są ruchy tych postderwiszów? N o różne. Trochę takie jak w Konyi, albo troszkę inaczej się nogi stawia, żeby się kręcić, i co i n ­ nego ten ruch ma na celu. Czy był w Grecji? Może był, może nie był. Raczej mógłby być. Czy Pindara można śpiewać kręcąc się intensywnie? N a pewno się nie da, bo wiersz jest za długi i czemu innemu to służyło, i czy to możliwe było w Olimpii, przed świątynią Zeusa, tam gdzie posągi zwycięzców rozmaitych tłoczyły się, stały za ciasno. Chyba tam nie wypadało, żeby tak się zacho­ wywać jak... bachantki na stoku Akropolu, w tych straszliwych krzakach, tak m i się wydaje. Mnie się wy­ daje że Metamofrozy to rzeczywiście wywoływanie du¬ cha muzyki greckiej przy czym - jednego z duchów Tego ducha można by było nrzecież zuoełnie inaczei skonstruować. Musiała być jakaś muzyka wojskowa Termopile sa straszliwie wąskie do przejścia jednak tam odI rzasu do rzasu Snartiari musieli ie zgrzewać do walld żehv nrzerrwar I mrzadna muzyka woiskowa powiedzmymacedońska - bo tam są równiny, musia­ ła być śpiewana w sposób marszowy, a nie w sposób wy­ łącznie taneczny. Można było skądś wywołać ducha Sparty, albo Macedonii, to byłoby jeszcze dziwniejsze i wcale niekoniecznie dionizyjskie. T e n duch Grecji, który wywołał tutaj Włodzimierz Staniewski, Maciej Rychły i całe „Gardnenice dziwnie nam odpowiada. Nie wiem dlaczego. Może dlatego, że żyjemy w t y m sa­ mym czasie, poszukujemy podobnych wartości, albo chcemy się żywić i sprzeciwić czemuś, co istnieje w obecnej cywilizacji. A może dlatego - i to jest uwa­ ga, która mnie zastanowiła i zdziwiła - ktoś, kto słu­ chał płyty z muzyką „Gardzienic", powiedział, że to tak samo energetyzuje jak muzyka techno. Zbigniew T a r a n i e n k o : A l e przenosi słowa. Czesław Robotycki: T o treść słów. One się potem zlewają, ale wydaje nam się, że wtedy muzyka jest tre­ ściowa. T a k i jest mechanizm. Zbigniew T a r a n i e n k o : N o tak. A l e też można po­ wiedzieć, że treścią muzyki jest coś w rodzaju charakte­ ru emocji, którą przekazuje. Jeżeli przez nastrój czy emocje, które odbieramy, przebijają pewne słowa, to jest to coś, co w tej chwili ad hoc nazywam treścią mu­ zyki. I coś takiego niewątpliwie towarzyszy muzyce al­ bo muzyka towarzyszy słowom. Natomiast w „Gardzienicach" ta sytuacja słowno-muzyczna często jest prze­ ciwstawiona sytuacji scenicznej, konkretnej akcji, któ­ ra też coś wyraża. Mamy tutaj często dziwną kolizję... Ciekawy jestem, jak państwo to odczytujecie z pozycji odbiorcy-filologa. I także jestem ciekawy Włodku two­ ich uwag Zbigniew Benedyktowicz: Jeśli można jeszcze doktor Kosiński. Dariusz Kosiński: Nieco wcześniej w tej dyskusji pojawiło się sformułowanie „duch muzyki", odsyłające do książki Nietzschego o narodzinach tragedii. Tak się składa, że przeczytałem ją po doświadczeniu gardzienickich Metamorfoz i uderzyło mnie, jak bardzo to przedstawienie wpisuje się w przywoływany przez Nie­ tzschego m i t (bo tego słowa trzeba t u chyba użyć) So­ kratesa uprawiającego muzykę i związane z n i m marze- Dariusz Kosiński: Tak samo mówią moi studenci. Zbigniew T a r a n i e n k o : Studenci tez tak mówią? Widocznie ta opinia kursuje w kręgach uniwersytec­ kich. Mówiła to doktorantka. M a m jeszcze jedną uwa­ gę krytyczną, a właściwie pytanie. Zawsze mnie dziwi i zastanawia związek między znaczeniami słów, treścią tego co jest śpiewane a sytuacją, która jest w spektaklu pokazywana, a raczej rozrywanie tego związku, bo tak jest w „Gatdzienicach". Budowanie czegoś na zasadzie opozycji, nawet nie kontrapunktu. Takie konstrukty zdarzały się i w Awwakumie i w Carmina Burana i Me­ tamorfozach. T o znaczy treść muzyki idzie przeciw sytu­ acji, która jest tutaj budowana. Czesław Robotycki: Jaka tteść muzyki? Muzyka jest asemantyczna. 212 pan Czesław Robotycki. Fot. Przemek Sieraczyński �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nie o pełni poznania, której dostąpienie jest niemożli­ nej iluzji, ale nie zmienia to faktu, że wiara w jej istnie­ we, jeśli ograniczyć się do wiedzy będącej owocem ro­ nie jest tak samo silna, jak sto lat temu. T ę wiarę w te­ zumowania, teorii. Dla Metamorfoz, ale i dla wcześniej­ atr chciałbym mocno podkreślić, ponieważ wydaje m i szych przedstawień „Gardzienic", ten m i t wydaje się się ona czymś szczególnym i w dzisiejszej mieć ogromne znaczenie nie tylko dlatego, że wiedza w ogóle, i w tym nurcie poszukiwań teatralnych, w któ­ naukowa jest t u wykorzystywana do stworzenia dzieła rym zwykło się lokować „Gardzienice". kulturze sztuki, ale przede wszystkim dlatego, że wirowanie w rytm muzyki staje się źródłem wiedzy. Można więc Ireneusz Guszpit: Dotychczasowe wypowiedzi po­ powiedzieć, że właśnie w „Gardzienicach" Sokrates- kazują bardzo wyraźnie jak można postrzegać „Gardzie­ -muzyk znalazł swój dom. nice". Jedni widzą w „Gardzienicach" naukę, tak zna­ To jeden m i t , który chciałem przywołać. A l e jest komite zderzenie wiedzy artystycznej i nauki. I n n i w i ­ jeszcze drugi, t y m razem teatralny - stworzony przez dzą tylko spektakl, który jest dziełem attystycznym, Antonina Artauda m i t teatru, nazywanego „teatrem dziełem sztuki. I n n i oceniają „Gardzienice" z perspek­ okrucieństwa" - nazwa niezbyt szczęśliwa, wywołująca tywy pewnej mody czy też odwoływania się do indywi­ liczne nieporozumienia. Pisząc o tym teatrze, A r t a u d duum. I n n i znów zwracają uwagę na praktykowanie rozsnuwa wizję spektaklu otaczającego widza, oddzia­ i Wyprawy, no tutaj ja w tym nurcie bym jakoś się mie­ łującego nań przy pomocy wszelkich dostępnych środ­ ścił. I to wszystko jest w „Gardzienicach": zarówno na­ ków, ale, co bardzo ważne, oddziałującego przede sza wiedza, która jest wiedzą wynikającą z czasu i miej¬ wszystkim na zmysły, nie na intelekt. Kiedy niedawno sca w którym myśmy z „Gardzienicami" się zeszli. Po­ czytałem fragmenty Manifestu teatru okrucieństwa wiedziałbym - zresztą tak pisałem o tym w tekście Me­ swo­ im studentom, i c h reakcje były jednoznaczne - „tak, to tamorfozy z osiem w tle, że w tym przedstawieniu przede jest tak wszystkim wyraźnie widzę doświadczenie wypraw w i - jak w Metamorfozach". Ptzypominam oba te mity, ponieważ w naszych (i nie tylko w naszych) rozmowach o „Gardzienicach" bardzo wiele mówi się o znakach, źródłach, o całym za­ pleczu wiedzy naukowej, jakby te spektakle były jaki­ miś traktatami czy labiryntami znaczeń. T o wszystko jest oczywiście ważne, natomiast według mnie i Meta­ morfozy, i dzieła wcześniejsze oddziałują przede wszyst­ kim na zmysły, na ciało, nie na umysł. Potrzeba ogrom­ nej wiedzy, by tak silne działanie wywierać, ale, moim zdaniem, do poddania się temu oddziaływaniu potrzeb­ na jest tylko gotowość, otwarcie się. I jeszcze jedna uwaga dotycząca teatralności Meta­ morfoz- Jak Państwo zapewne pamiętacie, po pierw­ szych prezentacjach spektaklu mówiło się o n i m jako o „eseju teatralnym", wiele uwagi poświęcając wygła­ szanym przez aktorów informacjom na temat poszcze­ gólnych pieśni. Były to swoiste momenty zatrzymania napędzających cały spektakl „kół zamachowych". Mó­ wiło się nawet w t y m kontekście o „efekcie obcości", o demaskowaniu iluzji. W obecnie prezentowanej wer­ sji spektaklu te sekwencje są jakby mniej wyraziste, ale zachowały swój charakter. Jest to bardzo wyrazisty za­ bieg mający na celu przypomnienie widzowi, że nie jest w jakimś iluzyjnym „gdzie indziej", ale wciąż znajduje się w konktetnym t u i teraz" w teatrze W okresie walki z iluzyjnym ze swej natury teatrem mieszczań­ dze w tvm ścianę wschodnia zgromadzenie z protago¬ nista zmieniającym się z pulsowaniem z wirowaniem z tymi watkami poiawiaiacvmi sie i odćhodzacvmi T o jest dokładnie ta sytuacja graniczna Jest m i bardzo bli skie to zdanie Eliadego, który mówi że każda istota Ki storyczna nosi w sobiemaczną część człowieczeństwa sorzed historii Mvśle że to iest taki podstawowy punkt wyjścia, który pokazuje jak artysta wraca. Jak wraca do tego, co było na początku, wraca do tego, co było ele¬ mentarne, co było podstawową prawdą. Tutaj ten po­ wrót można sobie nazwać tóżnie. T o jednocześnie po­ kaźnie ile ma w sobie rei wrażliwości snrzed bisrorii r j ' ^ J . - ,Jzieni," r iest n r L h n d z e n i e m 1 przychodzenie do uardzienic jest przychodzeniem do takiego miejsca, do tej wiedzy sprzed historii, jest przechodzeniem przez wies. T o jest opowieść o tym, jak się styka sztuka z mitem, jak się artysta styka z mitem. Dla mnie podstawowy ryt jest rytem, sztuka jest sztuką. N a rytuał można patrzeć, to jest taka perspektywa ba­ dacza antropologa, albo można w n i m uczestniczyć, ale wtedy już nie można mówić o sztuce. Kiedy się patrzy, to mówi się o sztuce, kiedy się uczestniczy, to mówi się o rytuale. „Gardzienice" tutaj wchodzą ze swoją orygi­ nalna propozycją. T o jest właśnie ta wyprawa w sttonę tego wszystKiesfo co jest w nas wiedzą człowieka przed­ historycznego skim zabiegi tego typu miały często na celu uiawnienie Dariusz Kosiński: M a m wrażenie, że jest t u pew­ słabości teatru i J o znikomości wobec wielkich pro¬ ne nieporozumienie. Mówiąc o Metamorfozach blemów rzeczywistości. W przypadku tak automatycznie przechodzimy do rytuału. Tymcza­ Gardzienic" jakoś zdaia sie one wynikać - czegoś innego - z wiary w teatr sem sprawa nie jest tak prosta. Pisał o tym między i n ­ w i e l własn7swoista sile T e i siły nie dostrzec sie nymi Włodzimierz Staniewski w słowie wstępnym do już jak w X I X wieku w możności stwarzania wiarygod folderu, który towarzyszył Festiwalowi Misteria, Inicja- 213 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH cje, proponując swoją definicję wydarzeń, którym fe­ stiwal ów byl poświęcony. Otóż nie ma tam mowy o rytuale, jest natomiast mowa o misterium, które jed­ nak jest czymś innym. Anglosasi używają bardzo moim zdaniem wygodnego i trafnego określenia ritual perfor­ mance. O n o jest nieco paradoksalne, - „rytualne przedstawienie" - ale dzięki tej paradoksalnosci odda­ je dobrze charakterystyczną cechę samego zjawiska, a mianowicie jego dwustronność, dwutwarzowość, 0 której pisał Staniewski. Misterium w jednym swoim wymiarze jest przeznaczone dla wtajemniczonych 1 wierzących, ale w drugim, równie ważnym, jest wido­ wiskiem do oglądania. W naszym myśleniu o tego t y ­ pu zjawiskach przejawia się często niebezpieczna, b o zakłamująca rzeczywistość, skłonność do rozdzielania tej dwoistości. Myślimy: albo t o jest rytuał i wówczas jako niewierzący nie mam prawa go oglądać, albo jest to dzieło sztuki i wówczas moja obecność, obecność widza, jest dopuszczalna, ale to, co oglądam ma jedy­ nie wymiar artystyczny, a nie religijny. Jest to alterna­ tywa fałszywa - nie ma: „albo-albo", jest raczej „i-i", i obrzęd, i widowisko. Ireneusz Guszpit: Jest jeszcze Bóg... Sztuki, jeżeli mówimy teraz językiem nienaukowym bardzo, ale kie­ dy pytamy, proszę Państwa, o religijny teatr i to jest jedno z podstawowych pytań, które na poziomie ele­ mentarnym przekłada się na prostą tezę, że religijny te­ atr to jest taki, który za swój temat bierze jakiś te­ mat religijny. Natomiast drugie rozumienie mówi o motywacji quasi-religijnej, która przyjmuje zespół wartości, uzasadnień dla swojej działalności, zbliżo­ nych do tych, jakie są uzasadnieniem dla tego, który wierzy w Pana Boga, czy Go wyznaje. I wtedy można b y idąc dalej, poteoretyzować sobie, że wobec Boga trans­ cendentnego mamy Boga Sztuki i zapytać się czy spo­ tkanie tych postaw jest w ogóle możliwe. Historia te­ atru zna bardzo wiele przykładów takich prób, zresztą można b y za Herbertem iść - „idź jak ci którzy szli nrzed toba i zeineli w üiasku" bo tak ida ci co mvśla że to sie da zrobić Że można obie te Dostawv Dogodzić Z historii teatru można wiele takich przykładów dać Ale można bv też soointować to w SDOSÓb innv i Dowiez-ue m o ż n a uy tez spuiiiiuwac I U Ą\A 7 P A p r n spu <.: niwłv nie sranie Ro P nrzviac że istnieie - RÓP y y Sztuki — ieśli zawsze żvcie doczesne tvl ^ i \ T r ^ ^ ü B i ^ n d e n t n y zbawia „gdzieś tam"' Zbigniew T a r a n i e n k o : Pozwolę sobie na jedną uwagę: jeżeli nie ustalimy słownictwa, znajdziemy się za moment na ruchomych piaskach. Już powstały wąt­ pliwości co do rozumienia misterium, a w przerwie przeprowadzaliśmy z p. Robotyckim rozmowę dotyczą­ cą znaczenia terminu rytuał, obrzęd, ryt. T o wszystko można rozmaicie rozumieć, bo nasze europejskie ter­ miny są niedawno stworzone. Ireneusz Guszpit wymię- j n i l Boga Sztuki, takich bogów też znamy wielu: i Dio- j nizos i Apollo... Czesław Robotycki: A d vocem metodologiczną I uwagę. Istnieją takie kategorie - nie zdążyłem Panu powiedzieć - w logice czy w nauce, która się nazywał kategoriami rozmytymi i wtedy się mówi, że definiuje się je przez użycie, nie zakłada się projektującej defini¬ cji, albo tej arystotelesowskiej takiej klasycznej, tylko poprzez termin, który zaczyna funkcjonować w obrębie I dyskusji, on wyznacza zakres, o którym mówimy. Dys­ kusja wyznacza zakres, o którym mówimy i może byj trzeba tak postąpić, bo inaczej jak zaczniemy mówić [ o terminologicznych kwestiach to nie skończymy tej dyskusji. Jacek Dobrowolski: Jedna uwaga do tego co Pani mówił, dla niektórych to, co jest rytuałem dla innych j' może być przedstawieniem. A n n a W y k a : Chcę się odnieść do bardzo wczesnej I wypowiedzi pana Kosińskiego o świadomości artysty,! o świadomości artystów. Powiedziałabym, że wyjątko-f wo istotne jest tutaj, mówiąc językiem współczesnym, właśnie tym „rozpadniętym" czyli analitycznym języ­ kiem, wskazać na świadomość etyczną. Oczywiście I chodzi o tę, która jest obecna w pracy „Gardzienic",! a niekoniecznie obecna w pracy innych grup attystycz-I nych, ale wywodzących się z Zachodu, Europy Zachód-1 niej czy Stanów, czyli mających nieporównywalnie T uboższe - to nie jest ocena, ale opis obiektywny - do-1 świadczenie egzystencjalne. D a m przykład, jak mi się wydaje, bardzo wulgarny tzn. sukces Dekalogu Kieślow-I skiego na Zachodzie jako Dekalogu właśnie! Przecież to bardzo jest zabawne. W i ę c jeżeli artysta, artyści nie mają w sobie świadomości etycznej to istotnie możel doiść do svtuacii dwuznacznej Może doiść do svtuacii oocMadactwa może doiść do svtuacii Domieszania o rządków wiai4 religii sztuki leżeli bv chciało sie takie norzadkń.trzJmać Teraz do e r m i n o W i i no i wvmt kowo n i e w J o d n e i svtuarii takiego człowieka ki nie jest członkiem zespołu i w jakiś sposób świadkuje sytuacji wywołanej przez artystę. Teraz co do sytuacji terminologicznej i a inaczei niż pan Ireneusz Guszpit Nie stetv Uważam że w ,J iNie nowiem powiem niestety nowiem powiem stety u a a chwili pracujemy dla bardzo specyficznego pisma, w którym każda osoba, która zabiera tutaj głos odpo¬ wiedzialnie, proponuje jakieś swoje rozumienie i i n | więcej rozumień rytuału czy misteriów w naszej rozmo­ wie będzie, t y m promieniowanie tego zeszytu „Kontek­ stów" będzie większe. N o i „Konteksty" przyzwyczaił? nas już do tego, że się poruszają pomiędzy, ponad trady­ cyjnie zakreślanymi dyscyplinami, więc ja bym się tego 214 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANGOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nie bala wcale, absolutnie. Wczoraj Zbigniew postawił przed nami straszliwe zupełnie zadanie, używając jed­ nego słowa, którego bardzo nie lubię i staram się uży­ wać innego terminu. Przytoczył opinię Schechnera, ja­ koby „Gardzienice" były teatrem postmodernistycznym. Ja bym powiedziała tak: czy działają w sytuacji ponowoczesnej, czy w jakiś sposób bóle, ale zarazem radości sytuacji ponowoczesnej są i m w jakiś sposób bliskie, czy są ich doświadczeniem? I tutaj bym była całkowicie dy­ daktyczna. Chciałam bardzo silnie podkreślić, że zupełnie czymś innym jest doświadczenie za Baumanem, „ponowoczesności" w wydaniu zachodnim czy amerykańskim, a zu­ pełnie coś innego oznacza tutaj ten styk tego, co naj­ starsze z tym, co najnowsze, bo ja tak rozumiem sytu­ ację „Gardzienic". Jeśliby wrócić do naszych relacji o doświadczeniach w kontaktach z „Gardzienicami": kiedyś „Nowa Wieś" ogłosiła konkurs, to był siedem­ dziesiąty któryś rok, i ja napisałam tekst: „Gdy stare na powrót nowym się staje" - o tym, jak rozumiałam wte­ dy pracę „Gardzienic". Uważałam, że wygrałam ten konkurs, taka byłam głupia. Ponieważ to, co o n i w t y m czasie tobili, dokładnie szło na przekór, można powie­ dzieć - linii programowej „Nowej W s i " , tzn. to pismo chciało, żeby rolnik był nowoczesny, żeby chłop przestał być chłopem, a stał się rolnikiem, specjalizował się itp., itd. A tu oni takie rzeczy, staruszki jakieś wyciągają za uszy, jakichś dziadków i mówią, że to jest bardzo waż­ ne i bardzo istotne. I potem w jakiejś innej formie ten tekst włączyłam do większej rozprawy, doktotatu, ok. dziesięć lat później czyli w 1984 roku. N o i jakby ta te­ za sprzed lat znowu się sprawdzała teraz, z tym, że wte­ dy jeszcze o żadnych takich świństwach jak „postmo- dernizm" czy „ponowoczesność" nie było mowy. Jeszcze nie krążyła ta terminologia, zwłaszcza w tak nieprecy­ zyjnym wydaniu, jak to się często dzieje teraz. Zbigniew Benedyktowicz: Jeżeli można się wytłu­ maczyć, być może ja przywołałem jakiś nieistotny epi­ zod z tej krakowskiej dyskusji, ten epitet „postmoder­ nistyczny teatr", chodziło tutaj o problem stosunku do tradycji. Ponieważ w tym spotkaniu po spektaklu, w t y m „Zgromadzeniu", gdzie następuje eksplikacja za­ uważyłem, i bardzo m i to odpowiadało, zresztą i te „przypisy" podczas spektaklu, zapowiadające - nie wiem jak to nazwać - „didaskalia", informacje jaki tekst będzie śpiewany, z którego wieku, m i nie prze¬ szkadzały, bo budowały właśnie pewien dystans, a szczególnie w tej drugiej części, stanowiły pewną za­ bawę, pewną grę z tymi tekstami. T o nawet czasem tro­ chę przypominało sztuczki kuglarza. A teraz Państwu puścimy slajd z wazą, oto gest, a teraz ruch, i zaśpiewa­ my. I Staniewski tak jak dyrygent, wywołujący na sce­ nę kolejnego aktora-insttument. A w trakcie strój zabawa gry: zrobimy to pokażemy odtańczymy Dokażemy iuż ten Jakby efekt Mogłohw to wszystko zbliżać do tych niepokojów i pytań o stosunek do tra¬ dycji w postmodernizmie Bo to też jest pytanie Nlyślę że ten kierunek, często może niesłusznie utożsamia z jakąś taką dowolnością. Z taką żonglerką, która wy­ chodzi poza ten głębszy kontekst, a nawet właściwie ten dystans jest już daleko posunięty, bo my „postmoderniści", dzieci krytyki i zwątpienia, dzieci „herme­ neutyki podejrzeń" jesteśmy już ponad tymi tekstami i gramy czasem wbrew ich przesłaniu, dekonstruujemy, wywracamy na nice. Zupełnie inne stanowisko niż przy tej postawie rekonstrukcyjnej, należącej do tradycji „hermenutyki rekonstrukcji", hermeneutyki amplifikacji, poszetzania sensu, gtomadzącej wiązki znaczeń i sensów. Ja tutaj nie mam wątpliwości, i upietał bym się, że „Gardzienice" to teatr, czy działanie hermeneutyczne, a nie postmodernistyczne, jak ocenił to prof. Schechner, że tu jest ten stosunek do tradycji inny wy­ nikający właśnie z szacunku dla tekstu, tak jak dla te­ go obcego spotykanego w wędrówce. A n n a W y k a : N a pewno nie arogancja wobec tek­ stu, czy szerzej - wobec tradycji jako takiej. Siedzą od lewej: Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz. Fot. Przemek Sieraczyński Zbigniew Benedytowicz: Ale twórcy postmoder­ nistyczni są też częstokroć bardzo wykształceni i budu­ ją tę wyrafinowaną swoją twórczość z dużym zapleczem wiedzy. Generalnie chodziło o stosunek do tradycji, te elementy gry i też radości zaprezentowanej tutaj dru­ giej części, dla mnie są czymś istotnym, jakąś taką war­ tością, niech m i wybaczą obecni tu filologowie, że to nie musi być z takim trudem i potem, jak to potocznie 215 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH sądzi się o studiach naukowych. Mnie bardzo to zain­ teresowało i podobało się, jak pan profesor Daniele­ wicz mówił, nie wiedziałem o tym, że takie próby doko­ nywane są w kręgu filologów. Mianowicie te próby re­ konstrukcji we współpracy z muzykami, odtworzenia sytuacji artystycznej, bo jest taki stereptyp nauki, któ­ ra jest albo bardzo żmudna, albo nudna. Widać, że to nie musi być tak wcale. Natomiast tu w formie tej eksplikacji jest przesianie, że z tej drogi również można mieć radość, można mieć zadowolenie. T e n cały jakby wykład, przypis, komentarz: „jak dochodziliśmy do na¬ szego przedstawienia" to dla mnie jest jeszcze jedna ta¬ ka manifestacja oochwałv życia nauki tei drogi wła­ śnie obcowania z tekstami. T o tylko żeby się wytłuma­ czyć z przywołania określenia Schechnera. Niepokoją­ ce dla mnie - ale to iest temat na inna rozmowę — że­ byśmy A n i u za bardzo też lokalnie tych zachodnich lu­ dzi nie dyskredytowali, bo są tam pewne czasem ten­ dencje, ale one są takie same, w ogóle we współczesnej cywilizacji, których my teraz doświadczamy, i którym nie tylko oni ulegają, wystarczy przecież chociażby zaj­ rzeć do listy, skąd ci goście na pierwszym panelu zaj­ mujący się światem antycznym pochodzą. Właśnie stamtąd z tamtego świata, z USA, z „Zachodu". N o po­ wiedzmy ze świata... tych działań autentycznych, które nie są - o czym mówił p. Dobrowolski - na sprzedaż, i tutaj dotykamy zupełnie już innej rzeczy, innego pyta­ nia, czy nie obawiacie się Państwo, że „Gatdzienicom" może grozić komercjalizacja. Bo w tej drugiej części eksplikacji zauważyłem coś takiego, jest tam bardzo duża dawka edukacyjna, że jednak Państwo jeżdżą i trzeba tym berlińczykom młodym, albo tym Ameryka¬ nom albo tym młodym Polakom, podać to doświad¬ czenie w uproszczonej forrnie> czy nie obawiacie się, ze aby dotrzeć do tego widza trzeba to podać z pewnym skrótem, spopularyzować? Włodzimierz Staniewski: T u jest misja odwrotna - pogłębić. A n n a W y k a : Przepraszam, proszę o ad vocem. Jeśli mówiłam o Zachodzie en bloc, to pamiętam takie spo­ tkanie z Miłoszem, jego pierwsze spotkanie w Polsce w 1981 roku z młodzieżą polską w warszawskiej „Sto­ dole". I Miłosz powiedział wtedy, że jeśli porównuje młodzież kalifornijską, amerykańską, angielską i polską taką jaką spotkał, to niebo i ziemia. Jego zdaniem dla narodzin jakichkolwiek tendencji k u duchowości pottzebna jest umiarkowana deprywacja. Ja tylko to mia­ łam na myśli, że jeżeli jesteś pozbawiony pewnego ele­ mentu deprywacji, jeżeli cierpienie jest nieobecne w twoim życiu, to do pewnych rzeczy w egzystencji z powodu wygody - nie możesz się dokopać. I za „Gar­ dzienice" ośmielę się powiedzieć, że komercjalizacja i m nie grozi m.in. dlatego, że o n i zawsze najpierw ludziom dokładają gdziekolwiek się pojawią i człowiek zaczyna myśleć nad swoją marną egzystencją, czy nie mógłby jej jakoś pogłębić? N p . co można zrobić z własnym ciałem, duch ucieleśniony. Włodzimierz Staniewski: Jeśli można, parę zdań.., Parę luźnych uwag na temat kilku kwestii, które tutaj zostały zasygnalizowane. Ja teraz, patrząc wstecz, wi-1 dzę, że jestem „tym który tłumaczy" i że staram się tłu¬ maczyć na język współczesny i na współczesny sposób rozumienia dawne teksty. Jak rozumiem epokę, jak ro­ zumiem dawny sposób odczuwania człowieka i świata. Najpierw jest Dzieło. Wiekopomne dzieła literackie są dla mnie jak dar boży. D o tego jest dodana kropla, ma­ ły okruch własnej inwencji. Taką rolą jest chyba rola „tego który tłumaczy". Czyli do tego dzieła dodaję tyl­ ko swoie małe zaklęcie. Dlatego też w interpretacji każdego z przedstawień ja bym najchętniej wracał do! utworu literackiego z którego Drzedstawienie wyszło Gdvbvsmv rozmawiali o Metamorfozach to naichetniei bvm nróbował dokonać analizy dzieła Aouleiusz i J\ trzeć iak dalece to co iest utworem scenicznym iest swego rodzaju przełożeniem utworu literackiego. ' Parę zdań na temat tańca... W tym duchu został teil wykreowany ruch sceniczny. T u nie ma dowolności. Ja I chciałem puścić w ruch freski. Zadano tu wcześniej p y l tanie na temat praktykowania ruchu obrotowego. Prof szę bardzo... Jest krater z Taranto z V w. przed Chrystu-| sem z figurą wirującej dziewczyny, na co wskazuje nie' tylko układ nóg i rąk, ale uniesiona ruchem, w charak-I terystyczny klosz, spódnica. Na wielu innych malowi­ dłach tańczących menad można dopatrzyć się ruchu ob­ rotowego na ptzykład „Menady oddające cześć DionM zosowi" z terakoty z Muzeum Narodowego w Neapolu. 1 N a freskach z Villa Dei Misterii ramiona inicjowa-: nych kobiet uniesione są jak w tańcu flamenco. W jednym z tłumaczeń Safony prof. Danielewiczal jest taki wers, że dźwięk aulosu mieszał się z trzaskiem! kastanietów, czy - „zrywał się z trzaskiem kastanietów". T o ciekawe, że użył pan porównania do kastanie-1 tu. W oryginale nie może być słowa „kastaniety", botol jest insttument hiszpański, nowożytny. Nie było więcl takiego instrumentu. Były brzękadełka, dwie metalowe! płytki przymocowane do palców. Pewnie takie, jakużfl wane do dziś w krajach arabskich, nazywane tamsagaf Mamy więc t u przykład inwencji tłumacza. Tej kropli dodanej do Dzieła. A l e inwencji świetnej, bo otwieraj jącej natychmiast całą sferę emocjonalnych i wizualf nych doznań i skojarzeń, znakomicie oddających i Idi mat wiersza, i energię, i temperaturę obrazu. Obrał i zdarzenie są przywołane „jako żywe", jak i w zwyczaju mówić. Użycie wiernie nazwy własne zmroziłoby pewnie cały obraz i „umuzealniło" go. 216 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH Rzecz jednak w t y m , że instrument nazywany dziś kastaniety nie tylko nie odbiega w swojej konstrukcji od podobnych instrumentów używanych w starożyt­ nej Grecji, Egipcie, A z j i Mniejszej ale „jako żywo" je ptzypomina. I nie byłoby trudno udowodnić, że w sta­ rożytności również używano dwóch małych, wklę­ słych deseczek, mocowanych na palcach; środkowym i kciuku... Nie da się natomiast zrobić podobnego po­ równania między kitarą a gitarą, nie narażając się na śmieszność. cą, w której odbywa się obrzęd tłoczy się dziki tłum i w tym dzikim tłumie dzieją się rzeczy zgoła nieprzy­ stojne. Kobieta, która ze mną przyjechała, opowiadała jak to w ścisku mężczyźni dość bezceremonialnie nastawali na nią. Zawarte wrota kaplicy otwierają się od czasu do cza­ su i paru ludzi usiłuje wedrzeć się do środka. W mo­ mencie, kiedy człowiek wdziera się do środka, wchodzi w świat sacrum, wchodzi w świat zdarzeń, które odzie­ Wróćmy do ruchu obrotowego, w oparciu o który rają z niego, oczyszczają go, zdzierają z niego to przy¬ branie uczestniczącego w biesiadzie, w karnawałowym budowałem kulminacyjną scenę Metamorfoz.. Poddaje się w wątpliwość stosowanie takiego ruchu w obrzę­ zgiełku. A przecież ten karnawał ma formę. T o jest też formą obtzędową, tyle że socjalnego, a nie transgresyj- dach i rytuałach w starożytności, ponieważ brak na to nego charakteru. Jest rodzajem gry, społecznej gry, materiału dowodowego. Ja twierdzę, że stosowano go, bo nie mogło być inaczej. Za materiał poszlakowy, jeże­ w której dzieją się rzeczy wywołujące w nas skojarzenia niskie, zmysłowe. I przychodzi ten moment kiedy uda­ li nie dowody, posłużyć mogą malowidła, o których wcześniej wspomniałem. je się wejść do kaplicy, czyli wchodzi się do pietwszego kręgu i nagle to wszystko co jest w nas człowiekiem Najmocniejszym jednakże argumentem pozostaje dla mnie fakt wielkiego ładunku energii, siły witalnej, społecznym zostaje odarte. Bierzemy udział w rycie. tajemnicy jaki zawarty jest w t y m ruchu. Jak również elegancji i immanentnej dyscypliny. T e n ruch jest skończoną formą. Dlatego pewnie istnieje ciągle w ob­ rzędach ludowych i w niektórych religijnych prakty­ kach ekstatycznych. Oczywiście „ten który tłumaczy" musi używać for­ muł, jakich używa się np. w poezji. Formuł porównania „tak-jak", których pełno i u Mickiewicza i u Homera. Czy kontemplując zatem malowidło przedstawiające tańce menad wokół idola Dionizosa, tej z Neapolu jak i tej z czary Makrona z muzeum w Berlinie możemy mieć pewność, że one wykonują ruchy posuwiste czy zachowują się „tak - jakby były w obrotach". Przy pró­ bie odczytania autor utworu scenicznego wejdzie w spór z naukowcem. Tyle, że naukowiec nie da pełnej gwarancji na to, że menady wykonują jedynie ruch po­ suwisty, podczas gdy autor tworu scenicznego powie: widziałem t o w żywych jeszcze obrzędach tradycyj­ nych, pradawnej metryce. Przez to, co istniejące czy** tłumaczę to, co już nieistniejące". Teraz, jeżeli chodzi o interpretację obrzędu Sante­ ría... Jest zupełnie inna sytuacja widza uczestniczącego w obtzędzie od sytuacji widza na przedstawieniu te­ atralnym. Jest to sytuacja człowieka, który musi starać się o znalezienie się w pierwszym rzędzie. T e n , który nie stara się o znalezienie w pierwszym rzędzie jest siłą rzeczy uczestnikiem biesiady, której interpretacja zale­ ży od jego stanu wewnętrznego. Dla jednych uczestnic­ two w biesiadzie to jest popijawa, dla innych jest to ro­ dzaj uważnego, pokornego oczekiwania na wezwanie. Chcę powiedzieć o jednym ze swoich doświadczeń, o którym już wspominałem na spotkaniu w Krakowie. Chodzi o obrzęd tarantyzmu odprawiany w Pulii, we Włoszech. Otóż tam jest taka sytuacja, że przed kapli­ I tutaj jest pewien kłopot bo to Ywmasa wysiłku pe w** nej determinacji, to wymaga ryzyka przekroczenia proc^ii tc^ wvm.aŁ?a też ryzyka bycia być może śmiesznym bo mv stoiac w trzecim czwartym szeregu bronimy i a ' koś swojej pozycji społecznej. Bronimy swojego stano¬ wiska , swojej persony. Ireneusz Guszpit: Muszę przerwać, bo z przykro­ ścią stwierdzam, że Włodek nie potrafi o t y m mówić w kategoriach pozainsynuacyjnych, i z przykrością muszę powiedzieć, że czuję się urażony tym, że nie chce mnie zrozumieć. Czym jest przykład Włodka z Pulii? Jest przykładem miejsca, w którym to się dzieje zawsze. T o nie jest tak, że o n i przyjechali tutaj i pokazali coś, co nie jest właściwe i m , tylko Włodek pojechał do n i c h . T o jest ta ważna różnica. Włodzimierz Staniewski: Ja chciałem tylko po­ wiedzieć, że sytuacja obrzędu związanego z tradycją i n ­ ną niż nasza, wymaga od nas dość zdeterminowanego i ryzykownego kroku przekroczenia pewnego progu, po to żebyśmy mogli zbliżyć się do istoty tego zjawiska. Obrzęd Santeria jest czymś, co można traktować z du­ żą rezerwą ze względu na ofiary z krwi, ale na miły Bóg, to jest obrzęd, który istnieje, jest to obrzęd, który jest jednym z obrzędów ofiarnych, które mogą przypominać nam świat dawnych misteriów. I teraz jest pytanie czy traktujemy to jako byt niezaprzeczalny, mocno zako­ rzeniony, czy traktujemy to trochę jak kolonizatorzy, i , 5 y i d z ą w tym humbug i chcieliby tych ludzi na­ wracać na, bardziej subtelne formy zachowań religij­ nych Ktoś kto nie iest dotknięty zaklęciem z wysoko¬ ści" zawszebedzie miał problem z każdeso rodzaju reli ' gia z k a ż d e j rodzaiu obrzędem łestem świecie orze konany I r k u - i d a r u j że robię wycieczkę w twoją stro 217 t r Z w �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nę - że źle byś się czul w Kalwarii Zebrzydowskiej, źle byś się czul na Grabarce... Ireneusz Guszpit: N o właśnie, byłem tam kilka­ teatr, objawiania Boga przez teatr, więc może zdanie, które Pan przywołał miało dla niego inne znaczenie niż dla Pana. O n przecież chciał stworzyć zakon działający poprzez teatr. krotnie... Włodzimierz Staniewski:... i źle byś'się czuł w ob­ rzędzie tarantyzmu, już nie mówiąc o mistycznych ob­ rzędach islamu. Jest to ciągle kwestia tego czy religia ma stanowić pewnego rodzaju narzędzie wyznawców do walki z innymi wyznawcami czy też religia ma być, poprzez swoje formy misteryjne, zwiastunem otwarcia, przyzwolenia. Po to zaprosiłem te wszystkie zjawiska do Krakowa, na żadnym gwałtu nie czyniąc. O wyjeździe Santerii decyzję podjęła cała społeczność. T a m się od­ było parę narad, w trakcie których rozmawiali nie tyl­ ko starsi czy mają wyjechać, ale również pytano bóstw i bóstwa dozwoliły. Ja myślę, że Misteria otwierają per­ spektywę wzajemnego zaufania i zrozumienia. Religie często funkcjonowały jako narzędzie dezawuacji i n ­ nych wyznań. Najwyższy czas żeby formy misteryjne formy obrzędowe były tym alefem ta szczeliną która wprowadza nas w inne tajemnice i pozwala nam by swoją tajemnicę czynić bliską tajemnicy innych wy¬ znawców. Dariusz Kosiński: Misterium jest zjawiskiem para­ doksalnym, stojącym na pograniczu. Inaczej się w nie wchodzi. Mnie się wydaje że to co „Gardzienice" robią jest szalenie misteryjne. Zbigniew T a r a n i e n k o : Czy to nie dylemat? Jeden z ojców awangardy teatralnej współczesnej, bo tak można powiedzieć o Szajnie, w rozmowie o młodym człowieku, który wybiera drogę i chce wybierać między zakonem a byciem reżyserem teatralnym powiedział, że musi wybrać albo jedno, albo drugie. Jak ktoś wybiera reżyserię teatralną, to jeszcze nie wie, więc pyta, i nic to wspólnego z religią czy z Bogiem mieć nie może. A ten, który wybiera zakon, to już wie - i koniec. Gdzieś jest ważna granica. Dariusz Kosiński: Ja bym na tak wyraziste posta­ wienie tej granicy nie przystał. Dotykamy tu zjawiska, które nazwałbym religijnym poszukiwaniem poprzez teatr. Mówić o n i m niezwykle trudno, bo twórcy, zwłaszcza współcześni, bardzo rzadko mają odwagę przyznać się do religijnego wymiaru ich pracy. Zamiast tego używa się często szyfru mówiąc na przykład 0 energiach grubych i subtelnych. Więc poruszając te problemy skazani jesteśmy zawsze na ryzyko i niepew­ ność. Wydaje m i się jednak, że warto postawić tezę, iż w teatrze współczesnym, zwłaszcza polskim, istnieje bardzo wyraźny i niezwykle ważny nurt poszukiwania poprzez teatr wartości transcendentalnych. Zbigniew T a r a n i e n k o : Artystyczno-transcendentalnych, czy religijno-transcendentalnych? Zbigniew T a r a n i e n k o : Przepraszam, że wchodzę, ale czy to jest jedyne określenie misterium? Dariusz Kosiński: Nie wydaje m i się, by ta różnica miała jakieś znaczenie, jeśli w ogóle taki podział ma sens tuż po końcu wieku, który tak radykalnie odrzucił 1 zanegował transcendentalne wartości artystyczne. Dariusz Kosiński: Nie. Ireneusz Guszpit: Można powiedzieć najprościej, że to jest tajemnica. I mamy definicję, w której się wszystko mieści. Dariusz Kosiński: N o tak wszystko się mieści, więc nic nie można powiedzieć. Głos z sali: Myślę, że religia nie zakłada wiedzy, że też jest poszukiwaniem, że nie jest czymś gotowym i da­ nym, ale zadanym i w niej jest również pytanie i nie­ pewność dokąd się idzie. Ireneusz Guszpit: Może najbardziej tutaj istotne jest to, że ta Wyprawa, bo ja jakoś przywiązany jestem do tego słowa, zawsze jest twórczym transformułowaniem. Jestem bardzo przywiązany do takiego zdania, które wypowiedział jeden z wielkich ludzi teatru: „te­ atr stworzył Bóg dla tych, którym nie wystarcza ko­ ściół". Dariusz Kosiński: A l e świętej pamięci człowiek, który to zdanie wypowiedział niemal całe swe życie po­ święcił urzeczywistnianiu idei docierania do Boga przez 218 A n n a W y k a : Bardzo jestem wdzięczna wszystkim, I których mogłam posłuchać dzisiaj i wczoraj, tym bar- I dziej, że tak się nieszczęśliwie złożyło, że nie uczestni- I czyłam we wcześniejszych spotkaniach Państwa. I Szczególnie chciałam podziękować, użyję tego terrnjj nu, filologom klasycznym. Dlaczego? Dlatego, że coś I takiego było w życiu Państwa indywidualnie, co sklo-1 niło Państwa do podjęcia tej a nie innej problematyki 1 zwłaszcza, i myślę że to nie jest wybór łatwy w dzisiej-1 szych czasach. Znam kilka osób młodych bardzo, któ-1 re z wielką pasją k u temu również się skłaniają. Mam § �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nagranie z siedemnastoletnim chłopcem, kompletnie mokrym, z gorączką, który uczestniczył w koncercie „Moja i Twoja nadzieja" i podczas suszenia ciuchów zaczęliśmy rozmawiać. O n m i nagle mówi, jest czwar­ ta nad ranem, o swoich studiach klasycznych, filolo­ gicznych, a ja słucham tego nie zdradzając własnej nieśmiałej pasji i własnego nieuctwa, bo nigdy nie miałam czasu żeby porządnie nauczyć się greki, przy­ najmniej filozoficznej greki starej. Ja sobie w ogóle nie wyobrażam, jak można było tak okaleczyć edukację, żeby nas pozbawić tego narzędzia ćwiczenia umysłu ja­ kim jest greka starożytna, z jej pojęciami, i jak strasz­ liwe rzeczy się stały z nauką w wieku X X i jak niezwy­ kle prymitywny stał się język współczesny. Iloma zda­ niami musimy oddawać dziś sens pojedynczych pojęć greki starożytnej, filozoficznej na przykład. Właściwie każde pojęcie, które odkrywałam było odkrywaniem świata, trochę tak jakbym czytała Chandlera, dreszcze po plecach: co też m i się odkryje z tej kombinacji liter. Nie wiem, jak można było wywalić języki klasyczne z edukacji, ja się załapałam na łacinę, na grekę już nie. Na lektorat uniwersytecki przychodziły dwie osoby; profesor uczył zarazem hebrajskiego i greki, potem, umarł I potem w życiu człowiek jest już zbyt zajęty, le śli pozwolą Państwo na taki metakomentarz i przepra szam żenię indywidualnie tylko iako gruoe postaram sie nósrrzegać Państwa to iesr niesamowite na co Pań siwo zwrócili nwape w Met arabach i co sami nrzeia' wiacie jdKO iako osobowości Z' osouowosci badawcze uacidwcze, i osoby osouy no po prostu. Tn iest ta niesłychana lekkość która wvdaie sie że ! W raka W i rZ rańrzarv Dionizos f Z o f r a i z a r jest taKa leciutKa tańczący uiomzos, n ozor tańczący przeci wzięciem trucizny i o jest wtasme to nadzwy­ czajne połączenie. Ula r a m rrotesor dodam tyle, ze ranie oczywiście nie chodziło o samą somę i żadnemu teatrowi tego typu, żadnym artystom tego typu me j chodziłoby o samą somę tylko zęby wtasme owe m m bra disiecta poznania jak m o w i Leszek Kołakowski, nieszczęsnego X I X , X X wieku z powrotem do kupy ztozyc. Cielesność ma mesc duchowość i nawzajem, i mamy tak się wtasme czuć, jak się Państwo czują, odterając Metamorfozy i miec w sobie tak niesamowitą I radosc, którą ma się obcując z kulturą antyczną, grecj ką. Dzisiaj w kuluarach rozmawialiśmy z Panem Profe­ sorem o cenie. Troszeczkę może w związku z ApulejuI szem. K t o to taką cenę zapłacił za ten wykwint, za tę rafinadę - niewolnicy, mówił Pan Profesor, ja podsłu­ chiwałam z rogu stołu. A l e radość moja niezwykła, po­ nieważ kiedy pisałam kiedyś jedną taką małą książecz­ kę, to nawoływałam, za hermeneutykami niemiecki­ mi, do studiowania terminologii filozoficznej greckiej i może by coś z tego dla współczesnego świata wynika­ ło w sensie myślowym. Chronienia świata, chronienia sztuki, dzięki bardziej prawdziwemu, właściwszemu postrzeganiu. Pojęcia są filtrem postrzegania. Tomasz R o d o w i c z : Mogę coś wtrącić spoza stołu? Chodzi o termin „koło zamachowe", który pojawia się często w tej rozmowie. Chciałbym go doprecyzować tak, jak go użyłem w tekście do naszej płyty z muzyką grecką. T e n pomysł, właściwie odkrycie Maćka Ry­ chłego, bo trudno to nazwać pomysłem, żeby muzykę antyczną odczytać rytmami nieparzystymi, nadało na­ szej interpretacji siłę i ruch koła zamachowego. Nieparzystość rytmu, co słychać w całej muzyce bał­ kańskiej, powoduje, że koniec jednej frazy jest począt­ kiem następnej - nie ma zatrzymania, odpoczynku, końca. Linearność przebiegu muzycznego zamienia się w kolistość i kumulację energii. Słabe części frazy na­ pędzane są siłą mocnych. Kiedy Maciej nad tym grec­ k i m materiałem siedział, nie było to jeszcze takie oczy­ wiste. Wszystkie rekonstrukcje muzyki antycznej po­ sługiwały się „linearną" i statyczną interpretacją tej muzyki. Obecny t u Lech Trzcionkowski pytany o to mówił jednak, że do wielu utworów, nad którymi pra­ cowaliśmy, właściwym rnetrunij wyzn.aczon.ym przez stopy metryczne samego tekstu jest rytm 5/8. M a r t i n West w wydanej w 1992 Ancient Greek M u ­ sie tylko część zabytków muzycznych ptzedstawia w ryt­ mach nieparzystych, a w najnowszym opracowaniu wy­ bitnego muzykologa Johna Landelsa z 1999 w dziele Musie in Ancient Greece and Rome, które podsumowu­ je stan badań nad antyczną muzyką, zdecydowana większość przykładów jest już podawana w metrum nieparzystym. Czyli to, co cztery lata temu było prowokacją - czy­ tanie muzyki antycznej przez muzykę tradycyjną, ludo­ wą - dziś okazuje się faktem, jedną z żywych, realnych możliwości jej czytania! Siła i energia tej muzyki mu­ siała być tworzona poprzez realizację wielkiej poezji greckiej w złożonych nieparzystych rytmach. Może to dotyczyć nie tylko poezji i dramatu. Maciej Rychły opowiadał m i , że widział niedawno film o ja­ kimś małym państewku z centralnej A f r y k i , w którym pokazywali paradę wojskową, gdzie żołnierze swój marszobieg realizowali w rytmie nieparzystym. Zaprze­ czenie naszego wyobrażenia o wojskowym marszu ale biła z tego jakaś moc kumulowania energii, a nie jej wytracanie Proszę sobie wyobrazić taki bieg wojowni¬ ków greckich - te siłe która sie tworzy ze zmienności akcentu, z przenoszenia ciężaru ciała po kilku krokach z jednej nogi na druga lak długo można tak biec la kie były snosoby uczenia takiej sztuki utrzymania w iednym L i n i e i iednym rytmie kilkudziesięciu czy kilkuset wojowników, przebiegających dziesiątki kilo¬ metrów? 7 Pracujemy w „Gardzienicach" nad nieparzystymi rytmami od paru lat i wiemy, jakie energie one budują. Przy nałożeniu na symetryczność naszego ciała „asyme­ trycznego" zmiennego akcentu w ruchu, tańcu czy 219 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH śpiewie tworzy się siła zamachu tego koła. T o tyle, co wstrząsającego, ale mrocznego i ponurego Awwab- chciałem dodać o tzw. kole zamachowym. ma, cóż poradzę tak m i się zapisał w pamięci, nie wiem czy i jak się to ma w stosunku do innych ptzed- Jacek Dobrowolski: Ad vocem. Pod Maratonem stawień, niesie właśnie radość. Jest to złożone odkty- hoplici w ciężkim uzbrojeniu biegli kilka kilometrów cie pamiętając o t y m elemencie misteryjnym, o tym i walczyli. przejściu w triadzie „życie - śmierć -życie", o czym też na jesieni profesor Lengauer mówił, o tej triadzie 1 Włodzimierz Lengauer: Nie kilka, jeśli można w strukturze misteriów bios-thanatos-bios. Mnie siej sprostować, tylko znacznie więcej. T o jest właśnie wydaje, że t u w Metamorfozach ten akcent jednaki największy wyczyn wojowników maratońskich, a nie jest położony na pochwale życia, która przechodził bieg posłańca do A t e n , wymyślony chyba znacznie przez wtajemniczenie w śmierć, ale jest pochwałą ży-JJ później, bo Herodot nic o n i m nie wspomina. N a t o ­ cia. I dlatego dla mnie „Gardzienice" sytuują się na I miast wyczynem jest przebiegnięcie armii hoplitów drugim biegunie innego wielkiego odkrycia i wielkiej ateńskich spod Maratonu do A t e n . Biegli w pełnym go dokonania, w polskim, i światowym teatrze , jakimi uzbrojeniu i zdążyli stanąć na brzegu w szyku, n i m flo­ był teatr Kantora nazywany powszechnie teattettil ta perska opłynąwszy Attykę zagroziła miastu. A to śmierci. T a m mimo ukojenia mimo szyderstwa walki I jest odległość ponad 40 k m (tyle liczy droga dzisiejsza, z pamięcią odpędzania zmarłych był to lament płacz! nie wiemy dokładnie, jaką drogą biegli wówczas żoł­ nad zmarłymi nierze ateńscy). jakby ten drugi człon dialogu teatralnego tragizmem życia i historii. Tuta iest I istotny, odkrywający pochwałę życia c a yi A n n a W y k a : Czy mogę jeszcze pół zdania powie­ wtdje bardzo! radości życial 1 w dzieć, moja matka była aktorką tego teatru - zakonu, siła tego spektaklu Być może t u kryje się jedna zod-l o którym t u wspominano,. dlatego wyjątkowe emocje t^rwirioA^i odczuwam w czasie naszej rozmowy. Zbigniew Benedyktowicz: K Chodzi o „Redutę" Osterwy. nowskiego i Osterwy. cr>nf-\rl-a radość t |t n snółr I s i c z t - a l H m 7Qrtiumfpm D O rano c Kultury wspoic snei C 7 ta ekstaza kultu I ej, y t | ry współczesnej to, co proponuje wersja wspoiczesn • wa, być może to też wywoła inne głosy, i będziemy mogli zmierzać do p u n k t u trzeciego. Chciałbym po­ wiedzieć rzecz znów być może oczywistą, ale skoro po­ jawiło się to już w wypowiedziach o sile z jaką oddzia­ łują Metamorfozy, że ten spektakl spotyka się z takim odbiorem pełnym zachwytu, była t u mowa o informa¬ tyku i jego zachwycie, o t y m , że młodzi ludzie, studen­ ci mówią, że dużo tam jest z energii podobnej do m u ­ zyki techno i t d . , i t d . A więc ta żywość i aktualność, to wydaje m i się, że rzecz, która także powracała WCZO" raj, to pewien element ekstatyczny, obecny podczas tych pierwszych wiejskich wyprany gry w deszczu, t u ­ taj przywołanej. Myślę że wielka taka wartością od¬ krywaną i dochodzącą do głosu w Metamorfozach jest tutaj radość Profesor Schechner nawet na t y m spo­ tkaniu iesiennvm w Krakowie powiedział że zobaczył Grecie nasycona elementem wtajemniczenia. W Metamorjozacn się zaczerpniętym iakbv z'tradycii chasydzkie!" w którym właśnie obec na iest ta eks atyczna radość I wvdaie m i sie że ten tron iest dość ważny Proszę iak wiele znaczeń odczy e n L i a techno i chasydzi' Dla mnie ten' spektakl ' Gardzienic" w przeciwieństwie do ta traza kończąca! rzeba abyś nie rozumiał... przeszedłem podro-l zowaiem, doświadczyłem Zbigniew B e n e d y k t o w i c z : Jeśli można dwa sło­ rań porównań tn jest radością płytką, złudną wypraną z tego gięDszego. A n n a W y k a : Tak chodziło tutaj o „Redutę" Lima­ tutai A\ci--7t±ar\ powieozi dlaczego to spotyKd się z tdKim zdciiwytcni|B ma swoje potwierdzeń*! zakorzenienie i ugruntowanie. 1 o rozumiał - Współczesna „trzeba abyś n>e| ma swoją głęboką moc pocieszenia.! k u l t u t a jeśli już oferuje radość, I przede wszystkim rozrywkę, ekstazę wielkich maso! wych spektakli. I ta kultura masowa jest nie tylko, żel kompletnie odmóżdżona, ale wyprana z tego doświad! czenia mistetyjnego, czy inicjującego w śmieić. I Zbigniew T a r a n i e n k o : T o nie jest tylko radośl Złotego osła - spójrzmy na Carmina Burana. A jedno! cześnie Carmina to niestety okręt śmierci, a Mariusl Gołaj w Złotym Ośle po wtajemniczeniu też raczej pla! cze niż się śmieje. Radość „Gardzienic" jest dosyć pol dejrzana. M i m o to istnieje aprobata życia po cierpię! niu, mimo złego losu, mimo śmierci. I jest czymś, col jest jednym z fundamentów „Gardzienic". Wczoraj! mówiłem o źródłach w poszukiwaniu prawdy i dod łem, że przy odrzucaniu czegoś, co się uznaje za praw dę i pójściu dalej - nie znajdując jej, jednocześnie moi' na odnajdywać sens. Coś takiego ciągnie Staniewskie go k u nowym rzeczom - i z całym szacunkiem do tego co można znaleźć w perspektywie wiedzy, nauki im świecie, wcale nie na jakimś określonym terytorium ale w ogóle na świecie możemy mieć radość, aprobatę życia. Jej żywioł przenika spektakle „Gardzienic". 220 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANOOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH Ireneusz Guszpit: Patrząc na wszystkie przedsta­ wienia „Gatdzienic" to można powiedzieć, że mamy tu do czynienia - znów używając takiego elementarnego języka - z zaciętością na życie. W „Gardzienicach" we wszystkim jest „zawziętość" na to życie, w związku z czym nie odpuści się w żadnym aspekcie, w żadnej cząstce życia. Czy to będzie tragizm, czy to będzie h u mot, czy to będzie sarkazm, czy to będzie miłość, czy to będzie liryzm, cokolwiek by to nie było. Jacek Dobrowolski: Myślę, że możemy już przejść do ttzeciego punktu, - „znaczenie i rola inicjacji i m i ­ sterium w kulturze europejskiej". Zbigniew Benedyktowicz: Ja chciałem jeszcze po­ prosić pana dra Kubikowskiego, który chciałby nawią­ zać do poprzednich wątków. Tomasz K u b i k o w s k i : Do jednego wątku: frag­ mentaryczności. Otóż mam wrażenie, że jakkolwiek i Awwakum i Carmina były budowane z małych etiud, w Metamorfozach fragmentaryczność uwidoczniona jest najwyraźniej: przez chropowatą fakturę całości i przez tę „konferansjerkę", przeciw której pan profesor Danielewicz protestował, a którą ja sobie tutaj cenię. Dla mnie nadaje to przedstawieniu wiarygodność. Dlacze­ go? Pewnie pierwsza odpowiedź będzie taka, że to, co w ogóle wiemy o kulturze greckiej jest fragmentarycz­ ne i że to bardzo pociągający rys tej wiedzy. Mnie to niebywale frapuje w Grecji, na której się nie znam głę­ boko, ale do której wciąż wra.cB.rn że mam tam same ułomki. One otwierają pole dla wyobraźni, może je wstawiać w wiele różnych światów i wielu światów się w nich dopatrywać. Jak Słowacki wzdychał na temat Króla Leara - Szekspirze Duchu zbudowałeś górę sto razy większą od tej, którą Bóg postawił... boś ty ślepemu o prze­ paści prawił... tak jest z Grecją. Jesteśmy ślepi, z opo­ wieści ułomków widzimy niebotyczne góry i chętnie się w nie oczyma duszy wpatrujemy. Powtarzam, ja przy­ najmniej z trudem mogę od nich te oczy oderwać. I teraz co w Metamorfozach cenne, to uzyskany dzię­ ki tej chropowatości nieustanny tuch ludzi podróżują­ cych stąd w antyk i właśnie starających się antyk wy­ obrazić, czy zrozumieć; nie opuszczających swojej toż­ samości, a raczej nieustannie oscylujących między nią a poszukiwaniem tego, co jest - tam. Nie można sobie i innym wmawiać, że się w antyk przeskoczyło, że się tę transcendentną rzeczywistość przeniknęło i przemawia się w jej imieniu; że się wzrok odzyskało. Dlatego moment wiarygodny następuje, kiedy Ma­ riusz Gołaj punktuje ekstatyczny rytm okrzykiem „Pierdut!" Dlatego cenię sobie konferansjerkę, bo uwiarygodnia. I dlatego boję się trochę o ten spektakl, bo kiedy go pierwszy raz zobaczyłem to był rzeczywiście esej teatralny, rzecz szkicowa i niedokończona. Potem przez dwa lata ewoluował w skończone, porywające przedstawienie. N o i właśnie: „koło zamachowe" w tym spektaklu kręci się coraz szybciej, coraz on gładszy, co­ raz spójniej przebiega i czy nie doprowadzi to w końcu do zamknięcia? Czy fragmenty nie zbiją się w całość i nie przestanie pociągać to co między nimi? Jeśli tak się stanie, to będzie punkt dojścia do neoklasycyzmu w kolejnym wydaniu. Jak u humanistów odrodzenio­ wych, którzy z pełną świeżością odkryli antyk, studio­ wali antyk, rekonstruowali antyk, a potem to kostnia­ ło, ttaciło impet... Czy tak i tutaj będzie? Jacek Dobrowolski: Ptzejdźmy do trzeciego punk­ tu. M y żyjemy w niezwykłej epoce. To niesamowite, że możemy korzystać z tak wielorakich doświadczeń reli­ gijnych, ta mnogość inicjacji obecnie na rynku, szcze­ gólnie na rynku amerykańskim, wręcz przeraża. Jak by­ łem w 1970 roku w Londynie to był czas medytacji bud­ dyjskiej, były też najróżniejsze kościoły parachrześcijańskie, gnostyckie. Potem w 1980 byłem w Stanach i zu­ pełna mania na punkcie szamanizmu, widziałem ogło­ szenia: „Przyjdź z własną grzechotką, podróże do wyż­ szych i niższych światów, tyle i tyle kosztuje". Ttzeba wiedzieć co jest co i trzeba umieć to odcedzać, w każ­ dym razie świadczy to o ogromnej tęsknocie. Z jednej strony to jest tęsknota za doświadczeniem i poznaniem głębszym niż potoczne ponieważ naszej kulturze jak mówiliśmy-- brakuje tego wymiaru duchowego i eksta¬ tyczne 2 0 a z drugiej strony jest tęsknota za taką S WO*" bodną nieokiełznana ekstatvcznościa z iednei stronv tęsknota do nraw naiwvższvch wvdobvć z siebie nailen szv akord a z d r n g i e i s t r o n v tęsknota za iakaś dzikością za tvm r ó archaiczne to iest bardzo m o d n e r a k o w i e zwyuarzeine darzenie p no K k ad z vy w d a łi o ostatnie w K ixrdKowie u I tak iak misteria i inicjacje Ja chciałem zestawić dwa spektakle przepra­ szam dwie inicjacje, pierwsza to inicjacja Wirujących Derwiszów, niezwykle szlachetna i niezwykle harmonij­ na, nie będę wypowiadał się o głębi, bo to już jest pyta­ nie do tych, którzy brali udział, tych którzy powtarzali to boskie imię w trakcie wirowania. Ten rodzaj ruchu, bardzo harmonijnego, uspakajającego chciałem zesta­ wić, skontrastować z inną inicjacją, na którą wybrali­ śmy się za Kraków, inicjacją Santeria, kultu nawiedze­ nia, z Kuby pokrewnego woodu, gdzie miał zupełnie i n ­ ny charaktet, ten ruch był taki spazmatyczny, te bębny wywołały energię o charakterze jakby wulkanicznym. To, co m i się podobało w Santerii to kunszt taneczny ludzi możemy tylko pozazdrościć Często zazdrościmy czarnym tego fenomenalnego poczucia rytmu tego o gr o mne go talentu oddania się rytmowi. To, co myśmy zatracili w naszei kulturze Kiedvś bvlv u zarania chrze ściiaństwa oróbv Dodtrzvmvwania starożvtnvch chorei ale od czasów jak Św. Jan Chryzostom patriarcha Kon- 221 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIEN1CACH I METAMORFOZACH stantynopola, powiedział, że tam gdzie jest taniec tam jest i diabeł, to to się skończyło. T o był spór między teo­ logami dogmatycznymi a ekstatykami... T e n taniec Santerii był niepokojący, ten taniec był niezwykle dyna­ miczny i był to jakby inny rodzaj ekstatyczności. Ja nie byłem do końca, ponieważ nie lubię krwawych ofiar i przeszkadzało m i zdecydowanie składanie ofiar z kur, gęsi i z prof. Lengauerem podziękowaliśmy o północy. Rozumiem, że to było potrzebne dla tej wspólnoty, ro­ zumiem, że to jest częścią ich rytuału, rozumiem, że ten rytuał bardzo tam ich terapeutyzował, tam były jakieś napięcia ogromne i ten prowadzący kapłan bardzo zręcznie potrafił pogodzić ludzi, rozwiązać ich problemy, kłopoty tym niemniej dla nas ofiara krwawa jest już transgresją. Ja nie muszę cofać* się w tę dzikość mnie to nie fascvnuie sa ludzie ktorvch to fascvnuie i D o w i n n i sie zastanowić moim zdaniem dlaczeeo rozlew krwi tak bardzo ich bierze i co to w nich wyzwala. Ja uważam, że zdecydowanie należyy zdawać y uawdc sobie suu sDtawe p ę z tak zwanych misteriów wysokich i misteriów niskich Ktoś mo żerni Dowiedzieć że orzecież Dionizos i t d N i e wiem czy mam rację, ale te misteria wysokie dionizyjskie, jak widzimy po freskach z Villa dei Misterii, tam już te krwawe ofiary były zredukowane, to nie było to samo co pierwotnie, gdzie się rozrywało żywego byka. Chociaż w starożytności było tyle krwi, była taka fascynacja, składano hetakomby. Ja myślałem, że to mamy za sobą, że z krytyką krwawych ofiar wystąpił i Zoroaster, i Pita­ goras, i Budda, i Jezus. Ja osobiście tego nie potrzebuję. Natomiast bogactwo form inicjacyjnych tanecznych i nietanecznych jest tetaz tak duże i jest to tak dostęp¬ ne i ja się cieszę, że Staniewski sptowadził Santerię, na- \ tomiast nie uważam, żeby to był ten kierunek, którym należałoby tak wszystkich inspirować, że następny nasz krok to będzie składanie ofiar zwierząt. Nawiasem mó­ wiąc prowadzący ceremonie zalecił jednemu z tancerzy, by po powrocie na Kubę złożył ofiarę z kozła. M a m na­ dzieję, że nie powstaną grupy, jak na razie tylko satani­ styczne grupy składają krwawą ofiarę, mam nadzieję, że w tym kierunku to nie pójdzie. T e n rodzaj ekstatyczno-1 ści, który jest w Złotym Ośle uważam, że jest najwłaściw-' szy, to wszystko co było t u powiedziane, ta wielka ra- ' dość, te organiczne, nieparzyste rytmy, ten organiczny I ruch bez takiej przesady, w której my się kompletnie I chcemy zatracić w konwulsyjności w przekraczaniu tćv ' bu, kiedy robimy komukolwiek krzywdę. Dariusz K o s i ń s k i : Festiwal Misteria, Inicjacje byl | oczywiście wydarzeniem szczególnym z kilku różnych względów, m . i n . z takiego, że ujawnił o n pewną po¬ trzebę, równie silną co trudną do precyzyjnego określe­ nia. Kiedy po zakończeniu Festiwalu rozmawiałem j| o n i m ze studentami pierwszego roku teatrologii, [ z pewny zdziwieniem usłyszałem, że większość z nich I była zawiedziona. Gdy zacząłem dopytywać się o przy¬ czyny, okazało się, że najczęściej spodziewali się oni I wtajemniczenia w coś, co będzie i c h prawdą. Oni I wręcz oczekiwali, że coś się i m objawi. Stąd też wzięło I się tak silne dążenie do tego, by pojechać na Wysoką, I gdzie miał się wszak odbyć „autentyczny rytuał". W po- I Siedzą od lewej: Włodzimierz Lengauer, Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz. Fot. Przemek Sieraczyński 222 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH wietrzu wisiało bardzo mocne przekonanie, że tam coś się wydarzy, że wydarzy się coś takiego, co zmienia ży­ cie. Nie wydarzyło się i stąd pewnie rozczarowanie. Jest też i tego rozczarowanie strona druga. Weźmy przykład derwiszów. Pan Dobrowolski użył określenia „szlachetna inicjacja", „szlachetne misterium". Zgoda, ale tylko do momentu, w którym publiczność zaczyna bić brawo, a ci odnawiający kontakt z bóstwem kapła­ ni kłaniają się i aż się prosi, by ktoś zawołał „bis!" Jeśli to rzeczywiście, jak mówił przed pokazem szejk Kesova, miało być „mistyczne arcydzieło", którego celem było połączenie wirujących z Bogiem, to jaki sens miało za­ praszanie widzów? Maciej Rychły: Sama motywacja takiego wyjazdu jest ciekawa. Wyobraźmy sobie, że w Polsce zbiera się grupa żarliwych katolików i zbierają formy żywej religij­ ności i pomyślą sobie, pokażemy światu jak to napraw­ dę w Polsce jest z tą katolicką wiarą, wysyłamy taką ofertę i jeździmy po świecie pokazując na festiwalach jaka jest ta żarliwość katolicka prawdziwa polska. Ja myślę, że taka schizofrenia się nie pojawi, ale jeśli się pojawi to nie pokaże prawdy. Jest pytanie zwrotne. Czesław Robotycki: Rzeczywiście, z antropologicz­ nego punktu widzenia rzecz biorąc ma pan rację, ponie­ waż wszędzie tam, gdzie dla żywego zjawiska kultury po­ wstaje rama, którą tworzą scena i publiczność, tam ro­ dzi się konwencja i traci się istotny sens rytuału, bo ry­ tuał ma sens, on nie jest dla widza, jest dla uczestnika. Dariusz Kosiński: Mamy więc niejako dwa aspek­ ty, dwie strony swoistego nieporozumienia - niewierzą­ cą publiczność oczekującą objawienia i wierzących „czyniących", z niejasnych przyczyn zamieniających swój rytuał w widowisko. Obie te postawy zaburzają kruchą harmonię misterium, jako zjawiska o dwóch twarzach. W przypadku pierwszym widzowie chcą do­ trzeć do dostępnej tylko wierzącym sfery wewnęttznej, w drugim sprawujący ceremonię usiłują narzucić w i ­ dzom niewierzącym rolę wyznawców. Zachowanie tej harmonii jest zależne od świadomo­ ści tego, który misterium przygotowuje i w tym sensie odważę się powiedzieć, że jedynym misterium w czasie Festiwalu Misteria, Inicjacje były gardzienickie Meta­ morfozy. Zbigniew T a r a n i e n k o : Dokładnie. Ireneusz Guszpit: Otóż to z czym mieliśmy do czy­ nienia w krakowskiej sytuacji było to podglądanie ich rytuałów. Można wyobrazić sobie sytuację antropologa, który jedzie w miejsce, dla którego jest to właściwe. Je­ żeli to tam jest i ja tam jestem, i na to patrzę, to ja wte­ dy wiem, że ja profan postawiłem sam siebie i patrzę na to jako oglądacz, jako obserwator czegoś, co jest ich właściwością, i nie mam żadnych złudzeń, i pretensji. Jest to sytuacja antropologa, sytuacja badacza. Nato­ miast jeżeli ja zapraszam do odczynienia obrzędu tutaj, to towarzysząca temu konwencja teatralna wszystko burzy, musi zburzyć. Ja użyłem w Krakowie sformułowania, którego nie użyję dzisiaj, chociaż nie wycofuję się z tego, tylko pro­ szę, by zwrócić uwagę na sytuację podglądania. Dariusz Kosiński: Jeszcze... co do podglądania, tam byli podglądacze - owszem oni stali pod oknami, to była ochrona, ochroniarze... po raz pierwszy krąg uczestników, ci którzy byli w środku nie byli podgląda­ czami, większość ludzi szła bardzo blisko czyniących i próbowała być przy nich... Ireneusz Guszpit: Jestem w sytuacji podglądacza. T o nie znaczy, że ja się skrywam... I dlatego brakowało m i rozmowy w Krakowie, żeby w końcu porozmawiać 0 tym, że najlepszym przykładem takiej swoistej rytualności były „Gardzienice", bo to one zaprosiły nas do te­ atru, a nie na obrzęd. Włodzimierz Staniewski: N i k t z protagonistów obrzędu ani uczestników nigdy nie ma o to żalu, wprost przeciwnie, pewien moment zaciekawienia posunięte­ go do dość daleko idącej ingerencji osoby, która naj­ pierw jest widzem, później świadkiem, a później uczest­ nikiem, jest rzeczą pożądaną i oczekiwaną. Wierzcie mi Państwo albo nie wierzcie, ale tak było w każdej sytu­ acji, w której ja uczestniczyłem, a uczestniczyłem w wielu obrzędach. Oczywiście jest taki moment, w którym widz-przybysz ustawiony w trzecim, tym szeregu, próbuje dostąpić łaski bycia w pierwszym szeregu i bywa tak, że prowadzący się na to nie zgadza, 1 że ta społeczność, która czynnie uczestniczy w obrzę­ dzie, wykonuje parę bardzo charakterystycznych ru­ chów, które są sygnałami na „nie". Wtedy się wie, że trzeba pozostać w sytuacji widza. Obrzęd, misterium ma to do siebie, że jest też teatrem i można w nim być widzem. T o nie jest tylko i wyłącznie czynne uczestnic­ two. Równocześnie można być świadkiem i przychodzi moment, kiedy można być uczestnikiem. Ta trzystop­ niowa formuła jest zagadnieniem, nad którym biedzę się w swojej pracy. Szukam rozwiązań na utwór sce­ niczny, w którym ci, którzy są zaproszeni, mogą prze­ chodzić przez kolejne stadia, od widza, do świadka i do czynnego' uczestnika. A n n a W y k a : Postaram się najkrócej jak można; myślę, że warto wrócić do tego bardzo istotnego pyta­ nia, które postawił Jacek o potrzebę krwi, o potrzebę 223 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH okrucieństwa, ja bym się tak okropnie nie gorszyła tym, co tam prawdopodobnie mogło się wydarzyć i dopro­ wadzić do śmierci zwierząt. Dopóki w Polsce są niele­ galne hodowle psów ćwiczonych do hazardowych walk, w których te psy okrutnie wychowywane, okrut­ nie się mordują i różni prymitywni ludzie robią na tym wielkie pieniądze, tak więc to nie jest właściwość jakie­ goś tam ludu gdzieś, to jest również właściwość ludu polskiego w specyficznym rozumieniu tego słowa. T o jest pierwsze, drugie - widz podgląda, a świadek, uczestnik - nie. W „Gardzienicach" czułam się podglą­ daczem raz jeden jedyny i prawdopodobnie było to we mnie bardziej wtedy, kiedy była sesja o roli słowa w te­ atrze i Chajkin, powiem po naszemu - Czajkin, po wy­ lewie uczył się na nowo mówić. Ogromny tekst był nam rozdany po to, żebyśmy byli świadkami, że on na­ prawdę próbuje mówić, ów właśnie, długi i trudny tekst. Rzecz się działa w kościele i to był śmiertelny wy­ siłek człowieka, który na nowo uczy się mówić. Cier­ piałam z n i m strasznie i podziwiałam jego odwagę. Włodzimierz Staniewski:... to był czysty problem... A n n a W y k a : I to była tak straszliwa walka Chajkina z samym sobą, że moją pierwszą reakcją było wyjść, natychmiast wyjść, ale sobie pomyślałam, jeże­ li on się zdecydował na robienie tego wobec świad­ ków, to znaczy on potrzebuje naszej pomocy. I cała energia, która jest w nas dobra, powinna być skiero­ wana na to, żeby mu pomóc uczyć się na nowo. T o ty­ le do podglądacza. Teraz wprost mówię do Irka Guszpita - tak strasznie mnie zabolało jak ty powiedziałeś, co powiedziałeś, ponieważ każdy z nas tutaj ma jakieś, za przeproszeniem, formalne tytuły naukowe, za prze-* proszeniem, tzw. pozycje z wyjątkiem ludzi najmłod­ szych, więc kiedy mówiłam, że „Gardzienice" dokła­ dają ludziom spotykając sie z n i m i lub gdy ludzie przyjeżdżają tutaj po raz pietwszy, to właśnie coś ta^ kiego sie dzieje że tamte oficjalne pozycje społeczne przestają być kompletnie ważne Za to człowiek zaczy na sie zastanawiać nad ta hierarchia już bym nie pó wiedziała miejskich wartości tylko w ogóle jak sam żvie Kiedv Dtzvwiozłam tutaj moia siostrę australii ską," która miała wtedy ok. 30 lat nikogo nie znała i tylko słyszała śpiew, bo tak w dawnej chacie pierw­ szej, na początek, na przywitanie się śpiewało. I ona m i mówi: ja nigdy w życiu nie spotkałam ludzi tak bli­ skich samorealizacji, użyła takiego terminu, jeszcze nie rozmawiając z n i k i m z Was w ogóle, tylko odbietając śpiew jako formę wypowiedzi Was jako poszczegól­ nych jednostek, już nawet nie artystów, tylko ludzi. I to bywa tak szalenie udetzające i my nieśmiali Pola­ cy, kulturalni Polacy, jacyś tacy, no, straceńczy inte­ ligenci, hodujemy pewną nieśmiałość, hodujemy pew- ną intymność, nie bardzo chcemy, żeby może ta inge­ rencja była taka ostra w to, k i m jesteśmy dziś. A teraz: 20 lat temu - gość, widz - świadek - uczest­ nik. Oczywiście może być i dalszy etap: twórca czegoś swojego. N a przykład praca Krzysia Czyżewskiego, pra­ ca Jasia Bernada, Piotra Borowskiego. C i ludzie stąd wyszli, bez tego doświadczenia tych ludzi by nie było. Trzeba o tym jasno powiedzieć. N a szczęście oni sami w swojej pracy już dziś są dojrzali i odważają się do te­ go przyznać. Wspomniałam o siedzeniu w klombie i obiecałam, że F opowiem dzisiaj. T o siedzenie w klombie. Otóż było tak j właśnie w czasie tej sesji „Rola słowa w teatrze", że ja bardzo chciałam jeszcze raz zobaczyć Awwakuma i za-; miast zrobić to bez pozwolenia, mówiliśmy wczoraj o ry-! górze, poszłam do Włodka i zapytałam, czy ja mogę jesz- ( cze raz, a Włodek powiedział - nie. Jakie emocje wcho-| dziły w grę! Jedliśmy wtedy w Lublinie w restautacji l śniadanie, ja zaczęłam strasznie płakać, część zespołu otoczyła mnie, odbyliśmy naradę roboczą, tak się złoży-' ło, że akurat byli Australijczycy i oni mówią - my cię przemycimy i o n i mnie przemycili do „Gardzienic". Wszystkie przygotowania trwały w kaplicy, jeszcze było tak dużo ludzi, że wyjęliście ramy okien na moje SZCZC' ście i ja skulona żeby mnie nie było widać tak się śmiertelnie bałam żebyś mnie nie zobaczył, tak się śmiertelnie bałam że mnie wywalisz skulona w tym klombie p r z e s ł u c h a ł a m d o ś w i t u A ^ a W Coś cu­ downego o drugiej części tego doświadczenia nie będę mówić bo obiecałam że bede mówiła krótko ale póki sie rzeczy toczvłv na dole a myśmy siedzieli na eóne w srogu siana sie ukryłam żeby nie było mnie widać' nagle jakiś wóz się zbliża, więc ja znowu przerażona po-' twornie, że zostanę wykryta, kuń, wóz, facio siada kolo mnie, zaczyna rozmawiać, ja mówię - nie - muszę mil­ czeć. I tak przesiedzieliśmy pół nocy, dopiero na śniada­ niu go poznałam - raczej wyczułam tam jego delikat­ ność. Dziś wielki mój przyjaciel Marek Tomza, wspania­ ły rzeźbiarz. Wtedy jego rolą było złożenie stołu „dolne­ go" i przewiezienie go furą z łęgów na górę. Ta przyjaźń się tak narodziła. Ze wspólnego, wzajem uszanowanego, milczenia, ciszy. Dziękuję ci Włodku bardzo. L Włodzimierz Staniewski: A n i u , jeśli pozwoliJ dodam coś do tego. T o doświadczenie, jak również k i f l ka podobnych doświadczeń skłoniło mnie do podjęcB decyzji, że ja już nie będę ludziom mówił co im wolnB oglądać, a czego nie. N i e c h warunki naturalne d e c y d j ją o tym, kto powinien być widzem, kto gościem, M uczestnikiem. I to jest podobna sytuacja jak z obrał dem. Jest element libacji w wielu misteriach, jest e l l ment zachowań niskich i marginalnych w wielu obrzM dach, łącznie z mszc|. Są takie obrzeża, szczególnie pnfl wielkich świętach gdzie jest element libacji i to jesttaB 224 �T A N I E C Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ F R A N C O I S . R O Z M O W A O G A R D Z I E N I C A C H I M E T A M O R F O Z A C H Jasełka. Zgromadzenie noworoczne 2001 w Gardzienicach. Fot. Przemek Sieraczyński 225 ��TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH ��TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O OARDZIENICACH I METAMORFOZACH stare jak stary jest obrzęd. Musimy mieć świadomość stref po to, żeby wiedzieć jak się odnaleźć. W przeciw­ nym razie czujemy się sekowani, potraktowani w spo­ sób niewdzięczny, zdekomponowani. T e n strach przed dekompozycją jest czymś z czym musimy sobie umieć w takich sytuacjach radzić... Pewne zdarzenia, pewne przypadki są immanentnie wpisane w obrzęd, i może błąd popełnia scjentystyczny umysł, który chce je wa­ loryzować, nakładać na nie etyczną sztancę. Tomasz R o d o w i c z : Chciałbym jeszcze wrócić do wątku Santerii. Już w czasie dyskusji panelowej w A k a ­ demii Teatralnej w Krakowie mocno się zirytowałem, ale nie było wtedy miejsca na zabranie głosu. Nosiłem to w sobie dość długo, więc chciałbym parę słów po­ wiedzieć o znaczeniu tego doświadczenia. Oczywiście, Jacku, że gdybyś chciał mnie posądzić, że jestem zwolennikiem przelewu krwi, to byś m i zrobił krzywdę. Każda śmierć każdego stworzenia jest dla mnie bolesna, tym niemniej te rytuały się odbywają, mamy na to wpływ czy nie. Z tego właśnie względu by­ ły słane do Kubańczyków pytania, czy może ich rytuał się odbyć bez zabijania zwierząt, bo to jest zbyt dra­ styczne dla naszych oczu. Nie mógł się odbyć. Pertrak­ tacje dotyczyły wreszcie absolutnego minimum ofiary, żeby stał się rytuał. T o były długie faksowe dyskusje mógłby lepiej o tym opowiedzieć Darek Kosiński. Rytuał się odbył i żeby go poznać musiałem być jego świadkiem, nie widzem, podkreślam - świadkiem. Za­ stanawiałem się, czy wytrzymam, gdy na moich oczach będą zabijać zwierzęta, czy nie zwymiotuję, czy poko­ nam wewnętrzny sprzeciw? Myślę, że takie pytania każ­ dy sobie zadawał. Jednak pchała mnie potrzeba pozna­ nia rytuału, misterium, bo żyjemy w kręgu kultury i re­ ligii, w której zostaliśmy oddzieleni od tego, co trans­ cendentne przez pośredników. A t u nadarza się okazja spotkania z grupą ludzi, którzy umieją nawiązywać kontakt z tym, co nadzmyslowe. Znalem historię tej grupy. Jose Iglesias, chyba cztery lata temu, gdy po raz pierwszy przyjechał do „Gardzienic", opowiadał m i o swoim spotkaniu z n i m i na Kubie. Wiedziałem, że oficjalnie występują jako grupa taneczna „Conjunto Folklórico jlaeuev" w Guantanamo> s y Fprzyy uniwersytecie y ale należąi też do wspólnoty religijnej F & > iodprawiającej F ><i iob¬ rzedv Santerii T o bvło iedno z waznieiszvch wydarzeń wieéo kubańskiej podróży edv poznawał synkretyczne rei I rozwiiaiace sie w wielkie, nrzestrzeni nowstałei po zwalczanym przez Castro chrześcijaństwie Czytamy dziesiątki książek na ten temat, analizuje­ my wiarygodność źródeł, dyskutujemy o początkach re­ ligii i teatru, a tu pojawia się możliwość, pierwszy raz w Polsce, jeśli nie w Europie, że grupa z innego końca świata podejmuje się odprawić cały skomplikowany ob­ rzęd Santerii. Spróbują przywołać do Dworu na Wyso­ kiej pod Krakowem swoje bóstwa, a my możemy to sa­ mi sprawdzić, zobaczyć, podejrzeć, może zauczestniczyć? I w t y m miejscu chciałbym nawiązać do tego, co powiedziała A n i a Wyka. Oczywiście, są te cztery kręgi, które trzeba przejść w poznawaniu tego typu wydatzenia. A l e wg. mnie w innej kolejności: jest podglądacz, jest widz, jest świadek i jest uczestnik. T o są kręgi, któ­ re trzeba przejść kolejno żeby dojść do centrum wyda­ rzenia, do tego, co jest jego istotą. Szczególnie, jeśli jest ono spoza własnej kultury. W zależności, z którego krę­ gu się to ogląda, taki jest charaktet doświadczenia i możliwość opisu. Ja przyjechałem z Krakowa w drugiej grupie, po na­ szych Metamorfozach, na drugą część wieczoru i musia­ łem przejść przez wszystkie te kręgi. Najtrudniej było na początku. Zobaczyłem jakąś absurdalną sytuację: n i to dyskoteka, n i to wiejska zabawa, wielki plastikowy namiot, kolorowe reflektory. Kręcą się ochroniarze, nie wiadomo, o co chodzi, nie wiadomo, kto tym kie­ ruje. Wchodzę, widzę tłum biegający, wirujący, ktoś półpijany - po prostu zgroza. Pomyślałem sobie, że jest jakaś totalna porażka, że nic się nie wydarzy, że nie da­ l i rady. Wiedziałem, że muszę podejść jak najbliżej, wejść do samego środka, żeby zobaczyć i cokolwiek z tego zrozu­ mieć. Zapytać siebie jako praktyka, czy jeśli mnie oszu­ kują, czy jestem w stanie to rozpoznać, czy nie? Czy na­ stępuje coś realnego i czym będę to rozpoznawać, to rzeczywiste wydarzenie, albo jego brak? Oczywiście, kiedy najpierw podglądałem, to też zobaczyłem peep¬ -show, niedobrego słowa użyłeś, Irku, nie ty byłeś jego uczestnikiem, tylko ochroniarze, którzy zza plastikowej szyby wydarzenie obserwowali. T o najgorszy obraz, jaki śni m i się po nocach: czterech goryli za plastikowym okienkiem, którzy podglądają, śmieją się i komentują. Ja też miałem problem, przechodząc przez tę bandę półpijanych ludzi, przelewających się z jednego do dru­ giego kąta. Jednak wchodząc później w środek zobaczy­ łem że sam kapłan iest już zupełnie pijany i chyba nie panuje nad sytuacją. W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Choćby nawet się ugryzł, chcę przypomnieć sytuację inicjacji mojej, prze­ praszam, że ci przerywam, w Żywocie Protopopa Awwakuma z tutaj obecnym weteranem naszych wspólnych bojów T o m k i e m Rodowiczem, odbyliśmy kiedyś szesnoastogodzinny rytuał, szesnastogodzinne semina­ rium z obrzędu prawosławnego, pojechaliśmy na Łemkowszczyznę zaprzyjaźnieni z księdzem, który w ciągu tych szesnastu godzin - od wczesnych godzin popołu­ dniowych aż po wczesne godziny ranne następnego dnia - odprawiał mszę w różnych cerkwiach, objeżdża­ jąc poszczególne świątynie. Pod koniec, ktoś mógłby powiedzieć, że był już kompletnie pijany, ponieważ za 229 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH każdym razem musiał spełniać ofiarę, a częścią ofiary, częścią aktu sakralnego jest przecież wino, już nie mó­ wiąc o tym, że pomiędzy odprawianą służbą wierni i wyznawcy też chcieli go poczęstować. T o jest tylko i wyłącznie kwestia werbalizacji sposobu widzenia struktury obrzędu, struktury misterium, w której pew­ ne rzeczy są immanentnie wpisane, a nasza ocena scjentystycznego umysłu, który chce waloryzować, na­ kładać do tego sztancę etyczną, być może popełnia błę­ dy. M y popełniamy błąd. Zbigniew T a r a n i e n k o : Ale przecież są też... walo­ ryzowane na bieżąco, istnieją różne wartości, z którymi się przychodzi. Tomasz Rodowicz: T o nie jest tak, że trzeba mieć wiarę, nie miałem żadnej wiary. Byłem śmiertelnie cie­ kawy czy coś się wydarzy, czy oni to udźwigną i czy ja to rozpoznam. Czy będę mógł pattzeć i widzieć wyraź­ nie, co się wydarzyło, z moją wiedzą na ten temat, z ta­ kim dystansem kulturowym, z całym bagażem uprze­ dzeń jak powiedziałby hermeneutyk. Doszedłem wreszcie do tego kręgu, do granicy mię­ dzy świadkiem a uczestnikiem. C i , którzy odprawiali, uczestnicy byli bardzo blisko, dotykali mnie, o mnie się ocierali, wtedy dopięto miałem pewność własnej obec­ ności i wiedziałem, że jestem w stanie dokładnie zoba­ czyć, analizować, przyjmować doświadczenie. Nie mia­ łem żadnych nadzwyczajnych przeżyć, czyli nie udziela­ ły m i się żadne ich owładnięcia. Byłem analitycznie pa­ trzący, zafascynowany tym, co się dzieje, i z radością widziałem, że umiem rozpoznawać i rozumieć to, co się wydarza, częściowo przez oczywistość faktów, a czę­ ściowo przez to, że wiedziałem, co się dzieje. Jako praktyka najbardziej mnie ciekawiło, jaki jest scenariusz, kto tym rządzi, kto jakie podejmuje decyzje i w którym momencie, kto prowadzi pieśni, kto muzy­ ków i jak oni się tymi folami wymieniają między sobą. Tak na to pattzyłem, a później wyobrażałem sobie, pa­ nie profesorze, że to musi być mniej lub bardziej po­ krewne wszystkim misteriom i inicjacjom starogreckim. Musi być ten, kto kieruje i ten, kto wie; ten, k t o podejmuje decyzje i ten, kto rozpoznaje prawdziwe lub fałszywe owładnięcie i wkracza, interweniuje, kiedy wymaga tego chwila. K t o przerywa ceremonię lub ją rozpoczyna Tej osoby szukałem, tego koryfeusza we* wnątrz. Była to statsza kobieta, pomocnica kapłana, która przejęła prowadzenie, gdy ten legł z tyłu, za ołta­ rzem. Prowadziła niemal niezauważalnie, ale w sposób przeraźliwie precyzyjny z niezwykłą inteligencją ostro* ścia patrzenia i oceniania w jednym ułamku sekundy wiedziała co robić Ona decydowała czy kobietę ; k t ó : ra naele ńa nia wpadła ktoś popchnął czy dopada" ja jakiś duch, czy ją zostawić w tym czy nie. Widziałem jak to robi, po prostu fantastycznie potrafiła w ułamku sekundy wyprowadzić ją z transu. Łapała ją za uszy i naciskała taki bolesny punkt (czasem policjanci tak wybudzają pijanych na ulicy), jednym szybkim ruchem, naciskiem i szarpnięciem do dołu natychmiast budziła tę osobę. Dlatego wydawało ci się to, Zbyszku, podej­ rzane, że ktoś, kto jest w pełnym transie, nagle wycho­ dzi na bok i zapala papierosa. Mówię tu o poziomie własnego doświadczenia, zwra­ cam uwagę na fakt, jak wiele było wydarzeń czytel­ nych. Jeden moment, zupełnie niesamowity, utkwił m i w pamięci. Włodek powiedział o swoim doświadczeniu we Włoszech, tutaj było podobnie. Jest takie przejście, granica, z której najlepiej się czyta, tam to było pogra­ nicze wysokiego i niskiego, tutaj sactum i profanum. M a m t u na myśli rolę muzyków. Bębniści, jak wszyscy muzycy we wszystkich rytuałach są najbardziej cynicz­ ni, choć precyzyjnie wykonują swoją robotę, ostenta­ cyjnie są na zewnątrz, gadają między sobą, piją, wycho­ dzą, gapią się. I c h nigdy nic nie bierze, o n i muszki do­ kładnie grać te rytmy, któte są i m zadane do grania i je trzymają. Włodzimierz Staniewski: Koncertem wykonywa­ nym z niezwykłą maestrią. Tomasz Rodowicz: Oczywiście. •Włodzimierz S t a n i e w s k i : Maestria musi być utrzymana w przeciwnym razie cała struktuta pęka. Tomasz Rodowicz: Stałem za tymi chłopakami, kiedy coś między sobą mówili, na coś pokazywali, ja też nagle zobaczyłem, że jest jakiś ruch, że pokazują sobie jedną z Kubanek, która, trzyma się z boku, jest zdener­ wowana, coś jej nie pasuje i trzyma palce założone, splecione wskazujący ze środkowym na obu dłoniach. O n i coś tam jej dogadują, ona fuka i opędza się, jakby się opierała. Główne wydarzenie dzieje się gdzieś w głę­ bi, a oni t u grają, dziewczyna jest coraz bardziej blada i wściekła, oni jej przycinają, jeden drugiego szturcha, wreszcie któryś krzyknął na prowadzącego i wskazał na nią, ale ona uciekła. Po co trzymała palce? Trzymała, żeby ją nie wzięło, broniła się rozpaczliwie, nie chciała, może się wstydziła. Wyleciała na zewnątrz tego kręgu pod ścianę, ale prowadzący za nią pobiegł, ściągnął ją w sam środek iednvm ruchem wprowadził w obrót iuż była owładnięta. T o są drobiazgi, szczegóły, ale fascynujące o tyle, że można było zobaczyć kto jest w pełni świadom tego, co się dzieje, zna możliwości i potrzeby czasu w danym ak­ cie, danym miejscu. Było pełne porozumienie między uczestnikami. Jak oni fantastycznie pieśń prowadzili, jak ją podbijali, kiedy próbowała wygasnąć, kiedy traciła 230 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANOOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH moc. Zwróćmy też uwagę, jakie było ich reagowanie na ludzi z zewnątrz: obojętność, tzn. życzliwa obojętność, chociaż chwilami miałem wrażenie, że jesteśmy zbyt na­ trętni, łudzimy się, że granicę da się przekroczyć. Nie za­ uważyłem ani jednego momentu, by Kubańczycy patrzy­ li na efekty swojego działania, ani jakie robi to na nas wrażenie. Nie szukali aplauzu ani akceptacji z naszej strony. To my byliśmy przez nich akceptowani, ale rów­ nie dobrze mogło nas nie być. I dlatego i m wierzyłem. go Pacyfiku, postulował i apelował do badaczy, by zni­ żyli się do poziomu ktajowca, jeżeli chcą go zrozumieć. Uważał, że nie można inaczej rozpoznać kultury niż przez uczestnictwo. A przy tym wiele jego działań prze­ czyło tej idei. Wiemy to z opublikowanych w latach 60. dzienników Malinowskiego, tekstów bardzo osobistych i zapewne nie przeznaczonych do szerokiej publikacji. Prowadząc badania, często za cygara lub inne podarun­ k i , angażował mieszkańców wiosek do inscenizacji ob­ rzędów. Oglądając je i opisując nie miał sobie za złe sposobu, w jaki je wywoływał i nie rozpatrywał delikat­ nych kwestii, k i m on sam jest w tej sytuacji: widzem, uczestnikiem czy świadkiem. Zniżając się do poziomu krajowca miał jednocześnie poczucie misji, że oto on rozpoznaje istotę ludzkiej natury Zbigniew T a r a n i e n k o : Tak było tylko w drugiej części, w pierwszej sprawdzania efektów swojego dzia­ łania było znacznie więcej. Włodzimierz Staniewski: N o bo w pierwszej są gesty tak jak w każdym obrzędzie, zapraszania, są gesty dzielenia się i objaśniania. W szczególe może jednak siedzi bóstwo?... Drugi problem, który trzeba tu przypomnieć, to po­ wszechne w antropologii przekonanie, że nie ma jedne­ go sposobu oglądu rzeczywistości. Idąc tropem książki Jamesa Clifforda można wyróżnić co najmniej dwa spo­ soby zachowania się w terenie. Jeden, za wspomnianym autorem, nazwijmy brytyjskim a drugi francuskim. Bry­ tyjska specjalność już od Malinowskiego polega na tym, że oto, tak jak on, samotny antropolog udaje się w teren do wybranej społeczności, uczestniczy w jej ży­ ciu i z ogromnymi kłopotami i z dużym wysiłkiem psy­ chicznym i fizycznym próbuje zrozumieć społeczność i opisuje ją, raz uczestnicząc rzeczywiście w obrzędzie, innym razem prowokując sytuacje, które chce rozpo¬ znać. Taka była prawda doświadczeń Malinowskiego. W opublikowanych pracach na wątpliwości k i m był on, jako antropolog, nie było miejsca. Takie były cza¬ sy Malinowski z pełnym przekonaniem stwierdzał, że wie iak obrzęd masia lub inna czynność wvelada i oni suiac dawał odpowiednia wykładnie Włodzimierz Sta' niewski wymienił nam tu nrzed chwila elementy istot' ne obrzędu, idąc niejako tropem Malinowskiego. Zbigniew T a r a n i e n k o : Może jednak diabeł? Czesław Robotycki: Chcę odejść od szczegółów tego przedstawienia i powiedzieć pewną ogólniejszą rzecz. Państwo często odwoływaliście się do doświad­ czenia antropologa w terenie. Stwierdzaliście, że cza­ sem to, co robicie jest podobne do postawy antropolo­ ga. Skoro postać antropologa w terenie tutaj się poja­ wiła, to przypomnę, że już w pierwszej wielkiej mono­ grafii Bronisław Malinowski, w Argonautach Zachodnie- Znana jest też jednak inna szkoła prowadzenia ba­ dań nazwana przed chwilą francuską. Organizowane przez nią afrykańskie wyprawy wybierały się w teten ca­ łym tłumem ludzi. Uczestniczyli w nich fotografowie, rysownicy i inny personel pomocniczy. Czytając opis takich badań cytowany przez Clifforda w jego pracy „Kłopoty z kulturą" (omawia tam słynną wyprawę w poprzek A f r y k i Michela Leirisa Dakar - Dżibutti), możemy sobie wyobrazić całkowicie inne doświadcze­ nie antropologiczne. Siedzą od lewej: Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Benedyktowicz, A n n a W y k a . Fot. Przemek Sieraczyński Trzecia rzecz. Co z tego wynika. J. Clifford i my an­ tropologowie zastanawiamy się, która z tych metod, al­ bo może obydwie, rzeczywiście docierają do istoty ob­ rzędu. Pytamy też, jaka jest rola antropologa przy kre­ owaniu obrzędu, czy może antropologiczne uczestnic­ two nie wykrzywia jego istoty. Są to dzisiaj kwestie, nad którymi zastanawiają się antropologowie, i co ważniej­ sze wielu z nich, weźmy za przykład Kirsten Hastrup, 231 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH stwierdzają, że wrażliwość artysty jest tu niezwykle przydatna (Hastrup współpracowała z Eugenio Barbą). Być może, czasami artysta lepiej niż antropolog może zrozumieć tę rzeczywistość, bo się jej w pewien sposób poddaje. A l e trzeba powiedzieć, że antropolog też po¬ winien być artystą, by móc przetłumaczyć rytuał, ma­ gię, w ogóle obcą kulturę. Analogia do roli tłumacza jest tu idealna. Mówiono tu, że artysta jest tłumaczem. Antropolog z samej swojej istoty też jest tłumaczem Przekłada język jednej kultury na inny. i przyznaję, że jest to czasem wygodna dla mnie pozy­ cja, poza tą rolą, poza tą barierą coś pewnie jest, ale to już inna sprawa. Z punktu widzenia badacza jest dla mnie niesłychanie fascynujące spotkanie z innością i obcością, a potem dopiero pozostawiam już i także in­ nym do refleksji, czy badanie tego, co jest tak zupełnie inne coś wnosi i co wnosi do rozumienia nas samych. Wtedy właśnie przychodzi Włodzimierz Staniewski i robi Metamorfozy, tyle na razie. Chcę powiedzieć w konkluzji, że problemy, które pojawiły się w dyskusji nad dziełem klasycznym są też problemami dzisiejszych antropologów. Nie dają o n i jednoznacznych odpowiedzi i raczej mnożą wątpliwości i stawiają pytania o to, co stanie się z antropologią, gdy będzie ona podważać przekonanie o możliwości prze­ kładu kulturowego. Przy takiej postawie znika potocz­ ne przeświadczenie, że potrafi ona wszystko, co dotyczy świata kultury, zrozumieć i zinterpretować. Obecnie sam badacz bardzo często wątpi i może czasem czegoś nie rozumie i dlatego te kręgi wtajemniczenia, o któ­ rych mówiliście są dla niego również ważnym doświad­ czeniem. Zbigniew T a r a n i e n k o : Chciałem zwrócić uwagę na to, że postawy, punkty widzenia, a także cele ludzi, którzy uczestniczą w rytuale z różnych względów, czy cele, potrzeby i postawy społeczne, które mieliśmy roz­ patrzeć w pytaniu p. Zbigniewa, podanym nam wcze­ śniej, to zupełnie różne rzeczy i tematy. Zdaje się, że wszystkie nasze spory są sporami postaw. Druga kwestia, która się t u pojawia, jest ciekawa metodologicznie i brzmi następująco: czy doświadcze­ nie antropologa i historyka jest podobne. Antropolog obserwujący kulturę doświadcza obcości z t y m związa­ nej i celem badacza jest oswojenie innego i jego kultu­ ry. Czy starożytny Grek może być takim obcym dla h i ­ storyka, by ten poprzez studia nad starożytnością mógł powiedzieć - to są moi Grecy, tak jak mówił Malinow­ ski - to są moi dzicy. Włodzimierz Lengauer: Chciałbym podjąć ten wątek, który zresztą wymagałby niesłychanego rozbu­ dowania i to tak z punktu widzenia wręcz historii na­ szej dyscypliny, jak i z punktu dzisiejszych doświad­ czeń. Z mojego własnego doświadczenia powiem, że za­ czynam wykład dla studentów z kultury antycznej za­ wsze od stwierdzenia, że neguję kwestie recepcji, podo­ bieństwa, genezy naszej kultury współczesnej, która ja­ koby się ze starożytnej wywodzi, powiadam, że dla mnie właśnie najbardziej fascynująca w antyku jest obcość, jest to, że jest to kultura w moim przekonaniu, jeśli przez kulturę rozumiemy całość życia społecznego, w tym antropologicznym właśnie rozumieniu, że jest to kultura absolutnie całkowicie różna, obca, z którą nas w uieciu eenetvcznvm łaczv ieśli nie nic to bardzo ma¬ ło. Także teraz to z punktu widzenia już nie tylko szkolara jakim jestem zawsze jestem obserwatorem no i tuta przyznaje ia wcale nie poczułem sie urażony tym r o mówił n Stań ewski ale mam nełne noczucie zeza wsze iestem srhnwarw za moia rola nrofesora za moia rolą badacza i całkowicie zresztą świadom jestem tego Bardzo dobrze, że pan Robotycki przypomniał jak różne można mieć postawy, uprawiając antropologię. Chyba też można być w skórze profesora, świadka czy widza, albo nawet kpiarza... Dlaczego nie? Człowiek jest jak wiatr wolny i może stać z boku, nie będąc ani podglądaczem, ani uczestnikiem. N i e musi się ptzecież mazać krwią w pierwszym rzędzie, jeśli nie lubi czerwonego... .-• ., : Włodzimierz Staniewski: T y jako histrion wystę­ pujesz czyli aktor, który komentuje... Zbigniew T a r a n i e n k o : Można na przykład nie lu­ bić zapachu krwi, albo mieć alergię na kury, na pierze, zupełnie zwyczajnie i wtedy reagować jakąkolwiek wła­ sną odtrutką, choćby papierosem. Można patrzeć też na wszystko, jak badacz techniki. T o , co Tomek Rodo­ wicz mówi, było właśnie opisaniem Santerii, opisaniem jako teatru... Myślę, że artyście wolno mówić, że ma swojego boga, może go nawet zmieniać, wybierać, wol­ no też mu się jakoś zaangażować - i pewno mimo to zo­ stanie zbawiony - ale sądzę też, że ludziom, którzy są ludźmi wierzącymi, pewnych rzeczy robić nie wolno. Dlatego, że zaprzeczą sobie samym czy swojej wierze. Jest to punkt niezwykle istotny, którego nie można nie uwzględnić przy dyskusji o cudzych misteriach, czyli w sytuacji bycia albo antropologiem, albo histrionem, albo obserwatorem technik, albo jakimś obserwatorem przypadkowym, który nie może określić swojej posta­ wy, lub nie chce. W Santerii - jak w teatrze - wybiera­ łem różne postawy. Zauważyłem też jakąś kompletnie dyskotekowo tańczącą dziewczynę, obserwowałem ją z równym zainteresowaniem, jak obrzęd i tańce Kubańczyków. Widziałem, że jedynie „szefowa" nie pila, 232 rindrzas arlv nili wirlznwie nrzestnirv nhcerwatnr7v podczas gdy pili widzowie, ucze tmcy obserwatorzy. Kapłan tez się „doenergetyzował . A l e ta jego energia słabo przepływała, i sądzę, że pierwsza część była nie- �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH udana wskutek „niedoenergetyzowania" uczestników i widzów, którzy nie nabrali energii - nie mogli jej więc oddać wykonawcom. Po pierwszej części, podczas spo­ tkania podjęli więc decyzję: „Robimy to sami, bez w i ­ dzów", wtedy dopiero nastąpiła obojętność, nie zwra­ canie uwagi na skutki realizacji. Nawet wtedy miałem rozmowę z Włodkiem: „Jak wy nie pomożecie, nie bę­ dzie rytuału. T o się nie uda..." Zbyt wielu intelektuali­ stów z różnych krajów, dużo osób zimnych, oglądają­ cych z daleka, jeszcze zimniejszych ode mnie. Do czego zmierzam: postawa artysty jest zupełnie i n ­ na niż postawa uczestnika. Jeszcze słowo o inicjacji w kulturze współczesnej... Myślę, że dla wielu staje się nią internet, na pewno da­ je poczucie wspólnoty i uczestnictwa w wiedzy. Dla i n ­ nych są to grupy przykościelne, na przykład Ruch Od¬ nowy w Duchu Świętym, czy ruch Taize. Tego jest d u ­ żo. Dla innych zadania wprowadzające w życie wypeł­ niają subkultury różnego rodzaju, które się odznaczają tym, że się nosi w skórach, w dziurach albo w dresach, ja tego nie rozróżniam. T o też są sposoby współczesnej inicjacji. Dla innych mogą być to także egzotyczne po­ szukiwania czegoś, co było kiedyś rytuałami. Taka jest współczesna kultuta. Może okazać się, że są to warto­ ści obce, że są one nie do przyjęcia, albo że można ro­ bić z tego jakiś własny ceremoniał. Maciej Rychły: Ja mam pytanie i do filologów, i do antropologów. Kiedyś gtałem w jednym zespole z M u ­ rzynem z Zairu i dzięki temu bywałem na murzyńskich bibkach - jedyny biały - w centrum Poznania. Było to w połowie lat siedemdziesiątych, kiedyś Masambuku tak się on nazywał - wrócił z Radomia i dopytywał się usilnie, czy ktoś z Zairu już tam był? Odpowiedziałem stanowczo, że nie (cóż z takim Masambuku począć?), a wtedy on wziął swoich koleżków i oświadczył, że wczoraj M A S A M B U K U O D K R Y Ł R A D O M ! To „odkrycie" uświadomiło m i wtedy, że odkrywca, jeżeli nie jest przewrotny lub dowcipny, rości sobie pre­ tensje do panowania. „Odkrycie" wasalizuje „odkryte­ go". Czy opisywanie świata szło ręka w rękę z podbojem i kolonizacją? Czy szkoły antropologiczne francuskie, angielskie odpowiadały imperialnej, kolonizacyjnej idei? Drugie pytanie do filologów - czy w starożytności ist­ niała „antropologia", wszak Grecy byli narodem panu­ jącym i organizowali inne ludy? Czesław Robotycki: Postawa kolonialna, ja od ra­ zu może powiem, ze antropologowie anglosascy mają potwornego kaca z powodu kolonializmu i oskarżają swoją własną dyscyplinę o to, że służyła dominacji kul­ turowej i politycznej. Mają z tego powodu ogtomne po­ czucie winy. Zresztą mówił też o t y m w Krakowie p. Schechner. Maciej Rychły: Czy „starożytni" nas opisali? Zapa­ miętałem, nie wiem skąd, stwierdzenie, że „znaleziono ludzi pochodzenia słowiańskiego i oni żadnego sprzętu bojowego ani żelaza nie mają, grają sobie na piszczał­ kach i kitarach, nie znają też żelaznych trąb, bo l u ­ dziom o łagodnych sercach nie potrzebne są groźniej­ sze rodzaje muzyki". Jakoś tak brzmiała relacja antycz­ nego dziejopisa. Czesław Robotycki: A l e mamy też źródła, które mówią, że Mieszko miał fantastyczną drużynę, że miał świetnie zorganizowanych rycerzy. Jacek Dobrowolski: Mówisz o muzykach, których przyprowadzono do bizantyjskiego cesarza, który zdziwił się, że nie mieli żadnego żelaza przy sobie tylko gęśle. Włodzimierz Lengauer: Chcę króciutko na to od­ powiedzieć, ale potem chcę nawiązać jeszcze do inne­ go tematu. Znów jest to bardzo ciekawy i złożony pro­ blem i nie tak łatwo udzielić prostej odpowiedzi. Grecy z jednej strony mieli ogromne poczucie własnej tożsa­ mości i odrębności kultury, z drugiej strony, w gruncie rzeczy od pewnego przynajmniej momentu, to co było obce i inne przestało ich intetesować, w najlepszym ra­ zie, jeżeli już widzieli coś godnego zainteresowania, to intetptetowali to wyłącznie w kategoriach własnej kul­ tury, co zresztą w stosunku do obrzędowości i religii wi­ dać najlepiej, począwszy od dzieła Herodota. Wszystkie ludy obce, którymi on się intetesuje, jeśli zajmuje się ich obrzędowością i religią, to one wietzą po prostu w tych y bogów & >w których y wierząt Grecy. i- Można by pof wiedzieć tak, że z jednej strony intetesuje Gteka w i n ­ nej kulturze i u innego ludu tylko to, co mu przypomi­ na siebie same 2 0 ale z drugiej strony można powie­ dzieć zupełnie inaczej i też u ego samego Herodota można znaleźć ten ślad kiedy on przedstawia dokład­ nie innv lud czv inna kulturę a w szczególności kiedy n r z e d J w i a n o k r e w r w c b n a m n o d o b n o Scvrów t o bar L i e . r i n r e L n a r e O n właśnie n a d s t a w i a i r b iakń t a k i r ^ e r c i a d ł o ale to zwierciadło które odbija tak że prawa strona jest lewą stroną, to co jego tam intere­ suje i to, co on tam dostrzega to wszystko jest inaczej niż u Greków. Musi być inaczej, bo o n i są właśnie inni, oni są tego zaprzeczeniem. Natomiast - rzecz także charakterystyczna dla późniejszego zwłaszcza okresu, kiedy oni się stają istotnie ludem, który podbił cały prawie świat zamieszkały, oilcumene przynajmniej l u ­ dów cywilizowanych, w tym ludów wschodu - jest wła­ ściwie zadziwiające jak w bardzo niewielkim Grecy so­ bie zdawali sprawę z tej inności; a dlatego sobie zdawa­ li sprawę mało, że mało się tym intetesowali. Przy czym najbardziej może uderzające jest to, że nawet kiedy już istniał grecki przekład, no nie całej Biblii, ale Pięciok- 233 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH sięgu, to autorzy greccy tego nie czytali, chyba ich to w ogóle nie interesowało, no niektórzy, mówię z pew­ nym uproszczeniem, coś o tym wiedzieli i to nawet bar­ dzo wcześnie, ale znów skoro to było inne to tak jakby dla nich nie istniało, ich to nie interesowało, w najlep­ szym razie mieliby stosunek, który i u Herodota można było odkryć, tego chłodnego obsetwatora, który na to patrzy jak na coś zupełnie obcego i najwyżej dostrzega w tym dowody i inności, i niższości. Tutaj wracam do tego wątku wokół którego cały czas się obracamy, któ¬ ry jest sarn. w sobie pasjonujący. Zacznę od refleksji stricte zawodowych, a skończę na bardzo osobistych, je­ śli Państwo pozwolą. Ta zawodowa wynika z tego, że sobie ptzypominam, że z Leszkiem Trzcionkowskim, nie pamiętam czy w Krakowie CZV Dt"ZV jakiejś okazji seminaryjnej wymiany zdań zastanawialiśmy sie od kiedy właściwie można mówić o teatrze greckim, te¬ atrze takim który niejako przypomina już teatr mesz czański tzń teatr który noleJa na widowisku ludzie nrzyrbńdza odadaia sa tylko widzami i tu iest'zawsze jakiś tekst, coś się przedstawiało, zresztą samo rozpla­ nowanie przestrzeni w telesterionie jest bardzo ciekąwe, tam we wnętrzu znajdują się wszyscy uczestnicy mi­ sterium. W misteriach wszyscy brali udział jako ich uczestnicy, ale w środku telesterionu znajdowała się wydzielona kolumnami przestrzeń centralna (anakwron). Zapewne coś tam przedstawiano, odgrywano czy pokazywano, nie wiemy co i nie wiemy, kto to czynił. Z pewnością nie byli to aktorzy, a jeśli ich tak nazwie­ my, to musimy stwierdzić, że aktorzy są wykonawcami świętych obrzędów. Z kolei wprowadzani w wyższy sto­ pień misteriów (epopteia) uczestnicy obrzędu stali lub siedzieli na stopniach rozmieszczonych w układzie ta¬ rasowym wokół ścian budynku. Byli to więc tylko wi­ dzowie, ale tacy widzowie, których zadaniem było do- i strzec tajemnicę widzowie którzy oglądając stawali się wtajemniczonymi i pełnoprawnymi uczestnikami mi¬ steriów eleuzyńskich. Ich udział w świętym przedsta­ wieniu choć Dolegał tvlko na oglądaniu czynił z nich i posiadaczy tajemnicy. i : a d n y fragment cytowany hardzo uaruzo łiduiiy n a g n i e m autora auLuia do uuscć nożnego puzntgu z I I I w o n e który tak to mniei oto Ateńczycy przychodzą, pośniadawszy, po śniadaniu i po piciu, czyli trochę podpici, przychodzą sobie do te­ atru, zasiadają i tam oglądają, jedząc i pijąc. Jest to zresztą zachowanie, które do złudzenia przypomina znane dobrze z literatury pięknej opisy zachowań pu­ bliczności w teatrze czy operze X I X w. kiedy ludzie w loży prowadzą życie towarzyskie, do loży zaprasza się na kolację, to, co się dzieje na scenie czasem się oglą­ da, czasem nie, to jest właśnie taki tylko widz, który czasem się zainteresuje tym, co zobaczy i w wypadku teatru antycznego nie jest wcale takie proste powie­ dzieć kiedy to się stało. Nie jest bowiem do końca prawdą, że wtedy, gdy podstawowym elementem ptzedstawienia stał się tekst literacki, ani że wtedy, gdy aktorstwo stało się zawodem. Aktorzy bowiem są w te¬ atrze ateńskim zawsze uczestnikami obrzędu, podobnie jak chóry czy to cykliczne czy tragiczne. Poeta pisze tekst o znaczeniu religijnym, zawsze chodzi o jego funkcje religijne a nie tylko estetyczne. Z kolei widzo¬ wie może coraz bardziej odbierają sztukę w kategoriach estetycznych ale to znów byłoby rozgraniczenie nie bo widz iest nie tylko widzem słuszne w s V j m U C 7 e , J u e m 4 w i l lecz nrzede j wvkonywanePo obrze- Jacek Dobrowolski: Wspomniał pan profesor, że Grecy patrzyli z dystansem i chłodnym okiem na inne kultury, ale z wyjątkiem egipskiej, bo właśnie misteria egipskie i c h jednak interesowały, począwszy od Pitago­ rasa, który miał tam być i się uczyć, nie mówię już o rozkwicie w hellenistycznej epoce. Egipt starożytny był dla nich jakąś szczególną kulturą. Włodzimierz Lengauer: Tak, ale to jest to właśnie inne spojrzenie, o którym mówiłem, które się juz od Herodota bierze, egiptolog czytając tekst Herodota, drugą księgę o Egipcie i czytając o tym, co Herodot uważa za misteria egipskie, współczesny egiptolog za­ nosi się śmiechem. T o jest charakterystyczne dla cze­ goś innego, on zobaczył to, co chciał, on był w Egipcie, mało że był, rozmawiał z kapłanami, dokładnie się o wszystko dowiadywał i zobaczył w t y m wyłącznie to co go interesowało z punktu widzenia jego jako Greka.1 Tylko to. Myślę, że to jest pouczające, bo my czasami też tak może... Jacek Dobrowolski: A l e szacunek dla wiedzy ka-l planów egipskich zdaje się był o Pitagorasie się mówi, że zaczerpnął... du W szczególności Dotem 'ooiawa sie następny pro b l e r , ad n T id ro nonatrzeć iuż n i e t y l k o nl s t r o n y t e a t r u a f cl dionizlkim a e mało nam jako widowiska na święcie oiomzyjskim, maio nam ciąge znanycn misteriów eiuzynskicn i na to co się działo w telestenonie we wnętrzu juz telestenonu w meusis. Wiele wzmianek także literackich, ale wszystkie aluzyjne i skąpe, wyraźnie sugerują ze tam miata miejsce tez specjalna chorem, ze byt tekst do ktorego chociażby mnóstwo aluzji czynił r l a t o n . był więc Włodzimierz L e n g a u e r : T o są zdaje się trochę! legendy i w to trudno tak dokładniej wchodzić, ho to wysoce niejasne, jakie były związki pitagoteizmu i in­ nych nauk, doktryn religijnych greckich z egipskimi, czy wschodnimi. W dużej mierze obecna jest tu war¬ stwa legendarna, w której charakterystyczny jest mo­ że nie tyle szacunek do religii, co przekonanie podsta-l wowe, które Herodot też prezentuje, że oto jestl 234 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANOOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH pierwszy l u d , najstarsza kultura, o n używa tego poję­ cia pierwszy l u d , który w ogóle miał k o n t a k t z boga­ mi, zaczął wierzyć w bogów. T o jest dla Herodota charakterystyczne, kiedy powiada - oto Grecy bogów sobie jakoś wymyślili czy znają bogów, od czasów H o ­ mera i Hezjoda, a Egipcjanie to byli pierwsi, a potem jest długi wątek o kulturze greckiej, że rzeczywiście Egipcjanie są najpobożniejszym ludem, ale co jest rze­ czą charakterystyczną, o n i widzą w t y m siebie, widzą to co ich interesuje. Jerzy D a n i e l e w i c z : Chciałbym się włączyć do wcześniejszego głosu kolegi i zadać pytanie, czy począt­ kiem takiego odejścia tragedii greckiej od rytuału nie byłoby jej agonistyczne traktowanie, bo to znamionuje zwracanie szczególnej uwagi na aspekt zewnętrzny tego rytuału. Skoro podlega jakiejś obiektywnej ocenie z użyciem kryteriów ściśle teatralnych, to jest już to odejście od idei rytuału przeżywanego wewnętrznie; nikt by takiej postawy nie zajął np. w Eleusis. A skoro to tutaj nastąpiło aczkolwiek przedstawienia teatralne traktowano jako część święta, to jednakże nie były one elementem ściśle sakralnym i ten proces wraz z odej­ ściem od tematyki dionizyjskiej, rozszerzaniem się na różne objawy życia, w t y m i życia codziennego, coraz wyraźniej następował. Włodzimierz Lengauer: Myślę, że tak, że to waż­ ny element: teatr stawał się miejscem agonu obywatel­ skiego, tracił więc może swój pierwotny, ściśle religijny charakter. A l e nie przywiązywałbym do tego wagi naj­ wyższej. Agon poetów wyrasta przecież z obrzędu, ich twórczość tragiczna wiązała się więc jakoś, jeśli przyj­ miemy znaną ostatnio koncepcję obrzędowej genezy tragedii jaką fomułuje Walter Burkert, z obrzędem ofiarnym, ze złożeniem ofiary z kozła. A g o n wziął się może z tego, do kogo ma należeć składany w ofierze ko­ zioł, czyli kto ma dokonać aktu ofiarnego i potem po­ dzielić mięso dostając zapewne najlepsze kąski. Tak więc sam element agonistyczny wcale nie zaprzecza sa* kralności a nawet przeciwnie towarzyszy iei czy ja współtworzy. Natomiast w ciągu V w p n e istotnie chyba ao^ori. ooetó\v ma już coraz mniejsze znaczenie sa" krainę chodzi po prostu o zdobycie wyróżnienia i o uznanie wsnółobywateli A g o n choretów staie sie może bardziei jeszcze świecki i polityczny- pierwszym s t a n i e n i e m nuhlicrnym m i o d e m Peryklesa była cho ZiZpwrh A k r h y L a Ale iednak uważam żerni' mo wszystko tragedia i przedstawienie teatralne zacho¬ wują charaktet głęboko religijny jeszcze przez cały Vwiekp.n.e. Jerzy Danielewicz: Jest to chyba pojęcie stopnio­ walno Włodzimierz Lengauer: Tak, oczywiście jest pro­ ces odchodzenia, dlatego ten moment, w którym mo­ glibyśmy powiedzieć, że to już teatt i widowisko, a nie obrzęd jest nieuchwytny, bo to jest proces istotnie... L e c h T r z c i o n k o w s k i : Jednak agon razem z proce­ sją był częścią tego co Grecy nazywali heorte, uroczysto­ ści religijnej podczas której dochodzi do złożenia ofia­ ry. A więc różnego rodzaju agony. Agony chórów ago¬ ny sportowe począwszy od Homera i pogrzebu Patroklesa, agon komediowy, pod koniec tragiczny. T o był jeden z elementów święta. Jerzy Danielewicz: Można na to tak spojtzeć, ale pod koniec tego procesu dochodzimy do momentu, gdy o decyzji przyznającej pierwszeństwo decydują już wartości dalekie dość... L e c h T r z c i o n k o w s k i : Pojęcie budowania nowej polis, że zdecydowanie przez sędziów o tym, co jest lep­ sze a co jest gorsze, jest początkiem schodzenia natury ludzkiej w te gorsze ciemniejsze obszary. Włodzimierz Lengauer: N o właśnie to jest pewien proces, agon zupełnie nie zaprzecza sakralności, nawet agon poetów, a w każdym razie może wywodzi się z sa­ kralności, natomiast istotnie później jest on coraz bar­ dziej desekralizowany. Zbigniew T a r a n i e n k o : M a m tu refleksję zupełnie inną, refleksję o Grecji. Wszystko to łączy się ze sma­ kiem kultury: dialektyka, logika i myślenie filozoficzne też idzie w ten sposób - równolegle do tej agoniczności. I dialektyka platońska i arystotelesowska, i rozwój logiki to odpowiedniość agoniczności. W myśli greckiej paralela jest wyraźna. A n n a W y k a : Dwie sprawy. Jedna, to potrzeba ini­ cjacji i wszystkie wynaturzenia z tym związane. Głębo­ ko wierzę, że człowiek, jednostka ludzka taką potrzebę ma. Wojciech Eichelberger napisał książkę o mężczy­ znach zdradzonych przez ojca, którą wywodzi od tezy, że zanik inicjacyjnych rytuałów jest odpowiedzialny przynajmniej za część problemów tożsamościowych współczesnych mężczyzn. Druga - jeżeli być może ura­ ziłam czyjeś uczucia religijne tutaj, uczucia katolickie, przy czym bardzo rozróżniam między katolicyzmem a cHrześcijaństwem, to bardzo przepraszam, nie taka była moja intencja. Zastanawialiśmy się kuluarowo czy istnieje teatr misteryjny katolicki w Polsce. Ja twietdziłam że może chrześcijański ale to nie jest na teraz Dlaczego taka ucieczka może w inną stronę tę taką ośmieszana i taką której się Kościół boi w stronę New Age młodzieży? Młodzi ludzie, któtzy mają potrzeby du- 235 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH chowe, w tym potrzebę inicjacji, no chociażby z tego powodu, który przed chwileczką zosta! opisany jako proces wcześniejszy historycznie. Zaprzeczenie mistycz­ nych źródeł chrześcijaństwa postąpiło właściwie w na­ szych czasach do tego stopnia, że wręcz skrywany i autocenzurowany przez część hierarchii jest mistycyzm prof. dr. Karola Wojtyły - Jana Pawła I I , papieża. Chce sie eo orzedstawiać iako innego rodzaiu katolika czv rhrześciianina zanoznaiar te warstwę ePo osohv tak iakłw Kośriół śie bał isrnty Tein tożsamości Tak iakhy K n J i ó ł sie bał ze za nim nóida ,arvś młodzi Indzie i Z się oai, ze za n i m pojaą jacyś mioozi mazie i cos się wymknie spod kontroli stanie się irracjonalne. ak jakby w neokatechumenatach nie było totalizujących tendencji mimo pierwotnej intencji bardzo pięk­ nej. W niektórych grupach neokatechumenalnych mówi się językami i tam tez pewnie jest taki człowiek, który wprowadza i wyprowadza, tylko ze te polskie dzieci, chłopcy i dziewczynki nie wiedzą, jak się można ochtonić. I jeszcze na koniec. Ponieważ wielokrotnie tutaj wracał problem postawy obserwacyjnej jako jako­ by właściwość antropologa, no to batdzo usilnie zaprze­ czam, czy jakoby właściwość naukowca jako takiego bardzo usilnie zaprzeczam. Świadczą o tym reprezento­ wane przez Pana Redaktora „Konteksty", gdzie inną antropologię zgoła się przedstawia wtaz ze sztandaro­ wym nazwiskiem Hastrup, któta takiej kanibalistycznej antropologii w swojej osobistej drodze zawodowej za­ przeczyła, nawet za cenę dorobienia się w p e w n y m c z a . " sie diagnozy schizofreniczki. Ale to nie szkodzi, bo i tak konsekwentnie doprowadziła do zmiany bardzo istot­ nej ona i ludzie nodobnie mvślacv w tvm akurat obsza rze''myślenia i nraktyki humanistycznej T teraz r o sie dzieiel Nie wiem Z Państwo zauważyli ale roraz tn dzieje, wiem czy ranstwo zauważyli, aie coraz to słyszymy, ze jakieś plemię indian kie jakiś lud wy­ syła swoich przedstawicieli do kolejnego muzeum etno­ graficznego w buropie po to, zeby sobie wziął swoj szkie­ let i pochował go jak należy, zeby ten przodek przestał byc tzw. eksponatem i przestał słuzyc dobru tzw. nauki w takim rozumieniu, w jakim tutaj się przymiotnikiem odnaukowym posługiwał Włodzimierz Staniewsh mó­ wiąc: „nasz scjentystyczny umysł". Wiele wysiłku włoży­ łam, żeby się go pozbyć, no na pewno nie do końca, no bo to jest jakiś kawałek naszej tożsamości europejskiej... i że to jest być może nasza jedyna szansa przetrwania ja­ ko współczesnych (ponowoczesnych) podmiotów po­ znających; także w nauce i poprzez naukę. Jacek Dobrowolski: Chciałbym jeszcze nawiązać do wypowiedzi Tomka i Włodka. Rozróżnienie między inicjacją wyższą i niższą to niekoniecznie cecha koloni­ zatorów, którzy mieliby prowadzić do bardziej subtel­ nych form. Reformatorzy religijni, którzy pojawili się w historii ludzkości, odwodzili ludzi od krwawych ofiar i zastępowane były symbolicznie, jak w chrześcijaństwie i lub w ogóle ich nie było. Również to nie tylko umysłi scjentystyczny kategoryzuje inicjacje na wyższe i niższe. A teraz co do Santerii, tam był ołtarz i na samej górze była Matka Boża Łagodna, na dole była Yemanja, bogi­ ni oceanu, tak że ta Wielka Bogini rządziła tym ołta­ rzem, bóstwa męskie były jej podporządkowane. Pierw­ sze modlitwy to były Ojcze Nasz do Boga Ojca i potem modlitwa do M a t k i Bożej, po c z y m nastąpiło przywoła­ nie duchów. Chciałem powiedzieć, że z punktu widze­ nia religii uniwersalistycznych takich jak buddyzm czy chrześcijaństwo, przywoływanie duchów jest jakby niż­ szą formą od poznania Boga czy poznania istoty rzeczy, wglądu, oświecenia i t d . Więc to nie jest kategoria scjentystyczna ani jakichkolwiek kolonizatorów, tylko pewnej głębi doświadczenia. N p . jak buddyzm rozwijał się w Tybecie spotkał się t a m z r e l i g i e ! s z a m a n i s t y c z n ^ bon w której przyzywa się duchy przy każdej okaz w celu uzdrawiania DiodnościowvmL i t d Buddyzm to częściowo inkornorówał lecz newne rzeczy zostały za bronione i taki był rozwói Trzeba sobie zdawać snrawe z tePo że sa misteria wyższe i sa misteria niższe i miste ria, w których rozlewa się krew kategoryzuje się jako te niższej bez w z g l ę d u n a siłę ekspresji) m o C j itd. Zbigniew Benedyktowicz: Krótka uwaga, Mieli­ śmy tu kilka przykładów opisu obrzędu Santerii i kilka postaw. Przypomina m i to bardzo doświadczenie, któte mamy często ze studentami etnografii. Otóż bardzo czę-1 sto mamy do czynienia z czymś takim wśród studentów, którzy muszą jechać w teren i bardzo dużo jest osób, które to odchorowują. Bardzo często nie są w stanie przekroczyć, progu chaty, wejść, spokojnie porozma­ wiać. Idą na etnografię, potem są wysyłani na badania etnograficzne, bardzo podobne reakcje jak niektórych z Państwa, ten dystans bierze się też i z szacunku, z nie-1 możności przejścia tego progu. Dla etnografa byłoby to bardzo ciekawe zebrać relacje od obserwatorów, uczest­ ników tamtej prezentacji, tamtego obrzędu. N p . Od rozczarowanych studentów o których wspominał Pan doktor Kosiński. Mamy bowiem już kilka tutaj opisów: obrzęd Kubańczyków w tvm profesjonalnym zawodo wym opisie z punktu widzenia aktora człowieka teatru - opis p. Tomasza Rodowicza mamy z d u ż v m n o c z u ciem humoru i dystansu a nawet kniny onis iakiePn do' konał n Taranienko Myślę że L n o n l i a r wielością i wielostronnością takiego zbiorowego op su zobaczyli byśmy lepiej i ten obrzędi i jego je prezentację oraz to, w ,aki sposób doświadcza się tej obcości kulturowej, tej in­ ności; i w zasadzie byłaby to dla etnografa i antropolo¬ ga pasjonująca lektura. Włodzimierz Lengauer: Jednym zdaniem chciał­ bym skomentować wypowiedź J. Dobrowolskiego, na I chwileczkę wcielając się w rolę kpiarza, chciałbym po-1 236 �TANIEC 2 TRADYCJA JAK 2 WA2A F&ANCOIS R07MOWA O GARDZIEKJICACH ( UCTAMORFOZACH �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH wiedzieć, że wypowiedź p. Jacka do głębi m i przypomi­ na traktat Porfiriusza o powstrzymywaniu się od spoży­ wania pokarmów mięsnych, Porfiriusz też tak mniej więcej rozumował, że oto akt religijny, w którym speł­ niona jest ofiara krwawa, jest tym aktem jakby niższe­ go rzędu. A l e muszę tu powiedzieć potzucając już rolę kpiarza, sam się z tym głęboko nie zgadzam. I wobec te¬ go w odpowiedzi na pana stwierdzenie pozwolę sobie szerzej napisać o głębokim znaczeniu ofiary krwawej w religii greckiej. T o nie da rady zaliczyć to do obtzędowości niższej. A n n a W y k a : T o się lepiej rozumie jeśli zna się dy­ namikę jing Jang, albo książę Siddharta - playboy w młodości, dandys, to zarazem święty Budda. Jacek Dobrowolski: Zaraz, zaraz... Co ma playboy do ofiary krwawej... A n n a W y k a : M a dokładnie to, że musisz poznać bieguny, żeby wybrać. Bieguny, czyli np. dobro/zło, l i ­ tość/współczucie itp. Jacek Dobrowolski: N o dobrze, ale wybrał, prawda. A n n a W y k a : Wybrał i ty też wybrałeś. Jacek Dobrowolski: Wybrał, ale nie popierał tego. A n n a W y k a : Nie chcesz ofiary krwawej, a ktoś i n ­ ny chce i ma do tego prawo. Niestety - z mego punktu widzenia, mordu wartości i umysłowości, z którą bym się identyfikowała. Jacek Dobrowolski: Uważasz, że równoprawne?! A n n a W y k a : Oczywiście, bo takie jest życie, o tym wielokrotnie mówił Włodek, a podkreślał Tomek, to jest życie, ten rytuał istnieje. Okrucieństwo zresztą nie musi się przejawiać krwią. Jacek Dobrowolski: Ludzie robią najróżniejsze rzeczy, toczą wojny, kłamią, piją. T o nie można się tym podpierać... Zbigniew Benedyktowicz: Nasz czas dobiega już końca... niedługo nastąpią przygotowania do spotkania noworocznego... A n n a W y k a : Panie Redaktotze! Zadał pan pyta­ nie: czego nie było w naszej rozmowie, no więc czego m i brak, to relacja z tubylcami, relacja „Gardzienic" z tubylcami gardzienickimi. Zaczęliśmy troszeczkę z Tomkiem o tym mówić w kuluarach. Maciej Rychły: Może opowiem o swoich „rela­ cjach", o swoim doświadczeniu nieprzeniknionej dla mnie „mentalności tubylczej". Odwiedziłem kiedyś pa­ nią, która mieszkała w chacie obok „chałupy zgroma­ dzeń". Sprzedała właśnie całe gospodarstwo, sprzedała ojcowiznę i wyprowadziła się do miasta, robiła ostatnie porządki. Takie chwile to chwile jedyne, ptzełomowe, czas podsumowań, refleksji. Właśnie dlatego ją odwie­ dziłem. Rozmawiamy długo, wypytywałem ją ile się dało, ile mogłem, chciałem dowiedzieć kiedy wyjedzie itd. By­ ło rodzinnie i serdecznie, a kiedy zbierałem się do wy­ jścia, gospodyni stwierdziła: „Ale pan to ładnie mówi po polsku." „Pani też mówi ładnie po polsku" - komple­ mentuję, a ona na to: „Ja? to przecież normalne." I tutaj sie obruszyłem: A ja to niby co przecież ja się w Polsce urodziłem!" A pani gospodyni zrobiła wielkie przerażone oczy i krzyknęła: „To wy się już w Polsce rodzicie?!" 7 Kiedy opowiadam o t y m „gdzieś w Polsce" znajomi myślą, że ta pani to jakaś paranoiczka, jakiś wyjątek. Po latach „przepracowanych" tutaj widzę, że miejscowi wytwarzają coraz to nowe fantazje z teatrem w roli głównej, a potem aktywnie podtrzymują te psychotycz­ ne twierdzenia, twierdzenia, z którymi nie wahaliby się pójść do sądu (oni wiedzą co to za jedni i po co tu przy-1 jeżdżają, co robią i o co i m naprawdę chodzi, a ty co, nie udawaj żeś głupi i ślepy przecież to każdy wie a TY tego nie wiesz?). Ta „zbiorowa paranojka" jest niezapisaną tradycją i określa relacje wielu łudzi ze wsi wobec Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice". A n n a W y k a : N a początku mówili jogi. Magdalena B a r t n i k : W nawiązaniu do tego, w ja¬ k i sposób opisywał swoje doświadczenie rytuału pan Taranienko, chciałabym powiedzieć, że takie wyda­ rzenie - nawet jeżeli jest niezrozumiale, nawet jeśli budzi niechęć, sceptycyzm - wymaga od widza pewnej kultury wobec tego, w czym uczestniczy, a więc rów­ nież wobec współoglądających. Można nie przyjmo­ wać tego, w czym się bierze udział, gdyż sposób obec­ ności, stopień zaangażowania jest indywidualnym wy­ borem każdego, nie jest narzucony. Jednakże zbyt otwarte manifestowanie swojej niechęci, swego lek-] ceważenia i krytykowanie wszystkiego, co się widzi świadczy o braku szacunku nie tylko wobec samego zdarzenia, ale przede wszystkim wobec współoglądających. Takie zachowanie utrudnia i n n y m osobom od-| biór zdarzenia, jest niestosowną ingerencją z ze¬ wnątrz, przeszkadza. Agata Zyglewska: Ja bym od razu dodała, że inna] kwestia pana Taranienki wydała m i się niepokojąco dziwna w ustach humanisty. W odpowiedzi na twier¬ dzenie pana Staniewskiego o konieczności bycia 238 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH w pierwszym rzędzie podczas rytuału, p. Taranienko za­ pytał: A co mnie tam miało pchać - pusta ciekawość? Przecież ciekawość jest najważniejszym narzędziem na­ ukowca - a szczególnie humanisty. Poza tym gdyby argument o przeniesieniu rytuału miał coś negatywnie weryfikować, to żadna religia a szczególnie Santeria - nie zaistniałaby, bo ci bogowie, mówiąc kolokwialnie, na każdy rytuał muszą lecieć z Afryki. Więc skoro oni z A f r y k i mogą dolecieć na K u ­ bę, to oni też mogą dolecieć do Krakowa. Bogowie są po prostu w tych, którzy odprawiają ten rytuał. I nie ma znaczenia uczestnictwo sceptyków - to co się tam zoba­ czyło i czego się tam nie zobaczyło zależało w dużej mie¬ rze od tego jak się otwierało oczy. Gdybyśmy wszyscy dostąpili tam jakiejś iluminacji to by tylko oznaczało, że to jest hochsztaplerstwo, bo prawdziwa religia, rytuał, misterium nie dopuszcza profanów, ot tak, trzeba przejść drogę. Natomiast można też nie chcieć nic zoba­ czyć i to jest osobisty wybór ale w kontekście ro z mowy o rolach społecznych, w których się występuje ten wy­ bór nie powinien być tak do końca swobodny. Zbigniew T a r a n i e n k o : Dwa słowa: pusta cieka­ wość we współczesnych czasach nie może być postawą humanisty. Szybko prowadzi do odpodmiotowienia. Już wiemy o tym dużo. I eksperymentowanie, i awanturnictwo, to skłonności bez których nie potrafilibyśmy żyć. Ale mamy za sobą tradycję i historię. Bez ich za­ chowania stracimy własną - ludzką, choć też europej­ ską - tożsamość. Bądźmy ciekawi: - jak niewinne dzie­ ci poznawajmy - to też cecha naszej kultury. Ale w sposób w pełni odpowiedzialny: przewidując następ­ stwa. To przecież głupia, naiwna ciekawość pcha UCZO' nych do rzeczy, których nie można zaakceptować mo¬ ralnie, bo są groźne cywilizacyjnie. Klonowanie? Zabi­ janie? Zabijanie kury, ba, piętnastu kur, żeby wszedł w nas kubański duch święty?! przeżywanie tego na se* rio? Wvszlismv z teeo dwa tysiące lat temu. A l b o ieszcze wcześniej: adwersarzy w różnym wieku zaprą zamnatofet cmentarzysko oierworodnych do Karta' riny miasta Anuleiusza - tam można nrzeżyć waee no wstrzymania ofiary Abrahama - Paweł Passini: Jeśli można, chciałbym nawiązać do tego, o czym Państwo mówili wczoraj, a mianowicie pracy „Gardzienic" w kontekście hermeneutyki. Po­ wiedział ktoś nawet, że jest to teatr hermeneutyczny. Takie myślenie jest m i znacznie bliższe niż myślenie, że jest to teatr antropologiczny. Dla obydwu ujęć wspólne jest wszakże przeświadczenie, że teatr może funkcjono­ wać jako narzędzie umożliwiające rozumienie zjawisk, które wykraczają poza jego obszar. I jest to narzędzie skuteczne - mogę to powiedzieć z całą pewnością po obejrzeniu Metamorfoz. Idąc krok dalej: sądzę, że moż­ liwość prowadzenia poszukiwań i posługiwania się tego rodzaju narzędziem zobowiązuje. Rozumiem, że może budzić wątpliwości antropolo­ ga przeniesienie rytuału w inne, obce środowisko kiedy staje się on teatrem. Jednakże jedynie wtedy ry­ tuał jest czymś do widzenia, i mimo, iż ta nowa sytu­ acja zdaje się ów rytuał jakoś fałszować, nie wolno jej bagatelizować. Dosyć paradoksalnie, próbuję powie­ dzieć o czymś w rodzaju dyscypliny naukowca, który ma możliwość operowania niezwykle skutecznym na­ rzędziem. Włodzimierz Staniewski: Mamy tę historię z wa­ zą Francois z muzeum w Neapolu, uznaną - za najpięk­ niejszy, w całości zachowany, przykład ceramiki starogreckiej. Jest ten nocny strażnik, którego uroda wazy olśniewa i odurza. Przesiaduje przed nią nocami, czuwa i jak Pigmalion daje się nieść namiętnościom. Dotyka tę wazę, obejmuje, muska jej malowidła opuszkami pal­ ców, dźwiga ją i obnosi. Przegląda się w odbiciach szklanych gablot. Tańczy. Nie może tchnąć w nią ży­ cia, nie może mieć jej dla siebie, nie może też już znieść jej urody, w której tak dotkliwie odbija się marność je­ go losu. Nie może uczynić wiecznymi chwil kradzione­ go szczęścia. Rzuca więc wazę Francois na podłogę. Rozbija ją w drobny mak. Depcze. Dodaję barw tej historii, żeby podkreślić jakim ryzy­ kiem jest taniec z tradycją. 239 (transkrypcja i opracowanie: Danuta Benedyktowicz, Agnieszka Kirchner) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54f520dda33f5cdcccd75446dc999a70.pdf 8971782db1d581ef9455d601863eab94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2259 Title A name given to the resource Tarnowski koncert życzeń, czyli niedzielny spacer po moim mieście / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text •лишились и ^35 1 Tarnowski koncert życzeń, czyli niedzielny spacer po moim mieście 2 1. Tarnów jest najbardziej katolickim miastem na świecie: - W marcowych konsultacjach na temat dopuszczalności prze­ rywania ciąży 99,9% mieszkańców głosowało za karaniem tego czynu, więzieniem; - Tutaj notuje się najwięcej powołań kapłańskich; - Tutaj najwięcej kapłanów katolickich przypada na 1 miesz­ kańca. 2. Zanotowano w Tarnowie w trzecią Niedzielę po Zmart­ wychwstaniu Pańskim. 76 3 3. Mieszka tu 3 (troje) Żydów i kilkudziesięciu Cyganów. Żydzi są wyznawcami Starego Testamentu; Cyganie wyznają ponadto Nowy Testament, podobnie jak pozostałe 99.9 /• mieszkańców (Tarnów liczy ponad 120 000 mieszkańców). Rumuni, a raczej Cyganie rumuńscy, są tu przelotnymi żeb­ rakami. Stanowią dla mieszkańców element korzystny - na ich tle tarnowianie czują się znacznie bogatsi, czyściejsi. mądrzejsiAdam Bartosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/790650d214ca0a840a03d78779ae5bbf.pdf a265b949bcda2f59c1d301986b026a93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1788 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource grupy etnograficzne grupa etniczna Tatarzy polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1656 Title A name given to the resource Tatarzy polscy / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.145-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. ARTYKUŁY OMÓWIENIA, MATERIAŁY Lud, t. 64, 1980 ZBIGNIEW JASIEWICZ TATARZY POLSCY. GRUPA ETNICZNA CZY ETNOGRAFICZNA? * Odręibność społeczno-kulturowa grupy tzw. Tatarów polskich, 'czy historyezlnie rzecz biorą'c - Tatarów polslm...;litewskkh, budzi 'od dawna szerokie zainteresowanie i stanowi podstawę do wyciągania niejednokrotnie sprzecznych wniosków dotycząc)'lch charakteru grupy. J'est jednocześnie, {) czym widekroć pisał M. Konopacki a ostatnio P. Borawski, jednym z nie najlepiej zbadanych problemów !etnograf,ii polskiej 1. Sprawę komplikuje fakt, że mianem "Tatarów" określamy Inre tylko zasiedziałych mieszkańców Bohonik, Kruszynian oraz sąsi'ednich wsi i miasteczek, ale także muzułmańską ludność osiadłą w innych miasta'ch i regionach :kraju, pochodzącą głównie z terenów Białorusi i Litwy. Nazwa "Tatarzy" stosowana bywa .również dla określenia rodzin i jednostek wywodzą'cych się z dawnych skupisk tatarskich i ,prz,echowujących świadomość tatarskiego pOC1hodzenianawet wówczas, kiedy od daw:na straciły one związek z islamem i muzułmańską wspólnotą wyznaniową. W moim artykule pragnę liająć sięmtem nie tyTko owymi mieszkańcami "tatarskich" wiJOiSek,którzy stanowią już zresztą mniejszość w swoich społecznoś'Ciachlokalnych 2. Nie można bowiem rozpatrywać kh oddzielnie Dd l'iczącej według różnych sza,cunkówod 2 do 3 tysięcy osób grupy polskich muzułmanów w całym kraju, tym barlciziej,że w więk* A:l1tykuł stalrtowi poszerzo'llY tekSit reiel1aJtu wy!g~os!zoneglQna sesji nauik,owej "Ta1Ja'l1zy w dz:i'ejach i kulturze Polislki" Ziol1gani,zJOwa:nejw Soikółlce przez B~ałosiockie Towall'Zyrs!tJwoNaJtl!k'owe i Sotkó1s!kliOśmodek KJUl1turyw d:n]u 30 V'I 19'79 roku. 1 Por. M. Konopacki, Elementy folkloru Tatarów na pograniczu polsko-białorusKo-litewskim, "Literatura Ludowa" 1963, nr 1, s. 42; P. Borawski, Obrzędy i zwyczaje reLigijne Tatarów na ziemiach poLskich, "Buhemer" 1978, IlIr 4, s. 65. 2 ,M. KO!IlIopacki, Pod białostockimi minaretami, B1ałylstok 197'2, s. 11 i n.; tenże, Białostocki szlak tatars,ki, War<szawa 1977, s. 12 i n. 10 "Lud" - tom 64 �146 ZBIGNIEW JASIEWICZ szuści wywodzą się oni z terenu osadnictwa tatarskiego między Mińskiem, Kownem a Bia'łymstokiem. Rówlnież "Tatarzy"- nie muzułmanie są interesujący dla naszych rozważań. Stanowią oni zbiorowość wyodrębniającą się, 'Coprawda jedynie dzięiki zachowanru świadomości tatarskiego pochodzenia, niekiedy przypominanego przez otoczenie i przypisywanego całym społecZjnościom wiejskim 3. Tworzą w społeczeństwie polskim krąg ludzi nie tyle związanych z grupą T'atarów polskich - muzułmanów, co odznaczających się specjalną postawą: realizowanym przy rozwoju potrzeb kultumlnych lub potencjalnym zainteresowaniem dziejami własnych rodzin i historią całej grupy tatarskiej na naszych ziemiach, a także dorobkiem kulturowym Orientu. Problematyka ta,tarska powstawia 'etnografom i przedstawicielom nauik pokr<eW1nychmożliwości różnego ukierun,k'o'wania badań. Można pracować nad zgromadzeniem jak największej ilości faktÓ'w z zakresu kultury i życia społecznego Tatarów dążąc, co ostatnio zaprezentował P. Borawski, do skonstruowania modelu wzoru kulturowego uznanego współcześnie za 'Oibowiązują'cydla Tataffi-'illuzulmanina w Polsce i stanowiąoego jedynie "pozostałość po bujnej niegdyś obyczajowości" 4. Pewnym uproszczelniem jest tutaj zsumowanie zarówno historycznej, jak i współczesnej wiedzy o grupie i wyposa'żeme w cechy wynikające z tej wiedzy wSZYSitkichpodgrup: gmin wyznaniowych, społeczności lokalnych i r'odzjn, a takż'e jednostek, nie pozostawiające miejsoa na stwierdzenie zróżnicowań i przekształceń w obyczajowości. Można również szczegółowo rejestrować zmienność cech społecz<no-kulturowych grupy w czasie i przestrz'eni,choć jest to praca trudna ze względu na rozpr,oszenie lub niedostatek materiałów. Ważnym i interesującym zagadnieniem badawczym jest też rodzina oraz lokalna grupa wyznaniowa parafia dżemiat ludności tatarskiej, a także uczestnictwo Tatarów w he_ terogenkznych społecZjnościachlokalnych, Etnografa o zainteresowaniach religioznawczych zafrapuje możliwość studiów nad praktykowanym przez 3 LudOIwa wiedza o VaItaIlslklimpochodzemiiu ludnośK'li poszcZJególny.ch Wls,iszczególnie żywa jeSlt w F1Oi]sce południoWlo-wrs!chodnli'ej, gdzie Wls~a,zJUje się Wisie lub częśoi Wlsli zals!i,edlOlne niegdyś przez jeńców tata'r,stkich. T,ata'narmi na,zywają sąsliedZ'j mies'ZJkoańców SOiko~aW1apod RZJeszawem. Miej!SoWlośd, Mó:re mają trady,cje pochodzenia tialtalT's!kiego,jest 'IN Po:lslce - iP~s'ZieJ. S. 'By~troń - bamdzo duŻJo. Por. Nazwy i przezwiska polskich grup plemiennych iloka'lnych, "Bralce ci Ma:teriały AIT'cheologkzne, Aln!bnapolo:giclznei BtnogwarfI1c.zne" 1925, It. 4, s. 101. W :ma:ter!iałach zebra!nych 'przez F. Koltulę znlaolazlJa s:ię m. lin. iinflarma'cja o wyj'aśnianiu żywego :teuliper'a,mentu :mi,eszJkańc6w Gio'~c,o!wej'w ThzeslZlowskiem rtym, że są oni potomka'miZigwlak'O'ny:ch ,prizez'Da;t'arów :dZliElWlDzym 'z 't'ejż'e ,WISIi.POIr. IM. Gabriel, A.naliza archiwum ludowego Franciszka ,Kotuli, PIClznań 1979, :s. 59 (maszynopis p,racy 'ma,gilste'l1Skie'j'W :Ka'ted:Ilze Etnolgnafii U:AM). 4 P. BOIraW1s!k'i, :op. d~t., IS.65. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 147 Tatarów polskich islamem, zachowanym przez wieki w otoczeniu chrz,eścijańskim i p'O'zostają'cym w pewnej izolacji ,od oentrów muzułmańskich. Jest to islam poddany procesom synkretyza'cji i prezentujący religię ludu () niektórych cechach religijności ludowej, zbieżny'ch w ramach innych wielkich systemów religijnych. W niezinacznym tylko stopniu zebrano i opm'cowano źródła do badań nad miejscem Tatarów i reprezentowanej przez nich kultury w polskiej kulturze ludowej i szerzej - narodowej. Badania nad rodzinami pochodz,enia tatarsbeg'o, które od dawna przestały być rodzinami muzułmańskimi, dają z kolei możliwość stwi'erdzenia roli świadomości odrębnoś'ci pochodzenia w kształtowaniu orientacji i aktywności kultumlnej rodzin. Badań wymag.a również określenie statusu T\)tarów polskich jako grupy, oparte na analizie reprez'entowanych przez nich cech społeczno-kulturowych, podlegających zresztą stalej przemianie. Studia nad charaktef!em grupy Tatarów mogą znacznie wzbogacić naszą wiedzę o czynnikach sprawczych i mechanizmach tworzenia się i przekształceń wyróżniających 'się w świa\domości spo}1ecznej zespołów ludzkich na naszych ziemiach. Próba omówienia niektórych wyznaczników społ,eczno-ku1turowych grupy Tatarów polski'ch i przedstawienia jej zmiennego statusu 'P'odj~ta zostanie w dalszej częś'ci artykułu. W tym miej:scu pragnę zasygnalizować Zinane zresztą trudności w prowadzeniu badań empirycznych nad Tatarami. Najazd turystów, dziennikarzy, a także naukowców (orientalistów, socjologów, etnografów, historyków, historyków sztuki, antropologów, demografów) na Bohoniki i Kruszyniany, a także pewne elementy zrozumiałej w tej sytuacji dezorganizacji społeczności 'lokalnych sprawiły, że nie są to miejscowości łatwe do badań terenowych. Również gminy muzułmal'lskie na innych terenach PolSki 'trzeba określić jako trudno dcstępne. Badania nad rodzinami niemuzułmańskimi pochodzenia ta tarskiego hamowane są nie tylko przez trudności dotarcia do tych rodzin, nigdzie ~)rzecież nie rejestrowanych, roz'proszonychi niekiedy za,chowujących wiedzę o swojej proweniencji na właSiny tylko użytek, ale ró":'vnież przez brak wypra'cowanych zaloż,eń i pytań badawczych w studiach nad przekazem kultury i aktywnośdą kulturalną w ramach rodziny. Obserwujemy zmniejsz'enie napływu nowych informa'cji z badań terenowych i studiów opartych na źródłach archiwalnych. W pracach na tematy tatarskie pojawiają się dane 'na ogół wielokrotnie już wykorzystywane, nie bra'k również sądów formułowanych jntuicyjnie. Prz'edstawiona sytuacja wymaga sięgnięcia do metod badawczy,ch szczególnie skutecznych, pozwalających przezwyciężyć następstwa powierzichownych, masowych i częst.o natrętnych zainteresowań. Winny to być badania długoterminowe. prowadzoine przez badaczy dobrze wprowadzonych w ,badane grupy, związanych z nimi pochodzeniem lub uczestni'czącyeh w i'ch życiu. 10' �148 ZBIGNIEW JASIEWICZ Tatarzy polscy określani są, częstokroć jeszcze dzisiaj, jako grupa etniczna, lub - ostrożniej - jako grupa kulturowo-etniczna. P. Borawski, wymieniany tutaj jako autor ostatniego 6bszernego artykułu na temat Tatarów, pisze 'o ni'ch jako a grupie etnicznej - "Inarodowości Tatarów polsko-litewskich", ukształtowanej z pokrewnej pod względem językowym grupy ludów turecko-tatarskich, stwierdzając jednocześnie zanikanie wśród ludzi młodych, mi:mo starań starszego pokolenia, poczucia odrębności etnicznej 5. !Są~zę, że należy zastanowić się Inad słusznością koncepcji określającej Tatarów jako grupęetniczmą, nawet gdyby miała to być silnie asymilowana grupa etniczna, a więc na'kazującą traktowanie Tatarów jako odrębnej narodowości - mniejszości narodowej. Analizując cechy brane jako wyznaczniki etniczne pragnę wykazać, że Tatarzy polsko-litewscy w wieku XX, a chyba rÓWlnieżwcześniej, stanowili już grupę etnograficzną na skomplikowanym pograniczu etnicznym, kulturowym i religijnym polsko-białorusko-litewskim. Przemiany w życiu społeczny:m i kulturze Tatarów żyjących na terenie Polski w jej granicach po roku 1945 zintensyfikowały, mające już od dawna miejsce, procesy integmcyjne i pozwalają określić ich jako grupę etinograficzną w ramach polskiej grupy etnicznej 6. Pod pojęciem grupy etnograficznej rozumiem, za R. Reinfussem, zespół ludzi zasi'edlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość ,odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej 7. Aby taka definicja grupy etnograficznej była wystarczająca dla naszych celów trz'eba dodać, że to poczucieodrębnoś'ci może być demonstrowane głównie wobec innych, w miarę równorzędnych grup regionalno-kulturowych, natomiast nie może służyć, w warunka,ch terenu o rozwiniętych w miarę stosunkach etnicznych, do wyboru własnej grupy jako jedynej grupy przynależności iprzeciwstawialnia się grupie szerszej jaką jest grupa etniczna. Odmienność kultur,owa, ta obiektywna podstawa przekonania o własnej odrębności, nie może być takż'e, w wypadku grupy 'etnograficznej, zbyt pełna i si:lna. Powstawała najczęściej na podstawie żywych dawniej różnic gwarowych, w ubiorze, budownictwie, w sposobach zdobywania środków utrzymalnia, ale także zachowują'cych do dzisiaj znaczenie odrębno5 J. 'w. StanJolwli.sk,o ,swoje IPorzetdiS'taW:iłem'.na pOIsiiedz.eniu KJomisj,i Etnogll~ajjiJcznej w .dlniiu 11 XII 1975 ,]10~u. Por. Z. Ja:SiiewiJcz,,M. Gawęc:~i, D.PenkaJa,Tatarzy w Białostockiem jako grupa etnograficzna, "Spr:awOizdania ,Wydziału Hi.s,tori,i i Nauk Społecznych PTPN za rok 1975" 1977, nr 93, s. 37. 1 R. ReinfulsIs, Pogranicze krakows'ko-góralsklie w świetle dawnych i najno6 PTPN wszych badań etnograficznych, "I~ud" HJ45, t. 2,5, s. 228. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 149 ścipoziomu rozwoju życia gospodarczego i kulturalnego, podziałów adm i.nistracyjnych, wierzeń religijnych oraz opartej na nich obrzędowości lub L'adycj,i odmiennych losów historycznych. W zależności 'od przyczyn kształtujących grupy i nadających im określony ,charakter, grupy te mogą być w różny sposób porządkowane i hierarchizowane. Zaliczane być mogą m. in. do grup długiego ikrói7kiego trwania oraz do grup posiadających pdną lub Lylko częściową strukturę społeczną (grupy składające się wyłącznie z warstw ludowych). Przypomnijmy z kolei, że w grupie społeczno-kulturowej określanej jako grupa etniczna (plemię, narodowość, naród) dostrzegamy takie cechy, jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów polityczny'ch grupy, ;: przekonamiem jej członków o wspólnocie i odrębności od i,nnych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą. Oczywiście w toku rozwoju historycznego grupy etniczne zmieniają swój charakter w zależ<noś:ciod potencjału wewnętrznego i warunków zewnętrznych. Podlegają również niekiedy, wcalości lub w zespołach oderwany,ch od głównego pnia, procesom przeksztakeil w grupy ,przejściowe o podwójnej świadomości i następnie w grupy etnograficzne, ez'ego przykładem są polskie grupy 'etinograficzne wykazujące pewne nawiązania do dawnych ugrupowal1. plemiennych, a także grupy etnograficzne w Polsce obcego pochodzenia. Zgodnie z 'przedstawioną tu koncepcją, grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka ,mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostk.i granicznej między grupami etnicznymi 8. Rozwijające się od początku XIX wieku na naszych ziemiach zailnteresowania etnograficzne objęły obydwa aspelkty zróżnicowania etnograficznego: zarówno próby przestrzennego porządkowania zjawisk kulturowych, jak i wyznaczania grup traktowanych jako nosiciele odrębnych cech kulturowych. Namstający materiał etnogra,ficzlnyi językoznawczy nakazał a-:rytycyzm wo'bec przyjmowanych spoza ,etnografii propozycji podziałów regi<malnych i grupowych, przekazanych głównie przez źródła i koncepcje historyczne. W nauce okresu międzywoj'ennego uzyskały popularność terminy: "grupa etnogr:afiezna", "grupa 'kultura:lna", a takż'e 8 BI'zyjQclie w skład tierritorii iCałoścri ItElry1tol!1iów etni:c'zllly;ch i etniceskije li ,gI'Up etn!orgraJilczllly'ch ja!ko 'PI1OiPiOiDJoWiał!S1WiElgOOZJalSU P. gra1Uicy, Mo,sK'V:a 195'1, 5.15. joeidlDJol~tek wchodzących r. Kiusnioer, Etniceskije �150 ZBIGNIEW .JASIEWICZ "lokalna (miejscowa) grupa kulturowa" 9, wskazujące Inapróby kategoryzacji tych grup. Związane z rozwojem socjologii i psychologii, a także przemianami społecznymi i politycznymi, 'podmiotowe badanie człowieka jako twórcy i użytkownika kultury, podnosi znaczenie świadomości odrębnośó w wyznaczaniu statusu grupy, a potrzeby nowopowstałego, wielonarodowego państwa polskiego nakazują badanie stopnia owej świadomośóora'z aspiracji politycznych i kulturaLnych grup. W pracy L. Wasilewskiego pojawia się określenie ",surowy materiał etnograficzny", "surowa masa ,etnograficzna" dla scharakteryzowania grup ludności bez świadomości narodowej 10. J. Obrębski występuje z propozycją nazwania mianem "narodowości" grup stanowiących "beznarodowe masy ludowe '" grup ludowych, w stosunku do których istnieją sprzeczne dążenia asymilacyjlne różnych grup narodowych" 11. :&oncepcje te, wskazujące na występujące w pewnych szcz,e,gólnych sytuacjach interetniczne grupy etnograficzne, pragną wyjaśnić zjawisko nierównomiernego rozwoju świadomości narodowej i pr7Jedsta'vvićmechanizmy zmiany etnicznej. J. S. Bystroń dokonuje próby typologii grup etnograficzlnych dzieląc je na "pierwotne", "zasadnkze", "mniejsze" i wyodrębnione na podstawie kryterium specyficznych warunków życia grupy lub ich odrębnej historii (leśne, górski'e, posiadające specjalną pozycję społeczną, obcego pochodzenia) 12. Badacz ten, podobnie jak i inni z tego okresu, przesadnie niekiedy wiążą'c grupy ,etnograficzne z dawnymi ugrupowaniami plemiennymi na ziemiach polskich, ZJdaje sobie spraw(~ z dystansu między nimi. Charakteryzując trudności w sprecyzowaniu pojęcia grupy etnograficznej, spowodowalue m. in. przemianami w życiu '>'\lsipo I wojnie światowej stwierdza,że "jest rzeczą bardzo ryzykowną mówić o grupach etnograficznych opartych na dawnych różnicach plemi'ennych" n. W wyróżnianiu grup 'etnograficznych uznano znaczenie rejestracji D'biektyw'nych eech kulturowych kształtujących grupę. Opierano si(~jedmakże nadal na ukształtowany,ch przez naukę historyczną koncepcjach grup regionalnych, pomocniczo stosując kryterium samook'reślenia, lub po,szukiwano wyróżnień używanych przez sąsiadów, przy czym ważnym źródłem do badań ,były nazwy grup. 9 J. S. Bys'tJl'oń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego,Kj~a:ków 19.2.5,s. 4 ri n.; S. Poniatowski, Etnografia PoLski, (w:) Wiedza () PoLsce, t. 3, Warszawa HJ:32. s. 199. 10 L. W:a's:i'leWlsl{ji, Sprawy narodowościowe w teoriii s. 10 i n. 11 J. Obrębski, Statystyczne i dynamiczne podejście ściowych, "Sprawy Nalrodowoś,c,iowe" 1936, nr '6, 's.59l. 12 J. S. BysUJ1oń, Ugrupowania ... , 6. 19. 13 T<lJmie,s. 18. i ±ycilL. lU Warszawa hadaniach 19~9, narodowo- �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 151 Pierwszą szerszą w naszej literaturze definicję grupy etnograficzmej, wykorzystaną powyże'j, dał R. Reinfuss. Krytyki propozYicji map grup 'etnograficznych w Polsce, wykreślonych w okr'e,sie międzywojennym, dokonała A. KutrLJeba-Pojnar-owa wskazując na i,crhahistoryezność i brak sprecyzowanych kryteriów wydziel;ania grup 14. J. Burszta 'przeprowadza analizę metod i założeń teoretycznych wiodących do dwóch różnych .celów: wyZlnacz'enia i Tozmieszczenia grup 'etnograficznych i wykr'eślenia regio.nów etnograficznych 1~. W publikowanych w okresie powojennym pracach rozważania nad grupami etnografi<czJlymi zdecydowanie jednak ustępują miejsca studiom nad regionami 'etnorgrai'i,cznymi. "Prz'ez etnograficzne zróżnioowamie rozumie się przestrzenne zrĆ"żnic-owaniekraju" pisze J. Gajek 16. Zmiany spoo'eczno-ku1turowe, sygnalizowane już przez .J. S. Bystronia dla okresu międzywojennego, zintensyfikowane po II wojnie światowej, osłabiły dawne wyznaczniki ,odrębności i zasady tworzenia się grup 'oraz wysunęły Inowe, nie zawsz,e dostrzegane i rejestrowane w badaniach etnograficznych. Większość etnografów o.kresu międzywojennego zamiennie stos-owała terminy "grupa ,etnograficzna", ",grupa etni<czna" 17. ~kreś.lanie grup etnograficznych mialnem grup etni'cznych wyj,aśnić moż.na, jak się wydaje, silnym w terenie i podkreślanym w badanizchetnc.graficz,nych aut::momizmem tych grup, 'a prz'ede wszystkim koncepcją lch blisbego związku z dawnymi ugrupolwaniami plemiennymi. Mimo postępującego procesu zacierania się granic uprzednio dostrz·eganych history,cznych grup etnograficznych 'Utożsamianie pojęć przetrwało w niektóTy·ch pracach etnograficznych do ostatnich czasów. Już w okresie ll1ięd2-yw:Jjennym jednak zaczyna zanikać: w ,etnografii nurtzaintere~Ow~lll rzeczywistą problem.'ltyką etniczną, swego czasu łączoną z etno.grafią 18, prz,ejętą przez wyodręhniają,q się grupę bada'czy spraw nar{)ciowoś'cioVlych. Powróćmy do roz,wa.ż'ań nad statusem TataTów pol:skich. W wyzna.czaniu grup eunicznych duż'e znaczenie przywiązuje się do badań języ14 A. :K'u;urzcba-:PojlD"arowa, Ku!tu:ra ludowa i jej badc.c::;e_ M.j.t i rzeczywistość, Wa,rSZ3VJJa 1977, s. 164 li lin. 15 J. Burszt;a, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, ",Lud" '19-G8, .t. 51, cz. H, 's. 605 li n. 16 J. Gajek, EtnogTaficzne zróżnicowanie Pols'ci, (w:) Etrw[jrnfia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wamzawa 1'97,6, !s.• 143. 17 Por. J. S. Bystroń, Nazwy ... , s. 115 i iI'.; te:'7e. Ugrupowal',ia ... , s. 7 i in.; tenże, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 24; A. FLcher, Lud polski, Lwów 1926, s. 12. Wśród twórców podręczników etnografii Polski z ckresu przedwC'jellnE'~() jedY~1Y S. POIJJi'a't,owsik,i k:an:~ebwen!tlllieQidróżmlia ,,]okaln2 '('miej,s!colwe) ,gl'll.lPy kul· tUl"<owe" od ,grup otnriczmy'ch. Bor. rtegoż Etnografia Pols.ki ... , s. j 99. 18 Bor. chociażby L. Wrastilew.sikJi, Najnowsze przyc:ynki do polskiej mapografii etniczno-językowej, "Lud" .1!H1, -t. 17, 's. 25-2,j 11. �152 ZBIGNIEW JASIEWICZ ka. Tatarzy polsko-litewscy już w XVII wieku utracili język ojczysty, nigdy zresztą nie jednolity w związku z'e zróżnicowanym pochodzeniem grupy 19. Na nowych te1"6nach zamieszkania nie 'Wytworzyli właśriwego tylko sob.i,ejęzyka lub dialektu. Posługiwali się i posługują, w zależności od miejsca osiedlenia i pozycji spolecznej, gwarami lub językiem literackim polskim i białoruskim, wzbogaconym adoptowanym słownictwem religijnym, głównie pochodzelYliaaTabskiego. Wyznawana religia utrwaliła ponadto przywiązanie do pisma i alfabetu arabskiego. Język zatem zdecydowanie nie jest wyznacznikiem etnicznej odrębności grupy. Tatarzy polscy w zasadzie nie odróżniają się obecnie od innych grup swą strukturą za'wodową. Specjalizowanie się w wybranych zawodach bywa niekiedy charakterystyczlne dla rozprosz,onych .przedstawicieli grup etnicznych. Pnesta.no z Tatarami wiązać takie zajęcia, jakogrodnict\vo czy furmaństwo. M. Konopacki inf.ormuje, ż,e ok. 20% Tatarów w Polsce trudni się obecni'e rolni'ctwem i garbarstwem, 5'5% stanowią pracownicy fizyczni i umysłowi różnych zakładów produkcyjnych i instytucji użyteczności publicznej, a blisko 25% to inteligencja twórcza, głównie techniczna 20. Jedynie garbarze i grupa ludzi wybierających kariery naukoWe i artystYiczne, a także do ni'edawna zawodo1wą służbę wojskową, prawdopodobnie nieco li,czniejsi wśród Tatarów w porównaniu ze średnimi krajowymi, wydają 'się odzwierciedlać dzieje i pewne elementy ideologiI grupy21. Odmienność zawodowa, a przede wszystkim pDZycja społeczna Tatarów - otrzymywane .prz,ez nich przywileje szla,checkie i brak obciążeń pańszczyźnianych, były zapewne w przeszłoś'ci \vażnym czynnikiem podtrzymują'cym odrębność grupy, a Jednocześnie sprzyjają'cym integracji z wyższymi i średnimi stanami społeczeństwa po.lski'ego. W dzi,ele 'Wewnętrznego zespolenia Tatarów ważlną rolę odgrywała służba wojskowa, niejednokrotnie odbywana w r,amach odrębnych formacji wojsko wy'Ch. Tym, co nadal wyró'żnia Tatarówoo ich otoczenia, są te dziedziny kultury, które wiążą się z religią. -"Ich -odrębność etnograficzna - pisał w roku 1"935 Ananiasz Zają'czkowski - ujawnia się prawie wyłącznie w zakresie religii i praktyk z Inią związanych" Z2. J,est to }ednakż'e wcale nie mały -obszar kultury. Obejmuje zarówno praktyki, miejsca i akC'esoria kultowe {meczety, miziary, muhiry, mogiły święty'ch pust'elników, księgi ,M. K:onopack'i, Pod hi:ałoISlto'ck:iimi... , s. 33. Tenże, Społeczność tatarska w PoLsce wczoraj i dziś, "f1rz.egląd Of~entaIistyczny" 1l}69,nor 2, s. I'll. 21 FlOf. S. Kiry;czyńfslkji,O Tatarach rzemieślnikach w Polsce, "Lud" 1932, t. 31, s. 114 i Il'l. 22 A .. 2ają:C:ZJkOiWlSI!ci·, Elementy tur,eckie na ziemiach pols:k,ich, "Rocznik Taota'fski" 1935, t. 2, s. 215. 19 20 �Tatarz)} polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 153 religijne), jClk i elementy doktryny .przenikające do ideologii grupy, a tak-o że obrzędowość rodzinną i doroczną - sposoby realizacji ,świąt ważnych \V życiu rodziny i jednostki oraz wyróżnianych w kalendarzu, włączając w Lo interesujqce formy obrzędowego pożywienia. Kształtuje ponadto eiemeinty organizacji społecznej związanej z rodziną i gminą wyznanio\vą, niektóre normy etyczne wynikające zaróvmo z doktryny religijnej, jak i wywołane przynależnością do mniejszościowej, bacznie obserwowanej grupy wyznaniowej, takie jak: uczciwość, zwartość życia rodzinnego, tolerancja, wreszcie folklor słowny teksty modlitw, lege::dy, opowieści umoralniające, teksty formuł magicznych. Obszar ten podlega jednakże od dawna redukcji, jak o tym świadczy choćby zanikanie obrzeza11la (siuniet) 2:1, zabiegu i formy obrzędowej niezwykle trwałej w świecie muzułmarlskim. Inność kulturowa związana z wyzna\vaniem Od111lennej religii, na niektórych terenach i w różnych czasach pocU.rzymuj'lca 'czy kreująca wręcz grupy etniczne, Tatarom w Polsce pozwala zachovvać :caledwie status grupy etnograficznej. Nie jest to bowiem odrębność cCtłego systemu ku1tur{)wego,a jedynie jego części, ponadto odrębność ta nie wyłącza Tatara z uczestnictwa w kulturze otoczenia. Przypomnijmy stopniov;,'e wypieranie cech i z2chowail kulturowych silnie wyróżniających i przeszkadzających w kontakcie, takich jak język, obrze~ ;'2n1e, zakaz .spożywainia alkoholu. Ta tarzy polsko-litewscy posiadali używane przez nich samych i s1ooSJ\var-.e przez otoczenie odrębne nazwy na określenie swej grupy. Obok nazwy "Tatar", odbieranej zresztą dawniej jako nazwa sianu społecznego 1 posiadającej konwencjonalny charakter, 21nane było miano Muślim, mahometanin, muzułmanin, nie wyliczając mnw o charakterze regions.lnym czy zawodowym :nadawanych różnym podgrupom. Współwystępowanie nazwy o charakterzeetniczlnym z nazwami slużą'cymi dla określenia odrębności religijnej i próby nadania nazwie religijnej rangi równorzędnej z nazwą pochodzenia etnicznego (Tatarzy = Muślimowie), może świadczyć o dawno już zapoczątkowanych prooesach przeksztakalnia się Tatarów w grupęku1turowo-konfesjonalną. Odrębność ,religijna i związana z nią obyczajowa stworzyła zrozumiałą preferencję dla endogamii mabeilskiej w obrębie grupy wyznaniowej. Tatarzy polsko-litewscy od dawna jednakże musieli niejednokrotnie r'ezy\~nować z zasady endogamii mieszane małżeilstwa były zapewne, o czym często się pisze, poważnym czynnikiem adaptacji i u:nifika,cji Tatarów z otoczeniem. Zadziwia w tej sytuacji trwałiość islamu, wytłumaczalna nie tylko wartością tej reli:gii zarówno w zakresie doktryny 23 S. KryC'zyń:ski, Tatarzy nej, Wars'zarw'a 1938, s. 215. Htewscy. Próba monografi;: historyczno-etnograficz- �154 ZBIGNIEW JASIEWICZ teologicznej, jak i społeczno-etycznej, oraz Jej zespoleniem z życ.ieun grupy, ale także pozycją społeczną, którą religia nadawała Tatarom w PoLsce >oraz tolerancją w kraju. Endogamia małżeńska, choć nadal pref.erowalna i po 'częś'ci reahz.owana głównie w stosunku do dziewcząt, nie moż,e być w 'warunka'ch rozprosz'enia muzułmanów i ich wielostronnego ueze,stnidw.a w życiu otocz.enia w pełni dzisiaj przestrzegana. W małżeństwach mieszanych, a przywiązujących duże znaczenie do religii, utrzymełasię zasada wychowywania potomków płci męskiej ZJgodnie z rel:iJgiąoJca, a dziewcząt zgodnie z relig.ią matki 24, neutralizująca w części zagrożenie dla istni'enia grupy wynikające z małżeństw heterogenicznych. Istotne znaczenie w zespole cech wyznaczających wspólnotę etniczną p>Osiadaśw,iadomość przynależności do własnej grupy, poczuci'e bliskości łączące jej członków, 'któr,emu jako negatyw towarzyszy poczucie obcoś·ci 'czy odmienności w stos'Uinkudo grup innych. W grupi'e Tatarów polsbch, traktowanej jako całość, nie występuje przeciwstawienie: "my - oni, my Tatarzy -oni Polacy':: Prz'eciwstawienie to pojawia się niekiedy w obrębie społeczności lokalnych, ale wówczas dotyczy lokalnp.j czy regionalnej ,grupy Polaków - katolików i Białorusinów - prawosławnych. WskazuJe wówczas na inny poziom odniesi'enia, poziom społecznoś,ci 10ka1nyeh i grup regionalnych lub wyznaniowych i tra:ktowane być może jako argument przemawiający za przynależnością Tatarów do takich właśnie grup, natomiast ni'e obejmuje całoś'ci jaką są Polacy jako grupa etniczna. 'Na takie przeciw.stawienie nie pozwala wspólny język, współucz'estnictwo w kulturz'epolski'ej, poczucie wspólnoty losów historycznych. Na podstawie tych cech łączących dokonany został wybór, będący zresztą udziałem wszytkich grup etnograficznych z pogranicz etnicznych w procesie narastająoej krystaHzacji i integracji etnicznej, polskiej ,grupyetni'cznej jaiko [nadrzędnej dla Tatarów w Polsce grupy przynależnoś<Ci.Wybór taki podkreślony został faktem repatriacji po II wojnie światowej części ludności tatarskiej z ziem litewskich i białoruskich na tereny polskie. Repatriacja ta zróżnicowała charakter grupy Tatarów i wraz z powojennYmi wewnętrznymi migracjami w Polsce i rozwojem społ-eczno-gospodarczym kraju stała 5ię poważnym czynniIdem j'ej przeolbrażreń. Nadal dyskusyjne i wymargające studiów są usHowania określania statusu grupy Tatarów w przeszłośd. Stanowisku zaprez'entowanemu ostatnio prz'ez P. Borawskioeg.o,który 'stwierdza, co prawda w praey poświęconej innym 'PT'ob'l:emom niżetni'czne, :ukształtowanie się "jednej /Ilarodo24 Materiały w TOku 1975. włoasne z badań Kiaite!dry EltnogratfiiJi UAiM w oko1icach Sokółki �Tatarzy polscy. Grupa etniczna 155 czy etnograficzna? WOScrTatarów P'olsko~litewskich ... z pokrewnych pod względem językowym ludów turecko-tatarskich" 25, można prz~dwstawić inną hipotezę, bardziej moim zdaniem uzasadnioną. Jest to koncepcja przyjmująca me wykształcenie się na Inowym terenie tatarskiej wspólnoty etnicznej, która objęłaby ludność muzułmańską i dawniej tureckojęzyczną z wszystkich fal osadniczych i całego terenu pogranicza etnicznego polsko~białorusko-litewskiego. Byłby to powrót do tezy J. Talko-Hryncewicza, który pisał: "Ponieważ nasi Muś1imowie przedstawiali zlepek najrozmaitszych plemion już przed przyjściem do Polski, a osiadłszy u nas '" nie mając swych kobiet łączyli się przez związki małżeńskie z miejscową ludnością, uniemożliwiło to wytworzenie osobnej etnograficznej [w znaczeniu również etnicznej - Z. J.l całości. Ich odrębność mogła się choć częściowo utrzymać tylk,o w organizacji wojskowej; z upadkiem jej i to zatracili, a żyjąc w środowisku krajowców przejęli ich języlk i ku:lturę. Dziś jedynym ich łącznikiem j-est wyznani'e i obrządki religijne" 26. Przekonanie o odrębności etnicznej Tatarów polsko-litewskich podtrzymywane było przez podkreśl,anie ich odrębności wyz<naniowej - je.szcze dziś trudny do przyjęcia jest przez niektórych Polaków obraz Polaka-muzułmanina, Polaka niesł,owi,ańskiego pochodzenia, fakt odmiennego do nich stosunku władz carskich w czasie zaborów oraz przez wiązanie ich z grupami etnicznymi Tatarów krymskich i nadwołżańskich, z którymi poza nazwą, religią i tradycją wspólnego pochodzelnia niewiele mieli wspólnego. Działalność inteligencji tatarskiej w latach międzywojermych nie zmierzała, mimo odnajdowanych w niej pewnych elementó\V panislamizmu i panturkizmu, do zamknięcia grupy i prz'eciwstawienia jej społecz'eństwu polskiemu. Miała ponadto, a czym pisz,e M. Konoracki, niewielki wpływ na ogół społeczności tatarskiej 27. O Tatarach polskich ja;ko grupi'eetnograficznej mówi przede wszystkim analiza ich cech współczesnych. To nie tylko inne pochodzenie społeczne obecnie ukształtowanej inteligencji tatarskiej i przerwanie w jej postawach ciągłości dawnej ideologii skłania do nie podkreślania ich odrębności etinicznej. W okresie powojennym Tatarzy na teI1enie Polski jako całość reprezentują już polską grupę etnograficzną, wyodrębniającą się na podstawie podtrzymywanych przez religię odmiennych cech kulturowych i tradycji pochodzenia. Ważlne znaczenie dla integracji grupy Tatarów z polskq grupą etniczną miało odzyskanie niepodległości przez Polskę w roku 1918. Odżyła wówczas dawna tradycja ich związków z państwowością polską. Od tego też czasu Tatarzy, wykraczający poza -obręb spoP. Bora:wskii, op. <(jiit., ,s. 66. J. Ta1ko-Hrymcewicz, Muślimowie czyli 1924, s. lOG. 27 M. KonopaC'ki, Społeczność ... , :s. 172. 25 26 tak zwani Tatarzy litewscy, K'raków �156 ZBIGNIEW JASIEWICZ łeczności wioskowej i regionalnej, uzyskali szersze możhwości identyfikacji z polską grupą etnkzną. \Vspókzesne warunki społeczno-kulturowe w Polsce, a równocześnie kierunki rozwoju w ramach grupy Tatarów pozwalają sądzić, że społeczność ta zmierzać będzie stopniowo do przekształcenia się z grupy etnograficznej w nowocze.sną wspólnotę wyznaniowq, r-edukującą m. in. religijność ludową i tradycyjną obrzędowość, trudną do utrzymania w modernizującym się i ur:banizującym spo~eczeństwie. Obrzędowość ta i inne wyrÓ'żniające eechy kulturowe zamykane będą coraz ściślej w ramach grupy wyznalniowej i r,ociziny. Jednocześnie jednak posiadanie własnych, chociażby sz'czą'tkowych społeczncści wi'ejskich w miejscowoś'cia.ch z zachowanymi obiektami kultu, przy obserwowanych tendencjach koncentrowania się muzułmanów w Białymstoku i Białostockiem, podtrzyma zapewne wśród Tatarów niektóre ich cechy jako grupy etnograficznej, o zmieniającym się oczywiście charakt'erze. MO'żna ponadto przewidzieć dalsz·e rozszerzenie się ,kręgu ludzi prz'echowujących i umacniających świadomość pochodz'elnia tatarskie.g,o, ludzi wywodzących się z rodzin zarówno muzułmańskich, jak i chrześcijańskich, dla których ważne JUŻ będą nie tyle wartości re.ligijne, co inne, związane z dziejami grupy i kulturą orientalną. Zjawisko to mieści się w ramach niezwykle charakterystycznego i ooejmują,cego całe społeczeństw.o polskie, w tym również środowiska robotnicz,e ichłopsikie, rozwoju zainteresowań genealogicznych, który winien wstać dostrzeżony zarów,no prz'ez nauki społeczne, jak i ruch kulturalny. Rozwój zainteresowań dzi'ejami własnych r,odzin nie musi bowiem wynikać ze snobizmu, z chęci wyróżnienia się koszieminnych, a może być wyrazem potrzeby, w warunkach osiągniętego wyższego poziomu ku1tura'lnego, bardziej 'Osobistego uczesbniczenia w historii i zbliżenia do innych kultur, próbą wzhogacenia swych przeżyć i zaakcentowania swej tożsamości. ZBIGNIElW JASIEWICZ POLISH TA.RTA'RS. AN ETHNOGRAPHIC OR ETHNIC GROUP? (S u mm~lIr y) The S'o~c.aIHedThmtalI's MusI,im rpOlpulllł,tion in ,:AoJoand(about 3000 peo'ple). trace their origin back to a group of Polish and Lithuanian Tartars. From the 14th up to the 17th century they settled down on the area spreading around �Tatarzy poLscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? ] 57 ;';Li,,"k, Kowno ,and Białysitok. A,s ,e'a'fly .as ,in the 17,th <cenJtu;ry they lcxs:t !the,ir naLve ,lan.guag'e. Their u'dv'an:t.a'geous sloaia'l staitu!s !in 'aincien;t 'Balish sod-efty resuLted in a rapid polonization of the Tartarian upper class, while the lower strata of Tar;arian society were influenced greatly by White Russhm culture. At present' P,;]isil TarLars occupy both the area of their previous settlemer.ts (Bohoniki and Kruszyniany, the Bialystok Province) and some other regions (mostly repatriates fre,,',] White H.ui;dan and Litl1Uanian SSR who have come to Poland after 1945). V/hile an<llysing the characteristic fe<lturcs or this group, the <luthar or the prc':;tl,t paper arrives at the conclusion that Polish Tart<ns are !,ot an etlmic gro~liJ any more but that they constitute an ethnographic group. Two factors, i.e, Isj;""i and OIl awareness of Tartarian origin point out most strongly individual features of the Polish Tartars. However, they do not interfere with the Tarbrs' nffiiintion to Polish ethnic group. The present paper presents ethnogr<lphers as \H'l! as representatives of related sciences with some possibilities of carrying on ;'<'~":lrch work concerning the culture of Polish Tartars. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115654da058349e1e84dd871968b1947.pdf 1f5a967e79a2bcf2d9f3b076f9e7800d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:818 Title A name given to the resource Tatiana Angełowa Kolewa 1932-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 TATIANA ANGEŁOWA KOLEWA 16 I V 1931 — 17 I 1976 B y ł a serdecznym przyjacielem P o l s k i i P o l a k ó w . Z n a j o m o ś ć h i s t o r i i i k u l t u r y n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h , k t ó r ą z d o b y ł a d z i ę k i s t u d i o m slawistyczn y m , p o z w o l i ł a Jej z b l i ż y ć się r ó w n i e ż do k u l t u r y n a r o d u polskiego. Szyb­ k i e opanowanie j ę z y k a polskiego oraz wczesne k o n t a k t y ze ś r o d o w i s k i e m p o l s k i c h s l a w i s t ó w , a n a s t ę p n i e e t n o g r a f ó w — z w i ą z a ł y J ą mocno z n a ­ s z y m k r a j e m . P a s j ą Jej ż y c i a b y ł y jednak studia nad k u l t u r ą n a r o d u b u ł g a r s k i e g o , u j m o w a n ą na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m S ł o w i a ń s z c z y z n y i i n n y c h k r a j ó w E u r o p y , z w ł a s z c z a p o ł u d n i o w e j . W z w i ą z k u z t y m prze­ b y w a ł a na d ł u ż s z y m s t a ż u n a u k o w y m w Z w i ą z k u Radzieckim, uczest­ n i c z y ł a w r ó ż n e g o rodzaju m i ę d z y n a r o d o w y c h konferencjach i kongresach �12 MARTA B I E R N A C K A k r a j ó w E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j . W p o l s k i m ś r o d o w i s k u e t n o ­ g r a f i c z n y m b y ł a c z ę s t y m i p o ż ą d a n y m g o ś c i e m . C e n i l i ś m y J ą za c h ł o n ­ n o ś ć i d o c i e k l i w o ś ć u m y s ł u , za s e r d e c z n o ś ć oraz s t a ł ą g o t o w o ś ć do g ł ę b ­ szego zaznajamiania się z k u l t u r ą p o l s k ą oraz z d o r o b k i e m etnograficz­ n y m P o l a k ó w . Jej osobistym k o n t a k t o m z p o l s k i m i etnografami n a l e ż y m. in. zawdzięczać nawiązanie kilkuletniej w s p ó ł p r a c y naukowej p o m i ę ­ dzy I n s t y t u t e m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k , a I n s t y t u t e m E t n o g r a f i i B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k (1966-1971). N a ­ l e ż a ł a do p o l s k o - b u ł g a r s k i e g o z e s p o ł u e t n o g r a f ó w , k t ó r z y pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o p r o w a d z i l i badania etnograficzne nad w s p ó ł c z e s n y m i p r z e m i a n a m i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m i w s i b u ł g a r ­ skiej. B y ł a tej w s p ó ł p r a c y g o r ą c y m rzecznikiem, n i e z w y k l e k o l e ż e ń s k i m i n i e z r ó w n a n y m p a r t n e r e m . Jej w i e l k a ż a r l i w o ś ć badawcza, g r u n t o w n a wiedza w dziedzinie k u l t u r y l u d o w e j n a r o d u b u ł g a r s k i e g o oraz przyjazne i trafne p o d e j ś c i e do badanej s p o ł e c z n o ś c i — doskonale w p r o w a d z a ł y z e s p ó ł e t n o g r a f ó w p o l s k i c h w złożoność p r o b l e m ó w h i s t o r y c z n y c h i w s p ó ł ­ czesnych b u ł g a r s k i e j w s i . Do zbiorowego s t u d i u m p o d s u m o w u j ą c e g o w y ­ n i k i t y c h b a d a ń ( X V i X V I t o m „ E t n o g r a f i i Polskiej") w n i o s ł a s w ó j i n d y w i d u a l n y w k ł a d w postaci opracowania Rola obrzędów rodcwo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady" (ok. widyński). Tatiana K o l e w a u r o d z i ł a się w Sofii, w rodzinie nauczycielskiej. O j ­ ciec Jej n a l e ż a ł do pierwszego pokolenia i n t e l i g e n c j i b u ł g a r s k i e j w y ­ w o d z ą c e j s i ę ze w s i i p o d t r z y m u j ą c e j silne z n i ą z w i ą z k i poprzez dzia­ ł a l n o ś ć w b u ł g a r s k i m r u c h u l u d o w y m . M a t k a b y ł a u t a l e n t o w a n ą na­ u c z y c i e l k ą . Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y ś r e d n i e j s t u d i o w a ł a na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m filologię s ł o w i a ń s k ą . Studia z a k o ń c z y ł a z w y r ó ż n i e n i e m w r o ­ k u 1955, po c z y m o t r z y m a ł a a s p i r a n t u r ę w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i M u z e u m B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k . W 1961 r. u z y s k a ł a s t o p i e ń doktora nauk h i s t o r y c z n y c h na podstawie r o z p r a w y Weselne obrzędy i zwyczaje w pół­ nocno-zachodniej Bułgarii. Od tej p o r y , aż do ostatnich d n i swego ż y c i a , Tatiana K o l e w a p r a c o w a ł a n a u k o w o w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i B A N . Praca n a u k o w o - b a d a w c z ą p o c h ł o n ę ł a J ą c a ł k o w i c i e — jej o d d a w a ł a c a ł ą s w o j ą e n e r g i ę . D o w o d e m tego z a a n g a ż o w a n i a i w i e l k i e j pasji badawczej są za­ r ó w n o zbiory m a t e r i a ł ó w etnograficznych zgromadzone przez N i ą p o d ­ czas b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h na w i e l u obszarach B u ł g a r i i , j a k r ó w n i e ż liczne opracowania n a u k o w e b ę d ą c e i c h w y n i k i e m i podsumowa­ n i e m . Obok prac n a u k o w y c h w I n s t y t u c i e p r o w a d z i ł a Ona ponadto w l a ­ tach 1963-1970 z a j ę c i a d y d a k t y c z n e z etnografii na Wielkotyrnowskim U n i w e r s y t e c i e , a od r o k u 1974 na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m . Zainteresowania n a u k o w e T a t i a n y K o l e w y s k u p i a ł y się g ł ó w n i e w o k ó ł p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z k u l t u r ą s p o ł e c z n ą i d u c h o w ą B u ł g a r ó w oraz p o r ó w n a w c z o z k u l t u r ą i n n y c h k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h . W b i b l i o g r a f i i Jej prac, liczącej ponad 30 pozycji w y d a w n i c z y c h , c z o ł o w e miejsce z a j m u j ą a r t y k u ł y i opracowania d o t y c z ą c e r o d z i n y oraz w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i ob- �13 T A T I A N A K O L E W A 1932-1976 r z ę d ó w . T e m a t o w i t e m u p o ś w i ę c i ł a w i e l e lat swego ż y c i a i pracy, p r z y c z y m w o s t a t n i m czasie c a ł y s w ó j w y s i ł e k k o n c e n t r o w a ł a przede wszyst­ k i m na opracowaniu m i t ó w , w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Św. Jerzego. Praca ta przygotowana j a k o obszerne s t u d i u m monograficzne, b ę d ą c e niejako s y n t e z ą Jej d o ś w i a d c z e ń i o s i ą g n i ę ć n a u ­ k o w y c h w t y m zakresie — nie z o s t a ł a niestety doprowadzona do k o ń c a . N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , że n a j w a ż n i e j s z e i c a ł k o w i c i e u k o ń c z o n e f r a g ­ m e n t y u k a ż ą się z czasem w d r u k u . W latach ostatnich T a t i a n a K o l e w a b r a ł a r ó w n i e ż u d z i a ł w pracach z b i o r o w y c h swego I n s t y t u t u nad p r z y g o t o w a n i e m 3-tomowej syntezy p t . Etnografia Bułgarów oraz s t u d i u m o B u ł g a r a c h , przeznaczonym do m i ę ­ dzynarodowego w y d a w n i c t w a — Etnografia Narodów Słowiańskich. Jej p l a n y n a u k o w e o b e j m o w a ł y ponadto p r o b l e m a t y k ę d o t y c z ą c ą m ł o d z i e ż o ­ w y c h g r u p r ó w i e ś n i c z y c h na wsi b u ł g a r s k i e j oraz z w y c z a j ó w i n i c j a c y j ­ nych wśród dziewcząt. Interesowały J ą również tematy związane z funk­ c j a m i o b r z ę d o w y m i i s y m b o l i c z n y m i s t r o j u ludowego. Za o s i ą g n i ę c i a w p r a c y n a u k o w e j i d y d a k t y c z n e j u z y s k a ł a s t o p i e ń samodzielnego p r a c o w n i k a naukowego oraz z o s t a ł a odznaczona z ł o t ą , j u ­ bileuszową odznaką Bułgarskiej Akademii Nauk. T a t i a n ę K o l e w ę c e c h o w a ł o w i e l k i e poczucie g o d n o ś c i oraz odpowie­ d z i a l n o ś c i w p r a c y zawodowej. Owa z a ś tak charakterystyczna dla Jej o s o b o w o ś c i postawa n i e z a l e ż n o ś c i i swoistej d u m y narodowej w y n i k a ł y z n a w i ą z y w a n i a do najlepszych t r a d y c j i , odrodzonego po latach n i e w o l i , bohaterskiego n a r o d u b u ł g a r s k i e g o . Tatiana K o l e w a n a l e ż a ł a do l u d z i n i e p r z e c i ę t n y c h — szlachetnych i pięknych. Maria Biernacka B I B L I O G R A F I A WAŻNIEJSZYCH P R A C T A T I A N Y K O L E W Y 1. Sywremennata narodna swatba w Razłożkija kraj, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 6 :1961, s. 277-283. 2. Po njakoi wyprosi ot problematikata na jużnosławianskite obiczai pri sejtba, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 10: 1967, s. 173-200; streszcz. franc, i ros. 3. Куш wyprosa za integracijata na semejnite obiczai w nowoobrazuwanite seliszta w Błagojewgradsko, „Izwestija na Byłgarskata Istorija", t. X X V : 1967, s. 129149. 4. Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 431-451. 5. Semejstwo i semejni otnoszenija u rodopskite Byłgari, [w:] Narodnostna i bito­ wa obsztnost na rodopskite Byłgari, Sofija 1969, s, 151-169. Streszcz. ros. i franc. 6. O niekatorych woprosach razwitija obiczajew. (Na bołgarskom rnatieriale), „Sowietskaja Etnografija", t. 1: 1969, s. 68-78. �14 MARIA B I E R N A C K A 7. Zimnyj cikl obiczajew jużnych Slawian. (К woprosu s strukturotipołogiczeskom analizie obriednosti), „Sowietskaja Etnografija", t. 3: 1971, s. 40-50. 8. Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 225-248. 9. Žensko i detsko gurbetczijstwo (isztilk) w Razłożko i Błagojewgradsko prez 1865-1912 д., „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 7: 1964, s. 83-106. 10. Tipołogija na gergiowdenskite obiczai, [w:] Pyrwi Kongres na bjyłgarskata istorija, t. I I , 1972, s. 193-197. 11. Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 245-259. 12. Kalendarnyje obyczai i obriady w stranách zarubieżnoj Jewropy XIX naczała XX b., [w:] Zimnije prazdniki, Moskwa 1973, s. 266-283. 13. Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. 5: 1973, s. 163-185. 14. Za proizchoda na proletnite mominski obiczai, [w:] Problemy na byłgarskija folklor, Sofija 1974, s. 367-372. 15. Wiesiennije diewiczji obyczai u niekatorych jużnosłowianskich narodów, „So­ wietskaja Etnografija", t. 5: 1974, s. 74-85; streszcz. ang. 16. Sur l'origine ďun groupe de coutumes et rites dans le region Balkano-Carpatique, „Thracia", 1974, s. 219-227. 17. Vestiges de rites d'initiation dans les coutumes de printemps des jeunnes filies bulgares, „Etudes Balkaniques", t. 1: 1974, s. 65-85. 18. Wtóra meżdunarodna konferencija na slawianskite etnografi, „Polsza", okt. 1974; „Istoriczen preglied", t. 1: 1975, s. 124-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008a035f81e85ad86376961ac174661a.pdf 15af8bee3410ad25558cc0b26dc90cf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1577 Title A name given to the resource Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.155-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Doboszyńska, Justyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Warszawa TBILISI - M A Ł A OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 1 Punktem wyjścia do b a d a ń prowadzonych w Tbilisi, w czasie d w ó c h kolejnych jesieni 1997 i 1998 г., była wieść o odrodzeniu się w Gruzji (po rozpadzie Z S R R ) środowiska polonijnego. Kilkutygodniowe wyprawy zaowoco­ w a ł y 22 w y w i a d a m i z m i e s z k a ń c a m i gruzińskiej stolicy, k t ó r z y m a j ą P o l a k ó w w ś r ó d swoich p r z o d k ó w , w liniach tak po mieczu, j a k i po kądzieli. „ P o l a c y " mieszkają w Tbilisi od dwu do k i l k u p o k o l e ń i dziś większość z nich nie m ó w i po polsku . N a siedmiuset członków Stowarzyszenia „ P o l o n i a " w 1997 r. po polsku m o g ł o się p o r o z u m i e ć o k o ł o trzydziestu . R o z m ó w c y mówili o sobie r ó ż n i e , albo że są „rosyjskojęzyczni", czasami śmiejąc się - że są ludźmi „ z n i k ą d " , lub niekiedy, że - są Polakami. Po granicach będziemy chodzić - ż a r t o w a l i (wyw. X X I ) . Często też używali określenia „Tbiliscy" . Niektórzy odwoływali się do korzeni słowiańskich: Ja mógłbym być Gruzinem, ale ja [jestem] Słowianin. Bliższy mi jest język rosyjski (wyw. X X I ) . I n n i , poprzez etymologię gruzińskiego słowa sięgali do najstarszej p r a w s p ó l n o t y : [Gdy ktoś pyta o moje pochodzenie, to odpowiadam, że] po gruzińsku mówi się „adamiani" [to znaczy po gruzińsku „człowiek"]. My wszyscy od Adama pochodzimy - m ó w i ł a pani Irena (wyw. I ) . Tbilisi m a w sobie ogromny urok. P o ł o ż o n e w ś r ó d gór, bogate w mineralne źródła, barwne, eleganckie. Ł a t w o jest je polubić. „ O t o c z o n e zielonym pierście­ niem gór, Tbilisi kojarzy [...] się z głębokim talerzem. Leżące w kotlinie [...] amfiteatrem opada k u rzece, [...] [która] wirując i kipiąc na w i o s n ę , a ledwie szemrząc w dniach letniej posuchy, przecina ten talerz na dwie p o ł o w y : wyższą 2 3 4 5 1 Artykuł jest fragmentem pacy magisterskiej „Polonia w Tbilisi. Przeszłość i teraźniejszość. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1997-1998", napisanej pod kierunkiem prof. Anny Zadrożyńskiej, UW i prof. Andrzeja Woźniaka, PAN, obronionej w maju b.r. w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Wywiady były przeprowadzone wspólnie z Patrycją Prześlakiewicz (studentką Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW) i Joanną Konikiewicz (studentką Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UW). Terminu „Polak" używam w cudzysłowie, co nie jest oceną, lecz jedynie pewnym uproszczeniem. Według p. M. Kozłowskiego, wyw. przeprowadzony w 1997 г.; wszystkie wywiady są w po­ siadaniu autorki. „Tbiliscy", „Tbilisiec" po rosyjsku brzmi naturalnie, po polsku - dość niezgrabnie, będę zatem unikać tych terminów. 2 3 4 5 �156 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA i n i ż s z ą " ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Często p o r ó w n y w a n o Tbilisi z teatrem. M a j a k o w s k i w y k r z y k n ą ł z G ó r y Dawidowej: „ T o dopiero audytorium! Z ta­ kiej sceny m o ż n a p r z e m a w i a ć do całego ś w i a t a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). N a dzisiejszą a t m o s f e r ę stolicy bardzo d u ż y wpływ m i a ł a historia ostatniego dwustulecia. Obraz miasta byłby niepełny bez uwzględnienia tak niedawnych w p ł y w ó w z m u z u ł m a ń s k i e g o p o ł u d n i a , k t ó r e są „ w i n k r u s t o w a n e " w k u l t u r ę g r u z i ń s k ą . Byłby nieprawdziwy bez pamięci o licznych migrantach, k t ó r z y są od p o k o l e ń Tbiliscami, o kulturze Ormian, K u r d ó w , Asyryjczyków, Ż y ­ d ó w , N i e m c ó w , Rosjan, P o l a k ó w . Kalejdoskop k u l t u r odbija się w języku (językach). W i l u i j a k i c h j ę z y k a c h m ó w i się w Tbilisi? „ P o o r m i a ń s k u m ó w i ? M ó w i ! - w y c h w a l a ł c ó r k ę pewien tbiliski Ormianin - Po gruzińsku m ó w i ? Naturalnie! Angielskiego się uczy? Uczy się! A w szkole u c z ą po francusku? U c z ą ! I jeszcze Gwanca, c ó r k a naszego dozorcy Fizuły, uczy j ą t r o c h ę po k u r d y j s k u " (Dumbadze 1988, s. 123). T b i l i s i scala w ą t k i w s p ó l n e kulturze europejskiej, chrześcijańskiej, a z dru­ giej strony jest miastem ulegającym przez lata w p ł y w o m islamu. Przyglądając się historii poprzedniego stulecia stawiamy t a k ż e w pełniejszym świetle tutejsze ś r o d o w i s k o polonijne. Pozytywny stereotyp Polaka, istniejący do dziś w ś r ó d G r u z i n ó w , u k s z t a ł t o w a n y został przez historię X I X i X X wieku i wpisuje się w europejskie ambicje G r u z i n ó w , jak i w sferę trzebionych w ramach systemu sowieckiego w a r t o ś c i chrześcijańskich. W t y m ponad m i l i o n o w y m mieście p o w s t a ł o po rozpadzie Z S R R k i l k a organizacji polonijnych skupiających łącznie blisko tysiąc o s ó b . N a pytanie, dlaczego doszło do takiej „eksplozji p o l s k o ś c i " , nie ma chyba jednej odpowie­ dzi. N i e g r u z i ń s k a część społeczności Gruzji sięga dziś ponad 30% wszystkich obywateli. Po rozpadzie Z S R R w 1991 r. bardzo wiele o s ó b , m o ż e zwłaszcza tych z rodzin interetnicznych, stawiało sobie pytania d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o w s t a ł y r ó w n i e ż inne organizacje n a r o d o w o ś c i o w e . O Tbilisi, mieście wieloetnicznym, żywiołowym, n i e k t ó r z y p o w i a d a j ą , że jest p a ń s t w e m w p a ń s t w i e , tak bardzo r ó ż n i się od reszty kraju. Czy jego m i e s z k a ń c y , o k r e ś ­ lający siebie j a k o „ T b i l i s c y " , szukają innego zakorzenienia? Zdaje się, że tak. Jednak n i e k t ó r z y r o z m ó w c y zarzucali nam nawet eksplicite, że zadając pyta­ nia d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej szukamy j e d n o z n a c z n o ś c i , nie dopuszcza­ j ą c m o ż l i w o ś c i pewnego niedookreślenia. T o prawda, że „ z b i o r o w o ś c i społecz­ ne przez n a s t ę p s t w o p o k o l e ń trwają w zmianie, a wraz z n i m i t r w a i rozwija się ich k u l t u r a " ( K ł o s k o w s k a 1996 s. 35), jednak stale n u r t o w a ł y mnie pyta­ nia: Czy m o i r o z m ó w c y są Gruzinami? Czy czują się Polakami? Czy w ogóle d e k l a r u j ą j a k ą k o l w i e k j e d n o z n a c z n o ś ć ? Czy ma dla nich znaczenie p o l s k o ś ć przekazana po kądzieli, czy tylko ta po mieczu? W ś r ó d czternastu n a s t o l a t k ó w ze szkółki j ę z y k a polskiego przy Polskim Centrum Edukacyjnym p r z e p r o w a d z i ł a m d r o b n ą ankietę. C z w ó r k a dzieci de­ k l a r o w a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . Dwoje u w a ż a ł o się w r ó w n y m stopniu za Pola­ k ó w , co za G r u z i n ó w , reszta - za G r u z i n ó w . W d u ż y m stopniu odpowiedzi dzieci były w y p a d k o w ą w y b o r ó w ich r o d z i c ó w i niemałego w p ł y w u nauczycieli �157 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII polonijnych. Co ciekawe, n i e k t ó r e dzieci o gruzińskich nazwiskach deklaro­ w a ł y p o l s k o ś ć , t ł u m a c z ą c , że ich m a t k i , czy babcie były P o l k a m i . G d y Aleksander Dumas - ojciec zobaczył Tbilisi, p o c z u ł się j a k odkrywca nowej planety. Miasto wywarło na n i m takie wrażenie , j a k b y powiedziano - Oto Saturn! A l b o - Oto M e r k u r y ! " {Tbilisi 1972; W s t ę p b.s.). Wszystko jednak zależy od o c z e k i w a ń i w y o b r a ź n i , k t ó r a k a r m i się l e k t u r ą , m o d ą , o b i e g o w ą opinią. Daleki od apoteozy jest komentarz współczesnego publicysty: „ T o było najzwyczajniejsze sowieckie miasto z p o p r a w k ą na kaukaskie obyczaje" ( K a b a k o w 1998, s. 14). Jednak c h c i a ł a b y m poświęcić k i l k a słów tej „ p o p r a w c e " . Tbilisi obejmuje dziś 350 k m i ponad m i l i o n m i e s z k a ń c ó w (Regards sur la culture g é o r g i e n n e 1998, s. 11). N i e jest wielką m e t r o p o l i ą w p o r ó w n a n i u z i n n y m i stolicami E u r o p y czy A z j i . N a p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych s k u p i a ł o jednak a ż c z w a r t ą część obywateli Gruzji, przedstawicieli kilkudzie­ sięciu r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Furier 1993, s. 171). T a k a r ó ż n o r o d n o ś ć skła­ niała do rzucania śmiałych w y z w a ń : „ W i e ż a Babel runęła, a Tbilisi t r w a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). Stolica w y r ó ż n i a ł a się, bo inne miasta gruzińskie nie b y w a ł y t a k i m konglomeratem kaukaskich, azjatyckich i europejskich żywio­ łów. A tradycja osadnicza sięga w Tbilisi k i l k u tysiącleci. Archeolodzy przypi­ sują siedlisku nawet do sześciu tysięcy lat i zarzucają fałsz t y m , k t ó r z y „ l e k k ą r ę k ą obchodzili [zaledwie] tysiąc pięćsetlecie miasta w 1958 r . " (Kvirkvelija 1969, s. 9; Chucišvili 1983, s. 10). O charakterze miejsca decyduje zatem r ó w ­ nież i to, że z o s t a ł a w n i m zachowana gruzińska „ d u c h o w a zasiedziałość". W k o ń c u X V I I I w . d o s z ł o do kolejnej inwazji na Tbilisi. Perski szach k a z a ł spalić to miejsce. G r u z i ń s k i e powitanie Gamardżoba znaczy - „ z w y c i ę s t w o " . T o oczywiste, że wydarzenia z przeszłości t k w i ą w dzisiejszej codzienności, jednak w T b i l i s i wydaje się, że historią żyje się mocniej z uwagi na zmiany polityczne i społeczne. Czasy p r z e ł o m u , zwłaszcza takiego, k t ó r y jest etapem od zniewolenia k u wolności, skłaniają do p o d s u m o w a ń , do syntezy, do od­ w o ł y w a n i a się do przeszłości, p r z y w o ł y w a n i a wielkich postaci historycznych. 2 W ostatnich latach zdecydowana większość mieszczan żyje w warunkach u b ó s t w a , pozbawiona podstawowych u d o g o d n i e ń cywilizacyjnych. Gdy opusz­ czałyśmy Gruzję w 1998 г., nie było żadnych nadziei na realną p o p r a w ę sytuacji w stolicy, w k t ó r e j i tak żyje się lepiej niż na prowincji. M i a s t o w delikatniejszym, jesiennym słońcu złoci się wulkanicznym b o l niskim tufem, k t ó r y m o b ł o ż o n o wiele reprezentacyjnych b u d o w l i (Miłoszowie 1979, s. 176). W z d ł u ż ulic i na bazarach piętrzą się owoce - winogrona, ż ó ł t o p o m a r a ń c z o w a h u r m a , wypełniająca stertami b a g a ż n i k i i całe w n ę t r z a s a m o c h o d ó w osobowych. Owoce p o c h o d z ą z o g r o d ó w przy letnich daczach, p r z y w o ż o n e są nawet z dalekiej prowincji, a sprzedawane b e z p o ś r e d n i o z ulicy. D o c h o d y z handlu „ b a g a ż n i k o w e g o " łatają b u d ż e t niejednej rodziny. D a g e s t a ń c z y c y - sprzedawcy a r b u z ó w , koczują tygodniami przy wylotowych 6 7 6 7 Bolnisi - miasto położone na południe od Tbilisi. Owoc przypominający wyglądem pomidor. �158 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA trasach z miasta. N a n i e k t ó r y c h ulicach, obsadzonych gwarnym t ł u m e m sprze­ d a w c ó w , wirują zapachy zielonych cytryn p a c h n ą c y c h j a ł o w c e m , estragonu, pietruszki, wszelkiego ziela, k t ó r y m targują A z e r b e j d ż a n k i . Tbiliskie bazary z p o c z ą t k u wieku, w s p o m i n a ł Konstanty Paustowski, p a c h n i a ł y s k ó r ą , winem, octem, sokiem z dzikich śliwek, miodem, woskiem i wonnym tytoniem (Paustow­ ski 1962, s. 251). D z i ś , żeby d o p e ł n i ć ten swoisty wachlarz w o n i trzeba powie­ dzieć o wieczornym, nisko przy ziemi p r z y s i a d ł y m m e l a n ż u z a p a c h ó w : siarki, rozgrzanego asfaltu, nie wywiezionych śmietników, benzyny, spalin, kurzu, intensywnej w o n i i g l a k ó w i piekarni, zapachu kiszonego czosnku na szuabazari - śródmiejskim, reprezentacyjnym targu - gdzie cieszą oczy brzoskwinie, melony, zielonożółte, soczyste i aromatyczne owoce fejoa, granaty, k i l k a g a t u n k ó w lepkich od dojrzałości fig i b a k ł a ż a n y . A po k t ó r y m ś z jesiennych w e e k e n d ó w w i d a ć nagle u wielu p r z e c h o d n i ó w charakterystycznie c i e m n o b r ą z o w e dłonie, k t ó r e trudno d o m y ć po zdzierania łupin orzechów. Orzechy są bogactwem tego kraju i z n a c z ą c y m akcentem w jego kuchni. P r z y w o ż o n e z urodzajnej Kachetii czy Raczy, schną na miejskich balkonach, werandach, parapetach i p o d w ó r k a c h , ich g o r y c z k ą pachnie całe miasto. O b o k wiszą girlandy p o m a r a ń c z o w o ż ó ł t y c h k w i a t ó w - aksamitek , służących j a k o przyprawa do gruzińskich d a ń . 8 „ S t a r e " Tbilisi, znane powojennemu pokoleniu, to dzieło XIX-wieczne, odbudowane po klęsce, k t ó r ą zadali w 1795 r. Persowie. M i m o ćwierćwiecza wojen, k t ó r e w y b u c h ł y zaraz po przyłączeniu Gruzji do rosyjskiego imperium (1801 г.), Tbilisi r o z r a s t a ł o się intensywnie . Jak to bywa po każdej wojnie, miasto u t r a c i ł o swój przedwojenny koloryt. Przyczynił się do tego m . i n . ogromny n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , inżynierów i rzemieślników z t e r e n ó w imperium rosyjskiego oraz stymulujące k o n i u n k t u r ę oddziały wojsk carskich i d o w ó d z ­ two K o r p u s u Kaukaskiego (Miłoszowie 1979, s. 167). O d strony ekonomicz­ nej rosyjski protektorat z a p o w i a d a ł w Tbilisi zmiany na lepsze, przynajmniej dla tych, k t ó r z y z takiej k o n i u n k t u r y chcieli i potrafili skorzystać. W 1821 r. wznowiono swobodny tranzyt t o w a r ó w przez Gruzję. P ó ł wieku później nowe linie kolejowe, łączące Tbilisi z Poti, Batumi i Baku stały się zaczątkiem całej sieci nowoczesnych s z l a k ó w komunikacyjnych na Zakaukaziu. W latach dzie­ więćdziesiątych r o z p o c z ę t o b u d o w ę sieci telefonicznej, a na centralnych u l i ­ cach pojawiły się elektryczne latarnie (Chucišvili 1983, s. 33). Tbilisi ponownie n a b i e r a ł o rangi żywego centrum handlowego, lecz o charakterze coraz bar­ dziej europejskim z akcentami b ę d ą c y m i k o n t y n u a c j ą miejscowych tradycji: d o m a m i zdobnymi w drewniane balkony, galeriami, rzeźbionymi gankami, tarasami (Miłoszowie 1979, s. 169). 9 N o w y m z a g r o ż e n i e m dla k u l t u r podbitych n a r o d ó w K a u k a z u i Zakauka­ zia był Z w i ą z e k Radziecki. Co stało się z Tbilisi i jego m i e s z k a ń c a m i po t y m , j a k w l u t y m 1921 r. do Gruzji w k r o c z y ł a A r m i a Czerwona? Gruzini mieli za 8 Po gruzińsku zwane „żółtymi kwiatami", w Polsce popularnie - aksamitkami. Wojny z Persją były prowadzone przez Rosję w latach 1805-1813 i 1826-1828, z Turcją - d o 1829 r. 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 159 s o b ą trzy lata niepodległości, stale niepokojonej o b e c n o ś c i ą rosyjskich b o l ­ szewików, żywo zainteresowanych Zakaukaziem. „ Z g l a j c h s z a l t o w a n i e " w c i ą ­ ganych w rewolucję bolszewicką n a r o d ó w nie było tylko pozorne. Betonowe „ b l o k o w i s k a " , znane ze wszystkich stolic byłego B l o k u Wschodniego, n a b r a ł y z czasem miejscowego charakteru, z p o d w ó r k o w y m i miejscami biesiadnymi, balkonami zamienionymi na werandy, stolikami do wieczornej partyjki d o m i ­ no, s z a c h ó w czy n a r d y . K u l t u r a w Z w i ą z k u Radzieckim m i a ł a b y ć , j a k wiadomo, narodowa w formie, a socjalistyczna w treści, co charakteryzuje t a k ż e specyficzny r o z w ó j k u l t u r y materialnej, tzw. gruzinizmu. Z a czasów k o m u n i ­ stycznych konstrukcje dachowe n i e k t ó r y c h b u d y n k ó w użyteczności publicz­ nej, m . i n . szkoły łyżwiarstwa artystycznego dla dzieci i P a ł a c u Sportu, wzoro­ wano na tradycyjnym darbazi (Stepanow b.d.w., b.s.). Jan Berson słusznie przypuszczał, że największe obostrzenia nowego systemu dotyczyły nie architek­ tury, a j ę z y k a , a ściślej b i o r ą c tego, co ten język m a b u d o w a ć (Berson 1935, s. 128). Współczesny filozof - M . Mamardaszwili, pisał: „ N i e walczę o język gru­ ziński. T a walka j u ż z o s t a ł a wygrana. Ja walczę o to, co się m ó w i w j ę z y k u g r u z i ń s k i m " (cyt. za: Jagielski 1994, s. 37). W ł a d z a radziecka „ z n i e w a l a ł a o d w e w n ą t r z " , a mechanizm zrównywania dotyczył wszystkich i niemal wszystkiego (prócz wspomnianych folklorystycznych p o z o r ó w odrębności kulturowej), czyli sfery myślenia, a nawet uczuć, bo choć to wydaje się absurdalne, bolszewicy na swój sposób „pragnęli miłości", specyficznie do niej nakłaniając (Kabakow 1998, s. 14; A m i r a d ż i b i 1997, s. 58-66). 10 11 12 O atmosferze Tbilisi wiele m ó w i ą jego bazary. „ K a ż d y przyjezdny, c h c ą c p o z n a ć miejscowe życie, winien zwiedzić ormiański bazar - czytamy w kalenda­ rzu z p r z e ł o m u X I X i X X w. P r ó c z targowisk jest tam cała r ó ż n o r o d n o ś ć stoisk u s ł u g o w y c h . Cyrulik [...] m y d l i policzki i b r o d ę c z a r n o w ą s e g o gruzińskiego franta, lub [...] Persa i głośno brzęcząc swoimi nożycami, wymienia się dowcipa­ m i z s ą s i a d a m i i przechodniami. Ludzie myją się, [...] strzygą, ubierają i rozbie­ rają, j a k u siebie w sypialni, na t y m gościnnym dla wszystkich, r o d z i m y m bazarze" ( M o s k v i č b.d.w., s. 239). „ D o k o ł a targu - wspomina Tbilisi k i l k a ­ dziesiąt lat później H . A m i r a d ż i b i - m o ż n a było zobaczyć r o z t a ń c z o n e Cyganki z o b o w i ą z k o w y m i złotymi k o ł a m i w uszach, a na samym targu spotykali się [...] Chewsurzy i Gurijcy, Polacy i Szwedzi, A j s o r z y i Turcy [...] wszystko rozkrzy­ czane i pstrokate" ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Dzisiaj bazary nieco się zmieniły. H a n d l e m „ n a r ę c z n y m " zajmuje się ogromna część społeczeństwa oraz wielu u c h o d ź c ó w z prowincji o g a r n i ę t y c h w o j n ą lub głodem. N a targu m o ż n a k u ­ p i ć p r o d u k t y tureckie, polskie, p r z e w o ż o n e tutaj koleją w szalonym trudzie. Imigranci p r z y b y w a j ą c y do Tbilisi przez cały X I X i p o c z ą t e k X X w . z czasem 13 1 0 Gra planszowa przypominająca warcaby. „Darbazi" - dachy przypominające stożek, zwieńczone otworem dymno-okiennym. Z badań przeprowadzonych wśród młodej inteligencji gruzińskiej wynika, że aż 18% gru­ zińskich respondentów zna lepiej język rosyjski niż gruziński (Furier 1993 s. 176). Asyryjczycy. 1 1 1 2 1 3 �160 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA uznawali miasto za swoje. A sprzyjała temu odwieczna wieloetniczność miejsca i tradycyjna o t w a r t o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w . Z łatwością m o ż n a było się t u z a d o m o w i ć . T b i l i s i , j a k pisano wciągało p e w n ą lekkomyślnością, „ m i e s z a n i n ą m ą d r o ś c i , hojności i smutku..." (Ajwazjan 1977, s. 415). Istnieje specyficzny sposób poruszania się po tbiliskiej ulicy. „Rustawelić się" - t o określenie u ż y w a n e przez nas w trakcie b a d a ń . Odnosi się do sposobu życia na głównej stołecznej ulicy - A l e i Szoty Rustawelego. „ R u s t a w e l i ć s i ę " - to r e p r e z e n t o w a ć szyk i elegancję bliską, na pierwszy rzut oka, europejskiemu rozumieniu tego słowa. Dziewczyny z wyniosłym, zamglonym spojrzeniem p r z e c h a d z a j ą się p o d r ę k ę w parach lub t r ó j k a m i . Czasem „ p r o w a d z a j ą s i ę " w ten s p o s ó b c h ł o p c y . M ł o d z i na powitanie i na „ d o widzenia" wielokrotnie c m o k a j ą się w policzki. N a Rustaweli spotyka się znajomych, słychać śmiechy i głośne rozmowy, czasem dochodzi do jakieś bójki. Błyszczą w słońcu białe kołnierzyki i wyglancowane buty. Eleganckie dziewczyny i chłopcy, tacy zdawało­ by się beztroscy, j a k b y kłębiące się w o k ó ł problemy zupełnie ich nie dotyczyły. W z a u ł k a c h miasta, p r z y p o m i n a j ą c y c h niekiedy m a ł ą mieścinę, rozlegają się rankiem o k r z y k i : Maconi! Maconi! Sprzedawcy kaukaskiego j o g u r t u r o z n o s z ą swój towar j u ż bez osiołków, o k t ó r y c h Paustowski pisał, że były tak „ c z a r n e i tak zakurzone [...] j a k b y wszyscy przechodnie d ł u g o wycierali o nie nogi j a k 0 s ł o m i a n e m a t y " (Paustowski 1962, s. 231). Z tych m a ł y c h d o m ó w , gdzieś z góry, niby strumyki do głównej arterii schodzą prześliczne, eleganckie dziewczy­ ny i r ó w n i e zadbani chłopcy. Mijając nas, zostawiali za s o b ą w o n n o ś c i z P a r y ż a (?). T o rzeczywiście miasto nie z tego świata. „ S k ą d się ci ludzie b i o r ą ? " z a d a w a ł y ś m y sobie pytania, wracając do mieszkania, k t ó r e - j a k niemal wszyst­ kie domostwa w Gruzji - było pozbawione stałej dostawy p r ą d u i wody. OD POLSKOŚCI U T R Z Y M A N E J DO R E K O N S T R U O W A N E J P o c z ą t e k lat dziewięćdziesiątych otwiera w Gruzji t r u d n ą d e k a d ę od strony politycznej, ekonomicznej i społecznej. „ S t a r z y " m i e s z k a ń c y stolicy musieli się p o g o d z i ć z n a p ł y w e m masy u c h o d ź c ó w z gruzińskich t e r e n ó w objętych w a l ­ k a m i . Z m i e n i ł się obraz codziennego życia eleganckiego miasta. Przyniosło to wiele nowych n a p i ę ć . Przybysze pozbawieni dachu nad głową i pewności j u t r a , to przede wszystkim Gruzini. Niejednokrotnie zapewne rodziło się pytanie: K t o jest gospodarzem miasta? Przede wszystkim Gruzini? M o ż e całe wieloetniczne ś r o d o w i s k o zasiedziałe t u o d p o k o l e ń ? W takich warunkach „ w y t r ą c i ł a s i ę " tbiliska Polonia. Z a i s t n i a ł a j a k o efekt przemian politycznych i społecznych, do k t ó r y c h doszły niemałe problemy materialne. N i e p o w s t a ł a , rzecz jasna, „ z niczego". O d w o ł y w a ć się m o g ł a do tego, co zostało utrzymane subiektywnie - w pamięci (historie rodzinne) 1 obiektywnie - j a k o funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w pozytywny stereotyp Polaka. Po rozpadzie Z S R R u d o s t ę p n i o n o m a t e r i a ł y archiwalne, p o m a g a j ą c e wielu m i e s z k a ń c o m Gruzji r e k o n s t r u o w a ć swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. �161 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII N a p r z e ł o m i e X I X i X X w . Polacy mieszkający w Tbilisi stanowili p o ł o w ę całej gruzińskiej Polonii. Nie zakładali k o l o n i i , j a k Niemcy. Polskie domostwa s p o t y k a ł o się nieco częściej w pewnych regionach miasta: na K u k a c h , w oko­ licy k o ś c i o ł a świętych a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a oraz na Sololaki. W y j ą t k i e m b y ł a b y bardzo słabo zbadana historia „polskiej okolicy" w dzielnicy Issani. T o miejsce było związane z osadnictwem wojskowym. W ś r ó d żołnierzy carskich stacjonujących na Kaukazie po upadku powstania styczniowego Polacy byli bardzo liczni, osadzono ich m i ę d z y innymi tutaj, stąd nazwa - polski okolodok. Tatiana Felkin jest przedstawicielką szóstego pokolenia „ P o l a k ó w " za­ mieszkujących jeden z tych „ p o l s k i c h " d o m ó w : Tu mieszkali polscy oficerowie - m ó w i - [...] / dlatego to miejsce nazywali polski rejon... polski okolodok. O, te trzy ulice (wyw. X V I I I ) . D z i ś , poza p a n i ą Felkin, z „ P o l a k ó w " mieszka t u j u ż t y l k o k i l k a zrusyfikowanych rodzin o polskich nazwiskach. W p a m i ę t n i k a c h p r z e t r w a ł y relacje o domach, w k t ó r y c h gromadzili się od czasu do czasu tbiliscy Polacy. D o takich należał niegdyś dom generała Józefa C h o d ź k i (1800-1881), geodety i topografa, k t ó r e g o p o s t a ć i dzieło opisał ciekawie Andrzej Furier (Furier 1998, s. 819). Było też sporo innych d o m ó w , k t ó r y c h gospodarze pragnęli, by stanowiły „ostoję życia polonijnego". W ś r ó d zesłańców polskich n i e m a ł o było wybitnych p o e t ó w , pisarzy, m u z y k ó w , folk­ l o r y s t ó w . I c h patriotyczne postawy, romantyczna wrażliwość na otaczającą rzeczywistość i szerokie zainteresowania sprawiły, że określa się ich mianem nieformalnego ugrupowania P o e t ó w Kaukaskich, zwanego nawet „filią" litera­ tury polskiej (Inglot 1994, s. 433). Członkowie tego grona nawiązywali przyjaciel­ skie k o n t a k t y z czołowymi postaciami ówczesnej kultury gruzińskiej. Poeta Tadeusz Ł a d a Z a b ł o c k i (1813-1847) przyjaźnił się z M i c h a ł e m Tumaniszwili i Nikolozem Barataszwili. Kazimierz Ł a p c z y ń s k i (1823-1893) w s p ó ł p r a c o w a ł natomiast w Tbilisi z Wachtangiem Orbelianim i Giorgim Eristawim . Zajmował się t ł u m a c z e n i e m dzieła Szoty Rustawelego, a t a k ż e tworzył prace z pogra­ nicza etnografii, historii i literatury. Mateusz Gralewski był badaczem zwy­ czajów K a u k a z u i Zakaukazia. Leon Janiszewski, uzdolniony muzyk i literat (1810-1861) p o z o s t a w i ł po sobie w muzycznej schedzie m . i n . Polkę tyfliską (Baranowski, Baranowski 1987, s. 162). D o p o e t ó w skupionych w o k ó ł najwybit­ niejszego z nich - Tadeusza Ł a d y Zabłockiego, należeli: Wincenty D a w i d , Albert W . Potocki i Juliusz S t r u t y ń s k i . 14 W j a k i m stopniu to t w ó r c z e grono uczestniczyło w życiu K o ś c i o ł a i miejs­ cowej parafii katolickiej? D o lat siedemdziesiątych X I X w. wszystkich t b i l i skich wiernych K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego g r o m a d z i ł a jedna świątynia p o d wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny. Polacy z r o k u na r o k stanowili coraz znaczniejszy procent p a r a f i a n (Chmielecki 1998, s. 225). 15 1 4 G . Eristawi (1811-1864) dramaturg, tłumacz. Został zesłany w latach trzydziestych za działalność antyrosyjską na tereny Litwy, Białorusi i Królestwa Polskiego, poznał język polski. Jak podaje ks.T.T. Chmielecki, są dwie „wersje" nazwania starego kościoła, druga to: Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. 1 5 �162 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA W 1897 r. na 160 tys. o s ó b zamieszkałych w stolicy odnotowano 4133 Pola­ k ó w ( M ą d z i k 1987, s. 29). Inicjatorem budowy drugiego katolickiego k o ś ­ cioła w mieście był pracujący w Tbilisi ksiądz M a k s y m i l i a n O r ł o w s k i (1813-1891) ; (Chmielecki 1998, s. 354). Po n i m kolejnym proboszczem na K u k a c h , do 1907 г., był znowu Polak - ks. Józef Baranowski. Po trzech kolejnych probostwach księży G r u z i n ó w , w 1970 r. pojawił się w parafii ksiądz Jan Śnieżyński, późniejszy proboszcz, k t ó r y p r a c o w a ł w Tbilisi 24 lata. Za jego c z a s ó w msze święte odprawiane były po gruzińsku, o r m i a ń s k u , asyryjsku i dwa razy w tygodniu w języku polskim (wyw. V I I ) . W czasie pierwszej wizyty w T b i l i s i , w 1989 г., b y ł a m razem z m o j ą r o d z i n ą w kościele św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a . Zwróciliśmy tam na siebie u w a g ę kościelnego, k t ó r y podszedł, z a p y t a ł czy jesteśmy z Polski, po czym powiedział, że msza święta będzie odprawiona po polsku, specjalnie dla nas. Jak się potem o k a z a ł o , po polsku przeczytana była Ewangelia, kazanie było po rosyjsku, a reszta po ł a c i n i e . N a b o ż e ń s t w a były tak odprawiane jeszcze do niedawna. D z i ś księża nie uży­ wają innych j ę z y k ó w p r ó c z gruzińskiego i łaciny, z pewnymi w y j ą t k a m i dla rosyjskiego i o r m i a ń s k i e g o (Chmielecki 1998, s. 327). Zatem, w kościele na K u k a c h w ostatnim dziesięcioleciu wprowadzono wiele reform, k t ó r e nie wszystkim się p o d o b a j ą . P o w s t a ł problem: j a k p o g o d z i ć p o w s z e c h n o ś ć świą­ t y n i (język, k t ó r y r o z u m i e j ą jeszcze chyba wszyscy dorośli m i e s z k a ń c y miasta, to rosyjski), o t w a r t o ś ć na społeczność gruzińską (język gruziński) oraz jej symboliczne i historyczne p o w i ą z a n i a z miejscową P o l o n i ą (uczącą się j ę z y k a polskiego)? W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych było trzystu parafian polskie­ go pochodzenia (Borawski 1993, s. 11). Póki u nas jeszcze był ksiądz Jan Śnieżyński - wspomina siostra Helena Ł a b o n a r s k a - u nas były wszystkie praktyki, takie jak w Polsce: i wigilia i opłatki. I wszystkim tłumaczyło się jak to trzeba ten wieczór [wigilijny] spędzić [...], a później jak przyszło już dużo ludzi do kościoła, to opłatki zniesiono, bo ludzie nie wiedzieli o co chodzi i mylili go z komunią świętą . Teraz na wigilię ksiądz proboszcz święci oplatek Polakom. Bo oni rozumieją, nie trzeba im już tłumaczyć (wyw. I V ) . 1 6 17 18 19 K o ś c i ó ł świętych A p o s t o ł ó w p o z o s t a w a ł przez lata miejscem, gdzie m o ż n a było usłyszeć język polski. Pan M i k o ł a j K o z ł o w s k i przyznaje, że język polski zna s ł a b o , a i to wyłącznie przez kościół, [który] zawsze był tutaj centrum wszystkich Polaków, którzy nie mieli dotąd [do 1995 r. - J.D.] stowarzyszenia [...] Dla wiary, przez wyznanie oni tutaj przychodzili i spotykali się [...]. Żeby 1 6 Nie licząc Polaków służących w carskiej armii. Tradycja katolicka związana jest z Tbilisi od czasu pierwszych misji X I I I w., a kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP był kolejną świątynią rzymsko-katolicką usytuowaną w tym rejonie miasta (Chmielecki 1998 a, s. 225). Zakaz używania języka gruzińskiego w kościołach na terenie Gruzji był wydany jeszcze za caratu. Ówczesne władze bardzo nieżyczliwie patrzyły na Gruzinów-katolików, a chcąc im utrud­ nić swobodne wyznawanie wiary wydały dekret, zakazujący używania gruzińskiego przez księży katolickich (Chmielecki 1998b, s. 316). Chodzi o lata dziewięćdziesiąte. 1 7 1 8 1 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 163 być Polakiem, trzeba, jak się mówi, prowadzić życie po polsku. Mieć taką polskość. Śpiewać, tańczyć jak to się mówi. No, a tego nie bylo. Obyczaju i tego wszystkiego nie było. No, jeżeli obyczaj i tradycja - to ta, która była związana z Kościołem. Święta - tak. Boże Narodzenie, Wielkanoc - to wszystko było. Kościół tak, ale życie było sowieckie. Rozumiecie? (wyw. X X I ) . W ostatnich latach siostra Helena katechizuje d o r o s ł y c h . Jest w ś r ó d nich t a k ż e k i l k u „ P o ­ l a k ó w " , k t ó r z y sami często przyznają, że tęsknotę za wiarą zachowali dzięki dziadkom (wyw. I V ) . Po t y m religijnym pokoleniu z a c h o w a ł y się p a m i ą t k i , m o d l i t e w n i k i , obrazy. K s i ą d z A d a m , gdy przyjechał do Gruzji w sierpniu 1991 г., o d w i e d z a ł razem z ks. Śnieżyńskim zaprzyjaźnione z n i m rodziny. D o takich miejsc, w k t ó r y c h regularnie b y w a ł ks. Jan należał p o n o ć d o m p a ń s t w a W i ł k o m i r s k i c h . W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych bardzo wielu z tych ludzi, k t ó r y c h w i d y w a ł o się w kościele przez cały okres k o m u n i z m u wyjechało z Gruzji. Jak m ó w i M a ł g o r z a t a M o n i k a Pawlak, „wszyscy Polacy z ostatniej, dobrowolnej emigracji, dziś - z p o w o d u tragicznej sytuacji ekonomicznej, wyjechali do kraju [ , . . ] " (Pawlak 1997, s. 5). 2 0 Ze „ s t a r e g o " grona „ p o l s k i c h parafian" p o z o s t a ł o , zdaje się, niewielu. R o z m a w i a ł y ś m y z L i u b o w Brejnakowską-Kadeiszwili, k t ó r a t u ż po wojnie chodziła do kościoła ze swoją m a m ą : W szkole, co prawda, zabraniano - m ó w i - ale w kościele b y w a ł a choćby z ciekawości. My na noc chodziłyśmy [...] [w czasie świąt Wielkanocnych], żeby nas nikt nie widział, bo w szkole potem krzyczą. A n a t e m ą o b ł o ż o n e było t a k ż e świętowanie domowe. Mama mi szyko­ wała choinkę - śmiejąc się opowiada pani L i u b o w - i chowała, żeby nikt nie widział (wyw. I I I ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł o t a m t y m ś r o d o w i s k u wie ze w s p o m n i e ń poprzed­ niego proboszcza. Relacja, j a k ą nam p r z e k a z a ł jest zatem z drugiej ręki. Ludzie ci - m ó w i ksiądz A d a m - zostawali po mszy, by się wspólnie modlić po polsku. Mieli „swoje" nabożeństwo Drogi Krzyżowej. Był także polski organista pan Adam, który w początku lat dziewięćdziesiątych wyjechał z rodziną do Brześcia. Ksiądz Śnieżyński był dużym wsparciem dla tego praktykującego po­ kolenia Polaków. Opiekował się [...] duchowo [moją ciocią] - o p o w i a d a ł a Jadwiga K o ł u s o w s k a - i pracowali razem. Ciocia [...]jak buchalter pomagała. Potem coś tam w kościele, jakaś sprawa była. Trzeba było znaleźć dobrego prawnika i ciocia znalazła, i sprawę wygrali (wyw. X I V ) . W Z S R R o b o w i ą z y w a ł „ p o w s z e c h n y zakaz nauczania religii do 18 r o k u ż y c i a " (Chmielecki 1998, s. 316). Siostrom zakonnym (nosiły wyłącznie ubra­ nia cywilne) p r z y ł a p a n y m na j a k i m k o l w i e k kontakcie z dziećmi groziła kara trzech lat więzienia (wyw. I V ) . Jednak duszpasterze p r ó b o w a l i zachęcać m ł o ­ dzież do odwiedzania kościoła. Jak przyjechałyśmy - m ó w i siostra Helena - było jedno dziecko w kościele [...] [chłopiec] z niemiecko - ormiańskiej rodziny. Siedział z babcią. Nie było żadnej procesji i kiedy proboszcz [znalazł] tam na 2 0 O licznych wyjazdach „starych polskich parafian" mówi zarówno siostra Helena (wyw. IV), ks. Adam Ochał i jego gosposia p. Nina (wyw. VII), jak i M . Niezabitowska (wyw. X l i i ) . �164 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA strychu chorągiew, jeszcze w dobrym stanie [powiedział, że] procesja może będzie [...]. Ale jest zdjęcie [...] za pięć lat już była procesja (wyw. I V ) . U r o c z y s t o ś c i r o k u liturgicznego i wszelkie inne tradycyjne n a b o ż e ń s t w a , p r z y w r ó c o n e w Kościele katolickim po rozpadzie Z S R R na jego byłych tery­ toriach, m a j ą szczególne znaczenie w procesie odtwarzania tożsamości. W k a ż ­ d y m numerze biuletynu Polskiego Centrum Edukacyjnego - „ P o l o n i a K a u k a ­ ska" są zdjęcia i liczne wzmianki o obchodach świąt katolickich. „Nauczyciele Szkółki J ę z y k a Polskiego [ . . . ] - czytamy w pierwszym numerze Polonii Kauka­ skiej - postanowili p r z y p o m n i e ć swym uczniom p i ę k n e polskie tradycje [...] K s i ą d z Andrzej Graczyk, znany dzieciom z lekcji religii [...] s p o g l ą d a ł [...] na o d r a d z a j ą c e się nie tylko polskie tradycje, ale i polskie dusze" (Polskie dzieci witają Wielkanoc 1999, s. 16). Z polskich tradycji opisano t a k ż e spotkanie „ o p ł a t k o w e " i , j a s e ł k a " . Świętowanie podtrzymuje etniczną t o ż s a m o ś ć i jedno­ cześnie sięga do dobrej tradycji. Jest przecież i zła tradycja, t a k ż e scalająca etnicznie. D o incydentów etnicznych dochodziło, niestety, w ramach tego samego K o ś c i o ł a t a k ż e w Tbilisi. K a t o l i c y wiedli m i ę d z y s o b ą spory dotyczące m.in. „ p r a w a w ł a s n o ś c i " kościoła na K u k a c h (Chmielecki 1998, s. 322-332). W swojej obszernej pracy dotyczącej gruzińskiego katolicyzmu, ks. T y m o n T . Chmielecki, pisze o tej sprawie tak: „kościół [św. Piotra i P a w ł a - J.D.] nie był jedynie «własnością» P o l a k ó w , lecz p o w s t a ł przy udziale wielonarodowej społeczności katolickiej ówczesnego Tbilisi i przy aktywnym wsparciu gruzińskich k a t o l i k ó w " (Chmielecki 1998, s. 243). 21 W ciągu ostatniego dziesięciolecia kościół katolicki bez p r z e s z k ó d groma­ dzi wiernych na uroczystości r o k u liturgicznego. W ś r ó d nowych parafian u świętych Piotra i P a w ł a jest wielu G r u z i n ó w , O r m i a n , K u r d ó w , Asyryjc z y k ó w , Rosjan i tych wszystkich, k t ó r z y określają się j a k o „rosyjskojęzyczni m i e s z k a ń c y T b i l i s i " . N i e k t ó r z y ludzie dopiero d r o g ą „przez k o ś c i ó ł " od­ najdują swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. Bywa też i odwrotne, gdy ludzie naj­ pierw o d n a j d u j ą swoje polskie korzenie, poprzez a k t y w n o ś ć np. w świeckich o ś r o d k a c h polonijnych, a dopiero potem p r z y c h o d z ą do kościoła. Przycho­ d z ą t a k ż e ci, k t ó r z y cenią „ z e w n ę t r z n y " związek świątyni z polskością, do­ strzegają odmienny charakter, na p r z y k ł a d w sposobie bycia wiernych. W cer­ kwi - m ó w i pani M a r i n a - wszyscy przepychają się nawzajem, w kościele lepiej... (wyw. X I I I ) . 22 K s i ą d z A . O c h a ł jest proboszczem od 1995 r. Siostra Helena Ł a b o n a r s k a pracuje tutaj od 1972 r. Oboje zostali poproszeni o udział w życiu polonijnym. I c h opory przed w i ę k s z y m z a a n g a ż o w a n i e m się wynikały z odmiennych ocze­ k i w a ń i celów, jakie przyświecają K o ś c i o ł o w i Katolickiemu i towarzystwu polonijnemu. A l e są t a k ż e inne, prozaiczne względy. Jak m ó w i siostra Helena - u mnie nie m a czasu z a j m o w a ć się swoim narodem. U mnie tyle katechizacji. 2 1 K s . Andrzej Graczyk pracuje w parafii św. Piotra i Pawła od jesieni 1998 r. Ormianie greko-katolicy w stolicy Gruzji pozbawieni są duszpasterza, który sprawowałby liturgię w ich obrządku (Chmielecki 1998 b, s. 323). 2 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 165 22 Po drugie nasze zgromadzenie mieszane . My przyjmujemy u nas siostry różnej narodowości. Tak [chciał] nasz założyciel. Żeby żadna nie wyczula w Gruzji, wśród Gruzinek, że ona jest Polka [...] I po drugie, że teraz na katechizacji różnej narodowości ludzie. Ja nigdy nie pytam jakiej narodowości. Tylko żeby on rozumiał. Jest pytany: Gruzin? Rozumiesz po rosyjsku? Jeżeli rozumie to znaczy niech sobie siedzi. A jeżeli już nie rozumie po rosyjsku, to ja wtedy do takiej pani prowadzę, co uczy katechizmu [po gruzińsku - J.D.] [...]. Mnie się zdaje, że jeżeli [miejscowi „ P o l a c y " - J.D.] nie będą rozumieć po polsku, to po rosyjsku będzie można im [katechezę] wytłumaczyć. Jakoś to będzie (wyw. I V ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł przyszedł jednak na pierwsze spotkanie polonijne, k t ó r e b y ł o w 1994 r. Właściwie, to go zmusiłam, żeby przyszedł - m ó w i założycielka p o w s t a ł e g o później Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani M a r i a F i l i n a N a t y m spotkaniu modliliśmy się razem i naprawdę byla dobra atmosfera - wspomina (wyw. V ) . Potem k s i ą d z proboszcz j u ż nie przychodził. Jak sam m ó w i , był zdziwiony, że świeckie zgromadzenie polonijne z g r o m a d z i ł o d u ż o więcej o s ó b niż niedzielna msza święta i comiesięczna msza w j ę z y k u polskim, na k t ó r ą przychodzi o k o ł o 30 wiernych. Reszta „ P o l a k ó w " , jeśli j u ż się pojawia w kościele, to jedynie na W i e l ­ kanoc, czy na B o ż e Narodzenie. Ja tam im zawsze to wygarniałem - m ó w i , śmiejąc się, k s i ą d z A d a m - wszyscy księża z byłego Związku Radzieckiego mówią, że tam gdzie zagubili wiarę, tam i zagubili potem polskość. No, może tutaj się to nie sprawdza teraz, bo w Stowarzyszeniu 200 ludzi, a w kościele ich jest 30—40... nie, nawet tyle nie ma (wyw. V I I ) . Zwyczaj „ p o l s k i e j " mszy został p r z y w r ó c o n y , po k i l k u latach przerwy, na p r o ś b ę grupy parafian, k t ó r y c h zachęcił do tego ks. Jerzy Szymerowski (Chmielecki 1998, s. 325). P r z y c h o d z ą c a na tę mszę świętą garstka „ P o l a k ó w " n a u c z y ł a się śpiewać i o d p o w i a d a ć - m ó w i siostra Helena - ale jak ksiądz kazanie mówi, to nie rozumieją wszystkiego [...] Z czasem dzieci będą przy­ chodzić i lepiej rozumieć jak te babcie, bo u pani Małgorzaty się uczą [języka polskiego] . Wszystko zaczyna się (wyw. I V ) . K o ś c i ó ł św. św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a m a szansę stać się żywym o ś r o d ­ kiem „ p o l o n i j n y m " . W przeszłości ta niewielka świątynia p o m a g a ł a polskiej k o l o n i i z a c h o w a ć poczucie ś w i a d o m o ś c i narodowej. Obecnie jest pomocna w rekonstruowaniu nie tylko życia religijnego, duchowego, ale także tożsamości 2Ar 25 26 2 3 Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Jezusa w Eucharystii. Założycielem zakonu był bł. Jerzy Matulewicz. Siostra Helena jest jedyną Polką w tym zgromadzeniu zakonnym, pracującą na terenie Gruzji. Jak sama mówi, pojawiały się inne siostry z Polski, ale nie wytrzymując trudów wracały do kraju. Ks. A. Ochał dopiero potem dowiedział się, że w 1998 r. Stowarzyszenie było już dużo liczniejsze. Ks. J. Szymerowski pracuje na stałe w parafii w Wale, koło Achalciche, w południowej części kraju. W Tbilisi pracował tylko po przyjeździe do Gruzji w 1995 r. Małgorzata M . Pawlak prowadziła lekcje języka polskiego jeszcze przy Stowarzyszeniu „Polonia". W 1998 r. założyła oddzielne Polskie Centrum Edukacyjne. 2 4 2 5 2 6 �166 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA narodowej ( O c h a ł 1999, s. 13). W przyparafialnej grupie „ P o l a k ó w " do o s ó b z a a n g a ż o w a n y c h należy pani Irena K o z ł o w s k a , k t ó r a pragnie założyć dzie­ cięcy polonijny c h ó r k o ś c i e l n y . My - starzy, odchodzimy - m ó w i pani Irena - Młodzi niech mają tego ducha polskiego (wyw. I ) . Z w i ą z k i z kościołem były niekiedy drugim r ó w n o l e g ł y m spoiwem u m a c n i a j ą c y m relacje m i ę d z y l u d ź m i polskiego pochodzenia. Jak m ó w i M . Filina: Moja babcia razem z [...] panią Łopatyńską, chodziły do kościoła razem. No i cała rodzina zaprzyjaźniła się z tej polskości, powiedzmy. Nie wiem nawet czy z polskości, czy z katolickości. W sumie nie wiadomo (wyw. V ) . 27 W projekcie statutu Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , utworzonego w 1994 г., gwarantowano m . i n . pomoc w odnajdywaniu k o n t a k t ó w z r o d z i n ą w Polsce, organizowanie w y j a z d ó w do Polski dla młodzieży polskiego pochodzenia (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 3). Jednak poszukiwania k o n t a k t ó w , zbieranie w i a d o m o ś c i o Polsce na w ł a s n ą rękę oraz p r ó b y utrzymywania, czy odnawia­ nia więzi rodzinnych, trwały od dawna, od kiedy się d a ł o . Pani Brejnakowska m ó w i , że całe życie g a r n ę ł a się do wszystkiego, co polskie: Ja nie mogę powiedzieć - tęsknię, bo tam nie mieszkałam, lecz nostalgia jakaś jest. Bardzo trudno (wyw. I I I ) . N i e k t ó r z y przechowali w pamięci nazwiska k o l e g ó w p o l ­ skiej n a r o d o w o ś c i , jeszcze z czasów szkolnych . M a r i n a Niezabitowska z k o l e ż a n k ą ze szkolnej ławy, p a n i ą C z a p l i ń s k ą , utrzymuje k o n t a k t do dziś. Obie n a l e ż ą do Stowarzyszenia „ P o l o n i a " . Jednak innych „ p o l s k i c h " k o l e g ó w nie spotyka, c h o ć nazwiska, m . i n . M a ł ż y ń s k i e j i Rzeplińskiego, z a c h o w a ł a w p a m i ę c i (wyw. X I I I ) . W radzieckim Tbilisi, poza kościołem św. Piotra i P a w ł a , z „ p o l s k o ś c i ą " m o ż n a się było z e t k n ą ć w Instytucie Literatury Słowiańskiej na T b i l i s k i m Uniwersytecie P a ń s t w o w y m . Zajęcia w Instytucie prowadzone były przez ponad 10 lat przez Giorgoa G r i g o ł o w a (męża członkini Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani Świetlany K o s z u t ) . K u r s o b e j m o w a ł literaturę p o l s k ą , czeską i b u ł g a r s k ą . Po śmierci G . G r i g o ł o w a przejął (i do dziś prowadzi) w y k ł a d y z literatury słowiańskiej Serioża Hangulian (wyw. I I ) . Lektorat j ę z y k a polskiego prowa­ dzony był m . i n . przez prof. M a r i ę Filinę, M a ł g o r z a t ę M . Pawlak i T a m a r ę Bilińską. Z uniwersyteckich zajęć od lat korzystali nie tylko „Polacy", ale właśnie dla nich te spotkania m o g ł y b y ć momentem u t o ż s a m i e n i a się z polskością. 28 2 9 W radzieckiej Gruzji d o s t ę p n e były niektóre polskie czasopisma, j a k „Szpil­ k i " , „ P r z e k r ó j " , czy „ F i l m " , bo c h o ć „ c a ł a właściwie prasa «kapitalistyczna» z n a j d o w a ł a się na indeksie, [...] [to te tytuły] m o ż n a było swobodnie k u p i ć [...]. Prawie to samo da się powiedzieć o beletrystyce" (Duszenko 1995, s. 164). Pan K o z ł o w s k i wspomina, że w Tbilisi m o ż n a było k u p i ć „ T r y b u n ę L u d u " i „ P a n o - 2 7 Choć jest mężatką nosi nazwisko panieńskie, jak wiele kobiet w Gruzji. Jak tłumaczy ten zwyczaj jedna z kobiet Jesteśmy niezależne [...] (śmiech). Poza tym [...] w sowieckich czasach, tam jakoś liczyło się żeby kobieta byla niezależna (wyw. II). O „geografii polskich nazwisk w Gruzji pisze P. Prześlakiewicz (1999, s. 55-56). W latach pięćdziesiątych. 2 8 2 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 167 r a m ę " (wyw X X I ) . I n n i czytywali miesięcznik „ P o l s z a " (wyw. X I I I ) . Jak podaje Igor Sikirycki - w 1959 r. o k o ł o tysiąca pięciuset m i e s z k a ń c ó w Tbilisi prenume­ r o w a ł o stale polskie gazety i czasopisma (Sikirycki 1969, s. 227). D o k o n t a k t ó w z rodakami z kraju d o c h o d z i ł o niekiedy w czasie wakacji: W Gliwicach mam znajomych - m ó w i T . Felkin - Byli w Tbilisi wiele razy. Poznaliśmy się na urlopie nad Morzem Czarnym, niedaleko od Soczi (wyw. X V I I I ) . W kolejnych latach gliwiccy znajomi, odwiedzający często Gruzję, składali wizyty w d o m u pani Felkin, w k o ń c u przyjechali specjalnie na jej zaproszenie. Ona sama jednak nie zdążyła p o j e c h a ć do Polski przed rozpadem Z w i ą z k u Radzieckiego. Potem kryzys ekonomiczny'zaprzepaścił możliwość wyjazdu (tamże). Spotkania z ludźmi o tych samych n a z w i s k a c ^ n a l e ż a ł y natomiast do szczególnie w a ż n y c h i b u d u j ą c y c h , bo w pewnym stopniu wypełniały lukę po zerwanych więzach rodzinnych. Gdy w latach trzydziestych panu Brejnakowskiemu poradzili p r z e r w a ć k o r e s p o n d e n c j ę z r o d z i n ą w Polsce, listy wracały do nadawcy. W kra­ j u zrozumieli dlaczego tak się działo, c h o ć jego m a t k a jeszcze przez j a k i ś czas pisała na adres tbiliskich s ą s i a d ó w - Odpowiedzcie, gdzie Stanisław z ro­ dziną?! (wyw. I I I ) . Po latach L i u b o w - c ó r k a pana Brejnakowskiego, j u ż j a k o Kadejszwili, p o z n a ł a w Wilnie m ł o d e m a ł ż e ń s t w o , W a n d ę i M a r k a Brejnakowskich: Nie takie bliskie pokrewieństwo ale... Oni byli u nas [...] Mieszkają w Warszawie. Piszemy do siebie (wyw. I I I ) . Ojciec pani K w i t e k u t r z y m y w a ł k o n t a k t y z r o d z i n ą w Polsce i do k o ń c a życia m i a ł nadzieję, że uda m u się p o j e c h a ć do kraju. D o swojej córki m a w i a ł : Reginoczka, no jak, pojedziesz do Polski? Z m a r ł w 1961 r. na z a w a ł serca, a zaraz potem zaczęli d a w a ć pozwole­ nia na wyjazdy - żali się pani Regina. Wspomina ojca, k t ó r y po w i e l o k r o ć ubiegał się o pozwolenie na wyjazd. A potem, oczywiście, ja sama marzyłam... nawet teraz marzę, tą ziemię zobaczyć, gdzie urodził się tata (wyw. XVT). W 1994 г., w u d o s t ę p n i o n e j sali uniwersyteckiej, s p o t k a ł a się stuosobowa grupa m i e s z k a ń c ó w Tbilisi, w ś r ó d k t ó r y c h byli t a k ż e liczni potomkowie Pola­ k ó w . Nie tylko członkowie powstałego później Stowarzyszenia P o l a k ó w w G r u ­ zji, ale k a ż d y , kto po prostu przyszedł na to zebranie, mówił, ze dawno nie było takiej atmosfery romantycznej, jaką [stworzyli] ci Polacy (wyw. V ) . W ciągu n a s t ę p n y c h miesięcy zawiązał się komitet założycielski „ P o l o n i i " . Najbardziej w ó w c z a s z a a n g a ż o w a n ą o s o b ą była pani M a r i a Filina, prawnuczka p o w s t a ń c a 1863 г., a wnuczka Polki z K i j o w a , k t ó r a przyjechała t u w 1909 r o k u , tutaj wyszła za m ą ż i p o z o s t a ł a do k o ń c a życia ( W o ź n i a k 1996, s. 52; w y w . V ) . Pani Filina była założycielką i prezesem zarejestrowanego w lutym 1995 r. Stowarzy­ szenia P o l a k ó w w Gruzji „ P o l o n i a " . J u ż w latach siedemdziesiątych na ł a m a c h gruzińskiej prasy, a r t y k u ł e m „Polskie drogi na gruzińskiej ziemi", r o z p o c z ę ł a propagowanie polskiej kultury w Gruzji. W latach dziewięćdziesiątych była j e d n ą z c z o ł o w y c h organizatorek pomocy dla o s ó b polskiego pochodzenia w Gruzji, zwłaszcza w Tbilisi, gdzie - j a k p o d k r e ś l a z d u m ą , żyją p o t o m k o w i e polskich zesłańców i polskiej szlachty (Filina 1995 b, s. 8-9). Z n a c z n ą część Stowarzyszenia „ P o l o n i a " stanowili od samego p o c z ą t k u ludzie w p o d e s z ł y m wieku. T o określiło najpilniejsze potrzeby. W 1997 r. �168 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Stowarzyszenie o b e j m o w a ł o 700 o s ó b . Emeryci potrzebowali pomocy materia­ lnej i medycznej, ale j e d n o c z e ś n i e przychodzili i deklarowali g o t o w o ś ć służenia Polsce (Filina 1995 b, s. 9). Zaledwie kilkudziesięciu c z ł o n k ó w Stowarzyszenia nie m a wyższego wykształcenia. Reszta - wylicza M . Filina - to „ p r o f e s o r o ­ wie, lekarze, inżynierowie, architekci, artyści, malarze, nauczyciele... N i k o m u dziś niepotrzebna kategoria [...] n ę d z a r z y " (Filina 1995 b, s. 8). D o d a t k o w o prawie n i k t z nich nie m a krewnych na wsi, a to oznacza odcięcie od źródeł żywności. Pani M a r i a (i k i l k a w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z n i ą kobiet) jest - c h c ą c nie c h c ą c - „ s p o w i e d n i k i e m " tych, k t ó r z y p r z y c h o d z ą c do niej, j a k o miejsco­ wej P o l k i , w y k ł a d a j ą historie swojego życia. K ł o p o t y materialne, zdrowotne i stany depresyjne d o t y k a j ą właściwie wszystkich (tamże). O Polonii tbiliskiej M . F i l i n a m ó w i specyficznym językiem. W s p o m n i a ł a m j u ż o p o d k r e ś l a n i u tułaczej i męczeńskiej przeszłości. D o tego dochodzi ostat­ nio „ b e z d o m n o ś ć duchowa", s a m o t n o ś ć i b e z r a d n o ś ć wobec p r o b l e m ó w ma­ terialnych. L i d e r o m organizacji polonijnej nie s p o s ó b p o z o s t a ć o b o j ę t n y m na los tych ludzi. Szefowa Stowarzyszenia przyjęła jednak zasady pewnej „ g r y " , k t ó r a o d k r y w a „ m e c h a n i z m mitycznego p o w r o t u do pierwotnej bezwarunk o w o ś c i " (Burszta 1996, s. 90-91). „ P o t o c z n e koncepcje narodu [...] zależą od m o m e n t u historycznego, tradycji i aktualnej sytuacji danej zbiorowości narodowej, p o z i o m u jej oświaty i postaw etycznych. W rozumieniu potocz­ n y m dominuje jednak ujmowanie narodu j a k o zjawiska naturalnego [ . . . ] " ( K ł o s k o w s k a 1996, s. 15). P o m i ę d z y s ł o w a m i listów i a r t y k u ł ó w M . Filiny, publikowanych od lutego 1995 r. na ł a m a c h Biuletynu Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska (dalej BSWP), kryje się w y k ł a d n i a p r a w d odwiecznych i praw­ dziwego p o r z ą d k u świata (Burszta 1996, s. 90-91). P r o ś b y o wsparcie mate­ rialne i słowa wdzięczności za o t r z y m a n ą pomoc pisane są tonem dramatycz­ n y m , ale taka też była (i p o z o s t a ł a ) sytuacja ekonomiczna Gruzji. „ N a s z a druga ojczyzna - pisze pani M a r i a - p r z e ż y w a niezwykle ciężki kryzys p o l i ­ tyczny i gospodarczy [...] p r z e m y s ł [jest] zniszczony [...] masowe bezrobocie [...] panuje prawdziwy głód [...] najtragiczniejsza jest sytuacja dzieci i o s ó b star­ szych [...] C a ł a ta sytuacja i brak perspektyw na najbliższą przyszłość zmusza nas, by zwrócić się do Was, naszych dalekich braci wspólnej krwi, z p r o ś b ą 0 pomoc w dowolnej f o r m i e " (Filina 1995 a, s. 6). L u d z i , k t ó r z y p o d e j m u j ą d r o g ę mitycznego p o w r o t u Wojciech Burszta n a z w a ł „ m a g a m i " (Burszta 1996, s. 90). W s t ę p u j ą oni na scenę w y d a r z e ń , gdy w sytuacji obiektywnego lub subiektywnego zagrożenia w s p ó l n o t a potrzebuje nowego zadomowienia. By d o k o n a ć tego p o w r o t u do bezpiecznego miejsca 1 czasu, magowie sięgają do wzorca pozaczasowego, do m i t u . „ M e c h a n i z m p o w r o t u do pierwotnej b e z w a r u n k o w o ś c i " zamienia historię w n a t u r ę , pokazu­ je j a k w soczewce w s p ó l n o t ę w jej formie jeszcze nie podzielonej z „cegiełkami ś w i a t a w a r t o ś c i n a r o d o w y c h " (Burszta 1996, s. 90). R o k 1995 był p r z e ł o m o w y - pisze M . F i l i n a - bo gruzińscy „ P o l a c y " „ w k o ń c u m o g l i się z j e d n o c z y ć " 30 3 0 Podkreślenie J.D. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 169 (Filina 1995 b, s. 8). O uczuciach żywionych do praojczyzny M . F i l i n a pisze używając s f o r m u ł o w a ń n a r z u c a j ą c y c h rozumienie narodu j a k o rzeczywistości istniejącej naturalnie. T ę s k n o t a do Polski „żyje we k r w i " , „zew k r w i jest bardzo silny" (Filina 1998 b, s. 8). Świadectwem tej siły jest m . i n . to, że m i m o słabej znajomości j ę z y k a pragnienie polskiej lektury nie z a m a r ł o (Filina 1995 b, s. 9). D z i ę k u j ą c za otrzymane dary z Polski m ó w i , że jest to „dzielenie się d u s z ą " (Filina 1996, s. 6). W k i l k u gruzińskich wsiach, k t ó r e odwiedzała, żyją miesz­ k a ń c a c h polskiego pochodzenia. Niewiele, lub zgoła nic o Polsce nie w i e d z ą - w przeciwieństwie do tbiliskiego ś r o d o w i s k a , k t ó r e m u dziś nie brakuje o ś r o d k ó w polonijnych, ani nauczycieli j ę z y k a polskiego . O tych ludziach na prowincji m ó w i się jednak „ p o l s k a krew". C h ł o p i byli uradowani - zapewnia M . F i l i n a - że o nich p a m i ę t a m y (Filina 1995 b, s. 8). „ P a m i ę t a n i e " z a k ł a d a przecież, że istnieje w ich ś w i a d o m o ś c i j a k i ś p u n k t odniesienia do wcześniejszej w s p ó l n o t y . W ich o g r ó d k a c h k w i t n ą polskie kwiaty - „ j a k o p a m i ę ć genetycz­ n a " - żartuje (?) autorka a r t y k u ł u , jeszcze raz p o w r a c a j ą c do w ą t k u więzi w s p ó l n o t o w e j , k t ó r e j istnienie m a m o b i l i z o w a ć do działania wszystkich roda­ k ó w , t a k ż e tych w Polsce. D o nich przecież kierowane są p r o ś b y na ł a m a c h BSWP. „ E . Casirer w y p o w i a d a j ą c się na temat rozwoju m o w y ludzkiej stwier­ dzał, że w historii kultury słowo spełniało dwie o d r ę b n e funkcje; określił je j a k o semantyczne i magiczne użycie s ł o w a " (Burszta 1996, s. 48). T o ostatnie zastosowanie nie jest p r e h i s t o r i ą języka, m o w a spełnia tę funkcję t a k ż e w s p ó ł ­ cześnie. Podstawowym n a r z ę d z i e m „ m a g ó w " jest język. A Polska dla gruziń­ skiej Polonii - pisze szefowa tbiliskiego Stowarzyszenia - to „więcej niż ojczyzna, to marzenie o raju [...] przez p a m i ę ć p r z o d k ó w . T o też jest prawdziwa Polska" (Filina 1998 b, s. 9). Nie m a t u miejsca na ż a d n ą dyskusję. Jednak pani F i l i n a dystansuje się niekiedy do swoich wypowiedzi i jednocześnie do swojej (zatem świadomej?) r o l i „ m a g a " , m ó w i ą c : Jasne, że [Polska to - J.D.] inny świat. Ale raj?! To wykluczone ( ś m i e c h ) (wyw. V ) . „ M a g o w i e " są odpowie­ dzialni za poruszenie całego mechanizmu p o w r o t u do mitycznej praojczyzny, do raju. M o g ą stać się t a k ż e „ o f i a r a m i " swego p o w o ł a n i a , j a k m ó w i jedna z lekarek: Jest oczywiście taka kategoria ludzi [wśród c z ł o n k ó w Stowarzyszenia, J . D ] , którzy uważają, że my musimy to zrobić [tzn. p o m a g a ć , J.D.]. Dlaczego? Tego nie rozumiem. Ale oni tak myślą, że my jesteśmy zobowiązani. Skoro ona Polka, a on Polak, to znaczy Polska powinna o nim myśleć (śmiech!); (wyw. V ) . 3 1 32 33 Celem Stowarzyszenia „ P o l o n i a " „jest umacnianie i rozwijanie wieloaspek­ towych z w i ą z k ó w m i ę d z y Polakami żyjącymi w Gruzji, w Polsce i gdziekolwiek na świecie, okazywanie wszechstronnej pomocy Polakom w Gruzji i zaspo­ kojenie ich r ó ż n o r o d n y c h potrzeb (kulturalnych, naukowych, ekonomicznych, 3 1 Ludzie na prowincji, nie tylko polskiego pochodzenia, posługują się głównie gruzińskim, z rzadka znają rosyjski. 32 w 1 pracowały w Tbilisi trzy nauczycielki języka polskiego. M . Filina była jedną z niewielu osób tbiliskiej Polonii, utrzymujących stały, bezpośredni kontakt z Polską. r 3 3 �170 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Rye. 1. Przygotowanie do otwarcia Polskiego Centrum Edukacyjnego w Tbilisi. Trzecia z prawej założycielka ośrodka - Małgorzata Monika Pawlak, czwarty z lewej - pan Mikołaj Kozłowski, jego syn - drugi z lewej edukacyjnych i i n n y c h ) " (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 2). Potrzeby medyczne były najpilniejsze. B r a k i edukacyjne z a s p o k a j a ć m i a ł kurs j ę z y k a polskiego prowadzony przez p a n i ą Ałłę S a d o w s k ą - A l i o c h i n ę i byłą s t u d e n t k ę prof. M a r i i F i l i n y , M a ł g o r z a t ę M o n i k ę Pawlak-Szaraszenidze. Pani Pawlak jest d r u g ą w a ż n ą p o s t a c i ą ś r o d o w i s k a polonijnego w Tbilisi. W Gruzji znalazła się w 1983 г., jeszcze jako studentka warszawskiej polonistyki. W Tbilisi „ d a ł a się p o n i e ś ć głosowi serca", wyszła za m ą ż i została w Gruzji (Pawlak, 1997 s. 5). J a k ą p o s t a w ę reprezentuje pani M a ł g o r z a t a ? Bycie żoną Gruzina, to niełatwa sprawa, m ó w i ł a p a t r z ą c na zegarek, b ę d ą c j u ż mocno s p ó ź n i o n a do d o m u . W rozmowach z nami p o w t a r z a ł a , żebyśmy u w a ż a ł y na zaloty gruzińskich chłopców i nie daly się nimi zwieść . Polskę wspomina zawsze z rozrzewnieniem i o d w i e d z a j ą dość często. Idziesz w Warszawie ulicą, a wszyscy mają takie jasne włosy i niebieskie oczy! M o n i k a Pawlak jest w y s o k ą , j a s n ą b l o n d y n k ą , zatem na ulicy w Tbilisi nigdy nie pozostaje n i e z a u w a ż o n a . Często dystansuje się od tutejszego ś r o d o w i s k a , a wtedy - m ó w i ą c „ u nas" - m a na myśli rodzinne Podlasie, gdzie j u ż u p a t r z y ł a sobie „ p o l a n k ę na w i e c z n o ś ć " . Zostawiając sentymenty na boku działa niezwykle energicznie i chyba głównie za to jest ceniona przez w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . To bardzo bojowa kobieta - m ó w i ą 34 35 3 4 Pani A. Sadowska-Aliochina zmarła w 1997 r. (Filina, 1998 a, s. 7). Niestety, mimo zabiegów nie udało się przeprowadzić wywiadu z panią Pawlak. Wszystkie przytaczane wypowiedzi (jeśli nie stoi za nimi przypis bibliograficzny) pochodzą z notatek. 3 5 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 171 (wyw. X X I ) . D z i ę k i jej przedsiębiorczości p o w s t a ł w 1998 r. w Tbilisi n o w y o ś r o d e k polonijny - Polskie Centrum Edukacyjne (PCE). Oficjalne otwarcie p l a c ó w k i o d b y ł o się 2 p a ź d z i e r n i k a 1998 r. R o k później szkółka polskiego przy PCE liczyła ponad 120 u c z n i ó w w wieku szkolnym i 45 o s ó b d o r o s ł y c h . Nauczycielkami, p r ó c z pani Pawlak, są dwie absolwentki tbiliskiego uniwersyte­ tu: Irena Kaczarowa-Keskiull i L i i i Somchiszwili-Sobolewska. W programie zajęć PCE jest historia, geografia Polski i religia. „Uczniowie m a j ą też m o ż n o ś ć p o z n a ć bogate tradycje polskie, a co najważniejsze o d c z u w a ć s w ą więź z ojczyzną Sienkiewicza, Chopina, Mickiewicza" (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Pierwsza wzmianka w BSWP o Centrum M o n i k i Pawlak p o j a w i ł a się w p a ź d z i e r n i k u 1998 r. K r ó t k i tekst o koloniach dzieci tbiliskich w Jaśle napisany jest r ó w n i e ż w duchu „ m i t y c z n e g o p o w r o t u " : Wskrzeszając ducha polskości w tych dzieciach - pisze pani Pawlak - „oddaje [się] dług wobec tych, k t ó r z y żyjąc na zesłaniu i u m i e r a j ą c w obcej ziemi płacili najwyższą cenę za w a l k ę o w o l n o ś ć P o l s k i " (Pawlak 1998, s. 21). Ż e b y u w y p u k l i ć rolę PCE, i n a d a ć gruzińskiej Polonii wyrazistości, wiele spraw jest w wypowiedziach M . Pawlak upraszczanych, a zawiłe historie rodzin polskiego pochodzenia przedstawiane są w c z a r n o - b i a ł y m schemacie. „ D o p i e r o od niedawna - m ó w i w j e d n y m z pierwszych swoich w y w i a d ó w M . Pawlak - m o ż n a p r z y z n a w a ć się do swojej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Dawniej, wszystkim Polakom w Gruzji, do d o k u m e n t ó w wpisywano « R o s j a n i n » [...] C h o ć k i m jesteśmy wiedzieliśmy zawsze [...] Polacy są rozsiani po całej Gruzji. M i m o iż są tam j u ż od p ó ł t o r a wieku, to do dziś ich gruzińscy sąsiedzi na prowincji m ó w i ą o nas «priszelcy». Język polski z a n i k a ł ze strachu przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , a polskości wyrzekano się ś w i a d o m i e " (Pawlak 1997, s. 5). I dodaje gdzie indziej: „ T r z e b a jednak przeżyć t o wszystko, by zrozumieć co znaczy Centrum dla ludzi p o w r a c a j ą c y c h po latach do utraconej p o l s k o ś c i " (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Dzięki PCE tbiliscy „ P o l a c y " rzeczywiście m a j ą m o ż l i w o ś ć s p o t y k a ć się przy r ó ż n y c h okazjach, t a k ż e rocznic narodowych - 3 maja i 11 listopada. Pani M a ł g o r z a t a w p r o w a d z i ł a n i e k t ó r e świąteczne zwyczaje, wcześniej w Tbilisi nieznane albo zapomniane, j a k przygotowywanie święconki, czy dzielenie się jajkiem. Podtrzy­ muje też tradycje wigilijne. Właściwie nie ukrywa, że „ s p r o w a d z i ł a na p o l o n i j n ą d r o g ę " k i l k a , zwłaszcza m ł o d y c h , o s ó b . J e d n ą z nich jest nauczycielka j ę z y k a polskiego w PCE, L i i i Somchiszwili-Sobolewska , k t ó r a tak m ó w i o p o c z ą t ­ kach swoich k o n t a k t ó w z polskością: Byliśmy na drugim roku filologii i byly dwa języki [do wyboru - J.D.] polski i czeski. Pani Monika powiedziała, że skoro nazywam się Sobolewska, to muszę uczyć się polskiego (wyw. I X ) . Podobnie ukierunkowane są dzieci w PCE, w ś r ó d k t ó r y c h pani Pawlak cieszy się d u ż y m autorytetem. B ę d ą c w stałym kontakcie ze swoją r o d z i n ą i przyjaciółmi w kraju jest ona w Tbilisi o s o b ą o p i n i o t w ó r c z ą jeśli chodzi o „ s t a n d a r d y " współczesne­ go życia w Polsce. „ W utartej opinii - pisze A . Finkielkraut - należy widzieć [...] glebę, k t ó r ą się k a r m i myśl, zarzewie, ź r ó d ł o i m a t r y c ę myślenia [ . . . ] " 36 Sobolewska, to nazwisko panieńskie jej matki. �172 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA (Finkielkraut 1992, s. 15). „ U c z u c i a rozdarcie nie miewam/nie ginę w głębinie nieszczęścia" - pisze w wierszu z 1999 r. jeden z tbiliskich p o e t ó w (Chudziński 1999, s. 17). Zatem cel mitycznego p o w r o t u , za k t ó r y o d p o w i e d z i a l n o ś ć bierze r ó w n i e ż M . Pawlak, został w j a k i m ś stopniu osiągnięty? W 1999 r. u k a z a ł się pierwszy numer biuletynu PCE Kaukaska Polonia. Jest to pismo wydawane jednocześnie w polskiej i rosyjskiej wersji językowej, adresowane do polskiej w s p ó l n o t y na Zakaukaziu. Pismo j u ż o d pierwszych stron o d w o ł u j e się do symboli. N a o k ł a d c e pierwszego numeru - zarys Gruzji z flagą Polski u m i e s z c z o n ą przy nazwach dwunastu większych miast Gruzji. Symetrycznie w z g l ę d e m mapy rozrysowano O r ł a w koronie i „ C i o ł k a " Ponia­ towskich otoczonego czterema polami, na k t ó r y c h są dwa białe Orły i dwie Pogonie. C a ł o ś ć z w i e ń c z o n a jest k o r o n ą (jest to herb p a ń s t w a z czasów ostat­ niego k r ó l a P o l s k i ) . O d w o ł u j ą c się do symboliki I Rzeczypospolitej, t w ó r c y pisma d o w o d z ą implicite, że n a r ó d jest pojęciem pozaczasowym i ponadgeograficznym, jest „ m i t y c z n y m zatrzymaniem w czasie narodowej esencji", k t ó r e j sens nie jest o k r e ś l a n y j a k o p r a w i d ł o w o ś ć konwencjonalna, lecz natu­ ralna. „ M i t y c z n e j ą d r o k a ż d e g o narodu znajduje swój wyraz w narodowych symbolach, nacjonalistycznej poezji, muzyce, a t a k ż e utrwalonych j ę z y k o w y c h metaforach" (Burszta 1996, s. 88-89). U kresu Z S R R generacja p o z o s t a ł a p o emigrantach, zesłańcach i u c h o d ź c a c h polskich s t a n o w i ł a z b i o r o w o ś ć rozpoz­ n a w a l n ą głównie przez sentymenty, wynikające z tradycji historycznej i świa­ d o m o ś c i w s p ó l n e g o pochodzenia. Programowa asymilacja za czasów carskich, a n a s t ę p n i e programowa sowietyzacja przyczyniły się do przyjmowania wzo­ r ó w rosyjskich i radzieckich, a jednocześnie do selekcji i zmiany znaczenia e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej (Posern-Zieliński 1982, s. 66). Babcia - A n t o n i n a K r a w c z y ń s k a , m ó w i pani Koszut, zawsze bardzo lubiła robić mazurki [...] i ja od niej przejęłam. Też robię w domu... jeśli bym wiedziała wcześniej, że przyj­ dziecie zrobiłabym wam mazurek. Kiedy babcia robiła mazurki? - pytamy. Na Nowy Rok - odpowiada pani Koszut (wyw. I I ) . 3 7 38 P o w r ó t do p o l s k o ś c i m a p o l e g a ć na zbieraniu ocalałych symboli, wczyty­ w a n i u się w nie i nadawaniu i m nowych znaczeń. Mieszkający w Tbilisi p o t o m k o w i e P o l a k ó w chcą jednak p o w r a c a ć do starych znaczeń, dlatego że znany i m stereotyp k a ż e u t o ż s a m i a ć Polaka z k u l t u r ą w y s o k ą . Inaczej jest w przypadku Polonii w Stanach Zjednoczonych. Opisując z a a n g a ż o w a n i e etniczne trzeciej generacji Polonii a m e r y k a ń s k i e j , Aleksander Posern-Zieliński zwraca u w a g ę , że poszukiwanie nowych treści w dziedzictwie p r z o d k ó w z w i ą z a n e jest z chęcią zerwania z negatywnym stereotypem polonijnego getta, kojarzonego z prostactwem i zacofaniem (Posern-Zieliński 1982, s. 218). Symbol, j a k w i a d o m o , m a żywą i tajemniczą n a t u r ę , a proces jego interpre- 3 7 Fragment wiersza „Scherzo". Rodzina mieszkającego w południowej Gruzji Nodara Poniatowskiego jest członkiem Związku „Polonia", a od 1998 r. powołała do istnienia Związek Polaków Gruzji Południowej (Prześlakiewicz 1999). 3 8 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 173 tacji jest n i e s k o ń c z o n y . W biuletynie Kaukaska Polonia widzimy na zdjęciach dzieci t a ń c z ą c e poloneza w czasie spektaklu pt. „Bal w Tuchanowiczach" . N a stronach p o ś w i ę c o n y c h znanym Polakom przedstawiony jest a r t y k u ł 0 A d a m i e Mickiewiczu, k t ó r e g o nazwisko do dziś nosi jedna z mieszkających w Tbilisi rodzin. Wiele innych, symbolicznych dla polskiej historii nazwisk p o j a w i ł o się na liście c z ł o n k ó w z a r ó w n o „ P o l o n i i " , j a k i PCE. Są w ś r ó d nich: Sienkiewicz, Orzeszko, Kosowski-Kościuszko, Rodziewicz, matka jednej z człon­ k i ń n a z y w a ł a się P i ł s u d s k a (Filina 1995 b, s. 8). M i k o ł a j K o z ł o w s k i , historyk - amator, działacz Stowarzyszenia „ P o l o n i a " i PCE interesuje się spuścizną, k t ó r ą zostawili po sobie Polacy. Jak m ó w i - chciałby zgłębić, co stworzyli 39 1 przynieśli ze sobą do Gruzji Polacy na przestrzeni wieków, jak przeplata się historia Polski z historią Gruzji (wyw. X X I ) . W e d ł u g pana Kozłowskiego, bardzo w a ż n e jest przypominanie o tych Polakach, k t ó r z y mieli swój w k ł a d , m i ę d z y i n n y m i w r o z w ó j architektury w Gruzji, bo wszyscy ci ludzie byli bardzo wykształceni - mówi pan M i k o ł a j - byli przykładem, wzorem. Oni byli twórcami (wyw. X X I ) . Pan K o z ł o w s k i chciałby też, żeby k o n s e k w e n c j ą działalności polonijnej było nawiązanie stałej, bezpośredniej łączności z Polską. Żeby Polska strona mogła oprzeć się na Polakach, którzy mieszkają tutaj [...] A dla samych tutejszych Polaków najważniejsze jest, żeby przywrócić polskość (wyw. X I I ) , co m a p o l e g a ć przede wszystkim na nauce języka, by za jego p o ś r e d n i c t w e m n a b r a ć zrozumienia dla kultury polskiej i m i e ć w niej większy udział (Posern-Zieliński 1982, s. 54). D l a zdecydowanej części tbiliskiej „ P o l o n i i " językiem rodzinnym jest bowiem rosyjski. Co ja poradzę, że mnie tak wyuczyli rosyjskiego - żali się pani Brejnakowska (wyw. I I I ) . Ze znajomością polskiego jest bardzo s ł a b o , jednak d u ż y potencjał intelektualny dzieci - pisze M . Filina - budzi nadzieję na przyszłość (Filina 1998b, s. 9). D o r o ś l i , w większości nie znający polskiego, t a k ż e zaczęli się go uczyć. W Tbilisi istnieje jeszcze k i l k a innych u g r u p o w a ń polonijnych, p r ó c z Sto­ warzyszenia „ P o l o n i a " i PCE. W maju 1999 r. p o w s t a ł w s p ó ł p r a c u j ą c y z PCE i p a r a f i ą św. Piotra i P a w ł a - D o m Polski, ś w i a d o m i e nawiązujący do ist­ niejącej w latach 1906-1917 organizacji o tej samej nazwie. D o m Polski skupia 70 polskich rodzin (Po stu latach... 1999, s. 18). P r z e w o d n i c z ą c y m jego za­ r z ą d u jest pan A n a t o l K a ź b i e l e w s k i , k t ó r y w 1992 r. w s p ó ł o r g a n i z o w a ł z Aleksandrem Rusieckim d o ś ć elitarny K l u b G r u z i n ó w polskiego pochodze­ nia szlacheckiego ( W o ź n i a k 1996, s. 51). Pan Kaźbielewski uważa się za szlach­ cica - m ó w i ą ludzie, k t ó r z y się z n i m zetknęli (wyw. X I I I ) . Jak nam t ł u m a c z o ­ no, K l u b pana Rusieckiego wyłonił się z działającego przy D o m u Słowiańskim K l u b u Szlacheckiego (wyw. V ) . 40 J e d n ą z pierwszych imprez kulturalnych PCE była, odnotowana t a k ż e na ł a m a c h BSWP, wystawa malarstwa polskiego (Borawski 1999, s. 12). 3 9 Spektakl autorstwa B. Jedynak, redaktora kwartalnika Rota (Polonia Kaukaska 1999, s. 15). W wywiadzie z panem A. Kaźbielewskim stosowałam inną, zdawało mi się akceptowaną przez mojego rozmówcę pisownię jego nazwiska: Kazbilewski. 4 0 �174 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA M i ł o ś n i k ó w polskiej m u z y k i klasycznej zebrała natomiast w o k ó ł siebie, dzia­ łająca w PCE, pani M a r i n a Niezabitowska (Wieczór Chopina w PCE 1999, s. 17). W marcu 1999 r. c z ł o n k o w i e k o ł a wystąpili z koncertem chopinowskim. Podobnie z o s t a ł a uczczona w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u 150 rocznica śmierci k o m p o z y t o r a ( K r o n i k a życia polonijnego 1999, s. 17). Z drugiego numeru Polonii Kaukaskiej dowiadujemy się t a k ż e o powstaniu przy PCE O d d z i a ł u W s p ó ł p r a c y Kulturalno-Artystycznej M i ę d z y P o l s k ą a G r u z j ą (tamże). Biorąc p o d u w a g ę większe z a a n g a ż o w a n i e ś r o d o w i s k a w działalność kulturalnoo ś w i a t o w a niż religijną, m o ż n a p r z y w o ł a ć to, co powiedziano w obronie tzw. „ m s z y p ó ł k o w y c h " w Stanach Zjednoczonych: „ W i ę k s z o ś ć tego, co w y r a ż a « m u z y k a etniczna» m a bardziej modlitewny charakter, niż wiele m e a n d r ó w duchowych spotykanych w muzyce w s p ó ł c z e s n e j " (Rokicki, 1994, s. 379). Jak inaczej, niż przez mistyczno-religijny o d b i ó r muzyki, w y t ł u m a c z y ć to, że w czasie jednej z wizyt u pani M . Niezabitowskiej, gdy gospodyni z p e ł n ą p a s j ą z a g r a ł a nam poloneza Chopina, m u s i a ł a go zaraz p r z e r w a ć z p o w o d u wielkiego wzruszenia. O Polsce, w której była pierwszy raz dopiero w 1999 r. pani M a r i n a w y r a ż a się z wielką t ę s k n o t ą . - O d dzieciństwa wszystko co było polskie w jej rodzinie zbierało się w niej - m ó w i (wyw. X I I I ) . Dlatego sama, m a j ą c j u ż w n u k i , p o s t a n o w i ł a n a u c z y ć się j ę z y k a polskiego: Jeśli ja nie przywróciłabym [języka] to po mnie kto? A tak, teraz wnuczek już uczy się. M . Niezabitowska (po m ę ż u jest - Gzijadze, lecz nosi nazwisko panieńskie) nie m a braci i dlatego chciałaby za z g o d ą w n u k a p r z e k a z a ć m u swoje p a n i e ń s k i e nazwisko: Bo tam daleko [jest] moja historyczna ojczyzna i o niej ja zawsze myślę i pamiętam, tak? Jakie wysokie słowa? To nie ja, to moja dusza [...] Ja mówię, że jeśli ja nie zdążę przed śmiercią pojechać do Polski, to po śmierci moja dusza [tam] poleci (wyw. X I I I ) . 41 P a m i ę ć m o ż e w y r a ż a ć się w micie i historii, ale t a k ż e w nostalgii (Sikora 1994, s. 113). Sam wyraz nostalgia pochodzi z j ę z y k a n o w o ł a c i ń s k i e g o : nostos o z n a c z a ł o p o w r ó t , algos - cierpienie. Pierwotny jego sens oznaczał silne prag­ nienie ujrzenia ojczyzny „ U c z u c i e nostalgii - pisze W . Burszta - o d n o s i ł o b y się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili d o s t ę p n e " (Burszta 1996, s. 97). W czasie m o i c h b a d a ń w T b i l i s i o d n i o s ł a m w r a ż e n i e , że po 1991 r o k u poruszyły się wszystkie po­ wstrzymywane przez system sowiecki mechanizmy pamięci, „ K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i przekształca doświadczenie, raczej destyluje przeszłość niż 4 2 4 1 W „ruch półkowy" (w którego ramach w latach siedemdziesiątych pojawiły się również i „msze półkowe") zaangażowani są głównie ludzie z trzeciej i czwartej generacji potomków chłopskiej fali imigracyjnej z końca X I X i pierwszych dziesięcioleci X X w. Przedstawicielami „pozornej kultury Poloneza" są emigranci powojenni większość inteligencji polonijnej. Stanowią oni opozycję w stosunku do „rzeczywistej kultury polki" (Rokicki 1994, s. 371-372). Od dawna nostalgia „rozpleniła swój sens" - pisze W. Burszta - Utraciła charakter jed­ nostkowy, zaczęła obejmować całe grupy, pokolenia ludzi i nie chodzi tu o generacje wewnątrz jednego społeczeństwa lecz „formację w wymiarze globalnym". Nostalgia stała się także pożądaną wartością, modą, retro (Burszta 1996, s. 97). 4 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 175 o d z w i e r c i e d l a j ą b e z p o ś r e d n i o " - pisał D a v i d Lowenthal (cyt. za: Sikora 1994, s. 113). O ile bardziej jest to prawdziwe wobec tych „ m e c h a n i z m ó w " , k t ó r e poszły w ruch z o g r o m n ą szybkością n a d r a b i a j ą c wieloletnie zaległości. M o c n o przetrzebione zostały przez ostatnie dziesięciolecia zbiory słów i p r z e d m i o t ó w . Te, k t ó r e ocalały, j a k prawdziwe talizmany p r z y n o s z ą szczęście, c h r o n i ą od złej przygody kompletnego zagubienia. Reiner M a r i a Rilke pisał: To co w nas śpi, czuwa w rzeczach, z nich śledzą nas pociemniałe oczy i długo towarzyszą naszym gestom: gdy rzeczy trwają, my szukamy trwania. (Nocą 2 grudnia 1899; Rilke 1976, s. 10). W p r ó b a c h odnajdywania się w „ p o r a d z i e c k i e j " rzeczywistości p o m a g a j ą z a p a m i ę t a n e nazwy miejscowości, z k t ó r y c h pochodzili przodkowie: Z a m o ś ć , Siłowierzba, Tuchlin, Białystok, K r a k ó w , Warszawa. Brańszczyk? To chyba gdzieś koło Krakowa? - pyta pani Brejnakowska. M ó w i m y , że to na wschodzie Polski. Odnajdujemy na mapie Podlasie. T o tam. Wzruszona przypomina sobie j a k ojciec chwalił u r o d ę rodzinnych okolic. Razem z nazwami miejscowości, rzucane są - j a k stare miedziaki - nazwiska znanych, a bezpotomnie w y m a r ł y c h r o d ó w . Wspominani są ludzie, k t ó r z y stąd wyjechali i słuch po nich zaginął. Pytano nas, czy b r z m i ą po polsku nazwiska do dzisiaj u ż y w a n e : Felkin, to polskie nazwisko? . Z a c h o w a ł y się zdjęcia: Ja pani fotografię [teścia] pokażę - m ó w i ż o n a p. L u d w i k a Zakryszewskiego - Nie znałam go, ale bardzo go lubię. Nie wiem dlaczego (wyw. V I I I ) . Ojciec pani Reginy K w i t e k u t r z y m y w a ł j a k i ś czas k o r e s p o n d e n c j ę z krewnymi w Polsce. P a t r z ą c na p r z y s ł a n ą fotografię jednej z kuzynek m ó w i ł : Ty bardzo jesteś podobna do niej, Regina (wyw. X V I ) . W k i l k u domach (u pani Koszut, u pani Kołusowskiej) wiszą obrazy M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Z a c h o w a ł y się książki, najczęściej klasyka literatury - Sienkiewicz, Mickiewicz, Słowacki, Ż e r o m s k i , a t a k ż e „ d a m s k a beletrystyka", jak m ó w i M . Filina, w s p o m i n a j ą c czytywaną przez babcię Złotą perełkę. W ś r ó d p a m i ą t e k są modlitewniki, korespondencja d z i a d k ó w , rodziców. Listy zawierały niekiedy przestrogę, testament: Na pamiątkę daję Ci trzy warunki: [żyj?] skrom­ nie kochaj Boga i Ojczyznę a nie zapomnij o mnie. Brejnakowski. W Tuchlinie, poczta Brańszczyk nad Bugiem (wyw. I I I ) . Pani Felkin p a m i ę t a stojące przy tbiliskim d o m u swojego stryjecznego dziadka ogromne drewniane [półokrągłe] wrota, w polskim stylu (wyw. X V I I I ) . D l a niej przeszłość z a c h o w a ł a się w jej w ł a s n y m d o m u , w y b u d o w a n y m w 1841 r. na ziemi, k t ó r a była w y k u p i o n a przez jej polskich p r z o d k ó w służących w armii carskiej - j a k m ó w i pani Tatiana. A w d o m u nic nie bylo [od tamtych czasów] zmieniane. Z p a m i ą t e k po dziadku została laska inkrustowana srebrem (wyw. X V I I I ) . 43 4 3 Nic nam to nazwisko nie mówiło, nawet trudno było powiedzieć czy jest polskie. Potem sprawdziłam, że według wydanego w 1993 r. Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych, jest pięć osób w b. woj. siedleckim o nazwisku Felkin. �176 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Ryc. 2. Wnętrze kościoła rzymsko-katolickiego św. apostołów Piotra i Pawła w tbiliskiej dzielnicy Kuki W u t r z y m y w a n i u lub odtwarzaniu polskiej t o ż s a m o ś c i etnicznej w rodzi­ nach interetnicznych d u ż e znaczenie m ó g ł m i e ć pozytywny stereotyp Polaka w Gruzji, ale t a k ż e ogromna rola rodziny w przekazywaniu tradycji i w a r t o ś c i . Stolicę Gruzji zamieszkuje dziś ponad m i l i o n dwieście o s ó b (Furier 1993, s. 23). Stowarzyszenie „ P o l o n i a " łącznie z PCE i „ K l u b e m P o l s k i m " zrzeszają o k o ł o tysiąca d o r o s ł y c h o s ó b . Prezesowa „ P o l o n i i " m ó w i - wydaje się, że co dwudziesty Gruzin miał babcię Polkę i dodaje ze śmiechem, że to jakby taki bon ton przyznawać się do polskich korzeni (Filina 1995 b, s. 8; w y w . V ) . W y m i e n i a też rodziny o gruzińskich nazwiskach, w k t ó r y c h z a c h o w a ł się język i p a m i ę ć o polskich przodkach. D o takich należy m i ę d z y innymi rodzina Wacznadze, rodzina Eugeniusza Maczawariani, muzykologa, k t ó r y m a b a b c i ę K o z ł o w s k ą , lekarza Grzegorza Awaliszwili (Filina 1995 b, s. 8). P r ó c z p o l s k o - g r u z i ń s k i c h sporo jest rodzin z m a ł ż e ń s t w g r u z i ń s k o - o r m i a ń s k i c h , gruzińsko-rosyjskich, p o l s k o - o r m i a ń s k i c h , polsko-rosyjskich i innych. W moim synu płynie siedem krwi - m ó w i pani Koszut, wyliczając kolejno p r z o d k ó w francuskich, niemiec­ kich, włoskich, polskich, czeskich, węgierskich i gruzińskich (wyw. I I ) . 4 4 W działalność Stowarzyszenia i PCE angażują się osoby nieznające języ­ ka, a k t ó r y c h t y l k o przodkowie p o kądzieli byli Polakami. Pani Natalia Dane szacunkowe. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 177 K o ł b a c h i d z e jest G r u z i n k ą , aktywnie działa w Stowarzyszeniu, chce się sama i c ó r k ę uczyć polskiego. Jej babcia n a z y w a ł a się Wojakowska (wyw. X I I ) . G d y w p a ź d z i e r n i k u 1996 r. p o w s t a ł a s z k ó ł k a j ę z y k a polskiego przy Stowarzysze­ n i u „ P o l o n i a " , to zazwyczaj właśnie babcie p r z y p r o w a d z a ł y na lekcje swoje w n u k i (Pawlak 1997, s. 5). W określaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej pana K o z ł o w ­ skiego i jego siostry Ireny d u ż e znaczenie m i a ł a babcia Rozalia Siemionko. Gdyby nie ona - przyznaje pani Irena - nie mielibyśmy żadnych kontaktów i świadomości polskości (wyw. I ) . W historiach rodzinnych taki schemat po­ w t a r z a ł się często. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za przekazywanie tradycji rodzinnej, polskiej czy jakiejkolwiek innej, obarczane są w świadomości naszych roz­ m ó w c ó w m a t k a lub babka. Podobnie jest z w y z n a w a n ą religią i o b r z ą d k i e m - to kobieta decyduje. Zgodnie z t y m , pan K o z ł o w s k i , zapytany k i m czują się jego synowie, odpowiada, że sami zadecydują gdy d o r o s n ą , p o n i e w a ż jego ż o n a jest R o s j a n k ą (wyw. X I I ) . Starszy syn, k t ó r y jest uczniem P C E , b r a ł u d z i a ł w wyjazdach wakacyjnych do Polski i u w a ż a się za Polaka (ankieta przeprowadzona w PCE). W rodzinach o polskich nazwiskach, gdzie m a t k a była G r u z i n k ą , bardzo często m ó w i się dziś wyłącznie po gruzińsku - twierdzi pan K o z ł o w s k i , wymie­ niając rodziny Trypolskich, Cytryckich z Pasanauri i Jankowskich (wyw. X I I ) . M . F i l i n a dorzuca do tej (niepełnej przecież) listy nazwiska Sobczyńskich, Zimblickich, Gajos-Mickiewiczów. W tych domach nie z a c h o w a ł się j ę z y k polski (wyw. V ) . Jednak rodziny te są w Stowarzyszeniu „ P o l o n i a " . D z i ś m o ż n a samemu d e c y d o w a ć o swojej n a r o d o w o ś c i : To czysta demokra­ cja, która przyszła do Gruzji - śmieje się pan K o z ł o w s k i . Jest u nas [w PCE - J.D.] Kuczkowska ' , [...] [której] ojciec jest Gruzinem i ona powinna była pójść do gruzińskiej szkoły i poszła [...] A chodzi [jednocześnie] do kościoła i śpiewa rosyjskie pieśni, i łacińskie, i polskie (wyw. X I I ) . Trzeba, żeby gruzińska Polonia m i a ł a swój w ł a s n y wyraz - k ł o p o c z e się jeden z naszych tbiliskich r o z m ó w c ó w (wyw. X I I ) . Myślę, że m ó g ł b y o d n a l e ź ć ó w szczególny rys tbiliskiego ś r o d o w i s k a j u ż dziś, bo - j a k u p r z e d z a ł a nas m i e s z k a j ą c a o d p o k o l e ń w Tbilisi pani Koszut - niezależnie co by o sobie mówili ci, z którymi rozmawiacie, ci ,,Polacy", oni są przede wszystkim związani z tym miastem, oni są z Tbilisi (wyw. I I ) . 4 5 PODSUMOWANIE Pozytywny stereotyp Polaka funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w z d e c y d o w a ł o skali zainteresowania m i e s z k a ń c ó w Tbilisi p o l s k ą przeszłością w ł a s n y c h r o ­ dzin, a co za t y m idzie o liczebności polonijnych o ś r o d k ó w p o w s t a j ą c y c h w ostatniej dekadzie w stolicy Gruzji. 4 5 Nazwisko Kuczkowska jest zapewne odziedziczone po kądzieli, a używane jako „znak rozpoznawczy" polskości. �178 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Ó w stereotyp t w o r z y ł się przede wszystkim na przestrzeni X I X i X X w . Z n a j o m o ś ć tbiliskich organizacji polonijnych działających w t a m t y m okresie, wydanie k i l k u n u m e r ó w Tygodnika Polskiego, pozwala sądzić, że nie brako­ w a ł o w ś r ó d miejscowej diaspory ludzi światłych, wrażliwych i z a a n g a ż o w a ­ nych w p r a c ę społeczną. N i e b r a k o w a ł o też w ś r ó d e m i g r a n t ó w z ziem polskich i ich p o t o m k ó w ludzi szczerze oddanych pracy w Gruzji - nowej ojczyźnie pozbawionej niepodległości, j a k ówczesna Polska. W czasach stalinizmu i p ó ź ­ niejszych, aż do rozpadu Z S R R , w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Gruzji przechowywany był pozytywny stereotyp Polaka, a w wielu rodzinach - polski sentyment, przez p a m i ę ć s c h o d z ą c ą w głąb historii rodzinnych po mieczu lub po kądzieli. Obywatelem niepodległej Gruzji po 1991 r. m o ż e być każdy mieszkaniec byłej gruzińskiej republiki Z S R R . W nowych dokumentach nie m a miejsca na deklarowanie narodowości. Te dzieci, których przynajmniej jedno z rodziców jest Gruzinem, m a j ą obowiązek uczyć się gruzińskiego, pozostałe m o g ą uczęszczać do ciągle działających szkół rosyjskich. C i , k t ó r y m trudno jednoznacznie określić swoją etniczną t o ż s a m o ś ć , p o w o ł u j ą się najpierw na swoje związki z miastem i j ę z y k i e m rosyjskim. W ś r ó d rosyjskojęzycznej części społeczności Tbilisi, po rozpadzie Z S R R , zaistniała potrzeba określenia swojej t o ż s a m o ś c i . N i e k t ó r z y budują j ą odwołując się do pamięci o polskiej, choćby zamierzchłej historii swojej rodziny. P a m i ę ć o tęsknocie do Polski r o d z i c ó w i d z i a d k ó w , ich t r u d n o ś c i a c h związanych z powrotem do kraju pozostaje motorem działania dzieci i w n u k ó w . Rekonstrukcje polskiej t o ż s a m o ś c i d o k o n u j ą się jednocześnie na podstawie sentymentu, znanego stereotypu oraz nowych elementów, pojawiających się dzięki opiniotwórcom, „ m a g o m " , to jest liderom poszczególnych o ś r o d k ó w polonijnych. Dziś w stolicy Gruzji istnieje ich k i l k a . Pewna grupa społeczników, charyzmaty­ k ó w , d o m o r o s ł y c h historyków gromadzi w o k ó ł siebie ludzi tego - diachřonicznie rzecz b i o r ą c - wieloetnicznego ś r o d o w i s k a . Sposoby i cel d z i a ł a n i a poszczegól­ nych u g r u p o w a ń wzajemnie się wykluczają lub k o n k u r u j ą ze s o b ą . 4 6 N i e dla wszystkich miejscowych „ P o l a k ó w " punktem wyjścia do odtwarza­ nia „ p o l s k o ś c i " jest ten sam moment historyczny. R ó ż n i e u k ł a d a ł y się dzieje poszczególnych rodzin, ich sytuacja społeczna i materialna. Poza t y m , że byli to głównie wierni K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego, trudno jednoznacznie określić tutejszą P o l o n i ę z p r z e ł o m u X I X i X X w . Niejednorodne jest i dzisiejsze, badane m . i n . przeze mnie i moje k o l e ż a n k i ś r o d o w i s k o . W Tbilisi, w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w o polskim pochodzeniu, są t a k ż e tacy ludzie, k t ó r z y p o c z ą t k o w o nie chcieli włączać się w organizacje polonijne. Jednak wraz z rozpadem Z S R R utracili grunt materialnej stabilizacji, tak j a k inni m i e s z k a ń c ó w Gruzji. Powsta­ j ą c e w latach dziewięćdziesiątych organizacje polonijne, zwłaszcza Stowarzysze­ nie „ P o l o n i a " , ofiarowały pomoc, stwarzając m o ż l i w o ś ć przeżycia najtrudniej­ szego okresu. W i e l u m i e s z k a ń c ó w Tbilisi - p o w o ł u j ą c się na swoich polskich 4 7 4 6 Tak jak w 1918 r. poróżnionych rodaków pogodził na moment przejazd przez Tbilisi oddziału armii polskiej, tak pod koniec wieku przyczynkiem do pojednania mogła być wizyta papieża. Bardzo ciekawie o starej gruzińskiej Polonii pisze prof. Andrzej Woźniak (patrz literatura). 4 7 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 179 a n t e n a t ó w - s k o r z y s t a ł o z tej pomocy. Takie „ ł a t w e p o w r o t y do p o l s k o ś c i " są dla n i e k t ó r y c h solą w oku. Nie jest to bowiem postawa, k t ó r ą m o ż n a się szczycić, a j e d n o c z e ś n i e niweczy ona stereotyp Polaka - dumnego, p e ł n e g o godności, dla k t ó r e g o najważniejsze są ojczyzna i wiara, a nie sprawy material­ ne. R o s n ą c a z r o k u na r o k liczba c z ł o n k ó w Stowarzyszenia „ P o l o n i a " m i a ł a świadczyć przecież przede wszystkim o t y m , że te w a r t o ś c i , zawierające się p o d pojęciem „ p o l s k o ś c i " , p r z e t r z y m a ł y czas komunizmu. D l a pana K o z ł o w s k i e g o , jednego z tbiliskich działaczy polonijnych, „ p r a c a u podstaw" w badanym przeze mnie ś r o d o w i s k u ma p o l e g a ć na przywróceniu ducha polskiego, nie po to, by wracać do Polski, ale żeby ożywić ducha przez przywrócenie tego wszystkiego, co było zakazane za Sowietów. Język, wyjazdy, kontakty listowne. Polskie diaspory - m ó w i pan M i k o ł a j - różnią się między sobą. Trzeba, żeby Polonia gruzińska miała swój własny wyraz (wyw. X I I ) . Rekonstruowane ś r o d o w i s k o „ p o l s k i e " inspiruje się t y m , co zostało zachowa­ ne w p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , rodzin. Czerpie, c h o ć b y p o d ś w i a d o m i e , w a r t o ś c i z z a s o b ó w k u l t u r y gruzińskiej, z k o l o r y t u tbiliskiego, gdzie p o w s t a ł i f u n k c j o n o w a ł pozytywny, j a k d o t ą d , stereotyp Polaka. LITERATURA A j waz j a n A. 1977, Tyfliskie wywieszki, [w:] Antologia opowiadań radzieckich, Warszawa, s. 415^20. A m i r a d ż i b i H. 1996, Słodkie życie księżniczki, Warszawa. - 1997, Bolszewicy pragnęli miłości, Pro Georgia, t. VI, s. 58-66*. - „Bal w Tuchanowiczach", 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Eduka­ cyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 15. B a r a n o w s k i В., B a r a n o w s k i K . 1987, Historia Gruzji, Wrocław. B e r s on (Otmar) J. 1935, Minus Moskwa (Wołga-Kaukaz-Krym), Warszawa. B o r a w s k i P. 1993, Gruzja. Polacy w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 20, s. 10-11. - 1999, Gruzja. Wystawa malarstwa polskiego w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska, nr 8, s. 12. B u r s z t a W. J. 1996, Nostalgia i mit, albo o mechanizmie powrotu, [w:] Czytanie Kultury. Pięć szkiców, Łódź, s. 183-196. C h m i e l e c k i ks. T . T . 1998, Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. C h u c i s v i l i G . 1983, Tbilisi cerez veka i gody, Tbilisi. C h u d z i ń s k i J. 1999, Scherzo, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 17. D u m b a d z e N. 1988, Prawo wieczności, Warszawa. D u s z e n k o K . 1995, Polak i Polka w oczach Rosjan, [w:] Narody i Stereotypy, T. Walas (red.), Kraków, s. 158-164. F i l i n a M . 1995a, List od Polaków z Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 2. * „Pro Georgia" jest pismem Towarzystwa Gruzińsko-Polskiego z siedzibą w Łodzi. Zawiera (wskazane jest to w podtytule) prace i materiały do dziejów polsko-gruzińskich. Po ukazaniu się ostatniego, ósmego, numeru pisma działalność Towarzystwa została praktycznie zawieszona. �180 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA - 1995 b, Polacy w Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 8-9. - 1996b, Dary serca, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 6. - 1998 a, Gruzja. Polska choinka, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 3, War­ szawa, s. 7-8. - 1998b, Gruzja. Polacy z gruzińskiej wioski, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 19-21. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochab, Warszawa. F u r i er A. 1993, Gruzja i Gruzini, Sprawy Narodowościowe Seria nowa, t. II, z. 2(3), s. 23-29. - 1998, Józef Chodźko -mierniczy Kaukazu, Przegląd Wschodni, t. IV, z. 4 (16), s. 819-851. I n g i ot M . 1994, Kaukaska grupa poetów, [w:] Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa, 1.1, s. 433. J a g i e l s k i W. 1994, Dobre miejsce do umierania, Poznań. K a b a k o w A. 1998, Kaukaz nie ma dokąd odejść, Gazeta Wyborcza, 17-18 stycznia, s. 14-16. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa. Kronika życia polonijnego 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji ml, Tbilisi, s. 16-17. K v i r k v e l i j a Т. 1969, Tbilisi, Moskwa, seria - goroda SSSR. M ą d z i k M . 1987, Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. M i ł o s z o w i e G . i A. 1979, Kaukaz, Warszawa. M o s k v i č G . b.d.w., Ilustrirovannyj praktičeskij putevoditel' po Kavkazu, S. Pietierburg 1888-1914, s. 230. Otwarcie szkoły, 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 14. P a u s t o w s k i K . 1962, Skok na południe, Warszawa. P a w l a k M . 1997, To nie był los, Echo Podlasia, nr 32(335), s. 5. - 1998, Gruzja. Lato w Polsce, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 10, s. 20-21. Polskie dzieci witają Wielkanoc, 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyj­ nego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 16. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej, Wrocław. Po stu latach..., 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 18. P r z e ś l a k i e w i c z P. 1999, Między mitem a ideą. O budowaniu polskiej tożsamości przez miesz­ kańców Gruzji Południowej, Warszawa. Praca magisterska dostępna w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Regards sur la culture géorgienne, Printemps 1998 - printems 1999, Une anněe culturelle de la Georgie en France, France, A F F A , Minister des Affaires Etrangeres (b.m.w.). R i l k e R . M . 1976, Wiersze, wybór i przekład В. Antochewicz, Wrocław. R oki c k i J. 1994, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, [w:] Kultura skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum nau­ kowego, Warszawa, s. 369-383. Si k i r y c k i I . 1969, Z notatnika Kaukaskiego, [w:] Podróże do trzech czasów, Łódź, s. 223-262. S i k o r a S. 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografie i mit. Polska Sztuka Ludowa Konteksty, 1/2, s. 113-121. Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, 1993, [Pod hasłem:] Felkin, t. 3, Kraków. Step an o w T. b.d.w., Tbilisi. Légendes et realitě, Editions de Г Agence de Presse Novosti, Moscou. Tbilisi. Stolica Gruzinskoj Sovetskoj Socjalističeskoj Respubliki, 1972, Tbilisi. Ustav Sodružestvapolaków Gruzii ,,Polonia", b.d.w., projekt. Wieczór Chopina w P C E , 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 17. W o ź n i a k A. 1996, Polacy w Republice Gruzji, Pro Geogia, t. V, s. 50-53. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 181 J U S T Y N A DOBOSZYŃSKA TBILISI - T H E " L I T T L E H O M E L A N D " O F T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A Summary The term "little homeland" has become extremely popular within the recent decade although it is not accepted by everybody. Those who define homeland associating it with great cultural community deeply rooted in common history (which is right, indeed) reject the notion "small homeland" as interally contradictory. Why should I still stick to it? Because the notion seems well applicable to particular communities defined in historical, ethnic and geographical terms which join together into a bigger community, the Homeland in its proper sense. In the centralized political and social system of the Soviet Union but also in communist Poland "little homeland", i.e. local community life could not be exposed. There were places, however, in the Soviet Union too, which were surrounded with legends, wrapped in special atmosphere. Tbilisi belonged to such places. The town was promoted as the capital. At the same time it was vibrant with life of past generations. For centuries Tbilisi had attracted people of various national background. Elements of their culture merged with the indigenous Georgian ones. Poles were among those immigrants as well. Some of them remained in Georgia after the World War I and shared the vicissitudes of the population under communist regime. Now, more than a decade after the collapse of the Soviet empire both the Georgians and other ethnic groups living in that country are burdened with something which is sometimes named "Sovietness" - a specific complex of attitudes, patterns of behaviour and mental structures. Among the population of Tbilisi the proportion of educated people has always been consider­ able, which is typical for capital towns. There are also many educated people among those whose ancestors arrived from Poland long time ago. They are still conscious of their roots. The language they use at home, however, is mainly Russian. Political transformations of the recent decade brought about the revival of national identities within the former empire. I assume that Tbilisi has the symbolic meaning of "little homeland" for all its residents who share common history, common experiences. It is a "homely", familiar place. On the other hand each of the groups varying in their origins might refer to its own history which, in many cases used to be banned and concealed under communism. Nowadays some of those histories are being rediscovered, some of them reluctantly revealed, accepted in various ways. They make up culture and everyday life of Tbilisi. In my research I focused on the cultural and social changes there. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2436eae13783dda9239e0c706f4f93c0.pdf cb8fee90ea208fdb4e6ba76263170874 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource folklor ludowy teatr lalkowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4500 Title A name given to the resource Teatr lalek a folklor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.109-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 7. Scena wystawiane Henryk adoracji w Teatrze współcześnie. początku L A L E swego istnienia równolegle z w t y msamytm zasadzie wienia teatrem d l atej samej żywego Pierwszy repertuarem w W dziejach połowie znamy ną), z dziejów Myśl 2 nice między pracach w w — naszej epo­ „dla dzieci". zwrócił stwierdzał tea­ Magnin fazy, hieratyczną które (kościel­ popularną które spowodowały Magnin, d o sztuki (ludową); znamy z sami lalek stylu tradycyjnym a przede teatr tych wszystkim starano lub lalka Możemy aktora. zestawienie teatru lalek n i e m a między jedną z potwierdzeń. lalek w i teatru żywego nimi odmian naszych Fakt jako cech istotnych sztuki a t e n zachęca sztuk szczególnie wożytnych, elementów aktora różnic, znajduje skła­ dowiodłoby, że t e a t r Teza lalek Magnina, coraz więcej Warto skutkami obrzędach ewolucję teatru l a ­ j a k teatr Egiptu. Wraz lalkarza żywego antycznej iz t y m i w kierunku tuarze Grecji obrzędami sztuki mime- brały udział siebie ny w którą który Lalki pokazach o tego typu życie. podejrzenie on w współczesny: W d o spojrzenia na dzieje uwzględnieniem sztuki teatralnej w ogóle. Przedstawienia jako t e n sposób swoich walki lalkowe zresztą występach i działań wyprzedziły mimu reper­ staro­ m a własne, sprowadzał Z drugiej temat rycerzy w . która czarów. wojenne wręcz 6 sztukę istotę, przed­ d o czasów n o ­ erotyczne X V I I w . o uprawianie erotycznym, rodzaje przetrwały kontynuował przygody zaś t o w a ­ programach, charakterze skomorochów traktował jego Niektóre pokazywał aktorzy, w y ­ n a pewno j a k n p .przedstawienia Lalkę znamy n a ­ je wychodzili i satyrycznym. średniowiecza podjął (Potheinos), przed 5 rosyjskich tajemnicze antyczne m i m u w e wszystkich lalkowych żytnego. że lalki Eurypidesa . teatrowi sztuk teatralnej. czasach, na fragment i d l a dzieci. tragedii. J a k się w y d a j e , skene, parodystycznym M i m pobieżne szczególnie nazwisko konawcy pięknych, znaną w przypuszczać, tej samej rzyszyły go za m a r ­ źródła przedstawieniach stawień l u b uważały które żywego genezie ten, podobnie starożytnego ogólniejsze zaś, Prace teatru R o d teatru nad ewentualnymi poświęconej że teatr przeszła róż­ cechy O tycznej. na przed­ L się n a d p r z y c z y n a m i , tego się literatury m a swoje nawet wet w K teatru lalek przeznaczenie zastanowić dowodzi, aktora, 1. p o ł . się podkreślić klasyfikacji lalek żywego L zjawisk. 4 George W oddzielenie Przegląd lek O też do zastanowienia i również teatru akcentowali teatrem j e j wyróżniki. przez rozwinięcia. lalkarze i poświęcone aktora w następnie F Zachęca przedsta­ w A się 3 teatru Przedstawienie К sztuki . dowych jest nawet przeważnie Nawet że Liege. się aktora artystycznych, t y m prace pomijały gines problemy, teoretycznych, lalki dawał te same i się szerszego teatrem sięwzięciach szczególne — „dużego": ta, popularyzowana stulecia i przynależność (dworską) żywego rozwijał Posługiwał wyłącznie bowiem teatru , n i e doczekała naszego a jego te same dramatycznego lalek Charles X I Xw . — odnajdujemy odnajdujemy W jego arystokratyczną Sand prawie historyk teatru lalek, n a oczywistą tralnej. teatr aktora. publiczności. 'Dopiero ce został o n p r z e z n a c z o n y uwagę F. Pineta, Jurkowski T E A T R Od Lalek ze na stro­ całkowicie szczególnym oblężniczych . o kilka 7 stuleci sztu- 109 �ki, poświęcone żywego cerski do przygodzie aktora. stał I się naszych tak od specjalnością czasów lalkarzy sycylijskich tych już teraz oraz popularnej wienia nie te przyznają oczywiście 110 w i teatru postaci lalek i naiwnych belgijskich, w rycerskich Ariosta Dziś folkloryści misteria. i teatrolodzy ludowy, 8 i opar­ Tassa przedsta­ co lalki w dramacie który na ludowego misterium wśród w teatrze z teatrem stawień kom. ściach Z czasem władz l u b co jednak je lalek, m. in. w Kuba 9 o zadomowieniu z drugiej zaś Anglii. Przekąska , się o błaz­ związkach popularnym. religijnych, czynili kościele, błazen strony lalkarzy nacisku płochym w nich z jednej Zainteresowanie rezultatem obejmował już się świadczy ciwnych spotykamy liturgicznym — Znajdował zgod­ . średniowiecznych Pierwsze się przedstawień przedstawień, charakter ry­ zachował przygodowej. wyraźnie teatrach repertuar literaturze lalkarzy i grane na poematach mają Repertuar rycerskiej, samego początku dla gorsza lalkarze choć misterium kościelnych w przedmiotem i było nieobyozajnym nabrali serca parodii. prze­ rozryw­ dla sprzyjających swoich m. in. świeckich, przed­ okoliczno­ �П. 2. Plan mansjonów Eet'eem, nego mansjonu do drugiego. II. Lalkami wystawiano misteriów się w się bliczności ponad na przede i to Boże z granymi że bez przerwy i te one Szczególnie chwili obecnej. nionej: intermediów staci, te się a z do jeszcze W w znacznie ograniczona niektórych rewię epoki czy innych do przedstawień o charakterze pots-pou'wis, w fragmentów znajdowały gmenty innych wiskiem skich misteryjnych (misterium rozwojowe. że kiego W w się nik. „żywe") ona widowiska teatrze jak diantów. polska w właściwością satyrycznego komedii opera — szopki w swój wpływały na lalkowy to Lalka wanym. kościelne ne przez bywała Zakazy i wielokrotnie przedstawień, świeckie, przeoczenie. pomijały Również aktorem... słynna tradycji teatrze komedia Poeci każdym we komedii kraju miał popularnych bo­ inne a w jak szczególną Europy. bohatera miejscowemu znana parody- lalkowa, Była popular­ imię. Poliszynelem, Pietruszką, i jej krajów udziałem Francji Rosji komedii teatru i dell'arte angielskich właśnie Woltje, W we Anglii Włoszech Niemczech swoje bohaterowi imie­ ta miała Kasperle, także Franza sobie i swoją postać komedii ironicznych w rzył własną przez w ł a d z e . ™> d a zapew-'.^szosci . Był to typowy lalkowych monopolistyczne, *!?wpływem stylu postać komedii zastąpił liczna 1 3 1 2 i Sanda Sanda. obdarzył go dla niego romantycznym. bohatera literacką Maurice'a , i napisał stwo­ Balandar- występujący pod dell'arte. O s t a t n i m - o g n i w e m do­ wiele Sand popularnego pisanych ro­ Lafleur, . kontynuację Kasperla, mieszczuch, sztuk ich i m także Kaśparek Pocciego Larifari lalki, który postacie Hanswurst, popularnych, takich jak datkowym imieniem zaś towarzyszyły komediantów: Towarzyszyła Tchantches sztuk upodobał wydawane 4 z dell'arte lalkowa zarówno większości niemieckim. postaci 1 4 Niem­ kontynuowane imitatorskich ulicznej dla przekazał Tradycja uprzywilejo- . w Kasperle. najczęściej sceny postaci Punchem, w niki: — w w potrzeby zastępstwa komedia były stuleci. Opera przedstawień wspólną Guignol, czyn­ opera, komediantów dzina l o k a l n y c h postaci odpowied­ następujące rodzajów: przez wiele w trans­ razie powszechna była Pickelherring kome­ niemal wykształcili jarmarcz­ angielskich w dell'arte w zarówno by w wędrownych Potrzeba ponadto który konku­ trzydziestoletniej. tych Postaciom . lalek, aktorów. była łatwym Komedia z jest i Lalkarze owa swych teatrów i niem świec­ 1 1 lalki postaci „żywa". jed­ o stycznych. same politycznej teatrach zespołach zja­ tanim komplet żywych lalek w Pulcinellą, lalkar- polskiej z г raczej pryncypałowie angielskich właściwości tendencje spotykano teatrze był fra­ te zupełnie szopki lalki miała rodziny z nimi świeckie rozwoju d e l i ' a r te, wędrownych J a k się w y d a j e , dużej i dzieli w nego, obok więc teatr to drama­ także i haterów, stały których się przez kontynuację po­ powstania nie jest i te same, podstawą nowożytnym Również do misteryjnych Szczególną stała zespołach nych, Szopka u n i k a l n y m , ale należy przedstawień źródła to, sztuk. inter­ procesję małych asumpt aktorów były aktorem też ze s o b ą nimi była rzecz innych — zespołu dały do zmie­ na krajach raczej moralitetu. W wykształcenia w postaci się zawsze Każdy utrzy­ zachowało była Dlatego zastąpić cztery Narodzenie i została świeckich. złączyły podstawą Boże się w misteryjna pochodzącą tów, na popularność Zachowało część media się misterium nieprzerwaną zazdrosne kolejno lalki. czech po w o j n i e wieki. mało Lalka mieli misterium ponad Francji, porcie. p u ­ przetrwały Pańską" — się ; we mora­ prostej m sterium przenosi Verviers. rentów, a nie o zdobyły: Utwory 10 y i Akcja Eet'eem, np. odmianę nich uznaniem , Męką Belgia. I, II, specjalizowano Doroty . panny zdecydowało, lat wraz Narodzenie, — spośród wszystkim zapewne dwieście późniejszą hagiograficznych popularność i Ścięcie marnotrawny i renesansowe utworach Największą cieszyły również misteria atrakcyjnych litetach. Syn — Verviers, ó'. Mansjon w więkdużym tej kon­ i n �5 4 II. tynuacji, 4. Wertep t y l k o że w z t e a t r u Józefa Teatr Ścięcie Ten Fausta. tradycji na nym i w repertuaru. Przegląd teatr lalek teatr ten w Wyraźny zdarzało Wydaje czenie i teatru. O gólnie som w i że Obok liczyć Takie właśnie a szczególnie ciągu 112 że i e teatru wieku ten „żywego" XVIII, fakt żywego teatru poza , to za był tym ma teatru Rozdział teatru też jakiegoś zależnych tyczyły były teatry lalek. aktorem poważne techniczne sprawy a szcze­ wszystkim kla­ właśnie swoją całości. wędrownych Lalka od komediantów, bowiem tańszym scen od one. w dalszym żywego, aktorskich. a w y ­ L.ąlki jakie i począt­ Od w jeszcze do jego tej pory stosunku w naszych do rodnych teatr etapów upływie Oczywiście steriów, trzy tej wniosku gatunków lalkowe jest wido­ przetrwały komedia dell'arte czasach. do ma Podob­ zachowany w zo­ repertuarze i w dopiero początku na na spo­ pew­ środowisk artystycz­ inne W drogi. przeskoczył do do­ trwa­ czasów. teatru, wieków lalkarze, tego ca­ pozio­ X I X w. podejmowano gdyby rozwoju dwóch matycznego — a jak z na obrębie naszych strony ten skierować lalek ani nie­ się o n w r a z w nastąpiły ze wca­ własnych wprowadzili zmiany naszego stulecia, choć j u ż w szczególnie oznaczał i technicznym komediantów przedstawienia próby, nie popularność angielskich Zasadnicze jakościowe wego do od­ lalek, repertuarowej Potwierdzeniem XX. stał p r z e z l a l k a r z y po do teatr tyle. Zatrzymał elementów istnienie kontyinuację by które wyrazu. repertuarowym pewnych repertuar teatr jak że kształtowania Misteria tacie zubożałe, przy­ jednak, repertuarowe żywym w ,,lalkowego" Lalkowa nych, skromną to, opóźnienie teatru lalek. teatralnej. teatry się wieku repertuaru widowni jest przygotowania teraz początków ne został Ważne teatrem wiskowych sobie skutki. wyjątkami, samodzielności w., a zmiany, zróżnicowanie i z programowego tylko zwłaszcza równie tańsze zna­ od lalek środków okresie, działały teatry zarówno Zresztą znacznie wymagania pozostawał „żywego" dla X V I I także aktora. szersze żywego. le łej żywego Oznacza pogłębiające mie i renesansowy, dostępny idzie publiczność teatru lalek obserwujemy nie następnym większe dworskich na się r ó w n o l e g l e tym znaleźli l u b żadnego XVII, aktora „lalkowego" inne to nie zasobnej. ków dorobkiem i później miała już powodów i inne, rozwijający łym była teatrach trudniejszych. wieku czeska. najbiedniejszym, różnych mniej ta że żywego prowadzili wewnętrzne, w od choć podziału średniowieczny co pozostawała posażenie przez sądzić, zachowana wspólnota teatrów w., nastąpiło teatrów pozwala dzieł szopka nielicznymi niewielkiego wielowiekowe szekspirowski, mogły mo­ w poza Jesle, to z miało publiczności racji przedstawienia przyswójonego lalkowe. ile teatr a całego 15 dyrektorzy wykracza widowisk, jed­ równocześnie teatrowi i w marnotrawnego . lalkowego, jedność które misterium już miejsca publiczność bioru zebrać zarys że 5. którzy lalkarzy lalek, niemieckim procesy, Syna kroku pisany elementy sobie żywe, j a k i społecznym XVIII i przejętym II. więc siebie Teatr lalek. się, teatr w dla zubożenie z rozwoju w . Równocześnie rozdział się, same Moskwa. przypadały w. teatrze romantyzmu, X V I I n a początku przedstawienia te powstał Juana stopniu i teatru nastąpił tak dotrzymywał dużym aktora w marno­ podstawowym X I X atrakcyjne łączyło czasów niemal' do końca i próbowali repertuaru do dziełem X V I I I Lalek, wszystkim Juanem, Lalkarze I Don się pozostawił przede fazie które Fausta, Don sobie najbardziej czescy s z t u k i : Syn końcowej Narodzenie. uniwersalnego, już Juana w Teatru komediantom, komediantów z stał bohaterowie lecz lalek Don zawierają utworze tywy wraz teatrów zauważyć swego dwaj Centralnego Hurwinek. Doroty, właśnie Fausta Boże i angielskich francuskiej, czeskim można są Sejbl panny repertuarze Dzieje i Muzeum nie tylko wspomniane i trawny z teatrze, Skupy: wędrowny lalkarzom w białoruski, zbliżając wiele się problematyki rezul­ różno­ ponownie teatru dra­ żywego. te dwa wieki komedii wieki prawie dell'arte oderwania wyłącznego i pewnych, teatru ży­ uprawiania od m i ­ tematów z reper-. �tuaru angielskich komediantów chanicznej konserwacji konano nich w dzono był od wielu dodatkowe teatrem zatem ców i w Fakt że za i z prawami teatru rakter repertuaru i wersji zacznie go ludowej. w się lalkowego poszczególnych chodzi to „sztuka ludowa" chodnych. skusja wana nad w i folkloru czej je co za w zakresem że swoistym tym pojęcia nie Julian jest to z z poglądami ko­ wyjaśnić opóź­ aktora, cha­ zarówno wewnętrzne motywów różnic wszystkich względzie sztuki wyjaśnia sposobem wątpliwości, w kultura mówienia, i uwidacznia „oficjalną" Piwocki ludowej haśle II. jego 6. dług ra­ ludu pieśniami, Szopka . się przyjmuje się w ludowa zaproponować z te obu w czyn­ czym pod l u ­ zgodny Hau- rezultat oraz do­ sztuki Arnolda się j a k o zróż­ wpływem poszczególnych „odskoku" klas kultury, między 2 0 . któ­ kulturą . polskiej badacze zwra­ t y m względzie moment wpro­ nim kultury łaciń­ a nurty 2 2 narodzin X V I . Inni i być przecież ale też właśnie, a się zaliczony zjawiska we­ wpły­ z po­ Lewańskiemu . mowa, mógłby owej sztuki średniej. Dzia­ okresie kiedy istniała jedna do w 2 S wy­ oficjalna niezależnie, Julianowi „średnia" kul­ miały wzajemnych szczególnie t u była sztuki jednolitej kultura one nie bez kazały którym z wcześniejszych Rozwijały jeszcze z kulturowe: termin sztuka o wraz feudalizmu okresów kultur, lalek, wodzeniem z praw, Wpływy on w okresie dwa własnych Teatr sprawie polaryzację okres X V chrześcijaństwa, granicza mechaniczna za wieku społeczeństw wów. łał in. w — o dyscypliny się socjologa pojawiła powodują m. oparciu w że wyjaśnić ludową. Właśnie kultura „folklor" umysłowa z a 2 1 odrębnić i i więc społeczeństw u w a g ę n a znaczący skiej uznał wykształcenia elementy przełom wadzenia po­ Słow­ poziomie ra dy­ opubliko­ Podobnie Krzyżanowski odrębna jego ujawniła ludowej, Ludowej pojęcia w właśnie w przypadku poglądy 1 9 dlatego, one pojawienie niemieckiego klasowego Te cają Piwocki zrobić, pozostaniemy zarówno lalek, tym ustalono że s z t u k a l u d o w a nicowania trudności, teatru w jednak że pozwalają determinowały — lalek nieprecyzyjności t y m idzie Sztuce polskiego pogłębia. informuje, wynika łatwo które sera tury Trudności „Polskiej nik jego trudność Stosunkowo ników, Cóż pojęciach dziejów jest zresztą dobór z najbliższej To teatru jak i o zjawisk . 1 S niewystarczający? tych tradycyjnych XVIII folklo­ istnienie tematów, gdy wiele ro­ z itp. się m a innych, j a k i dlatego, Ksawery komplikować, żywego oraz i poglądami Jest przy okazuje sprawę dowej. potocznego można teatru odbior­ X V I I konfrontacji będzie wobec szczególnie z nie by ludowym. z jednak wierzeniami „lud" sobie naukowej. ulegał można komentarza. wynika Zdając lalek swoich wieku termin świadczenia wykorzystanie. Główna z lalek tylko lalek przemiany, ich dodatkowego sztuki ludowej nienie wielu teatrem sztuki ponieważ do innym i publiczności, plebejskiej, skonfrontować historyków nieczne, wsi. Teatr się tego t e r m i n u . S p r a w a spróbujemy rystów i ludowy okresie oderwaniu gust stawał teatr tym w opowiadaniami, gdy wprowa­ i , j a k się z d a j e , się teatru do­ w upodobniał wymaga X I X zumienia ich miast me­ tylko dyktował publiczności uznanie także gdy ludu z sposób ten lalek działał te wcale Odwrotnie, przekształceń, Teatr Prawa nawet, ten wstępne a się i wykształconych wymaganiom powiedzieć zmian motywy. prawom. wywodzącej nie oznaczały gatunków. dynamicznym, sztuki warstw podlegał tych z po­ Prowansji. «- A- • 113 �powszechna kultura wszystkich. teatru warstw głównie i dla jedna jednak, związał Polsce X V I I się z i X V I I I przeważnie w był wieku X I X zonowym na z teatru rakter co Boże z do jej losami w. teatr uznany nurt, za była Narodzenie i jego Szop­ w Europie, jach poziom rozwoju darczego niż u zmieniał nas za charakter wprowadził Właściwość ją wyższy tę do niej zauważył czynnik sztuki element Arnold różnicujący ludowej gospo­ wcześniej profesjonalizmu. Hauser, ludową i który przyjął działalność arty­ Obok zasadniczego Hauser stosuje w podział „Volkskunst" terminów sztukę podziału swojej pracy dodatkowy i w bardzo ludową, to ludową i historii sztuki sztuki K u n s t " bliskie. drugi na z filozofii obrębie „volkstumliche jest sztuki O dotyczy ile M . sztuki Znaczenie „o na obu oznacza charakterze Sztuka ma ludowa różnic dzieła sztuki. osobą lub wość istnieje a znały aktorów, 114 obu dziejów dowe, wyłoniły dla Hausera więc zjawiska bardzo bardzo późno. dziedziną, wykonawcą Wykonawca też z jest między połączenia przykładów siebie, co tych i i użytkownik najmniej funkcji. teatru, nie kę ludową wej i rzadko jest tą potencjalna Odwołując do l u ­ a nie w i od­ należą w za­ dla ludowej, nie- Dodajmy t y m przypadku sztuki i jako w spo­ przeznaczonej ten osobny i sztukę o — sposób dział po­ sztuka z Nie grupy naszą Hausera się zjawiska który w aktorów uwzględnia teatru lalek właśnie i jest wzbudza — tu ma wska­ pośrednie, jak obrębie właściwej obrzędu wyodręb­ publiczność. interesujący w ludowym podziały sprawą uczestników grupy: na właściwą sztu­ charakterze jak wszystkie ludowy, dlatego Lalka wieka 1. jako jego jako wej kierunku nas proces sztuki specjalne ludo­ zaintereso­ jako w zawsze 3. lalka busó aktor jako teatralnych wszystkich działań czło­ poziomach spo­ obrzędów religijnych ma miejsce swoje (topienie Marzanny, teatru jak misteryjnego społeczeństwa sądzi Ksawery jeszcze polaryzacja aktor w i ludowego sztuce Lajkonik, ludo­ wę­ jaras), kultury którym, stąpiła na poczynań: właściwej nolitej publiczność m u element gierskie 2. współuczestnik towarzyszyła obyczaju możli­ się sztuki wanie. samą zwyczaje które reżysera, której profe­ publiczności. ludowej niewątpliwie osobne Podział specjalizacji na wytwórców owej Polsce Kunst) ludowej przesuwania swoim podział s z t u k i l u d o w e j teatr dwie się ludowym. istniejące sztuki sztuki i działają cech orientacyjny. chociażby ale sztuki w od dzieł miejskiej (Volkskunst) charakter zywać podział publiczności cech znana (volkstumliche użytkownikiem napotykamy parateatralne, w że w p ł y w ludu łecznych ludowym". nie wyższych, głównie Hauserowski ofi­ ludowej pierwszy klas o charakterze nił styczną. cjalną do do kra­ rezultatem dzieł s z t u k i . W y t w ó r c y dokształconej, od ona różni profesjonalizmem wyraźny dla też powstałą w sadzie Jest Zakłada wstała trzeba ludowej gdzie sjonalnej. cha­ Słusznie b ę d z i e p o s ł u ż y ć się teorią s z t u k i zachodnich, pochodzeniem. ludowym swoim tyleż uchwycić krajów. charakterze upodobnienie se­ sobie* o (właściwej) wodował teatrem w By funkcje innych obce; teatr ludowy. lalek doświadczeń został zespoły miała ludowej biorców stałe. zresztą obyczajowego. i na gustom ten zaledwie obrzędu teatru sięgnąć ten przedstawienia jej Sztuka dla repertuarem ulegał występowały on już reprezentująca sztuka się dawał plebejskiej, odnotowany, ka, powszechna posługując wykształconych, publiczności ostatecznie W i Później teatru należała do jed­ średniowiecznego, Piwocki, nie na­ kultury, wędrownych komediantów, wy- �stępujących do sztuki pertuar dla ludu teatralnej angielskich bohaterów Don 4. jako popularnych, przedmiot Sand, do aktor teatru i sztuką sztuka swą IL 7. K. driolli, W. Szopka, Kielisiński, Szopka z Medyki, rys., ok. 1837 г. taką 2 5 . II. to 8. Szopka sztuki teatr M a u Teatr lalka Arty­ stała się między po­ o charakterze z „roli elemen­ L u d nie jest zdolny potrafi tylko w twór­ tzw. zapożyczonymi radziecki pozycji teorii Zdaniem odbicie W. marksistowskich, wszystkim pochodzenia sprzeczna lub K. G u - jest mas ludowych zwolen­ folkloru". z marksi­ w historii . zbyt z okazji wyjaśnić wielkiej nurt — relacje tylko przeciwko Gusiewa, pojmowaniem w znajdujemy postawę ta, zdaniem środo­ latach sztuką motywami wypowiedź 2 б ze Folklorysta Teoria w artystycznej, operującej „arystokratycznej nak i wykształconych. dowody nikom społeczeństw" -/.'il-h \. i /VI.I .l_v-4-:ŁK\ MiAKUWSKlK. ludowy Paryżu, wykształconych. plagiat atakuje w stanowi produkcji ludowej Spór Faust dobre wszystkim warstw czego uprawiającej miejscu uliczna (oficjalnej (łącznie ludowa warstw przetwarzać, stowskim (re­ komedia masowej. przede sztuki ludowej oryginalnej siew na i telewizyjnego kultury interesują kierując należała ludowym zainteresowania Mały jako sztuki czości Teatr Monachijskich), ludowym) i okresie weszła stów elementem tów w wykształconych rice'a Hausera ludowy badań teatru warstw Nas wsi, lalka komediantów, artystycznych reformy ziomem i charakterze Juan), wisk 5. miast o poważny, rozważań sprawę krakowska, by go rozstrzygać nad teatrem doraźnie, rys., lalek. dla potrzeb 1862 г, II. na t y m Aby jed­ niniejszego 9. E. M. An- rys. 115 �•MMMM I I . 1 0 . Scena ezenkierowskim. z szopki warszawskiej. II. 13. Krakowiak, и. • чг тт» Щт «ш» U.11. lalka п*. л н и м м » mimfbtafl «КЙУ L.Wyczółkowski, Szopka w stylu ezenkierowskim. krakowska, U. 14. olej. Ulan, II. 12. Król Herod, l a l k a w stylu lalka w stylu ezenkierowskim. ii 226 �12 wywodu, nych wystarczy faktów z rzanny jako dy istniały nie wątpliwie ska, obyczaj jeszcze , 2 7 conych. terze warstwy sztuki teatralnej pewne światło pewnych na rodzajów teatru żywego a waniu jak czych tości . wych, miotów nie „... przetrwało o 2 0 aż . kulturze rządkowanie przez negatywnie na to Fakt ten rzuca w stosunku może opartej ludowej i indywidualnych ludowej tradycję 3 0 nych technicznych, Kłoskowska inicjatywy Nigdy z uwagę Konformizm przed­ temu okazji na roz­ podpo­ wzorom, wy­ ten wpływa oryginalnego działa­ jako się i staci k o n w e n c j i ) ustannym 3 2 . W w się szybciej, Teatr lalek łeczne i tych Ten wprowadzając w intelektualne odbiorców z ludu ich brechta łomu w staw w i jedynie przez nieświadomości, Niektórzy z nich przez się głównie i zmiany. właściwości jak spo­ również eksploatował — zgodnie ona malarzy zdolnych bez praktykę. nie ich z wobec młodych oddawano ich ustawiczną i wypowiedź ale analogia uczono dzikie, rozwijał przeszłości trafnie dotyczy codzienną jak teatru dłuższy krajach malarskiej; wyja­ do innowacje w „Wielu niemieckich sztuki się publiczności. i renesansu, uderzająca: naszych naukę lalkarzy Durera. Wprawdzie jest trwalsze zawiera przez czas charakteryzuje średniowiecza karzy przez działania sztuce l u ­ stosunku konserwatyzm, zainteresowaniem twórczą nie­ sztuce są pryncypałów, z Warunki w znajdujący liczne modele stawę nawet tej wykształconych, akceptowane trwającym w rozwoju jego i este­ one w wzory, procesów lalek warstw hamowany . (w po­ te nabędą ulegają konwencje ostatni, wpływów 3 1 dłużej. teatru aktora. strefie to tradycyjne też o d p o w i e d n i o opóźnienia modeli obowiązującej Wszelkie na Mo­ wykształco­ społecznej modele tradycji, dzięki prawidłowości warstw kształtowania Jeśli j e d n a k zorientowanej śnienie sztuce Kazimierz kulturalnego świadomości szanowanej zmianom i istnieją w w zasadzie oryginalności. dowej, zacofania procesy utrwalonych prymitywnych form dramatycznej, rezultat również obserwuje właściwości pewnych szczególnie ocenia tycznych, war­ ludo­ kształtów statycznym . twór­ artystów dzisiejszy. zwróciła tak autorytetu — procederów dzień poszano­ zasadzie b r o n i czy Jak struk­ w zdobniczych po rezul­ nowinkom, poszczególnych wiele na reprezentanci który być specyficznej wszelkim byli Antonina możliwe ludowej, Oczywiście, „długowieczność" lalek sztuki ludowej. wynik struktury masowej sztuki znaczonym charak­ wydaje, wrogiej elementów przeczyłem" ważań wykształ­ dorobku charakteru przez stwierdza: także się jest sztuki wnoszonych wiele warstw twórczego. Zachowanie żywego iPiwocki, wartości L i ­ o wyżej ludowych, Nawet i przetworzenia i teatru ta, j a k autorytetów, 2 8 krakow­ sztuka wskazaną nowinkom przeciwni starcy szyński literatury repertuaru J a n Bystroń, warstw kie­ nie­ Kamińskiego z nia sztuki fragmentami wykształconych. tatem konfoirmistycznego tury szopka szczególnie zatem jest zna­ Ma­ aktora. Długowieczność twierdzi czasów, przykładem korzystała warstw z uzupełniona lud literatury ludowa, Topienie wykształcone, Wasilewskiego, przez Sztuka powszechnie Natomiast znakomitym ludowym do fokloru. pochodzący ludu. literackich jest wykorzystania do się naszego ludowy, własnością utworów i odwołać terenu dziewiętnastowieczna, bery 14 dotąd prze­ lal­ ludzi na żadnych pod­ Wyrośli więc przycinane wprawę po­ A l ­ drzewo. zyskali swo- 117 �bodą ręki, bez tak namysłu Jeszcze że i wykonywali jedynie w X V I I I panowały takie lalkarską zdobywali przez bierne ny sposób na, często i X V I I lalek w., i należą wszyscy talentów" drastyczny który broni nie żaden «opadlych o plagiacie nowo udolność się wiedzy nie że tylko z że X V I I lal­ reper­ tym samym innych nie Lamba i replikę w sposób i „To nie ślad pełnowyrazowe sztuki. jest 3 5 oni swoich ludowej: ale Mówić nieczuły lecz śledzi że „Są Piwockiego, plagiat dzieło z wzorcem" to Andre psychopaci sformułowany ten, kto jedynie na wy­ jej nie­ . opinia Hausera Piwockiego. wcale i kierownikami ostrą deklaracją arty­ Podkreśla l u d , dzieci a formy, zaprzecza i nieświadomych: amatorski jednak, sprzeczności jak Charles osobiste porównaniu Wydaje w okresie. ograniczone. kulturalnych», powstałej w ta dziwnego, c h a r a k t e r u 'sztuki czy własne, może sy­ środowiskiem lalkarzy, być wywołał twórczego samym podob­ na praktyka podlegały t e n został i W ojca repertuar owym twórców wartości tym mowę tak dyletancki i w wehikułami, nieco został rządzące wniosek, . Wniosek 3 1 Nic w. się n a o p i n i e kategorii tylko w musiały wysunął do czym Wiedzę praktykę", z ustnie, przy . wzorom. twórcze Powołując Malraux repertuar: środowiskowe ludowych, Hauser. mistrzów. prawa i statycznym Możliwości swoich X I X ale 3 3 lalkarzy cechowe. codzienną początek zwyczaje prawom stów i swój wśród „przez utrwalony skoro miały tuar, jeszcze dzielnie, upodobania" prawdziwie oni dziedziczyli była dzieła swego Niemczech naśladowanie teatrach karzy w przekazywany zachowana w w. stosunki, zresztą swe według nie Brak uczestnictwa stoi samo- ludu w przebiega w akcie twórczym. Akt twórczy sposób niż wa on się dowiska u przy w o Tę właściwość folkloru, nie łania te odnajdujemy elementów sto do ny różnicowanie Zwróćmy dzenie. w W tylko skiej było X I X tylko w stanie na dzieje rów akceptowane misterium na rozwoju u a był wielu w lecz wielu pierwotna wniosły z także dzieje Marlowe'a Don Juana czy Tirso znacznie postacie zapożyczone a także Petersburgiem. samym czasie motywów nych k r a j a c h , ale kraju. dziejach ska, ale samo skrócona błaznów wiele już n i e t y l k o od w Polsce dotyczy Puncha sztuki (tytułu), sukces uprosz­ inność doda­ przedsiębiorczych W wobec wyniku stylistyka wspomniano, charakter od mo­ Pulcinelli, między­ na trasach zrodziła i razu i w dużej sprawdza Znamy i to wę­ Neapolem się w tym miała wiele że siedlecka i Judy i o finansowy. pozostałych by i teatrów war­ innych. a Juana, To także ulicznych. własną wersję Od tego rozumiano jako lalek. wykształciła i tekstów. jednego krakow­ szopka niepowtarzalną. Oryginalność tendencji szopka komedii mieć miste­ poszczegól­ wiele Don innych to, najciekawszą przedstawień czy w także wiele, Fausta zabiegał tej istniała i mutacje regionach była warian­ bezwzględnie tylko poszczególnych wiemy, liczby się liczne nie najpopularniejsza tekstów przy­ postacie twórczości Paryżem, uliczna powstawaniu lalek. łowicka, lalkarz i miały Europie Narodzenie Każdy na motywów, o teatru Boże Juana. zależał jakiejś kontynuowa­ Poliszynela, Londynem, dzieła przecież szawska, t u już one w y m i e n i a n e całej teza etapem pozostała di Moliny i o tego Kasperla być określonego W do przykład dell'arte, Judy, iKomedia w na cha­ na utwo­ wspólnych. Również tów i między rium szcze­ Don nawet w widowiska i a odmienny uliczna. J a k Musiały lalkarzy komedii Fausta została niej i Mieszano zmierzając komedia Puncha pol­ ludowych, Narodzenie, w bohaterów, komedia narodowy. sztuk. Etnograficzne Ezenkiera. najpopularniejszych lalek, nieco przecież komedii Pietruszki, innych dwóch teatru choć dała nimi szopki utwór nie szczątkowym. wymieniono jako tywy z Muzeum piętra szopki Ezenkiera. kompilacji. Szczególny zbiorowej na wręcz tych wędrownego uniwersalnej X V I I - wraz w bytu Boże о Kolejnym szopkach racja na rozbudowano przypadku patriotyczne. Naro­ niewątpli­ oparciu Intermedia w Boże to Następnie nas misterium-szopki W zaś s t r o ­ przedsiębior­ powstawania obyczajowe, akcenty padku nowe, do religijny. społecznej, czona; popularnych po­ dzia­ ale motywy drówek okresie scenki drugiej propozycje intermedialną. są wersja wzajem . tj. misterium Obszerna 118 3 S z propozycje prowadzące świeckie, świeckim. Znamienne jąc poprzez utwór wiejskich, rodzaju, jakościowych, (oczywiście przekształcanie rakterze gólnie w. dziejach Rezultatem Ezenkiera, wł. 16. Fragment I parteru szopki konkurentów, . no­ uwagę satyry w 3 7 czę­ pierwszym krótkie lalek. uważa, gromadzenie tradycję akcenty tym estetyczna ich, prowadząca n i m elementy wieczną a przy jest dzieła jednorodny Gusiew, podstawową łatwością i wymiana dzieła tego . treści środowisko), wariantów 3 6 („kolektywności") jednostek przez z I I . 1 5 . Szopka Kraków. II. 11. 17. Fragment mówi twórczym cechą lecz 15 śro­ często podkreśla jest teatru istotnych zmian czych mocno ilościowa, gatunków też Odby­ opinii procesie rozpoznawczym, kategoria zbiorowego wych dlatego „kolektywność" to Procesy twórca, inny świadomie. tradycji i (kolektywnym) elementem jest udziale szczególnie że szczególnych wie działa zbiorowym twierdząc, ludowych działających znacznym jakim się że artystów artystów się t a k ż e Świadczy ona o różna przy- �należności Bardzo korne fory jako 3 0 To powszechnie w . coś często postaci przez prze­ realizację figury w miało Gordon dodać Lalkarze meta­ lalkarskiej l u b ująć raz anachronicznych. stylu warstwy w re­ ludowego przez do zabiegów sumie naiwnej tych jest Walory polega pareypomniane cia, co trem swoje wysoko a lal­ następnie penownie nowy teatrem na początku układ żywego naszego stosunków aktora stule­ między warstw tea­ wykształ­ conych. ter t e n sposób ubogiego rzalszego kuzyna, dla teatru Słusznie wania a warstw więc a stał między nawet się zarówno 4 I charak­ źródłem i literatury warstw Piwocki, że proces kulturalnych" jest doj­ inspi­ wy­ przejmo­ dwukie­ sztuki ludowej, jak i sztuki lalek żywego ak­ artystycznymi da- . teatrem innymi swój się u s w e g o atrakcyjnym aktora wartości wykształconych przezwyciężył zapożyczającego podkreśla i dotyczy Stosunki lalek żywego „opadłych runkowy tora, teatr krewnego, kształconych. przedstawień romantyków, i racji kompilacji bardzo lalek pierwo­ moty­ je wytworzyło naprze- wiodąc kompilacji Rezultat ceniony wykształcone. zostały; o d k r y t e w charakter twórczość stosunku tych dodając, kierunku oczywiście E. C r a i g dokonywali r a z ujmując, kowych ludewej. metatezę, naiwną stosowane działanie Jak powiada przedstawienia wów, literatury W tym, by mian: homonimów, zbiorowe 4 0 do tu oksymoron, . twórczy. wzoru lalkarskich spotykamy stosowanie toryki na tekstów często i środowiskami teatrem 119 �II. л łoby się cykl rozwojowy. już ująć w oczywiście wzbogaceniu ciele i , choć nak było o I do na wyższym na produktem Narodzenie misteriów późniejszych, co w tu można pisanych tego przez Misteria te w wieku wędrownych nana została do atru były społeczeń­ kiej w supozycję sztuki cych tuarowe, huma­ wów lalkarzy przez warstw Na walory szopki ponadto rozwój Ludowi zycje swoje motywów właśnie początku W kierunku w własne 720 rękach nawet z zo­ całymi literatury lalkarze jako się w wykorzystują utworów na zmiany szopki kompozycję literackich. szopki mierze Wpły­ ludowej, na jednak polegające na motywy środowiska tworząc na szopka wymia­ na polskim dla nie swej w więcej są widza, odmianie Teatr lalek rodiując ją bejskiemu. będzie raz Znowu przebiegał właśnie dell'arte w z rozwija znaczeniem dla lalek dencja sem do w Podobne Fausta o Leona Schil­ reper­ moty­ się od szczegól­ prostu teatru w między dużym dość operę teatrem (Franz nowe kryteria lalek można Gothego daje Istnieje kolei sztuk lub dell'arte nawet z prze­ także ten­ popularnych, cza­ świadomego wskazać Don działania interesujące lalek o wymianie rodzajami jego na przykładzie zamknięcia przykłady charakterze Bierze wartości sztuki i cyklów Mozarta. Giovanni wykształconych. stopniu niezwykły i zatem teatru nieustannej różnymi z Skupa). zależności Faust To Poeci) Te­ komedii utrwalenia komedii postaci dalej lalek. ulicznej. prób pa­ ple- który teatru lalkarskiej komedii podjęcia nowych włoską, widzowi cyklu, i Don Juana. T u odpowiednie wyznaczają w i przybliżył (Maurice, Sand). (Józef warstw widowiska po obrębie literackiej tworzenia oparciu i w popularnymi nowej i re­ była kontynuacja do stworzenia zależności ponow­ zmiany oddalała zamknięcie ludowej pisarzy bohaterami ją tylko się postaci Teatr czego zmieniło posiadają­ charakter, komedię mamy już stronnej się operowej, te­ Włos­ przypomnieniu zmieniała naśladując Te misteriów, oficjalnych na teatr tego Komedii do warstw dell'arte często, uprościł na czasie r o d z i go jako źródła spowodowało Komedia świeckie. satyryczną, scen został dworskim. udział ludowych gruncie antycznych. artystyczne szopkę ze m . i n . polegały pierwotnego propo­ polityczną. mniej które powszechnie Zbliżyło B u ­ Znowu usytuowanie i d w o r s k i c h , co z k o l e i artystycznego przyjmują niemniej tendencje, stulecia, jej cykl akceptują patriotycznej. pewnej podejmują pierwszy Polsce jest jednej teatru. Dorocie. (Niewątpliwie Jednakże jako tego swego przybliżyć w t y m czasie a traktowali kończy misteryjnych tym samym W przeważnie wykształconych, naszego je one tea­ doko­ ludowe. prowokuje własnych zainteresowanie zultatem którą i aktywnie tendencje w. literackie ludowej a następnie szopkę nie X I X romantyzmu dla mająca motywami, w cytatów. lalkarze warstw rozwija nie w i utworów, Środowiska schemat wają XVIII innych okresie były t a m też Pozostawały nowymi potrzebnych rozwojowy. jej cały wykształconych, źródło jako utworów, plebejskiej. wzbogacone fragmentami wystawiane znana renesansu. Paryżu wobec uczonych rozwojowy. cykl dell'arte św. przedsięwzięcia kolejny okresu charakter im o Komedia jed­ odpowiadają in. misterium zamknięty do komediantów-lalkarzy; deformacja publiczności stały X V I I Czechach m. ludowy w nistów. trach W riana, uczynić średniowiecznych nie lera. cyklu. zasadzie warstwy Balonika. koś­ się zawartą się odpowiada rozwoju dla ludu, Zielonego oznacza odbywa pojawiło podważymy wykształconych, obrót spirali, okresie wykształconej nawet przynależności misteriów w jej wyjścia piętrze gatunku Boże każdy punktu było w i d o w i s k i e m jeśli warstw spirali; Powrót danego Misterium stwa. postaci 18. Szopka on przy teatru o t y m artystycznych fakt ten znaczenie kulturotwórcze. przypadek dwu­ ludowym zmiennej określa Jest to przynależ- �nnści w społecznoartystycznej przeszłości dla żywym publiczności, jak i „'Opadnięcie" zwraca sygnalizowano teatr lalek ci. Jak do sztuki, nicy i dzieci, wych jako inny już we uznawany której wieku. i jednego dziecka swoimi śmiało Tylko o jego lalkami zabawiał że Brioche ze '-; bawiło swym pod­ opiecznym. Przez wiek puszczać, że istniały wych, a więc ny małemu W łożeniu dopiero stałego stanowią Ten I rzy j a k teatrzyk babkę Weryho. bajki itp. Stało ce, kiedy wionej, czasów dramatyzowane, dzieci przedstawień, się imprez się szybko. dziecięcych, Warszawski" dziecięcej odbyło bardzo odpowiedni elekcji z „króla przedstawienie przynajmniej w in. 7 stycznia marionetek Polsce, teatr 1 5 u dla spo­ wybór e Być może się, że dla sprawił, się dzieci donosił, jw Wiośla­ sztukę ten teatr treści nej, był takimi czy Cruzoe to książek decydował na mó­ dawnych właśnie i przysto­ do potrzeb skrócone lalek o młodego tym także „pirackie" wyda­ nie przede wszystkim znalazł w zespole powodu zmiany że Właśnie teatr nawzajem jaki ludu, się brak zainteresowania począł dzieciom. działać w i n ­ Obie strony jako sztuka zadowolone. teatr na lalek teatr sztuka wykształconych. własnością z ku czy oddziaływać w a lalek się" łatwa. L u d o w y i teatr lalek,, m i m o uważany z także Hazarda ich wyboru, „osunął sposób, warstw Baśnie wersjach t u pytanie, może sam i dorosłych. są z s i e b i e Nasuwa . . nie z płaszczyźnie, zresztą 4 S 4 6 epo­ francuski Robinson Paula 1 chyba Cruzoe myślą z tradycji Zawładnęły jednak z własnością" pisarz swoje są p r z e c i e ż dzieci d l a dzieci ich strony wielce na uproszczenie lite­ dzieci. Guliwera, specjalnych na niemożliwe prehistorycznej dla im Zdaniem Znane Wydaje na . lalek . zainteresowań weszły 1910 r . 4 7 balety, karnawałowych. migdałowego" ich w Robinsona padł Podróże wpłynęły sowanie sztuk d l a dzieci, Marionetki m. jak tylko czystej niemal w s z y s t k i m baśń moralnymi. Kichot. dorosłych" nie się l i t e r a t u r z e . J a k jest owej publikując naukami Don w literatury pomógł Perrault, z scenki odpowiednie można bezsprzeczną jeszcze 70 l a t . dla utwory, nie pisane ich przede ponad „sztuki dzieci, zawodowego „Wyodrębnienie niektóre się czym utworami, „autorkę tej więcej czytelnika że stały w Charles nia przez Krzemińska: dla teatru obserwować młodego przejęły ofiarowa­ za­ dzieci nie znano Dzieci przypadek. o wiele utworów to zresztą czytelnika . 1 3 się domo­ informacja Repertuar widowiska spe­ przy­ teatrzyków marionetek Marię o można dla dzieciach, nej rodzaj Dziś, jego ale '. do po teatrzyku pannę tak „Kurier że postaci przez fantastyczne pularyzował stałe w n i e słyszeliśmy dzieci, z 1900 r . p o c h o d z i gimnastyczne 1 dla amatorskich, takich pedagogiczną dzieci" i X I X one Goethemu Polsce •sztuki X V I I I przedstawieniach dla głównie tradycja nie liczy się" tego względu, też cały cjalnych przeznaczonej widzimy, Wanda ratury dotyczy Delfina na równi sztukę pisze z tronu, sztuki jak przykładzie teatru lalek. P r z y p a t r z m y P następcy lalkarz w gra­ wyjątko­ rodzaj „Osuwanie dorośli wyodrębnieniu otoczenie lalkowymi w przykład francuskiego przypuszczać, eię p r z e d s t a w i e n i a m i oglądali Odpowiedni — dzie­ należał sprecyzowanej starzy. mówić dzieci. dla wieki za t y m zakresie ludowej wypowiedzi: całe jest chociaż, w końcowy za t e a t r przez lalkowe ludzie można dla sztuki efekt nie mieli był zarówno którego niniejszej ten lalek artystycznych. powszechnie odbiorcy przypadkach można jest teatr partnerem poziomu wstępie teatr młodzieńcy którego do proces, Przedstawienia rozrywki zresztą lalek na mówiliśmy, dlatego dla środowisk teatru uwagę i i atrakcyjnym dla ludowa wpływa Odpowiedź wpływy reprezentował dorosłych nie sztuki na jest oficjal­ światopogląd 121 �20 ludu, j e g o sposób myślenia lalek X X dzieci. Nie dorosłych 1 w. n i e jest wyraża i więc wyraża nej się wytworzyć jednak, •gdyby teatr kloru dziecięcego, lalek tego dowodzi ciom i poetom że która Nie w własne, wartości korzystał Jerzy 4 9 świata dzieci. środowiskowej, może daje zainteresowania. dziecięcą, dzieci. wyobrażenia zainteresowaniach sztuki i jego sztuką z w lecz Jest dorosłych ma izolacji więc od oryginalne te wytworem o sztuki świecie oficjal­ wartości. się stopniu mitycznego, Cieślikowski, dla właściwości mogłyby większym myślenia Teatr sztuką wspólne Wy­ zrodzić, z fol­ które, jak jest dzie­ . PRZYPISY C h . M a g n i n , Histoire des marionnettes en Europe, 1 8 5 3 , s. 1 0 . G . S a n d , Dernieres pages, P a r i s 1877, i . 128. L . B u s c h m e y e r , Die Kunst des Puppenspiels, Erfurt 1931; F. Eichler, Das Wesen des Handpuppen- und Marionettenspiels, Emsdetten 1937; H. Sandig, Die Ausdruck Móglichkeiten der Marionette und ihre dramaturgischen Konseąuenzen, M u n c h e n 1958. Por.: J . G a l e w i c z , P r ó b a określenia widowiska lalkowego jako jed­ nej ze sztuk pięknych, „Teatr Lalek", 1865, N r 33, s. 1 — 6 . G . B a t y i R. C h a v a n c e , Histoire des marionnettes, Paris 1 9 5 9 ; O . S p i e s , Tiirkisches Puppentheater, Ems­ d e t t e n 1 9 5 9 ; R . P i s c h e l , The Home of the Puppet-Play, L o n d o n 1 9 0 2 ; J . E . V a r e y , Historia de los Uteres en Espańa, M a d r i d 1957. 1 Paris 2 3 4 A . d e N a u c r a t i s , Les Deipnosophistes, Paris 1956, k s . I , s. 4 4 . A. Olearij, Podrobnoje opisanije putieszestwija Golsztinskogo posolstwa, Petersburg 1 9 0 6 , s. 1 8 9 . C h . S c h m i d t , Herrade de Landsberg, Strassburg 1 8 9 7 , *. 7 9 ; J . E . V a r e y , o p . c i t . , s. 1 9 i 2 0 . 5 6 7 122 » E . L i G o t t i , I I teatro dei pupi, Firenze 1960; R. G u i e t t e , Marionnettes de tradition populaire, Bruxelles 1950. • G S p e a i g h t , The History of the English Puppet The­ atre, N e w Y o r k ( 1 9 5 5 ) , s. 3 4 . P h . L e i b r e c h t , Zeugnisse und Nachweise des Pup­ penspiels in Deutschland, Borna-Leipzig 1 9 1 9 , s. 3 0 — 3 1 ; E. S. R e h m , D a s B u c h . d e r M a r i o n e t t e n , B e r l i n 1905, s. 1 9 4 ; G . B a t y , Trois p'tits Tours et Puis s'en Vont..., P a r i s 1942, s. 5 6 d n a s t . P o r . : R. W i e r z b o w s k i , Z zagadnień szopki kolędo­ wej i satyrycznej, „ Z e s z y t y N a u k o w e U . Ł . " , s. I , z. 4 1 , Ł ó d ź 19165. H . J u r k o w s k i , Rosyjski Pietruszka czy teatr lalkarskiego mimu, „Studia Folklorystyczne", Wrocław (w d r u k u ) . F . P o e c i , Lustiges Komódienbiichlein, Kóln-Berlin 1965. M . S a n d , Le theutre des marionnettes, P a r i s 1890. K. Engel, Deutsche Puppenkomódien, Don Juan oder der steinerne Gast. Cyrus, Kónig von Persien, O l d e n b u r g 1 8 7 5 , s. 2 3 — 8 0 . A . H a u s e r , Sozialgeschichte der Kunst und Litera­ tur, M u n c h e n 1 9 5 8 , t . I , s. 4 4 5 . Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X I , 1 9 6 7 , n r 4, s. 1 9 1 - 3 2 2 . W dys­ kusji uczestniczyli: prof. K s a w e r y Piwocki — historyk sztuki, dr Andrzej Jakimowicz — historyk sztuki, dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz — etnograf, dr A n n a Kow a l s k a - L e w i c k a — etnograf, m g r Krzysztof M a k u l s k i — etnograf, m g r Jacek Olędzki — etnograf, dr J a n Stęszewski — muzykolog-folklorysta, dr Ludwik Biela­ wski — muzykolog-folklorysta, doc. dr Julian Lewański — historyk literatury. Dyskusję prowadził m g r Aleksander Jackowski, redaktor „Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej". ( J . K r z y ż a n o w s k i ) , Folklor [w:] Słownik folkloru polskiego, W a r s z a w a 1 9 6 5 , s. 1 0 4 — 1 0 6 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 3 . 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 u 1 6 17 1 8 1 9 �22 21 II. 20. Scena szopkowa scenografia A. Stopka. kowska z konkursu w II. 23. Scena szopkowa Wałbrzych, 1965 r. z „Historyi o chwalebnym Zmartwychwstaniu Teatr Narodowy, Warszawa 1962 г. II. 21. 1965 г. II. 22. Szopka krakowska z konkursu w „Złotym kluczu", scenografia A. Bunsch. Szopka w Teatr Pańskim", kra­ 1962 r. Lalek 23 �2 0 dowej, К. Piwocki, Niektóre „Studia Estetyczne", zagadnienia t. teorii I I I , sztuki lu­ Warszawa 1966, s. 32—36. A. Kowalska-Lewicka, Dyskusja nad zakresem po­ jęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 5 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 0 3 . J . L e w a ń s k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztu­ ki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 2 1 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 0 7 . T e r m i n o l o g i ą propono­ w a n ą p r z e z H a u s e r a z a j m o w a ł się K . P i w o c k i ( p o r . p r z y ­ p i s 20) p o d d a j ą c j ą k r y t y c e . T a m ż e , s. 3 2 4 . W . E. G u s i e w , E s t i e t i k a f o l k l o r a , L e n i n g r a d 1967, s. 1 0 . J . K r u p s k i (S. Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1 9 0 4 , s. 8 . 2 1 3 5 dowej, 3 9 4 0 4 1 4 2 J. W. Goethe, Zmyślenie i prawda, przekł. A. G u t t r y , W a r s z a w a 1 9 5 7 , s. 1 5 . I . Matuszewski, Bohaterowie Jasełek (O stałych typach teatru ludowego w Europie) [ w : ] Swoi i obcy, W a r s z a w a 1 9 0 3 , s. 3 9 1 . „Kurier Warszawski", 7 s t y c z e ń 1 9 1 0 , s. 4 . W . K r z e m i ń s k a , Literatura dla dzieci i młodzieży. Zarys dziejów, W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 7. P . H a z a r d , Książki, dzieci i dorośli, tłum. I . Słoń­ s k a , W a r s z a w a 1 9 6 3 , <s. 6 0 . I. Kaniowska-Lewańska, Literatura dla dzieci i młodzieży od początków do roku 1864, Warszawa 1 9 6 0 , s. 7 . J . C i e ś l i k o w s k i , Wielka zabawa, Wrocław-Warszaw a - K r a k ó w 1 9 6 7 , s. 3 3 8 . 2 7 4 3 J. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, 31—33. K . P i w o c k i , Niektóre zagadnienia teorii sztuki lu­ dowej, w y d . c y t . , s. 3 5 . A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, W a r s z a w a 1964, s. 3 6 4 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1 9 3 9 , s. 9 7 8 . A . O k o p i e ń - S ł a w i ń s k a , Rola konwencji [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 6 1 . J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce, War­ s z a w a 1 9 6 7 , s. 2 9 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 3 3 . 4 4 2 8 s. 2 0 4 5 4 6 8 0 4 7 3 1 4 8 3 2 3 8 4 9 3 4 II. 24. Scena szopkowa z .JPastorałki" L. Schillera, * 4 «'i — il. 23; 12—17; Zbigniew Jan Swiderski scenografia A. • I i 1? 124 lu­ 3 8 2 5 il. sztuki 3 7 2 6 Michał Maśliński Ślusarczyk — teorii A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 1 ; p o r . K . P i w o c k i , A la de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etno­ graficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w War­ s z a w i e " , t . I , W a r s z a w a 1 9 6 0 , s. 3 7 . W . E . G u s i e w , o p . c i t . , s. 1 9 3 . T a m ż e , s. 1 7 6 — 1 7 7 . P. B o g a t y r i e w , Czeskij kukolnyj i russkij narodnyj tieatr, B e r l i n - P e t e r s b u r g 1923. G . E . G r a i g , Puppets and Poets, „The Chapbook", N r 2 0 , F e b r u a r y 1 9 2 1 , s. 1 7 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 1 7 . C h . M a g n i n , o p . c i t . , s. 1 3 7 . 2 4 — il. 24; Lechosław zagadnienia 3 6 2 3 Hartwig — il. 20; P i w o c k i , Niektóre w y d . c y t . , s. 4 3 . limits 2 2 Fot.: Edward Myszkowski K. Kilian. — Malinowski il. 21, 22; Teatr — il. Stanisław Powszechny, 11, 18; Turski Warszawa, — Franciszek il. 19. 1964 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c740e3604b25112529d85caf6c846963.pdf 8ecf1c7c3aaf42b1c7029074d6a48084 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource zār - kult praktyki magiczno-religijne widowiska obrzędowe opętanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5980 Title A name given to the resource Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zār / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Pawelczyk, Joanna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHEL LEIRIS żar przesunął się, kosztem opisu sacrum, na „aspekt teatral­ ny”. Leiris często podkreślał, że inspirację zawdzięcza Alfre­ dowi Métraux (który jest autorem określenia komedia rytu­ alna. Zobacz: Alfred Métraux, La comédie rituelle dans la possession w: «Diogène», nr 11/1955). Ponieważ publiko­ wany tekst jest zaledwie jednym rozdziałem z książki Leirisa o zâr,1prezentujemy również, jako rodzaj komentarza, frag­ ment tekstu Jeana Jamina Zła wiara (Mauvaise foi), pochodzacy z jego wstępu do afrykańskich pism Leirisa: Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zâr L eiris badał kult zâr podczas misji Dakar - Dżibuti. Je­ go badania - trwające blisko pół roku - zostały prze­ prowadzone w okolicach Gondar w Etiopii. Wyniki badań, w postaci paru artykułów, zostały opublikowane w prasie specjalistycznej w latach 30., natomiast książka La Possessions et ses aspects théâtraux chez les Ethiopiens de Gondar ukazała się dopiero w 1958 roku. Prezentuje w niej trochę inną niż w latach 30. koncepcję opętania: cię- Opętany w transie. Misja Dakar-Dżibuti, 28 września 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. „Leiris nie przestawał balansować między interpretacją opętania w terminach gry, mitycznego lub symbolicznego przedstawiania zachowań, pragnień czy lęków czy też w terminach stosunków międzyludzkich wewnątrz społecz­ ności «opętywanych» i jej stosunków z całą zbiorowością (opętanie staje się tu środkiem do wyreżyserowania tych stosunków, do zagrania ich przy zachowaniu względnej bezkarności), a interpretacją w terminach autentyczności, transcendencji sacrum, gdzie naprawdę zdarza się coś, co nie przynależy do porządku komedii - nawet gdyby była ona rytualna - i co przecież nie przynależy do porządku te­ go, co grane, udawane, lecz do tego, co doświadczone. W pierwszym przypadku «garderoba osobowości» (wy­ rażenie Leirisa), którą daje nam opętanie przez duchy zâr byłaby wyłącznie alegoryczna - byłaby projekcją, w miejscu i czasie rytuału, zakorzenionych społecznie fru­ stracji; w drugim byłaby rzeczywiście przywdziewana i pro­ wadziłaby do obiektywnych zjawisk depersonalizacji, odreal­ nienia, podwojenia, a nawet więcej - do transformacji siebie. Wydaje się, że Leiris, aby przekroczyć to, co w jego obserwa­ cjach odnosi się do niepewności zmysłów i zachowań, a co z kolei prawdopodobnie odsyła do jego własnych wahań na temat skutków podróży, w której podjął się uczestnictwa (czy można zmienić skórę, zmieniając dekoracje?) nie znajduje innych sposobów niż wprowadzenie rozróżnienia na «teatr odgrywany» i «teatr przeżywany» («Teatr odgrywany» od­ syła do zdarzeń udawania, które Leiris mógł stwierdzić w te­ renie; co do «teatru przeżywania» to oznaczałby on przypad­ ki opętania, w których autentyczność jest niewątpliwa. Przedstawiony w ten sposób podział jest schematyczny, by nie powiedzieć upraszczający; tak jak metafora teatru była­ by niezdatna do oddania tego, co Leiris nazywa teatrem przeżywanym, co odpowiada raczej wierze, która teoretycz­ nie nie jest grą, i której się nie odgrywa. Jednak odwołując się do metafory teatru, czy to odgrywanego, czy przeżywanego, Leiris ma być może na myśli mniej mechaniczną koncepcję teatru i gry: koncepcję sartrowską), a w konsekwencji, zależ­ nie od dystansu społecznego adeptów do miejsc i do celebru­ jących kult, zakłada poziomy udawania czy autentyczności w zjawisku opętania. Jak gdyby to, co formuje zbiorowość, musiało się dzielić na manipulowanych i manipulujących, na «opętywanych profesjonalnych», którzy odgrywaliby bycie w transie, i na «opętywanych amatorów», którzy nie mieli­ by innego wyjścia niż wejść w trans naprawdę. (...) Jak za­ uważa krytyk literacki Claude Reichler w artykule po części poświęconym sposobom opisu opętania u Leirisa, umiejsca­ 130 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR wia ono tubylców w sytuacji stałego ukrywania, zajętych od­ kłamywaniem poprzez ich wypowiedzi (które czy to «profe­ sjonalne» czy «amatorskie» zakładają obecność innego mówcy niż oni sami, to znaczy zdr, które ich «dosiada» i przemawia przez ich usta) celu tych wypowiedzi. N a po­ czątku była zła wiara. (...) Owej «złej wierze», o której mówi Claude Reichler, bli­ sko do sformułowań Jean-Paula Sartre a z 1943 roku, któ­ ry sprowadza ją do podstawowej postawy bycia w świecie. Wymusza ono, poprzez mniej więcej świadomą decyzję, przynależność do niepewnych prawd, która to przynależność zwalnia ze świadomego stawienia czoła kondycji ludzkiej. Czy opętanie byłoby więc formą rytualnej reżyserii tego «oszukiwania siebie», o którym mówi Sartre, a które byłoby charakterystyczne dla złej wiary? (Jean-Paul Sartre, L’Etre et le néant, Gallimard, Paris 1943, s. 87 i następne.) (...) Leiris w prywatnych rozmowach przywiązywał wielką wagę do Bytu i nicości, który przeczytał zaraz po jego ukazaniu się w 1943 i którego rozdział o złej wierze wywarł na nim duże wrażenie. Chętnie nawiązywał do przykładu kelnera, którego zachowanie analizowane przez Sartre a przywodzi na myśl zachowanie, jakie Leiris w 1958 przypisuje wielkiej kapłance zdr Malkam Ayyahou, która wydaje się grać ze swoim statusem opętanej, aby go urzeczywistnić. Być może nawet rozróżnienie między «teatrem odgrywanym» a «te­ atrem przeżywanym», które wprowadził Leiris, i które ni­ gdzie nie występuje u Métraux, miałoby u swych źródeł sartrowską analizę zachowania w złej wierze. (...) Leirisowska koncepcja teatru zbiega się z koncepcją Sartre’a, który — w teorii w L’Imaginaire, a w praktyce w Muchach (z któ­ rych Leiris napisał jedną z pierwszych recenzji) —sprostowuje i poprawia paradoks o aktorze Diderota, sądząc że «to nie postać urzeczywistnia (realizuje) się w aktorze, tylko aktor ‘odrzeczywistnia się w swojej postaci’» (Jean-Paul Sartre, L’Imaginaire, Gallimard, Paris, s. 243). Wyraźnie odpo­ wiada to proponowanym przez Leirisa interpretacjom opęta­ nia jednostki przez ducha zdr: to nie zdr dosiada człowieka, lecz to sam człowiek staje się wierzchowcem zdr. Denis Hollier w ten sposób komentuje sartrowską wersję paradoksu o aktorze Diderota: «Postać sartrowska zawsze marzy, aby zapomnieć o ak­ torze, który za nią mówi; [...] ma nadzieję, że uda jej się pew­ nego dnia przemówić bez dublera, przemówić w swoim wła­ snym imieniu, swoim własnym głosem, zrobić tak, aby jej pierwsza osoba nie była stale podwajana przez brzuchomówczą hipokryzję, która ją gra i na niej pasożytuje.» (Denis Hollier, Les Dépossédés, Editions de Minuit, Paris 1993, s. 46). Reasumując, uczynić tak, aby teatr odgrywany stał się teatrem przeżywanym, bez porzucania przestrzeni scenicz­ nej. Protagonista sartrowski rozpoznaje się (odnajduje się) w swojej niecierpliwości wobec aktora, któremu musi uży­ czać głosu i przywdziewać jego sylwetkę. To tu tkwi pro­ blem, mniej paradoksalny, niż się wydaje, który Leiris do­ strzega w opętaniu przez duchy zdr (...). Aktorzy i postaci, opętywani przez zdr, odnajdują się pozbawieni autora. Jest to teatr bez dramaturga. Bez tego sacrum, któremu Leiris przyznawał jeszcze w 1934 prawo podpisu, prawo trans­ cendencji chociażby przez wzgląd na ofiarę, która parafo­ wała jego obecność i której Leiris, w swoich obserwacjach zapisanych na żywo w 1932, przewidywał wagę i funkcję ustanowienia relacji między światem ludzkim i światem du­ chów. To sacrum dziwnie znika z jego analiz w 1958, od kiedy podkreśla on jedynie «aspekt widowiskowy». (Jean Ja ­ min w: M. Leiris Mirroir de l’Afrique, Gallimard 1996). „Umiejętność wiary w te wszystkie kłamstwa” przede wszystkim taką zdolność przypisuje czarownicy wielki historyk czasu romantyzmu, Michelet. O ile pośród zdarzeń z różnych porządków, jakie mogłem obserwować żyjąc w bliskości z grupą bâla-zâr, widziałem wiele odnoszących się do opętania, w któ­ rych szczerość głównego zainteresowanego raczej nie może być poddana w wątpliwość, o tyle mogłem zaob­ serwować równie dużo takich, gdzie owa szczerość jest kwestią sporną. Pewna chora - Yasi Arag - cierpiąca na rozlanie mazi stawowej, za każdym razem kiedy „robiła gum” odczuwała dotkliwy ból i na pewno nie gestykulowała­ by w sposób tak dla niej bolesny, gdyby nie działała pod wpływem głębokiej wiary w moc zâr. Inna klientka Malkâm Ayyahu,2 prawdopodobnie mająca chore płu­ ca (niestety, jeszcze w trakcie moich poszukiwań do­ wiedziałem się o jej śmierci), również poddawała się praktykom (transom, ablucjom itd.), które w jej stanie na pewno były zbyt bolesne, by można było ją podejrze­ wać o jakiekolwiek odgrywanie komedii.3 Kiedy alaquâ Enqo Bâhrey lęka się na widok Malkâm Ayyahu zaba­ wiającej się szczypaniem ludzi w sposób imitujący Azzâj Deho, to jeśli zachodzi gra (zresztą niewinna), to po stronie uzdrowicielki, po stronie adepta obawa nie jest udawana, ukazuje ona, że adept jest mocno prze­ konany o szkodliwych konsekwencjach takiej imitacji. Natomiast trudno jest uznać całkowitą szczerość Malkâm Ayyahu, na przykład kiedy została opętana przez Sânqit dokładnie w momencie serwowania piwa, w którym owo zâr powinno przewodniczyć - co zresztą przypomniała jej po cichu zaprzyjaźniona wspólniczka. Nie mogąc oskarżyć jej wprost o oszustwo (wiedząc, że atak opętania nie musi być specjalnie spontaniczny, a często bywa wywołany właśnie dzięki środkom takim jak śpiew, klaskanie i innym procedurom przywoław­ czym), możemy jednak być zaskoczeni regularnością powodzenia opętania właśnie w okolicznościach wy­ magających objawienia się w niej (lub w którymś z jej adeptów) danego ducha. Fakt, że opętania nadarzają się w odpowiedniej chwili i nadchodzą z pewnością w tym, a nie innym momencie, jest trudny do zrozumienia bez minimum pobłażania z naszej strony. Czy możemy odrzucić myśl o fałszerstwie? Co powiedzieć o przypadku, jakim jest przyjaciół­ ka Abieu gotowa za każdą cenę oszukiwać, śmiało ro­ 131 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR biąc guni charakterystyczne dla zdr, będąc pewna, że w ten właśnie sposób zawładnie danym duchem? Jak zauważyliśmy wcześniej, opętani często podejrzewają się nawzajem o fałszerstwo. Aby podobne podejrzenie powszechnie zaistniało wśród bdla-zdr, to znaczy wśród ludzi dalekich od sceptycyzmu d priori, musi być ono oparte albo na własnym doświadczeniu (ze świadomością własnego „przymykania oka”), albo na obserwacji przypadków, gdzie fałszerstwo było zbyt widoczne, by dać się oszukać, niezależnie od respektu dla tego, kto się prezentuje w przebraniu [dosł. pod przykrywką] zdr. Jeśli kłamstwo w materii zdr jest często denuncjowane zarówno przez wyznawców, jak i przez nienależących do tego kultu, to jednak dla wyznawcy wszystko odbywa się tak, jakby jego wiara w autentyczność opę­ tania nie została poważnie naruszona, ani przez przy­ padki oszustwa, które mógł zauważyć u innych (biorąc pod uwagę i ewentualne oszustwa, o które mógłby sam się oskarżyć), ani przez przypadki „przymykania oka”, których dostarcza mu własne doświadczenie, doznają­ cego opętania w pewnym sensie na zmówienie, przez ducha odpowiedniego w danej sytuacji. Adeptka Abieu zadeklarowała w przypływie na­ stroju: „Jeśli zdr istnieją, zamknijmy drzwi i okna, spal­ my cały dom i te wszystkie zdr!”, jej atak bezbożności nie postąpił dalej, ukarana za swoje zuchwalstwo zo­ stała uderzona przez zdr (scenariusz, w który weszła) i uczestniczyła, jak gdyby nigdy nic, w wieczornym waddgd, jak iw innych zgromadzeniach, które miały miejsce w następnych dniach.4 Tak samo, kiedy Asammanac oświadcza, że dankard (taniec wojenny) to dziecinada, ta krytyka nie angażuje sedna jej wiary, gdyż czym prędzej dorzuca ona, że nie chodzi jej o gurri, które robi się, będąc zdo­ minowanym. Jeśli jest tak, że opętanie jest oszustwem, to wyda­ je się, że dla adeptów jest to oszustwo, w które całko­ wicie wierzą, akceptując je w całości, nawet jeśli nie da się uchronić wszystkich jego aspektów przed pod­ ważeniem. Poza przypadkami, przy których byłoby słuszne mówić o teatrze odgrywanym, ponieważ ewi­ dentnie przebija przez nie oszustwo, istnieją przypadki, gdzie realność opętania jest niewątpliwa, i dla samego opętanego, i dla wszystkich asystujących, i które są odpowiednikiem tego, co nazwalibyśmy teatrem prze­ żywanym, inaczej mówiąc: on też może być teatrem odgrywanym, ale z minimum sztuczności i bez żadnych intencji narzucenia go widzowi. Wydaje się, że opętanie przede wszystkim wtedy wzbudza podejrzenia, gdy przybiera uwodzicielską formę teatralną zdolną podburzyć wyobraźnię, a sporny cha­ rakter praktyk widowiskowych, takich jak taniec i gurri opętanych, wydaje się nie umykać niektórym adeptom. Nie tylko Asammanac darzy miernym szacunkiem ta­ niec zwany dankard, ale i inni praktykanci zdr, chwaląc znanych im wielkich oświeconych [illuminés] zauważa­ ją, że u nich nie tańczy się wcale, lub prawie wcale. I tak Adânac zapewnia, że u alaqâ Haddis, z para­ fii Madhânê Alam w Gondarze, nie ma „ani klaskania w ręce ani tańca” i dorzuca: „nawet się o tym nie my­ śli”5. Według tej samej informatorki „mało się tańczy u fit-awrâri Saggâyê, tylko na Świętego Michała, na Świętego Gabriela i na Naszego Ojca Apostoła”.6 Jest również oczywiste, że niektóre wielkie zâr, liczące się spośród bardziej poważanych nie warunkują gurri u tych, których przychodzą opętać, a także nie otrzy­ mują „krwi” (inaczej mówiąc: nie otrzymują ofiar zwierzęcych); tak to jest na przykład w przypadku świętego Abby Yosêfa jak i Abby Quasqwesa. Z dru­ giej strony rozróżnienie to jest przez niekórych jasno przeprowadzane między zbiorowymi praktykami illuminizmu muzułmańskiego a zgromadzeniami opęta­ nych, którzy mniej więcej naśladują te praktyki. Pe­ wien nawrócony na islam uzdrowiciel, alaquâ Alamu, wyznaje, że śpiew i gurri zâr są tym, co odróżnia je od czystego wadâgâ”.7 Uzdrowiciel chrześcijański - alaquâ Taganna z Fit Mikâêl w Gondarze zaznacza, że u słynnego cudotwór­ cy z Tambên, Sheikha Mahammada Sayda zwanego Abbâ Wâ, nie ma ani tańca (przynajmniej świeckie­ go), ani gurri: „on tylko otwiera hâdrâ8 Prorokowi”. Można jednak bez wątpienia stwierdzić, [...] że z punktu widzenia wielkich religii monoteistycznych rozpowszechnionych w Etiopii (chrześcijaństwo monofizyckie,9 islam) kult zâr jest odbierany jako mocno zabarwiony pogaństwem i magią, nawet przez niektó­ rych jego wyznawców. Zauważalna jest silna tendencja do włączenia kul­ tu duchów w oficjalne nauczanie religii, zarówno u wiernych muzułmanów, jak i chrześcijan, duchy ota­ czane największą czcią muszą należeć do jednego z dwóch wielkich wyznań. Jednak ilość duchów i ich więź z konkretnymi miejscami, jak i ich przywiązanie do konkretnych osób sytuują się na poziomie zbyt nie­ jasnym wobec podstawowych dogmatów dwóch wiel­ kich monoteizmów, żeby nie podchodziły one z dy­ stansem do owego kultu. U praktyków [dosł. techników] zâr można zaobser­ wować troskliwe pragnienie godnego zachowania róż­ nych ceremonii (w których nawet chwile odpoczynku są częścią rytuału). Jest skądinąd oczywiste, że ataki opętania z początku niezorganizowane muszą następ­ nie poddać się dosyć ścisłemu protokołowi; nawet je­ śli granice, zarazem teoretyczne i praktyczne, byłyby w ten sposób narzucone na to, co mogłoby zrodzić się z prostej gry, lub z czystego rozigrania.10 Osią tego systemu - poprzez metody szamanistyczne, których używa i bliskie magii cele, do których zmie­ rza - jest dwuznaczne zjawisko transu, w którym wszystko dzieje się tak, jakby druga osobowość zastępo­ wała osobowość normalną. 132 �Malkam Ayyahou, kapłanka zâr. Misja Dakar-Dżibuti, 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR Kult ten oparty głównie na technikach ekstatycz­ nych i mający na celu raczej zaspokojenie interesów indywidualnych (uzdrawianie chorób, powodzenie w interesach) niż dobro porządku ogólnego, ograni­ czony tylko do jednej klasy społecznej,11 ponadto pro­ wadzony przez specjalistów opłacanych bezpośrednio i w sposób otwarty (prowadzący może zachować pozo­ ry, przyjmując opłatę w imieniu ducha, który go opętuje), oficjalnie potępiony, lecz powszechnie prakty­ kowany, którego zbiorowy charakter pozwala na zakwalifikowanie go do religijnych, zamiast nazywać go czystą magią, zawiera element zarazem dyskredytu­ jący, ale i pociągający - aspekty teatralne, silniejsze niż w ceremoniach religii chrześcijańskiej i islamskiej. W kulcie zdr widać interwencję - w osobach opę­ tanych, przyjmujących na siebie role - istot, które nie są po prostu bytami mitycznymi czy legendarnymi, ale zwyczajnie postaciami prezentującymi się przed zgro­ madzeniem, z charakterystycznym dla nich językiem, dla większości z nich identyfikującym je wyznaczni­ kiem jest rodzaj dewizy - fukkard (zbioru stereotypo­ wych określeń przywołujących na myśl homeryckie epitety12), z gestami, sposobem bycia i w wielu wypad­ kach strojem zgodnym z przypisywaną im naturą. Wszystkie mają własne szczególne upodobania, a cza­ sami wręcz sceniczne wymagania co do oświetlenia.13 W sumie postaci te różnią się ledwie funkcją od tych, które w formach najbardziej tradycyjnych wystawia na scenie nasz teatr. Między opętaniem, które można by nazwać auten­ tycznym (lub spontanicznym, albo sprowokowanym, ale doświadczonym w sposób uczciwy, w perspektywie magiczno-religijnej, gdzie trans nie zależy od żadnej świadomej decyzji ze strony opętywanego [dosł. pa­ cjenta]), a tym, co na odwrót, nazwalibyśmy opęta­ niem nieautentycznym (rozmyślnie symulowanym, aby zrobić spektakl i wywrzeć presję w celu uzyskania ko­ rzyści materialnej lub moralnej), istneje tak wiele opętań pośrednich, że granica jest praktycznie niemożliwa do wyznaczenia. W wielu wypadkach opętanie służy za alibi pozwalające opętanemu wypowiedzieć słowa lub wykonać działania, od których powstrzymałby się za­ chowując swoją normalną osobowość. Czy ucieka się on do tego alibi z premedytacją (w tym wypadku jego opętanie, któremu sam ustalił scenariusz, byłoby ko­ medią) , czy ogranicza się do wykorzystania, mniej wię­ cej świadomie, sytuacji, której nie stworzył (w którym to wypadku, mimo że jego uczciwość nie jest całkowi­ ta, byłoby jednak nierozsądne oskarżyć go o oszustwo)? Z innej strony, czy pacjent, dla którego trans jest przede wszystkim krokiem ku wyzdrowieniu i który wy­ konuje gesty tak uważnie, jakby poddawał się zalece­ niom lekarskim, nie działa z pewną dozą nieuczciwości, nieosłabiającej w niczym faktu, że jego intencją byłoby tylko odzyskanie zdrowia, a nie wywarcie wrażenia na tych, którzy go oglądają? Jednak cel, do którego dąży jest celem serio, przy którym dziwna byłaby idea gry. Czy znacznie różni się ten przypadek - pod względem autentyczności opętania - od tego, w którym dla pa­ cjenta trans jest przyjemnością i w którym (rzecz częsta zwłaszcza u kobiet) pacjent od rana marzy (jak gdzie indziej marzy się o balu) o waddgd, gdyż wie, że odnaj­ dzie w nim spełnienie?14 Niemniej jednak zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku opętanie jest spro­ wokowane i zdr, które wejdą w grę będą postaciami, na których zależało nam, żeby się w nie wcielić, ponieważ skłoniło nas do tego bądź uczciwe pragnienie wyzdro­ wienia, bądź myśl bardziej frywolna, o natychmiasto­ wych uciechach, które możemy uzyskać. Wydaje się, że te pośrednie przypadki są bardzo liczne, i musimy zacząć definiowanie opętania przez zdr - przynajmniej tego, które praktykowało się pra­ wie otwarcie w Gondarze w latach 1932-33 - jako te­ atr przeżywany, a nie jako teatr odgrywany czy jako wyraz zbiorowego szaleństwa. Przeżywany przez aktora (który nie ma trudności z - jak to się mówi - wejściem w skórę postaci, zachę­ conego przez atmosferę i przez swoją wiarę w istnienie zdr, jako duchów ujawniających się poprzez opętanie), ten szczególnego rodzaju teatr - nie mogący nigdy wy­ znać swojej teatralnej natury - jest przeżywany rów­ nież przez widza. W każdej chwili także on może zo­ stać opętany, a w każdym razie nie jest on nigdy czystym obserwatorem, zważając, że nie tylko poprzez klaskanie czy śpiew uczestniczy on w przywoływaniu duchów, ale od momentu ich „zejścia” ma daleko idą­ cy interes w tym, by trzymać się na dystans od tych, w których się one wcielają. Nawet jeśli nie przyjdzie na niego kolej bycia opętanym i uczestniczy tylko dru­ goplanowo, w ten sposób zakwestionowany widz bie­ rze udział w wydarzeniu i przeżywa je wraz z protagonistami, zamiast być zwykłym, biernym świadkiem. Dzięki uczestnictwu wszystkich, tej stałej osmozie między aktorami i publicznością, tego typu przedsta­ wienia (chociaż przerywają zwykły bieg rzeczy) nie sy­ tuują się - jak to ma miejsce w wypadku przedstwień czysto teatralnych - w sferze wyjątkowej, gdzie istoty, które się w niej obracają, są odseparowane od innych i w konsekwencji znajdują się na marginesie życia. Chodziłoby w sumie o szczególne momenty, w których samo życie zbiorowe przybiera formę teatru. Uogólniając, można stwierdzić, że kult zdr na wsi ma charakter rodzinny, który zaciera się w wielkich aglomeracjach. W środowisku wiejskim to matka jest postrzegana jako „naczynie” rodzinnych zdr. Składa się tym duchom ofiary, przychodzą one wtedy, gdy ktoś z grupy jest chory, jego taca do kawy przedstawia materialne centrum kultu. Jeśli to alaqd lub inny spe­ cjalista podejmuje się prowadzić ceremonię, to jest on praktycznie jak technik, którego wzywa się z zewnątrz. W środowisku miejskim istnieją większe grupy, z których każda tworzy rodzaj konfraterni, do której 134 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR przyjęcie odbywa się na zasadach nie ograniczonych tylko do więzów rodzinnych czy miejsca zamieszkania. Każda z tych konfraterni, zwykle rywalizujących, skoncentrowana jest wokól jednego profesjonalnego opętanego, bdla-gandd lub „trzymającego gandd”, któ­ rego dom jest miejscem przechodnim, gdzie spotykają się bardzo różni ludzie: domownicy, np. rodzice lub służący szefa konfraterni; adepci (dawni chorzy, obda­ rzeni zdr i kontynuujący wizyty w hołdzie lub z własne­ go pragnienia zostania czarownikami; osoby o statusie kadddm czy askar, przechodzące leczenie lub inicjacje, dysponujące pełnią czasu dla służby zdr); klienci i przychodzący regularnie (chorzy w trakcie terapii, lu­ dzie na konsultacje, osoby pobożne czczące zdr, by je sobie zjednać, czarownicy lub wyznawcy z innych bractw, amatorzy tańca i śpiewu, itd.). W ten sposób dom szefa konfraterni staje się zarazem apteką, szpita­ lem, kościołem (jest to miejsce spotkań i odprawiania większości rytów, miejsce zebrań), a dla wielu po pro­ stu miejscem rozrywki,15 ponadto spożywa się tam, jak w kabarecie, napoje fermentowane, a zdarza się, że spełnia on funkcję hotelu.16 Kiedy konfraternia skupia licznych członków wg zasad szerszych niż więzy rodzinno-sąsiedzkie, kult zdr - którego główni kapłani są w tym wypadku profe­ sjonalistami lub półprofesjonalistami, tworzącymi ro­ dzaj kleru wobec grupy wyznawców - staje się bardziej komercjalny i przybiera formy bardziej widowiskowe. Szef konfraterni nie tylko jest wynagradzany za kon­ sultacje i leczenie, których udziela, ale także dary przy­ noszone przez wiernych stanowią pokaźną część jego domowego dochodu; są one ekwiwalentem płacy w naturze, nie zapominając jednak o tym, że wielkich awlyd charakteryzuje przepych i wystawność i są oni dalecy od przywłaszczania sobie darów, które w więk­ szości spożywa się podczas prowadzonych przez nich ceremonii i zebrań.17 Jeśli mała wiejska grupa ledwie może sobie pozwo­ lić na zorganizowanie wielkiego spektaklu, nie ma w tym zresztą żadnej korzyści, to sytuacja szefa miej­ skiej konfraterni jest inna. Dysponuje on nie tylko personelem i mniej ograniczonymi środkami, ale wzra­ sta popularność jego domu, kiedy spotkania, które się u niego odbywają, przyciągają wielu ludzi i dają obraz jego talentu. Zorganizowanie w swoim domu waddgd gromadzącego dużą publiczność, gdzie śpiewy i tańce są atrakcyjne, a ataki opętania impresjonujące, stano­ wi dla niego korzyść reklamową (przynajmniej w oczach większości klienteli) na tyle, że istnieje po­ kusa uwydatniania aspektów estetycznych czy teatral­ nych rytuału, a nawet oszukiwania w celu uzyskania pożądanej atmosfery. Kolejnym czynnikiem fałszerstwa w kulcie zdr, jaki praktykuje się w miastach, jest to, że przechodząc ze środowiska wiejskiego w środowisko miejskie dotyczy on dużo większej grupy wyznawców, a na dodatek bar­ dzo różnorodnej. Można w niej spotkać obok bardzo uczciwych ludzi kobiety o reputacji prostytutki,18 lub co najmniej kobiety rozwiązłe;19 dom uzdrowiciela jest z definicji domem otwartym, ponieważ każdy ma prawo przyjść na konsultację,20 gościnność jest w nim regułą; zdarza się jednak podczas składania ofiar lub waddgd, że przyjdą ludzie, których sam uzdrowiciel - ze względu na zachowanie prestiżu - uważa za nieproszonych;21 nie­ które osoby są znane z pasożytniczego wałęsania się od gandd do gandd, za główną motywację mając poszukiwa­ nie przygody i rozrywki. Jaka by nie była reakcja uzdro­ wiciela, regularna czy sporadyczna obecność podob­ nych osobników nie jest korzystna dla organizowania spotkań w magiczno-religijnej aurze godności. Choć spotkania i inne ceremonie kultu zdr są dale­ kie od posiadania funkcji czysto teatralnej, widzimy jed­ nak, że kult ten zawiera ziarno możliwego rozwoju w kierunku teatru. Nie tylko jego wyznawcy są w trak­ cie leczenia uczeni transów, trochę jednak „teatral­ nych" - stylizowanych odpowiednio do charakteru po­ staci, którą się uosabia22 i wymagających recytacji tyrad na wpół improwizowanych, którymi są dewizy fukkard lub okolicznościowe wiersze o steretypowych sformuło­ waniach, ale też kult nadarza licznych okazji zaangażo­ wania się z większą lub mniejszą uczciwością w rodzaj komedii, chociaż nie chodzi o specjalne odgrywanie ja­ kichś scenek, aby rozerwać publiczność. Skądinąd czyż nie jest znaczące, że jedną z najwyraź­ niejszych cech ewolucji tego kultu (jeśli uznamy jego formy wiejskie za archaiczne) jest często, jeśli nie zawsze, wyolbrzymianie aspektów estetycznych? Przez tę trans­ formację, której konkretne warunki społeczne widzimy jasno, tak że odwołanie jej jedynie do kryzysu wiary by­ łoby nadmiernym schematyzowaniem, przechodzimy płynnie od teatru przeżywanego do teatru odgrywanego; część poważna maleje w stosunku do aspektu frywolnego i obok tego, co w najgorszym wypadku było tylko po­ bożnym kłamstwem, pojawia się interesowny fałsz. Wydaje się, że element teatru, lub szerzej - sztuki dla sztuki, który przenika do takich rytuałów - nie jest elementem nabytym - prostą konsekwencją - sofistyki, ale że stanowi on coś bardziej fundamentalnego, czego waga wzrasta, w miarę jak dopisują temu okoliczności. Opętanie jest teatrem samo w sobie, ponieważ obiektywnie odwołuje się do przedstawienia postaci mitycznej lub legendarnej przez człowieka-aktora. Muzyka i śpiew, za pomocą których przywołuje się du­ chy, są zarazem środkami służącymi do stworzenia od­ powiedniej atmosfery i wzniecenia entuzjazmu23 wśród zgromadzonych. Co do tańców, to przypisuje się im wartość terapeutyczną na tyle, o ile zdr znajduje w nim spełnienie, poza tym same w sobie są spektaklem i roz­ rywką. Mamy więc do czynienia z typem rytuału, w którym miejsce sztuki i gry okazuje się bardzo rozle­ głe i o którym można by powiedzieć, że jego manka­ menty stanowią dla niego źródło bogactwa estetyczne­ 135 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR go, przypisujemy je zwykle zaniedbaniom (skąd ko­ nieczność większej dbałości o szczegóły reżyserii) lub niezadowoleniu kilku duchów, o których nie pomyśle­ liśmy (co uruchamia inwencję, pojawienie się nowych postaci, a w konsekwencji zmierza ku różnorodności przedstawianych charakterów, co skądinąd jest rodza­ jem wyzwania dla innych ceremonii). Z punktu widzenia czysto medyczno-magicznego, prawie nieograniczone możliwości wytłumaczenia nie­ powodzeń i ponawiania prób, które umożliwia ten sys­ tem, bez wątpienia ustanawiają sprzyjający czynnik dla przetrwania tych metod leczniczych, które przecież tak często okazują się nieskuteczne. Jednak poza tymi sprzyjającymi ułatwieniami oferowanymi przez samą treść systemu ważne jest zastanowienie się nad - po­ między wieloma czynnikami - pociechą duchową lub przyjemnością, które z reguły wierni znajdują, uczęsz­ czając na spotkania. Nawet adeptki, jak Denqe i Asammanac, które nie pozwalają krytykować Malkam Ayyahu, a opisują ją jako kobietę interesow­ ną i zazdrosną o swoje przywileje, mówią jednak o tro­ sce, jaką otoczyła je, jak i innych chorych.24 Stosunki prawie rodzinne łączą członków tej samej konfraterni i wszyscy, którzy byli leczeni przez Malkam Ayyahu zwykle nazywają ją naszą matką, kiedy mówią o niej po­ ufale, nie używając tytułu Abbate Cangare, mój ojcze Cangar, według imienia jej wielkiego zdr. Adeptka Abicu, często krytyczna i skora do żartów, widząc Abbę Jeroma notującego imiona zdr w karnecie, przeląkł­ szy się, że pisząc przywłaszczy je sobie, zadeklarowała: „Zdr są jak mój ojciec i moja matka. Nie odbierajcie mi ich mi ich poprzez papier! Umrę jeśli zdr odejdzie ode mnie.”25 Widzieliśmy zresztą jaką fascynację wywołuje waddgd wśród kobiet i taka deklaracja młodej wdowy Alafac przywołuje na myśl fragment Czarownicy, w którym Michelet zauważa, że „tańce były pokusą nie do odparcia, która u Basków przyciągała cały kobiecy świat, żony, córki, wdowy (te szczególnie licznie)”.26 To, że kobiety reprezentują większość personelu konfraterni, biorąc pod uwagę szerszą perspektywę uzdrowicieli i jeszcze inne fakty, możemy myśleć, że zdr jest instytucją raczej kobiecą niż męską: to u Ewy, tradycja upatruje korzeni zdr; w linii kobiecej ustano­ wione są ich genealogie i w umownym języku konfra­ terni termin Adam określa stworzenie ludzkie, które jest gatunkiem odmiennym od gatunku duchów; bycie opętanym jest zarazem rzadsze i gorzej widziene u męż­ czyzny niż u kobiety, i według kapłana Ayyala, brata Malkam Ayyahu, mężczyzna, który „ma zdr” nie mógł­ by być członkiem stowarzyszenia skupionego wokół świętego patrona, ani organizacji współpomocy w uprawianiu roli, gdyż maiałby reputację awtdttd, „niestałego, niespokojnego, włóczęgi”.27 Co do owej kobiecej większości, to trzeba zapamię­ tać, że praktyki związane z zdr stwarzają rodzaj nieza­ leżności (z racji okazji do wyjść, jakich dostarczają), a co się tyczy samego transu, dają możliwość wywiera­ nia presji na otoczenie (porównywalnej do tego jakim może być omdlenie lub atak nerwowy w naszym społe­ czeństwie); płeć męska nie ma w dziedzinie zâr więcej przywilejów, co w ogólnie rozpatrywanym iluminizmie,28 kobiety znajdują w nim poświadczenie równo­ ści z mężczyznami (za pośrednictwem „istot”, dzięki którym mogą społecznie odgrywać role męskie). Mówiąc ogólnie, jest prawdopodobne, że jeśli teatr jako taki posiada pewną wartość katharsis lub „oczysz­ czenia” pasji, namiętności (mniej szkodliwych od mo­ mentu kiedy zostały uzewnętrznione w akcji scenicz­ nej), to z tego punktu widzenia wartość jeszcze większą musi mieć taki teatr, gdzie daleka od ugrzęźnięcia w bierności lub od wyjścia z siebie dla czystej gry osoba jest całkowicie zakwestionowana, oprócz tego, że może ona w pewnej mierze stworzyć sobie sama sceny, któ­ rych staje się protagonistką. Taki jest przypadek zebrań i ceremonii, które mają miejsce dzięki kultowi zâr i wydaje się słuszna myśl, że adept zyskuje dzięki nim pewną euforię, pozytywną ko­ rzyść, która może skłaniać go do przywiązania się do tych praktyk, tak samo zniechęcających jak i ich rezultaty. Wydaje się, że dotykamy tego, co stanowi wielką siłę magii (wbrew zaprzeczeniom, jakich nieustannie wymie­ rza im doświadczenie) - elementów afektywnych, jakie uruchamia, z ich materiałem mitycznym, z obrazami, a także z częścią dramatu i spektaklu, które zawiera. Przełożyła Joanna Pawelczyk Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 136 Czwarty rozdział książki Leirisa pt. Conscience et incon­ science chez les protagonistes des scènes de possession, pod polskim tytułem Opętanie w kulcie zâr, ukazał się w tłum. Moniki Mazurkiewicz w Dialogu 1988/2. Kapłanka kultu zâr, którą Leiris poznał w trakcie wypra­ wy Dakar-Dżibuti. Często można ją spotkać na kartach drugiej części dziennika wyprawy pt. Afrique fantôme. Autorem określenia komedia rytualna jest Alfred Métraux. Leiris często podkreślał, że jemu zawdzięcza inspirację owego podejścia. Zobacz: Alfred Métraux, La comédie rituelle dans la possession w: Diogène, nr 11, 1955 [przyp. tłum.]. To zdarzenie, które zaszło u Malkâm Ayyahu 23 paź­ dziernika 1932 po południu, opowiedziano mi i Abbie Jérôme nocą podczas wâdâga. 236 C, fol. 8 v°. Ibid., fol. 10 v°. luarâ, czysty, 236 C, fol. 3. Hâdrâ (arab.) «obecność, zebranie», seans litanii i tań­ ców ekstatycznych (E. Dermenghem, Le culte de saints dans l’IslamMagrébin, Paryż, Gallimard, 1954, glossaire). 236 A, fol. 23. Uznające, że w Chrystusie jest tylko jedna, boska natu­ ra, a natura ludzka zaraz po wcieleniu została przez bo­ ską wchłonięta. Monofizytyzm został odrzucony przez papieźa Leona I i sóbor chalcedoński (541). Ustalenia soboru chalcedońskiego zostały odrzucone w Egipcie, �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR Etiopii i Armenii, co zapoczątkowało powstanie Kościo­ łów przedchalcedońskich [przyp. tłum.]. 10 Abba Jérôme zauważa w jednej z pieśni zâr użycie słowa azubâ, które przywoływałoby akcję zrzucenia z siebie więzów, rozigrania. 11 Odnotujmy jednak, że niektóre zâr (na przykład Râhêlo) przychodzą, by spowodować nie nieszczęścia indywidual­ ne, lecz klęski dotykające całą społeczność, jak epidemie i choroby zwierząt hodowlanych. Kult im poświęcony do­ tyczy więc interesu ogółu. 12 Oto dla przykładu fragment fukkarâ Seyfu Cangar zano­ towanego 7 września 1932 wg relacji Malkâm Ayyahu i Enqo Bâhrey (236 A, fol. 50 v°): arbâ aqwâdâs Obdarzający czterdziestu! arbâ mallâs Wynagradzający czerdziestu! yârbâw mari Przewodniku czterdziestu! yârba sari Organizatorze czterdziestu! si nadâfi Który rani tysiące! si asnaddâfi Który każesz zranić tysiące! si garâfi Który chłosta tysiące! si asgarrâfi Który każesz wychłostać tysiące! Sayfu Cangar Sayfu Cangar! Yâwloc mâgar Podporo awlyâ! [...] genn tayyâqi Inkwizytorze dżinów! Bâhr talâqi Który zanurza się w morzu! Ya Râhêlo wandem Bracie Râhêlo! Dwa mityczne epizody odnoszące się do Sayfu Cangar są przywołane w tym tekście: pierwszy - jak przekraczając Morze Czerwone, wracając z Jeruzalem w towarzystwie zâr, które pobierały nauki wraz z nim i które wraz z nim tworzą grupę „czterdziestu” stał się ich aqwâdâs dostarczając im magicznie maqwâdasâ albo odpowiednich ofiar rytualnych; drugi - jak oswobodził swoją siostrę Râhêlo, kórą porwał i uprowadził do Białego Nilu pewien dżin (epizod, który na pewno przywoła w swoim fukkarâ ten, kto celebruje jako Sayfu Cangar, kiedy przystępuje się do typu „ rzucenia dangarâ”, dla którego teatrem jest strumień). Sayfu Cangar, dobry chrześcijanin zawsze zaczyna fukkarâ recytacją formuły basmulâb (ba-semu la-ab) lub basmââb (ba-sema-ab) : „w imię ojca i syna i ducha świętego”. 13 W ten sposób, wg Enqo Bâhrey, kiedy kobiece zâr Sasitu ujawnia się w trakcie wadâgâ opuszcza się lampę, aby stworzyć półmrok. W przeciwieństwie do innych awlyâ (dla których trzeba zmniejszyć oświetlenie, a nawet do­ mowy ogień), Sayfu Cangar lubi żywe światło i Arab Zaynę „szuka światła dość silnego, ale łagodnego na twarz” (236 D, fol. 19 v°). 14 Allafac porównuje nastrój kobiety, która idzie wieczo­ rem na wadâgâ do tego, „gdy idzie się na ślub lub tańczyć i śpiewać” (236 C, fol. 49). W małżeństwie, w którym kobieta jest opętana, często panuje niezgoda. Najczęst­ sze zarzuty wobec kobiety należącej do konfraterni to marnotrawstwo z powodu uczęszczania na ceremonie zâr, zaniedbywanie męża i wymaganie od niego wydat­ ków w formie ofiar i darów dla zâr. 15 Był czas, gdy w Addis Abebie domostwa zâr podlegały takiemu samemu opodatkowaniu, co „domy tag”, kaba­ rety, gdzie podaje się hydromel [wino miodowe, miód pit­ ny, przyp. tłum.], które są praktycznie domami publicz­ nymi. 16 Kiedy Abba Jérôme zamieszkał w naszym obozie, jego dwaj służący, Kâsâhun i Unatu, wynajmowali pensję u Malkâm Ayyahu. 17 Niektórzy z otoczenia Malkâm Ayyahu przypisywali upa­ dek jej byłego zięcia, alaqâ Hayla Mikâêl Abarrâ, który 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 137 był bardzo szanowanym uzdrowicielem i popadł w nędzę temu, że jego zâr opuściły go dla zawodowej opętanej, która przyciągnęła ich do siebie prezentami. Czy mamy przez to rozumieć, że jego klientela porzuciła go dla kon­ kurentki (prawdopodobnie z racji wyższości jej docho­ dów), i u której panował większy przepych? Tak było z Aggadac, byłą prostytutką z Asmary. Taki był przypadek Denqnas i Adanac, którym Malkâm Ayyahu regularnie prawiła morały na temat ich prowadzenia się. Uzdrowiciel może jednak odmówić, pod takim czy in­ nym pretekstem, osobie, której nie chce leczyć. Skąd­ inąd jest w zwyczaju, że zanim podejmie się terapii, upewnia się za pomocą przepowiedni (np. obserwacji pa­ lonego kadzidła, przyniesionego przez pacjenta) czy jego gembâr los [dosł. czoło, przód] jest w zgodzie z gembâr pa­ cjenta. Nie szczędzi się pochwał dla uczciwości uzdrowi­ ciela, który stwierdza, że jego interwencja byłaby niesku­ teczna i odsyła konsultującego się lub poleca mu innego uzdrowiciela, co do którego można mieć nadzieję, że bę­ dzie bardziej pomocny. I tak, wieczorem 13 września 1932, Malkâm Ayyahu wy­ kluczyła z wadâgâ pewną kobietę. Widząc ją snującą się na środku pomieszczenia i trzęsącą się jak gdyby miała robić gurri, Malkâm Ayyahu stwierdziła, że jej dom nie jest „domem wariatów” i zapytała, kto przyprowadził tę kobietę. Jedna z adeptek odpowiedziała, że to pewien nieznajomy, który zniknął natychmiast po przyprowa­ dzeniu jej. Malkâm Ayyahu odparła, że nie życzy sobie „zâr prostytuowanego”. W sumie jednak przystała na obecność nieproszonej, którą znała już z wcześniej prze­ prowadzanej terapii, dzięki której kobieta ta mogła uro­ dzić dziecko. Odnośnie bori haousa, H. Jeanmaire zauważa wagę styli­ zacji jako przeniesienia ku dosłownemu teatrowi: „Opętanie indywidualne - na zasadzie mechanizmu psy­ chologicznego i autosugestii, które zjawiska halucynacyjne odnoszące się do „wielkiego ataku” histerycznego ustanowiły klasycznym - odwołuje się się do „charakte­ ru”, w który wciela się opętany - duchowi, który go opętuje przypisuje się taki czy inny charakter. Aspekt te­ atralny tych „im itacji” budzi ciekawość, staje się naturalnym i prawie koniecznym odwołanie do scenek czy skeczy, które są przecież zalążkiem teatru”, w: Diony­ sos, op. cit. W podwójnym sensie tego słowa, które u Arystotelesa oznacza „opętanie, uczucie obecności bożej i jej oddzia­ ływania”, H. Jeanmaire, ibid., s. 317. 236 B, fol. 57 v°-58 i 236 C, fol. 16 v° i 52. 236, fol. 47 v°. P. 515. Wg Pierre de Lancre, Tableau de l’inconstance des mauvais anges et démons, Paris, 1612. Przypadek Enqo Bâhreya, adepta i marigêtâ czy przewod­ niczącego chóru dabtarâ z jego parafii, nie przeczy temu twierdzeniu: był on opętany, ale jego zâr zostało przenie­ sione na jego żonę (236 A, fol. 53). Jest możliwe, że twierdzenie ojca Ayyala nie dotyczy opętanych będą­ cych uzdrowicielami. Człowiek nazywany Abbâ Wâ podczas mojego pobytu w Gondarze był najbardziej znanym oświeconym na pół­ nocy Etiopii. Jednak trzeba wspomnieć wielką sławę, któ­ rą w tym samym czasie cieszyła się Sebbâs, zwana „Naszą Panią z Arusi”, profetka szanowana w całym kraju. �Taniec opętanych. Misja Dakar-Dżibuti, 27 września 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b33473e71feebd9ab14a88de05b982d.jpg 4ea266661346dd5ca82917a77b2eeb51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania góralskiej torby / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Biały Dunajec (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; techniki wyplatania ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia ściankę torby góralskiej wyplataną techniką krzyżowo-taśmową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XII_F.1.7.4_01 Biały Dunajec okolice Zakopanego plecionkarstwo rzemiosło techniki wyplatania https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a2fb4a970ff385f6ab2ce895877881.jpg b77628e05285695a0e5ad6063e678ca5 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/588b80831ab81c425277352bd0e6c909.jpg 6d7e23456fad7a72825b8941c7b335d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania kosza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; koszykarstwo ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają ścianki kosza wyplecionego techniką krzyżowo-taśmową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.12.2_01 PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.12.3_01 Bartne koszykarstwo okolice Gorlic plecionkarstwo rzemiosło https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d321d2640995c8fb1ffc5ca5dfa24f.jpg 958a07967ef6406d1f2920b64d452931 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania kosza z wikliny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gołąb (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wiklina ; plecionkarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia ściankę kosza wiklinowego wyplecioną techniką krzyżowo-żeberkową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.26.XV_F.5.3.3_01 Gołąb okolice Puław plecionkarstwo rzemiosło wiklina wyplatanie koszy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f683e50db409b9164ce75bdf6b05db95.jpg a427fd980bfa4b3fc54705663996395a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania kosza z wikliny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wiklina ; koszykarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia ściankę kosza wiklinowego wyplecioną techniką krzyżowo-żeberkową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.6.4_01 koszykarstwo Kowalewo okolice Kościana rzemiosło technika wyplatania krzyżowo-żeberkowa Wielkopolska wiklina wyplatanie koszy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f29e46de00aa9260fd56dc0253f0bef4.jpg 233ecfd03861c414cd61e7b34d81880d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9227787f7daee0c88af0a4c76ee855bd.jpg cadf513b8efe0b771abfffb0a6b33e0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania koszy z wikliny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Biały Dunajec (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; koszykarstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają ścianki koszy wyplatanych techniką spiralną oraz techniką krzyżową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XII_F.1.7.2_01 PAE_FNK_24.38.XII_F.1.7.3_01 Biały Dunajec koszykarstwo okolice Zakopanego plecionkarstwo rzemiosło wiklina wyplatanie koszy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f85ccf5e28967a5a8ce852e57dc35677.jpg 0489e36ccb48c27210520f7fa37ce4f6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a150975112d02bc0785b510db0200512.jpg edcb4cf7d0b340175de5a3cfb6391963 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f97a9e5d1e3701c763ebc370b092a37.jpg 45f34267185d427de34d10d560515fa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania koszy z wikliny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Biały Dunajec (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wiklina ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają kosz z jedną ścianą płaską wyplatany techniką spiralną oraz dwa ujęcia dna kosza wyplecione technika spiralną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XII_F.1.7.5_01 PAE_FNK_24.38.XII_F.1.7.6_01 PAE_FNK_24.38.XII_F.1.8.1_01 Biały Dunajec koszykarstwo okolice Zakopanego plecionkarstwo rzemiosło wiklina wyplatanie dna wyplatanie koszy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8877d9b4806d43222910059bfeed1fca.jpg ef28c68d43a2b221ba7c6d9ce6de9ee3 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36fb1db332bb2759ba695e83081b176a.jpg 4ef126e1870a038a1d34fe5ea305095c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Techniki wyplatania koszy z wikliny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Biały Dunajec (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wiklina ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają ścianki koszy wyplatanych techniką spiralną oraz techniką krzyżową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XII_F.1.8.3_01 PAE_FNK_24.38.XII_F.1.8.2_01 Biały Dunajec koszykarstwo okolice Zakopanego plecionkarstwo rzemiosło wiklina wyplatanie dna wyplatanie koszy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db22c00c902247173a8a034fd40aa18e.pdf 01fa1e19c5da9592c96f9d9006e52ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2901 Title A name given to the resource Teksty dotyczące teatru i antropologii teatru publikowane dotychczas w "Kontekstach" ("Polskiej Sztuce Ludowej") / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.569 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTROPOLOGIA TEATRU W KONTEKSTACH Teksty dotyczące teatru i antropologii teatru publikowane dotychczas w „Kontekstach" („Polskiej Sztuce Ludowej") n r 1-4, Joanna Walaszek, Dwie „Nastazje' Andrzeja Wajd-* Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasatniro Bando. Filipowna Tamasaburo Bando Jan Berdyszak, Teatr - <„Teutr'V Marcin Giżycki, Performance art dzisia,: perspektywa amerykamku Janusz Byszewski, Obok edukacji i sztuki Leszek Kolankiewicz, Raport z Holsiebro (Przygotowany w Katedrze Kultury Polskiej przez studentów) Halina Wałaszewska. Raport z warsztatów leatralnych Leszka Mądzika (w Łucznicy) 1987 Zbigniew Raszewski, Weryfikacja czarodzieja n r 1-2, n r 3-4, 1995 Magdalena Saganiak, Makabra w mistycznym teatrze Juliusza Słowackiego Wiesław Juszczak, Realizm i liturgia. Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" ElioLt 1988 Krzysztof Renik, Obrzęd i teatr n r 3-4, 1991 Mircea Eliade, ..Marebilo". Rytuał i teatr Gerardus van der Leeuw, Święta gra Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik, Włodzimierz Pawluczuk, O teatrze. Zapis rozmowy Leszek Kolankiewicz, Teatr zarażona etnologią biura Bohannan, Szekspir w buszu Michael Gibson, A/ryku Brooka Kazimierz Braun, Święta księga Mahabluirata Andrzej Seweryn, Aktor w teatrze wyobraźni. O „Mahahliaracie" Petera Brooka [rozmawiają Zbigniew Benedyk.owicz, Aleksander Jackówski, Sławomir Sikoral Andrzej Seweryn, Z dziennika Zbigniew Taranienko, Odczynianie Mata. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Gardzienke, soboia-niedz.ela 27-28 kwietnia 199! r. Dariusz Czają, Krajobraz Z Tobiaszem Czesław Robotycki, Byłem w Gardzienkach Mariusz Ciolaj, Dawno temu w „Gardzienkach" Jadwiga Rodowicz, Nie cytat lecz inspiracja Michał Klinger, Podróż do klaszum, Św. Onufrego u ' dniu jego święta f24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo narodu) Krzysztof Czyżewski, List z podroży Krzysztof Czyżewski. Wojciech Szroeder, Podróż TU wschód pogranicze-sztuk, kultur, nowiów' Tadeusz Kornaś, Wacław Sobaszek. „węgajly" Jacek Dobrowolski. A kapela karuzela Wacław Sobaszek, Ewolucja teatru wiejskiego Zbigniew Osiński, Mieczysław Limanowski dzisiaj Mieczysław Limanowski, Rok paliki i dusza Zbiorowa Seweryn A . Wislocki, Jędrzej Ciermalc i jego teatr ludcmy Maria Fiderkiewicz. „Herody" na deskach teatru Dormana Eugenio Barba. Trzeci brzeg rzeki Bożena Dudko, „Uciska nas ten but", czyli o Teatrze 8-go dnia Wojciech Krukowski, Teatr w teatrze życia. Akademia Ruchu Roman Wozniak, W obszarze sacrum Hanna Kirchner. Ludwik Hering i Teatr Osobny Ludmiła Murawska. Jak ro się zaczęto Magdalena Smeder, „Betlejem, Golgota, Bastylia i pusty pokój" Zbigniew Taranienko. Od początku do „Brzegu". Rozmowa z Leszkiem Mądzikiem Zbigniew Taranienko, C e l n i k " - opis spektaklu Katarzyna Walewska, „Dwa teatry": psychodrama analityczna a teatr otwarty Ludw,k Stomma, J: O, czyu ludzie jak bogowie Joanna Hubner-Wojciechowska, Mityczna i magiczna geneza tańców dworskich Zbigniew Taranienko. „Brzeg" - op.s spekiaklu Henryk Jurkowski, O książce Marka waszkiek „Dzieje teatru lalek w Polsce" Anna Schiller, Dedykacja n r 2/1993 Zbigniew Raszewski, Z Raptularza (Twórczość a wirtuozeria, wblnośc i samowola inscenizatora) Eugenio Barba, Czterech widzów Marcin Jarnuszkiewicz, O teatrze i wokół teatru (rozmowa prowadzona przez Aleksandra Jackowskiego) n r 1-2, 1996 Roman Woźniak, Przestrzeli w teairze przestrzeń teatru Jacek Ostaszewski, O muzyce w teatrze nr 1, 1998 Tradycja i „Pogranicze". Z Krzysztofem Czyżewskim, dyrektorem ośrod­ ka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" rozmawia Tadeusz Komaś Beata Wilgosiewicz. O potrzebie poznawania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej z<emi. Działalność Fundacji „Muzyka Kresów" Chodzimy po świecie i pytamy - et. I - Z Janem Bemadem rozmawia Be­ ata Wilgosiewicz Chodzimy po świecie i pytamy - « . I I Z Moniką Mamińską rozmawia Beata Wilgosiewicz Danuta Kuźnicka, Strategie dekmi.smkjoni.styczne w i,iscenizacjach /«!skich nr 2, 1998 Błazen. Z perspektywy kilku świauw. Z Khalidem Tyabji me tylko o te­ atrze rozmawiają Jola Cynkuris, Dagnoslaw Demski i Sławomir Si­ kora Kirsten Hastrup, Poza amropobgia. Antrofxdog jako przedmiot przedsta­ wienia dramatycznego Barbara Myerhoff, Przekształceni świadomości w przedstawieniach rytu­ alnych, k i l k i myśli i probkmów Leslie Du S. Read. Początki teatru w Afryce i w obu Amerykach Henryk Jankowski, Lalki w rytuale nr 3-4, 1998 Lech Sokół, Henryk Ibsen - mit osobisty Krystyna Duniec, Ibsen w Teatrze Telewizji nrl-2, 1999 Przedmioty w teatrze Tadeusza Kantora Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów Edyta Bielawska, Aparat /otogra/iczny - karabin maszynowy z przedswwienia „Wiehpole, Wielopole" Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu „Niech sczezna artyści" Dorota Nowak, Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Tadeusza Kimiom „Wielopole, Wklopole" Anna toboda. Obrus z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" Dominika Rembelska, Opis postaci Wuj Stasia Zesłankę ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" Igor Gorzkowski, Drezynka w spekutkłu Tadeusza Kamom „Nkch scze­ zną artyści" Marta Krysryna Tylkowska, Katarynka Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" Muzyka i dźwięk w przedstawieniach Kantora. Rozmawiają Tomasz Do­ browolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kleczkowski n r 4, 1999 Henryk Jurkowski, Lalki i rtutski w sercu afrykańskkgo ar 1-4, 2 0 0 0 569 Anna Micińska, U źródeł czystej formy U c h Sokół, „Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza teatru �% Polska Sztuka Ludowa | KONTEKSTY CULTURAL ANTHROPOLOGY • ETHNOGRAPHY • ART 2001, V o l . L V N o 1-4 (252-255) Index 169403. ISSN 11 łC 6142. ['n, e 48 : l INSTX1 I ' I T ( >F -\K I POLISH A C A D E M Y OF SCIENCES Contents ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ WŁODZIMIERZ STANIEWSK1 WŁODZIMIERZ STANIEWSK1 MARIUSZ GOŁAJ TOMASZ RODOWICZ KRYSTYNA BARTOL JERZY DANIELEW1CZ WŁi tDZIMIERZ LENGAUER LECH TRZCIONKOWSKI GlOYANNI CERRI WARREN D, ANDERSON LESZEK KOLANK1EWICZ KRZYSZTOF RUTKOWSKI ZBIGNIEW TARANIENKO DARIUSZ KOSIŃSKI KRYSTYNA BARTOL, JERZY DANIELEWICZ, Introduction To Render the Mystery Closer. A n Interview with Włodzimierz Staniewski After Two in the Morning. Notes Notes from Courses wirh Students in the Chair of Polish Culture at Warsaw University "Metamorphoses" - an Actor's Notes Onou Orchesis - the Dance of the Ass. About Work on "Metamorphoses" Poets' PaiJei a Table Initiations - Reflections on the Greek Symposion Dionysis Kourotrophos? Initiations of Male Youth in Ancient Greece and the Cult of Dionysis The Demeter Mysteries in Attica. The Lykomidai Rituals in Phyla - between Initiation and Mystery Ancient Greek Poems on Nature and Mysteries' Rituals The Ethical and Spiritual Aspects of Ancient Greek Music Polish Spectacles and the Religion of Dionysus Poetry and Rite. The Word and Tradition according to Mickiewicz The Golden Ass of "Gardzienice" - the Uncovering of the Face of Greece From, In-between and Towards. "Mysteries and InitiationsFestival, Krakow 2000 Festival "Mysteries and Initiations". A panel discussion 4 6 12 34 39 4S 50 56 63 84 94 104 107 120 128 132 142 JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, WIESŁAW JUSZCZAK, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, RICHARD SCHECHNER, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MICHAEL LAMBERT JADWIGA M . RODOWICZ PIOTR MACHUL JAN STĘSZEWSK1 JAKOB ULLMAN ZOFIA KAŁKUS Ethics in Classical Athens and Traditional African Ethics: the Hermeneutic of Shame and Guilt The Song as a Nucleus of the Actor s Work on Stage "Trust and a Return to the Beginning". Piotr Machul talks with Maciej Rychły about Work on Music to "Carmina Burana" and "Metamorphoses" 160 Music of Greek Antiquity, "Gardzienice", and Maciej Rychły A Letter to Tomasz Rodowicz A Bound-up M a n 190 192 193 570 16S 180 �I KRYSTYNA BARTOL, ANNA WYKA, " A Dance with Tradition as if with the François Vase". ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, JERZY DANIELEWICZ, A Conversation about "Gardzienice" and "Métamorphoses" JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, DARIUSZ KOSIŃSKI, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, TOMASZ RODOWICZ, MACIEJ RYCHŁY, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MAGDALENA BARTNIK, AGATA ZYGLEWSKA, PAWEŁ PASSINI AGATA ZYGLEWSKA A Commentary to Some Topics Discussed during the Panel: " A Dance with Tradition..." WŁODZIMIERZ LENGAUER A Postscript about the Bloody Sacrifices or" the Greeks (in Response to Jacek Dobrowolski) HOWARD BRENTON Give the Donkey Roses ZBIGNIEW TARANIENKO Twenty Years of "Gardzienice" ALISON HODGE Włodzimierz Staniewski: "Gardzienice" and the Naturalised Actor LUCJAN ŚWIETLICKI Gardzienice's Tales CAROL MARTIN Another Kind of Metamorphosis JACEK DOBROWOLSKI Metamorphoses and Misunderstanding ARKADIUSZ CHOLEWA Gardzienice's Stories WŁODZIMIERZ STANIEWSKI „Carmina Burana" - Screenplay JACEK DZIEKAN Esoteric Privacy. On Ways of Building Personae Dramatis in 194 240 242 244 258 269 280 288 292 295 322 325 "Carmina Burana" at the „Gardzienice" Centre of Theatrical Practices WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Director's Notes MONIKA KUBAT Around "The Life of Awakum the Priest". Monika Kubat 328 331 talks to Jerzy Nowosielski MONIKA KUBAT Sacral Space and Theatrical Space MIRA ŻELECHOWER-ALEKSIUN Cosmos-Gardzienice AGATA ZYGLEWSKA Academy of Theatrical Practices • • • Academy of Theatrical Practices. Information on Lectures (1997-2000) MARIA FOGLER 346 352 354 356 The "Gardzienice" Centre of Thearrical Practices as an 362 Example of Hermeneutic Activity in the Theatre Little Dictionary of Terms of the „Gardzienice" Centre of 366 PIOTR MACHUL Thearrical Practices (rough version) PAWEŁ PASSINI Fragments of Reports TOMEK KUBICKI The Gardzienice ABC TOMEK KUBICKI, JOANNA WICHOWSKA Reports and Poems VIUAM DOĆOLOMANSKY God live in Poland VILIAM DOĆOLOMANSKY Replies to rhe Inquiry-sheet PRZEMYSŁAW SIERACZYŃSKI Taming the Actor MARIUSZ GOŁAJ Records from a Gardzienice Cottage TOMASZ RODOWICZ On the Ambiguity of Connections between Art and Sacrum WOJCIECH MICHERA Tradition and Contemporaneity. The Actor ALBERT HUNT Gardzienice. A n Introduction PETER HULTON Gardzienice. Włodzimierz Staniewski in Conversation with 380 382 384 386 392 397 401 407 413 418 422 Peter Huhon PAWEŁ GOŹLIŃSKI, GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI, Press Excerpts JANUSZ R. KOWALCZYK, KRZYSZTOF MIKLASZEWSKI ZBIGNIEW OSIŃSKI 571 on "Gardzienice" by Z. Taranienko 435 �ZBIGNIEW TARANIENKO How I Wrote "Gardzienice"... • • • List of lengthy Texts on "Gardzienice" • • • Information on "Gardzienice" Foreign Tours BŁAŻEJ M ATUSIAK OP Wine from the Broken Vase DARIUSZ CZAJA Music of Greek's Shadows WŁODZIMIERZ STANIEWSKI "Metamorphoses or Golden Ass". Synopsis LIDIA KUCHTÓWNA The Diplomatic Mission of Karol Frycz in the Far East JERZY s. WASILEWSKI A Description of China. The Travelling Ethnologist ALEKSANDER JACKOWSKI My Map of Country and Environs KRYSTYNA DUNIEC The Non-existent Generation. The Young Theatre of the 1990s MARIA PRUSSAK Between Fredro and Słowacki ADAM NAWIERSKI "Węgajty" - Between Theatre and Ritual? Comments on the 439 448 449 450 452 455 458 472 482 49 3 498 504 Margin of the Spectacle "Ludus Paschalis" ALEKSANDER JACKOWSKI „The Sun will Faint from Sudden Fear..." - The Apocalypse 506 according to Chelmowski ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY A n Apology of Degraded Contemplation. On Two ALEKSANDRA Melancholies by Cyprian Norwid MELBECHOWSKA-LUTY The Doomsday of Polish Artists ANDRZEJ PIEŃKOS The Volcanic Spectacles of Nature in Modern Art JACEK JAN PAWLIK SVD The Puppet in Burial Rites Notes on the Authors Anna Micińska - Obituary Stanisław Dobrowolski - Obituary Summaries of the Articles Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" na rok 2001 roczna - 48 zl Wpłaty na prenumeratę przyjmują: AMOS, Warszawa, Zuga 12, tel. (0-22) 834-65-21 Konto: P K O B P S.A. 1 Oddział Warszawa nr 30 10201013 122640143 „RUCH" S.A. w Warszawie, 00-958 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33, tel. (0-22) 841-40-31 konto: P K O S.A. V I I o/Warszawa nr 12401109-10014974-2700-401112-001 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki („RUCH" S.A.). Druk; P L A T A N Kryspinów 256, 32-060 Liszki 512 526 536 544 554 560 561 562 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d164fdf076e9fb4cab3eca69a65a0ff.pdf 294fdff3dd3547041df4ca33c2cb768c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource demonologia ludowa folklor tradycyjny Wielkopolska - proza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1721 Title A name given to the resource Temat "dzikiego polowania"w folklorze Wielkopolski / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, ,1:91803 WOJCIECH ŁYSlAK TEMAT "DZIKIEGO POJ...OW~NIA" W FOLKLORZE WIELKOPOL.SKI Temat dzikiego ,polowania jako odrębny, związany ze zjawiskami demonologii ludowej nie występuje w systematyce Juliana Krzyżanowskiego t, mimo iż jest' to jeden z popularniej,szych wątków wie1kopo1slkiej prozy ludowej. Wyhraliśmy ten ;t;<ematponieważ wydaj'e się, iż nie Ibył dotyohczas we WSlpókzesnejnauoe przedmiotem badań, a 'Ponadto stanowi intereG'ujący przykład ,podania wierzeniow€go wyrosłego na gnunciE> rU<Cihów migracyjnych ludności kUlltu'l"Q;wO obcej. Jednocześnie - co sugeruje zebrany materiał - podania o dzi:lcirnpolowaniu wyikazU'jąwiel,e analogii z opowiadaniami wierzeniowymi o błędnych ognia.eh, diabłach czy upioraoh. Podania o dzi:kim polowaniu, wyrastająoe prawdopodolbnie z pnia mitologii germaOOkiej, przetrwały okres wielkich wpływów of1cja,lnej doktryny Kościoła na całokształt demonologii ludowej w minionym okresie, ulegając w mniejszym czy większym stopniu rozwoJowi, w proclesie hezpośl'ednich i emocjonalnyoh doświadczeń człowieka w otaczającym go świecie zjawisk natury, gdZ'ieowa cała obiektywna rzeczywi:stość uzyskiwała Da.wszeznaczenie kUJlturowo zdeterminowane. W kulturze ludowej bowiem świat wierzeń i świat obiektywnej rzeczywistości był zawsze tak samo realny. Zatem i ta grupa podań, przez które ,... zgodnie ze znanymi definicjami rozumiemy informacje o działaniu nadprzyrodzonych i demonicznyoh postaci i o zetknięciu się człowieika z tymi mocami" powstała "... w oparciu o wiarę w istnienie tych potęg oraz ich dzi.ałani'e w przyrodzie i żydu człowieka" 2. Temat dzik!i,egopolowania w tradyoji ustn€j Wielkopolski odnotow.any został ,po raz pierwszy przez Oskara Kolberga 3. Największy jednak zhiór l J, :KrzyżiH1DWs1kli, Polska bajka ludowa w u;kladzie Wrocław 111962. - 63, T - l, II. 2 P. N.edo, F'olklory~tyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 3 O. KJO!ibeJ1g, Wielkie Księstwo Poznańskie, Warszawa tenże. Kaliskie, Wm"S:za'wa 19-64, T-'2i3, 6. 259. systematycznym, wy,d. 2 rOZJSizerZlQll1e, 1005, IS.. 1100. 19'63, T-'9, s. la 31.. �202 WOJCIECH ŁYSIA.K jego we['sji przynoszą dwie praee Otto Knoopa l Pierwsza 1. nich zawiera s'zesnaście t,ek:stów podań w J:1olzd~laJe III pt. "Dziki myśliwy" (nr 4- 19); druga zaś w rozdziale X pt. "Powietrzme i wietrzne duchy, duchy myśliwych, jeźdźcy na koniach i wozy" siedemnaście tekstów (nr 23 - 36. 48 - ,50) Ofraz trzy w innych częściach tejże pra'cy (nr 20 - 22). Dziewięć podań (nr 37 - 45) z tego zakresu z.ebranyoh i nadesłanych na ręce Valentina SchWiedy pmez Otto KnoOlpa oraz dwa (nr 46 - 47) w zClipisiesamego autor,a odnajdujemy w pracy Sohwedy; Należy tu zwrócić UW3.gę,że w dZIi:eleo'wym Sohweda jaiko pierwszy dokonuje próby zestawienia i porównania podań o dzikim polowaniu. wykazując, ż,e zasadniczy rdzeń tego tematu można izwiązać Wiprost z opowieściami o germańskim bogu Wodanie. Podania, a także lakoniczne 1 margmalne potwievdzenlCl wątków w teiks:tach, którYich temat główny różny J'est od d2Jikiego polowania, są w przypadku podanych powyżej źródeł zapIsem dokonanym po bezpoś~ednim lub pośrednim zapoznaniu się badacza z opowieściami. Wydaje się, że teksty te - I'Ozumiane tu Jalko przejaw konkretnego faktu [olklorysty,czmego - by,ły poddawane dowolnym dopracowaniom zarówno pod Wizlgllędemkompozy(*, jak i języka Przegląd reaLizacji temaitu dziikiego polowania w folklorze WielLkopolski. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. O. Kolbellg, Wielkie Księstwo Poznailskie, Warszawa 1963, T-9, s. 18 i(Owińsika k. Poznania) Ibidem, s. 31 (ChlapoWiok. Środy) Tenże, Kaliskie, Warszawa 1964, T-23, s. 259 (Wilkowyja k. Plesz,ewa) O. KJnoop, Sagen und Erziihlunge'~ ans der Provinz Po~en, Poznań 1893, s. 4, nr III-l, DziJkie polorwamew Chodzieży (źródło niemieckie) ibidem, s. 5, nr III-2, Nocny jew.zlcecpod Łomnicą (Lommea k. Zbąse.ynia) Ibidem, s. 5, nr 1II-3, Jeździec bez głowy (Brójce k. Międzyrzecza) Ibidem, s. 5, nr 1II-4, Dzi:ki myśliwy koło Sierakowa. Ibidem, s. 5 - 6, TIT III-5, Nocny myśliwy spod Wronek (źródło niemieClkie) lbidem, s. 6, nr ITI-6, Jeźidziec na siwku (źródło niemieckie) (Owieeziki k. ROigoźma) 4 O. iKll1o>olP, Sagen teniŻie, Sagen der Provinz ó Provinz und Erzahlungen au-oS Posen, SeI11in 1913.. V. SChiWlecia, Die Sagen vom Posen, Grei:f:swald 11911 5. ' wilden der Provmz .Jager und vain Posen, schlajenden Pozmdn Heer 1893, in der �Temat "dzikiego polowanino" Ul foLkLorze Wle£ko'PoLs.kIl 203 10. Ibidem, s. 6, nr III-7, Nocny je2Jdziec koło GoscmeJewa (Go,ściejewo k. Rogoźna) 11. Ibidem, s. 6 - 7, nr III -8, Slad nocnego jeżdzea IOwiecZJki koło Rogoźna) 12. Ibidem, s. 7, nr III-H. Nocny myśliwy koło W'ełu)' (Wełna k. Rogoźna) 13. Ibidem, s. 7, nr III-lO, Nocny myśliwy pod mugą Górą (między Czarnkowem a Obrzyekiem) 14. Ibidem, s. 7 - 8, nr III-11, Dziki myśliv..:y koło Czempinia (źródło niemieckie) 15. Ibidem, s. 8, nr III-12, Dziki myśliwy na wzgórz.l"~h. ... (źródło niemieckie, Osieczna) 16. Ibidem, s. 8, nr III-13a, Nocny myśliwy (Czarnków) 17. Ibidem, s. 8, nr III-13b, Nocny myśliwy (Lipa k. SzamoiCina) 18. Ibidem, s. 9, nr III-13c, Nocny myśliwy (Nowy Młyn k. R~gl)źna) 19. Ibidem, s. 9, nr III-13d, Nocny myśliwy (Kolno k Międzycrhodu) 20. O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, Gesamme1t und heTaUisgegehen von .. " Berlin 1913, s.8, nr 15, Myśliwy pr:zy zródle (brak loilmihzacji) 21. Ibidem, s. 10, nr 18, Jeździec konny w noc św Jana (źródło polskie) (Grodzisk Wi,e]kopolski) 22. Ibidem, s. 14 - 15, nr 26, Widmo j>e2Jdźcakoło Pa:koścl (źródło potlskie), zapisał Wojciech Szulczewski 23. Ibidem, s. 76 -77, nr 116, Nocny myśliwy (źródło polskie, brak lokałizacji) 24. Ibidem, s. 77, nr 117, Nocny myśliwy w leSle (źródło niemieckie. Rorgoźno) 25. Ibidem, s. 77, nr 118, Polana "Sa,mi Udziec" (Ź1rćidłoniemiecki.e, Sieraików) 26. Ibidem, s. 77, nr 119, Dzik:i myśliwy koło Slernalkowa (źródło niemieckie, Si'eralków), poiTównaj nr 7. 27. Ibidem, s. 78, nr 120, Nocny myśliwy pod Domrulcą (źródło niemieckie, Łomnica k. Zbąszynia), porównaj nr 5. 28. Ibidem, s. 78, nr 121, Dzikie polowani,e koło WSI Niedźwiady (Niedźwi,ady k. Szubina) 29. Ibidem, s. 78 - 79, nr 122, Nocny myśLiwy bUJdzi l Ol',tlizerga parobka {źródło polskie, Bożejewice k. Inowrocławia), z1llpisał Wojoiech Szulczewski 30. Ibidem, s. 79, nr 123, Upiorny leśniozy (źródbo polskie, Ostrowo k. Stl1zelna), zapisał Wojc1ech Szulczewski 31. Ibidem, s. 79 - 80, nr 124, UpiOTny jeźd2liec z B00e]ewric (źródłopollskie), zapisał WorjoCiechSzulczewski �204 WOJCIECH 32. Ibidem, ŁYSlAK s. 80 - 81, nr 125, J'eźJClzi'ecna siwku (źródło polski-e, Rzego- cin k. Rogloźna) 33. Ibidem, s. 81, nr 126, Czarny jeźd'z.ie: (źró::ilo polski-e, Brudzki k. Inowrooławia), zapisał Wo}c~eah Szukz-2wski s. 81, nr 127, J.eźdz.ie,c nad }eziOTem (źródło pol~,kie, Ka,czory k. Piły), opowiedział Stanislaw Michałek Ibidem, s. 81, nr 128, Upiorne postaoie koło wsi Stodoły (źródLJ polskie, Stodoły k. SZlubina), zapisał Wojoiech Szulczew3ki Ibidem, s. 83, nT 132, Biały rumak na Jeziorze Luboskim (źródło polskie, Lubosz k. Pnie:w), OIPO:wiedziałp. Stańko :Valentin Schweda, Die Sagen vom wilden Jager und vom schlafenden Beer in der Pr01.:inz Posen, Gr,eiIswald 1915, s. 54, nr 1 (żródło pcdsJID'e,Znin) Ibidem, s. 54, UT 2 (źródło poJskie, Chełmce na Kujawach) Ibidem, s. 54 - 55, nr 3 (źródło niemieckie, Śmiesz.kowo k. Czarnkowa) Ibidem, s. 55, nr 4 (źródło niemi eokie , Tarnowo k. Rogoźna) Ibidem, s. 55, UT 5 (źródło polskie, PosłU!gowo k. Rogoina) Ibidem, s. 55 - 56, nr 6 (źródło ni'e!l1i,edltie, Morka k. Leszna) Ibidem, s. 56, nr 7 (źródło niemieckie, Lubasz k. Czarnkowa) Ibidem, s. 56 - 57, nr 8 (źródło polskie, l~yczywół k. Rogoźna) Ibidem, s. 57 - 58, nr 9 (źródło pohkie, Murowana Goślina) Ibidem, s. 3'6 (źródło ,po,lsk:ie, Lopioenno k. Kłecka), opowirdział p. Chojnaclk!i. - murarz, 'zanotował V. Schweda Ibidem, s .. 37 (źródło polskie, Łobźenica), opowiedział p Korpal, zanOitował V. SchJweda 34. Ibidem, 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. Boczną grupę pod,ań o dziJcim poltlwaniu stanowią teksty: 48. O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913, s. 82, nr 129, Upiorny siwek (źródło pOl1sbe, Ławi'ca - Poznań) 49. Ibidem, s. 82, nr 130, Upiorny koń we wsi Stodoły-kolonie (źródło po!lskie, Stodoły-kolonie k. Inow:rocławia), zanotował Wojdech Szulczewski 50. Ibidem, s. 83, nr 131, Latający koń (źródło niemieckie, okolice wsi TiUikawy k. ChodZ!ieży) Wś.ród pozycji wymienionych w powyższym pr.zegląd7Jie zwraca uwagę, ż€ najwięoej podań z t'ego zakresu odnotowano na terenie ,zachodniej Wie~kOlpo1ski, natomiast prawie zUipełnie brak ich w :południowo-wschodniejczęśc<iregionu, a zatem na o,ł)szaTiZemniejszych oddziaływań żywiołu niemiec:k!i,ego. Punkty źródłowe dzikiego polowania nie są rozmieszczone równomiernie. choć obejmują całą Wielkopolskę. Wynika to być moŻ€ �Temat "dzikie.go polowanina" w folklorze 205 WieLiw)}c;Lski z .faktu, ż€ a'urt.orzywspomnianych pr,a~, a taJm€ ich współp.Tacownicy nie działali na terenie całej WieilJkoipOilsk i, a pcmadto prac swoich nieprowadzili planowo - a o zanotowaniu danego tekslJU decYidował zwykle ,przypadek. J\'Li:rno jednc:k owej nierrównomiernO'ś'Ciw r07Jmieszezeniu posz'czcgólnych opisów w ten'nie, zgromadzony mait;'ea-iałwydaij,e się być wystarczającym, by ,po ulprz,ednim prz'E1prowaidz'eniuj.ego aJnctlizy wnioSlki ~?TOwadzić do całej WielkOlpobki.. W traJdycjoim:tne j .,dzikie po1owanie" dkreślane jest w różnoraki SlPOsób. Mówi się zatem o "nocnym myśliwym" ('IlT4, 7, 12, ,13, 16, 17, 18, 19, 23. 24, 27, 29,'1L), ,:dzi.ki.mmyśliwym" (nT 3, 6, 14, 15, 26, 43), "dzikim pol{)waniu" (nr 2:8, 4·2, 44), ,.jeźdźcu bez glowy" (nr 5), "nocnYiln jeźdźcu (nr 10, 11), "lliPi'OTnymjeźdźcu" (nr 31), "rylceTzu na koniu" (nr ;)9, 45), "dzikim strzelcu" (nr l, 2), "pokutującym myśliwym" (nr 3), "upiornym leśniczym" (nr 30). Często taki!e przyta,cza się obraz tego zjawiska hel. jego wyraźnego oik.reśl'Emia,a ,ty;lko podane w tekście info~macj<eS u:geru.ją, ż~ malmy do czynienia z tym, a nie innym wYOlbra:żeniem demonicmym. Z powyższych d.anych wynika, ż.e na}części'cj stosowanym określeniem dla omawianego zjawiska demonicznego jest termin "nocny myśliwy". Schweda np. w sWOij.ej[H'aJeyp~9ze: "W l.asa1chpod Fiłą, od Mar.gonina dv Szamooi:na nocny myśliwy jest pasta'cią dobTz.e znaną niemieckiej i po:lSlkitejludności. Polacy, którzy mies:zkają IN tej si1nie z;germanizowanej okolicy i którzy włączają do swej mowy wieI,e niemi·?-dk:ich wyrazów, rcwnież po prostu do swego języka przyjęli słowo »Nachtjager«. Gdy dalej badałem istotę tej postaci, otrzymałem odpowiedź, że .JEStto })stra~zek(',czyli upiór stra~zący" fi. TakiJe KnoOip zwra,ca uwagę, że "... dLa określenia dzi!kieg1ojeżdźca lub myśliwego brakuje PoIakoiTllnazwy" 7. Tymczasem, jak sam podaje dwadzieścia lat póżni'ej, zg.odnie z inf<mma1cjoam l uzy~kany.mi z badaI1 Wojciecha S7Julc:lJewsbego na Kujawach, "Pruacy qpowi.ad.ają nazywając ducha: Nocny POIlowy(Naahbhcher Jager), BOTiowy(FoI\';ter) i Zły Borowy (baser Forster) 8. Określenia: dziJkic polowanie (wil.de Jagd), dziki myśliwy (wdde Jager), nocny myśliwy (Nachtjager) wyo;tępują szc7Jeg:ólni:eczęsto w Północnych Niemcze,ch!l. Natomiast w Północnych Ozechach w dkohcy TI1utnov mówi Siięo ,,1eśnym" "pOilowy:m"i "zielonym mYlśhwym" 10. Knoop w swojej książce będąoej erekJtem ciz1esięcioLet'l1iejpracy pisze, że .,... podania o dzikim myśliwyma'~bo nocnym myśliwym są nie6 T,tmż'e, s. 16 - 17. 7 O. Krrwqp, Sagen unci Erzii.hLu.ngen au.s der & O. Sagen der ProD·in:: Posen, BeU'lHin !1913., KUOOIP. 9 E. H. Meyer, 10 ,l. Wahl1ler, MytoLogie, Be",Ji.ll f'rovin:: $_ Posen. 'P"Jlz:nazl :169.3, J.T7'. 1'891,s'. 23'6. Die wUde Jagd ill Schll'sien, Llip!S:k 1'903, s gO 8. 337 �206 WOJCIECH ŁYSlAK mlcckie,go pochodzema. Nie spotkałem się z polskimi a nim podaniami, poza niżej podanymi. Upiorni jeźdźcy, a których Polacy dużo opowiadają (... ) są oczyw;1Ściepolkrewni nocnemu my.śliwemu, a tyle, że są om personifikaoją pJJdobnych zjawisk natury, które dały początek niemieck~emu dZliJlciemumyśliwemu, a różnią się znacznie tym, że poruszają się olui (,polskiego żródła - W.Ł.) zazwyczaj sami, a dzikiego jeźdźca (niemieckiego źródła - W.Ł.) oitacza najczęściej grono innych myśliwych" 11, Ja,k już wSipOrninaHś.my,zjawisko dzikiego myśEwego wiązane jest bardzo często z ba,giem Wodanem z mitologii germań9k.iej, który ,.w bull"'zyze swoim OiJ'sza!k1em pędził nad ziemią" 12. Wskazują na owe związki niewąitpliwie określenia tego demonicznego zjawiska, jakil"' funkcjonowały jeszcze nie. ta~kdawno w całej niemal Zacho'dniej Europie. W Góraeh Eif'e'! w Zachodrnch Niemce..ech lw'zywa si~ ono "Armią Wodes'a" l .,Wodesh'a" 13. W Alzacji oikreślano je zaś mianem "Armii Wiitten'a" li TaJkż1ena ziemia,ch ptOilsk'ichwystępowały podobne okreś.leni.a. Na Pomorzu Sz,czecińskim.. szc:zególnie między miejscowością Płoty a Wałdow-em, koło Miastka, jes:Dcze w połowie XIX wi,eku funkcjonowały w społeczności wiejsikiej o[weślająoe to zjawisko nazwy: "Wode". .,Waur". "Waul" );'. Dwa t~ksty. w których dzikiego myśliwego określa się mianem "Wod" odnotował Otto Knoop w latach dwudziestych XX wi-ekL; w miejscowości KikOT~epo;d Nowog:a:J:1dem 16. Także w słowniku falklaru niemieokiego 1. ~omina się, iż dzj,kic polowanie i dziki myśliwy ma ewenbualny związek z Wodanem. O niewątpliw.ie ciekawym przypadku związanym z tymŻt€ terminem informuje Augustyn Brunik 18, gdy pisze ,,' .. stary k,1ljpitan w Swinoujściu przypominał sobie jeszcze z czasów młodości wyrażeniE "cie War trackt", lecz nie mógł już podać znaczenia wyrazu »Worr«". Innego zdania Jest Bohdan Baranowski HI, kŁory pisze, że .,Prawdopodobnie do tego ~me;go typu demonów (duchy leśne - W.Ł.) zahczyc można było tJzw. ]'f'!Śnegojezdźc·a". Dalej zaś rozważając proW'em podaje, ie poni'eważ "Jx>lSIt.ać: poj;awiała się głównie w wierzeniach ludowych pół11 O. Knaqp. Sag~'r; 'tlnd ErziihLungen 12 Itatlme, s. 3137 13 14 ans der Prori.n:: Pose11, P;}Z!"Elń11&~3.s. 337. V. Schweda. op CU., s. 17. V. S.c!hWJetda., op. cit.. ci. n. 's ,A,. Brunik, De,~ wilde Jiigerim GLauben des pomersch I w): "Ze'iILsehrdt VerelliiiS Jur V,oI1kis!kru:nde". iRe.n!'i:n 'm91I, nr XrH, s. 'lq~ i na:s1ępne. 16 O. KnoOlP" Sa,gem ·tl.neJ ErziihLungen aus d.em Kreise NauQ(/nl, Sta,~-gard l'\. 31 - '312, Nr 38 li 39, 17 O. A. Erich J R. li. S3:S - 8\19. J8 19 A. BI'IUln!k, op. B. ("l,L, Beitl. Worterbllch der deulschen Volkskund.e, 6. 1182- Bairalfl()\Ą,~.kJ) .. W kTęQu upiorów i wilko/akinI', Łódź 1981, s. '162. Lipsk des 192.'}. 1936. �207 nocno-za,ehodniej Wielkopo19kl ora7- ni,e-k:tórychterenów Pomorza" wy_o 9uwarno plrzypulSzcZRIlie, iż .,jest to pols.ka wersja dość znanego nipm!ieckiego motywu demoniczne.go tzw, Wild.e Jagd. Przeczyłby jednak temu faM, że i w wi·elu innych o!ko]jcac..hPolSki, tam gdzi'e wpływy ni.emieckie były ba'nizo słabe, w opo'wiadaJlliach ludowych pojawiał się równie'1 niekiedy ów dziki jeździec". Wydaje się, że autor powyższej tezy daleoe nie dooenia akty'N'Ilośd żywiołu niemiecikiego, jego kultury i cywi1Jizacji na t'erenie etnicmej Polskrr. A jeśli już idzi'e o "wiele innych okolic Polski", to przy!pOmmjmy za Kazi:mierzem Władysławem Wójaiokim i Oskarem Kolbergiem, gdzie SfPOłecznośćwiejska spotyJkał:aomawi,auą postać demoniczną. Otóż, piel1wgzy z nich wspomina, że dzikie po\lowunie występowało w pobliżu Krakowa, a także w okoiNcach :\1yszyńca i Ostrołęki ?!I. Kolberg odnotował t{l zjawiisko także w okolicach Krakowa, gd:nie ludzie mi,eli w.iclywać gromadę potępieńców 21. Podaje on ponadto, że spotykano je w Kaliski'em 22, a lud w okolicy H[lńska na Lubelszczyźnie o,powiadał o potępionym myśliwym, który w lasach strasz!nie hałasował, straszył podróżnych l ioh towarzyszy. zmuszony pokutować siedem lat za to, iż ni~ świę-aił niedziel i świąt 23. W kolejnym swoim dziele Kolbeng podając: "Gdy wir wzrośnie do taki'ej mocy. że unosi z sobą kłęby kurzawy lub piasku. wówczas powiadają, ż'e koń czy rumak 'Prz'elatuje prz'ez obłaki" stwierdza, że "wyra.ż'eIllieto przypomina dzikie łowy Wad-ana, czy Odi.na g€'rmańskiego" 24. Prawdą jest. że postać dzDuego myśliwego '''l różnych okr~sach czasu znana była na terenie całej niemalże północnej Słowiańszczyzny. Lutz Mackensen w swoje'j pracy 2.': ujął wiele tekstów pooań z różnych rejonów, np. 7. Polesia i Wołynia ('25 tekstów), z okolic Chełmna i Lublina (9 tekstów). z innych części Małopolski (8 tekstów), a nawet w jednym przypadku mamy tam zapi.s Z' Bess·arahii, nazywa ją.c zawsze omawian-e zjawisko dzikim lub noen)r,mmyś1hwym oraz di7J~kim pollowaniem 26. Zwr,aca jedna!k zawsz,e uwagę, że owe treści wierzeniowe przyniesione Dostały na wspomniane tereny przez kolonistów niemieckich. Trudno zatem wo21) K. W. WÓjciook,i, Pidni Indu Bi,alochrobatów, Mazurów i Rusi znad Sanu, Warrszaw\l HI3'6. s. '90. 210. Kulr:)er.g, Krakowskie.W'~l'Slzarwu 19 7!9,.T-7, s. ;)5 - 56. 22 ic'nż,e. Kaliskie, Wail'9zawa 19164. T-'2i3, 8.28 - 219. 23 tenże, Chełmskie, War~'zaiW"t 11~64. T~3i4. s,. 'lGl9 - 140. 24 't.enJŻe, Mazury Pru,skie. Wannarwa 1006, T-40., s. ao. 2S L. Maclkem;€In, Sagen der Deutschen 'im Wartheland, Poznań 1 26 POl'.. A. HMi3, :s. 10 -Jill, A. K<uaiSe'k, K. Ludk. Die d.eutsC'hen Sied1.ungell in Wolhynien, L~pskli931l. Karasek-Langer, A. Ka'rai5e'k-l.ange,r, sien, Po:cnań 193i8. Sa,gen der Deutschen in Galizien, E. StJrzygo~Vislki;. Sag~n der E. Str.zy;~:vi:SikJ1. Deutschen in WoLhynien K. Lli'dk. Di:e deulschen SiedlnTlQf:'TI lm Cholmer 1Lnd Lubliner Land, PaU/len u.nc 1:91312. 1'ol(;- Li:ps:k llr.~:t �208 WOJCIECH bec powyzEzych danych przyjąć LYSIAK uogćlnieme Baranow~kiego za obowią- zujące. Wydaje się jednak, ż,e treści wie:nneniowe ujęte w omawianej grupie podań wyjaśniać należy baI1dziej jaJko odJdz1iaływanie procesów natury i odnosić do pC'I'sonifikacji powietrza et wiaJtTu. Zjawiska wyobrażane w ten ~pos6b spotykane są na całym świ,eci~. Z Wodanem i jego drużyną korr:e\Siponduj'e tak Dip. a:rmia Acrtemidy, bogini łowów u Greków, a także ohszczekiwany przez psy rój Hakat:c. W Indiach zaś dusze złoc;".yńców unoszą się w powietrzu w orszaku boga bUI:Zy RLldry. Wszystko tu wskazuj-e na to, że rzec:z się miała takiJe ,podobnie zc słowia11skim Perunem. Z kolei bardzo ciekaiwą informac;ę związaną ze zjawiskami natury, a jednooz:eśnie nawiązującą do dzikiego polowania podaje Otto Knoop powołują'c się na przekaz sześódziesięeioletniego miosZJkańca Gościej'ewa kolo Rog-ożna, ~tóry z kolei zasłyszal historię od sw:uJego ojca: "Dawnie] było u nalS w:iele dębowych lasów, w których, Jaik wiadomo znajdJuj1e się wiele dziUlpl1i.Gni1eidziły się w nich wielkie zastępy olhrzymioh sów (Uhns) i te kłapały swoimi dzioibami,c'O odbierano jailm uderzenia pejcza. Zawadiaccy pasterze często nocą odważaLi się naśLadować \vołanie tych sów, ale -- jak często mówiono - rzucały się one na psotnil~ów" 27. Oczywistym wydaje się, że zas1adnic:>:ym miejscem ukazywania się dzikiego polowania jest las (nr 1, 3, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 24, 25, 27, 28, 39, 40, 43). Las, który od wieków był swPgo rodzaju żywicielem społecznoŚici wiejskiej nocami rohił inne wrażenie. Fantazja hldu ze zrozumiałych względów zasiedliła ootępy 1eŚltl:e całą gamą różnego rodzaju i:stot demonicznych. Jedną z takich pos:taei był właśnie dziki my.śliwy. Jak da:leee lud powią!zał to zjawisko z ,lasem, a nawet od istnienin lasu uzależniał świadczy chociavby zakończenie jednego z teklstów (nr 8), gdzie czytamy: " ... później dzikiego polowania już ni'e widziano, ponieważ wyeięto las". W podaniach lOI~ahzowanYich w 1esl:e narratorzy w szczególny Slposób przekazulją grozę i tajemniczość. Szcz.ególnie wówczas, gdy akcja toczy się w nocy. Te właśnie e1ementy kompozyoji stanowią tu punkt opareia dla dalszej rozbudowy wątlk:u, który teraz iść może różnymi tmami. Inne chalraikterystyczJne miejsca, gdZJie 1LlIdz,lebez,pośrednio stykali się z omawianym zjawisk!iem wierzeniowym to cmentarz (nr 9, 32, 33. 38, 49), droga (nr 26, 35, 44, 48), pole (nr 31, 46, 50), wzniesienie (nr 13,15, 22,30). Zdarzało się też napotkać dzikie polowanie przy źródle (nr 20), nad jeziOlI'lem (nr 34, 36, 47), nad stawem (nr 21, 41), w mieśoie (nr 4), na łące (M 10), miedzy (nr 29, 42), na skirzyżowanri'u dróg (nr 37) lub w mie57.kanim (nr 45). Mimo jedn:a!k tak da,lE.lkich różni'c w występowaniu i pOJa27 s. 338. O. K1no()<p, Sagen ImcZ Erziihtungen aus uer PrOUt/I.'::: Posen, Pm.nall 189.:. �Temat ,,(/zikiego p(J[ow~nina"w folklorze 209 Wielkopolski -wianiu się dzikiego polowania można z uwagi na ilość tekstów przyjąć uogólnienie wskazuj,-\cl"las jak.) zasadnicze miejsce jego lwntaktu z człowiekiem. We wszystkich bez wyjątlnl podaniach określony jest czas pojawiania się dzikiego polowania. Z reguły jest to noc, a tam, gdZ!iebrak hkiego określenia wprost mówi się o nocnym myśliwym lub nocnym jeżdźcll. Noc, a szczególnie pOTa między północą a godziną pierwszą, czyli tzw . .,godzina duchów", jest najogólniej biorąc, czasem ukazywania się wszelkich postaci demonicznych. Przy analizie miejsca podkreś,laliśmy ju~ niesamowitość i grozę lasu. Tutaj należy zwrócić j'eszcze uwagę na tajemniczość nocy dla człowieka. którego psychika realne źycie odbierała pko zamarłe, a wszystkiemu, czego nie dawało się realnie wytłumaczyć, nadawała wymiary ponadrzeczywiste. Ciemność, podmuch wiatru i samotność mOtgłybyć uwarunkowaniami pozwaLającymi na swobodne działanie wyobraźni. W ten sposób powstawałypostaoie, którym pTZypisywano nadnaturalne właściwości i cechy. Dla wyróżnienia charakterystycznych form przekazu ujmujących w tekście treści wierzenio,we zależne od stopnia udziału narratora w opowiadaniu, posłużymy się poniżej podZJiałemprzyjętym przez Janinę Hajduk-Nijakowską 28, który w polskiej lite!raturze przedmiotu wydaje się .najLrafniejszy. 1. Przekaz jako relacja z beZipośrednich doświadczeń narratora, gdzie wypowiedź przyjmuje formę zwierzenia z przeżyć najbardziej osobistych. :2. Przekaz jako relacja o powiązania,ch człowieka z otaczającym go światem, gdzie spoty,kamy się z uogólnieniem wiedzy na temat panujących w nim prawidłowości i jego ocenę. Grupa pierwsza, w której niewątpliwie Izróżnicowane telksty opierają się jednak na akreś10nym schemacie faJbularnym, obejmuje tmydz:ieści cztery podania (nr 4, 6, 8, 11 - 14, 18 - 21, 23 - 25, 28 - 32, 34, 35, 37 - 48, :=iD). Fabuła te1wtó'Wtejże grulPY sprowadza się do bardzo !prostej zasady, polegającej na bezpośrednim kontaikciceczłowieka z otaczającymi go zjawiskami. Chodzi tu o ich wzajemny stosunek. Spotkani'e takie mogło być _niesZJkodliwe dla człowieka lub jemu szikodzące. Przedmiot .~potkania jest tu zasadniczym elementem lmmpozycji, na bazie którego narrator wyprowadzaposzczególne wątki, zmierzające do ukazania ef'e'któw takiego spotkania. Dzieje się tak z uwagi na to, .iż celem takiego komponowania treści jest dostarczenie odbiorcy (słuchaczowi) kolejnych pl1Zykł,aJdów na kontakt człowieka z dzikim poilowaniem. Niejednokrotnie narr,ator wprowadza do podania dodatkowy e1lement przygodowy mówiąc np.: "Sita:ry my28 J. Hajldu:k-Ni,jakows1ka. 19'80, s_ 6'6. 14 Lud, t. LXVII Temat śpiqcego wojska w folklorze poLskim, apole �210 WOJCIECH LYSIAK śliwys~edł raz w nocy ze znajomym prz'ez gęsty las. NagIe mlyszeli pT'zerlsobą szczeka~ie psa i dzwolllienie łańcuchów ... " (nr 6); "Pewnego razu młodzi ludzie ze wsi przebywali wieczorem nad jeziorem. Naraz U'S'łYS1JeLi trąlbie:nie 'w my1Śhwls'kierotgli... " (nr 19); "Pewien człowiek, który nie wterzył w ukazywainie się myśliwego, ukrył się w poibl<iżułąkO... .'" (nr 24) il~p.Na:rrator posł!uglUj'esię też dOikł,adnymopisem li. charakterysty:kązja1wisika. Naj,częśdej omawiane zjawi:sik1opojawia się w jego relacji bez głowy (nr 6, 8, 12, 30), zieje ogniem z oczu (nr 29) 'lub nosa i !Uszu {nr 20), ma ogniste ostroga (nr 34) IUlbw ogóle otoczony jest ogniem (nr 8),. ma na sohie strój koloru czarnego (nr 14, 29), CZCil1WOnego (nr 6, 39) albo {)kiryity,jest 'białym pł\as:z:czem(Ill:r34),na ,głowie ma tr~jgranias,ty kapel,usz. (nr 20),aprz1ez :ramię przewieszoną tO['lbęmyśliw~ką i strzelbę (nr ::lO). Jak jużwsikazywaihśmy, zasadniczym elemEntem tneści podań teJ gvupy jest "spotkalll!ie" i jego konseiklwe'llcje.Wprowadzając na początku inf'Ormacjęo mliejscu zdarzenia, narra'tor przechodz,i następnie do opi,su takiegokoruta~tu. Niej'eidnok1rotnie spotkanie to przysparza wiele kłopotu człowiekowi. Spotyka go kalra :za "wchodzenie w drogę" złemu duchowi. Cielkawie przedstaiwia to zag'adnienie zapis z Chodzieży (nr 4), gdzie czytamy, że po pojawieniu się dz:ikiego myśliwego ludzie "... w pełnym strachu pośpieszyli do swoich domów". I w tym miejscu narrator, ipragnąc jakby prrzeł:amać powszechnie ogarniającą trwogę, wiprowa-~ dza wścifbską lwbietę, która postanalwia dokł,adnie~prawdzić jaka też jes1 p:r:awd:ziJwa przyczyna owej gmzy. 8łysiząc s'Z<C.zekanie psa towa:rzyszącego dzikiemu myśliwemu, szydzi z ni'ego i śm~eje się, który to moment l'.arrator wy:korzystuje dla rozwinięcia motywu kary: "Wówczas z powietrza dobiegł głos: »Ty mas:z w szczekaniu pomagać, ty będziesz ze mną jadła!«. Naitychmiast Slpadłprzed nią rzucony niewiidziaIną ręką 'Wie,Lki kawal mięsa. (... ) T,a sZituka mięsa rpr,ześl1adowalateraz kobietę na każdym kroku. Wsadziła ją w olgień, lecz ten nie chciał jej spalić. Wrzuciła ją do studni. ale w nocy i tak zaws:Z!emiała ją w swa,im łóźku". Boidoihnywątek podaj:e Otto Knoolp (nr 2,3) pisząc o 'karze pod postaeią :kłopotów iSpr:awia:nych przez mięso. Czytamy tam: "Chłop szydził z niego i wówczas nocny myśliwy rzucił na jego wóz kawał mięsa. Człowiek próbo:wał zrzucić to mięso z wozu, lecz ono było jak!by pnzyrośnięte - nie dawało się usunąć". WprowadzOIny przez narratora wątek mięsa prześladującego kpiarzy spo,ty:kamy też w z,apisie z Kolna koło Międzychodu (nr 19): "Nocni myśliwi bardzo s'Zy:blwjp'l1Zyjecha:łi,stanęli przed nimi i 'jeden z nich powiedział: »Trąbiliście z nami, to teraz będz:iecie z nami jeść!«. I w tym momencie spadła przed ich nogi sztuka mięsa .. .". Taki sam wątek zapisal Knoop w Nowym Młynie pod Rogożnem (nr 18). Cieikawe [YOluczeniewprowadza narr,ator w tekście odnotowanym wc �Temat "dzikiego polowania" w folklorze Wielkopolski 211 wsi Niedźwiady pod Szubinem (nr 28): "Ten kto szedł drogą spokojnie nie musiał się obawiać dz.ikiego polowania, ale hiada ,temu kto z drogi ~boczył, albo innemu na to pOZlwolił.Wówczas oikrzyk myśliwego :rósł, a gdy kJtośznajdował się w jego pobli:żu, został zahity przez niego końskimi ikolśćmiudowymi lub otrzymał dokucz<1iwypodarunek z kawałków padliny, których nie mógł się po2'Jbyć". W zapisie z Czempina (nr 14) narrator informuje, że d~iiki myśliwy nawet :gdy nie ma specjalnego powodu, usiłuje szkodzić człolw,i,ekowi.Tutaj 'sta:ra się przełamać milczeni'e żydowskiego krawca wiejSkiego, ażeby w ten sposób 'spowodować ni.eszczęście. Warto podikreślić, że wprowadzona została tu osoba, która znana ze swojej mądrości w opisywanej sytuacji, wobec dzikiego polowania zachowuje przytomno,ś,ć umysł'u, pozdrawiając go po polsku: "Niech będzie pochwa,lony Jezus Chrystus", a gdy to nie sku~kuje, mówi ta:kże po poilisku:"Dohry wieczór". WÓWC7JaJs dopiero okazuje się, że "... dziki jeżdzi,ec straci,ł swoją moc i skoręcił w·llas, gdzie krawiec usłyslzał szczekanie sfmy psów". DZLkimyśliwy jako poikutuj~cy duch zmarłych "niepogodzonych z Bogiem" niejednOikI1otnieusiłuje przestraszyć złoczyńców. Wydaje się również, iż narrator w takim wypadku, celowo stosuje ów motyw, nadając swojej wypow!iedzi ton swego rodzaju przesłania moralnego. W zapilsie Wojciecha SzulczewSlkiegoz Bożejewic koło Inowrocławia {nr 31), narrator już we wstępie informuje, że dziJki myśliwy "najczęlŚóej s:traszy z10dzieii polnych i dalej kontynuując tradycyjny schemat takich wypowiedZJi,przechodzi do opisu ikon!kretnego wydarzenia: "... 'przed wielu laty :<'ilkakobiet poszło kraść marchew. Właśnie ją wyrywały, gdy przeraziło je końsibe rżenie. Odwróciły się ,i zobaczyły podjezdżają:cego na czarnym koniu jeźdźca. Początkowo myślały, że to rządca i położyły się na ziemi, by ich nie dostrzegł, lecz potem zobaczyły, że jeźJdźiec ma ogniste oczy ... ". Bardzo ciekawie prezentuj,e się zapis Valentina Schwedy zŁopienna koło Klecka {nr 46). Narrator każe tu spełnić dzikiemu myśliwemu rolę łącznika między światem zmarłych a światem żywych. Czytamy tam: "Wnet zjawił się na cz,arnym (koniu .i rpo'cwałował do majątku, ażeby o·strzecnowego dziedziJcao kradzieży". W końcu narrator wprowadza ka.rę śmier<Ci,co mogło być elementern mającym na celu z jednej st~nonypodni'esienieal1r,a:kcyjnośei i emocjonalności prZ!elkaz:u,a z dnug,iej mogło ,być isposobem wyjaśniania odbiorcom okoliczności tajemniczych .Z!gonów.Z elementem takim spotykamy się np. w z,api1sieOHo KnOlppa (nr 24), gdzi1e nar:!1ator opowiada o człowieku, "który nie wierzył iW Uikazywanie się myśliwego, ukrył się w pobliżu (... ) łąki i dlatego następnego dnia znaleziono go z przestrzeloną głową". W przypadku tym mamy do czynienia z dwoma fak·· �212 WOJCIECH LYSIAK tarni. Człowieika, który nie wierzy w ukazywanie się zjawiska oraz jego śmierci. Narrator zręcznie łączy je, tłumacząc, że nie można poddawac wątpliwości istnienia dzikiego myśliwego, który przecież tak okmtnic może dać o sO:,bieznać. Z motywem 'śmierci spotykamy się też w zapisie Otto Knoopa ze wsi Rzegocin (nr 32). Tutaj narraJtor próbuje trzymać słuchacza 'vV napięciu, :mówiąc o bohaterze: "... ukarany jeszcze nie wstał, ale umarł po tr,zech dniach, gdyż duch był przez cały czas pr:zy nimi spokoju mu nie dawał". W kolejnych, :przedstawionych wyżej wariantach ~potkania człowieka z dzikim myśliwym opis narratora podlega licznym wzbogaceniom w szczegóły orientujące tekst na at1rakcyjność i wia,rygodność. Często zaraz po zapo,znaniu czytelnika z boha,terami narrator ,relacjonuje dalszy przebieg wydarzeń, S1kupiającslwoją uwagę już tylko na postaci dzikiego myśhwego i scenerii, jaka go otacza. Nie beL znaczenia dla opisuinformuje on a po,jawianiu się :i znilkaniu zjawiska. Narrator w tym przyp"dku posługuje się zwy:kle całą gamą określeń, mających na c0lu ubarwienie przedstaw!ionych treści wierzeniowych. Kontaktlljący się z dzikim polowaniem słyszą zatem przed jergo po:jawieniem się: "szczekanie psów i dzwonienie łańcuchów" (m 6), "tqbienie jakJby Żydzi trąbili na swoje ,święto" (nr 8), "dzwonienie i strzelanie z bata" (nr 14) itd. Ci, którzy doświadczają tych SlPo1Jkań,w1idząI1\P. pojawienie się dzikiego myśliwego w blasku ognia (nr 45). Nieco :podobną rolę wydaje się spełniać drużyna towarzysząca dzikiemu polowaniu. Pojawia się ona zatem z reguły w otoczeniu sfmy psów. Mogą one iść gęsiego {nil' 12) lub prowadzone są lince (nr G). Psy zawsze są czarne, szezekają albo 'wyją, zieją ogniem (nr 18, 28, 31). Dziki myśhwy porusza się zwykle na koniu. Narrato:r, podobnie Jak psom, nadaje koniom wygląd demoniczny. Koń na ogół jest czarny (nr 6. 14, 34, 50), a ,tyllm z ,rzadka brąrzowy (m 18) lub biały (nr 36). Niekiedy cały oltoczony jest ogniem {nr 23), a czasem nieje nim z ,py'ska (nr 48). nozdrzy (nr 28) lub nozdrzy i oczu (nr 14). W zapisie Otto Knoopa ze wsi Kaczory lwło ,Biły {nr 34) narmtorr podaje, że jeźdźca "oczy błyskały jak dwa !palące się węgile". W tak ujęty schemat fa:burlamy polegający nabezpośr'ednim kontakcie człowieka Zje zjawiskiem demon:iczn)Cmnarrator wprowadza także' inne doś1wiadc.zeniapłynące z tego ~potkania. Stosunek dzikiego myśliwego do iczło:wiJe:ka bywa bowiem niejednokrotnie w naszych tekstach n.ieszkodliwy, a nawet życzliwy. WZajpisie ze w,si B:ró:jceikoło Międzymec.za (nr 6) narrator przekazuje informację, że Skutecznym środkiiem Iprzeciw omawianemu zjawi:sJkujest modhtwa. Z ItekD1tutego dO!wiadujemy się, że napotkany Iprzez dwóch ludzi "... jeździec j,echał na czarnym IkJoniui miał czerwone ubranie; �Temat "d::ikiego polowanina" w folklorze Wielkopolski 213 głowę trzymał pod prawym ramieniem, podczas gdy lewą ręką prowadził psy. Wystraszeni mężczyżni odmówili "Ojcze Nasz« .i dzilki myśhwy ,pozostawił ich w spoikoju, jadąc dalej". Valentin Schweda zwraca uwagę, że podobne rea.kcje dz·iJbego.polowa'11iana modlitwę znane są na Pomorzu i w Niemczech 2n Nie wydaje się jednak, ,by było w tym coś wyjątkowego, albowiem w rozumieniu ludu modlitwa jed gener&lnymśrodikiem na pozbycie się wszystkich złych duchów. Podobny motyw spotykamy w zCliPisieOtto KnooiPa ze Śmieszkowa koło Czarnkowa (:nr3.9). Tutaj narmato:r 'W!PTowadziws.zy na ;poozątku idącego przez las leśniczego, iprzechodZlido opisu 7Jjawi'Siktowarzyszących pojawianiu się d7,i,kie.gomyśhwego. Następnie zaś mówi, ie l'=śnkzy gdy zobaczył jeź:dca :pnzestra:szony(. .. ) za'czął się ,goTączkowoll'lOdlić. Dziki myśliwy .powoli przejechał 'lmłoDliego, po ,czym zniJknął w leśnej gęstwinie". Niekiedy narrator W\Skazuje,że najlepszym środkiem .na pozbycie się dzikiego polowania jest zaohowanie milczenia. Z eiekawym przykładem tego motywu spotykamy się w zapisi'e z Wronek (nr '8). Tutaj, gdy człowiek usłyszał zbliżająoego się d7Jukiegomyśhwego, "... zjechał na ,brzeg drogi, by przepuścić dzikiego jeźdźca, iktóry gnaJ w stTOnę miasta. Siostrzeni,ca spytała wuja co to z,azjawa, le'cz nie otrzymała odpowiedzi. Wierzył on bowiem, że jeżeli w ;takim momencie wy:powie ehoć jedno słowo, konie spłoozą się i ,poniosą, wróżąc niechybną śmierć. Zachowując milczenie, niczego ,podobnego nie mógł spowodować". NarratolT wyjaśniając uboczny motyw, miał tutaj na oelu pTZ!ed.stawi€uie\pozytywnego zastosowania milczenia podczas spotkania z omawianym zjawiskiem. Przykazanie jego zostało jed.nak .zupełnie zapomniane, w momencie, .gdy siostrzenica swoim pytaniem łamie :ten za,kJaz. ZdaTza się, że dziki myśliwy sam iniormuje, że jego towa:nzystwo jest ni.eszkodliwe, wołając: "RoZ<Ys:tań na drodze! Moje psy nie gryzą!" (nr 28). W za,pisie WoJciecha Szu1cze:w.skie,goz Ostrowa koło Strzelna (nr 30) narrator nakazuj'e przezo'l'nie zachować milczenie: "Gdy myśliwy poszczuł na człowieka psa, ten stanął spokojnie. Wówczas myśliwy ze swoim psem zniknął ... " Dziki myśli wy w zapisie Otto Knoopa ze wsi Wełna koło Rogoźna nie szkodzi paster-zorn, zachow:ując się wobec nich obojętnie. Wydaje się, iż narrator przez ciągły kontakt ludzi z omawianym zjawiskiem ~ugeruje ich uodparnianie się na działanie złych mocy: "Młodzi Ipasterze każdej nocy widzieli dzikiego myśLiwego, (. .. ) przyjeżdżał na koniu, lecz nie było widać jego głowy, a obok niego !biegła siora psów. Ujadały one strasznie, lecz młodzi ludzie nie bali się, gdyż nocny myśliwy nic złego im nie robił". P' 29 V. Sc:hweda, •• op. cit., s. 2H- 30. �214 WOJCIECH ŁYSlAK W rozumieniu .społeczID.ośoi wiej'skiej dziki myśliwy może mieć też do Judzi stolsune'k żYiczliwy. Motyw ten 'Spotykamy jedna!k w jednym tylko 'tekście (nr 29), ,który wykazuje wiele ,cech w~p6lnych z poprzednim. Narral1;ordajoew nim krótką 'infoil"macjęo ukazywaniu się ZJjawiska: "Na polach !koło Bożejewie Ulkazujoe:się duch dawnego właściciela w postaci :nocnego myśliwego", po czym przechodzi do opisu przygody, jaka spotlmła pas:terfza,Iktó~emu !podczas snu ikonie uciekły na pole !koniczyny: "nagle obudził się (pasterz - W. Ł.) i zoibaczył stojąoego przed nim czarnego człowieika, 'z !którego oczu i ust rbuchał og'i'cń. "Obódż się" krzyknął do parobka »one :pob~eigły«.Parobek wstał li popędził na pole koniczyny. Nocny myśliwy 'ZniJknąłi Wlkrótce .zobaczyłidąoego z Bożejewic rządcę, :który karzał mu uważać na złodziei". W wielu t'ekstach narr,atony :dokładnie opisują .granicp oddziaływanirt omawianego 'ZjoaJWiska. W wpisie SzulczewSkiego z Bożejewic (nr 31) mówi się wyraźnie, że dziki myśliwy mo'że iZlbliżyćsię do człow,iBkana odległość tr.zyidzi'E:s1;u ikroików. W podanru z Rogoźna (nr 24) jego moc kończy się na skrzyżo,waniu:lróg. W realizacji ,każdego ,tematu ;grUJPY,pierwszej wykorzystany został przez na'rr:atorów podobny sohema:t fabularny, który - jak mó'wi:liśm:--' - S1prowadza się do .be~OŚI'eidniego kontaktu człowieka z omawi.anym zjawiSkiem i ikoooekwencji takiego spotkania. Zasadni'czy ten ,schema: w wYlPOwiedziachró'żnych n:arratOTówujmowany był w ~polSóbróżnoraki. będąc ,jed:naJkizarwszepreteikstem do nozbtidowy elementów uwierzytelniających ich wY1Powiedź.Ka.ida za'ś nowa wypowiedż posiadała prz;eważnie charia~ter twórczy, stąd istnieje zawsze możliwość wzbogacenia głównego tematu o nowe motywy. Nadmienialiśmy powyżej, że podania o dzikim polOIwaniu pO!WlStały na bazi!e ,obserr'wacjiprooesównartury. Załóżmy, że jaik'iśczłowieik zna'jący opowiadanie a tajemniczych :dzilkid myśliwy,ch idzie .nocą :prz,ez,las. Gzas i miejsc€ wywołują u niego wzmożone podniecenie, doprowadzając do przekonania, że znajduje się w jakimś nieokreślonym innym ś\vleeie. W jegowyobrażni poJawiają się demoniJczne istoty, które zidają sięuikrywać między drz€wami. Według prawa asocjacji łączy on te nieokreślone, podobne do cieni postacie z wyobrażeniami, o jakich słyszał jlUż w dzieciństwie. Załóżmy ponadto. że właśnie w tym czasie zmarł j.akiś okrutny dziedzic lub złośliwy leśniczy. Burzliwy wiatr, który pochyla ikorony drzew, łatwo wywołuje wyobrażenie polowania. Czkxw:iek,chwilowe przeżycia łączy ze znanymi mu już podaniami, ,a potem ,bez tchu opowiada słuchającej i wierzącej społeczności wiejskiej o poikutującym za swojp.przewinienia dziedzicu w postaci dzikiego myśliwego, ,pny czym mniej lub bardziej rozwija poszczególne elementy swojej wypowiedzi. Bogactwo Tóżnych form, znaczna ilość lokalnych opowiadań a drob- �Temat "dzikiego polowania" w folklorze WielIvopolski 215 nych rozmiar,ach, dokumentującyoh istnienie dzikiego pollowania wyodrę.bniło się z różnych podobnyoh :rel'acji. Uwalga ;narratora skupia się w tych wypowiedziach na fal~tach, t8:k!ich jak tajemni,cze, trudne do wytłumaczenia odgłosy, pojawiające się znienadka płomienie czy też roz~ maite zjawiska atmosferyczne. Wydaje się też, iż rrelacjonowane Iprze·życie rozumiane tu jako opowieść wspomnieniowa, pOZlwa;lanarr,atomwi zaryzylkować wiarygodność swojego autorytetu, 00 w takim wypadku w rozumieniu społeczności wiejski,ej jest z pewnością aTigumen'tem koronnym. U podstawy 'podań o dzikim polowaniu l~gł ,też prawdorpadobnie mo· ty;w rellj,gijno-etyczny. WystępIki lPT!zeciw I~stalonym przez ,kościół normom życia, skąpstwo, nadgorliwość w wykJonywaniu swo;ich obowiązków do·· znają po śmierci dot'kiliwej kary. Rodzaj Ikary jest w 'rozumieniu ludu uzależniony od rodza'ju przewinienia. Narrator informuje, Ż0 w takich samych okolicznościach, w jakich ukarano grzesznika, ten pokutuje hie~ gając tam i z powrotem w oikorhcymiejsca, gdzie dokonał Iprzewinienia. Zwróćmy jeszcze uwagę, że elementem sprzyjającym rozwojowi tego typu opowieści jest ~połeczme !przekonanie o tym, że ludzie, którzy ponieśli śmierć w okolicznośoiach owianych tajemnicą, krążą po śmierci w pobliżu miejsca tego zdarzenia. Grupa druga obejmuje 'Szesnaście tekstów I(nr il, ,2, 3, 5, 7, 9, 10, 15nie ~'I1owadzają się tylko i wyłącznie do prz'eidmiotu spotkania i jego konsekwencji. Są więc one raczej !Właśnie ogólną syntezą doświadczeń ispołecznyoh, przejawem funkcjonowania światopogl~du danej społeczności, a także próbą wytłumaczenia niecodziennych ZijawiiSko:bserwowanychprzez lud. Treści wierzeniowe zawarte w tych ,tekstach ujęte są w formę lakonicznych wzmianek Oskar KOilibergnp. podaje:. "Pod Owińskami ma w chrusta,oh mieszkać dziki stnzelec i błąkać się po okolicy razem z napowietrznym jeźdźcem" (nr 1). O tym, że teksty te nie są bezpośrednią relacją z doświadczonego spotkania świadczy między innymi zapis z Wilkowyji pod Pleszewem (nr 3), gdzie można "... usłyszeć trwogą przejmujące echo, które rozbrzmiewa z trąby myśliwego, polującego za zniewagę dni Panu Bogu poświęoonych". Tutaj narratorzy podkreślają Iprzedc wszystkim fakt istnienia dzikiego polowania i na nim skupiają swoją uwagę· Zaś w zapisie z Czamkowa (nr 16) czytamy, że "w dawnych czasach w lasach czarnkowskich istniały duchy myśliwych". Tutaj informator rozbudował opis dodając, że "widziano ich w kapeluszach ozdobionych wielkimi pióropuszami,a zawsze towarzyszyły im zdziczah~ ,psy ... ". Podobny zapis ze wsi Lipa (nr 17) wspomina, że 1 tu "ukazywał się w nocy o godzinie dwunastej nocny myśliwy, który strasznie wyjąc leciał w powietrzu ... ". Kolejnym przykładem wskazującym na - 17, 22, 26, 27, 33, 36, 49), !których uogólniająeebeści �216 WOJCIECH LYSIAK fakt, a nicena kontakt z omawianym zjawi::~iem jest zapis Otto KnDope:;' z Lomnicy (nr 27):"W lasach pod Łomni'cą przed laty ukazywała sit; zjawa rycerza. Jeździł on.na koniu ..tylko w nocy. Dlatego przez lud został .nazwany nocnym myśliwym. Wszyscy bardzo bali się tej zjawy. On i koń byli bez głowy". Pa:mięć ludowa za'chowała w jednym z tokstów nazwisko hrabiego Bnińs:k>iego,który w końcu XVIII wieku był właścicielem Sierakowa Mówi się o nim: "H.re:bia Bniński, który dawniej :panował w Sierakowic miał na:d1eśniazego,rk:tórybył hardzo złym człowiekiem. Dlatego po śmierci musiał jeźdZlićbez głowy jako dziki myśliwy. Tak więc często można było go zohaczyć koło leśniczówki Karczemka na drodz'e z SierakowJ do Dr-ezd.en:ka"{nr 7). ZWl'aca tu uwagę f,akt, że wiedza Ludowa, nic' znając per:iodyzac'ji nazwisko właścic.i-e:laujmuje w bhżej nieokreślonym czasie prz.eszłym. PotdoibnierZieczsię ma w jednym z zapisów Otto Knoopa (nr 26), gdzie informuje się o tym, że "Hrabia Bniński posiadał koło Sieraikowa zi'emi-ena ł€wym i prawym brzegu Warty. Dalej dowiadujemy się, że w !pobliżu :miasta było leŚllidwo, "... 'N którym rządził bardzoOIMutnyleśniczy. Po śmieTlcimusiał ten leśniczy bez głowy polować na czarnym :ko.niu z sforą JPSów".W tym jednak wypadku widz'iano go nocą między Sie.rak.O>wem a Kw;iJłcrzem. W,ażnym ni1elwą'1lpliwi,ezag,aidnieniem jest odpowiedź na pytani'e, komu i dl,aC!:z;e:go spoleczność wiejska ka.zała !pokutować w koszmarnej postaci. ducha U1bra!Il'ego w szaty d.zilk!i,ego myśliwego. Zarówno teksty pierwsze] jak i drugi~ej g.r;U'pysugerują otdpoJWiooźna to ;pytanie. Najczęśdej dzikJie;p.olo'W:3Jnie jest karą za rprzewinieni,a w życiu doczesnym. Naturalnym wydać się mo:iJe,że !P0lkutujący duch przed śmiercią mógł być związany z polowaniem, że być to mógł dziedzic czy leśniczy. Byli to ludzie, których lud zwykle nienawidził. Często wykazywali zbytnią gorliwość w wykonywaniu swoich obowiązków, byli okrutni wobec kobiet. Mogli też być wrogami ,kłusowników. Za swoją .złoiŚliwośći okruC'i,eńsJtwomusieli potem ciężko IpOIku:tować(pOT. leśmczy - nr 7,26). W mniemaniu ludu byli ;Qnj zwyki1e!bezbożnikami, co kazało im mieć spółkę z diabłem i ni'ep.rzeszikad:z;ało:popełnić samobójstwo ('IliI' 30). Ci, którzy zbyt namiętnie oddawali się polowaniu, nawet w dni świąteczne musieli :po śmierci pokutowaĆ" w postaci dzikiego myśliwego {nr 9). Ty'1ko w jednym wy.padJkupolski szlachcic 'zażyczył sobie jeszcze :przed śmiereią, by mógł wiecznie polować 30 (nr 8). Podobne podania spotyka się w Północnych :Niemczech 31. Opowiada się tam m. in. o człowieku, który na łożu śmierci mówi: "Chcę chętnie pozostawić Bogu jego ni.e:bo,aby ty1ko pozwolił mi za to wiecz30 5. O. Knoop, Sagen und Erzuh1ungen 337. 31 V. Schweda, op. cit., s. 33, 34. aus der Pro1:inz Posen, POZnaJ1 1893~. �Ternar "dz.ikiego polowanina" w foLkLorze WieLkopoLski 217 nie polować". Są to zatem teksty, iktóre noszą w sabie swoisty J'C)dzaj przesłania moralnego, celowo prawdopodobnie wprowadzonego przez narratorów. Na zakończenie kiLka słów podsumowania niniejszych rozważań. Te·· mat dzikiego polowania w folMorze Wielkopolski zamyJka się tak wielką ilością form, iż sama próba podjęcia jego analizy nie może stanowić wyznacznika jakiegokolwiek gatunku folklOTystycznego. Zgodnie z prawami folkloru wokół tychże qpowieścinarosło tak wiele rozmaitych form, że niejednokrotnie można by zastanawiać się nad nową strukturą gatunkową. Omawiany temat - jak próbowaliśmy wykazać - wYI'osły na bazle starych wieI1Zjeń germańskich, przyjął się na polskim gruncie i rozszerzony został o nowe rodzime wątki, wypmwadzone przede wszystJkim z bezpośrednich kontaktów człowieka z przy:mdą. Ważne jest ponadto, na co staraliśmy się zwrócić uwagę, iż doniosła rola narratora w ,tych przekazach nie sprowadz'a się do mechanicznego wy!konawstwa. Narrator, wyda1j'esię zawsze zajmować oik,reślone stanQwisko wobec prezentowanych przez siebie treści wierzeniowych, co niewąJupliwie określa stopie l'! ich wiarygodności. Zarówno te, jak też inne cechy i elementy ,charakteryzujące omawiany temat, czynią 2Jeń jeden z bardziej interesujących w folklorze Wielkopolski. I chociaż świadomi jest1eśmy niedOlskoll1Jałościpodjętej wyżej próby jego oheślenia, to jednoczelśnie pmgnęlibyśmy alby i tn ustallenia zainteresowały znawców i miłośnirków przedmiotu. WOJCIECH ŁYSlAK THE TlIEME OF "WUlD HUNTING" ,IN FOLK OF WHJLJKOPOLSKA !lITERATURE (Summary) The theme 'of "wild hUJntil1ig"i,s one of '(he most popular plotso>fWi'elkopołskl folk prose af the turn of ,the 119thoel1ltuTY.As a separate suoject, 'COinneiCtedw~th folk demcmology, it 1s an ill1teresUl1igexamplI'e of a legend developed on the bals'i:; of ,mDgra'bon mav'ements of poipulaHons of diff€lrent 'Ou1tura'l orl,gin. At the same time tex'ts regarding "wi,l'd huntinlg" 'constitute numerous paraLlel's with talles about fen-fLres, devils and ghosts. Qua'nbtative and qualita'tive analysis of these texbs enables UIS to make the io,l1owing lskl1temelnltlS:the greait'els1t'number of legends i's ito !be fOiunld ,in Welster1D �218 WOJCIECH LYSIAK WieJlkopolska" W1hJUetin tlhe South-Eastern part of 'the region t!here J's a comple:te lacko! Jf.Jh:em. 'Dhere ,are qui-te a few Icoml!nOlnfeatu:res af the .destcr'.iJbed!phOOOlmenon, it is ciha,l'acremiood :by var-iolts tenrns, i.e. "ni.ght hunter", "wild !hwn!1.rer","Wli,Ldhuntj;ng" and L<;00il1. MOIS'tod' thesle 'terms Is-oomto !be of Germain orL!!iin; they aire ,us'ualiy connected with Wodan, a god who appears in German mythology (O. Knoop, Sagen -add .Erz:ahilu:ngen aus der Ptovirn.z :Posen:, Po,znań 118i~3" p.3317; V. Schweda, Die Sagea vam 'W1~ldenJ~g,er und yom siclh1ad"endemHeer in ,del' Prov,inz ,Pas-en, Grei:SfeJd 1~15, p. 17). Numero'l1S namieiS alf "wiJd hIUll]t'imlg"- the army O'f ,W,UlrJldesand Wadesh" or "the 'army Qd'W{itten" - tirace their OIr1g.inha'ck to Getrmarn Imythology, too. "Dhe 'bheme od' "wild rhiu:nhng" W<łJS also 'fou:ndin Ilejgell'ds of dUher P,oli'sh 'disi-rids, ego Cralc'ow, LUlbiIin, P'oleiSie a:nd ,Wołyń 'regionlS. However, these case<; we-re 'farther OOC!alsiidn1al, ,ulSluaJlilyc.LoIsrdlyciolniDJelC!beld Iwiltlh b€lliied'is'of Gel1marn slettlerts .lii'VIing ciJn these aTealS. In'Ve!StigatiJn,g coJl'tem:ts od' 'these 'legen1ds we dis-cover 'cOI1Jl-e-ctionswith u.n!iv,erts<:1; mythooQgical pilots, ego Greek armies Óf ATtemi.da CArHelkate, ai!r-trai.a of Indian Rundra, the god of sltorm .()rrSlavic god Per]Qun. TJle ilheme of "wHrd Jłmnti:nIg" deserves a thorou.gh folkloristic resear,ch for i~ .appears in V'a,rious ;forms aJ folik\I'Olr'is'ticmateria!. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fd8e88c1c559ae2e4935e96bded7e3.pdf a54f35436b14f405f449428ca05a9982 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2522 Title A name given to the resource Ten, który wędruje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.148-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ten, który wędruje historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu* Krzysztof Cibor Kilkanaście lat temu pojawił się po raz pierwszy. Począt­ kowo stanowił nie lada sensację, jak zresztą wszystko, co ist­ nieje początkowo. Dziś, kiedy jest wszędzie, kiedy spotkać go można na ulicy, w supermarketach, czytelniach, autobu­ sach (zwłaszcza tam!), a nawet na uniwersyteckich wykła­ dach, nie budzi już takich emocji. Po prostu jest i , zgodnie ze swoją nazwą, SPACERUJE... Walkman.' Emocje wygasły, walkman przestał być status symbolem, a stał się zwielokrotnioną i stechnologizowaną wersją Żyda Wiecznego Tułacza, który błąka się po świecie, ukrywając przed przypadkowym przechodniem swoją prawdziwą histo­ rię. Uważam, że od kiedy odtwarzacz spacerowy przestał krzyczeć: „jestem zamożniejszy od ciebie!", jego przekaz stał się o wiele bardziej wielowarstwowy i skomplikowany. Zacznę od najprostszego pytania: dlaczego słucham walk­ mana? Kiedy zadawałem to pytanie użytkownikom odtwarzacza spacerowego, często pojawiała się odpowiedź: „aby zagłu­ szyć ulicę". Miasto ze swoim coraz częściej nieprzyjaznym, zdehumanizowanym uniwersum dźwięków postrzegane jest jako żywioł konieczny, ale obcy. Walkman w tej sytuacji sta­ je się dźwiękowym akwalungiem - pomaga zanurzyć się w nieznaną głębię, czyniąc ją na pewnym poziomie swojską. Akwalung ten nie jest jednak zupełnie szczelny. Ekspansyw­ ne miasto wlewa się w nas wszystkimi otworami ciała i nawet najlepsze słuchawki nie zapewniają stuprocentowej izolacji od jazgotu autobusów, budów czy bankowych konwojów. W rezultacie to, co zagłuszamy walkmanem, to „dźwięki na­ tury". Nie może więc taka odpowiedź stanowić wystarczają­ cego wyjaśnienia postawionej na początku kwestii. Tym bar­ dziej że wytłumaczenie znacznie bardziej popularne i oczy­ wiste brzmi: „bo lubię słuchać muzyki". 2 Rzeczywiście stosunkowo łatwo mogę sobie wyobrazić melomana, który, już to z braku czasu w domu, już to ze względu na poważne uzależnienie, słucha swoich ulubionych kawałków na ulicy. Tu jednak też muszą zrodzić się pewne wątpliwości. Po pierwsze: poruszana już kwestia niezagłuszalnego zgiełku, który może popsuć całą przyjemność wiel- * Praca ta została napisana w oparciu o rozmowy, jakie przeprowa­ dziłem ze znajomymi, oraz o moje własne doświadczenia. Siłą rzeczy nie może więc mieć ambicji do formułowania prawd ogólnych. Jest raczej opisem pewnej możliwości, i to możliwości wcale nie bezustannej n a bicielowi muzyki; po drugie: sprawa stosunkowo niskiej ja­ kości dźwięku odsłuchiwanego ze sprzętu przenośnego (szczególnie w porównaniu z dźwiękiem wydobywanym z wież Technicsa); po trzecie wreszcie: wielu moich rozmów­ ców podkreślało, że chodząc słucha się szczególnych rodza­ jów muzyki. Trzecia wątpliwość rzuca nowe światło na sprawę, którą się zajmuję. Jeżeli przynajmniej w tym samym stopniu co walkman, specyficzna jest słuchana za jego pomocą muzyka, należy przyjrzeć się jej tu bliżej. Problem polega na tym, że rozsadziłoby to ramy mojej pracy, każdy bowiem ma swoje własne idealne kawałki na miasto. To, jaki rodzaj muzyki znajdzie się w przenośnym odtwarzaczu zależy oczywiście od osobistych preferencji, które niewele odbiegają od tych kształtujących muzyczne gusta danego słuchacza w ogóle. Muzyka na spacer musi jednak według mnie odznaczać się specyficzną sugestywnością, która niezbędna jest walkmano­ wi do jego magii. Chciałbym oto postawić hipotezę, że od­ twarzacz spacerowy czerpie swoją siłę z umiejętności de­ strukcji i rekonstrukcji światów. Jak obronić to aż nazbyt śmiałe zdanie? Po pierwsze przez odwołanie do wzmiankowanego już zagłuszenia. Ma­ jąc na uszach słuchawki, likwidujemy integralność komuni­ katu, jaki nadaje do nas Świat. Dostajemy obraz, ale już bez dźwięku. Tak, jak potrawa, która nie pachnie, nie jest całą potrawą, a kształt, który wyczuwamy tylko palcami, nie w pełni staje się dotykanym przedmiotem, tak Świat, który tylko widzimy, jest tylko pół-Światem. Nie jest to jednak ofiara degradacji, a Świat w sytuacji liminalnej (już nie A, jeszcze nie B), założenie słuchawek zaś to dopiero połowa drogi. Kiedy dźwięki już do mnie nie docierają, włączam ich własne, autonomiczne źródło, które, co bardzo ważne, zale­ ży w pełni od mojego wyboru. Ta druga, audytywna połowa Świata może być zgodna z połową wizualną (kiedy jeżdżąc rowerem po zdegradowanych ekologicznie terenach wokół puławskich Azotów słucham tak zwanej muzyki industrial­ nej), skontrastowana z nią (kiedy w zatłoczonym autobusie, w połowie mroźnego stycznia z mojego walkmana wydoby­ wają się pieśni malijskie), jak też dobrana na zupełnie in­ nych zasadach (пр.: Johann Sebastian Bach do nocnego bie­ gu przez las). 3 To, co wydaje mi się tu ważne, to fakt, że muzyka słu­ chana przez słuchawki nie jest po prostu muzyką ilustracyj­ �ną. Świat, w którym nie ma dźwięków, jest tylko tym, co widzę - i to jest pierwszy etap, dezintegracja. Świat, które­ mu nadaję wybrane przez siebie dźwięki, staje się Nowym Światem, zreintegrowanym przez mnie. Kroki przecho­ dniów odbijają się echem basu czy perkusji, pasażerowie autobusu mówią do siebie głosem irlandzkiej wokalistki, ptaki krążą po szarym niebie poganiane ostrymi, gitarowy­ mi riffami. Pieśń, którą słyszę, opowiada o ulicy, którą wi­ dzę. Wizja i fonia dopełniają się we mnie, przez mój wybór (to ja decyduję o tym, co usłyszę, i o tym, co zobaczę, to ja decyduję o tym, w jaki Świat złożą mi się dwie niezależne rzeczywistości). Muszę wyjaśnić jeszcze jedną rzecz. Sformułowanie, którego użyłem, owa dezintegracja może być rozumiana dwojako. Pałac Kultury nie pasuje do żebrzącego Roma, który nie pasuje do sklepu Estee Lauder. Świat nie układa mi się w zgrabną całość, nie mogę go objąć, jest zdezinte­ growany. Chodzi mi tu jednak o inną dezintegrację, o roz­ pad postrzegania, o odcięcie obrazu od jego naturalnych dźwięków. W tym sensie włączenie walkmana jest zlepie­ niem nie przystających do siebie obrazów jednorodną Muzyką. Do tak rozumianego tworzenia porzebne jest zagłuszenie. Powiedziałem jednak już wcześniej, że całkowite odcięcie od dźwięków naturalnych jest niemożliwe. Nie widzę tu nie­ ścisłości. Czym innym jest zagłuszenie dla zagłuszenia, czym innym zagłuszenie dla tworzenia. Wycie psa, sygnał karetki pogotowia czy wrzask dziecka miesza się z materią dźwiękową płynącą z walkmana i daje nową jakość. Z dru­ giej strony naturalne dźwięki zdarzające się na taśmie potra­ fią wpełznąć w to, co widzimy. Te konfuzje podkreślają tyl­ ko zjednoczenie rzeczywistości z jednej i drugiej strony słu­ chawek. Zagłuszenie nie tyle likwiduje dźwięki naturalne, co przytłumia je, a te, których nie udało się wystarczająco przy­ ciszyć, anektuje. Igor Strawiński, w czasach, kiedy nie słyszano nawet o magnetofonie, napisał: „Nigdy nie znosiłem słuchania mu­ zyki z zamkniętymi oczyma, bez uczestnictwa wzroku. Wi­ dzenie gestu i ruchu różnych części ciała, które biorą udział w tworzeniu muzyki, jest zasadniczym warunkiem uchwyce­ nia jej w całości, gdyż wszelka muzyka tworzona czy kom­ ponowana wymaga jeszcze jakiegoś sposobu uzewnętrznie­ nia, aby słuchacz mógł ją odebrać (...). Brak przeszkód wzrokowych stwarza im [słuchaczom - K.C.] sposobność do oddania się marzeniom kołysanym dźwiękami muzyki i wła­ śnie to lubią o wiele bardziej niż samą muzykę" (Strawiński, 1974, 72). Strawiński zwraca uwagę na niepełność muzyki bez obrazu. To, że jedynym dopełnieniem jest dla niego wi­ dok wykonawcy, jest jednak dzisiaj, gdy muzykę mogą wy­ konywać komputery, niezrozumiałe. Z kolei młodszy od Strawinskiego o pokolenie amerykański kompozytor Harry Partch, twórca nurtu zwanego korporalizmem, twierdził, że muzyka to współgranie trzech warstw: dźwiękowej, wizual­ nej i rytualnej. Aby sprostać wymaganiom warstwy wizual­ nej, Partch skonstruował cały szereg nowych instrumentów muzycznych, zadziwiających nie tylko brzmieniem, ale rów­ nież formą. Moim chromatodeonem jest komin Elektrocie­ płowni Żerań. Idea związku muzyki z obrazem, żywa przynajmniej od czasu pierwszych oper, a jako niezbywalna pomyślana przez Strawinskiego i Partcha, apogeum swojej nośności osiągnęła wraz z powstaniem MTV. Telewizja nadająca przez całą dobę wideoklipy wpłynęła w sposób znaczący zarówno na postrze­ ganie muzyki, jak i na samą muzykę (Czubaj, 1995). Chciał­ bym tu podkreślić, że tak jak bez doświadczeń muzyki kon­ kretnej (która już dawno opuściła studia eksperymentalne pu­ blicznych radiofonii i wypłynęła na szerokie wody popu) szu­ my spoza taśmy postrzegane byłyby jako szkodliwe dla utwo­ ru, tak bez eksplozji wideoklipu walkman nie zdobyłby swo­ jej mocy kreatywnej. Przeżycia związane ze słuchaniem muzyki na mieście po­ równywane są często przez moich rozmówców do tworzenia teledysku. Mariusz Czubaj pisze o tym gatunku, raczej tele­ wizyjnym niż filmowym: „cięcia dopasowano do rytmu mu­ zycznego, do rzadkości należy pokazywanie całej postaci wykonawcy, został on pokawałkowany, pocięty, przestał być postacią, stał się śpiewającym, a przede wszystkim ruszają­ cym się ciałem. Osoby zastąpiono ich częściami, podobnie fragmentaryczny, a nie całościowy charakter mają stosunki międzyludzkie. Podstawowym zabiegiem rządzącym poety­ ką teledysku jest zatem metonimia" (Czubaj, 1995, 78). W teledysku tworzonym za pomocą walkmana „szybkich cięć dopasowanych do rytmu" dokonuję rzucając spojrzenia to tu, to tam. W ten sam sposób wykluczam resztę pozawalkmanowej rzeczywistości (której ani widu, ani stychu). Idąc ulicą ze słuchawkami na uszach, fragmentary żuję nie tylko ludzi i stosunki między nimi, ale także świat, w którym się oni poruszają. Dodatkowo poetyka uzupełniona jest o oksymorony, których część określana pochodzi z zupełnie innego porządku niż część określająca - fragmentaryzuje po to, aby scalić. 4 John Ellis w książce Visible Fictions zauważa, że widza telewizyjnego różni od widza kinowego rozproszenie i brak koncentracji (ewokowane przez samą gramatykę przekazu) oraz patrzenie w, w przeciwieństwie do patrzenia na. Podkre­ śla on też, że słyszenie zaczyna dominować nad patrzeniem. To dźwięk zapewnia ciągłość uwagi (Ellis, 1982). Widzę po­ ważne związki pomiędzy Ellisowską koncepcją a poetyką te­ ledysku i moim ujęciem słuchania walkmana. Istotną różnicę między wideoklipem a słuchaniem muzy­ ki przez słuchawki dostrzec można, odwołując się raz je­ szcze do artykułu Czubaja, w którym czytamy: „teledysk do­ konuje uprzedmiotowienia dźwięku, daje muzyce bardziej konkretny i uchwytny odpowiednik obrazowy" (Czubaj 1995, 78). Pseudoteledyski tworzone dzięki odtwarzaczowi space­ rowemu nie mogą być oczywiście uznane za konkretne i uchwytne. Obraz, jaki wiążę z muzyką, jest nie do opowie­ dzenia, nie może funkcjonować jako dobro wspólne, podczas gdy wizje rodem z MTV z powodzeniem karmią współczesną masową ikonosferę. 5 Rozpad rzeczywistości, nadaktywne, choć rozproszone postrzeganie, zaskakujące, niepowtarzalne skojarzenia dźwięku z obrazem, wszystko to nasuwa na myśl jeszcze jed­ ną sprawę. Walkman jest według mnie środkiem psychotro­ powym. Bardzo delikatnym i raczej nie prowadzącym do uza­ leżnienia, ale zdolnym wywoływać pewne nadnaturalne sta­ ny psychiczne. Ta właściwość przenośnego odtwarzacza nie jest tak oczywista jak jego umiejętność tworzenia wideoklipów. Nie wszyscy z moich rozmówców zwracali na nią uwa­ gę, byli jednak i tacy, którzy doświadczenia okołotransowe 149 �(związane często z transowymi właściwościami samej muzy­ ki) stawiali na pierwszym miejscu. Takie postawienie sprawy każe mi (nad)interpretować tekst z instrukcji obsługi mojego walkmana. Stwierdzenie: „zbyt głośne słuchanie muzyki może być szkodliwe" ma dla mnie obecnie przynajmniej taki ciężar gatunkowy jak ostrze­ żenia Ministra Zdrowia na reklamach wyrobów tytonio­ wych. Również fragment pewego opowiadania dotyczący niemożliwości słuchania muzyki na ulicy jest chyba czymś więcej niż tylko opowieścią o nieuważnych przechodniach i brawurowych kierowcach: „odcinając ją od wszystkich od­ głosów miasta, tych przeważnie złych, ale prawdziwych, można by ją pewnie zabić (...). Nie trzeba nawet czelesty Be­ li Bartoka, wystarczyłoby rzewne mezzoforte Vivaldiego" (Kosakowska, 1996). Chcę teraz zwrócić uwagę na relacje między kulturą słu­ chania walkmana a współczesnymi subkulturami młodzieżo­ wymi. I tu, i tu ważna jest muzyka, jako coś więcej niż tylko nośnik przyjemności czy doznań estetycznych; i tu, i tu nie bez znaczenia jest możliwość zdobywania odmiennych sta­ nów świadomości, i tu, i tu wreszcie uczestnik eliminuje nieuczestników ze wspólnoty postrzegania (subkultury - ideolo­ gicznie, słuchacze walkmana - technologicznie). Ale właśnie owa wspólnota postrzegania jest czymś, czego porównać nie można. Słuchając muzyki przez słuchawki izoluję się, elimi­ nuję wszystkich, jestem jedynym uczestnikiem, pozostali zaś są jedynie przedmiotami w moim własnym teledysku - „ja je­ stem Światem", jak powiedział jeden z rozmówców. Żeby to zrozumieć, nie trzeba śledzić moich wydumanych spekulacji. Prosty gest założenia słuchawek jest sygnałem, który znaczy: „nie chce mi się z tobą gadać", jest trzaśnięciem drzwiami, 6 przerwaniem połączenia. Jeżeli walkmanowcy są subkulturą, to jest to bodaj pierwsza absolutnie antygrupowa subkultura... jest to subkultura samotnego tłumu, do której doskonale pa­ sują słowa Rauleta o interaktywności, która zastąpiła interak­ cje społeczne (Raulet, 1995). Podsumowując, chciałbym poruszyć dwie kwestie. Po pierwsze, bez względu na to, czy słuchacze odtwarzaczy spa­ cerowych tworzą subkulturę, nie może umknąć naszej uwagi fakt, że we współczesnym społeczeństwie, uważanym po­ wszechnie za zatomizowaną zbiorowość ludzi samotnych, ale pragnących złączenia przez unifikację, istnieją jednostki, które dążą do jeszcze większej samotności, negując jednocze­ śnie uwspólnienie doznań i przeżyć. Być może jednak jest tak, że nie jest to samotność, lecz wręcz przeciwnie - chęć jej przezwyciężenia przez internalizację Świata. Czy Bóg może być samotny? 7 Druga sprawa dotyczy związku technologii z kulturą. Za­ rysowałem przed chwilą historię urządzenia, które miało być prostą kontynuacją magnetofonu. Jednak tak samo, jak telewi­ zja nie jest domowym kinem, gry wideo - animowaną wersją gier planszowych, a Internet - ulepszoną siecią telefoniczną, tak i różnica pomiędzy walkmanem a odtwarzaczem stacjo­ narnym jest różnicą jakościową. Walkman nie nadaje się do słuchania muzyki, ponieważ jakość dźwięku jest zbyt niska (aczkolwiek wciąż się poprawia), ale niedociągnięcia techno­ logiczne zostały załatane przez kulturę. Dzięki ogólnej do­ stępności estetyki wideoklipu, a także (w mniejszym stopniu) muzyce konkretnej i rozpowszechnieniu narkotyków, to, co w założeniu inżynierów było tylko mizernym ersatzem innego ersatzu, stało się kolejnym władcą naszej wyobraźni. Niedo­ skonały przekaźnik stał się oszałamiającym przekazem. PRZYPISY 1 Walkman jest nazwą zastrzeżoną dla produktów firmy Sony, czym akurat nie przejęli się twórcy najnowszego Słownika współczesnej pol­ szczyzny. Jednak już handlowcy nie mogąc pozwolić sobie na stosowanie tej nazwy, zgodnie z jej potocznym rozumieniem, do wszystkich typów przenośnych, miniaturowych magnetofonów zaproponowali inne okre­ ślenia, jak na przykład odtwarzacz spacerowy, czym wpisali się na chlub­ ną listę współczesnych słowotwórców, pozostając jednak daleko w tyle za autorami francuskiego, o wiele bardziej popularnego, baladeura, czy­ li po prostu spacerowicza. 2 Do personifikacji, którą obarczam to stosunkowo proste, masowo produkowane urządzonko, upoważnia mnie jego nazwa z symptomatycz­ nym MAN na końcu (dokładnie tak samo jak w imionach innych bohate­ rów masowej kultury: Supermana czy Batmana!). ...oczywiście również czujemy i możemy go dotknąć, dla człowie­ ka przy pierwszym kontakcie najważniejsze są jednak zmysły wzroku i słuchu. 3 4 Czubaj nie zwrócił uwagi na fakt, że teledysk jest nie tyle pokawał­ kowanym Światem, ile Nowym Światem sklejonym z fragmentów stare­ go. Pomijam tutaj oczywiste różnice w kanałach komunikacyjnych i relacjach nadawca - odbiorca. Muszę jednak zaznaczyć, że badaczy mediów elektronicznych właśnie sprawy kodu, kanału komunikacyj­ nego i rzeczonych relacji interesują bardziej niż treść i poetyka prze­ kazu. 5 6 Leksykon Tony'ego Thorna Fads, Fashions & Cults (spolszczony dumnie na Słownik pojęć kultury postmodernistycznej, jakby moda była wyłączną domeną postmodernizmu) nie informuje o istnieniu takiej sub­ kultury ani nawet o kreującym ją artefakcie. Znaczy to, że nie wszyscy podzielają moje zdanie o specyfice badanego przedmiotu. 7 Nie umyka mojej uwagi fakt pojawienia się na rynku rozgałęziaczy do słuchawek, które umożliwiają wspólne słuchanie muzyki na ulicy. BIBLIOGRAFIA Czubaj, M . 1995 Teledyskowy obraz świata, „PSL. Konteksty" nr 2 Ellis, J. 1982 Visible Fictions. Cinema: Television: Video, London. Grove 1980 The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Washington-Hong Kong. 150 London- Kosakowska, J. 1996 Historia dwóch nitek [maszynopis]. Raulet, G. 1994 Nowa Utopia. Socjologiczne i filozoficzne konsekwencje nowych technologii komunikowania, [w:] Po kinie?..., Kraków. Strawiński, I. 1974 Kroniki mojego życia. Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced3e958179d425c9727c8362914df74.pdf ef0fb5e9e517a9c1a6741a702cecab88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia szwedzka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1792 Title A name given to the resource Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925 / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.127-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 II. ARTYKUŁY, MATERIAŁY WALDEMAR KOPCZYŃSKI Szczecin TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ W LATACH 1900 -1925 Celem mmeJszego opracowania jest ukazanie tendencji badawczych w etnologii szwedzkiej w okresie pierwszego ćwierćwicza XX wieku. Starano się jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, iż był to okres kształtowania się etnologii szwedzkiej jako samodzielnej nauki, wyemancypowanej z innych nauk społecznych óW1czesnejSzwecji. Do początków XX wieku w Szwecji dominowały zasadniczo dwa nurty badań ludoznawczych: a) badania amatorskie, które prowadziła grupa dobranych informatorów terenowych i entm;jastów rodzimej sztuki ludowej oraz b) badania pracowników muzealnych, gromadzących materiały terenowe dla potrzeb muzealnych archiwów. Można śmiało stwierdzić, że XIX wiek był "złotym okresem "dla szwedzkiego muzealnictwa 1 jak i początkiem kształtowania się szwedzkiej myśli etnologicznej 2. Wiek XIX to zainteresowania badaczy rodzimą kultmą chłopską, zainteresowania rozwijające się na tle badań językoznawczych. Początek XX wieku w etnologii szwedzkiej to okres pojawienia się zdolnej grupy młodych badaczy, w pmcy których inspirowały teoretyczne i metodologiczne publikacje przedstawicieli szkoły historycznej , zwłaszcza F. Graebncra i B. Ankermana 3. 1 Patrz np. A. A. Bringeus, Artur Hazelius and the Nordic Museum. "Ethnologia Scandill1avica" 1974, s. 5 -116. 2 Przykładem może być np. praca G. O. Hylten - Cavalliusa pt. Wdrend och Wirdare (tom I z roku 1863, tom II z roku 11868) uznawana w Szewcji za pierwszy podręcznik do nauki etnolog~i. 3 Przesłanki d dyrektywy metodologiczne szkoły historycznej sformu)bwał F. Graebner w pracy pt. Methode der Ethnologie wydanej w 191il roku. �128 Waldemar Kopczyński Jednym ze zwolenników teorii przenikania wytworów kulturowych na gruncie etnologii szwedzkiej był S. EriX!on, który roz.począł swoje badania osad chłopskich w roku 1912.4 Jego badania nad zabudową skandynawską charakteryzują się częściowo formalną typologią, częściowo teor·ią kulturowo - geograficznych przemieszczeń.5 S. Erixon uważał, ze gospodarstwo duńsko-skańskie zgadzało się z niemieckim, i że było ono zainspirowane frankońskim. Warto wspomnieć, że terminy nucLear family i grand family zostały wprowadzone do etnologii szwedzkiej właśnie przel. S. Erixona w jego interesującym dziele Garden och Jamiljen z roku 1921.6 S. Erixon związany był pracą badawczą z Nordiska Museet w Sztokholmie, które to muzeum od 1906 roku wydaje etnologiczne czasopismo "Fataburen", pierwszy znaczący periodyk naukowy etnologów szwedzkich. Skoro mowa o czasopismach etnologicznych ukazujących się w interesującym nas okresie, to należy wspomnieć o "Folkminnen och Folktankar", "Rig", "Bygden". Obok S. Erixona poważn y wpływ na rozwój szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 wywarł N. Lithberg. Według tego badacza, badania etnolog.iczne nie powinny dotyczyć jednego tylko obsza.ru kulturowego, powinny wychodzić poza granice danego obszaru. W badaniach etnologicznych N. Lithberg zwraca uwagę na zapożyczenia kulturowe i dyfuzję, a kulturę ujmuje perspektywicznie. Etnologia jest dla niego historią kulturJ Przedstawicielem etnologii szwedzkiej uprawianej na gruncie bada!'l lingwistycznych jest w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku K. B. Wiklund, badacz lapońskich dialektów północnej Szwecji. Praca K. B. Wiklunda jest przykładem żywych zainteresowań kulturą lapońską. Z innych badaczy interesujących się Lapończykami należy wymienić E. Kleina i A. Hamberga. Pierwszy zajmował się formami budownictwa lapońskiego, drugi forma·mi zagród Lapończyków górskich i morskich. Szamanizmem wśród Lapończyków zajmowali się E. Reuterskiold, H. Rosen i G. Hallstrom. M. MinH1hagen., Bondens bostad. En studie rorande boningsliingans form, och foriindring i sydostra skane. Lund 1973, s. 13. 5 E. Erixon., Nagra bidrag till det Nordiska husets historia. "Fataburen" 1917. zeszyt 4, s. 145 -198. 6 O. Lofgren., Family and Household among Scandinavian Peasants. "Ethnologia Scandinavica" 1974, s. 19. 7 N. Lithberg., Allmogeforskningen och etnologien. "Fataburen" 1919, zesz~·t l i 2, s. 15. 4 funktion �TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 129 Cikawą pracą omawianego okresu jest dzieło P. G. Wistranda Svenska fo~kdriikter z 1907 roku. Jest to praca, która zawierała pierwszy usystematyzowany opis regionalnych strojów ludowych Szwecji. Technologią produkcji wśród szwedzkiej społeczności chłopskiej interesował się N. Keyland, podobnie jak S. Erixon pracownik Noriliska Museet. Budownictwem i wsiami kościelnymi w Szwecji zainteresował się S. W.allin 8 a także J. Hadorphs. Badaczem wierzeń ludu szwedzkiego był T. Norlind, którego praca Svenska a~mmogens liv i fo~ksed, folktro, och folkdiktning (1925) stanowiła przedmiot dyskusji wśród etnologów szwedzkich. Wśród tych badaczy, którzy zasługują na uwagę z racji ich wkładu w rozwój szwedzk~Ej myśli etnologicznej, wymienić należy C. W. von Sydova, działającego naukowo w Lund i Goteborg. Jako współtwórca Instytutu Etnologii przy Uniwersytecie w Lund (1920) interesował się żywotnością tradycji wśród społeczności chłopskiej Szewcji, wypracowując metody badawcze i terminologię przyjętą przez etnologów w badaniach nad żywotnością tradycji ustnej i pisanej.9 Inny szwedzki etnolog E. Hammarstedt, współpracownik A. Hazeliusa zasłynął z wydanego w 1905 roku dobrze zredagowanego kwestionariusza, który dotyczył obrzędów bożonarodzeniowych w Szwecji. Znany etnolog szwedzki S. O. Jansson nazywa nawet E. Hammarstedta "twórcą szwedzkiej etnołogii".1° Z powyższego jasno wynika, że wśród pierwszych generacji ebnologów sz.wedzkich przedmiotem prowadzony'ch badań była kultura rodzima. Baciacz.;omawianego okn~su dążyli do etnologicznej charakterystyki poszczególnych regionów Szwecji jak i do globalnego ujęcia kultury narodowej. Zainteresowania te nabierały charakteru systematycznych badań terenowych, co w konsekwencji doprowadziło do zebrania imponującego i interesującego ffiJ.teriału dokumentacyjnego. Trzeba jednak zdać sobie sprawę z faktu iż "tradycje zbieraczy musi,ały przyczynić się do tego, że pewne typu narzędzi i sprzętów są bogato reprezentowane, podcza gdy innych nie ma wcale" 11. 8 S. Wallin., De svenska prcistgardarna som objekt kult1!'rhistorisk forskning. "Fataburen" 1915, z. 4, s. 129 -142. 9 Zob. G. Berg .. Erforschung der schwedischen Volkskultur. (w:) Schwedische Volkskundc. Quellen. Forschung. Ergebnisse. Praca pod red. S. Svenssona. Stockholm 1961, s. 23. 10 Patrz S. O. Jansson., KulturQrenzen und Kulturwege. (w:) Schwedische Volks- kzmae. Quellen. op. cit., s. lOS. Patrz N. A. Bringeus., t. XXI, z. I, 1977, s. 39. 11 8 "Lud" - t. 7l Krytyka źródeł etnologicznych. "Etnografia Polska" �130 Waldemar Kopczyński Drugim kierunkiem badań szwedzkiej etnologii omawianego okresu było badanie kultur pozaeuropejskich. Na tym polu zasłynął wybitny amerykanista - etnolog, wytrawny badacz terenowy E. Nordenskiold, który w latach 1905 - 1914 prowadził badania wśród Indian Peru, Boliwi i Brazylii. E. Nordenskiold, uznawany słusznie za "ojca" szwedzkich badań amerykanistycznych 12, zgromadził unikalne zbiory kultur indiańskich wraz z cenną dokumentacją fotograficzną. W roku 1919 utworzono na sztokholmskim uniwersytecie pierwszą w kraju katedrę etnologii. Od tego czasu etnologia staje się odrębną nauką. Posiadając status nauki uniwersyteckiej ma jednocześnie własny program badań i metodologię. Tak jak przed utworzeniem katedry etnologii tak i w późniejszym okresie przedmiotem badań pozostanie rodzima kultura chłopska i rybacka z jednej strony i kultury pozaeuropejskie z drugiej. Badania kultur pozaeuropejskich nie były oczywiście dominujące a prowadziła je niewielka grupa szwedzkich etnologów ze wspomnianym E. Nordenskioldem na czele. W omawianym okresie w tworzeniu pierwszych śmiałych hipotez etnologicznych odgrywa tzw. teoria dyfuzji wytworów kulturowych reprezentowana przez niemiecką szkołę historyczną. Podobna sytuacja ma miejsce również w innych krajach skandynawskich, a zwłaszcza w Danii. Charakterystyczne w rozwoju szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 stają się wspólne spotkania etnologów skandynawskich. Pierwszy taki zjazd odbył się w Sztokholmie w roku 1920, wcześniej kontakty etnologów skandynawskich odbywały się na zasadzie wspólnych badań, wystaw czy opracowań naukowych. Myśl współpracy szwedzkich etnologów z kolegami z innych krajów zostanie wprowadzona w życie zwłaszcza przez S. Erbwna i jego młodszych kolegów. Na koniec niniejszych rozważań można pokusić się o stwierdzenie, że lata 1900 - 1925 były okresem, który stworzył podstawy do istnienia etnologii jako samodzielnej nauki o statusie uniwersyteckim. Utworzenie katedry odbiło się na poziomie prowadzonych badań etnologicznych i publikacjach naukowych. Przedmiotem prowadzonych w tym okresie badań była rodzima kultura chłopska, jej poświęcono najwięcej studiów, co pozwoliło późniejszym generacjom szwedzkich etnologów nakreślić areały kulturowe obszaru Szwecji 13. 12 Patrz s. H. Wassen., Commemorating Erland Nordenskiold. "Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck" 1977, s. 13. 13 Zob. np. O. LOfgren., Historical perspectives On Scandinavian Peasantries. "Annual Review Anthropology" 1980, vol. 9, s. 206 i in. �TENDENCJE WALDEMAR RESEARCH BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 131 KOPCZYŃSKI TRENDS IN SWEDISH ETHNOLOGY IN THE YEARS 1900 - 1925 (summary) Research trends in Swedish ethnology between 1900 and 1925 have been discussed in the paper, emphasizing that it was a period of establishing ethnology as an independent scientific discipline with university status ~the Department of Ethnology at the University in Stockholm, Sweden" has existed since 1919)., It has been pointed out that the first generations of Swedish ethnologists started research on: a) home folk culture (S. Erixoll:, N. Keyland, C. W. von Sydow, E. Hammarstedt), and b) extra-European cultures (E. NordenskiOld). It has been stressed simultaneously that the so-called theory of diffusion of cultural products (N. Lithberg and S. Erixon) played a role in the formation of the first hypotheses within' Swedish ethnology between 1900 - 1925. In the paper., attention has been pa'id to the phenomenon of scientific research contacts of Swedish ethnologists (most often they were the workers of museums) with ethnologists from other Scandinavian countries. This interesting idea of cooperation has been popularized by S. Erixon and his followers. I· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/331ee3772068acf2bca9ea48a185a7ae.pdf 8cfa1dae7d41c03b4cca573e60c4e4e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:749 Title A name given to the resource Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.99-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T II Y К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI T E N D E N C J E KONSERWATYWNE I R E W O L U C Y J N E W RUCHACH SPOŁECZNO-RELIGIJNYCH T R Z E C I E G O ŚWIATA Uwagi teoretyczne WSTĘP Ostatnie lata rozwoju światowej antropologii społecznej i kulturowej przyniosły dalszy postęp w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Z jednej strony wzrosła znacznie liczba publikacji na ten temat, z dru­ giej zaś •— wyraźnie podniósł się poziom rozważań teoretycznych, pro­ wadzonych na kanwie studiów empirycznych. Ogólnej charakterystyki tej ogromnej już dziś literatury oraz podsumowania zawartego w niej dorobku teoretycznego dokonał wybitny specjalista amerykański — We­ ston L a Barre, reprezentujący etnopsychologiczną orientację w antro­ pologii. Zainteresowanych wypada zatem jedynie odesłać do wnikliwe­ go, poświęconego tzw. „kultom kryzysowym" (crisis cults), studium tego autora . W zamieszczonym tam obszernym przeglądzie literatury nie znajdujemy niestety prac polskich, choć np. odnotowano w nim niektóre opracowania czechosłowackie . Trudno mieć jednak o to pretensje do La Barre'a, skoro swój, opublikowany na początku 1971 г., artykuł na1 2 1 Por. W. L a B a r r e , Materials for a history of studies of crisis cults. A bibliographic essay, „Current Anthropology", t. 12: 1971, z. 1, s. 3-44. Kontynua­ cją rozważań zawartych w tym artykule s ą niektóre fragmenty słynnej najnowszej pracy tegoż autora pt. The Ghost Dance. Origins of religion, New York 1972. Por. szczególnie takie rozdziały, jak: „The culture heroes return" (VI), „The Ghost Dance" (VII) i „Crisis and cults" (VIII). Na przykład socjologiczno-politologiczne studium E . K a d l e c o v á , Socio­ logický výzkum religiosity severomoravského kraje, Praha 1967, oraz psychologiczna rozprawa V. V o n d r á č e k , Fantastické a magické z hlediska psychiatrie, Praha 1968. 2 �100 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 3 pisał już w 1968 r . . Pierwsze bowiem poważniejsze rezultaty rodzimych studiów nad różnego typu ruchami społeczno-religijnymi ukazały się drukiem dopiero w latach późniejszych. Ich autorami są badacze re­ krutujący się z różnych środowisk profesjonalnych. I tak historycy myśli filozoficznej zajęli się problematyką XIX-wiecznego mesjanizmu polskiego (A. Walicki, A. Sikora) . Socjologowieafrykaniści podjęli temat związany z analizą różnorodnych aspektów narodzin i funkcjonowania „czarnych" sekt separatystycznych (A. Za­ jączkowski, S. Chodak i inni) . W kręgu socjologów zainteresowano się również przesyconymi mistycyzmem religijnymi ruchami białoruskich chłopów (W. Pawluczuk) oraz typologią ruchów społeczno-religijnych, którą wypracowano opierając się na badaniach komparatystycznych nad ruchami melanezyjskimi i północnoamerykańskimi (indiańskimi) — (E. Nowicka) . Etnografowie zaś skoncentrowali się na problematyce amerykanistycznej. Plonem ich działalności są materiały z konferen­ cji poświęconej problematyce synkretyzmu i ruchów społeczno-religij­ nych oraz szczegółowe studia nad peyotyzmem (M. Posern-Zielińska) , 4 5 6 7 8 3 9 Artykuł W. L a Barre'a został przekazany redakcji „Current Anthropology" w poł. 1968 г., a następnie, zgodnie z pożytecznym zwyczajem, rozprowadzony zo­ stał wśród 52 specjalistów. Dopiero po uzyskaniu pisemnych odpowiedzi od zapro­ szonych do dyskusji f a c h o w c ó w — redakcja zdecydowała się opublikować ten arty­ kuł wraz z przesłanymi uwagami krytycznymi. Procedura taka przedłużyła oczy­ w i ś c i e cykl wydawniczy. A. W a l i c k i , Filozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli spoleczno-religijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970; A. S i k o r a , Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967. S. C h o d a k , Kapłani, czarownicy, wiedźmy. Z socjologii świątyń animi­ stycznych, Warszawa 1967; A. Z a j ą c z k o w s k i , Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970; t e n ż e , Ruchy religijne w Afryce, [w:] Procesy przeobrażeń tradycyjnej kultury Afryki, „Przegląd Socjologiczny", t. 23: 1969, s. 284306; P. N i k l e w i c z , Religie synkretyczne czarnej Afryki i ich rola w tworzeniu nowej afrykańskiej świadomości ponadplemiennej, [w:] Procesy przeobrażeń..., s. 260-283. W. P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społecz­ ności tradycyjnej, Warszawa 1972. E . N o w i c k a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, War­ szawa 1972. Materiały z I V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach od 23-25 I V 1971 г., opublikowane zostały w „Etnografii Polskiej", t. 16: 1972, z. 2. M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm.. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1972; t e n ż e , Roła czynników społecznoekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 304-321. 4 5 6 7 8 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIG1JNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 101 10 kultem vodu na Haiti (B. Walendowska) i ruchami Indian Ameryki Południowej (Z. M. Kowalewski, A. Posern-Zieliński) . Jest to więc już dorobek niemały, sytuujący polskie dokonania w tej dziedzinie na płaszczyźnie umożliwiającej nawiązanie naukowego dia­ logu z przedstawicielami głównych ośrodków badawczych znajdujących się w Stanach Zjednoczonych, Brazylii, NRF, Francji, i krajach skan­ dynawskich. Niestety, można z góry przewidzieć, że bariera językowa w znacznym stopniu ograniczy rezonans rodzimych prac na światowych rynkach krytyki naukowej. Fakt ten nie przeszkadza jednak dalszemu kontynuowaniu w Pol­ sce tego rodzaju badań i dlatego uzasadnione jest rozwijanie teoretycz­ nych refleksji nad omawianymi ruchami. Efekty tych poczynań, często niewątpliwie kontrowersyjne, mogą bowiem okazać się bardzo owocne, wywołując polemikę, której rezultaty będą z pewnością przydatne do dalszych studiów analitycznych, syntetycznych i komparatystycznych. Taki właśnie cel, a więc prowokowanie do dalszej dyskusji wyzna­ czony został niniejszemu artykułowi, który porusza kwestie występowa­ nia tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społecznoreligijnych prostych społeczności Trzeciego Świata. To terytorialne ogra­ niczenie wynika głównie z osobistych zainteresowań i kompetencji autora, któremu wydaje się wszakże, iż niektóre poruszone w artykule zagad­ nienia posiadają walory bardziej uniwersalne, tj. wykraczają znacznie poza zasięg problematyki ruchów społeczno-religijnych oraz przeobra­ żeń tradycyjnych społeczności marginalnych w krajach Azji, Afryki i Ameryki. Wybór uwidocznionego w tytule tematu podyktowany został potrze­ bą skonstruowania takich narzędzi badawczych, za pomocą których można by pokusić się o dokonanie anaUzy konkretnych ruchów społe­ czno-religijnych pod kątem widzenia zawartych w nich treści radykal­ nych i zachowawczych. W przeciwnym bowiem wypadku trudno byłoby pddijąć się realizacji tego zadania, które uznane zostało przez szereg renomowanych specjalistów za bardzo ważne. O przydatności tych roz­ ważań przekonał się autor osobiście podejmując w innym miejscu próbę 11 1 0 B. W a l e n d o w s k a , Wspólne elementy w religiach synkretycznych An­ tyli na przykładzie haitańskiego kultu vodu, Poznań 1971 (niepublikowana praca doktorska — Katedra Etnografii UAM). A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupi-Guaraní, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 93-116-, t e n ż e , Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świa­ ta. Oceny i propozycje, „Lud", t. 55: 1971, s. 83-113; Z. M. K o w a l e w s k i , In­ diańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, Kraków 1972 (MS — referat wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian w kwietniu 1972 r.) 1 1 �102 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI interpretacji tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społeczno-religijnych Indian Tukuna z Brazylii, Yaruro z Wenezueli i Toba z Argentyny . W ten sposób poczynione niżej spostrzeżenia i uwagi zostały już w bardzo skromnym zakresie poddane weryfikacji, co oczywiście nie zmienia jeszcze faktu, iż nadal posiadają one chara­ kter dyskusyjny. Ponieważ czytelnicy „Etnografii Polskiej" już dość dobrze zaznajo­ mieni są z ogólną problematyką ruchów społeczno-religijnych, jak 1 z konkretnymi przykładami tych zjawisk, nie uważałem za celowe wyjaśnianie pewnych podstawowych w tej materii, a nie wiążących się bezpośrednio z tematem kwestii, sądząc, iż zainteresowani z łatwo­ ścią sięgnąć mogą po wcześniejsze roczniki, odnajdując tam poszukiwane informacje i dalsze wskazówki bibliograficzne . 12 ! 13 R U C H SPOŁECZNO-RELIGIJNY I J E G O TREŚCI Przed przystąpieniem do szczegółowszej charakterystyki wyróżnio­ nych tutaj tendencji, jakie występują w ruchach społeczno-religijnych, dokonajmy najpierw ogólnego przeglądu tej problematyki z teoretycz­ nego- punktu widzenia. Chodzi mianowicie o to, aby zyskać w miarę możności' poprawną świadomość odnośnie do istoty wyabstrahowanych zjawisk i sposobu ich rozpatrywania. Wydaje się, iż wyboru takiej drogi heurystycznego postępowania nie ma potrzeby szerzej uzasadniać. Zau­ ważmy jedynie, że bez dążenia do precyzyjnego ustalenia podstawowych kategorii badawczych, nie może być mowy o właściwej analizie treści ruchów społeczno-religijnych. Bez tego zabiegu nie uda się bowiem uni­ knąć niebezpieczeństwa powstania niezamierzonej interferencji zakresów nowo wprowadzonych pojęć, które obok ugruntowanych już w nauce zna­ czeń posiadają również konotacje potoczne. Poniżej zasygnalizowane więc zostaną takie problemy, jak: 1 — cha­ rakterystyka zawartości badanych tendencji konserwatywnych i rewo­ lucyjnych w zakresie ich treści oraz pełnionych przez nie funkcji; 2 — miejsce i rola tych tendencji w ruchach społeczno-religijnych spo­ łeczności endokolonialnych trzeciego świata; 3 — ich wzajemny zwią­ zek i jego uwarunkowania; 4 — kategorie ruchów społeczno-religijnych w kontekście ich wymowy „rewolucyjnej" i „konserwatywnej"; 5 — miej- 1 2 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas. Los movimientos social-religiosos en las com,unidades indígenas margi­ nales del siglo XX en SudaméricA, „Estudios Latinoamericanos", t. 2 (w druku). Por. „Etnografia Polska", t. 11: 1967; t. 12: 1968; t. 13: 1969; t. 16: 1972, z. 1; t. 16: 1972 z. 2. 1 3 �103 R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA see tradycji i tradycjonalizmu w obu wyróżnionych tu tendencjach; 6 — hipotetyczne zagadnienie niejednorodności rozkładu tendencji kon­ serwatywnych i rewolucyjnych w poszczególnych sferach konstytuo­ wanego przez ruch systemu społeczno-kulturowego. Zanim omówimy te zagadnienia należy wyjaśnić, że podjęta w ni­ niejszym artykule problematyka nie doczekała się dotychczas istotniej­ szych rozwiązań — i to zarówno na gruncie studiów teoretycznych, jak i opracowań o charakterze empirycznym. Wprawdzie wielu badaczy zwracało uwagę na rewolucyjny aspekt niektórych ruchów, czy też na rewolucyjną wymowę pewnych ich treści ideologicznych, to jednak spra­ wy te ujmowane były dość pobieżnie, zwykle pozbawione głębszego wniknięcia w ich niejednorodną zawartość. Nie przywiązywano zresztą zbyt wielkiej wagi do terminologii, operując nią z dość dużą dowolno­ ścią. Trudności zatem do pokonania było i jest nadal jeszcze niemało. Z nich także wynika kontrowersyjny charakter wielu konstatacji wy­ magających sprawdzenia i uzupełniania w toku badań empirycznych. Ruchy społeczno-religijne w endokolonialnych społecznościach Trze­ ciego świata zwykło się rozpatrywać na szerokiej płaszczyźnie zmian społeczno-kulturowych, których istotą jest ciągły proces modyfikacji tubylczych systemów kulturowych pod wpływem akulturacji i sprzę­ żonego z nią zespołu czynników polityczno-ekonomicznych. W ramach tych przeobrażeń owe ruchy są często elementem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym, sprawiając niejednokrotnie wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym tempo innowacji kulturowych, wprowadzanych na skutek interakcji pomiędzy wchodzą­ cymi ze sobą w styczność systemami społeczno-kulturowymi . Ruch społeczno-religijny jest zatem rezultatem zmian w systemie społeczno-kulturowym, ale będąc niejako jego produktem — zyskuje poważną w swych rozmiarach autonomię, dzięki której może sam z ko­ lei wpływać na dalszy tok przekształceń. I tak czasami przyczynia się do wzrostu ich dynamiki, to znów hamuje rozwijający się zbyt szybko proces przeobrażeń. Zresztą obie te tendencje nawzajem się jednak nie wykluczają. Zwykle bowiem współ egzystują one ze sobą, przyśpiesza­ jąc tempo zmian na jednej płaszczyźnie, na innej znów im się przeciw­ stawiając. Ten dwoisty charakter ruchów jest zresztą dla tej kategorii zjawisk dość typowy. Stąd trafniejsze wydają się te definicje ruchu społeczno-religijnego, które precyzują go jako kolektywny wysiłek danej grupy społecznej skierowany na transformację pewnych tylko, ustabi14 1 4 F . M. K e e s i n g , Culture change, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b (ed.), A dictionary of the social sciences, New York—Toronto 1965, s. 170; P o s e r n Z i e l i ń s k i , Antropologiczna interpretacja..., s. 95. �104 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI lizowanych i niezadowalających w odczuciu tej społeczności, obszarów systemu społeczno-kulturowego . Dążąc bowiem do stworzenia nowego, bardziej satysfakcjonującego systemu kulturowego , do konstrukcji odmiennego porządku rzeczy, a nawet do kreacji innego układu wszech­ świata, nigdy żaden ruch nie mógł totalnie zerwać ani w koncepcjach ideologicznych, ani tym bardziej w praktyce z aktualną sytuacją oraz dorobkiem i doświadczeniem minionych pokoleń. Proponowana przez uczestników ruchu wizja nowego ładu, który pojmowano jako zwartą całość naj różnorodniej szych sfer życia, była często diametralnie od­ mienna od status quo. Jednakże pewne sfery tej projektowanej przy­ szłości zachowywały zawsze swój poprzedni kształt, opierając się zde­ cydowanie zmianom lub ulegając tylko nieznacznym modyfikacjom. Działo się tak przede wszystkim dlatego, że ruchy społeczno-religijne nie są zjawiskami jednorodnymi, a prawa nimi rządzące stanowią wypadkową ścierających się nawzajem, często sprzecznych tendencji. Ta heterogeniczność ujawnia się z dużą siłą zarówno w wewnętrznej strukturze ruchu, jego formach, funkcjach, jak i w dynamice. Do tego należy jeszcze dodać ewolucyjną perspektywę konkretnego ruchu, który przechodząc przez właściwe sobie fazy rozwoju, zaniku czy odradzania się ulega wewnętrznym przekształceniom, zmieniając z czasem swój charakter, proporcje dominujących w nim tendencji i stopień aktyw­ ności. Równocześnie każdy ruch stanowiący próbę kreacji nowego systemu społeczno-kulturowego jawi się niejako w przestrzeni trójwymiarowej. Z jednej bowiem strony preferuje on określony system wzorów, norm i wartości, który odzwierciedla predyspozycje danej grupy do takiego, a nie innego typu reakcji, będąc równocześnie podstawowym tworzy­ wem nowego proponowanego układu. Drugi wymiar wyznaczają sto­ sunki społeczne uwidoczniające wyraźnie dynamikę zmian ekonomicz­ nych i interetnicznych (politycznych). Trzecią wreszcie płaszczyzną uformowaną w oparciu o tradycyjne podłoże tworzy sfera, którą okre­ ślić tu można mianem — mitologiczno-magicznej, będącą w rzeczywis­ tości nową formą świadomości społecznej. Jej adekwatność wobec nie­ ustannie zmieniających się pod wpływem procesów akulturacyjnych warunków życia społeczno-kulturowego zależy od ilości i jakości docie15 ie 1 5 Definicję tego rodzaju podaje np. H. Blumer, który dokonując klasyfikacji ruchów społecznych wydziela kategorię tzw. „ekspresywnych ruchów społecznych" (expressive social movements), do których zaliczył również ruchy religijne. Por. H. B l u m e r , Collective behavior, [w:] J . B. G i t t l e r , (ed.), Review о/ Socio­ logy, New York 1957, s. 145. A. F . C. W a l l a c e , Revitalization movements, „American Anthropologist", t. 58: 1956, s. 658. 1 6 �105 RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA rających do uczestników ruchu informacji na temat ich aktualnego położenia oraz od rozeznania w realnych perspektywach jego zmiany . Fakt ten wpływa bez wątpienia na charakter kształtujących się w tej sferze idei przewodnich, założeń i celów ruchu społeczno-religijnego, decydujących w poważnej mierze o sile i znaczeniu tendencji rewolu­ cyjnych i konserwatywnych. Informacje te kształtowały jednocześnie utopijną ideę wyzwolenia, raz ją umacniając, to znów osłabiając. Każda bowiem doza wyniesionych idei racjonalistycznych i treści realistycznych uzmysławiała zwolennikom ruchu nieskuteczność irracjonalnych środ­ ków, a co za tym idzie zmniejszała aktywność ruchu i neutralizowała jego rewolucyjne tendencje . Na bardzo złożony i kompleksowy charakter ruchów społeczno-reli­ gijnych zwraca uwagę coraz większa liczba badaczy. Uczynili to m.in. G. Guariglia i I. Kopytoff, proponując dość szczegółowe kwestionariu­ sze, za pomocą których można by różnorodne ruchy opisać w sposób systematyczny, i co ważniejsze, nawzajem porównywalny . Jednocze­ śnie specjalista amerykański — Kopytoff zakwestionował dotychczasowe systemy klasyfikacyjne, grupujące poszczególne ruchy w zespoły i blo­ ki na podstawie jednostkowych, dość arbitralnie wybranych cech. Stwier­ dził on mianowicie, że systemy te nie łączyły w poszczególne zespoły samych ruchów, traktowanych jako strukturalne całości, lecz de facto klasyfikowały tylko wybijające się w nich na plan pierwszy pewne elementy i trendy, takie jak np. natywizm, mesjanizm czy witalizm. Idąc dalej tym tropem zauważył Kopytoff, iż słuszniej jest mówić np. o reakcji na dominację interetniczną, o wierzeniach synkretycznych (syntetycznych), o doktrynach millenarystycznych, o przywódcach pro­ fetycznych i o procesach rewitalizacyjnych, aniżeli o ruchach natywistycznych, synkretycznych, profetycznych, millenarystycznych czy rewi­ talizacyjnych . W ten sposób słusznie przeniesiony został punkt cięż17 18 19 20 " P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 102. S. M a r k i e w i c z , Socjologiczne prawo retrospekcji Kazimierza Kelles-Krauza, Warszawa 1964, s. 63. G. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais vólkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13: 1959, Horn-Wien, s. 57-59; I . K o p y t o f f , Clasifications of religious movements: analytical and synthetic, [w:] Symposium on new approaches to the study of religion, „Proceedings of the 1964 annual spring meeting of the American Ethnological Society", Seattle 1964, s. 87-89. K o p y t o f f , op. cit, s. 85-86. Podobne obiekcje w y r a ż a ł e m niezależnie od Kopytoffa w 1967 г., zastanawiając się nad treścią takich określeń, jak: „millenaryzm", „natywizm", „profetyzm" i „mesjanizm". Por. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967, s. 361-363. 1 8 19 2 0 �106 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kości z "problematyki ujmującej ruchy społeczno-religijne w sposób syntetyczno-taksonomiczny na problematykę posługującą się spojrzeniem analityczno-komparatystycznym. Jeśli w pierwszym przypadku śledzono podstawowe tendencje ruchu po dokonaniu jego ogólnej charakterystyki, to w drugim ujęciu postulowano najpierw studia nad konstytutywnymi składnikami ruchu, by dopiero po ich określeniu sprecyzować generalne ustalenia . W kwestionariuszach obu wymienionych wyżej badaczy nie znajdu­ jemy jednak explicite ujętych i wyodrębnionych tendencji konserwatyw­ nych i rewolucyjnych. Kopytoff zwraca bowiem uwagę przede wszyst­ kim na aspekty strukturalno-funkcjonalne ruchów, uwypuklając głównie wewnętrzną organizację ruchu, stosunek do własnego i obcego systemu społeczno-kulturowego, koncepcje soteryczne i wreszcie akcentuje cele, środki i funkcje ruchu . Guariglia natomiast w swym niekonsekwen­ tnym i logicznie nie dopracowanym schemacie zajął się przede wszyst­ kim aspektami morfologicznymi, wydzielając w ruchach trzy podstawo­ we tendencje, a mianowicie dążenia zorientowane na przeszłość (rewiwalizm, natywizm, synkretyzm), na współczesność (witalizm, kulty „cargo") i na przyszłość (millenaryzm, eschatologizm i mesjanizm) . Pominię­ cie interesujących nas tu szczególnie tendencji wynika — jak się zdaje — głównie z tego, iż krzyżują się one w najrozmaitszy sposób z zasygna­ lizowanymi tu treściami manifestując swą obecność lub jej brak w sze­ regu strukturalno-funkcjonalnych i morfologicznych kontekstów. Tym­ czasem śledzić je przecież można zarówno w ideologii, organizacji, sposo­ bach osiągania wytyczonych celów, jak i w postawach w stosunku do własnej przeszłości oraz w mistycznych wizjach futurologicznych. Przytoczone tu w dużym skrócie dwa ujęcia świadczyć mogą o tym, że coraz większa liczba badaczy dostrzega złożoność struktury ruchów 21 22 23 21 Taką konstruktywną postawę akceptowała także E . Nowicka, która najpierw ustaliła płaszczyznę porównawczą dla ruchów .społecznych (społeczno-religijnych), wyodrębniając podstawowe kategorie badawcze, by następnie za ich pomocą zana­ lizować w sposób jednolity dwa ruchy północno-amerykańskie i dwa melanezyjskie. Dopiero w świetle tych komparatystycznych ustaleń — sformułowała Nowicka w ł a s n ą typologię „ruchów społecznych stanowiących reakcję na polityczną domi­ nację i kontakt kulturowy". Por. N o w i c k a , op. cit., passim. Jedynie w dziale V I I I — p o ś w i ę c o n y m funkcjom ruchów religijnych (spo­ łeczno-religijnych) zwraca on u w a g ę na interesujące nas aspekty. Mianowicie pro­ ponuje badaczom, wykorzystującym ten kwestionariusz, aby starali się odpowiedzieć na takie pytania, jak: jaki charakter posiadają kulturowe i społeczne funkcje ruchu w subiektywnym odczuciu jego zwolenników, oraz: jakie podstawowe funkcje k u l ­ turowe, społeczne i psychologiczne spełnia dany ruch w świetle obiektywnej oceny badacza. Por. K o p y t o f f , op. cit., s. 89. G u a r i g l i a , op. cit, s. 57-58. 2 2 2 3 �RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 107 społeczno-religijnych, których powstanie, przebieg i funkcjonowanie nie da się wyjaśnić stwierdzeniami zdroworozsądkowymi. Dlatego też za­ biegiem interesującym wydaje się śledzenie różnorodnych, organizują­ cych te ruchy tendencji. Pewnym punktem wyjścia dla naszych dal­ szych rozważań mogą stać się cenne konstatacje badaczki brazylijskiej Marii Isaura Pereira de Queiroz. Wyodrębniła ona dwie zasadnicze ka­ tegorie ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie tzw. reformatorskie ruchy mesjanistyczne (les mouvements messianiques de reforme) i re­ wolucyjne ruchy mesjanistyczne fies mouvements messianiques révolutionnaires) , przyporządkowując im dwa odrębne typy dynamiki spo­ łecznej, które w rzeczywistości były twórczą transpozycją eliadowskiej koncepcji czasu sakralnego . I tak ruchy reformatorskie charakteryzo­ wać się mają w tym ujęciu dynamiką cykliczną (dynamisme cyclique), wynikającą z tzw. prawa „wiecznego powrotu" (1'eternel retour). Zgodnie z jego założeniami periodyczność zmian nie tylko biegnie jakby po kole, ale nadto realizuje się stale w charakterystycznej dla czasu magiczno-religijnego wiecznej teraźniejszości, dla której pojęcie „dawne" i „przyszłe" zdają się być logicznie puste. Rdzeniem tej kon­ cepcji jest jednak idea całkowitej regeneracji ulegającego cyklicznym destrukcjom wszechświata, który po okresie chaosu znów odtworzy się w dawnym kształcie, powodując powrót czasu minionego, będącego w wieczności teraźniejszością . Na płaszczyźnie ruchów społeczno-religijnych ta dynamika cykliczna sprawia, że ulegający obiektywnym perturbacjom i dezorganizacji sys­ tem społeczno-kulturowy dąży w subiektywnym przekonaniu jego no­ sicieli do usunięcia szkód i zniszczeń, słowem — do ponownego odtwo­ rzenia się w takiej postaci, aby zachowane zostały tradycyjne reguły, utrzymujące ten system w stanie ..equilibrium". W ujęciu Pereira de 2i 25 26 2 4 M. I . P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution dans les sociétés traditionnelles. Histoire et ethnologie des mouvements messianiques, Paris 1968, s. 2S8, 334. 25 Pereira de Queiroz korzystała głównie ze sformułowań Eliade'go zawartych w jego s ł y n n y m dziele Le Myth de 1'eternel retour, Paris 1949. Por. również polski przekład fragmentów tej pracy w: M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 11970, s. 249-290. Na zapładniający charakter zawartych tam konstatacji i ich przy­ datność dla badań nad ruchami społeczno-religijnymi oraz nad kształtowaniem się nowej zakulturowanej świadomości mitycznej zwracali już u w a g ę także inni ba­ dacze. Sam natomiast Eliade — również ukazał możliwość wykorzystania tezy o kosmicznej regeneracji w studiach nad „kultami cargo". Por.: M. E l i a d e , Car­ go — cults and cosmic regeneration, [w:] S. L . T h r u p p (ed.), Millenial dreams in action. Essays in comparative study, ..Comparative studies in society and history", Supplement 2, The Hague 1962, s. 139-443. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 336-400. 2 5 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Queiroz ta cykliczna dynamika spełnia w stosunku do swego systemu funkcje konserwatywne. Zakłada bowiem, mimo wprowadzonych obie­ ktywnych zmian, jego wieczną repetycję . Całkowicie odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku ruchów rewolucyjnych, odróżniających się od poprzedniej kategorii odmiennym typem dynamiki, a mianowicie tzw. dynamiką ewolucyjną (dynamisme évolutif, linéaire). Charakteryzuje się ona przede wszystkim tzw. „repetycją twórczą" (repetition inventive), tj. dążeniem do odtworzenia zniszczonego systemu, ale wzbogaconego o szereg innowacji i usytuowa­ nego na poziomie jakościowo całkowicie różnym od poprzedniego . Pro­ ces ten ma z jednej strony zapewnić przywrócenie utraconej równowa­ gi, z drugiej zaś umożliwić, przy zachowaniu ciągłości i identyczności kulturowej, wprowadzenie takich zmian, które w sposób diametralny zreorganizowałyby tradycyjne układy poszczególnych dziedzin życia. A za­ tem w tym wypadku dynamika ewolucyjna spełnia względem swego systemu społeczno-kulturowego funkcje „rewolucyjne", umożliwiając ak­ ceptację jakościowych przeobrażeń własnej kultury i organizacji spo­ łecznej oraz postulując korzystny dla lokalnej społeczności, grupy czy etnosu układ „stratyfikacji interetnicznej" w ramach gruntownie zre­ organizowanego ładu światowego. Mimo dość jednoznacznego przyporządkowania konserwatywnych i rewolucyjnych tendencji obu wymienionym typom ruchów, co mogło­ by sugerować totalną rozłączność owych dwu nurtów, Pereira de Quei­ roz zauważa jednak, iż obie te tendencje najczęściej współegzystują ze sobą. Nie ma bowiem — jak pisze — ruchów reformacyjnych, które by­ łyby wyłącznie konserwatywne, podobnie jak nie ma również ruchów rewolucyjnych, w których nie znaleźlibyśmy tendencji zachowawczych . Słowem, są to tendencje występujące łącznie. Zmienia się natomiast tylko ich układ względem siebie oraz proporcje w poszczególnych sferach sys­ temu społeczno-kulturowego organizowanego przez dany ruch. Przypu­ szczać zatem należy, iż teza Pereira de Queiroz o przystawaniu funkcji konserwatywnej do ruchu reformy i funkcji rewolucyjnej do ruchu re­ wolucyjnego może być sugestywną ilustracją, zawierającą dwie idealne sytuacje z wyraziście uwypuklonymi tendencjami dominującymi, ale nie wyłącznymi. Na niejednorodny i pełen wewnętrznych sprzeczności charakter r u ­ chów społeczno-religijnych zwracała również uwagę Y . Talmon w swym 27 28 29 " P e r e i r a d e Q u e i r o z , op. cit., s, 334. г» Ibidem, s. 314-333. Ibidem, s. 334. 29 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 109 studium na temat ruchów millenarystycznych. Wyodrębniła ona cztery pary dialektycznych sprzężeń, organizujących omawiane tu ruchy i na­ dające im tzw. „charakter pośredni" (intermediate nature), który spra­ wia, iż zjawiska te należy sytuować na pół drogi między tradycyjnym kompleksem tendencji utopijnych a modernistycznym zespołem idei ra­ cjonalistycznych . Ten pośredni charakter ruchów społeczno-religijnych pogłębiały rów­ nież znaczne różnice, zachodzące między ideą przemiany, będącą zmistyfikowaną świadomością rzeczywistego biegu wydarzeń, a podstawą materialną, z której ta świadomość wyrastała. Rozziew ten zmniejszały lub zwiększały tarcia, zachodzące między szeregiem sprzecznych ze sobą tendencji wykrywanych w różnych kombinacjach w każdym prawie ruchu. Jeśli podzielić je na dwa opozycyjne zespoły, to z jednej strony znajdą się trendy preferujące nastawienie mityczne, religijne, zoriento­ wane w przeszłość i przesiąknięte tradycjonalizmem, z drugiej zaś ten­ dencje, wynikające z doświadczeń historycznych, przepojone treściami politycznymi, zorientowane na przyszłość i niosące ze sobą spory ładunek radykalnego rewolucjonizmu. Zaproponowany przez Talmon podział po­ krywa się w pewnej mierze z koncepcją dynamiki cyklicznej i ewolu­ cyjnej Pereira de Queiroz, choć obie autorki posługiwały się odmiennym typem analizy. Jeśli pierwszą badaczkę interesowała bardziej dialektyka procesu funkcjonowania ruchu społeczno-religijnego, nazywanego przez nią ruchem millenarystycznym, to druga — w większej mierze położyła nacisk na odkrycie tendencji dominujących i decydujących o ideologicz­ nym programie „przebudowy świata". Dla naszych potrzeb najistotniej­ sze są jednak te stwierdzenia, w których widać zainteresowanie autorek rolą i znaczeniem tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Tendencje konserwatywne, jako mniej rzucające się w oczy, nie zostały głębiej zana­ lizowane przez Talmon, która głównie zajęła się problemami wzajemnych związków między ruchami millenarystycznymi a świeckimi i sakralnymi treściami rewolucyjnymi. Należy tu jednak wyjaśnić, iż posługiwała się ona pojęciem „rewolucji" bardziej w politycznym znaczeniu tego terminu, aniżeli w jego sensie antropologicznym. Widoczny często na wielu obszarach trzeciego świata związek ruchów społeczno-religijnych z walką wyzwoleńczą i postępowymi dążeniami społecznymi sprawił, iż szczególnie wzrosło zainteresowanie rewolucyj­ nym, w węższym rozumieniu tego określenia, charakterem tych ruchów. Przykładem opracowań uwypuklających ten właśnie aspekt ruchów słu30 30 Y . L . T a i m o n, Millenarian logie", t. 7: 1966, z. 2, s. 200. movements, ..Archives Europeénnes de Socio­ �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI żyć mogą studia P. Worsley'a, E . J . Hobsbawma, W. E . Mühlmanna i wspomnianej już Y . Talmon . Nie umniejsza to oczywiście w niczym wartości poczynionych tam uogólnień, w myśl których widoczny w tych ruchach rewolucjonizm religijny uznano za prototyp świeckiego rewolu­ cjonizmu społeczno-politycznego. Dzięki temu ruchy „millenarystyczne" i im podobne potraktowano jako swoiste ogniwo pośrednie w procesie emancypacji społeczności zdominowanych, doceniając w pełni znaczenie i funkcje zawartych w nich treści buntowniczych. Odwołajmy się tu znów do Yoniny Talmon, która zauważyła, iż „millenaryzm" jest stadium łączącym ruchy prepolityczne z politycznymi, stanowiąc równocześnie formę przejścia od premodernistycznych rewolt religijnych do w pełni ukształtowanego ruchu rewolucyjnego . Ten wzajemny związek nie miał jednak tak prostego i bezpośredniego charakteru, jakby się to na pierwszy rzut oka wydawało. Nie każda bowiem idea millenarystyczna posiadała charakter rewolucyjny lub protorewolucyjny w sensie poli­ tyczno-społecznych konotacji tego terminu. W tej sferze mogła spełniać nawet funkcje kontrrewolucyjne, zachowawcze, konserwatywne . Nie musiały one kolidować przy tym z występującymi równocześnie radykal­ nymi tendencjami w dziedzinie systemu kulturowego czy tradycyjnego światopoglądu uzupełnionego obawami eschatologicznymi. Okazuje się więc, iż precyzyjne oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od właściwe­ go ruchu polityczno-rewolucyjnego nie zawsze jest możliwe, bowiem obie te formy ruchów społecznych przenikają często podobne, a niekiedy na­ wet te same tendencje. I tak motyw rewolucji widoczny jest w „prymi­ tywnym eschatologizmie", podczas gdy motyw prymitywnego eschatologizmu pojawia się z kolei w ruchach rewolucyjnych . Tę samą myśl wyraziła w nieco odmienny sposób Talmon, która zauważyła, iż w pew­ nych przypadkach spotykamy się z procesami upodobniającymi świecki typ rewolucjonizmu do typu sakralnego i vice versa. Pierwszy nazwała ona procesem historyzacji i sekularyzacji religijnego rewolucjonizmu 31 32 33 34 31 P. W o r s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of „cargo" cults in Mela­ nesia, London 1957; W. E . M i i h i m a n n , Chiliasmus und Nativismus. Studien гиг Psychologie, Soziologie und historischen Kasuistik der Vmsturzbewegungen, „Studien zur Soziologie der Revolution", t. 1: 1961, Berlin; E . J . H o b s b a w m , Sozialrebellen. Archaische Sozialbewegungen im 19 und 20 Jahrhunderts, „Soziologische Texte", t. 14: 1982, Neuwied a/R — Berlin; Y . L . T a l m o n , Political messianism, London 1960. T a l m o n , Millenarian movements..., s. 196. W a l i c k i , op. cit., s. 12. M ü h l m a n n , op. cit., s. 374. 3 2 3 3 3 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 111 drugi natomiast określiła jako proces mitologizacji i sakralizacji świeckie­ go rewolucjonizmu . Analizując dotychczasowe koncepcje „rewolucyjności" ruchów spo­ łeczno-religijnych, można zauważyć w nich szereg mankamentów wyni­ kających, jak się zdaje, z dość jednostronnego typu dotychczasowych interpretacji. Wymieńmy tu kilka spośród nich: 1 — rozpatrywanie ten­ dencji rewolucyjnych w jednej tylko sferze stosunków społeczno-ekonomicznych; 2 — przenoszenie poczynionych tam uogólnień na całokształt systemu społeczno-kulturowego, co nie zawsze jest zabiegiem słusznym; 3 — mieszanie samych przekonań uczestników ruchu z wynikami intersubiektywnej analizy faktów; 4 — niedostrzeganie antynomicznego związku tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Wydaje się natomiast, że w analityczno-porównawczych badaniach tej problematyki należałoby, nie rezygnując oczywiście z całościowego spoj­ rzenia na ruch, zwrócić również dużą uwagę na przewijające się w nim trendy, wśród których na plan pierwszy wysuwa się z pewnością opozy­ cyjna para tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Być może uda się wówczas stwierdzić, na jakich płaszczyznach tendencje te mogą ze sobą współegzystować i jakie ta koegzystencja przybiera formy. Z drugiej strony interesująca może być również odpowiedź na pytania: dlaczego w niektórych ruchach dominują tendencje rewolucyjne, w innych zaś przeważają inklinacje konserwatywne; jaka jest rola tych tendencji w tzw. ruchach reformacyjnych, postulujących jedynie umiarkowane, częściowe przeobrażenia o charakterze adaptacyjnym. Ten ostatni przy­ padek jest szczególnie ciekawy, gdyż np. większość ruchów powstałych w ostatnich dwóch stuleciach wśród tradycyjnych, rodowo-plemiennych społeczności indiańskich taki właśnie pozornie posiadała charakter. Być może zbadanie tego problemu pozwoli wysunąć hipotezę, iż skłonności do rozwiązań reformatorskich, rewolucyjnych wynikają z homeostatycznego stanu równowagi, utrzymującego się między przeciwstawnymi tendencja­ mi rewolucyjnymi i konserwatywnymi. Wspomniałem już mimochodem w niniejszym artykule o tym, że dotychczas posługiwano się interesującymi nas tu pojęciami przeważnie w dość wąskim ich zakresie znaczeniowym, ograniczonym głównie do sfery aktywności społeczno-politycznej. Tymczasem dla naszych celów poznawczych konieczne jest szersze antropologiczne spojrzenie na ów 35 3 5 T a l m o n , op. cit., s. 199-200. Szczegółowiej koncepcję tę rozpracowała au­ torka w swych d w ó c h szeroko znanych pracach politologicznych. Por. Y . L . T a 1m o n , The origins of totalitarian democracy, London 1952; t e n ż e , Political messianism. W podobnym duchu w y p o w i a d a ł się również D. E . A p t e r, Political religion in the new nations, [w:] C. G e e r t z (ed.) Old societies and new nations, New York 1963, s. 57-104. �112 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konserwatyzm i rewolucyjność, polegające przede wszystkim na seman­ tycznym rozszerzeniu zakresu tych pojęć, które dzięki temu zwiększą zasięg swej stosowalności. Takie właśnie podejście niezbędne jest w przy­ padku interpretacji przedklasowych pozaeuropejskich systemów społecz­ no-kulturowych, tkwiących niejako na styku różnych formacji społecznogospodarczy ch w rezultacie zachodzących globalnie przeobrażeń. Wów­ czas także terminy te zostaną uwolnione od pochopnych niekiedy, poza­ naukowych konotacji aksjologicznych w postaci towarzyszących im często takich orzeczników oceniających, jak „dobry" — „zły", czy „po­ żyteczny — szkodliwy" . Konieczne jest również wyeliminowanie pewnych sądów o charakterze teleologicznym. A zatem w myśl tej dy­ rektywy nie będzie nas interesowało to, czy dana tendencja zawiera w sobie ładunek treści „wsteczny" czy też „postępowy", a więc np. zgod­ nych z kierunkiem rozwoju ludzkości lub też sprzeczny z regułami procesu ewolucyjnego. I wreszcie należy także odrzucić wszystkie te sądy, które przesiąknięte są europocentryzmem i łączą się bezpośrednio z analizą społeczeństwa podzielonego na klasy. Nie mogą one być ade­ kwatne względem tych systemów i sytuacji, w których ani nie występuje zróżnicowanie wewnętrzne i konflikt klasowy, ani też nie ma wykształ­ conych programów politycznych. Nawet pojęcie rewolucji społecznej i walki narodowo-wyzwoleńczej będzie tam posiadało wymiar całkowicie odmienny . Łączyć się ono bowiem będzie przede wszystkim z ideą od­ nowy tubylczych wartości kulturowych i dążeniem do zlikwidowania uciążliwego stanu „relatywnej deprywacji" (relative deprivation) , wy­ wołanego przez ekonomiczną, polityczną i kulturową supremację społe­ czeństwa należącego do kręgu cywilizacji industrialnej. Zastrzeżenie takie odnosić się będzie przede wszystkim do tych ruchów społeczno-religijnych Trzeciego Świata, czy np. konkretnie Indian Ame­ ryki Południowej, które wyrosły na gruncie społeczności określanych jako marginalne. Mam tu na myśli małe grupy ludności indiańskiej, które zamieszkują głównie refugialne rejony tropikalnych puszcz i sawann, starając się tam prowadzić egzystencję opartą o tradycyjny zestaw wzor­ ców i norm. Materialna kultura tych Indian charakteryzuje się niskim poziomem rozwoju technologicznego, organizacja społeczna reprezentuje typ ustroju rodowo-plemiennego, w wierzeniach natomiast dominują ele­ menty animizmu. Mimo tego, iż grupy te zostały w pewnym stopniu 36 37 38 2,6 G. К l o s к a, Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, s. 233. M i i h l m a n n , op. cit., s. 331. Definicja tej kategorii badawczej wraz z dokładną interpretacją zakresu jej stosowalności znajduje się u D. F . A b e r l e ' g o , The peyote religion among the Navaho, „Viking Fund Publications in Anthropology", t. 42: 1966, s. 322-328. 3 7 38 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 113 połączone siecią sprzężeń z systemem kapitalistycznej eksploatacji, to jednak zachowały one swą odosobnioną pozycję etnicznego izolatu. Jako zdominowane, często wymierające grupy mniejszościowe nie tracą one swej tożsamości społeczno-kulturowej, w związku z czym nie przekształ­ cają się w odrębną, wyzyskiwaną klasę społeczną. Sytuacja ludności tu­ bylczej w marginalnej Indoameryce wygląda zatem inaczej aniżeli na Wyżu Andyjskim czy w Meksyku, gdzie ludność indiańska — mimo swej odrębności kulturowej — stanowi w gruncie rzeczy klasę chłopską, cał­ kowicie zintegrowaną pod względem społeczno-ekonomicznym z infra­ strukturą klasowego państwa. W tych właśnie rejonach coraz rzadziej pojawiają się ruchy społeczno-religijne, wypierają je bowiem akty pro­ testu o znacznie zracjonalizowanym charakterze — np. chłopskie ruchy agrarne, zawierające tylko czasami pewne elementy mesjanizmu czy millenaryzmu . W takim właśnie przypadku możliwość adaptacji wzo­ rów analizy antropologii i socjologii politycznej, wypracowanych na gruncie współczesnych społeczeństw złożonych, jest uzasadniona i wydaje się poznawczo płodna. Przenosząc się jednak w świat społeczeństw pro­ stych o rodowo-plemiennej strukturze społecznej należy zmodyfikować instrumenty badawcze, wprowadzając odmienne kategorie opisu. Zachęty do studiów nad poruszoną w tym artykule problematyką dostarczają postulaty formułowane przez szereg specjalistów. Nakłaniając do rozpoczęcia tego rodzaju badań, stwierdzają oni równocześnie wielką wagę tej problematyki dla dalszych rozważań nad mechanizmem zmian systemów społeczno-kulturowych w trzecim świecie. Dyrektywę tę traf­ nie ujął V. Lanternari, który pisał w 1965 г., iż kluczowym problemem dalszych studiów nad ruchami społeczno-religijnymi winny stać się w przyszłości historyczne związki łączące 1) religię i rewolucję oraz 2) re­ ligię i konserwatyzm społeczno-kulturowy. Oba te aspekty — pisał dalej włoski badacz „religii uciśnionych" — winny być rozpatrywane łącznie w ramach analizy historyczno-komparatystycznej . Z postulatem tym nie sposób się dziś nie zgodzić. Na gruncie polskim podobne stanowisko w tym względzie reprezentuje J . Szacki, który w swej ostatniej pracy poświęconej tradycji pisał: „wydaje się, iż tego rodzaju ideologie (ru­ chów społeczno-religinych — APZ) należałoby badać z jednej strony 39 40 3 9 A. Q u i i a n o O b r e g o n, Los movimientos campesinos contemporáneos en Latinoamérica, Santiago de Chile, b.r.w., s. 4-7 (maszynopis powielany). V. L a n t e r n a r i , Reply, [w:] Book review of „The religions of the op­ pressed. A study of modern messianic cults" by Vittorio Lanternari, „Current Anthropology", t. 6: 1965, z. 4, s. 462. 4 0 8 — Etnografia Polska, X V m y i �114 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI jako szczególny wypadek ideologii tradycjonalistycznych, z drugiej na­ tomiast, jako swoiste ideologie rewolucyjne" . Generalny kierunek został już zatem wytyczony, obecnie zaś przyszła kolej na realizację tego programu. 41 CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI KONSERWATYWNYCH Zaglądając do słownika z łatwością stwierdzimy, że termin „konser­ watyzm" wywodzi się od łacińskiego czasownika conservare tj. „zacho­ wać". Znaczenie to w zasadniczych zarysach przetrwało do czasów współczesnych, gdyż dziś potocznie pod tym pojęciem rozumiemy zwykle postawę cechującą się przywiązaniem do tradycji, nie wykazującą inkli­ nacji w kierunku wprowadzenia szybkich zmian . Te zachowawcze funkcje konserwatyzmu uwypukla się także w definicjach naukowych, w których stwierdza się zwykle, iż polegają one na utrwalaniu zachowa­ nych pozostałości wcześniejszych epok. Zachowawcza tendencja ujawnia się jednak z dużą mocą tylko wów­ czas, gdy „istniejący od dawna porządek zostaje totalnie zagrożony, ale istnieje jeszcze, i wydaje się swoim obrońcom zdolny do przetrwania" . Jest to tzw. defensywny typ konserwatyzmu, którego mechanizm czuwa nad nienaruszalnością aktualnego status quo, zabezpieczając go w miarę możności przed siłami zmiany w postaci reformy i rewolucji. Ten typ konserwatyzmu określa wybitny znawca tego problemu S. P. Huntington mianem sytuacyjnego , odróżniając go w ten sposób od konserwatyzmu autonomicznego, wynikającego z psychicznych predyspozycji jednostek i konserwatyzmu arystokratycznego, będącego ideologią panujących, lecz zagrożonych w swej egzystencji klas posiadających. Oba ostatnie typy nie będą nas tu jednak interesowały. Konserwatyzm w znaczeniu antropologicznym będzie zatem czymś całkowicie odmiennym od konserwatyzmu w rozumieniu politycznym. Przypomnijmy, iż to ostatnie określenie rezerwujemy zwykle dla takich sił i ugrupowań politycznych, które przeciwstawiając się rewolucyjnym zmianom akceptują jednak szereg innowacji, dbając jedynie o to, aby zachowana została ciągłość w toku powolnych, stopniowych, niejako ewo­ lucyjnych przeobrażeń danego systemu. Przenosząc się na teren społe42 43 44 4 1 J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971, s. 229. Por. np. hasło „Konserwatyzm", [w:] Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5: 1965, Warszawa, s. 819-820; oraz hasło „konserwatyzm" u W. K o p a l i ń ­ skiego, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1968, s, 401. S z а с к i, op. cit., s. 223. S. P. H u n t i n g t o n , Conservatism as an ideology, „American Political Science Review", t. 1: 1957, s. 453-473. 4 2 4 3 4 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 115 czeństw prostych, o przedklasowej strukturze społecznej, można stwier­ dzić, iż tego rodzaju tendencje wypada traktować jako wyraz dążeń reformistycznych, zajmujących w kwestii przeobrażeń społeczno-kultu­ rowych stanowisko pośrednie między postawą konserwatywną i rewolu­ cyjną. A zatem właściwe tendencje konserwatywne będą się również takim dążeniom przeciwstawiały. Ich mechanizm w momentach zagrożenia czu­ wa bowiem nad nienaruszalnością aktualnego stanu posiadania, strzegąc równowagi (delicate balance) całego systemu społeczno-kulturowego lub jedynie pewnych tylko jego części i zapobiegając w ten sposób konsek­ wencjom wynikającym z wprowadzenia do wnętrza tego systemu innowacji . Konserwatyzm w tym ujęciu łączy się jednocześnie z tzw. procesem petryfikacji form społecznej aktywności. W myśl jego zasad „każdy cykl czynności, dzięki którym grupa zaspokaja jakąś potrzebę, utrwala się, petryfikuje, staje się obowiązującym wzorem" . Tendencje konserwatyw­ ne umacniają spetryfikowane formy, nie dopuszczając do ich zmiany i z zasady przeciwstawiają się radykalnym przeobrażeniom. W przypadku ruchów społeczno-religijnych zjawisko to może w znacznym stopniu sta­ nowić rezultat procesu sakralizacji pewnych wzorów praktycznego dzia­ łania, bądź też treści ideologicznych, które przez sam fakt swego uświę­ cenia stały się jeszcze mniej podatne na wszelkie tendencje transforma­ cyjne. Spróbujmy tu zatem sformułować operatywną definicję tendencji konserwatywnych, która mogłaby znaleźć zastosowanie w analizie ruchów społeczno-religijnych. Wydaje się, że tendencje konserwatywne to splot dążeń zmierzających do utrwalenia zastanego porządku i układu wartości w całokształcie systemu społeczno-kulturowego lub jedynie w jego poszczególnych sferach. Postawa taka kształtowana jest przez kon­ serwatywny światopogląd, tj. zbiór idei, uznających za podstawowe do­ bro — przetrwałe i funkcjonujące nadal dziedzictwo kulturowe, a za pod­ stawowy cel społecznej aktywności ludzi — troskę o zachowanie tej spuścizny w zasadniczo nie zmienionym kształcie. A zatem tendencje konserwatywne zaobserwowane w ruchach społeczno-religijnych będą spełniały funkcję zachowawczą wobec aktualnie istniejącego systemu społeczno-kulturowego. Ta postawa antyprospektywna, będąca afirmacją przeszłości w jej współczesnej mutacji, cechuje się przede wszystkim prze45 46 4 5 4 6 s. 58. J . C. R e es, Conservatism, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b , op. cit., s. 129. W. B i e ń k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konaniem, iż najlepszą formą obrony zagrożonego przez obcą dominację systemu są zabiegi, umacniające jego stabilność i dbające o jego popraw­ ność względem ustalonych już wzorców czy norm. Łatwo zauważyć, iż ten typ konserwatyzmu nie stanowi jakiegoś szczególnego wyznacznika, za pomocą którego można by wyodrębnić rrrteresująee nas tu ruchy od innych form oporu przeciwko nurtowi gwałtownych zmian, mającemu swe źródło na zewnątrz społeczności tu­ bylczej . Każde zbrojne działanie skierowane przeciwko intruzom, na­ ruszającym dopuszczalne normy inter etnicznej koegzystencji, jak i każdy eskapistyczny manewr, polegający na zwiększeniu dystansu od ośrodków zagrożenia, przepojony jest tendencjami konserwatywnymi. Istotą tych poczynań jest przecież utrzymanie w niezmienionym kształcie dotych­ czasowego stanu. Inaczej rzecz się ma na gruncie ruchów społeczno-reli­ gijnych i to niezależnie od ich typu, gdyż wszystkie one są przecież katalizatorami zmian. Tutaj pole działalności tendencji konserwatywnych znacznie się już zmniejsza, a ich skuteczność oddziaływania w poważnej mierze zostaje osłabiona. Zwykle dzieje się tak, iż tendencje zachowawcze utrzymują się tylko w wybranych sferach aktywności społeczno-kulturowej. Mimo to, jeśli mają one dość siły i natrafią na sprzyjające warunki, dążą do rewindykacji traconych przez grupę suwerennych pozycji, stara­ jąc się równocześnie umocnić dotychczasowy zestaw wzorów i norm. Z tą treścią konserwatyzmu ruchów społeczno-religijnych wiązać się będą takie pojęcia, jak etnocentryzm danej grupy etnicznej, sprzyjający jej izolacji od świata zewnętrznego, który nie jest przecież jej własnym światem, oraz sprzężona z tym zjawiskiem postawa ksenofobiczna . W sumie wszystkie te czynniki sprawiają, że tendencje konserwatywne w ruchach społeczno-religijnych, występujących wśród społeczności ple­ miennych, nabierają walorów kontrakulturacyjnych, tj. przeciwstawiają się wszelkim zmianom, i stawiają sobie za cel odrzucenie wpływów obcej, politycznie silniejszej kultury . Na ten właśnie aspekt ruchów niejedno­ krotnie zwracali uwagę G. Balandier, B. Barber, R. Linton, R. H. Lowie 47 48 49 4 7 Zauważyć także należy, iż w ramach tego samego ruchu — zmieniają s i ę w nim proporcje tendencji w miarę u p ł y w u czasu. Z reguły obserwuje się proces wzrostu znaczenia konserwatywnych tendencji, wypierających stopniowo dążenia rewolucyjne — charakterystyczne przede wszystkim dla pierwszych faz narodzin i aktywności ruchu. Niektórzy badacze uważają пр., iż zjawisko to leży u podłoża przekształcania się ekspansywnego ruchu w ultrakonserwatywne sekty religijne. Por. R. В a s t i d e, Messianism and social and economic development, [w:] I. W a l l e r s t e i n (ed.), Social change. The colonial situation, New York—London— Sydney 1966, s. 475. M ü h 1 m a n n, op. cit., s. 377-379. N o w i c k a , op. cit., s. 20. 4 8 4 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 117 50 i M. J . Herskovits . Zastrzec się tu jednak trzeba, iż tendencje kontrakulturacyjne posiadają w istocie ambiwalentny charakter, raz łącząc się z konserwatyzmem, w innym przypadku wspierając dążenia rewolucyjne. Zagadnienie to zostanie jednak omówione nieco dalej. Wreszcie zadajmy sobie pytanie, czy teoretycznie konserwatyzm może przybrać postać rewolucyjną, czy też stanowi on tendencję antyrewolucyjną. Zgodnie z przyjętymi do analizy ruchów społeczno-religijnych za­ łożeniami, pierwsza możliwość jest wykluczona. Zawsze bowiem będziemy mówili o różnych współwystępujących w danym ruchu tendencjach, z których każda dominować może w innej jego warstwie. I tak np. ruch posiadający ogólną wymowę konserwatywną będzie z pewnością zawierał także pewną dozę treści rewolucyjnych i vice versa. Na pytanie o drugą ewentualność też nie można odpowiedzieć zupełnie twierdząco. Wprawdzie tendencje konserwatywne przybierają na ogół postać antyrewolucyjną, ale — jak już o tym wyżej pisałem — mogą one również występować w tym samym ruchu równolegle z tendencjami rewolucyjnymi. Każdy z tych trendów oddziały wuj e jedynie na odrębne sfery ludzkiej egzysten­ cji. Rozkład owych tendencji w ruchu może być zatem bardzo zróżnico­ wany w zależności od tego, czy rozpatrywany on będzie w systemie ekonomicznym, strukturze społecznej, materialnym wyposażeniu kultu­ rowym, ideologii religijnej, czy wreszcie w relacjach interetnicznej do­ minacji podporządkowania. Stąd słuszniejsze wydaje się stwierdzenie J. Szackiego, iż „konserwatyzm jest konsekwentnie arewolucyjny" . 31 Jest rzeczą oczywistą, iż w trakcie analizy materiału empirycznego należy również wziąć pod uwagę ewentualne „niekonsekwencje", uwi­ doczniające się w obu zestawianych tu tendencjach. Chodzi mianowicie o rozziew, jaki powstać może między świadomym wyborem zachowawcze­ go czy rewolucyjnego programu, dążącego do utrwalenia lub przekształ­ cenia w całości pewnego zasobu wzorów i norm, a realizowaną w praktyce selekcją poszczególnych elementów tego podlegającego afirmacji, bądź negacji zbioru treści kulturowych. Proces ten posiada bardziej charakter instynktowny aniżeli refleksyjny, gdyż przebiega on zwykle „poniżej poziomu świadomości" . 5a so p p g B a r b e r , Acculturation and messianic movements, „American Sociological Review", t. 6: 1941, z. 5; R. L i n t o n , Nativistic movements, „Ameri­ can Anthropologist", t. 45: 1943, z. 2; R. H. L o w i e , Le messianisme promitif: contribution á un probléme d'ethnologie, „Diogene", t. 19: 1957; M. J . H e r s k o ­ v i t s , Acculturation. The study of culture contact, New York 1938. S z a c k i , op. cit, s. 223. Ibidem, s. 218. o r 51 52 n �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI REWOLUCYJNYCH Na tle charakterystyki konserwatyzmu łatwiej nam będzie dokonać określenia tendencji rewolucyjnych, które w tym układzie są negacją dążeń zachowawczych, zajmując w stosunku do nich opozycyjne stano­ wisko. Rozpatrując zjawisko przeobrażeń rewolucyjnych w kontekście całokształtu zmian systemu społeczno-kulturowego należy je również traktować jako rezultat zakłócenia mechanizmu równowagi, który spo­ wodowany być może, czy to przez czynniki endogenne, czy egzogenne, a najczęściej przez jedne i drugie równocześnie. Celem tych gwałtownych przekształceń jest więc także przywrócenie podlegającemu perturbacjom systemowi społeczno-kulturowemu pożądanej stabilności. Program ten realizowany jest przez eliminację tych elementów struktury, które roz­ sadzały dany system od wewnątrz, odgrywając w nim dysfunkcjonalną rolę. Usuwaniu owych negatywnie ocenianych przez społeczność czyn­ ników towarzyszy równocześnie proces wprowadzania szeregu doniosłych innowacji w postaci idei, wzorów zachowań lub rzeczy jakościowo całko­ wicie odmiennych od egzystujących już form . A zatem tendencje re­ wolucyjne pojmować należy jako inicjowanie procesów gwałtownych, jakościowych przeobrażeń rzeczywistości, ocenianej jako niezadowalającą, lub też tylko dążenie do takowych zmian. Tak rozumiane pojęcie „rewolucyjności" może dotyczyć zarówno pewnych poszczególnych, wyodręb­ nionych sfer tej rzeczywistości, np. religii, technik, organizacji społecznej itp., jak i całego systemu społeczno-kulturowego, którego przejście z jed­ nego stadium rozwojowego do następnego odbywa się drogą przewrotu i skoku jakościowego. Tego rodzaju rozwój następujący dzięki „trans­ formacji wszystkich ważniejszych instytucji i wartości" określa celnie P. Sorokin, jako tzw. „rewolucję totalną" (total revolution) . Opanowa­ nie bowiem przez tendencje rewolucyjne wszystkich kluczowych dla funkcjonowania danego systemu społeczno-kulturowego sfer musi także wywrzeć swój wpływ na te płaszczyzny rzeczywistości, które np. cechuje inercja i konserwatyzm. W nowym bowiem układzie stosunków nawet te zachowane w dalszym ciągu wzory będą przecież stopniowo nabierały nowego znaczenia i wymowy. 53 5 i Dla naszych jednak potrzeb bardziej operatywny okaże się wariant pierwszy, zawierający pojęcie rewolucji selektywnej. A zatem za ten­ dencje rewolucyjne uznamy szereg strumieni gwałtownych, jakościo­ wych i doniosłych w swym znaczeniu przeobrażeń, lub też tylko dążenia 5 3 G. H. В a r n e 11, Innovation. The basis of culture change, New York— Toronto—London 1953, s, 7. P. S o r o k i n , Society, culture and personality, New York 1947, s, 482. 5 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 119 do takowych właśnie zmian, zachodzących w różnorakich sferach ludzkiej egzystencji. Tendencji rewolucyjnych nie można wyłącznie utożsamiać ani z tzw. postawą prospektywno-akulturacyjną, ani też z nastawieniem retrogresywno-kontrakulturacyjnym. Pierwsza charakteryzuje się negacją włas­ nego dziedzictwa kulturowego i akceptacją wzorów obcych. Druga — przeciwnie — dąży do przywrócenia utraconych wartości autochtonicz­ nych, odrzucając równocześnie możliwość wprowadzania innowacji zapo­ życzonych z obcej kultury. Obie te postawy zawierają w sobie sporą dozę treści rewolucyjnych, obie także, każda na swój sposób, prą do zmiany istniejącego status quo. Jednakże nie zmienia to w niczym faktu, iż tworzą one w gruncie rzeczy pewne modele idealne w stosunku wobec obcej i własnej kultury. Stykając się natomiast z bogactwem form kon­ kretnych ruchów społeczno-religijnych zauważymy, iż tendencje rewolu­ cyjne występują w najrozmaitszych układach, których swoistym probie­ rzem może być jedynie opozycja zaprezentowanych wyżej stanowisk . Zastanówmy się teraz, co łączy na gruncie ruchów społeczno-religij­ nych tendencje rewolucyjne i konserwatywne. Wydaje się, że mimo opo­ zycyjnego charakteru tych tendencji, pełniących z jednej strony radykal­ ne funkcje transformacyjne, z drugiej zaś funkcje petryfikujące, mogą się one doskonale uzupełniać. Właściwość ta jest w pewnym stopniu spe­ cyficzną cechą wszystkich ruchów społeczno-religijnych. Niezależnie bo­ wiem od tego, czy ich programy ideologiczne i działalność praktyczna przesiąknięte są w większej mierze tendencjami konserwatywnymi, czy też rewolucyjnymi, to i tak zmierzają one do tego samego celu. W obu ewentualnościach chodzi przecież o ochronę zagrożonej własnej osobo­ wości i identyczności kulturowej oraz o likwidację historycznie uwarun­ kowanych stanów deprywacji, które zaliczane są do podstawowych czyn­ ników kształtujących tego rodzaju ruchy . 55 56 55 Zagadnienie to w sposób interesujący porusza także E . Nowicka przedsta­ wiając w formie graficznej rozkład podstawowych typów postaw. Por. N o w i c k a , op. cit., s. 21-22. Wydaje się jednak, że w zastosowaniu do naszych rozważań po­ dział na postawę kontrakulturacyjną z tendencją natywistyczną i postawę autonegatywistyczną z tendencją witalistyczną — nie jest wystarczający. Należy bo­ wiem zwrócić u w a g ę na fakt, iż tzw. „natywizm kontrakulturacyjny może w y s t ę ­ p o w a ć w dwóch wersjach. Mianowicie — jako obejmujący swym natywistycznym programem całokształt aktualnego zasobu w ł a s n e j kultury będzie wyrazem ten­ dencji konserwatywnych. Natomiast, gdy natywizm stanie się ideologią rekonstruk­ cji i nawrotu do utraconego stanu posiadania (tradycji), będziemy mieli do czy­ nienia z tendencją rewolucyjną. D. F . A b e r 1 e, A note on relative deprivation theory as applied to millenarian and others movements, [w:] T h r u p (ed.), op. cit., s. 193-214. 5 6 �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI NIEKTÓRE K A T E G O R I E RUCHÓW A T E N D E N C J E I KONSERWATYWNE REWOLUCYJNE Pisałem już o tym, że większość dotychczas wyodrębnionych, na pod­ stawie bardziej lub mniej precyzyjnie ustalonych kryteriów, kategorii ruchów społeczno-religijnych odzwierciedla jedynie specyfikę pewnych najwyraziściej rysujących się treści, uwidocznionych następnie na ogół w nazewnictwie. Mamy zatem ruchy natywistyczne i millenarystyczne, mesjanistyczne i profetyczne, rewitalizacyjne i kryzysowe. Listę tę można by znacznie wydłużyć, ale przecież nie jest to naszym zadaniem. Wydaje się, iż zabiegiem pożyteczniejszym będzie zwrócenie uwagi na wzajemne związki zachodzące między niekórymi tradycyjnie badanymi składnikami ruchów a interesującymi nas tu szczególnie tendencjami rewolucyjnymi i koserwatywnymi. Przez długie lata, bo co najmniej od r. 1940, za jedną z najistotniej­ szych cech ruchów społeczno-religijnych uważano natywizm, poddany interpretacji przez R. Lintona, a następnie wykrywany w różnego typu społecznościach i kontekstach historycznych. Zgodnie z intencją autora tej koncepcji (kategorii) natywizm wyrażać miał dążenia członków społeczności do odnowy (revive) lub uwiecznienia (perpetuate) wybranych aspektów własnej kultury . Nie ma tu niestety miejsca, by przeprowa­ dzać krytykę tej dość już przebrzmiałej definicji. Celne uwagi na ten temat znajdziemy choćby u P. Worsley'a lub też w znanej pracy W. E . Miihlmanna Chiliasmus und Nativismus . Zwróćmy jednak uwagę tylko na to, iż pierwszy z opozycjonistów Lintona zarzucał mu zbyt wielkie położenie nacisku na ideologiczny aspekt gloryfikacji przeszłości i próbę zachowania jej dziedzictwa w teraźniej­ szości. Tak sformułowany zarzut dotyczył zatem problemu zbytniego przeceniania tendencji konserwatywnych, które pod płaszczykiem natywizmu miały występować w większości ruchów. Inaczej postępuje Miihlmann, który krytykując lintonowską koncepcję natywizmu za su­ biektywizm, tkwiący implicite w ocenie tego, co należy do własnej, a co do obcej kultury, sam uwypuklał jego aspekty rewolucyjne. Wg niego natywistyczna ideologia była w gruncie rzeczy symbolem oporu przeciwko dominacji obcej kultury, stając się niejako „substrukturą" ruchu społeczno-religijnego, z której wyrastały „impulsy rewolucyjno-nacjonalistyczne" . Oczywiście impulsy te traktuje autor w znacznie węższym zakresie, aniżeli uczyniliśmy to w naszych rozważaniach, ale i tak w analizowanej 57 58 59 5 7 5 8 5 9 L i n t o n , op. cit, s. 230-240. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 9-11; W o r s 1 e у, op. ciť., s. 263. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 12. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 121 tu kwestii fakt ten nie posiada większego znaczenia. Istotne jest dla nas tylko to, że w jednym przypadku przypisuje się natywizmowi cechy kon­ serwatywne, w innym znów rewolucyjne. Należałoby zatem wyjaśnić, czy ta dwoistość cech wynika z ambiwalentnego charakteru natywizmu, czy też jest tylko skutkiem błędnych interpretacji. Odpowiedzi na ten dyle­ mat udzielił już w zasadzie sam Linton, odróżniając dwie podstawowe odmiany natywizmu. Pierwszy typ określił on mianem natywizmu rewiwalistycznego, czyli odncwicielskiego, drugi natomiast nazwał natywizmem uwieczniającym (perpetuative). Występujące pomiędzy nimi różnice posiadają dla nas podstawowe znaczenie . Na pozornie lub faktycznie utraconą bezpowrotnie przeszłość zorien­ towana jest postawa rewiwalistyczna. Stawia sobie ona zatem za cel wy­ dobycie z zapomnienia minionych już treści kulturowych i ożywienie dawnych wzorców społecznej egzystencji. Z tą właśnie postawą typu natywistycznego należy łączyć tendencje rewolucyjne. Utopijna idea po­ wrotu do jakiegoś szczęśliwego czasu utraconego, mitycznego złotego wieku ludzkości lub plemienia sprzyjała nie tylko narodzinom haseł rewolucyjnych w sensie społeczno-politycznym, ale także prowokowała do gwałtownego zerwania z teraźniejszością, obejmującą zarówno aktu­ alny stan kultury, jak i system społeczny. Postawa odnowicielska, na­ cechowana opozycją teraźniejszości wobec przeszłości, zawierała więc ideę powrotu do wyidealizowanego status quo ante . Jest przeto po prostu rewolucyjną koncepcją przewrotu zakładającą likwidację negowa­ nej aktualnie rzeczywistości. Powrót do tradycji i gotowość jej kontynuo­ wania nie musi więc być w każdym przypadku wyrazem tendencji zacho­ wawczych, gdyż łączyć się może ściśle z postawą rewolucyjną. Natywizm uwieczniający posiadał pod tym względem diametralnie odmienny charakter. Jego kwintesencją było pragnienie zachowania i utrwalenia istniejącego dorobku kulturowego danej grupy społecznej, w ramach której rozwijał się ruch społeczno-religijny. Ta obrona niena­ ruszalności aktualnie funkcjonującego systemu kulturowego miała być najlepszym gwarantem realizacji celów stawianych sobie przez ruch 60 61 6 0 Wyrażony tu pogląd przeczy zatem opinii Nowickiej, która pisała, iż „mniej­ sze znaczenie w tej klasyfikacji ruchów społecznych ma odróżnianie natywizmu odnowy i uwiecznienia, gdyż w konkretnych doktrynach postawy te są ze sobą ściśle związane". N o w i c k a , op. cit., s. 248. Wspólne w y s t ę p o w a n i e obu postaw jest takim samym faktem empirycznym, jak jednoczesna obecność tendencji rewo­ lucyjnych i konserwatywnych w jednym ruchu. Stan taki nie może nas jednak upoważniać do rezygnacji z badań nad strukturą doktryny i funkcjami spełnianymi przez jej poszczególne elementy. Wówczas zaś te wspomniane w y ż e j podziały stają się przydatne. S z а с к i, op. cit., s. 229. 61 �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 62 owładnięty tą tendencją . W tej postaci natywizmu dostrzegamy silne funkcje konserwatywne. Ich podstawowym celem jest niedopuszczenie do jakichkolwiek gwałtownych zmian, zachowanie cyklicznej ciągłości rozwojowej i czystości wzorów kultury, które, choć wypracowane przez minione . pokolenia, są i powinny być nadal obowiązujące. Restauracja jakiejś zniszczonej przeszłości nie wchodzi tu w rachubę, gdyż w idei tej kryłoby się przecież niebezpieczeństwo kolejnych rewolucyjnych przeo­ brażeń . Podsumowując powyższe uwagi na temat dwoistego charakteru naty­ wizmu, stwierdzić można, iż postawa rewiwalistyczna, spełniająca funkcje rewolucyjne, traktuje forsowane przez siebie zmiany jako najskutecz­ niejszy środek oswobodzenia się od nierównoprawnej sytuacji, będącej rezultatem kontaktów interetniczych i kulturowych. Tymczasem ideologia natywizmu uwieczniającego o funkcjach konserwatywnych traktuje za­ chodzące zmiany za przyczynę wszelkich kulturowych perturbacji, któ­ rych opanowanie możliwe jest pod warunkiem rozwinięcia arsenału środków przeciwakulturacyjnych. Oczywiście każda z tych postaw poja­ wia się w ściśle określonej sytuacji społecznej i warunkach historycznych, ale jest to już całkowicie odrębne zagadnienie, nie mieszczące się w tym nurcie rozważań. 6Э O rewolucyjnych aspektach millenaryzmu mówiliśmy już w pierwszej części niniejszego artykułu, nie ma więc potrzeby tego zagadnienia znów w tym miejscu szerzej rozwijać. Zwróćmy jednak jeszcze nieco uwagę na pewne nieporuszone dotąd kwestie. Ideologia millenarystyczna pod niektórymi bowiem względami jest pokrewna natywizm owi rewiwalistycznemu, choć w zasadzie są to pojęcia dotyczące odrębnych sfer nadbu­ dowy ruchu społeczno-religijnego. Pierwsze z nich dotyczy bowiem kon­ cepcji zbawienia (soteriologii), drugie natomiast oddaje istotę zawartego w tym ruchu programu przebudowy własnego systemu kulturowego. Mimo to, oba te aspekty łączy wspólnota tendencji rewolucyjnych. Wy­ nikają one z millenarystycznej idealizacji, która akceptując natywistyczny program restauracji utraconej przeszłości, wykorzystuje ją z kolei do konstrukcji swego utopijnego obrazu świata przyszłości . W tych kreacjonistyczych cechach ideologii millenarystycznej, propagującej odmien­ ny od dotychczasowego układ stosunków interetnicznych i kulturowych, 64 6 2 Zbliżony pogląd do stanowiska Lintona reprezentował F . Voget, który ten typ natywizmu (natywizm uwieczniający) nazywał — „dynamicznym". Por. F . V o ­ g e t , Toward, a classification of cult movements, some futher contributions, „Man", t. 59: 1959, z. 2. S z a c k i , op. cit., s. 229. T a l m o n , op. cit., s. 195, 200. 6,3 6 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 123 ujawnia się właśnie jego rewolucyjna natura. To ona przede wszystkim czyni z millenaryzmu — jaki pisze Y . Talmon — „a very potent agent of change" . Ideologia ta w swej najradykalniejszej postaci głosi bowiem konieczność fundamentalnej transformacji, a nie ulepszenia czy reformy istniejącego systemu, który •— poprzez jego pełną negację — odrzuca. Tego rodzaju hasła sprawić mogą, iż obecna początkowo wyłącznie w płaszczyźnie programu tendencja rewolucyjna przenieść się może rów­ nież na płaszczyznę praktyki społecznej. W takich przypadkach mamy do czynienia z tzw. aktywistyczną i agresywną formą millenaryzmu, któ­ ra — dążąc do antycypacji zapowiedzianego zbawienia — nakłania do wzniecenia rewolty, mającej przyśpieszyć likwidację czynników uniemo­ żliwiających budowę nowego, harmonijnego ładu . 65 66 W podobnym duchu wypowiadał się D. F . Aberle, który w swym in­ teresującym systemie klasyfikacyjnym ruchów społecznych włączył millenaryzm do kategorii tzw. ruchów transformacyjnych, cechujących się wg niego dążeniem do całościowej zmiany tzw. systemu ponadindywidualnego, tj. stosunków społecznych. W tej właśnie klasie umieścił on ruchy rewolucyjne, i to zarówno te, które posługują się środkami racjonalnymi, jak i takie, które swój radykalny program realizują na drodze magiczno-rytualnej. Oryginalność koncepcji Aberlego polega na większym niż dotychczas zwróceniu uwagi na zindywidualizowane, psychologiczne as­ pekty ruchów społeczno-religijnych. Odpowiednikiem ruchu transfor­ macyjnego na takiej właśnie jednostkowej płaszczyźnie doświadczeń i przeżyć religijnych jest wg niego tzw. ruch kompensacyjny (redempti­ ve) , wyrównujący i neutralizujący szkodliwe skutki relatywnej deprywacji, powstałej np. w warunkach politycznego zdominowania oraz interetnicznych i kulturowych konfrontacji. Jego celem jest również dokonanie totalnej zmiany, ale nie w aktualnym systemie społeczno-kul67 65 Ibidem, s. 194. Taką formę ruchów społeczno-religijnych określił Lanternari jako typową dla „rewolucyjnej fazy w życiu religijnym l u d ó w tubylczych". Wyraża ona dla niego — jak pisze — „pewien „moment" w dziejach, w którym siły innowacji, antykonserwatyzmu i anty tradycjonalizmu zbiegają się razem, by ostatecznie zerwać z trady­ cją". Jednakże przerwanie tych w i ę z ó w z przeszłością jest tylko połowiczne, gdyż ruchy te posiadają także „swój moment konserwatywnego przywiązania do ofi­ cjalnej tradycji" oraz „swój moment konfrontacji między starożytnością a w s p ó ł ­ czesnością, konserwatyzmem a rewolucją". V. L a n t e r n a r i , The religions of the oppressed. A study of modern messianic cults, New York 1965, s, 254. W pracy N o w i c k i e j , Bunt i ucieczka, autorka niezbyt precyzyjnie prze­ łożyła termin wprowadzony przez Aberlego, tłumacząc go jako „ruchy zbawienia". W istocie rzeczy cały kontekst, w jakim określenie to zostało użyte w oryginale, wskazuje iż chodzi tu o ruch typu „kompensacyjnego", co zresztą odpowiada rów­ nież przymiotnikowi — „redemptive". Por. N o w i c k a , op. cit. s. 250-251; A b e r1 e, The peyote religio..., s. 329-333. C6 6 7 �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI turowym, lecz przede wszystkim w samej jednostce, w jej postawach, dążeniach i aspiracjach, po to, aby ją uodpornić przeciwko różnorakim doczesnym trudnościom, dostarczając jej równocześnie satysfakcji reli­ gijnej . Wydaje się, że tendencje rewolucyjne, w sprecyzowanym już wyżej znaczeniu tego określenia, muszą odgrywać poważną rolę w obu wyróżnionych tu typach ruchów. Zresztą — jak zauważył sam Aberle. — typy te występują niezmiernie rzadko w postaci „czystej", przeważ­ nie bowiem wzajemnie się przenikają, tworząc ruchy o transíormacyjnokompensacyjnym charakterze. W takich przypadkach — a są one dość liczne, np. na gruncie amerykańskim — wielce obiecującą byłaby odpo­ wiedź na pytanie: w jakiej mierze tendencje rewolucyjne i konserwa­ tywne mogą mieć wpływ na przebudowę lub zachowanie dotychczaso­ wej osobowości jednostki (wyznawcy). Problematyka ta winna być jednak rozpatrywana i rozwiązywana przy szerokim współudziale psychologów, w przeciwnym wypadku trudno byłoby tym badaniom zapewnić powo­ dzenie. 68 TRADYCJA I TRADYCJONALIZM A TENDENCJE I REWOLUCYJNE KONSERWATYWNE Trudno wprost nie zauważyć, iż poruszone w tym artykule problemy występowania tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych łączą się bezpośrednio z kwestią tradycji. Wypada zatem przy końcu niniejszych rozważań poczynić na temat tych wzajem­ nych związków kilka generalnych uwag. Jako punkt wyjścia służyła w tym przypadku cytowana już praca Szackiego poświęcona różnorodnym teoretycznym aspektom tradycji . Ambiwalentny charakter tradycji — raz konserwatywny, to znów rewolucyjny — nie ulega w świetle poczynionych uprzednio spostrze­ żeń wątpliwości. W istocie bowiem żaden ruch społeczno-religijny nie może sobie pozwolić na całkowite ignorowanie własnej spuścizny kul­ turowej; przeważnie zaś właśnie problemy z nią związane wysuwają się w tego typu zjawiskach na plan pierwszy. Mówiąc o tradycji należałoby spojrzeć na to pojęcie, podobnie jak Szacki, który odróżnił tradycję w jej sensie przedmiotowym od tradycji w znaczeniu podmiotowym. Przypomnijmy, iż w pierwszym przypadku spotykamy się ze zjawiskiem tzw. dziedzictwa kulturowego, w drugim natomiast — ukryty jest „stosunek danego pokolenia do przeszłości, jego zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu" . Konserwatyzm 69 70 6 8 6 9 7 0 A b e r l e , op. cit., s. 315-322. Por. przypis 40. S z а с к i, op. cit., s. 97-98. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 125 i tendencje rewolucyjne łączą się z obu tymi tradycjami, z tym jedynie zastrzeżeniem, że w przypadku dziedzictwa kulturowego silniej ujawnia­ ją się tendencje konserwatywne, natomiast przy tradycji sensu stricto — tendencje rewolucyjne. Należy jednak wątpić, aby było to regułą. Immanentną cechą tendencji konserwatywnych jest umacnianie i zachowy­ wanie dziedzictwa kulturowego w takim stanie funkcjonalnym, by tę odziedziczoną po przodkach spuściznę móc następnie przekazać kolejnym pokoleniom. Tymczasem tendencje rewolucyjne, wymierzone przeciwko ustalonym hierarchiom wartości, jeśli nie mają charakteru całkowicie innowatorskiego przybierać mogą formę afirmacji martwych nawet wzorów, któ­ rych restauracja i selekcja poprzez pryzmat teraźniejszości zapewnić ma bezkonfliktowe, a jednocześnie w pełni satysfakcjonujące zaspokojenie materialnych i duchowych potrzeb w wyidealizowanej, utopijnej przy­ szłości. Można by tu jeszcze wskazać na różnice między refleksyjnym sto­ sunkiem do tradycji, występującym wówczas, gdy np. pojawia się świa­ doma chęć przywrócenia do życia zapomnianych już treści, a bezrefle­ ksyjnym i niemal intuicyjnym stosunkiem do dziedzictwa kulturowego, cechującym głównie te społeczności, które w małym stopniu podlegały procesom akulturacji . W przypadku ruchów społeczno-religijnych pier­ wsza postawa towarzyszy zwykle tendencjom rewolucyjnym, podczas gdy druga częściej łączy się z konserwatyzmem. Wszystkie te hipotetyczne zależności można również przedstawić w skrótowej postaci graficznej, mając oczywiście na względzie walory komunikatywne tego typu sche­ matów. 71 Tradycja 71 Tendencje rewolucyjne I Tendencje j konserwatywne przedmiotowa totalne lub selektywne odrzucenie dziedzictwa przywrócenie utraconego dziedzictwa, jego akceptacja totalna lub selektywna utrwalenie dziedzictwa podmiotowa „tradycja . negatywna" czyli negatywny stosunek do przeszłości I „tradycja pozy­ tywna" czyli pozytywny stosunek do przeszłości „tradycja neutralna" czyli instynktowna Ibidem, s. 70. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Warto również zwrócić uwagę na relację zachodzącą między konser­ watyzmem a tradycjonalizmem, choćby tylko z tego względu, iż oba te pojęcia w odczuciu potocznym traktowane są często synonimicznie. Pod­ stawą kształtowania się wszelkiego tradycjonalizmu, jako apologetycznej postawy względem tradycji, jest według szeregu badaczy tzw. trady­ cjonalizm pierwotny, który Szacki za Dasnoy'em określa jako integra­ lny . W największym skrócie zasygnalizujmy tylko, iż jest to świato­ pogląd społeczeństwa prostego, które w sposób intuicyjny utożsamia się z odziedziczoną po przodkach i obdarzoną sankcją sakralną spuścizną kulturową. Dziedzictwo to jest integralną częścią niezmiennego porzą­ dku wszechświata. Sama zaś postawa tradycjonalistyczna jest — jak pisze znów Szacki — „bezalternatywna", ponieważ dopóki system kul­ turowy, którego ona dotyczy, nie ulega zmianom, dopóty „nie istnieje w nim problem wyboru takich lub innych zasad postępowania" . A za­ tem w tym wypadku nie możemy w ogóle mówić o jakichkolwiek ten­ dencjach konserwatywnych czy rewolucyjnych. Sytuacja ulega jako­ ściowej zmianie dopiero wówczas, gdy system społeczno-kulturowy nie spełnia warunków względnej stabilizacji. Pojawiają się wtedy nowe typy tradycjonalizmu, które wyrastają „z poczucia totalnego rozkładu (braku) jakiegokolwiek porządku oraz z rozpaczliwego poszukiwania pun­ któw oparcia" w celu uchwycenia równowagi . Sytuacja taka odpowia­ da zatem w pełni warunkom, w jakich zwykle kształtuje się ruch społeczno-religijny, będący przecież taką próbą przywrócenia stanu pożą­ danego. 72 73 74 Pierwszym z tych dwu typów jest tzw. tradycjonalizm konserwaty­ wny, którego zadaniem jest utrwalanie zachowanych pozostałości wcze­ śniejszych okresów rozwojowych. Drugi typ tradycjonalizmu — jest ide­ ologią skierowaną przeciw zastanemu układowi stosunków, starającą się go zniszczyć, aby na jego miejscu •— odwołując się do wyrugowanych już dawno wzorów — odbudować przeszłość na użytek przyszłości. Ten nurt określał Szacki za Toynbee'm jako trądycjonalistyczny archaizm , natomiat ja konsekwentnie nazwałbym go tradycjonalizmem rewolu­ cyjnym. Nie bez zdziwienia w całej tej dość rozbudowanej konstrukcji Szackiego napotykamy na zbieżności z lintonowską systematyką natywizmu. Tradycjonalizm konserwatywny jest przecież odpowiednikiem natywi75 7 2 A. D a s n o y , Le prestige du passé, s. 204. 7 3 74 75 S z а с к i, op. cit., s. 207. Ibidem, s. 210. Ibidem, s. 223. Paris 1959, s. 116, za S z a c k i , op. cit., �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 127 zmu uwieczniającego, a tradycjonalistyczny archaizm stanowi analogon natywizmu rewiwalistycznego. Mamy więc tu do czynienia — jak się wydaje — tylko z trafnym przetransponowaniem na grunt analizy my­ śli europejskiej — idei wypracowanych w oparciu o studia nad spo­ łeczeństwami „prymitywnymi". Zatem dwudzielną klasyfikację trady­ cjonalizm ów uważać można z pewnymi obwarowaniami za prawo ściśle ogólne, podczas gdy typologia natywizmów zdaje się być uszczegółowie­ niem tego czasoprzestrzennie nieograniczonego prawa . Na podkreślenie zasługuje tutaj fakt, iż wyodrębnienie i podziały natywizmu pokrywają się niemal idealnie pod względem struktury i fun­ kcji z w.w. klasyfikacją, dysponującą tak uniwersalnymi walorami. Na­ daje to pierwszym ustaleniom szczególną wartość, rozszerzając znacznie w związku z tym zakres ich stosowalności. Rozważania oraz teoretyczne refleksje nad rolą tendencji konserwa­ tywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych są w moim osobistym przekonaniu niezbędnym etapem postępowania, który ułatwić może analizę empirycznego materiału oraz zwiększyć logiczną popraw­ ność wnioskowania. Czy zawarte w niniejszym artykule stwierdzenia są słuszne i uzasadnione pokaże prawdopodobnie dalsza praktyka bada­ wcza, która w myśl słynnych marksowskich sformułowań jest podsta­ wowym kryterium prawdy. 76 Aleksander Posern-Zielinski CONSERVATIVE A N D R E V O L U T I O N A R Y TENDENCIES I N S O C I A L - R E L I G I O U S M O V E M E N T S OF T H E T H I R D W O R L D A Summary Social-religious movements (SRM) i n endo-colonial communities oí the T h i r d W o r l d are a product of acculturation and of unequal economic relationships between ethnic groups. A n S R M can be a factor either enhancing or impeding the dynamics of general transformations. They are net products of clashing heterogenuous t e n ­ dencies that can be traced i n the structures, forms and functions of SRMs, There are both revolutionary and conservative tendencies among them. These can be ar­ ranged along three dimensions: (,1) the system of models for i m i t a t i o n , norms and values preferred by an S R M ; (2) the programme and dynamics of economic and interethnic change; (3) the sphere of the m y t h and magic. The t w o tendencies usually come together; w h a t is changing is their pattern and proportions i n each of the dimensions of a social-cultural system (SCS) integrated by the given SRM. 7 6 J. S u c h , 1972, s. 208. O uniwersalności praw nauki. Studium metodologiczne, Warszawa �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI As conceps relevant to the study on S R M , the two terms should be construed in the broad anthropological meaning, rather than i n the narrower social and political one. This is necessary in the analysis of pre-elass, noneuropean SCSs. At the same time, the concepts of the conservative and the revolutionary should be made free of value associations, theology and Europe-mindedness. Conservative tendencies in S R M are a bundle of strivings aiming at the perpe­ tuation of the actual pattern of values within the whole S C S or in some of its areas. Those tendencies defend the equilibrium of the S C S by opposing innovation and intesifying the processes of petrification and sacralization of the forms of social activity. Their opposite are revolutionary tendencies; they aim at restoring the required stability to the changing S C S . They strive at the elimination of disfunctional and negatively appreciated factors and they substitute qualitatively novel forms for them. Thus, the revolutionary tendencies spark violent transformations in what is judged as unsatisfactory, or they at least attempt to do so. They may embrace the whole SCS, aiming at the total revolution, or more frequently they operate in limited spheres only, provoking selective radical change. Thus, within any given S R M the two tendencies coexist in various proportions, with either one or the other predominating in each of its particular spheres. A movement which is in general conservative will contain a certain amount of revolutionary contents, and vice versa. We can also encounter a discrepancy be­ tween a conscious choice of an overall conservative or revolutionary programme and the actual selection of the elements of a set cultural contents as subject to acceptance or rejection. Though the two tendencies are opposed as they serve radical transformation on one hand and petrification on the other, they are also complementary. This is an essential peculiarity of all the SRMs. Their general objectives are the same, irrespective of the more or less revolutionary or conservative tendencies permea­ ting their ideologies and actual endeavours. The objective is the protection of the endangered cultural personality and identity, as well as the abolition of historically •conditioned states of deprivation. Revolutionary and conservative tendencies are variously related to tradition and traditionalism, as well as to nativism and millenarism. Tradition is always ambi­ guous as it can be used for either conservative or revolutionary purposes. A turn towards tradition and a readiness to continue i t need not amount to an acceptance of a conservative programme. A n example can be the attitude labelled by Linton as revivalistie nativism, containing the idea of the return to an idealized status quo ante. Thus, it is a revolutionary attitude, aiming at the abolition of the negatively appreciated actual reality. On the other hand, conservatism is more strictly related to perpetuative nativism. Millenarism is apt to go together with revolutionary ten­ dencies. The revolutionary character of millenaristic idealization consists mainly in its acceptance of the programme of a restoration of the last tradition which is used for the construction of the Utopian image of the future world. This paper is an attempt to develop on the theoretical ground the postulate of V. Lanternari, formulated in 1965, who stressed the necessity to study the relation­ ships between religion and revolution, as well as between religion and social-cultu­ ral conservatism, i n the S R M . Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98fe9665be658218400126a3ee6f2e15.pdf 17a9f15cb12b4ebc098005143b66e531 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3239 Title A name given to the resource Teodor Twaróg "snycerz i malarz z Limanowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.225-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss TEODOR TWARÓG „SNYCERZ Z mgły, która otaczała X I X wieczną twórczość u w a ż a n ą n i e s ł u s z n i e za „ a n o n i m o w ą " coraz c z ę ś c i e j ludową, wyłaniają I MALARZ Z LIMANOWY" m o w a 1886). T r u d n o s n u ć d o m y s ł y czy droga w i o d ą c a o d „ m a j s ­ t r a " , poprzez „ s n y c e r z a i m a l a r z a " b y ł a w y r a z e m ewolucji za­ s i ę postacie znane z i m i e n i a i nazwiska oraz d z i e ł a , k t ó r e p o chodzącej w świadomości i osobowości mistrza. Zastanawiające sobie p o z o s t a w i ł y . E f e k t e m b a d a ń p r o w a d z o n y c h p o I I w o j n i e jest n a t o m i a s t dlaczego przez c a ł e 40 l a t swej zawodowej d z i a ł a l ­ światowej artys­ n o ś c i p o d a w a ł , że jest z „ L i m a n o w y " skoro w i e m y , żo p r z y ­ t y c z n ą poszczególnych ludowych rzeźbiarzy, malarzy i i n . Nie n a j m n i e j p o d koniec swego ż y c i a p r z e b y w a ł na w s i w B y t o m s k u , brak w ś r ó d nich również wiejskich kamieniarzy t r u d n i ą c y c h się gdzie z m a r ł . Pochowano go na c m e n t a r z u p a r a f i a l n y m w Ż e g o ­ s ą liczne opracowania artystystyczną profesją. monograficznych. 2 1 ukazujące Niektórzy działalność doczokali s i ę opracowań J e d n y m z t y c h , k t ó r z y dotychczas n i e z w r ó ­ c i n i e . W k s i ę d z e z g o n ó w j a k o z a w ó d zanotowano Kamienne figury Toodora Twaroga należą „skulptor". przeważnie do c i l i n a siebie u w a g i badaczy s z t u k i l u d o w e j jest Teodor T w a r ó g . grupy kapliczek s ł u p o w y c h , podzielonych poprzecznymi gzym­ W i n c e n t y Teodor T w a r ó g (bo t a k jest w L i m a n o w e j w k s i ę ­ sami na kondygnacje. W trzonie s ł u p a z n a j d u j ą s i ę w n ę k i z rzeź­ gach p a r a f i a l n y c h zapisany) u r o d z i ł s i ę 2 w r z e ś n i a 1824 r . 3 w b a m i ś w i ę t y c h a ś c i a n y z d o b i ą p ł a s k o r z e ź b y o tej samej te­ Starej W s i , l e ż ą c e j p a r ę k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d m a t y c e . F i g u r z b u d o w a n y c h w e d ł u g podobnego schematu L i m a n o w e j . Zagroda w k t ó r e j p r z y s z e d ł na ś w i a t z n a j d o w a ł a s i ę d u ż o , szczególnie w K r a k o w s k i m , w p o b l i ż u d w o r u , na r o l i zwanej „ M a l a r z ó w k a " co pozwala p r z y ­ p o ł u d n i e o d W i s ł y , j e d n a k ż e w y k o n a n e przez T w a r o g a r ó ż n i ą s i ę puszczać, ż e w przeszłości rodzina Twaroga była w jakiś sposób od innych. z w i ą z a n a z d w o r e m i m a l a r s t w e m . W e d ł u g ustnej jest na terenach p o ł o ż o n y c h na informacji J u ż najstarsza znana n a m k a m i e n n a f i g u r a T w a r o g a ( R a j - W a l e n t e g o G a w r o n a przodek T w a r o g a w y k o n a ł w 1782 r. obraz b r o t , 1858) posiada cechy wspomnianej w y ż e j o d r ę b n o ś c i . N a ś w . J a n a K o n t e g o do k a p l i c y ś w . A n n y w L i m a n o w e j . Pochodził p r o s t o k ą t n e j płycie kamiennej, pełniącej funkcję podstawy, stoi w i ę c Teodor T w a r ó g z r o d z i n y , k t ó r e j n i e obca b y ł a a r t y s t y c z n a s ł u p o p r z e k r o j u k w a d r a t o w y m , w k t ó r e g o dolnej c z ę ś c i znaj­ 4 profesja. T y m ł a t w i e j b y ł o m u w i ę c s z u k a ć chleba w t y m za­ duje s i ę w y o d r ę b n i o n y w ą s k i m u s k o k i e m n i s k i c o k ó ł . N a s ł u p i e wodzie. s t a n o w i ą c y m t r z o n f i g u r y spoczywa k w a d r a t o w a p ł y t a , T w a r ó g , z w a n y potocznie „ T e o d o r e k " , był twórcą dosyć której k r a w ę d z i e w y s u n i ę t e na z e w n ą t r z t w o r z ą szeroki gzyms o s k r o m ­ w i e l o s t r o n n y m . Zgodnie z t r a d y c j ą r o d z i n n ą z a j m o w a ł s i ę ma­ n y m i bardzo p r o s t y m p r o f i l o w a n i u . Z w i e ń c z e n i e f i g u r y t w o r z y l a r s t w e m , p r ó c z tego r z e ź b i ł w d r e w n i e i k u ł w k a m i e n i u . K a r i e r ę kamienna rzeźbiarską nieco rozpoczął prawdopodobnie od drewnianych figur nastawa w p o s t a c i p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , mniejszej od przekroju trzonu, o podstawie zakończona odkutym i ś w i ą t k ó w , k t ó r e d o d a t k o w o p o l i c h r o m o w a ł . K z e ź b y drewniane w t y m s a m y m b l o k u d w u s p a d o w y m daszkiem w k t ó r e g o k a l e n i c y jego r o b o t y b y ł y po wsiach w o k o l i c y L i m a n o w e j n p . w M o r - osadzony jest ż e l a z n y k r z y ż y k . W t y m p a n o n i e daszka u m i e ś c i ł darce, Sowlinach (włączonych obecnie do miasta), Koninie, T w a r ó g p ł a s k o r z e ź b i o n e Oko Opatrzności. P o n i ż e j we frontowej S ł o p n i c a c h , Siekierzynie, b y ł y t a k ż e na t z w . M a j e r z u s t a n o w i ą c y m ś c i a n i e nastawy w y k o n a n a jost d o ś ć g ł ę b o k a p r o s t o k ą t n a w n ę k a , f o l w a r k w o b r ę b i e Staroj W s i . obwiedziona r a m k ą N i e w i e m y k i e d y „ T e o d o r e k " z a b r a ł s i ę do k a m i e n i a r s t w a . w postaci p ł y t k i e g o , podwójnego W e w n ę c e znajduje s i ę Chrystus na krzyżu. rowka. Trzon figury, mniej Najstarsza znana f i g u r a p r z y d r o ż n a z jego podpisem nosi d a t ę w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i , z d o b i ą t r z y p ł a s k o r z e ź b y w prosto­ 1858 (w Rajbroeie). A u t o r l i c z y ł w ó w c z a s 34 l a t a i p r a w d o p o ­ k ą t n y c h p ł y c i n a c h z a m k n i ę t y c h o d g ó r y ł u k i e m . N a froncie t r z o n u dobnie b y ł j u ż zaawansowanym w s w y m zawodzie r z e m i e ś l n i ­ Matka k i e m , o s i a d ł y m w m i e ś c i e , skoro na cokole f i g u r y p o s t a ć Św. Jana znajdujemy Boska z Dzieciątkiem, n a lewej ś c i a n i e Nepomucena płaskorzeźbiona a na ś c i a n i e p r a w e j Św. Wojciecha. p o d p i s „ M a j s t e r Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " . J a k d ł u g o t a m W 1967 г., k i e d y f i g u r ę fotografowano ( i l . 2) p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p r z e b y w a ł nie m o ż n a u s t a l i ć . B y ć m o ż e po o ż e n i e n i u s i ę z A n t o ­ p r y m i t y w n i e podmalowane p a r u k o l o r a m i . W d z i e s i ę ć l a t p ó ź n i e j n i n ą H a j d a p r z e n i ó s ł s i ę do ż o n y na w i e ś i z a m i e s z k a ł w B y t o m - (1977) ś c i a n y t r z o n u z o s t a ł y p o l i c h r o m o w a n e w s p o s ó b zmienia­ sku — gdzie z m a r ł 6 lutego 1904 r. j a k o 80 l e t n i starzec. M u s i a ł jący się n i e m a l do k o ń c a t r z y m a ć d o s y ć krzepko skoro o s t a t n i a k u t a agresywnych o b r a m o w a ń , n o w y c h p o d z i a ł ó w , m o t y w ó w przez niego f i g u r a ( z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y Dolnej) w y k o n a n a n y c h i znacznie bogatszej k o l o r y s t y k i p ł a s k o r z e ź b i o n y c h postaci z o s t a ł a w 1900 г., k i e d y m i s t r z l i c z y ł sobie j u ż 66 l a t . ( i l . 3). W ś w i e t l e posiadanych plastyczną dekoracji przez wprowadzenie roślin­ działalność B a r d z o podobna w k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y jest f i g u r a z P o ł o m u k a m i e n i a r s k a T w a r o g a o b e j m o w a ł a 42 l a t a (1858—1900), k t ó ­ D u ż e g o . O d poprzedniej r ó ż n i s i ę j e d y n i e t y m , ż e dolna, posze­ rych rzona p a r t i a t r z o n u jest rozdzielona poprzecznie na d w i e c z ę ś c i : śladem dotychczas m a t e r i a ł ó w kompozycję jest k i l k a n a ś c i e k a m i e n n y c h f i g u r przydrożnych z rzeźbami pełnymi i płaskorzeźbami. Wyróżniają s i ę one o d g ó r n ą , w y k o r z y s t a n ą na i n s k r y p c j ę i d o l n ą , w k t ó r e j z trzeoh innych swym w ł a s n y m stylem. Pozwolił on z d u ż y m prawdopo­ s t r o n w y k u t e s ą nieokowate w n ę k i z p ł a s k o r z e ź b a m i d o b i e ń s t w e m p r z y p i s a ć Twarogowi autorstwo n i e k t ó r y c h Gzyms o d d z i a l e j ą c y figur świętych. t r z o n o d p o d s t a w y jest w y d a t n y , pozba­ b ą d ź przez niego nie p o d p i s a n y c h b ą d ź sygnowanych, ale t a k , w i o n y e l e m e n t ó w d e k o r a c y j n y c h , w y k o n a n y z g ł ę b o k i m usko­ że p o d p i s u k r y t y p o d d a r n i ą nie z o s t a ł z a u w a ż o n y . M i s t r z b o w i e m k i e m o d d o ł u , co r o b i w r a ż e n i e j a k g d y b y p o w s t a ł z d w ó c h p ł y t p r z e w a ż n i e p o d p i s y w a ł swoje prace co zapewne m i a ł o r ó w n i e ż p o ł o ż o n y c h jedna na d r u g i e j . N a s t a w a z a k o ń c z o n a aspekt r e k l a m o w y . Stosowana j e d n a k przez niego f o r m u ł a w y m daszkiem z Okiem nie Opatrzności b y ł a j e d n a k o w a . N a najstarszej znanej n a m figurze z n a j d u j ą c e j s i ę frontu p ł y t k ą wnękę z płaskorzeźbą przedstawiającą w Rajbroeie (1858 r . ) p o d p i s a ł s i ę j a k w i e m y : „ m a j s t e r Teodor Matki Boskiej. T w a r ó g z L i m a n o w y " , później p o d p i s y w a ł się najczęściej nach płaskorzeźby „Sny­ dwuspado­ w t y m p a n o n i e , posiada o d Koronację Trzon figury od frontu z d o b i ą wykonane w płyoiMatki Boskiej Różańcowej cerz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( P o ł o m D u ż y 1870, T r z c i a n n a a poniżej w owalu i i n . ) l u b „ S n y c e r z i malarz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( T y - ś c i a n a c h bocznych, n a w y s o k o ś c i Matki Jana Ne", z Dzieciątkiem j a k p o d p i s a ł go T w a r ó g . N a Boskiej Różańcowej, są 225 �W c z e ś n i e j s z a o r o k od poprzednio opisanej jest f i g u r a T w a ­ roga z n a j d u j ą c a s i ę w T y m o w e j ( i l . 7) w y k o n a n a w 1886 r. Jej В r z e ś k o k o n s t r u k c j a a r c h i t e k t o n i c z n a jest analogiczna j a k w Iwkowej, z t y m t y l k o , że gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n o d n a s t a w y jest po­ Bochnia t r a k t o w a n y dekoracyjnie, na jogo p i o n o w y c h ś c i a n a c h jest w y ­ r z e ź b i o n y m o t y w wzniesionego ł u k u m i ę d z y d w o m a n y m i p ó ł ł u k a m i . W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę c z ę s t o Wiśnicz Nowy ^ na p r z y d r o ż n y c h z f i g u r a c h i nagrobkach odwróco­ spotykana uskrzydlona główka a n i o ł k a . Opisana t u f o r m a g z y m s u z a p o ż y c z o n a z d z i e w i ę t n a s t o ­ w i e c z n y c h n a g r o b k ó w k l a s y c y s t y c z n y c h stosowana b y ł a w K r a ­ kowie jako m o t y w zdobniczy w figurach kamiennych. W y p e ł ­ n i e n i e f r o n t o w y c h ś c i a n f i g u r y jest identyczne j a k w I w k o w e j . P a t r z ą c od g ó r y z n a j d u j ą O w n ę c e s t a t u a Matki Bytomsko ś w i ę t y c h Michała s i ę p ł a s k o r z e ź b y : Trójcy Boskiej i Zofii Różańcowej, poniżej z trzema córkami. Świętej, Ś c i a n y boczne wszyst­ k i c h czterech s e g m e n t ó w w y p e ł n i a j ą p ł a s k o r z e ź b y w p ł y c i n a c h (Serce Matki Boskiej, Wojciech, w. Mikołaj we płaskorzeźby Serce Chrystusa, umieszczone święci: Florian, i in.). Podobieństwo figur z Iwkowej i Tymowej wskazuje, ż e T w a r ó g p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r a m i , do k t ó r y c h w r a c a ł z a l e ż n i e od z a m ó w i e n i a . P ł a s k o r z e ź b y f i g u r y w T y m o w e j ( i l . 15) zostały Limanowa Starcia w 1977 r . ś w i e ż o p o l i c h r o m o w a n e , n a t o m i a s t figura z I w k o w e j zachowana jest w stanie s u r o w y m . Ufa's T a k i sam u k ł a d a r c h i t e k t o n i c z n y m a j ą d w i e czterokondygna­ ф /б cjowe f i g u r y s t o j ą c e w o d l e g ł o ś c i k i l k u n a s t u m e t r ó w od siebie ф*? w L i p n i c y D o l n e j . Od poprzednio opisanych r ó ż n i ą s i ę j o d y n i e Nowy Sącz f@ bardziej o z d o b n y m w y k o n a n i e m gzymsu o d d z i e l a j ą c e g o posz­ c z e g ó l n e segmenty. Starsza, zbudowana w 1898 r . posiada d o l n y i ś r o d k o w y gzyms o w i e r z c l i n i c h ś c i a n a c h o p a d a j ą c y c h k u k r a ­ - I I ф - III О - w ę d z i o m , n a t o m i a s t gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n od n a s t a w y IV jest płaski a w ścianach pionowych ma pośrodku p r o s t o k ą t n e wcięcia ( i l . 8, 9). P ó ź n i e j s z a o d w a l a t a f i g u r a jest p r a w d o p o d o b n i e o s t a t n i m I I . 1. Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a f i g u r T . T w a r o g a d z i e ł e m 76 letniego m i s t r z a . M a ona gzyms p o ś r e d n i analogiczny jak poprzednia, natomiast górny — oddzielający trzon od n a s t a w y — jest w y c i ę t y od d o ł u w k s z t a ł c i e profilowanego ł u k u p ł a s k o - w y p u k ł e g o ( i l . 13). Tego rodzaju n e o b a r o k o w y d e t a l archit e c h t o n i c z n y b y w a c z ę s t o stosowany w K r a k o w s k i m przez k a m i e ­ 5 niarzy s t a w i a j ą c y c h figury p r z y d r o ż n e i nagrobki. Nastawa m a Św. t a k i sam k s z t a ł t j a k we w s z y s t k i c h dotychczas o m ó w i o n y c h f i ­ Opisana t u f i g u r a w swej k o n s t r u k c j i a r c h i t e k ­ g u r a c h . W e w n ę k a c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w trzeciej k o n d y g n a c j i d w i e p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Po prawej Św. Józef, Anna Samotrzecia. po lewej tonicznej nie r ó ż n i s i ę p r a w i e od poprzedniej, m a j e d y n i e nieco o b y d w u f i g u r , z n a j d u j ą s i ę s t a t u y Matki Boskiej. bogatszą p ł a s k o r z e ź b y Świętej dekorację w 1967 r . c a ł a f i g u r a postaci płaskorzeźbionego pozostawiona cokołu. W była w surowym kamieniu, Podobna pod w z g l ę d e m architektonicznym i dekoracyjnym W nastawach — Płaskorzeźby świętych występują r ó w n i e ż na ś c i a n a c h f r o n t o w y c h i bocznych. Prace w 1977 r . p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p o l i c h r o m o w a n e ( i l . 4). Trójcy. Twaroga, szczególnie wcześniejsze, cechowała ry­ gorystyczna prostota, b r a k ozdobnego d e t a l u . J e ż e l i p o d koniec do o b u p o p r z e d n i c h jest f i g u r a w y k o n a n a przez T w a r o g a w M u ­ jego artystycznej d z i a ł a l n o ś c i staje s i ę widoczna tendencja chówce, wprowadzania Trójce posiadająca Świętą, k o l e Św. nastawie płaskorzeźbę wyobrażającą z a ś na t r z o n i e o d f r o n t u Serce Chrystusa a na co­ tego samego schematu czterokondygnacjowe. komponowane Przykładem są jest figury wykonana zdobnictwa, wynika to prawdopodobnie n i e c z n o ś c i dostosowania s i ę do w y m o g ó w f u n d a t o r ó w , figury Mikołaja. Według słupowe w jego m o g ł y wydawać się zbyt ubogie w do г ko­ którym porównaniu z n e o b a r o k o w y m i , bogato u g z y m s o w a n y m i f i g u r a m i , j a k i e z n a l i z okolic W i ś n i c z a , D o b c z y c , czy W i e l i c z k i . 6 przez T w a r o g a p o d koniec l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h f i g u r a w I w k o w e j . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e na k o n t o T w a r o g a n a l e ż y z a p i s a ć R ó w n i e j a k poprzednie o s z c z ę d n a w ozdobne detale, m a t r z o n f i g u r ę z 1870 г . , s t o j ą c ą w U j a n o w i c a c h na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d w y ż s z y , s k ł a d a j ą c y s i ę z d w u c z ę ś c i pra.wie r ó w n e j Limanowej. rozdzielonych grubą płytą tworzącą gzyms. wysokości, Przez dodanie jednego o z ł o n u f i g u r a s t a ł a s i ę smuklejsza, g d y ż k a ż d a z czterech P o d s t a w ę , c o k ó ł i t r z o n m a t a k i e same j a k f i g u r y z R a j b r o t u i P o ł o m u D u ż e g o . O d m i e n n y jest n a t o m i a s t sposób r o z w i ą z a n i a nastawy. U d o ł u obiega j ą fryz z ł o ż o n y z szerokich, W z n o s z ą c y c h s i ę n a d s o b ą k o n d y g n a c j i m a p o d s t a w ę nieco m n i e j ­ s t o j ą c y c h ł u k ó w . Pionowe k r a w ę d z i e f l a n k o w a n e s ą od s z ą od poprzedniej ( i l . 5). N a s t a w a j a k w p o p r z e d n i c h f i g u r a c h p ó ł k o l u m i e n k a m i . P ł y t k a w n ę k a z a m k n i ę t a jest o d g ó r y ł u k i e m a a k o ń c z o n a jest d w u s p a d o w y m daszkiem z Okiem k o t a r o w y m , na k t ó r y m wznosi s i ę k r u c y f i k s z a s ł a n i a j ą c y częścio­ Opatrzności frontu w t y m p a n o n i e . P r o s t o k ą t n ą p ł y e i n ę w nastawie w y p e ł n i a p ł a s k o ­ w o t y m p a n o n dwuspadowego daszka. Po b o k a c h k r z y ż a znaj­ rzeźba d u j ą s i ę w y k o n a n e w p e ł n e j r z e ź b i e postacie d w ó c h M a r i i a w p ł y t ­ przedstawiająca Św. Trójcę. W górnej części trzonu, o d f r o n t u , znajduje s i ę n i e c k o w a t a w n ę k a , w k t ó r e j umieszczona k i e j w n ę c e Chrystus F r a s o b l i w y . F r o n t o w ą ś c i a n ę t r z o n u z d o b i jest k a m i e n n a s t a t u a Matki płaskorzeźba Boskiej t r z o n u z d o b i r z e ź b a Św. Michała, córkami. Pozostałe ściany z Dzieciątkiem. D o l n ą część a p o s t u m e n t Św. Zofia czterech kondygnacji z trzema, wypełniają przedstawiająca twórczości nisława dwukondygnacjowego Na drugiej kondygnacji trzonu p r z e c i w l e g ł e j od w n ę k i z p o s t a c i ą Maiki Boskiej w g ł ę b i o n a nisza, w k t ó r e j znajduje s i ę k a m i e n n a 226 w jest Pieta. ścianie również Boską z Dzieciątkiem Odmienne n i ż dotychczas elementy n a s t a w y n i e b y ł y obco p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h , m . i n . J ó z e f a , Wojciecha, M i c h a ł a , Sta­ biskupa. Matkę w otoczeniu g ł ó w e k a n i o ł k ó w ( i l . 10). Twaroga. Półkolumienki trzonu jako zastosował dekoracje siebie figurze z T r z c i a n y . F r y z z ł o ż o n y z łuków, znacznie zarówno delikatniej wykonany, znamy krawędzi w podpisanej przez wprawdzie z Trzciany �I I . 2, 3. F i g u r a p r z y d r o ż n a , R a j b r o t , w o j . t a r n o w s k i e , w y k . w 1858 r. Teodor T w a r ó g . S t a n z 1967 i z 1977 r. W o j a k o w e j j a k i opisanej p o p r z e d n i o f i g u r y z I w k o w e j czy T y m o w e j ( i l . 7). Chrystusa rzeźbił Twaróg jako na krzyżu zwieńczenie między figury ( i l . 5) I d e n t y c z n ą k o m p o z y c j ę m a f i g u r a s t o j ą c a p r z y szosie m i ę ­ Mariami dzy M u c ł i ó w k ą a R a j b r o t e m . P o m i m o , że n i e znaleziono na n i e j przy szosie p o d p i s u a u t o r a , m o ż e m y bez o b a w y p o p e ł n i e n i a b ł ę d u p r z y p i s a ć Frasobliwy jego j ą T e o d o r o w i T w a r o g o w i ( i l . 12). W s p o m n i a n e t u d w i e f i g u r y dwoma stojącej w i o d ą c e j z M u c h ó w k i do R a j b r o t u a Chrystus r o b o t y znajdujo s i ę na figurzo w I w k o w e j r. (figura z 1874 г . ) . r ó ż n i ą s i ę o d siobie z w i e ń c z e n i a m i i t e m a t y k ą p ł a s k o r z e ź b zdo­ P e w n ą n i e p o r a d n o ś ć w i d o c z n ą w w y k o n a n i u n i e k t ó r y c h szcze­ b i ą c y c h trzony. Zakończenie figury z Wojakowej stanowi statua g ó ł ó w (np. t o p o r n y fryz p r z y nastawie) m o ż n a b y Matki tłumaczyć t y m , że b y ł y to pierwszo tego r o d z a j u p r ó b y podejmowano przez m i s t r z a aby w z b o g a c i ć a r c h i t e k t o n i c z n y w y s t r ó j c a ł o ś c i . Zwieńczenie ich G n o j n i k ) Chrystus się k i l k a figur stanowi na krzyżu statua datowana) f i g u r a Matki między Ś w i ę t e g o (Uszew). N a j s t a r s z ą rzeźbiarskich Boskiej dwoma Mariami, Różańcowej umieszczone Sw. Dominika O p r ó c z f i g u r t y p u architektonicznego, o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y dotychczas, z a c h o w a ł o Boskiej Boskiej są z Dzieciątkiem dwa małe na ręku. posążki U stóp Matki przedstawiające z psem t r z y m a j ą c y m w p y s k u p o c h o d n i ę . P o s t a c i ą n i e w i e ś c i ą w s t r o j u z a k o n n i c y jest Sw. Klara ( i l . 11). Twaroga. N a szczycie d r u g i o j z o m a w i a n y c h f i g u r znajduje s i ę k r u c y ­ (Wojakowa, fiks pod k t ó r y m stoją dwie Marie, wykonane w rzeźbie pełnej. lub posąg z n i c h w y d a j e s i ę (niestety nie z U s z w i , p o s i a d a j ą c a bardzo s k r o m n ą a r c h i ­ S p o ś r ó d w s p o m n i a n y c h t u r z e ź b w y r ó ż n i a s i ę w i ę k s z ą swo­ b o d ą w u k ł a d z i e c i a ł a i p e w n y m r e a l i z m e m w sposobie t r a k t o ­ w a n i a t w a r z y p o s ą g Sw. Jana Nepomucena ( i l . 6). N i e w i a d o m o t e k t u r ę . S k ł a d a j ą s i ę n a n i ą d w i e p ł y t y p o d s t a w y , czworogra­ j e d n a k czy jest on d ł u t a T w a r o g a skoro k a m i e n i a r z e stawiane n i a s t y c o k ó ł i nieco o d niego w y ż s z y t r z o n o z d o b i o n y od. g ó r y przez siebie f i g u r y potrójnym w w a r s z t a t a c h m i e j s k i c h l u b z a m a w i a l i u s w y c h zdolniejszych ł a m a n y m g z y m s e m . Ś c i a n ę f r o n t o w ą i boczne w y ­ pełniają p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Całość wieńczy p o s ą g Św. Jana konkurentów. Nepomucena ( i l . 6). Bardziej Twaróg rozbudowana jest f i g u r a ze s t a t u ą Matki pod Boskiej, względom architektonicznym znajdująea się w Wojakowej Boskiej figur uzupełniali często statuami kupowanymi 7 najczęściej Różańcowej (Lipnica rzeźbił z Dzieciątkiem Dolna, Iwkowa Matkę Boską. Statuy Matki na ręku u m i e s z c z a ł we w n ę k a c h ( i l . 5, 9) l u b na i c h z w i e ń c z e ­ k o ł o Czchowa. W y k o n a n a przoz T w a r o g a w 1879 r. s k ł a d a s i ę n i a c h ( G n o j n i k , W o j a k o w a ) . Z n a n a jest jedna jego r o b o t y z płytowej podstawy, cokołu w kształcie sześcianu i smukłego, Boska c z t o r o ś c i e n n o g o t r z o n u ozdobionego od d o ł u i g ó r y g ł a d k ą o p a s k ą . Dolna r . 1900 — i l . 9) i Matka Wydatny, cokół t r z y m a j ą c a w p r a w e j r ę c e b e r ł o . Postacie M a t k i B o s k i e j i D z i e ­ o d t r z o n u posiada ś c i a n y wierzchnie nachylone k u k r a w ę d z i o m . c i ą t k a przedstawione s ą w k o r o n a c h . I n n o t e m a t y , j a k p o s t a ć P i o n o w o ś c i a n y g ó r n e g o gzymsu z d o b i szeroki fryz składający Chrystusa Frasobliwego czy w i s z ą c e g o na k r z y ż u z d a r z a j ą s i ę ze s t o j ą c e g o l u k u m i ę d z y d w o m a o d w r ó c o n y m i pólłukami. wyjątkowo. starannie profilowany gzyms oddzielający Różańcowa z r ę k o m a z ł o ż o n y m i do m o d l i t w y Boska Różańcowa z Matka (Lipnica Dzieciątkiem się W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę p ł a s k o r z e ź b a p u t t a , a w p ó ł l u k a c h W p ł a s k o r z e ź b i e n a t o m i a s t r o z l e g ł o ś ć t e m a t y c z n a jest znacz­ u ł o ż o n e diagonalnie g a ł ą z k i z l i s t k a m i . N a f r o n t o w e j i bocznych nie w i ę k s z a . S p r z y j a ł a t e m u d u ż a i ł o ś ć w o l n y c h miejsc n a t r z o n i e ścianach figury, które „należało" czymś wypełnić, jak również trzonu ś w i ę t y c h ( i l . 11). znajdują się płaskorzeźby przedstawiające polegający na zwyczaj t y m , że obok pewnych t e m a t ó w niejako obo- 227 ���И . 12. F i g u r a p r z y drodze z M a c h ó w k i do R a j b r o t a , w y k . p r a w d o p . T w a r ó g ; i l . 13. F i g u r a w L i p n i c y D o l n e j , w y k . T . T w a r ó g , 1900 r . Nepomucen P ł a s k o r z e ź b y umieszczano z r e g u ł y w p ł y e i n e , c h p r o s t o k ą t ­ umieszczano jeszcze p a t r o n ó w f u n d a t o r ó w i c z ł o n k ó w i c h r o d z i n y . nych, zamkniętych u góry płaskim lub wklęsło-wypukłym łukiem, S t w a r z a ł o t o szeroki wachlarz m o ż l i w o ś c i w doborze o s ó b ś w i ę ­ względnie tych i niejednokrotnie stawiało w y k o n a w c ó w w trudnej sytuacji W r y s u n k u na ogół p o p r a w n o . T y p i z a c j a w sposobie t r a k t o w a n i a w i ą z k o w y c h , j a k Trójca Święta, Matka Boska czy Jan w elipsowatym medalionie kuto są dosyć płytko. ze w z g l ę d u na b r a k dostatecznej o r i e n t a c j i w w y m o g a c h i k o n o ­ twarzy w y s t ę p u j e t u podobnie j a k w rzeźbach p e ł n y c h . Zdarzają graficznych. T w a r ó g z t r u d n o ś c i t y c h wychodził o b r o n n ą r ę k ą . się jednak p r ó b y T e m a t y o charakterze siebie n p . twarze Boga Ojca i Chrystusa w p r z e d s t a w i e n i u reprezentacyjnym k t ó r o umieszczał froncie w p ł y c i n i e n a s t a w y i po ś r o d k u t r z o n u f i g u r y , n p . Świętą ( T y m o w a , L i p n i c a D o l n a — i l . 13, I w k o w a Koronację czy Matkę Jezusa Matki Boskiej Boską na Trójcę — i l . 6), ( M u c h ó w k a , P o ł o m D u ż y — i l . 14), z Dzieciątkiem (Połom Duży, Rajbrot), Serce ( M u c h ó w k a ) m i a ł d o s k o n a ł o opracowane w e d ł u g w z o r ó w i k o n o g r a f i c z n y c h k o ś c i e l n y c h p o p u l a r y z o w a n y c h przez w z o r n i k i i ilustrowane cenniki f i r m p r o d u k u j ą c y c h docierały t e ż do p r a c o w n i w i e j s k i c h kamieniarzy. d o t y c z y p o p u l a r n y c h ś w i ę t y c h j a k Jan Stanisław Biskup, patronek żeńskich: sobie również rzadziej, Małgorzaty Andrzej, z Zofii, Józef, tematami czy 8 Nepomucen, Wawrzyniec, Katarzyny, jak np. świętych: dewocjonalia, k t ó r e m a t ó w . F a ł d z i s t o ś ć szat przedstawiana jest z p e w n y m uprosz­ czeniem. i W i d o c z n a jost rytmizacji, która tendencja jednak z l o g i k ą ich naturalnego do pewnej n i g d y n i e popada schematyzacji w sprzeczność układu. C h o c i a ż T w a r ó g o k r e ś l a ł s i ę sam j a k „ s n y c e r z i m a l a r z " trudno byłoby powiedzieć na c z y m jego m a l a r s t w o polegało. Wojciech, l a r s t w o sztalugowe. N i e m o ż n a nawet o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e czy czy swe r z e ź b y p o l i c h r o m o w a ł . P r z e m a w i a ł y b y p r z e c i w t e m u Radził f i g u r y w I w k o w o j ( i l . 5) i L i p n i c y D o l n e j (ił. 13), k t ó r e nie w y ­ występującymi k a z u j ą najmniejszych ś l a d ó w m a l o w a n i a . N a t o m i a s t inne f i g u r y Floriana, Agnieszki, Rozalii. b y ł y malowane i p r z e m a l o w y w a n e . N i e m a j e d n a k ż a d n y c h p o d ­ staw a b y m a l a t u r y t e p r z y p i s y w a ć W y m i e n i o n e t u postacie przedstawiane Trójcy ( i l . 9). Oblicza ś w i ę t y c h r ó ż n i ą s i ę w granicach p a r u sche­ Dotychczas n i e w i a d o m o czy u p r a w i a ł , j a k jego przodek, ma­ Anny. ikonograficznymi Bartłomieja, się od T o samo Franciszek Barbary, Świętej indywidualizowania twarzy. Różnią Twarogowi. s ą przez T w a r o g a R z e ź b y T w a r o g a n i e n o s z ą z b y t w i e l u cech ludowego p r y ­ f r o n t a l n i e i statycznie. Z p r z e d s t a w i e ń o charakterze s y t u a c y j ­ m i t y w u . W p r a w d z i e twarze ich b y w a j ą s t y p i z o w a n e a postacio n y m w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c e g o c z ę s t o w r z e ź b i e kaplicz­ sztywne w p o s t a w i e i g e ś c i e , lecz proporcjo c i a ł a m a j ą n a t u r a l n e k o w e j na p o ł u d n i u o d K r a k o w a — Chryrlusa l u b p r a w i e n a t u r a l n e a szat}- u d r a p o w a n e w m i ę k k i e f a ł d y o d d a j ą krzyżem (Gnojnik). przedstawiającą Z innych wspomnieć Św. Jana ( i l . 11) i Św. Floriana dach p ł o n ą c e g o pod stopami chrzczącego należy Chryrtusa pod płaskorzeźbę w Jordanie ( i l . 16) w y l o w a j ą c e g o z dzbana w o d ę na b u d y n k u i Św. smoka upadającego lub Michała depczącego leżącego reprezentuje typ wiejskiego rzeźbiarza, który d r o g ą p r a k t y k i i upartego n a ś l a d o w n i c t w a z b l i ż y ł s i ę znacznie do p o z i o m u j a k i przedstawia p r o d u k c j a miejskiego prowincjo­ nalnego r z e m i o s ł a kamieniarskiego. Pewna n a i w n o ś ć , w ł a ś c i w a T w a r ó g j a k o uskrzydlonego rycerza t r z y m a j ą c e g o s z a b l ę w p o d ­ l u d o w y m r z e ź b o m , przejawia się t u t y l k o w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a ­ (Iwkowa). Michała materiału. Twaróg przedstawia niesionej do ciosu r ę c e szatana. Św. charakter dach (Chrzest w Jordanie, w a l k a Ś w . M i c h a ł a ze s m o k i e m czy d i a b ł e m ) gdzie a u t o r n i e zawsze r a d z i sobie z o d d a n i o m postaci 230 �I I . 14. F r a g m e n t f i g u r y z P o ł o m u D u ż e g o , 1870 г . ; i l . 15. F r a g m e n t f i g u r y z T y m o w e j , w r u c h u l u b g d y p o s ł u g u j e s i ę s t y l i z a c j ą statycznie przedsta­ w i o n y c h p o s t a c i (Św. Zofia z trzema córkami na figurze z I w k o - wej — i l . 5). 1886 r, P r z y p u s z c z a ć należy, że „ s n y c e r z i malarz z L i m a n o w y " na tym t r u d n y m d l a siebie terenie z y s k a ł sobie k l i e n t ó w stosowanie k o n k u r e n c y j n y c h cen. Mogła by to przez potwierdzać D z i a ł a l n o ś ć a r t y s t y c z n a Teodora T w a r o g a ogranicza s i ę do n i e c h ę t n a w s t o s u n k u do T w a r o g a o p i n i a b o c h e ń s k i e g o k a m i e ­ kilkunastu wsi leżących m i ę d z y L i m a n o w ą a Wiśniczem — i l . n i a r z a F r a n c i s z k a A d a m k a , dawnego p r a c o w n i k a z a k ł a d u k a m i e ­ 1. M i m o niarskiego W o j c i e c h a Samka. W i e d z i a ł on, że T w a r ó g p o c h o d z i ł starannych poszukiwań n i e znaleziono ż a d n e j jego f i g u r y w p o b l i ż u L i m a n o w e j czy na p o ł u d n i u o d tej m i e j s c o w o ś c i . „ z g ó r " i ż e w y k o n y w a ł r ó ż n e nieporadne r z e ź b y W i d o c z n i e k l i e n t e l a T w a r o g a r e k r u t o w a ł a s i ę z t e r e n ó w bardziej g ł o w a c h " , k t ó r e podobnie j a k i dzieła okolicznych wiejskich „o dużych z a m o ż n y c h gdzie f i g u r o bogatej a r c h i t e k t u r z e , r z e ź b i e i p ł a s k o ­ k a m i e n i a r z y t r a k t o w a n o u Samka p o g a r d l i w i e z w i ą c je r z e ź b i e b y ł o sporo. B y ł t o p r z e c i e ż r e j o n b e z p o ś r e d n i e j l u b po­ brodzkimi ś r e d n i e j penetracji k r a k o w s k i c h i b o c h e ń s k i c h pewien ksiądz rzemieślniczych Maćkami", tak określił zachwycony w y g l ą d e m niego w z a k ł a d z i e w a r s z t a t ó w kamieniarskich. bo ludową rzeźby „rej- kamieniarkę wykonanej dla Samka. P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Rzeźba ludowa Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 nr 3, s. 122—134; K . W o l s k i , Z badań nad kamie­ niarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , Т . I , 1966, s. 123—128; T . Szetela-Zauchowa, Ludowa rzeźba w kamieniu okolic Rymanowa. Prace i Materiały z Badań Etnograficznych, R z e s z ó w 1979, s. 267—326; R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 3, s. 167—180; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Prze­ m y s k i " , Т . X I , 1967, s. 193—228; A . M a ł e t a , Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic, „Pol. Szt. L u d . " , R . 32, 1978 nr 4, s. 229—240; J . Langer, Rzeźba kamienna na Orawie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 35, 1981 n r 1, s. 45— 53 3 K s i ę d z u proboszczowi L . K o w a l s k i e m u z L i m a n o w e j s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę k o w a n i e za dostarczenie ś w i a d e c t w a c h r z t u i zgonu T . T w a r o g a . W . G a w r o n u r o d z o n y w Starej W s i z a j m o w a ł s i ę jej e t n o g r a f i c z n y m opracowaniem ( W . G a w r o n , Stara wieś) w p r a c y z b i ó r . Materiały Etnograficzne z Pow. Limanowskiego, Wrocław 1967, s. 28—49) A . M a ł e t a , op. cit., s. 235, i l . 19 t a m ż e , s. 228, i l . 5 R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Po­ górzu, op. c i t . , s. 172 i p r z y p i s 13; A . M a ł e t a , op. cit., s. 225 R . Reinfuss, Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę kamienną, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 33, 1979 n r 2, s. 67—74 4 5 6 7 8 2 E . Ś n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 n r 3, s. 131—135 Fot. J . Świderski 231 f �I I . 1. N a c z y n i a z B r z o s t k a , M u z e u m N a r o d ó w Z S R R � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7316ffcf2ee10d8659744cdb452f3f8d.pdf f6411272ec8b57d529277b03c8201df2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia- teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4847 Title A name given to the resource Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.289-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 II. POGLĄDY I OPINIE TEORETYCY I PRAKTYCY, CZYLI ILE MAMY ETNOLOGII? Już kilkakrotnie podnoszono kwestię zróżnicowania wewnętrznego wśród uprawiających etnologię. Jedną z najciekawszych takich propozycji było wy­ stąpienie Michała Buchowskiego1.1 oczywiście, gdyby tylko chodziło o zróż­ nicowanie metodologiczne etnologów, to można by się wyłącznie cieszyć, bo nic gorszego w naszej dyscyplinie jak tylko jedna możliwa opcja jej uprawia­ nia, jedna „prawdziwa” metodologia. Przecież chodzi o to, żeby się pięknie różnić. Taka konstatacja jest wdzięczna i wspaniała, ale tylko do czasu, gdy to metodologiczne zróżnicowanie wynika z samoświadomości własnego spo­ sobu na etnologiczne doświadczenie. Gorzej jest — a nawet całkiem źle — gdy podział zarysowuje się wzdłuż rodzących się lub istniejących od daw­ na etnologicznych stereotypów. Tak właśnie postrzegam podział pomiędzy tytułowymi teoretykami i prak­ tykami. Jak myślę, stereotyp ten zrodził się wiele lat temu, gdy dochodziła do głosu Nowa Fala lat 70./80. polskiej etnologii, z całym bagażem „nowej” metodologii — od Ełiadego i Levi-Straussa do inspiracji poznańskiego ośrodka kulturoznawczego. Jednak byłoby to zbyt proste, gdyby wynikiem tego była tylko zmiana pokoleniowa, co jest całkiem naturalne2. Być może pierwotnie stereotyp ten zaczął funkcjonować jako podział na tych, którzy zajmują się me­ todologią/teorią, i na tych, którzy prowadzą badania terenowe nad ludową kul­ turą (w tym także pracowników akademickich). Jednak z czasem część teore­ tyków zaczęła próbować analiz nie tylko teoretycznych, zwracając się głównie ku popularnej kulturze współczesnej. Z kolei część terenowych badaczy kultu­ ry ludowej zrozumiała, jak ważne jest metodologiczne i teoretyczne zaplecze. Taki podział zaczął więc ostrzej zarysowywać się pomiędzy pracownikami akademickimi a etnografami pracującymi w muzeach3. 1 M. Buehowski, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia p o l­ ska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posem-Zieliński, Poznań, 1995. 2 O tej oraz późniejszych zmianach pokoleniowych pisał ostatnio także W. Kuligowski w tek­ ście Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, „Lud” t. 88, 2004, s. 143-167. 3 Zauważa to i szeroko opisuje K. Barańska w książce Muzeum Etnograficzne. Misje, struktu­ ry, strategie, Kraków 2004. �290 Hubert Czachowski Pamiętam konferencję we Włocławku w 1990 roku, na którą wybrałem się jeszcze jako student. Przez niektórych moich ówczesnych wykładowców była reklamowana jako spotkanie teoretyków (właśnie pracowników akademic­ kich) i praktyków (jak się wyrażano, „światłych” muzealników). Praktyk ko­ jarzył mi się z tym, kto sam rzeźbi, kto sam wykonuje pisanki, może zatań­ czyć lub zaśpiewać. Jednak na konferencji wszyscy — na całe szczęście! — wygłaszali referaty, które według mojej oceny zawsze były teoretyczne, a nie praktyczne, nawet gdy opisywały jakiś konkretny kulturowy fakt lub były re­ fleksją etnologa o pracy w muzeum. To użycie środowiskowych „etnonimów” zadomowiło się niestety w wielu, także współczesnych, pracach polskich et­ nologów, ciągle sugerując, że w muzeach etnologię uprawia się w sposób prak­ tyczny. Jest to, jak sądzę, między innymi wynik ciągłego uwikłania etnolo­ gów pracujących w muzeach w jurorowanie przeróżnym konkursom na sztukę ludową (od rzeźby do wieńców dożynkowych). Bardzo często w różnych wewnątrzśrodowiskowych dyskusjach słyszę zda­ nie „muzeum to nie instytut”, wymawiane niczym magiczna formuła, a mają­ ce, moim zdaniem, wszelkie cechy stereotypu. Cóż to bowiem znaczy? Wia­ domo przecież, że A to nie B, i w klasycznej logice zdanie „muzeum to nie instytut” jest jak najzupełniej prawdziwe. Muzeum nie jest instytutem, bo jest właśnie muzeum. Formuła ta zgadza się także w drugą stronę: „instytut to nie muzeum”. Ale przecież nie chodzi o powtarzanie oczywistości. Sądzę, że implicite jest tutaj formułowana zupełnie inna treść. I nie dotyczy ona po pro­ stu tego, że pracownicy akademiccy prowadzą zajęcia ze studentami i są zo­ bligowani do zdobywania tytułów naukowych (ale pracownikom muzeów nie jest to zabronione — wręcz przeciwnie), a muzealnicy kolekcjonują przed­ mioty. Treść tego stereotypu sugeruje coś zupełnie innego. Mianowicie, że pra­ cownik muzeum nie prowadzi naukowych badań i nie publikuje ich wyni­ ków, jest zwolniony z metodologicznego rygoryzmu, ciągłego śledzenia lite­ ratury i nietracenia kontaktu z nowoczesnymi trendami nauki. Może to także oznaczać, że teoretyk-akademik jest od opisywania kultury i jej badania, a muzealnik od chronienia i reanimowania, tzn. ratowania resztek czy frag­ mentów stereotypowo pojętej kultury ludowej odchodzących w rzeczywistość historyczną. Tak czy inaczej — okropność! Jeżeli moje spostrzeżenia są słuszne (a jestem tego pewien!), to jest to prze­ rażające. Okazuje się bowiem, że etnolog pracujący w muzeum miałby w rze­ czywistości spełniać rolę animatora kultury, instruującego różnych ludzi, któ­ rych identyfikuje z ludem, jak mają wykonywać określone przedmioty, tworzyć muzykę itd., zupełnie nie licząc się z ich przekonaniami światopoglądowymi czy estetycznymi (a właśnie rozpoznawanie poglądów „ludu” jest domeną etnologii). Kto angażuje się w takie działania, przestaje być etnologiem! Nie zgadza się to w moim przekonaniu także z definicją muzeum jako takiego! �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 291 W środowisku akademickim spotykałem się także ze stereotypami osobo­ wymi. Jeszcze na studiach o pewnym pracowniku akademickim, niezbyt wy­ soko ocenianym, usłyszałem „o, ten to pracował w muzeum, więc wszystko jasne”. Muzeum jest (było) postrzegane jako jakaś gorsza, nienaukowa wer­ sja etnografii4. Oczywiście, w każdym stereotypie tkwi ziarno prawdy, więc i tutaj trzeba zaznaczyć, że na budowę tego przekonania mieli wpływ sami etnografowie pracujący w muzeach, sami na własne życzenie przez lata prze­ kwalifikowując się na animatorów kultury. A pracownicy muzeów, chroniąc kulturową przeszłość (lub współczesność), mają to robić w muzealny (czytaj: naukowy) sposób: kolekcjonować i chronić zabytki (artefakty), dokumento­ wać, opisywać i badać, a nie zajmować się instruowaniem ludzi, jak mają się zachowywać, co robić i jak myśleć5. Budowanie każdej etnograficznej kole­ kcji muzealnej musi być podparte znajomością metodologii i teorii kultury, inaczej jest tylko prostackim zbieractwem. Czym innym — i to zaznaczenie jest bardzo ważne — jest rekonstruowa­ nie jakiegoś fragmentu kultury dla celów edukacyjnych (czy też naukowych). Dobrym przykładem może być np. zespół ludowy (muzyczny lub taneczny) próbujący rekonstruować praktykę wykonawczą, powiedzmy z przełomu XIX i XX wieku. Taką formułę przybrał działający w latach 60. XX wieku tanecz­ ny zespół ludowy pod kierunkiem Roderyka Langego w Muzeum Etno­ graficznym w Toruniu6. Oczywiście nie ma to nic wspólnego z tzw. „żywą” kulturą ludową ani estradowym fołkłoryzmem, a bardziej jest podobne do współczesnych rekonstrukcji muzyki dawnej i powinno opierać się na po­ dobnych zasadach. I nie ma tutaj nic do rzeczy, czy wykonawcy w takim ze­ spole pochodzą z miasta, czy ze wsi. Mało tego, to mogą być zupełni profe­ sjonaliści, byle tylko umieli odnaleźć się w estetyce i manierze wykonawczej „dawnej” muzyki ludowej. I wtedy oczywiście etnolog z muzykologiem mogą taki zespół przygotowywać, ale nie ma w nim możliwości odstępstwa od usta­ lonych reguł (można powiedzieć, żejest to taka etnologia eksperymentalna, tak jak istnieje archeologia eksperymentalna). Tak jak z muzyką dawną, próbuje­ my — na ile starcza wiedzy — zbliżyć się do naszego obrazu muzyki z przeszłości, używając także rekonstrukcji dawnych ludowych instrumentów. Oczywiście, współcześnie szeroko znane jest odkrywanie ludowej muzyki 4 Co ciekawe, to podobne zjawisko istnieje w etnologii niemieckiej, co opisuje U. Johansen w tekście Etnologiczne badania nad artefaktami w końcu XXwieku, „Lud” t. 80, 1996, s. 67-75. 5W dużej mierze taka działalność wynika z braku refleksji nad kategorią czasu i próbą-— za wszelką cenę — zachowania przy życiu naszego wyobrażenia o ciągłości ludowej kultury. Ten temat rozwijam w przygotowywanym tekście Etnograficzne qui pro quo, czyli kłopoty z czasem. 6 Szkoda, że ten świetny eksperyment nie doczekał się muzealnych kontynuacji. O zespole R. Langego szerzej w przygotowywanym tekście A. Kostrzewy-Mąjoch. Blisko tego nurtu — ale nie zawsze konsekwentnie — sytuują się próby podejmowane przez Fundację „Muzyka Kresów” lub Domy Tańca. �292 Hubert Czachowski i estradowe jej przetwarzanie — ale wtedy mamy do czynienia, z jednej stro­ ny, ze zjawiskiem określanym jako Nowa Tradycja czy muzyka folkowa, z drugiej — z folki oryzmem7. Trzeba jasno sformułować, zdefiniować i rozróżnić pola badawcze. Jedną z podnoszonych cech etnologii, jako jej cechy dystynktywnej, było obcowa­ nie z terenem. Jeszcze nie tak znów całkiem wiele lat temu powszechne było przekonanie (a i dzisiaj niestety nie jest ono odosobnione), że wystarczy po­ jechać w tzw. teren (w Polsce znaczyło to po prostu na wieś — najlepiej mało zurbanizowaną), a tam zaraz będzie można obcować z kulturą będącą w zain­ teresowaniu etnografa. Otóż jeżeli nawet założymy optymistycznie, że jesz­ cze lata 50. XX wieku dawały możliwość bezpośredniego „dotknięcia” kul­ tury tradycyjnie ludowej8, to dzisiaj, współcześnie, wydaje się to bardzo ryzykowne. Można oczywiście i obecnie jechać na wieś i robić badania, ale jest to zupełnie inna kultura niż 50 czy 100 lat temu, nawet gdy jakiś jeden element wykazuje zbieżność z elementem kultury sprzed 100 czy 200 lat. Je­ żeli ktoś chce dzisiaj weryfikować w terenie zapisy Kolberga wykazuje się daleko idącą metodologiczną naiwnością. Niestety, znam takie przykłady! Powiedzmy jasno, że badanie XIX-wiecznej kultury (czy w ogóle tzw. tra­ dycyjnej kultury ludowej) może mieć wymiar tylko historyczny i nie znaczy to, że postuluję, żeby zajęli się tym historycy. Ale etnolog, gdy zajmuje się takimi zjawiskami, uprawia etnologię historyczną (podobnie tak jak istnieje np. socjologia historyczna). Podobnie jak historycy, zajmujący się ludową kulturą, uprawiają historię etnologiczną, np. dotyczącą średniowiecza. Wy­ starczy podać w Polsce nazwisko Stanisława Byliny, by wszystko było jasne. Specjalnie dokonałem takiej dezynwoltury nazwy, bo nieważne są dyscypli­ narne podziały, ale wynik — w tym wypadku świetny. Akademickie ośrodki etnologiczne ostatnio nie zawsze chyba oddają właściwe miejsce tego typu badaniom, bardziej nastawiając się na gorącą współczesność. Jako antro­ pologię historyczną widzę zarówno badania nad ludem w średniowieczu, jak i nad „tradycyjną kulturą ludową” w jej wersji kolbergowskiej. Gdy uznamy to za badania historyczne, to skończymy z konstatacjami, że nie można badać tradycyjnej ludowej kultury dzisiaj, bo już jej nie ma. Ależ jest, ale tylko jako przeszłość! I uważam, że w tych poszukiwaniach jest ciągle wiele bardzo cie­ kawych i świeżych tematów do podjęcia. Tak jak badacze średniowiecza, baroku czy epoki brązu znajdują własne, nowe tematy do naukowych (też i stricte muzealnych) dociekań, tak etnolog może i powinien ze współczesnej perspektywy np. opowiadać o ludowej kulturze XIX wieku. Trzeba tylko robić to ciekawie. Może to robić i ktoś pracujący na uniwersytecie, jak 7Na ten temat zob. ciekawy artykuł T. Rokosza, Oblicza folkloryzmu we współczesnej kultu­ rze —prolegomena, „Literatura Ludowa” 2004, nr 1, s. 21^41. 8Cokolwiek by to miało znaczyć. �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 293 i ktoś pracujący w muzeum. Oczywiście — i tu może przydać się rozróżnie­ nie instytucji — pracownik muzeum większą uwagę może skupić na opisie przedmiotów. Jednak prowadzenie takich badań nad tradycyjną kulturą musi bardziej odbywać się w archiwach, bibliotekach, magazynach muzealnych niż w terenie. Dzisiaj i w instytucjach akademickich widać nowe zainteresowa­ nie przedmiotami, zaczyna mówić się o antropologii przedmiotu. Co istotne, żeby podjąć etnologiczne badania historyczne, nie wystarczy już metodyka badań oparta na wywiadzie i obserwacji uczestniczącej, a wymagana jest wie­ dza o metodologii historii, której to zręby przydałyby się studentom etnolo­ gii9, jeżeli mają kiedyś podjąć świadome badania nad tzw. tradycyjną kulturą ludową. Mam jednakże nadzieję, że z kolei etnograficzne muzea nie ograniczą się do penetracji przeszłości, ale będą otwierać się również na badania i pokazy­ wanie współczesności. I nie chodzi mi o te jej elementy, które — według naszych przekonań — wykazują związek z tzw. tradycyjną ludową kulturą (czy chociażby ze wsią). Chodzi o komentowanie dzisiejszego świata w jego najbardziej współczesnej wersji i takie przykłady są już znane. Mam tu na myśli np. własną wystawę „Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdzi­ wego mężczyzny” w Muzeum w Toruniu z 1997 roku i powstałą przy tej oka­ zji kolekcję obrazującą żołnierską subkulturę. Innym, doskonałym przykła­ dem, który wywołał duży rezonans, była wystawa w 2005 roku zatytułowana „Special Effect — Mój telefon komórkowy” w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Zanim jednak to zjawisko się upowszechni, warto zastanowić się nad prze­ szłością i pułapkami przyszłości, które ona zastawia. Większe jeszcze zaan­ gażowanie się w dokumentowanie współczesnej kultury (kultur?) wymaga tym większego teoretycznego namysłu, gdyż dokumentacja przypadkowa, a co gorsza przypadkowe kolekcjonowanie, mogą doprowadzić do powstania muzealnego śmietnika. Współczesność zmaga się z nadprodukcją rzeczy i tylko głęboka refleksja (mająca za sobą obowiązkowe współczesne lektury antro­ pologii) nad tym, co dokumentować, może prowadzić do sensownych rezul­ tatów. Niebezpieczeństwem jest też brak wymiany informacji pomiędzy in­ stytucjami, bo nie ma sensu, żeby wszyscy zbierali to samo. Według mnie etnologiem jest się wtedy, gdy prowadzi się badania (hi­ storyczne, współczesności, kultur ludowych, pierwotnych — nieistotne), a nie, gdy ktoś, nawet o etnologicznym wykształceniu, pracuje jako animator kul­ tury, pracownik domu kultury czy Cepelii, dziennikarz czy pracownik agen­ cji reklamowej. W tych wszystkich — bardzo ważnych — miejscach pracy 9 Mam tu na m yśli chociażby słynne i doskonałe podręczniki Jerzego T opolskiego Metodolo­ gia historii oraz Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. �294 Hubert Czachowski wykorzystuje się etnologiczną wiedzę, bardzo często przydatną, ale nie upra­ wia się etnologii. Dlatego etnolog pracujący w akademii, na uniwersytetach czy w muze­ ach powinien zawsze robić to samo. Edukacja (a nie żadna praktyka), gdy mówimy o przeszłości, nawet jeżeli odbywa się poprzez warsztaty, nie po­ winna mieć na celu wymuszenia, aby ludzie zachowywali się lub tworzyli w „tradycyjny” sposób, a powinna być, tylko i aż tylko, przekazywaniem wie­ dzy o przeszłości lub refleksją nad współczesnością. Różnica pomiędzy etno­ logiem akademikiem a etnologiem muzealnikiem powinna być tylko taka, że ten pierwszy edukuje studentów, a drugi szerszą społeczność (w tym może i studentów), jednak praktyka badawcza musi pozostać taka sama. Hubert Czachowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4d4d6aa3b3eb37170918a20febca7d.pdf aa394df2747b1045fa3137880d78e5f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:761 Title A name given to the resource Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad "Syntezą etnografii Polski" / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.33-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE ASPEKTY B A D A N N A D Z W Y C Z A J A M I L U D O W Y M I . PRZYCZYNEK DO DYSKUSJI N A D „SYNTEZĄ ETNOGRAFII POLSKI" 1. U W A G I W S T Ę P N E Badania etnograficzne w Polsce, t a k znacznie do t e j p o r y zróżnico­ wane problemowo, znalazły ostatnio swój „wspólny m i a n o w n i k " w posta­ ci p r o g r a m u „Syntezy e t n o g r a f i i P o l s k i " . To w i e l k i e , zespołowe dzieło, mające stanowić podsumowanie, scalenie i uogólnienie dotychczasowej w i e d z y etnograficznej o k u l t u r z e l u d o w e j Polski, w c h o d z i obecnie w cen­ t r u m zainteresowania specjalistów nasuwając w s z y s t k i m zainteresowanym wiele różnorodnych pytań. Dotyczą one zwłaszcza sposobu realizowania po raz pierwszy na t a k szeroką skalą zainicjowanego przedsięwzięcia. Zgodnie z r o b o c z y m i założeniami przyjętymi na konferencjach p o ­ święconych syntezie, poszczególne działy k u l t u r y l u d o w e j mają być o p r a ­ cowane w głównej mierze w o p a r c i u o dorobek o p u b l i k o w a n y oraz za­ soby a r c h i w a l n e zgromadzone przez różne placówki etnograficzne w k r a ­ j u . Jest t o ogromnie rozległa i zróżnicowana baza źródłowa. Zadanie pierwszorzędnej w a g i polega więc na w y p r a c o w a n i u r a m o w y c h założeń teoretycznych i metodologicznych, w myśl których można b y korzystać z n i e j w sposób celowo-wybiórczy oraz interpretować w y d o b y t e zjawiska i procesy k u l t u r o w e w oparciu o ogólnie przyjęty m o d e l i n t e r p r e t a c y j n y . Takie postawienie s p r a w y w y m a g a z o c z y w i s t y c h powodów p r z e d y ­ s k u t o w a n i a w i e l u zagadnień. Wśród n i c h występuje także p r o b l e m z w y ­ czajów l u d o w y c h . Z a m i a r e m m o i m , którego w y r a z e m jest niniejszy a r t y ­ kuł, jest próba uporządkowania tego p r o b l e m u i bliższego naświetlenia niektórych k w e s t i i z n i m związanych. Zajmę się zwłaszcza s a m y m poję­ ciem z w y c z a j , jego relacją do i n n y c h terminów znajdujących zasto1 P r o j e k t t a k i e g o właśnie m o d e l u przedstawiła n a Ogólnopolskiej E t n o g r a f i c z n e j ( W a r s z a w a , grudzień 1972) d r D. M a r k o w s k a . 1 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 Konferencji �34 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ sowanie w badaniach n a d zachowaniem się z w y c z a j o w y m , dalej modelem opisu tego zachowania się, k r y t e r i a m i jego k l a s y f i k a c j i , wreszcie podło­ żami i c z y n n i k a m i warunkującymi przeobrażenia zwyczajów. Rozważania moje są p r z y c z y n k i e m do toczącej się d y s k u s j i i j a k o takie nie pretendują a n i do wyczerpania całej p r o b l e m a t y k i , do której się odnoszą, a n i do przesądzenia j a k i e j k o l w i e k z poruszanych k w e s t i i . P r z e ­ ciwnie, są odzwierciedleniem niepewności i próbą poszukiwania najwłaś­ ciwszych a l t e r n a t y w spośród w i e l u możliwych. 2. P O J Ę C I E ZWYCZAJU N a w e t p o w i e r z c h o w n y przegląd etnograficznej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u nasuwa spostrzeżenie, że pojęcie zwyczaj n i e było do t e j p o r y jednoznacz­ nie zdefiniowane. W w i e l u też w y p a d k a c h posługiwano się t e r m i n e m „zwyczaj" bez w n i k a n i a w jego znaczenie. Nieład t e r m i n o l o g i c z n y p o ­ głębia f a k t równoległego stosowania t a k i c h określeń, j a k „obrzęd", „oby­ czaj", „zwyczaj", „praktyki w i e r z e n i o w e " , „zabiegi magiczne" i t p . , n a j ­ częściej bez precyzowania i c h zakresu pojęciowego . Zachodzi zatem konieczność przeprowadzenia uściśleń t e r m i n o l o g i c z ­ n y c h i w y e l i m i n o w a n i a niejasności w r o z u m i e n i u powyższych pojęć t w o ­ rzących podstawowy aparat terminologiczny omawianej t u dziedziny b a ­ dań etnograficznych. Propozycje, choćby na razie niedoskonałe, stano­ wiłyby próbę wyjścia z dotychczasowego i m p a s u tworząc równocześnie podstawę do dalszych uściśleń. Oczywiście, należy sobie zdawać sprawę, że wszelkie poczynania tego rodzaju są przedsięwzięciem t r u d n y m . Rze­ czywistość społeczna jest t w o r e m wysoce złożonym, którego cechy mają najczęściej postać swego rodzaju continuum. Stąd n i e sposób i c h „nagiąć" do s z t y w n y c h , ostro rozgraniczonych k a t e g o r i i pojęciowych, które są ideałem osiągalnym na razie j e d y n i e w n a u k a c h a b s t r a k c y j n y c h a n i e empirycznych. 2 Widać to wyraźnie na przykładzie zwyczajów. Stanowią one kategorię zachowania się ludzkiego, które obejmuje n i e z w y k l e szeroki w a c h l a r z zjawisk. W gruncie rzeczy, wiążą się ze w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : od m a t e r i a l n y c h warunków b y t u poczynając (zabiegi p r o d u k c y j n e zwią­ zane z gospodarką rolną i hodowlaną, lokalizacja i b u d o w a n i e d o m u , spo­ sób u b i e r a n i a się, żywienia itp.), poprzez społeczne regulacje zachowania się w określonych sytuacjach (np. w czasie w i t a n i a się, zachowania się p r z y stole itp.), a na s u b t e l n y c h sprawach wiedzy, wierzeń, systemów 2 dania i Opinię tę podzielają nad tradycyjnymi Materiały Muzeum także i n n i obrzędami Archeologicznego ficzna, n r 13, Łódź 1967, s. 9-ilO. etnografowie. i zwyczajami P o r . пр. na terenie i Etnograficznego w I. Lechowa, ziemi łódzkiej, Łodzi, S e r i a Ba­ Prace Etnogra­ �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 35 LUDOWYMI wartości, wzorów i postaw kończąc. Stąd też zachowanie się zwyczajowe ma charakter czynności zarówno symbolicznych polegających „[...] na w y ­ t w a r z a n i u i k o m u n i k o w a n i u albo o d b i e r a n i u i i n t e r p r e t o w a n i u znaków" , j a k i niesymbolicznych, n p . t y p u produkcyjnego . 3 4 Trzeba też dodać, że j a k k o l w i e k zwyczaje odnosi się przede w s z y s t k i m do przeszłości, zwłaszcza do d a w n y c h f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , to j e d n a k w w i e l u w y p a d k a c h mówi się o n i c h także w odniesieniu do teraźniejszości. T r u d n o b o w i e m zaprzeczyć, że w a k t u a l n y c h w a r u n k a c h nie działają c z y n n i k i , które sprzyjają w y t w a r z a n i u się n o w y c h postaci zwyczajów. T a k więc zarówno p o d względem m e r y t o r y c z n y m , j a k i chronologicz­ n y m , zakres znaczeniowy „zwyczaju" jest nader szeroki, co w poważnym s t o p n i u u t r u d n i a jego zdefiniowanie. N i e znaczy t o oczywiście, aby nie było prób tego rodzaju. Poruszyłam już kiedyś te właśnie p r o b l e m y na łamach „Etnografii P o l s k i e j " . Analizując różne propozycje definicyjne poszczególnych autorów wyodrębniłam na i c h podstawie t r z y najsilniej zarysowujące się cechy k o n s t y t u t y w n e zwyczajów: 5 1) powtarzalność w określonych okolicznościach j e d n y c h i t y c h sa­ m y c h sposobów zachowania się; 2) istnienie g r u p y społecznej, w obrębie której może wytwarzać się t e n obowiązujący system zachowania się; 3) istnienie sankcji r e p r e s y w n y c h , które ściąga na siebie jednostka l u b zespół osób, uchylających się od stosowania danych wzorów zacho­ w a n i a się. Obecnie wydaje m i się jednak, że przytoczone cechy k o n s t y t u t y w n e można odnieść z powodzeniem do i n n y c h , także nie o p a r t y c h na zwycza­ j u , k a t e g o r i i zachowania się. Nasuwa się więc zasadnicze pytanie, w czym należy upatrywać podstawy d o w y r ó ż n i e n i a z w y c z a j ó w od pozostałych sposobów zachowania s i ę społecznego osób czy grup? Sądzę, że propozycje wyodrębnienia jakiegoś zachowania się j a k o zwyczajowego tkwią w równoległym uwzględnieniu t r z e c h aspektów, któ­ re sprowadzają się do: a) sposobu realizowania wzorów zachowania się zwyczajowego; b) t y p u więzi społecznej sprzyjającej w y t w a r z a n i u się i stosowaniu tego rodzaju wzorów; c) rodzaju p r z y m u s u społecznego kryjącego się za obowiązującymi w z o r a m i zachowania się zwyczajowego. 3 A. Kloskowska, 4 Tamże, s. 21. 5 Z badań nad Społeczne zwyczajami P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 62-102. ramy dorocznymi kultury, w Warszawa społeczności 1972, s. 20. wiejskiej, „Etnografia �36 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ Gdy mowa o s p o s o b i e r e a l i z o w a n i a w z o r ó w zachowa­ n i a s i ę z w y c z a j o w e g o , t o należy podkreślić, że „klasyczny" d l a tradycyjnej k u l t u r y ludowej z w y c z a j m i a ł c h a r a k t e r ż y w i o ­ ł o w y wynikły z daleko posuniętego utożsamiania się członków w i e j ­ skiej społeczności l o k a l n e j z obowiązującymi w j e j obrębie w z o r a m i spo­ łecznymi. J a k o t y m świadczą liczne materiały e m p i r y c z n e , m a m y t u nieraz do czynienia z t a k daleko posuniętym „uwewnętrznieniem" t y c h wzorów, że są one przeżywane przez członków danej społeczności jako wartości j a k najbardziej własne i nie podlegające d y s k u s j i . Stąd, po p i e r w ­ sze, k o n t y n u u j e się j e n a w y к o w o, bez włączania p i e r w i a s t k a r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i (nie oznacza t o oczywiście, aby nie potrafiono t y c h w z o ­ rów w swoiście r a c j o n a l n y sposób uzasadniać, g d y zachodzi tego potrze­ ba); po drugie, występuje zjawisko w z g l ę d n e j , choć mierzonej często generacjami, t r w a ł o ś c i z w y c z a j ó w , j a k o czegoś przeciwstawne­ go przemijającym modom. 6 W y s o k i poziom utożsamiania się z panującymi w z o r a m i zachowania występuje zazwyczaj w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h , względnie zamkniętych, w k t ó r y c h s t y c z n o ś c i s p o ł e c z n e m a j ą w do­ minującym stopniu c h a r a k t e r o s o b i s t y , podobnie j a k i k o n ­ t r o l a s p o ł e c z n a . Przykładami są takie g r u p y , j a k rodzina, sąsiedz­ t w o , społeczność lokalna, grupa rówieśnicza, zespół wytwórczy (np. rze­ mieślniczy) i t p . Są t o wszystko p r z e j a w y więzi społecznej, które A . Kłoskowska zalicza do „pierwszego układu k u l t u r y " („pierwszej w a r s t w y k u l ­ t u r o w e j " , „pierwszej podstawowej r a m y życia k u l t u r a l n e g o " ) badanej społeczności. W grę wchodzą t u t a j „[...] elementy o charakterze ściśle l o k a l n y m , swoiste, dające się zamknąć w r a m a c h społeczności i zbliżone do t y p u k u l t u r y l u d o w e j " . 7 8 Wychodzę z założenia, iż o w o spontaniczne zachowanie się właściwe zwyczajom opiera się zasadniczo na wzorach, które są t r a k t o w a n e j a k o rodzime w danej grupie społecznej, powstałe żywiołowo i k o n t y n u o w a n e n a w y k o w o w r a m a c h bezpośrednich styczności osobistych. T a k a p r z y n a j ­ m n i e j sytuacja występowała n a gruncie „klasycznej" t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y ludowej. W miarę jednak, j a k wieś polska wchodziła w zasięg szerszych, n i e ­ raz ogólnonarodowych oddziaływań, ów „pierwszy układ k u l t u r y " coraz częściej znajdował się pod wpływem i n n y c h układów, j a k lokalnej sieci s Obszerną i c h bibliografię podaję w a r t y k u l e poświęconym s k i m o k r e s u Bożego N a r o d z e n i a ( w d r u k u w „Rocznikach M u z e u m w Krakowie). 7 Kloskowska, 8 Tamże, s. 60-61. op. cit., s. 60 n. zwyczajom wiej­ Etnograficznego" �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 37 ponadlokalnej organizacji życia zbiorowego czy „[...] p r o m i e n i o w a n i a na odległość ośrodków p o n a d l o k a l n y c h " . T a k więc na skutek oddziaływania i n s t y t u c j i a d m i n i s t r a c j i państwowej, różnego t y p u zrzeszeń, systemu oświaty powszechnej, środków masowego przekazu, e m i g r a c j i i t p . — n a ­ stąpiło zjawisko p r z e j m o w a n i a także w społecznościach w i e j s k i c h p e w ­ n y c h wzorów zachowania się, które powstały w środowisku m i e j s k i m , k o n ­ t y n u o w a n y c h następnie n a zasadzie zwyczaju (dotyczy to n p . i m i e n i n d a w n i e j nie obchodzonych na wsi). W t y m w y p a d k u n i e można już mówić o r o d z i m y m pochodzeniu z w y ­ czajów l u d o w y c h . D o k o n u j e się natomiast proces przystosowywania do s t y l u życia w s i wzorów, które w t e n czy i n n y sposób przybyły t u ze śro­ dowiska m i e j s k i e g o . Częstokroć w z o r y te wiążą się z panującą modą i mają p r z e l o t n y charakter. M a m y t u więc do czynienia z nową sytuacją: wytwarzają się pewne n a w y k o w e sposoby zachowania się, akceptowane społecznie, jednak o stosunkowo krótkotrwałym, n i e j e d n o k r o t n i e prze­ kraczającym jedną generację, a n a w e t węższym, okresie t r w a n i a . Dalekie są one od owego „klasycznego" t y p u zwyczajów. N i e wydaje m i się j e d ­ nak, aby etnograf mógł je tracić z pola swego widzenia, aczkolwiek w y ­ raźnie zaburza to ostrość spojrzenia na to, co najchętniej nazywalibyśmy zwyczajem l u d o w y m . Mówiąc i n n y m i słowy, zwyczajowe sposoby zacho­ w a n i a się, które a k t u a l n i e upowszechniają się w życiu społeczności w i e j s k i e j , nie mogą być r o z p a t r y w a n e jako pochodzenia rodzimego, są j e d n a k zachowaniem się żywiołowym, dla którego areną są małe społecz­ ności, z właściwymi i m osobistymi k o n t a k t a m i i s w o i s t y m t y p e m p r z y ­ musu społecznego. I t u t a j przechodzę do trzeciego z w y m i e n i o n y c h aspektów. Zasadniczo rzecz biorąc m a m y t r z y rodzaje p r z y m u s u i odpowiadające i m spo­ soby k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Pierwszy z n i c h jest w y k o n y w a n y przez różnorodne i n s t y t u c j e działające w życiu p u b l i c z n y m danej społecz­ ności . D r u g i wiąże się z modą. To dość t r u d n e do zdefiniowania z j a 9 10 u 9 Tamże, s. 61. Dodać t r z e b a , że t e n t y p p r o c e s u był z n a n y w społecznościach w i e j s k i c h i w p o p r z e d n i c h e p o k a c h h i s t o r y c z n y c h . N a tej z a s a d z i e nabrało „wiejskiego" c h a ­ r a k t e r u w i e l e w z o r ó w n a r z u c o n y c h przez kościół c z y wielką własność szlachecką. Problematykę tę p o r u s z a K . D o b r o w o l s k i w s w y c h Trzech studiach z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad życiem społecznym i kulturą, P A N — Oddział w K r a k o w i e , P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 7, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 111-195; por. zwłaszcza w y w o d y n a s. 121 n. 10 P r z e z instytucję r o z u m i e m , z a J . S z c z e p a ń s k i m , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1970, s. 204: „... i n s t y t u c j e są zespołami urządzeń, w których w y b r a n i członkowie g r u p otrzymują u p r a w n i e n i a do w y k o n y w a n y c h czynności określonych p u b l i c z n i e i i m p e r s o n a l n i e , d l a z a s p o k a j a n i a potrzeb j e d n o s t k o w y c h i g r u p o w y c h i d l a r e g u l o w a n i a zachowań i n n y c h członków g r u p y " . 11 �38 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ wisko, szczególnie d o b i t n i e dostrzegalne w czasach nowożytnych i współ­ czesnych, można próbować określić jako rodzaj wzorów k o n s u m p c j i , b y ­ cia i t p . , najczęściej p r z e l o t n y c h , których przestrzeganie zapewnia k w a l i ­ f i k o w a n i e kogoś l u b czegoś w kategoriach nowoczesności p r z e c i w s t a w ­ n y c h k a t e g o r i i t r a d y c j o n a l i z m u . Wreszcie trzeci rodzaj p r z y m u s u w y ­ n i k a z istnienia t r a d y c j i , którą tworzą odziedziczone po przeszłości prze­ świadczenia, częstokroć k o n t y n u o w a n e w danej społeczności (rodzinie, społeczności wioskowej, grupie zawodowej itp.) n a w y k o w o i bezreflek­ syjnie, w oparciu o transmisję ustną z pokolenia do pokolenia . L i s t a i n s t y t u c j i ustanawiających określone w z o r y zachowania się i czuwających n a d i c h przestrzeganiem — jest, oczywiście, h i s t o r y c z ­ nie zmienna. N i e zamierzam wchodzić bliżej w te sprawy. Wystarczy wskazać, że p o d uwagę muszą być brane i n s t y t u c j e związane z f u n k c j o ­ n o w a n i e m a p a r a t u państwowego (zwłaszcza p r a w o d a w s t w o i sądownic­ two), życiem gospodarczym (np. f o l w a r k i szlacheckie i „państwa" m a g ­ nackie w dobie feudalnej), życiem r e l i g i j n y m , działalnością różnego r o ­ dzaju zrzeszeń w czasach najnowszych ( p a r t i e polityczne, zawodowe organizacje rolników itp.), żeby wskazać na szczególnie ważne. Wszystkie t e i n s t y t u c j e dążą — w r a m a c h swoich uprawnień — do określenia n o r m i wzorów zachowania się, aczkolwiek i c h zakres może być różny: o d wzorów obejmujących całokształt współżycia ludzkiego (jak to m a miejsce w systemach p r a w a stanowionego, systemach n o r m a ­ t y w n y c h stanowionych przez kościoły itid.) po w z o r y odnoszące się t y l k o do pewnej cząstki tego współżycia. N i e w n i k a m t u w w i e l e skądinąd i n t e ­ resujących k w e s t i i , j a k zależności pomiędzy różnymi i n s t y t u c j a m i usta­ nawiającymi n o r m y i w z o r y zachowania się (np. między państwem a koś­ ciołem), czy też związek między w z o r a m i obowiązującymi powszechnie w d a n y m społeczeństwie a w z o r a m i cząstkowymi obejmującymi t y l k o określone kręgi osób. Pragnę natomiast podkreślić, że w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych i zurbanizowanych występuje proces i n s t y t u c j o n a l i z a c j i życia zbiorowego, a t y m s a m y m m a miejsce ekspansja n o r m i wzorów określanych, u s t a n a w i a n y c h i k o n t r o l o w a n y c h i n s t y t u ­ cjonalnie, zwłaszcza przez państwo i działające legalnie w jego obrębie instytucje prawno-publiczne. Te nowe kodeksy postępowania wkraczają do coraz to n o w y c h dziedzin życia społecznego, częstokroć nawet t a m , gdzie do tej p o r y panowały n i e ­ podzielnie w z o r y t r a d y c y j n e (charakterystyczny jest t u rozwój prawa 12 13 12 p o r do socjologii 13 Studia wywody n a t e n t e m a t z a w a r t e u J . J . W i a t r a. Społeczeństwo. systematycznej, P o r . rozprawę K . Wstęp W a r s z a w a 1968, s. 79. Dobrowolskiego, nad życiem społecznym i kulturą, s. 76-110. Chłopska kultura tradycyjna, [w:] �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 39 małżeńskiego i rodzinnego), stopniowo je wypierając. Ważne jest p r z y t y m , że p r z y m u s stosowania się do wymogów, jakie narzucają przepisy wprowadzane i n s t y t u c j o n a l n i e , jest egzekwowany na mocy uprawnień, którymi dysponuje dana i n s t y t u c j a . Są to u p r a w n i e n i a umożliwiające stosowanie sankcji r e p r e s y w n y c h różnego rodzaju, wśród których n i e p o ­ ślednie miejsce zajmują sankcje szczególnie dokuczliwe, a mianowicie karne. Oczywiście, nie wszystkie i n s t y t u c j e posiadają moc posługiwania się n i m i (utracił j e w s w o i m czasie Kościół k a t o l i c k i ) . Jednak wobec roz­ r o s t u n o r m p r a w n y c h ogromne połacie życia społecznego są dziś objęte możliwością zastosowania tego t y p u sankcji, które stały się j e d n y m z p o d ­ s t a w o w y c h przymusów w nowoczesnych społeczeństwach. T a k więc z całokształtu przejawów zachowania się człowieka należy wyodrębnić j a k o osobną kategorię sferę działań opierających się na n o r ­ mach i wzorach związanych z f u n k c j o n o w a n i e m i n s t y t u c j i , które nieraz w wysoce s f o r m a l i z o w a n y c h sposób, t j . w postaci s k o d y f i k o w a n e j , o k r e ­ ślają nie t y l k o pożądany w d a n y c h w a r u n k a c h społecznych rodzaj zacho­ wania się, ale także rodzaj k a r y , który grozi za jego niedotrzymanie l u b przekroczenie. Rzecz jasna, że aczkolwiek poszczególnie i n s t y t u c j e zainteresowane są w t y m , a b y narzucone przez nie w z o r y zachowania się były zawsze p r z e ­ strzegane w podobny sposób, to j e d n a k w p r a k t y c e występują różne o d ­ chylenia wynikłe n p . z l o k a l n y c h t r a d y c j i . Zdarza się też nieraz, że to, co było niegdyś normą ustanowioną i n s t y t u c j o n a l n i e , przeszło do i n w e n t a r z a wartości p r z e k a z y w a n y c h drogą t r a d y c j i . W s k u t e k tego w i e l e zwyczajów r e l i g i j n y c h , p r a w n y c h i t p . przeżywanych jest w poszczególnych g r u p a c h l o k a l n y c h j a k o wartości własne, bez zdawania sobie sprawy, że i c h gene­ za miała p o n a d l o k a l n y charakter. Inną postać mają p r z y m u s y działające w związku z panującymi m od a m i . A c z k o l w i e k i zjawisko m o d y m a coraz bardziej wszechogarniają­ cą tendencję (moda n i e dotyczy już t y l k o k o n s u m p c j i , ale także w i e l u i n n y c h dziedzin, żeby wymienić przykładowo nadawanie i m i o n dzieciom, sposób p r z y j m o w a n i a gości, atrakcyjność p e w n y c h zawodów, stosowanie bez istotniejszej p r z y c z y n y p e w n y c h m e t o d czy terminów w nauce itp.), t o j e d n a k p r z y m u s stosowania się do m n i e j l u b bardziej p r z e l o t n y c h w y ­ mogów nie wiąże się najczęściej ze stosowaniem ostrych s a n k c j i r e p r e ­ s y w n y c h , zwłaszcza k a r n y c h . M e c h a n i z m p r z y m u s u społecznego ma t u t a j — j a k się zdaje — d w a w a r i a n t y . Z jednej strony, w obrębie społeczności p r z y c h y l n i e nastawio­ n y c h do p r z y j m o w a n i a „nowinek" związanych z modą, i c h członkowie wykazują chęć przysporzenia sobie prestiżu poprzez szczególnie szybkie czy g o r l i w e podążanie za n o w y m i wzorcami. Wobec t y c h , którzy w y k a ­ zują opieszałość czy wręcz opory, stosuje się najczęściej sankcję saty- �40 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ ryczną, która polega na ośmieszaniu, a w k o n s e k w e n c j i na utracie jakiejś części uznania społecznego, do którego aspiruje się z r a c j i zajmowanej p o z y c j i społecznej. Inaczej m a się rzecz w społecznościach, których t y l k o p e w n a część (np. młode pokolenie) chętnie podąża za modą. Wówczas z b y t r a d y k a l n i e podporządkowującym się j e j osobnikom grozi ze s t r o n y pozostałej części społeczności (np. starszej generacji) sankcja obyczajowa, która wyraża się w z g a n i e n i u czy wręcz potępieniu czyjegoś zachowania się j a k o niemoralnego . W t y m sensie m o d y są n e g a t y w n i e sprzężone z myśleniem t r a d y c j o n a l i s t y c z n y m , czasem także z n o r m a m i stanowio­ n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e (przykładem jest t u t z w . obraza moralności). N a c z y m polega więc, na t l e o b u wyżej omówionych typów p r z y m u ­ su społecznego, p r z y m u s s t o s o w a n i a s i ę d o zwyczajów j a k o szczególnej k a t e g o r i i zachowania się? A b y odpowiedzieć n a to p y ­ tanie należy wskazać, że w p r z y p a d k u zwyczajów m a m y do czynienia — j a k już t o podkreśliłem — z szeroką gamą n o r m i wzorów zwyczajowego zachowania się: o d f u n d a m e n t a l n y c h z p u n k t u widzenia i c h znaczenia dla j e d n o s t k i czy g r u p y społecznej (np. zwyczaje p r z y przyjściu na świat dziecka, z a w a r c i u związku małżeńskiego) p o całkowicie podrzędne. Po­ wodowało to, iż skala k o n s e k w e n c j i r e p r e s y w n y c h , g d y ktoś nie stosował się do danego zwyczaju, była bardzo rozległa. Na j e d n y m j e j biegunie istniał b r a k j a k i c h k o l w i e k represji. W całym szeregu przypadków (np. w odniesieniu do t a k rozpowszechnionych k i e ­ dyś wróżb) występowała j e d y n i e społeczna aprobata dla pewnego rodzaju zachowania się zwyczajowego, jednakże bez pociągania za sobą j a k i c h k o l ­ w i e k r e p r e s j i , g d y ktoś się do niego nie stosował. E w e n t u a l n i e w o p i n i i publicznej f a k t t a k i spotykał się j e d y n i e z uwagą, iż jest to działanie na własną szkodę. Na d r u g i m biegunie pojawiała się już sankcja, w t y m w y p a d k u o cha­ rakterze obyczajowym. Miała ona różne wersje: poczynając od słownej nagany czyjegoś niestosownego zachowania się po surowsze postacie, j a k k a r a cielesna (nie t y l k o zresztą w stosunku do dzieci i młodzieży, ale t a k ­ że i dorosłych), dalej sankcja ekonomiczna (np. w postaci groźby w y ­ dziedziczenia), sankcja towarzyska ( t j . w y k l u c z e n i e danego osobnika l u b przedstawicieli danej g r u p y społecznej z kręgu styczności społecznych, np. poprzez zaniechanie stosowania zasady pomocy sąsiedzkiej), czy san14 14 D o b r y m przykładem jest tutaj s y t u a c j a , j a k a w ostatniej ćwierci X I X w. w y ­ stąpiła w e w s i a c h Górnego Śląska pozostających pod wpływem uprzemysłowienia. M a ł o - i b e z r o l n y e l e m e n t chłopski, który tworzył p i e r w s z e g e n e r a c j e k l a s y r o b o t n i ­ czej, zarzucił obowiązujący dawniej strój ludowy i przeszedł n a ubiór miejski. Spotkało się. to z potępieniem ze s t r o n y e l e m e n t u rolniczego (siodłaków i półsiodłaków); uważano, że biedocie n i e w y p a d a nosić się „z pańska". Z w Dąbrówce W i e l k i e j , pow. T a r n o w s k i e Góry, 1961. badań własnych �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 11 keja transcendentalna oparta na m o t y w a c j i r e l i g i j n e j czy magicznej ( t u wymienić można z jednej s t r o n y t r a k t o w a n i e j a k o k a r y f a k t u uderzenia p i o r u n a w czyjś d o m , przejścia gradobicia przez pole i t p . , z d r u g i e j s t r o ­ n y karą jest groźba odpokutowania po śmierci za czyny popełnione w ży­ ciu d o c z e s n y m ) . Zarówno treść n o r m i wzorów, j a k i uruchamiane w p r z y p a d k u i c h przekraczania ewentualne sankcje represywne są uzasadniane, g d y mowa 0 zwyczajach na gruncie t r a d y c j i , d l a której r a m a m i społecznymi był w s p o m n i a n y wcześniej „pierwszy układ k u l t u r y " . Wszelkie z m i a n y w t y m układzie rzutują więc na stan t e j t r a d y c j i j a k o zasadniczego p o d ­ łoża motywacyjnego dla k o n t y n u o w a n i a określonych zwyczajów. Przechodząc do r e k a p i t u l a c j i dotychczasowych w y w o d ó w można stwierdzić, że z w y c z a j jest rodzajem zachowania się o charakterze n a w y k o w y m , jednostkowego l u b zbiorowego, podejmowanego w małych grupach społecznych w sposób celowy w określonych sytuacjach spo­ łecznych, n a gruncie u z n a n y c h w danej społeczności t r a d y c y j n y c h n o r m 1 wzorów, n a straży których stoją głównie sankcje obyczajowe. Nie jest p r z y t y m sprawą najważniejszą geneza danej t r a d y c j i . Z n a ­ czenie ma natomiast f a k t , że jest ona k o n t y n u o w a n a w r a m a c h więzi osobistych i w i c h obrębie k o n t r o l o w a n a , co jednak nie oznacza, aby w p e w n y c h w y p a d k a c h treści t r a d y c j i , zwłaszcza współcześnie, nie k o n ­ f r o n t o w a n o z systemami n o r m a t y w n y m i n a r z u c a n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e . Należy liczyć się także z f a k t e m , że etnografia coraz częściej wkracza w badanie współczesności, a t y m s a m y m w badaniach n a d zwyczajami występującymi w poszczególnych społecznościach l o k a l n y c h czy zawodo­ w y c h wypadałoby — obok działania t r a d y c j i — uwzględniać i wpływ a k t u a l n e j mody. B r a n i e pod uwagę t a k i e j możliwości wychodziłoby n a ­ przeciw ogólnej współczesnej tendencji r o z w o j o w e j zmierzającej do u j e ­ dnolicania wiejskiego i miejskiego s t y l u życia, w t y m także f o r m zacho­ wania się. Równoległe badanie t r a d y c j i jako d e t e r m i n a n t y decydującej o ciągłości i t r w a n i u d a w n y c h f o r m zwyczajowego zachowania się oraz mody, j a k o czynnika odzwierciedlającego dążność do n i e u s t a n n y c h prze­ m i a n , dawałoby lepszy obraz życia badanych społeczności i i c h poziomu świadomości społecznej. To samo dotyczy potrzeby uwzględnienia r o l i , jaką w społecznościach t y c h pełnią rzeczywiście systemy n o r m a t y w n e ustanawiane i n s t y t u c j o n a l n i e , zwłaszcza prawo. 15 Bliżej n a t e m a t s a n k c j i funkcjonujących w r a m a c h s y s t e m u k o n t r o l i społecz­ nej w środowisku w i e j s k i m zob.: M . W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej na przykładzie dwóch wybra­ nych wsi powiatu belchatowskiego, Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. X I I I , Łódź 1971. 1 5 �42 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ 3. I N N E Z A G A D N I E N I A TERMINOLOGICZNE Przyjęcie przytoczonej d e f i n i c j i zwyczaju, która jest nieco zmody­ fikowaną wersją poprzedniej mej p r o p o z y c j i , pozwala na p o t r a k t o w a ­ nie tego t e r m i n u jako czegoś w rodzaju „wspólnego m i a n o w n i k a " dla i n n y c h określeń stosowanych w etnograficznych badaniach n a d zachowa­ n i e m się z w y c z a j o w y m . M a m t u na myśli przede w s z y s t k i m t e r m i n „ o b r z ę d " używany w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u nader często. Dotychczasowa p r a k t y k a p r z y próbach rozróżniania znaczenia pojęcia „obrzędu" od „zwyczaju" czy „obyczaju" szła w dwóch k i e r u n k a c h . Pierwszy z n i c h polega na t y m , że w określonych sytuacjach społecznych usiłuje się wyodrębnić towarzyszący zachowaniu się l u d z i ceremoniał czy rytuał, zwłaszcza g d y objęta jest n i m więcej niż jedna osoba. Kładzie się też nacisk n a podział ról społecznych pomiędzy działającymi osobami, a także szczególny charakter i c h u b i o r u czy przedmiotów, j a k i m i posłu­ gują się w t o k u w y k o n y w a n i a czynności obrzędowych. Podkreśla się rów­ nież, że i m bardziej r o z b u d o w a n y jest ceremoniał, t y m wyraźniej obrzęd nabiera cech w i d o w i s k a dramatycznego . D r u g a droga rozgraniczenia pojęciowego obrzędu zmierzała w k i e r u n k u podkreślania w p e w n y c h określonych ramach czasowo-przestrzennych m o t y w a c j i r e l i g i j n y c h l u b m a g i c z n y c h . Obrzędem w t y m r o z u m i e n i u były więc wszelkie p r z e j a w y grupowego zachowania się l u d z i związane z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabiegów magicznych. Obie zarysowane wyżej koncepcje n i e są jednak wystarczająco p r e ­ cyzyjne i mają swoje niedogodności. W p i e r w s z y m w y p a d k u należałoby ściśle określić znaczenie pojęcia „ceremoniał" czy „rytuał". Najogólniej można powiedzieć, że „ceremoniał" jest zewnętrzną, w pewien szcze­ gólny sposób rozbudowaną ekspresją obrzędu. N i e tłumaczy to jednak i s t o t y jego związku z treściami, które p o w i n i e n transmitować. P i e r w o t n i e , treści t e uwarunkowały powstanie danego obrzędu. Z biegiem czasu i c h genetyczne cechy nieraz zacierały się, a równolegle trwała bez zmian l u b rozbudowywała się f o r m a zewnętrzna, właśnie ceremoniał podkreś­ l a n y u s t a l o n y m i t r a d y c y j n i e w z o r a m i , n p . u b i o r e m . Drogą e w o l u c j i n a ­ bierał on coraz wyraźniejszych cech w i d o w i s k o w y c h . Można wysunąć przypuszczenie, że właśnie dzięki t e m u stawał się a t r a k c y j n y i u t r z y 1б 11 18 16 P o r . p r z y p i s 5. 1 7 Por.: K . Moszyński, s. 270-271, 299; t a k ż e , Kultura Słownik ludowa folkloru Słowian, polskiego Warszawa 1970, t. 2, c z . 2, p o d r e d . J . Krzyżanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 275. 18 bens, P o r . np. d e f i n i c j e „obrzędu" w Handwoerterbuch t. 3, B e r l i n 1935, s. 739; E . T y l o r , ba magie s. 300, 312; B . Gurvitch, 1 e w i с z, Plon, obrzęd, widowisko, Cywilizacja et la droit des (za Z. W r o c ł a w 1967, s. 27). Deutschen pierwotna, Aberglau- W a r s z a w a 1898, S z y f e l b e j n - S о к o- �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 43 mywał w i n w e n t a r z u k u l t u r o w y m . Postać, w j a k i e j odsłania się badaczo­ w i współcześnie, będzie wypadkową równoległego działania t r a d y c j i i procesów t r a n s f o r m a c y j n y c h . W p r a k t y c e —• zdaniem niektórych b a ­ daczy — zasadnicze odróżnienie obrzędu od ceremoniału w y d a j e się mało pożyteczne ze względu na fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e pełnią one t e same f u n k c j e społeczne . 19 Równocześnie w y p a d a podkreślić, że pewien element ceremoniału wiąże się z w i e l o m a i n n y m i rodzajami zachowania się zwyczajowego, często j a k najbardziej j e d n o s t k o w y m i (np. kreślenie znaku krzyża na chlebie przed jego r o z k r a j a n i e m , całowanie kawałka chleba, który upadł na ziemię, żegnanie się p r z y m i j a n i u kościoła czy przydrożnej f i g u r y i t d ) . Czy więc n i e należałoby przyjąć koncepcji obrzędu jako zachowania się związanego wyłącznie z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabie­ gów magicznych? W y d a j e się, że i t u t a j pojawiają się pewne istotne n i e ­ dogodności. Polegają one na t y m , że m o t y w a c j e r e l i g i j n e l u b magiczne mogą być słuszne genetycznie, lecz znane t y l k o badaczowi. W s u b i e k ­ t y w n y m odczuciu j e d n o s t k i , rodziny, czy też społeczności wioskowej k u l ­ tywującej d a n y „obrzęd" mogły one dawno utracić t e n charakter. Wystarczającym powodem u t r z y m y w a n i a się danego obrzędu jest więc niezależna od treści atrakcyjność f o r m y , przywiązanie do t r a d y c j i , obawa przed sankcją represywną środowiska, a w w y p a d k a c h s k r a j n y c h bezm o t y w a c y j n y t r a d y c j o n a l i z m , t j . ślepe t r z y m a n i e się n o r m zachowania się przekazanych przez przeszłość. Zaliczanie określonych rodzajów zwyczajowego zachowania się do k a t e g o r i i obrzędów p r o w a d z i zatem do mieszania genetycznego i f u n k ­ cjonalnego p u n k t u widzenia. N a przykład to, co f u n k c j o n a l n i e jest z w y ­ czajem związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, genetycznie zaś wiąże się z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i czy m a g i c z n y m i („wiązanie drze­ w e k " po w i l i i Bożego Narodzenia), musiałoby więc konsekwentnie być t r a k t o w a n e j a k o obrzęd. Wszystko to wskazuje, że w obecnym stanie t e o r i i etnograficznej wskazana jest pewna rezerwa w o p e r o w a n i u t e r m i n e m „obrzęd", t y m bardziej że obie w e r s j e jego d e f i n i c j i posiadają w s z y s t k i e podstawowe cechy, które można przypisać zwyczajowi j a k o ogólnej k a t e g o r i i pojęcio­ w e j . Wydaje się poza t y m , że posługiwanie się nazwą „obrzęd" p o w i n n o nabrać w t e j s y t u a c j i bardziej skonwencjonalizowanego c h a r a k t e r u . M o ­ żna b y odnieść znaczenie tego t e r m i n u do wcześniejszych faz rozwojo­ w y c h k u l t u r y l u d o w e j w stosunku do zwyczajów r e l i g i j n y c h r e a l i z o w a ­ n y c h poza instytucją kościoła ( t j . bez przedstawicieli k l e r u ) , czy też zwyczajów stanowiących wyraźnie kontynuację obrzędów kościelnych. P o r . : S z y f e 1 b e j n - S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 29. �44 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ M a m j e d n a k wrażenie, iż zawsze stosowaniu tego t e r m i n u m u s i t o w a r z y ­ szyć spora doza a r b i t r a l n e g o podejścia. T a k n p . w myśl powyższej d e f i ­ n i c j i obrzędem można b y nazwać zwyczajowe sposoby zachowania się w t o k u tradycyjnego wesela chłopskiego. Czy j e d n a k wszystkie, czy t y l k o te, które ściśle wiążą się z f a k t e m zmieniania się społecznej r o l i młodych: z dziewczyny i k a w a l e r a w parę małżeńską? Powszechnie używany t e r m i n o b y c z a j także w y m a g a bliższego sprecyzowania pojęciowego. A więc i w t y m w y p a d k u należy rozpatrzyć jakieś propozycje a l t e r n a t y w n e , które stanowiłyby przesłanki do p r z y ­ jęcia pewnej k o n w e n c j i znaczeniowej ustalającej relację między t e r m i n a ­ m i „zwyczaj" i „obyczaj". Trzeba przyznać, że próby określenia i s t o t y „obyczaju" budziły d o ­ tychczas większe zainteresowanie socjologów niż etnografów. Sięgnijmy przykładowo do k i l k u p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h z a w a r t y c h w p u b l i k a c j a c h t y p u słownikowego. Odnajdziemy t a m między i n n y m i następujące d e f i ­ nicje: (1) „Termin obyczaj używany jest na oznaczenie p e w n e j całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez tradycję i umiejsco­ wione w g r u p i e j a k o w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " ; (2) „Obyczaj t o społecznie określony sposób zachowania się uświęcony przez tradycję i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze­ kroczenia g o " . Z polskich autorów sprawę tę podjął między i n n y m i J . J . W i a t r . Wedle niego (3) „obyczaj jest t o n o r m a postępowania o d ­ mienna p o d względem sanckji od moralności, a utrzymująca się wyłącznie dzięki powszechnej a p r o b a c i e " . T e n sam autor podnosi również, że „[...] szczególnym t y p e m obyczaju jest moda. O d i n n y c h n o r m obycza­ j o w y c h różni się ona t y m , że n i e w y m a g a aprobaty t r a d y c j i . [...] jest oby­ czajem przejściowym dotyczącym spraw niezbyt doniosłych c h a r a k t e r y ­ zujących się znaczną zmiennością i plastycznością. Współwystępowanie t r a d y c y j n y c h obyczajów oraz z m i e n n y c h i plastycznych mód wyraża j a k ­ b y d w i e s t r o n y potrzeb społecznych l u d z i . Obyczaj, a w r a z z n i m moda pozwalają b o w i e m zaspokoić zarówno poczucie ciągłości, k o n t y n u a c j i , j a k i dążenie do z m i a n y i nowości" . J . Szczepański wyraźnie wiąże obyczaj z systemem moralności obo­ wiązującym w danej g r u p i e społecznej. Wedle tego autora (4) „obyczaj jest to ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąże już pewne oceny m o r a l n e i którego naruszenie wywołuje sankcje n e g a t y w n e [...]. Obyczaje są więc w z o r a m i zachowań związanych z wartościami u z n a w a ­ n y m i przez grupę, zachowań mających znaczenie dla przebiegu życia 20 2 1 22 23 20 Encyklopedia 2 1 H . P . F a i r c h i l d , Dictionary of Social Sciences, 2 2 J . J . W i a t r, Społeczeństwo, 23 Tamże, s. 79. t. 4, N e w Y o r k 1931, s. 658. of Sociology, N e w Y o r k 1944, s. 84. W a r s z a w a 1968, s. 75. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 45 LUDOWYMI g r u p y [...]. Naruszenie obyczajów n i e jest k a r a n e przez p r a w o , lecz przez opinię i przez sankcje m o r a l n e [...]" . Przytoczone definicje dość zgodnie kładą nacisk na n o r m a t y w n y cha­ r a k t e r obyczaju, który traktują j a k o zespół d y r e k t y w zachowania się. Rozbieżność d o t y c z y natomiast c h a r a k t e r u t y c h n o r m , t j . i c h związku z moralnością. Byłabym za przyjęciem t a k i e j k o n c e p c j i obyczajów, w myśl której są one p o z a i n s t y t u c j o n a l n y m systemem obejmującym n o r m y zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w katego­ r i a c h m o r a l n y c h , a więc poprzez stosunek danego c z y n u do wyobrażeń „dobrego" l u b „złego" postępowania. W t y m sensie zwyczaj j a k o rzeczy­ w i s t y sposób zachowania się j e d n o s t k i l u b g r u p y społecznej może być w p e w n y c h sytuacjach oceniany jako „obyczajny" l u b „nieobyczajny". Powtórzę t u raz jeszcze, że pewne f o r m y zwyczajowego zachowania się, oceniane j a k o mało znaczące z p u n k t u widzenia interesu danej społecz­ ności, mogą być obojętne z p u n k t u w i d z e n i a obyczaju. 24 4. M O D E L O P I S U Z A C H O W A N I A SIĘ ZWYCZAJOWEGO Kładąc nacisk na zachowanie się jako f a k t y c z n y przejaw występowa­ nia określonego zwyczaju, osiągamy — j a k się w y d a j e — p e w n e istotne korzyści n a t u r y metodologicznej. Z jednej s t r o n y u n i k a m y niebezpieczeństwa mówienia o zwyczajach wówczas, gdy są one jedynie treściami z a c h o w a n y m i w pamięci l u d z i , a n i e i c h r z e c z y w i s t y m działaniem. Możliwe staje się również uchwycenie różnic między w z o r a m i zachowania się a jego r z e c z y w i s t y m przebiegiem. W y n i k a stąd, że w procesie badawczym odpowiednie miejsce m u s i się znaleźć dla t e c h n i k o p a r t y c h na obserwacji, która jest jedyną drogą ustalenia rzeczywistych sposobów zachowania się. Etnografia położyła zresztą na t y m p o l u duże zasługi. Z d r u g i e j strony, poprzez przeniesienie współczesnych t e o r i i zachowa­ n i a się, w y p r a c o w a n y c h w i n n y c h n a u k a c h społecznych, zwłaszcza w psy­ chologii społecznej , s o c j o l o g i i i a n t r o p o l o g i i społecznej , na g r u n t 25 26 2 4 J. Szczepański, 25 Por. np.: A. 21 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220- 221. 1964, s. 5 7 - 153; Malewski, O zastosowaniach Z zagadnień tenże; ogólnej teorii teorii zachowania, zachowania, Warszawa „Studia S o c j o l o ­ g i c z n e " , n r 4 (7): 1962, s. 5-40. 2(5 s. A. 77-93; Kłoskowska, S. Nowak, Kultura Studia z masowa. metodologii Krytyka nauk i obrona, społecznych, Warszawa 1964, W a r s z a w a 1965, s. 183-244. 2 7 M a m t u n a myśli k o n c e p c j e k u l t u r y r o z w i j a n e w w a n i a się. Z o b . : A . nej i socjologii, Kłoskowska, Rozumienie kultury „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. X V I : 1962 z. 2. terminach wzorów zacho­ w antropologii kultural­ �46 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ p r o b l e m a t y k i zwyczajów istnieje możliwość zaproponowania podstawo­ wego m o d e l u (wzorca) opisu zwyczaju, co jest nader istotne z w i e l u p u n ­ któw widzenia. Pozwala przede w s z y s t k i m n a ujednolicenie zasad p r z e d ­ stawiania b a d a n y c h przejawów zachowania się zwyczajowego, co w n a ­ szej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyglądało n a ogół dość różnorodnie. Umożliwia też d o k o n y w a n i e analiz porównawczych, które są i s t o t n y m narzędziem uogólniania danych. P r o p o n o w a n y wzorzec opisu jest zasadniczo prosty. Można m i a n o w i c i e przyjąć, że w s t r u k t u r z e zachowania się, w t y m także i zwyczajowego, występuje bodziec, który w y z w a l a reakcję, opartą na r e a l i z a c j i uznanego społecznie w z o r u i poddaną społecznej k o n t r o l i . W schemacie t y m — bodziec oznacza t y l e , co zaistnienie s y t u a c j i , z którą wiąże się nakaz (czasem t y l k o sugestia) określonego zachowania się. Poddanie się t e m u bodźcowi jest akceptacją (rzeczywistą l u b pozorną) obowiązują­ cego w z o r u ; — r e a k c j a t o k o n k r e t n e zachowanie się powstałe w odpowiedzi na bodziec, c z y l i — w naszym r o z u m i e n i u — właściwy zwyczaj; — w z ó r s p o ł e c z n y t o istniejący w świadomości danej społe­ czności schemat działania p r z e w i d z i a n y na w y p a d e k p o j a w i e n i a się o k r e ­ ślonego bodźca, uznany i przyjęty j a k o godny naśladowania; — k o n t r o l a s p o ł e c z n a to całokształt środków, p r z y pomocy których dana społeczność usiłuje zapewnić zgodność zachowania się z przyjętymi dla niego w z o r a m i , a t y m s a m y m respektowanie obowią­ zujących kryteriów wartości. W grę t u wchodzą postulowane i rzeczy­ wiście stosowane sankcje represywne. Opis zatem j a k i e g o k o l w i e k zwyczaju p o w i n i e n uwzględniać każdy z w y m i e n i o n y c h składników. P o d t y m też kątem widzenia konieczne jest konstruowanie narzędzi badawczych (kwestionariuszy do w y w i a d u , a n ­ k i e t czy i n s t r u k c j i przeprowadzania obserwacji). Dociekania empiryczne muszą p r z y t y m uwzględniać potrzebę daleko nieraz idącej k o n k r e t y z a c j i poszczególnych elementów omawianego m o d e l u opisu, w zależności od tego, j a k i e j dziedziny rzeczywistości społeczno-kulturowej dotyczą bada­ ne sposoby zachowania się zwyczajowego. W p e w n y c h n p . w y p a d k a c h rolę bezpośredniego bodźca wyzwalają­ cego określony zwyczaj będzie pełnić jakieś zdarzenie w p r z y r o d z i e ( b u ­ rza, g r a d itp.), ale zrozumienie f u n k c j o n o w a n i a tego bodźca będzie moż­ l i w e dopiero poprzez uwzględnienie stanu wiedzy o zjawiskach p r z y r o d ­ niczych, j a k a występuje w danej społeczności. Będzie to nieraz wiedza t r a d y c y j n a spleciona z p i e r w i a s t k a m i w i e r z e n i o w y m i nakazującymi za­ stosowanie pewnego zabiegu magicznego. K o n k r e t y z a c j i domaga się także opis samego zachowania się, a więc jego s t r u k t u r y z p u n k t u widzenia ilości osób biorących udział w r e a l i z a c j i �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 47 LUDOWYMI danego zwyczaju, jego „scenerii", ról społecznych p r z y p i s a n y c h poszcze­ gólnym osobom, towarzyszących i c h zachowaniu się elementów k u l t u r y materialnej (np. ubioru) i t d . Konieczne jest także uwzględnienie stopnia zgodności zachowania się z d a n y m w z o r e m i znalezienie odpowiednich m i a r , przy pomocy których możliwe jest oznaczenie tego stopnia. W p r a k t y c e badawczej trzeba poza t y m liczyć się współcześnie z f a k ­ t e m , że zwyczaje ludowe ulegają — w r a m a c h ogólniejszych tendencji r o z w o j u społeczno-kulturowego — stale postępującemu od pewnego czasu procesowi p r y w a t y z a c j i . Polega on n a t y m , że w w y n i k u ograniczania za­ interesowania o p i n i i publicznej w i e l o m a t r a d y c y j n y m i sposobami zacho­ wania się przechodzą one w sferę zachowania się zależnego wyłącznie od w o l i j e d n o s t k i czy rodziny, przestając być przedmiotem i n g e r e n c j i k o n ­ t r o l i społecznej. Dotyczy t o zresztą nie t y l k o sfery zwyczajów, ale także np. dziedziny aktywności r e l i g i j n e j . T a k i stan rzeczy p r o w a d z i do osła­ bienia, nieraz w znaczny sposób, presji ścisłego przestrzegania w z o r u społecznego i ogranicza l u b wręcz l i k w i d u j e interwencję k o n t r o l i społecz­ nej. Jest to więc i n n y przykład swoistej k o n k r e t y z a c j i omawianego m o ­ delu opisu zwyczaju. 28 5. K R Y T E R I A K L A S Y F I K A C J I Z W Y C Z A J Ó W Miałam już sposobność stwierdzić, że zachowanie się zwyczajowe uze­ wnętrznia się poprzez szczególnie bogatą skalę przejawów. Powstaje więc z k o l e i potrzeba przedyskutowania zasad segregacji bogatego inwentarza zwyczajów. N i e chodzi t u t y l k o o zabieg porządkujący, skądinąd ważny. Rzecz w t y m , aby klasyfikacje pełniły określoną rolę w zabiegach gener a l i z a c y j n y c h . Cały t e n p r o b l e m łączy się bezpośrednio z koniecznością ustalenia odpowiednich kryteriów k l a s y f i k a c j i . Wyraźnie podkreślam t u „kryteriów", gdyż sądzę, że k l a s y f i k o w a n i e zwyczajów wedle jednego jest w p r a w d z i e możliwe, prowadzi jednak najczęściej do zubożenia w a r ­ tości poznawczej takiej k l a s y f i k a c j i . Zresztą i dotychczasowa p r a k t y k a etnografów zajmujących się klasyfikacją zwyczajów n i e opierała się na ogół na j e d n y m k r y t e r i u m u z n a n y m za naczelne. Spróbujmy więc d o ­ konać przeglądu kryteriów, które mogą być użyteczne dla naszego celu. Na czoło w y s u w a się niewątpliwie k r y t e r i u m f u n k c j o n a l n e . W y n i k a ono z f a k t u pełnienia przez badany rodzaj zachowania się z w y ­ czajowego określonej f u n k c j i w danej dziedzinie życia społecznego. N a 2 8 Por. n a t e n t e m a t : H . Kubiak, Religijność a środowisko społeczne. PAN Oddział w K r a k o w i e . P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 26, W r o c ł a w — W a r s z a w a K r a k ó w — Gdańsk 1972. Zwłaszcza s. 147-153. — �48 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ tej podstawie wyróżniamy zwyczaje rolnicze, hodowlane, pasterskie, rze­ mieślnicze, rodzinne, sąsiedzkie i t d . L i s t a wyodrębnionych w t e n sposób zwyczajów odpowiada rodzajom szerzej l u b węziej pojętych dziedzin rzeczywistości społeczno-kulturowej wyróżnionych niejednokrotnie w w y n i k u a r b i t r a l n y c h decyzji badaczy. W naszej p r a k t y c e badawczej n i e j e d n o k r o t n i e r e d u k u j e się te różnorodne kategorie do dwóch: dorocz­ n y c h i r o d z i n n y c h . Pierwsza obejmuje wszystkie dostępne badaczowi za­ chowania się zwyczajowe pojawiające się w r y t m i e corocznym, bez wzglę­ d u na i c h związek z taką czy inną dziedziną życia badanej społeczności. T u t a j zalicza się też nieraz zwyczaje, które mają miejsce j e d y n i e spora­ dycznie ze względu na jakąś szczególną sytuację, n p . t y p u k a t a k l i z m u , j a k pożar czy powódź, aczkolwiek niektórzy badacze zaliczają j e do z w y ­ czajów związanych z różnego t y p u więziami rodzinno-sąsiedzkimi (np. pomoc sąsiedzka). D r u g a kategoria, c z y l i zwyczaje rodzinne ( l u b r o d z i n no-sąsiedzkie), d o t y c z y zwyczajowego zachowania się, które występuje w związku z określonymi s y t u a c j a m i występującymi w skali życia d a ­ nego osobnika (np. urodzenie, małżeństwo itp.), uwzględnia się też t u n i e k i e d y zwyczaje związane z pomocą sąsiedzką, życiem t o w a r z y s k i m i t p . Dodaje się nieraz jeszcze kategorię zwyczajów związanych z wierze­ n i a m i i znajdujących swój w y r a z n p . w e wróżbach. Zasadniczo rzecz biorąc, tego rodzaju k l a s y f i k a c j a jest do przyjęcia, dając całościowy przegląd f o r m zachowania się zwyczajowego. M a o n j e d n a k n i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r encyklopedyczny, o d e r w a n y od podłoży determinujących f u n k c j o n o w a n i e poszczególnych zwyczajów. Dlatego p o ­ stulowałabym, aby p r o b l e m a t y k a zwyczajów była p r z e d m i o t e m z a i n t e r e ­ sowania n i e t y l k o etnografów w n i e j się specjalizujących, ale również t y c h , którzy skupiając swoją uwagę na jakimś zakresie zjawisk k u l t u r y wykazują tendencję do badania przede w s z y s t k i m faktów d l a t y c h zja­ w i s k k o n s t y t u t y w n y c h , z pominięciem l u b niedostatecznym rozwinięciem wątków związanych z bogatą nieraz sferą zachowania się zwyczajowego. O m a w i a n y postulat prowadziłby do wzbogacenia p r o b l e m a t y k i badań w t y m sensie, że poszczególne zwyczaje byłyby silniej osadzone w k o n ­ tekście społeczno-kulturowym, w jego realiach m a t e r i a l n y c h , społecznych i ideologicznych. T y m s a m y m w i s t o t n y sposób wpłynęłoby t o n a lepsze skonkretyzowanie elementów wzorca opisu zachowania się zwyczajowego, o czym pisałam w p o p r z e d n i m rozdziale. D r u g i e k r y t e r i u m , p r z y pomocy którego k l a s y f i k u j e się zwyczaje, ma charakter g e n e t y c z n y , wiąże się mianowicie z pochodzeniem i c h poszczególnych f o r m . W b r e w pozorom nie jest to k r y t e r i u m jednolite. Można j e wiązać, po pierwsze, z c h a r a k t e r e m n o r m , na których oparte są w z o r y postępowania. I n n y m i słowy, zwyczaje można klasyfikować wedle i c h związków z określonym systemem ideologicznym, j a k n p . r e l i - �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 49 LUDOWYMI g i j n y m czy m a g i c z n y m l u b — szerzej mówiąc — w i e r z e n i o w y m , dalej p a t r i o t y c z n y m (co p r a w d a , w dawnej naszej k u l t u r z e l u d o w e j nader spo­ radycznym), z a w o d o w y m i t p . N i e k i e d y poszczególne wątki ideologiczne mieszają się (np. zawodowe z r e l i g i j n y m i i magicznymi). Po drugie, k r y ­ t e r i u m genetyczne rozumie się n i e j e d n o k r o t n i e w sensie chronologicznym, t j . wywodząc dany zwyczaj z określonej epoki historycznej (mówi się 29 0 zwyczajach z okresu przedfeudalnego, feudalnego itp.). Po trzecie, k r y t e r i u m t o t r a k t u j e się j a k o podstawę do wyróżniania zwyczajów r o ­ d z i m y c h i o b c y c h (zapożyczonych, przejętych itp.), p r z y czym to, co „obce", u j m u j e się w różnych kategoriach (społeczności l o k a l n e j , g r u p y klasowej, społeczeństwa etnicznego itp.). Trzeba t u także stwierdzić, że operatywność tego k r y t e r i u m u t r u d n i a poza t y m f a k t , iż genealogie poszczególnych zwyczajów są często k o n t r o ­ wersyjne i t r u d n e do określenia bez przeprowadzenia szerokich badań porównawczych. Istotne jest nie t y l k o odkrycie, w j a k i c h okolicznościach dany zwyczaj powstał, ale także i to, jaką pełnił funkcję w danej fazie r o z w o j o w e j . Jest t o więc domena współpracy etnografa z h i s t o r y k a m i , która zresztą w nauce polskiej dawała nieraz wysoce wartościowe r e z u l ­ taty . W sumie więc wypada stwierdzić, że posługiwanie się k r y t e r i u m ge­ n e t y c z n y m w y m a g a każdorazowo określenia jego bliższego c h a r a k t e r u . Bezsporny jest oczywiście f a k t , że stosowanie tego k r y t e r i u m p r o w a d z i do uwzględnienia historycznego p u n k t u widzenia, a zatem do ustalenia zmienności zwyczajów i wyznaczających ją czynników. Biorąc pod uwagę f a k t , że w postępowaniu badawczym dążymy prze­ de w s z y s t k i m do uchwycenia zjawisk p o w t a r z a l n y c h w określonych r a ­ mach społeczno-przestrzennych i czasowych, j a k o kolejne wysunęłabym kryterium powszechności występowania poszczególnych z w y ­ czajów. Z n a t u r y rzeczy w y m a g a ono spojrzenia diachronicznego, z drugiej s t r o n y ujęcia przestrzennego. Takie „dwutorowe" zastosowanie o m a w i a ­ nego k r y t e r i u m może stanowić podstawę do przeglądu w s z y s t k i c h z w y s0 81 29 „Wierzeniami nazywamy poglądy i p r z e k o n a n i a o występowaniu w przyro­ dzie i życiu l u d z k i m z j a w i s k n a d p r z y r o d z o n y c h . G d y poglądy t e zgodne są z z a s a ­ dami wyznawanej w n a d a n y m t e r y t o r i u m r e l i g i i , mówimy o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h , r a z i e niezgodności s t o s u j e się nazwę wierzeń m a g i c z n y c h , przesądów l u b bonów. Cechą znamienną w i e r z e n i a j e s t jego s t r o n a p r a k t y c z n a : w i e r z e n i u s z y z a z w y c z a j jakaś wskazówka, c o należy robić, b y osiągnąć w y n i k r e a l n y " nik folkloru 30 polskiego, Por.: I. 1 Materiały Zwyczaje Archeologicznego i wierzenia doroczne i Etnograficznego w f i c z n a , n r 11, Łódź 1967, s. 14-51. 31 (Słow­ s. 436). Lechowa, Muzeum zabo­ towarzy­ I n s t r u k t y w n y m przykładem j e s t t u dorobek W . K l i n g e r a . 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I . z. 2 w Łowickiem, Łodzi, S e r i a Prace Etnogra­ �50 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ czajów w określonej s k a l i (społeczności w i o s k o w e j , regionu czy całej k u l ­ t u r y l u d o w e j danego społeczeństwa) w poszczególnych przedziałach czaso­ w y c h , z uwzględnieniem zwyczajów przestrzeganych powszechnie w da­ nej społeczności (lub społecznościach tworzących szerszą skalę), zanika­ jących, pojawiających się, zachowanych t y l k o w t r a d y c j i l u b stano­ wiących przedmiot zainteresowania. T e n ostatni przypadek wiąże się z p r z e j m o w a n i e m wzorów zachowania się od i n n y c h g r u p społecznych w w a r u n k a c h , g d y badana społeczność z jakichś powodów nie może i c h wprowadzić u siebie. I n n y m i słowy, chodzi t u o interesującą p r o b l e m a ­ tykę a n t y c y p o w a n i a wzorów zachowania poprzedzającego i c h zastoso­ wanie. K l a s y f i k a c j a oparta na k r y t e r i u m powszechności — ujętym w aspek­ cie czasowo-przestrzennym — posiada wyraźne w a l o r y i n s t r u m e n t a l n e pozwalające na w y d o b y c i e nie t y l k o tego, co prawidłowe i ogólne, ale również tego, co jest w jakiś sposób szczególne i niepowtarzalne. Należy także dodać, że stosowanie omawianego k r y t e r i u m p o w i n n o wpływać na zwiększenie konkretnohistorycznego c h a r a k t e r u badań e m p i r y c z n y c h n a d zwyczajami. Stawia b o w i e m przed badaczem bardzo wyraźny obowiązek rejestrowania danych, które świadczą o stopniu zaangażowania danej spo­ łeczności w przestrzeganie określonych wzorów zachowania się zwycza­ jowego. 6. PODŁOŻA I CZYNNIKI WARUNKUJĄCE PRZEOBRAŻENIA ZWYCZAJÓW Bogata p r o b l e m a t y k a zwyczajów l u d o w y c h , j a k a wyłania się z d o t y c h ­ czasowych wywodów, w y m a g a z k o l e i uwzględnienia czynników, które pozwoliłyby na ujęcie tego różnorodnego obrazu w aspekcie dynamicz­ n y m , odsłaniającym mechanizmy, a więc p r z y c z y n y i s k u t k i procesu przemian. Czynników t a k i c h można wskazać bardzo wiele. W rzeczywistości spo­ łeczno-kulturowej działają one w f o r m i e f u n k c j o n a l n y c h splotów, roz­ maicie nawzajem warunkujących się i krzyżujących. Każdy c z y n n i k może oddziaływać w różny sposób, w zależności od cech układu, któremu jest w d a n y m w y p a d k u przyporządkowany. Biorąc p o d uwagę dane k o n t e k s t y zjawisk i przyjęte kąty widzenia, może być zatem raz przyczyną, a raz s k u t k i e m w procesie przeobrażeń. Z teoretycznego p u n k t u widzenia czyn­ n i k i będące w y z n a c z n i k a m i procesów p r z e m i a n można b y grupować w x układów, z których każdy byłby uzasadniony logicznie. Jednak w praktyce badawczej należy dokonać trudnego, lecz niezbędnego w y b o r u t y c h ukła­ dów. W y b o r u , w myśl którego można b y w sposób o p t y m a l n y uchwycić mechanizm procesów przeobrażeń k u l t u r o w y c h . P u n k t e m wyjścia m u s i zatem być przyjęcie pewnej ogólnej t e o r i i r o z w o j u społeczno-kulturowego. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 51 Patrząc na te s p r a w y z p e r s p e k t y w y marksistowskiej można zapropo­ nować uszeregowanie czynników według c h a r a k t e r u zależności, w j a k i c h występują one w procesie przeobrażeń. W szczególności nasuwa się p o ­ dział na dwie zasadnicze g r u p y , a mianowicie: a) c z y n n i k i charakteryzujące się pośrednim oddziaływaniem na bada­ ną sferę rzeczywistości społeczno-kulturowej (w naszym w y p a d k u z w y ­ czaje). T e n rodzaj czynników proponuję określić podłożami r o z w o j u społeczno-kulturowego; b) c z y n n i k i charakteryzujące się bezpośrednim oddziaływaniem na interesującą nas sferę tej rzeczywistości. Nadto, zarówno wśród podłoży, j a k i czynników bezpośrednich, moż­ na wyodrębnić takie, które 1) sprzyjają z a c h o w y w a n i u się t r a d y c y j n y c h zwyczajów; 2) pociągają za sobą, często także przyspieszają i c h rozkład; 3) sprzyjają p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego. Oczywiście, trzeba od razu zastrzec się, że powyższa propozycja może nastręczać w t o k u p r a k t y k i badawczej pewne trudności, gdy chodzi o r y ­ gorystyczne k w a l i f i k o w a n i e poszczególnych czynników do t a k i e j czy i n ­ nej k a t e g o r i i . Toteż z góry traktuję je jako orientacyjne. Podejmując próbę ogólnego scharakteryzowania p o d ł o ż y zmien­ ności zjawisk k u l t u r o w y c h w procesie r o z w o j o w y m wychodzę z założenia, że mają one dwojaką postać: z jednej s t r o n y endemiczną ( t j . lokalną), z drugiej s t r o n y egzogeniczną ( t j . zewnętrzną). W odniesieniu do zwycza­ jów l u d o w y c h można stwierdzić w świetle obecnego stanu badań, że w m i n i o n y c h okresach historycznego r o z w o j u dominującą rolę odgrywały c z y n n i k i endemiczne, właściwe d a w n y m , stosunkowo małym i względnie i z o l o w a n y m środowiskom w i e j s k i m . Z czynników egzogenicznych głów­ n y m była religia, a także dwór l u b państwo magnackie. N a rubieżach obszaru etnicznego działały ponadto c z y n n i k i etniczne, częstokroć sprzę­ żone z w y z n a n i o w y m i . Sytuacja taka w dość znacznym s t o p n i u występo­ wała jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego, przede wszyst­ k i m w regionach k r a j u zacofanych gospodarczo. Ogólnie należy stwierdzić, że spotęgowanie się r o l i wpływu c z y n n i ­ ków egzogenicznych na wieś łączy się z powstaniem i r o z w o j e m k a p i t a ­ l i z m u . Cechy ustrojowe tej f o r m a c j i , charakteryzujące się między i n n y m i tendencją do r o z w i j a n i a i poszerzania r y n k u towarowego, podważyły w znacznym s t o p n i u dążenie do samowystarczalności gospodarczej w s i . T y m s a m y m zaczęła się łamać j e j dawna izolacja. Proces t e n postępował równolegle z wzrastającą podatnością w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h na działanie w p ł y w ó w zewnętrznych. Jednakże dopiero okres P o l s k i L u d o w e j jest — zgodnie z charakte­ r e m dokonujących się p r z e m i a n — epoką zasadniczo wzrastającej d o m i ­ nacji czynników egzogenicznych, które w s z y b k i m tempie zmieniają o b l i - �52 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ cze k u l t u r o w e w s i i wyzwalają pojawianie się n o w y c h , właściwych j e j czynników endemicznych. C h a r a k t e r t y c h p r z e m i a n określiło — j a k są­ dzę — siedem p o d s t a w o w y c h procesów, a m i a n o w i c i e : 1) r e f o r m a rolna, a co za t y m idzie, zasadnicze z m i a n y w położeniu e k o n o m i c z n y m najbiedniejszych k a t e g o r i i w s i ; 2) procesy m i g r a c y j n e na ziemie zachodnie i północne celem obję­ cia — sporych n a ogół — gospodarstw l u b osiedlenia się w miastach p o ­ łożonych na t y c h terenach; 3) m i g r a c j e do miast i ośrodków przemysłowych datujące się ze szcze­ gólną siłą począwszy od P l a n u Sześcioletniego (1950 г.); 4) instytucjonalizacja w s i , przez którą należy rozumieć ogarnianie coraz większej sfery potrzeb i n d y w i d u a l n y c h czy z b i o r o w y c h przez w y ­ specjalizowane i n s t y t u c j e . Począwszy od urzędów a d m i n i s t r a c j i państwo­ w e j , poprzez uwzględnienie potrzeb związanych z gospodarką i zaopatrze­ n i e m (stworzenie szerokiego r y n k u towarowego), oświatą, z d r o w i e m , k u l ­ turą, komunikacją i t d . Bardzo ważną funkcją tego procesu i n s t y t u c j o n a ­ l i z a c j i w s i jest ostateczne przełamanie t e n d e n c j i do samowystarczalności gospodarstw i pojawienie się n o w y c h potrzeb właściwych społeczeństwom uprzemysławiającym się i urbanizującym; 5) wciągnięcie w s i w orbitę problemów ogólnonarodowych poprzez p o ­ wiązanie j e j z systemem e k o n o m i c z n y m społeczeństwa, włączenie do w i e l u ogólnospołecznych a k c j i p o l i t y c z n y c h , k u l t u r a l n y c h i t p . ; 6) upowszechnianie się różnego t y p u środków masowego przekazu, co w powiązaniu z szeroko r o z b u d o w a n y m systemem i n s t y t u c j i oświatowych i k u l t u r a l n y c h stało się ważnym podłożem między i n n y m i d l a 7) procesów f o r m o w a n i a się n o w y c h typów osobowości mieszkańców wsi. Na gruncie powyższych podłoży, zarówno endemicznych, j a k i egzogenicznych, funkcjonowały c z y n n i k i b e z p o ś r e d n i o oddziału­ j ą c e na procesy p r z e m i a n z w y c z a j o w y c h sposobów zachowania się. Jak pamiętamy, proponowałam wprowadzić t r z y i c h kategorie. Pierwszą z n i c h są c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a c h o w y w a n i u s i ę t r a ­ d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . Wśród t y c h z n i c h , które mają obiek­ t y w n y charakter, wymienić można u t r z y m y w a n i e się (choć najczęściej w nader osłabionej postaci) elementów t r a d y c j i wynikłych między i n n y ­ m i z f a k t u , że z m i a n y w dziedzinie techniczno-materialnej przebiegają na ogół wcześniej i szybciej niż z m i a n y w sferze świadomościowej. W grę także wchodzi zachodzące nadal jeszcze zjawisko pewnej d y s p r o p o r c j i w r o z w o j u poszczególnych regionów k r a j u . Z czynników s u b i e k t y w n y c h na czoło wysuwają się cechy osobowościowe i wynikłe z n i c h postawy osób. U j e d n y c h wyrażają się one świadomą chęcią k u l t y w o w a n i a daw­ n y c h zwyczajów, u i n n y c h są p r z e j a w e m skrajnego nieraz t r a d y c j o n a ­ l i z m u i k o n s e r w a t y z m u (np. w związku z podeszłym w i e k i e m , n i s k i m �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 63 poziomem wykształcenia itp.). W t y m kontekście wspomnieć trzeba o r o ­ dzaju fenomenu społecznego, j a k i m jest nieraz spontaniczne, a więc d o ­ k o n y w a n e poza inspiracją instytucjonalną szkoły czy domów k u l t u r y , r e a k t y w o w a n i e p e w n y c h , uprzednio już zarzuconych treści zwyczajo­ w y c h — w postaci inscenizowania w i d o w i s k , pieśni i tańców. Drugą kategorię tworzą c z y n n i k i p r z y s p i e s z a j ą c e roz­ k ł a d t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . A n a l i z a t y c h czynników p o ­ zwala odpowiedzieć między i n n y m i na p y t a n i e , j a k z m i a n y w sposobie gospodarowania i narastanie n o w e j w i e d z y agrotechnicznej i agrobiologicznej wpływają n a zwyczaje rolnicze czy hodowlane? J a k stworzenie sze­ rokiego r y n k u pracy, a co za t y m idzie, odpływ części ludności wiejskiej do zajęć pozarolniczych i wynikające z niego z m i a n y w s t r u k t u r z e zawo­ dowej wpływają na załamanie się dawnej izolacji w s i i j a k rzutują na zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie? Jak przekazywanie określonych treści ideologicznych (za pośrednictwem szkoły i l o k a l n y c h odpowiedników i n ­ s t y t u c j i ogólnospołecznych, także środków masowego przekazu, pozalokaln y c h kontaktów społecznych i t p . ) wpływa n a p o j a w i a n i e się o d m i e n n y c h wzorów zachowania się, ścieranie się i c h ze s t a r y m i i pojawianie n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego? Przykładów tego rodzaju pytań, które prowadzą do w y d o b y w a n i a k o n k r e t n y c h , bezpośrednio wciągniętych w proces p r z e m i a n czynników, można — oczywiście — przytoczyć więcej. T u t a j również uwzględnić należy i n d y w i d u a l n e cechy osobowe i pły­ nące z n i c h postawy, j a k n p . świadoma chęć odcięcia się o d d a w n y c h zwyczajów j a k o od wartości zdewaluowanych, dalej zafascynowanie p o ­ stępem, a f i r m a c j a teraźniejszości i deprecjonowanie przeszłości i t d . Wreszcie trzecią kategorię stanowią c z y n n i k i sprzyjające p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m z a c h o w a n i a się z w y c z a ­ j o w e g o . Są one w dużym s t o p n i u zbieżne z drugą kategorią, zarówno w j e j w a r s t w i e o b i e k t y w n e j , j a k i s u b i e k t y w n e j . W szczególności chodzi t u t a j o odsłonięcie czynników, które warunkują mechanizm rejestrowania w świadomości społecznej p r z e m i a n dokonujących się w sferze z w y c z a ­ jów. Ważne jest również o d k r y c i e uwarunkowań, które dotyczą procesu p r y w a t y z a c j i zwyczajów i związanej z t y m zmniejszonej r o l i k o n t r o l i spo­ łecznej. W t y m kontekście ważne jest poza t y m ukazanie znaczenia m y ­ ślenia refleksyjnego w kształtowaniu się postaw wobec t r a d y c y j n y c h i współcześnie narastających sposobów zachowania się zwyczajowego. Rzecz jasna, iż powyższe u w a g i nie pretendują do wyczerpania indeksu w s z y s t k i c h czynników; zmierzają j e d y n i e do ukazania rozległości p r o b l e ­ mów związanych z badaniem czynników zmian, a także i c h nadzwyczaj skomplikowanego c h a r a k t e r u . Pociąga t o za sobą j a k o naturalną k o n ­ sekwencję potrzebę współpracy etnografów zajmujących się problematyką zwyczajów z dziedzinami p o k r e w n y m i z a i n t e r e s o w a n y m i problematyką społeczności w i e j s k i c h . �54 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ K r y s t y n a Kwaśniewicz T H E O R E T I C A L AND METHODOLOGICAL A S P E C T S OF R E S E A R C H E S ON FOLK CUSTOMS (A CONTRIBUTION "SYNTHESIS TO T H E DISCUSSION ON OF POLISH A THE ETHNOGRAPHY") S u m m a r y T h i s is a n attempt to b r i n g o r d e r into the c r u c i a l p r o b l e m s c o n c e r n i n g the folk c u s t o m s i n P o l a n d a n d to s h e d light u p o n s e l e c t e d r e l e v a n t i s s u e s . O n e of t h e m is t h e concept of a c u s t o m . I t i s difficult to define, for a great r a n g e of d i v e r s e be­ h a v i o r s are h e r e i n c l u d e d . I n fact, c u s t o m s are r e l a t e d to a l l fields of c u l t u r e , f r o m material conditions of survival and social regulations of behaviors in definite situations, to s u b t l e m a t t e r s of k n o w l e d g e , beliefs, s y s t e m s of v a l u e s , p a t t e r n s attitudes. Usually the following properties are ascribed to c u s t o m s in and literature: (1) r e p e t i t i o n of the s a m e w a y s of b e h a v i o r i n definite s i t u a t i o n s ; (2) t h e e x i s t e n c e of a s o c i a l group w i t h i n w h i c h the v a l i d s y s t e m of behaviors c a n evolve; (3) the e x i s t e n c e of r e p r e s s i v e s a n c t i o n s t h r e a t e n i n g a n i n d i v i d u a l r e l u c t a n t to obey the r e ­ l e v a n t patterns of behavior. H o w e v e r , a c c o r d i n g to t h e present author, those c h a r a c t e r i s t i c s f a i l to d i s t i n g u i s h the c u s t o m s s u f f i c i e n t l y f r o m the o t h e r types of h u m a n s o c i a l behavior. T h r e e more aspects s h o u l d be t a k e n into a c c o u n t : (a) t h e w a y s of r e a l i z a t i o n of the c u s t o m a r y patterns of applying of behavior; c u s t o m a r y patterns of A (b) this k i n d of and the (c) t h e type of social coercion underlying behavior. detailed a n a l y s i s of is a k i n d of t h e type of s o c i a l l i n k s f a v o u r a b l e to t h e e v o l v i n g patterns; a l l those aspects l e a d s to the c o n c l u s i o n t h a t a c u s t o m i n d i v i d u a l or group h a b i t u a l behavior, purposefully initiated i n s m a l l groups, i n definite s o c i a l situations, i n c o m p l i a n c e w i t h t h e t r a d i t i o n a l n o r m s patterns enforced mainly by public sanctions. H o w e v e r , t h e r e are many and customs w h i c h a r e not enforced b y a n y s o c i a l d i s a p p r o v a l of t h e i r v i o l a t i o n (like c u s t o m a r y fortunetelling). Whenever s u c h s a n c t i o n s a r e i n force, t h e y c a n r a n g e f r o m verbal d i s a p p r o v a l to p h y s i c a l p u n i s h m e n t , e c o n o m i c or s o c i a l h a n d i c a p , or t r a n s c e n d e n t a l t h r e a t based o n religious or m a g i c a l motives. T h e concepts of r i t e a n d c u s t o m a r e d i s t i n g u i s h e d f r o m t h a t of c u s t o m a r y havior. T h e analysis leads the latter concept. T h e m o d e l is based o n t h e a s s u m p t i o n t h a t i n t h e s t r u c t u r e of any customary or of a tentative model be­ of behavior, i n t u r n to a f o r m u l a t i o n not, t h e r e is a s t i m u l u s h a t releases a r e a c t i o n based on the r e a l i z a t i o n of a s o c i a l l y accepted p a t t e r n a n d s u b j e c t to s o c i a l c o n t r o l . E a c h of the e l e m e n t s of the m o d e l s h o u l d be e m p i r i c a l l y grasped setting, p r o v i d i n g t h e g r o u n d for c o m p a r a t i v e a n a l y s i s a n d i n its c o n c r e t e h i s t o r i c a l generalizations. T h e c r i t e r i a of c l a s s i f i c a t i o n of c u s t o m s a r e discussed, i n p a r t i c u l a r the f u n c t i o ­ n a l a n d genetic c r i t e r i a a n d t h a t of t h e r a n g e of a c u s t o m . The final customs. T w o chapter discusses the factors determining the transformations b a s i c groups of s u c h factors a r e d i s t i n g u i s h e d : (a) i n f l u e n c i n g t h e g i v e n field of s o c i a l a n d c u l t u r a l l i f e ; they c a n be defined m i n g the b a c k g r o u n d directly inflyencing or s u b s t r a t e of s o c i a l a n d c u l t u r a l d e v e l o p m e n t ; the s o c i a l a n d c u l t u r a l reality. A m o n g both of factors i n d i r e c t l y as for­ (b) factors types of factors �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI t h e r e c a n be d i s t i n g u i s h e d s u c h t h a t (1) a r e f a v o u r a b l e ditional customs; (2) bring 55 LUDOWYMI about t h e i r d i s i n t e g r a t i o n ; to t h e p r e s e r v a t i o n of t r a ­ (3) favor t h e emergence of n e w forms of c u s t o m a r y behavior. Within this framework the c a p i t a l i s t epoch and t h e f u n c t i o n i n g of a l l those factors i s c o n s i d e r e d during the early p h a s e s of s o c i a l i s t d e v e l o p m e n t during in land. Translated by Piotr Graff Po­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d61fa91b156ffeb763e61e28ca5e6954.pdf c2f43f8ecd6e0da73727d6e2c15b0302 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1825 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kultura badania etnograficzne teoria kultury Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1691 Title A name given to the resource Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.31-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • ..... MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1982 TEORETYCZNY ASPEKT ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ * Rr.zede wszys;tJkim wy;pardar074>QC.Ząć od kilku uwag odnośnie do charakiteTU prezenst'OWanego tutaj tełkstu. Powstał· on ja'ko próba zaipisu WSipólmej il"·efleksji nad rzeczY1WistOOciąbadawczą IW ;ramach WlSipółczesnej etnolgcr-afiipo1s1kiej, re:file:ksji, która za swój lwntek:st miała ooozar wspókzesnelj humalfiilSltylki;jak się zda:je, takie ustawienie !p~as;zczyzny naszych roz,ważań ipo'zwailanieco inaczej spoj!I'Zećna ~jawiska, z którymi stykamy się na gruncie etnograficznych ,badań nard kulturą. SIWiadiomienadaliśmy również prezentowanemu tutaj itelksrt;,c)wi charakter na :poły 'eseiiStycrz:ny,stąd nie zalWsze być moiie pełna weryiikowalność trw,ieTr<izieńi dbałość o "logicmość" konselkiwencji - aae tak właśnie być miało; - nic tnie U!pI'l3lWlnia nas do :występowania w rOili "jaśnie oświeconych", którzy wska'zują "jedynie słuszny" punkt widzenia i model rozwiązań. W 'Sumie więc jest to rodzaj propozycji i tez do dy.sikusji. I Nauka, a w jej obrębie dyscy;pli<ny srezegółOlWe i ich !kompleksy, przechodzi ;różne Oikl-esysw:eg,ort>~o:jupowsta'je i rozw~'ja się IW określonYJID :czasie, rpełniąc przy tym wyznacwne jej OibiektylwlIlie:funkcje wobec calokSzt'a'ltużycia Slpole'C~nego(całok!szrtaUu prakitylki 'Społecz,nej). W miarę rozwoju historycznego il"ola danej gałęzi wiredzy rÓW!Ilteżodpowiadać mUsi nowym wymog-arn, musi "dopal'>QWaćsię" .do nowych warunków, by fUJI1Ikcj,o<IlJować 'w nich IW ~(jsób efekty;wny (jej Z1bylteCZiI'liOŚĆ musi tpIl"owadzićdo ohwma:rcia). Równolegle z tymi zewnętrznymi (ohiekrt)'iwnymi) dr€lt€lliIIlinantami ro~O'ju naruiki, mamy do czynienia z wewnęitrmyimi procesami IW joej obrębie - ciągle nalstępuje IW niej 'diaSkonallenie, dOj:rz'elWaniei precyzowanie me:tod, weryfi!ka~cja wyników badawczych, fonrliowanie się nowyeh współczynników te'or~yrc,zno-mletodl()]jogicznychitp. Całokszta'łJt nalUJkZlwykło się dzielić na nauki przyrodnicze i hwmaniSltyczne - zagadnienie istoty tego podziału do dziś skulpia uwagę filozofów nauki, met'Oc1d1ogówipnze!dswwicieli PrOlS~zególnych dyscyplin * Wiele wątków niniejszego tekstu inspiTowanych było koncepcją pracowywaną w poznańskim środowisku kulturoznawczym. kultury wy- �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA 32 szczegółowych 1. Pomijając tutaj różnice w metodach badawczych i przeclnniocie badań (a więc wetWlnęt'1"ZIle :niejako), można podział ;ten uza:s.adinić W\SIpomnianyunijuż funkcjami nauki ·wohec hiell"alrcihicznieustrrukturyzowanego całloikszta'ł:ttupraik.tylki społecznej. Jak pcmcza nas matetrialitzm hisboll"yc.zny,,po;d!stalWowymtypem :pmk:tylki SipOł'ec:zme1j jest zawsze praktylka materialna (iprodukcji, wymiańy i !konsumpcji) - na jej to wła. śnie zajpotrze!bOlwaniebeZipOŚil"'eidrrio odpowiadają nauki pIl"zYIl"oldnicze, dostarczając pr~esłalIl€lk dla efektyIWnego .dzi'a1ania w je'j obrębie. PrzyrodoznalWstwo pełni więc fuI1kcjępll"a:1ctyc:DIl'o"'poznawC'zą ta ,właśnie :funJkcja jem dlla .nauki jailro talk:iej specyfi:ozna i powoduje, rże możemy w ogó1e m6wić o oidll"ębnymtYiPie praktyki społecznej - nauce właśnie. Rrzedstaiwiciele "teorii kryTtycznej" mówią o ,przyrodozna'Wlstwie, że realizuje inJtelrelS\Władania przyrodą i spoleczeńStw1em2. Z barid.ziej z'łożoną sytuacją mamy do czynienia w ptr'zy:padku humanisty1ki. Również i ,tutaj spotY1lmmysię, rzecz jasna, z :funkcją tpraiktyc:zm'CHpo.znawczą {ika!ŻJdy humanista tak określi cel swO'wh działań), ale istnieje coś, co lIlie \pO'ZIWa'la np. Anglosaoom mówić o humanistyce jako "science", a oIkIreślać ją mianem "knowłedge". Ozęsto b)'l,wa bOiwiem tak, że funilocja czysto poznawcza w:eale .nie jest 'nacz'elna - sZCizególnie uwidac:zmia się to w przypadkach słabiej :z:.aawalIlS'Qlwanych teoretycznie . dyscyplin. Obok więc funkcji (1) praktyczno-'poznawcze.j, moiŻna wymienić specyct:icznie humanistyczne funkcje: IC2) .światopoglądo!wą oraz (3) ku1turowo-dyclaktyczną. Spróbujmy funkcje te omówić na prlzykła!dJzleetnografii, Ibędzie to jednocześnie ;wY1godnew;pI'owadzenie w sedno niniejszych rOZlważań dzień dzisiejszy tej dyscypliny i problemy jakie się z tym wiążą. II W momencie SlwlOi:ch na,rQldzi:netnOlg;rafiapOllska sterowana była p:rze- ' sł-ankami .natuTy światopoglądowe'j. Mówiąc inacz·ej - działalność etnograficzna pełniła f'llnk,cję Slpecyfic~ej walaryzacjiświaJtopog:lądowej OIkreślOluych f:ragmentów rzeczY1wistości, rozpo'ZJna1wanychjako "chłopskie", ,,}ludowe", "tYlPowo poLskie". Wiąż'e się to beZlpoŚTednioz powstaniem nurtu "socjologicznego romantyzmu", w ,przeświadczeniu którego plf:zyszł'ośćwyrasta z kOT'zeni pTlZ€iSzlO'ści,cospralWia, że ,nale'ży s.'wJkaĆ tlrad)'lcji Iwłasnego :narodu tam, gdzie posiada ona jeSlzc:ze.nie.s:każonąpoZob. np. K. ·P,opper, Logika odkrycia naukowego, do metodologii ogólnej nauki, Poznań 1973. 2 J. Habermas, Technika i nauka jako "ideolvgia", gii?, Wartslza',wa 119'77,'ss. 342 - 395. 1 Warszawa 1977; J. Such, Wstęp W: Czy kryzys socjolo- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 33 stać - wśród społeczności chł'opskiej. W związkIu Z urtratą niepad:ległego byJtu !państwowego zaistniala pobr'zeiba dosta:rcZieniaprzekonań, kitóre IlIogłJ1byrewaloryzować autentyczność polskie'j kultury naroo.'OlWej.Klasę chłJop6ką starano się włączyć ,w nurt spraw narodowych, a jedną z dziedziin tego działania byiło rOZJpoznaniei wlkooniponowaniejej kiUlitUlly w całokisZJtałrt sprI'aIW p'O'lskich. W ślad za pOl~ępującymi coraz szybciej zmianami cywilizacyjnymi zJwiąrz.anymiz rozwojem kaJpitahzmu sądzono, że nastą!pił .ostatni moment uchwycenia tej czystej polskiej kultury, jaka zachowała się na wsi. Stąd wśród badaczy XIX-wi·ecZJnYc'htak wielka pasja zbierania starożytności sJowiańSikich, zapisu i rejestracji m,łej niema'l uchwytnej rzecZ)'1WistoŚ'ci naszej wsi. Najlepszym wyrazem tego rodzaju dążeń jest ocrz;ywiścietytaniczna wręcz dzia'ła'1nośćO. Kolberga. Ta funkcja rewaloryza'cyjna k:onS'tytuo wala etnografię jako naukę (etnografia dostarczała prze:słanek wykorzystywany:ch głównie przez dmeclzinę'prawlll'o-pollitycZ'nątego okuel5u).W płas,~zyŹinie czysto badawczej doo,złiojednocześnie do wypraoowania metod, których zadaniem było slrodyfil!wwaći uśoiś1ić pOls.trzeganą ,rzeczywi!sItośćempiryczną, oddzielić to, co za kiulturę ludową się U!waża od tego, C'O nią nie jest. W ten sposób Ikrystahzował się ~ wolnaza'kres przedmiotowy etnografii. Okres międzywojenny przyniósł już więc·ej dociekań ściśle poznawczych. Falkt .istnienia w rnialTęspójnych teorii etnoi10gi:cz,nychw Europie miał tutaj znaczenie podstawowe. Wątek wal{)Tyza:cjiśiwiartopogiJ.ądiowej przewijał się jednak niemal cały czas, długo jeszoze dominujqc, a i dzisiaj odgrYlWani'ehagatelną rolę. Swoją drogą olwa wa~oryza:cja nie opierała .się na całkowicie :nieuzasadnionych przesła,nka'ch. Wiadom!o bowiem, że nurt kultury chłopskiej znalaJzł duż·e odzwiemiedlenie w ramach kultury polskiej; nie chodzi przy tym ty1ko o tZJw. i.mpirracje ludowe w twó.rczośC'iartystyc.znej, czy wąsko rozumianej kU'ltU!r'ze,ale o św.iadomość spoleCizmąi jej genezę (choć wydaje się, ż.e jest ona w tym względzie hardziej pluralistyczna niźli kultura ościennych narodów - zawiera wątki ludow'e, szlacheckie i mieszczańskie). P'l'zy .tym wszystkim doszło jednakże do znacznej "mitologizacji" kultury ludowej, o czym będzie jeszc'ze mlOlWa. Okres po II wojnie światowej ma niezwykle istotne zmaczenie dla sytuacji etno:grafii ,w naszym kraju. Ot·o bowiem zmienia się os.ta'tecznie badana rzeczywistość, a odmienne warunki gOSlpodarcrzo-społecmesprawiają, Że prakitylka społeczna (.poLs.zc'zególne jej typy) nie wyLSIt;ępujejuż z dJOftychczalSOlWyun rodzajem zalpOtrzeihawania :na przesłanki światopoglądowe i ,po.znalWczo-praktyczmew doty:ohczasowym kształci'e. Okres odTodzenia słowiańskiego już minął, na'sza krul1JUTa naiTodowa ma własną samoświadomość i usilnie ,walo:ryzować przeszlości nikt nie musi. Je1 3 ,.Lud" - tom 88 �34 . ,MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA d!nocześnie 7lIlli'elIlianarzeazywiStość badawcza (zanik tzw. 'kultury ludowej) .~a:wia, że etnografia nie j'est w stanie pełnić Siwej funkcji poznalWczej. 'NY konselkwencji dOS1!łowięc (i Sltan t,en iU~zyrrnUij'esię) do sytuacji, że nacze1lIlą funkcją, jaką peŁni tOIboonieetnografia, jest funkcja edukacyjno-kil'1tuTO'Wa.W czym się to przejawia? OtÓŻ chodzi o to, iż ustalenia etnogrr-aificznewykm-zystuje się w dzia'łalności dydalktyc'znej [ub artystycznej ;priZYwtlTażaniu do pa!rtyc)'!pacji w "ludowości". NIP. z etnogira'ficznych alI18..łizt:raidycyjnydh wesel chłopSkich IW różnych re'g'ionach kra;ju wyidOlbY1Wa się te elementy, które ,wykoYzylStujesię .później' w folldoryza:cyjnej już dzia'la.]Jnościróżnych zes~łów relgionalnyrch, odtwarzających na scenie ,weslela luclOlwe.Etnografów powołuje się IWchaJ"alkter.ze e/kspe!rtóiw do oceny stopnia arutentyczności wytwolfÓW "ludoiwych" (np. na ta~alCh SzJ1Julki). Je:dnyrrnsł.owem etnografdwie ,pe!rswald1l!jąniejako spclec:zeństWIUco ,1;10 znaczy "llUdQWOŚć",jak w niej ,pa'liycYJPOwać, "uczą" elI?oclj'Onalnejidentyfikacji z okr-eślonyrmiobszatrami kultury, które roZl{)O'2'JnaSlięja~o je 1Uidowe. N&t tu oC'zytWiStcie nie twierdzi, że owa fiwnkcja eduJkacyjno-,kulturowa sama w soIbie jesi czymś złym lub nienomnalnym. Rzecz jednalk w tym, że idzie ona w parze z nioooWładem pOlZnalwczej.penebracji etnograficznej, co dotprO'waJ<fizilo do IfzeczOlnej "miJtologi'zacji" lUidnowoścl ,w życliu społecznym współc~esnej PQl1ski.PrzejdŹlmY więc teraz do za1garlnień ZJWiązany:chz t ror etYl:ZJnymi podstawami etnograf.ii. P.owinno dać 1lonam .odpawiooź na pytani-e: d:laoze.go doszło do oWYl:h edu:kacyjno-kJulłUirOłWych nadUżyć względem tej nauki? i III Okres .niepokoju ,etnografów o przys'zło'ść ich na'ulki ulw~dro'ClznH 3lę dość ostm 'W latach 60-tych. Doszło do .postawienia kwe\s!tii wprost: czy kryzys etnOlgrafi.i? Z czaSfflr1jednak sprawa UlCichłai tylko a'kcydentalnie Wtraca na łamy czasopismetnlcYgraiicznych, w dyskusja'c!h i na zJazdach 3. A przecież w zasadzie zniknęło to, CeJ uwaŻlano za kulturę ludową. Podczas g.dy Ulprzednio nie miano wąrtu)liJwo'ści,ż,e plf,zedmiotem badań etlnOtgtrafliijest wZJg'lędnie iwlowana kultura warsrt:wy clhłopskiej, teraz takie !rozróżnienie byłoby :zjbyt jaskrawym schematyzmem. Gdzie więc iznaleźć kryterium ludowości, na czym miałaby ona polegać, co I W laJtach 6O-tych zaporc:z.ąt'k.owa.łten nurt refl.elcs.j.i m.im . .T. Burs.zAa artykułem Czy kryzys wetnografi?, "Studia MeltIJJogi,c:zme" 11Ir l, 1965, s.s.. 91 - 10~. W tej kiWesltii rob. też J. Heymann, Etnografia na rozdrożach, "W,spókzeSlność" 1970, nr 7; A. P06ern-Ziel'iński, Optymistyczna wizja etnogrrafii, "WSPÓłCZ€lSfiO;;Ć" 1970, rur 13. �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 35 w mej badać it!d., itp? Pogniły już ostatnie radła, cepy zawędrowały na strych, ka1żdyoglądalł telewizor, jechał na rowerze, i nie ucieka na IWidoksamolotu; dury i ga'jdy są natomiast równie egzotyczne dla młodego miesZikańca wsi, co clilamie:s,zc~ucha.Jeśli zaś naty:lmmy się dziś na elementy kultury ma1Jeria1nej tY'powe dla ubiegłowie'cZfiej wsi, lub pelWne fragmenty kultury symlbohrc~nej (IlIp. z zal~resu świardlorruoŚici magicznej), nikt nie będzie OIPoncxwał,że nie są już one składnikami "tradycyjnY1Ch struktUr". Podsumowując - nie można od da1wna mówić oz,waT'terj kulturze l:udDiWejrOl~umialn€'jw jej tradycyjnym sensie. W dużej mierze całe społeczeństwo partycypuje ,w kuI,tuITze ogólnona!TodOłWej, pracuje w prz,emyś[e, pi~dróżuje itp. A więc etnografowie zostają bez pracy? Wcale nie! Owo zaprzeezenie nie odnosi się jednak w naszym mni'emaniu do dotychczasowych poczynań - nie chodzi 'O to, by wykIPić się badaniami nard wzpadem tradycyjnej kultury chłopslkiej, przemianami zwyczajów ludow)'lch, kultuiTą roibotniczą itp. Chodzi o to, by spróbować n a IIIo rwo r o z iwa żyć k we s t i ę r o l i t e o r i i w k IS Z t a łt o wan i u p ITZ e d m i o t u b a d a ń danej nauki - IW naszym plI'zypadku - e t IIIo g r a f i i. SplTobujmy pójść tIl"0IPemA. Asnyka, który pouczał: "Trzeba z żyrwymi naprzód iść IBo życie sięgać nowel a lIlie w uwiędłych lauróiw liść/ Z up'orem stroić głowę" 4. Zasadiniczym pr obIerrnem, jaki się w tej s;praiwie rylsuje, jest sposób traktolw'ania i ujmolWania :lml!ltury.Generalnie rz,eez biorąc, dotychczasowe jej definicje fO!Tmułoiwanena ,gruncie etnologii (antropologii kiulturowej) mają chalI'akter n\ominalisrtYC'Zlny lub ,psycho'1ogistyozny. Pi'erwszy z rod'zajów definicji dkreś'la kuJturę jako zbiór lWyt,wQ!rólW (przedmiotów), zarówno o cha!Takterze materia!1Jnym, jalk i poZamaterialnym. Takimi kilasycz:ny:midefini:cjami są definicje stwoTZOlIleprze1z Tylara, Czarl1owskiego, czy MOSlzyńskiego.Nat:OImiastded'rnicje drugiego rodzaju nakazują uj:mować kulburę jako zespół zachowań i roo 'wytlWorÓiW, będących rezUiltatem procesów o charaWterze psychologicznym 5. Zostawiając na później 1~wesrtię,o ile teoretyczne deklamcje polkry:wają się ~ykle z p!Talktykąbadawczą, wskarŻJmytylko na pe'Wlnekonsekwencje, jakie pociąga za sobą omeślone pojmOlwanie ku'Itury (nieistortmy jest ;piTZY tym fakt, że jeŚ'li pozoSita!jesię na ,giI"Uincie jakiejś definicji kultury, trudno jest zaulWalżyćjej isłabości "od werwnątrtz"). Gdybyśimy dOIsłownie traktowali kultJurę ako ~biór wytwOT6w, to np. roz:przestiTzenienie się danego typu oibyozaju [U!b zespołu narzędzi byłoby wynilkiem oddziałYlwania na sielbie obyczajów i przedlmiotów (traktor wypaiTł konia), co jest A. Asnyk. Daremne żale. Zob. A. Pałubicka, O dwóch pojęciach kultury, W: Wartość, dzieło, sens. Szkice z filozofii kultury artystycznej, J. Kmita (red.), Warszawa 1975, ss. 60 - 61. 4 5 �MICHAŁ BUCHOWSKI, 36 WOJCIECH BURSZTA OCZ)'IWiStym Głbsurdem, gdy wziąć to d~łownie. Jeśli nllitomiast ujmuje się kw1tuTę jakla zespół zachowań, także dojść more do w'ie[u nieścisłoś· ci i nieporozumień. Je\dno\Slt'kiwylkonyrwać bowiem mogą te same czynności, lecz ucze:st'Iliczyć w odmiennych dziedzinach kIUltury. Przykładowo, oibchodzący BoŻie Narodzenie głęboko wierr-zący ch!rześci'janie oraz ateiści: - pierwsi z nich paa:"tycypują w praktyce relhgijl!1ej (i najwyżej wtórnie Oib)'lC'zIRjowe'j), drudzy tylko w obyczajowej. Mamy więc te same zacholWania,in'Ile jednak przyświecają jednostlkom cele, realizowane są inne war:tości, towarzyszą więc im odmienne stany świadomości. I odwil'o1mie.BYlwa i tak, że w tralkcie wykonywania róż'nych czynności biaid.anepodmioty uczestniczyć mogą w tej samej sferze kultury, lub inaczej: alktualiWlwać te same stany świadomości. Np. czytający książke i rozmyślający nad jej treścią osobniJk, który akurat rąbie dirzewo. Poza tym istnieją zalWiszeTO'71bieżnoŚ'ci między czynnościami "pomyślanymi"(zamiemonym~), a ich wykonaniem. UWlZiględniająt wszystlkie powY:Źl9ze'Uwagi, z k>onJi.e:cZIIlOŚCi tyJko za·. sy:gnalizOlwame,postulować można ,odmienny sposób patrzenia na kulturę - jako pew:ną "rzeczywistość myślową". Z tendencją do takiego jej ujmowania spo!tykamy się COTa'Zczęściej na gruncie ws:półczeSJTlejhumanistyki. Taiki zdetytdowanie charnkter posiadają badania nad językiem prowadzone p.rrzezN. Chomslky'ego, jego właśnie koncepcję kompetencji lingwiSlty'Cznejpróbuje uogó1Jnićna całość kultury R. Keesilng i inni przedstawiciele współezelS'nej antropologii ameryikańskiej ,(mowa jest tam o kOlmipelencji kultuTOwej) 6. "Struktura1i:znn" Levi-Slraul5:sa również stanowi slwoisltą odmianę takiego sposoibu patil'zenia na kulturę, przy czym w przypadku tego badacza występuje jeszeze dodatkolwe "rwZlloicnielnie"teoiTi'ikultury przez uslainowienie wrodzonych strUiktur myśl{)wych, krtór-esłużyć mają w tej koncepcji siiworzeniu uni'wersalnej, ogórnie ważnej te>OTiiezlowie'ka. W. Goodenough, jeden z twórców elnosemantyki, prezentuje jeszcze inną z kolei .wer:sję teorii tego typu, która zawęża pojęcie kultury do ideacyjlIlyah kodÓiWimmanentnie przynależnych pO'szczegółnym jednostk'Om paT'tycyfpującym w życiu społecznym swoich wspólnot 7. W sygnalizowanym przez nas ujęciu kultura byłaby OIkreślonym zespołem form świadomości społecznej, zespołem p.owszechnie respekt 06 in R. M. Keelsing, Toward a ModeL of RoLe AnaLysis, in: A Handbook of Method AnthropoLogy, R. Naroll and R. Cohen (ed:s), New York 1973, ss. 423- CuLturaL - 353. W. H. Goodem.ough, Cultural Anthropology and Linguistics, in: Language and Society, D. Hymes (ed), New York 1964, ss. 36 - 39. Tegoż C'-l.lture, Language and Society, Massachusetts 1971. 1 in Culture �Teoretyczny aspekt etnograficznych 37 badań nad kl.lUurq wanych przeikonań regulujących w trybie subi'eiktywno-'Slpo1eoznymczynności podejmorwane w ramach różnych praktyk społelc'zmych - religijnej, obyczajowej, językowej itd. Nie je,st celem tego arty\kułu pre'zentować s'zczegół1orwo ffi!oililw1019ci, jalkie rysują się przed takim pojmowaniem kultury (iwymagałoby to wpTowadzenia szeregu ustaleń ,wstępnych, określenia podsta1wowych pojęć w rodzaju praktyki społecznej, Slpołeczno-slUibiekityrwnego regulatora praikityki, przeikionań nO['lffiaitywnyCIh i dyrektywnych itp.). Nadmieńmy więc jedynie, że UlIllożliwia ono odmienne Slpoj!fzeniezarÓlWnona (1) tradycyjną kulturę ludową, jak i (2) wspólczesny stan "łuidowości". Jeśli chodzi o kwestię (1), wymaga ona oczy:wiście starannYich analiz hi'Sitoryczno-teoretycznych, kitóre musiałyby UJSitaJ.ić w pierwszym rzędzie zak!fes występujących w obrębie tradycyjnY'ch w6lpómot wiejskich prakitylk i ,vwiązków deitermina1cji funkcjonalnej między nimi. RÓiwnocześnie byłoby niezbędne określenie procesu wyodręhniania się iPoszczególnych sfe:r świadomości "ludoiwej" (poszczegMnych dziedzin kultury właśnie), które regulowały we wspomnianym trylbie suhielktyrwno-sipołecz;nym dany typ praktyki. Wydaje się, że można zasadnie t/wiierdzić, iż brak było w kulturze chłOpSkiej wyraźnie wyodrębnilOnej praktylki artystycznej, tzn. na pewlno nie pełniła ona funkcji porlobnY'ch "oświeco· nej" sztuce - była ściś[e powiązana z religią li. obyczajem i w tym senslie nieautoIllomiczna 8. Zwrócić warto też uwagę na wyją1tkową pozycję języka, spełniającego szczególnie wyraźnie integrując1o.cróŻlllicującąfunkcję w Slpołeczności wiejskiej. Funkcja komunikacyjna języ!ka, zawsze podstalworwa, także posia!dała swoisty charakter (np. zryitualizowanie pewnych komunikatórw o treścii obyczajorwej lub rehgijnej). Pojęcie tradycyjnej kultury ludowej można przy tym rozpatrywać w zmaczeniu szerszym, tj. uw:zględniającym technkzno-użytilmwą sferę kultury (potoczne doświaidczeni'e regulujące działalność maiteria'lną), lub skupić się jedynie na kultmz,e sym;bdlieznej, ,tj. na zespole sądów normatywnych od[:Jowiadających pos2Jczególnym dziedzinom kultury symbolicznej, czy to o charakterze ,komunilm.cyjnym (obyczaj, języik), czy też światopoglądowym (religia IZ elementami marg1i,k,osmologiia). J eŚilichodzi o symboliczną kulturę spofeiczności .wiejsikiej, to przeciwnie niź;1idzieje się to oibe'cniew kuJJturze ogólnonar:odorwej, nikła była rola jednostki w rozwoju rp.oszczergólnYich dziedzirn kuQltury. Falkt powszechnej akceptacji danego zespołu Imzekonań nie wymagał zWy1kle up!rzedniej indyrwidua/Inej iJch artyikulacji. Rola jednostek, t~. autoryt,etów wiejskich w rodzaiju księdza, pol'egała jedynie na "wzmacnianiu" już wy8 J. Górecki, Nowe perspektywy poz.ael'iitamnych (malsizynJo!P1s). etnologii w świetle problemu tzw. "sztuk �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA kJształconych sądów, na podikreślaniu ich zasadności i niezbędności akeeptacji i relS!pek!tolwalrua. PodsumolWując ten fmglment rOZlważań powiedzieć należy, że sygnalizowane powyżej ujęcie tra1dycyjnej kultury ludowej UJwzględlniaćmusi na równi składnik genetyc~ny (proces wyodręlbniania się posZJczegÓ'1nych pralkltyJk i odipolwiadającyJch iJm form świadomoŚici), jak i fU'llkcjona'lny (wzajemna determinacja poszczególnycll dziedzin ku[1;ury w ka'żidym okJresie histor)l1c2illym). Jak łatwo za,ll'ważyć, dopiero ;po SiZlczegółowej anahzie geneityc:zno-funkcjonalnej mQlżna będzie zasadnie usrtalić znaczenie teifminów "ludQ\WY" (co decydowało o "luidQlwośei" przekonań), "tradycyjny" ("trodyrcyjny" wcale nie musi oZinacmć "statyczny", "niezmienny" ittp. - a talkie właśnie rozumienie tego terminu zakłada się zwykle w ertnografii i przeciwstawia "wLSrpółc"lesmemu"). Co się zaś tyczy punktu (2) - wLSrpókzesnegostanu ,,}udlowości", wydaje się om być konsekwencją punktu poplI'zedniego. Mając scharakteryzowaną "rzeczyiW'iJstośćmYJślolwą" tradycyjnej kulitury ludo1wej, można poslZulkiwać we wrspółc:aesnym społecz,eństwie polskim e,lementów przekonań (ho chyba nie są to już zwarrte ich zespoły) właśnie o tarkim ,,}udowym" chamlktterze. Nie jest przy tym absolutnie istotne, czy badać się bęidzie wieś, miastec:zJko, czy wielkie miasto przemysłowe; pyrtanie może bowi'em mieć pOIstać następującą: czy wrspókzesnym tyJPom praktyk społec7Jnych w grl,{)ibałne j Slkarlispołeczeństwa odpowiadaiją typy przekonań, znajidow1alny'chkiedyś w tradycyjnej kulturze chłopskiej, jaka jest ich roJa w reguJlowaniu np. proildYJki relirgijnej "cywilJ..i'z{)lWanego" miesZiCzucha? Proponowane ujęcie badań nad kulturą rOZlwiązuje talkże problem wielu zachOiWań"styliL'Jowa'llych", pomaga zawsze je rorzpo'znawać. W tym kieT'Ulnku poszlli już zresztą etnografowie wprowadzając roz:różni.ernie foliklOTu od f:()il.kloryzmu.Uczestnicy autentycznego wesela ŁOlwicik:iego, uczestniczący w kulturze religijnej i obyczajowej, reahzują niby ten sam zakres kulitury co członkioiwie zespołu regionalnego, - ale pirzerciee ci drudzy partYJcypują tylko w kulturze a!rtystycznej! Jaik już podlkreślaliśmy, nie jest naszym celem b~żerj wchodzić w prezentację wlslzystkiich możr!iwoś:ci, jakie rysują się przed badaniami kultury w porwyżs;zyJmujęciu. To, że akurat zalwarliśmy tutaj szereg uwag odnośnie tej teorii kultury, miało służyć niereo innemu celowi niż wy~nalczenie zaikresu badań, uzasadnieniu semsawnoś;ci takiej a nie innej lmllcepcji, ukazaniu stopnia jej prawomocności, odmienności spojrzenia lrtp. Chodziło nam bowiem o rzecz w naszym mniemaniu gerneralnierjszą o rolę teorii w wyznaozaniu możliwego pola pene'tracji poznawcze j etnografii. �Teoretyczny aspekt etnograj,icznych badań nad kultu,rq 39 IV Mówihśmy już o tym, że ba:r'dzo ezęs;bo dzieje się tak, że zauwazyc moima nikły (lub żaden) stopień pOlkry'wania się delkJ.a'racji teoretycznych P'o6!zcrzergó\lnych badaczy (werbalizowan)l1ch w postaci odpowiednich beozdotyczących kultury jako przeidmi'otu badań) z reahzacją praktyczną tych założeń, tj. w rzeczywisItym postępowaniu ba1dalWczym.WystalI''czy sięgnąć do wieilu oprracOlWań,aby upelwnić się w tym wzgdędzie. Oto bowiem z jednej SItrony częstuje się czyteWll'ikateoretyczlll)l1ffiwyrwodem, kJtÓlI'y usil;ala, co na'leży rozumieć pod określonymi pojęciami, jaki przyjęto model ro:zumienia ba1darny!chzjawisk, jaki jest ich charakter, w czym zasadza się istota problemu itd., ,po Cizymna'stęipuje empiryczna część pracy, w której zalwieS'zasię jak g'dyby pierwotne u:stalernia i rejestruje w ZJwyjkłymopri'siepostrzeganą naoezni'e rzeczyiw:istoŚć. Jeslt to na jozęściej p!TolSIta indUlkcja faiMów, które ,poddane pottem uogóa:nieniu prezentuje się w ost'at'niej ezę'śoi pracy jako koń'colwy re'zultat anahzy, jako chall'a:kiterysty!kęi wy;ja'śnienie !procesów Składają!cy!Chsię na obraz danego zjalWil9ka(danej dziedziny ku1tlury lub jej £ragmentu). Na czym zasadza s'ię podobny spolSób pOrstęlp<YWania?Rzecz chy!ba głównie w ciągle pokutującym pr!zel1mnaniuo fenomenalistyC':zme'jnaturze świata kulitury, danej bezpośrednio ka'żdemu śmierrteilni'kowi; każdy może jerdy;niewyciągnąć rękę, pooibserWolwać,etolkonać pewnej systematyzacji i UIPor:zą'C1lkowania, po cz)I1lffi poklalSyfikować dbse!I'lwacjena różne typy i już mamy ,,'O!biekJt)'lwny",nauikolwo widziany Sltan rzeezy. SądZl się (najczęśóej w Slposób nieuśw!iadamiany, tak jak nikt nie zal9t,ana,wia się w rozllllrowienad regułami gJ"amatycznyrrni), że fak!ty ist~nierjąw sposób naturalny, że są zaw'sze da'ne, wystar:czy posiadać odpiowiedmie narzędzia (iW posita'C'iprocedur ba!dalWczych),aby je ogarnąć i poznać. Te~ oria nie pełni więc wł,aś:Ciiwieroli ek,splalnac~jnej, plI'zy'wołuje się ją dla jej heuryrsrt:YClzJno-errud~cyjnych waxtoś:Ci. Sprzeciw budzą poezy;nania, którre nie są zgodne z takim zdmworozsądkO'wym oibrazem świata (a tym samym badająoej go nauki). Nie tlTzeba ZJbyt wyrafinoiWanych rozwa'żań, by ukazać bezzasadność obstawania przy przekonaniu o "niewzTuszalno'ści nagich faktóiw". Histocria nauki ciągle dostarcza przyikładów na to, :źleokreślony fakt w ramach jednej teorii jest zupełnie innym faktem, gdy stanie się na gruncie teorii odmiennie charakteryzuąiCej rzeczy1wisto:ś,ć.Weźmy choci8.'ż,by antropologię kulturową. Znana jest ,powszechnie rozbieżność poglądów na temat istoty rozmaitych zalka'zórwslpołe'cznych. Wszyscy, kitórzy wychodzą z potoczno-doś:wiadczalnergo punktu widzenia, odTÓ'żniają starannie egzogamiczne stosunki seksualne od stosunIków S'eiksua~nycho cha- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZT A ra!kte:rze nieikazirodczym (inne efekty ciaj'e zaikaz kazirodzibwa odnoszący się do seksu, inne :zalkaz endogamii, regUJlująJcy sprawy maolżeoot'Wa). A więc np. dla MaJ:in'Owski€igO były to różne pojęcia, denatu;jące rÓŻJIlefakty z życia Slpo'leozueglo.Już jednalk dla Levi-Sitraussa, którego iDJteresują nie zacholwamia, ałe ustruiktuxyZOlWanesystemy 'reguł, Moce leżą u padlStaw zachOlWań,stOlSUnk.iegizo- i €'ndogamiczne są przejawami tego samego inwariantu strukt'Urelln'€lgo. Mamy więc klas)'Ic'zny przylkład impregnacji faikJtów przez prz)7ljmOiwa:nyzespół tez odnOŚlnie kultury. Przykład too dotyczył interpretacji faktów uprzednio już ro,zpoznanych, jest jednak kwestia inna, dużo is1iol1miejsza w ro.Zlwojunauiki. Przyjęai1e odtp(}wiedmich założeń względem charaikiter'U badanej rzeczyw:li<;.t ości, zachodzą;cych w niej relacji - tzn. w pewnym seIlJSliepowołanie jej, um01Żliwiaro~poznanie wielu nowy,ch 'problemów, :postawi-enie hipotez, które na gruncie wcześniejszych zapatrywań eliminowalosię jako co najmniej nieuzasadnione lub wręcz nieistniejące. I znowu odwolajmy się do najbliższej nam dyscypliny ~ tym razem w amerykańskim wydaniu. Ba'rciZlOdynamk'Zlnie ro'zwijają się tam badania nad z:wiązkami determinacyjnyrrni między językiem (iIraiktowanyrrnjako integra!IJna część kultury - inaczej jej dziedzina), a całokształtem kultury {sumą jej poszczególnych dziedzin). Reprezentanci talk uikielI'unkowamych badań powołują się zwyikle na F. Boasa, który m~ał dokonać w tym wzgllędzie pierwszych rozpoznań. Jalk się wydaje, rola Boasa zaiWiera się przede wszystkim w UJwydaJ1mieniupotrzeby palrtykulalrystYIc!znegosplojr,zenia na kulturę, a to ze wz;ględu na stwie'I'dzone w ramach długoletnich badań terenowych, tiI'zy charaikJterystyczme ce'chy zjaiwislk kulturOIwych: (1) ich etniczną pairJtykulHrn'Ość,(2) ,.kolllteikstowycharaikter i (3) znamiona systemowości. Te s'j;.wl'eT1dzenia, dziś już oczywiste, miały decydujący W1płYlW na moe;Uwość poo1;awienia pytalIlia o wzajemną relację języka i kultury (a byto to nieuno~hwe na gruncie unilWersalistycznych docie!kań eWlOlucjonllsrt;ólW i s2lkoły kul:t.urOlWo-hist'OTyczne;j). Sam Boas jedJnaik,mimo 'P'OId:kTeiŚila!I1ia wagi, jaką mają badania językowe cNa "psychologii ludów świa,ta", nie zrobił w tym w~ględzie nic więcej; replrezentowalIly przez niego zespół za'łożeń odnośnie kultury, ściśle ZTe'sztą respektowany, kazał mu 'Za jedynie sŁuszne u:mrać twierdzenie, że: " ... Nie wyda~ je mi się więc prralWrdopordohne, by istniał jakiś bezpośredni związek między Ikulturą plemienia a jego języikiem, poza tym, że forma języka ksztaŁtuje stan kultUiry; natomiast olkreślonego stanu kultury nie warunkują bynajimfI1iejmodologiczne cechy języka" 9. JUQ: jednalk E. Sapir, mająlC za podłoże dorobek emprin'yczny Boasa, g F. Boas, Introduction hiJngton I911, s. 67. to Handbook of American Indian Languages, Was- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 41 dokonał zdecydowanego przełomu w dotychczasolWym sp'osobie ujmowania owej relacji «język a kultura». Skłonił się on, p'o pi'e["w~ze,do peIWnego za:wężeuia dort;~chiC'zasol\Veg1o pojęcia kultu["y i sikoncellitrolwał się na kultU!I'lZesym'bolic:zmej, identyfikując ją ze wzorami i SlpiOlSoibami myślenia s!PO'łecznościbadanych' ku1Jtur. Z drugiej strony, jako clZołowy liingwista stru:k:turainy, p'Osiadał o,dlpoIWiednizespół na:rzędzi badawczych, pozwałający mu precyzyjnie ogaT'niać zjawiSka języftmwe. Stąd bie:rz,c się fakt, że mógł Sapir .postawić !problem aktywnego IWipływu struktury języtk'Olwej(składnia, semantylka, ale także f'Onologia) na spolSoibypercY'Powania rzeczylwil9to'ści przez <kuną grupę k1UlItura.wąbędącą "na las-'ce" swego jęrzy1ka.Tak narodziła się etnolingwistyka; rozważania Salpj,ra kontynuował w zradyka'lizowane.j postaci B. L. Wharf, jego z koleiśladem (<ł'lejuż w umiartkowanej formie) pos:zJliH. Haijer, D. Lee, C. Kluc'khohn i i,n. 10 W ramach e1molin:gwistyki język trwkIt·owany był jako jeden z systemÓiw kulturowych, Sizlczególnie istoilny ze względu na możli1wość"przenilkania" za jelg'Opomocą w pozajęzykowe dziedziny kultury symbolicznej, !których taką a nie i.nną poISItaćdodatikowo on właśnie warUn!kuje. "Z anty,()lpOilogicznegopUJ1lktuwidzenia i.stnieje talk wiele różnych światów na ziemi, ile jest języków" - powiada C. KllUakhohn 11. Przed&ta:wiciele najnowS'zych trendów w amery(kańSkieoj antropologii kultuTQlwej, nawiązując do osiągnięć e.tnohUl@wilStyc~nych i ada\ptując pewne tezy dotY1czące języlka i kultury wypracowane w ramarc:h tamtych badań, zawężają z ko'lei pojęcie kultu;ry do poznawczych systemów stanowiących jej zawarlość "myśłolwą". "K'ultura - pisz'e W. Goodenough - nie jelgt zja!wisbem mat'eTiaWn~, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań albo uczuć. Jest raczej OTganizacją tych rzeczy. Jest formą tego, co ludzie mają w umysłach, ich modeli postr,zegania, kiojarzenia i inte'rpLr€lto1waniaty;ch rzeczy" 12. W podobnie ideacyjnym duchu def1ntują etnosemantycy język - jako składający się z tego, co ,jednostka musi wiedzieć w celu odpowiedniego komunikowania się. Z epistemologicznego więc punlktu widzenia, język należy do tej samej dziedziny, co kultUJra - jest bo'wiem zespołem ideacyjnycih kodów, niedos.tępm.ych bezpośredniemu oglądowi i i:nterr;preitacji. E1Jnosemantycy zakładają jedno,cześnie, iż ideacyjnie pojęty język ma fundamenta'Lne znac:zenie clila kultUJry, jego badanie po:zolwalaodkryć S'ernantye:zmy świat, w którym żyNp. H. Hoijer, The Relation of Language to Culture, in: Anthropology A. L. KPoe1berr (ed), Ch.kago 1'953, śs. 554 - 7'3; D. Lee, Being and Value in a Primitive Culture, un: Readings in Anthropology, E. A. Hoebel, J. D. J€lnnliJngs, E. R. Sm1tJh (edJs), New Yor:k 1955, 'Ss. 2-83-,295; C. KluckhQhn, Mirror for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life, New York 1949 oraz inne. 11 C. Klwckhoh:n, 'O,p. cit., s. 1060. 12 W. H. Goodenough, Cultural Anthropology and Lingui·stics ... , s,. 36. 10 Today, �MICHAL 42 BUCHOWSKI, WOJCIECH BURS,zTA ją Jej C'złonJkolWie. SyI5temy semantyICzne są implicite zawarte w języlw, stan'O!W!ią jedne z najtbaTdzi,ej 1JJlaczących cech 1udz:ki'ej [komunilkacji. Ich od!kTylWania i opiiS'u dok<llnU'je się za pomocą najr'07JTIlait6zych ,proced!ur, z których na'jibaroziej 'I'O'zrwin,ięta jeSlt, stwOlI"'ZOna prZelZ Goddenougha i LounsibUJry'.ego, analiza SlkładniklQlWa (componentiaL anaLysis) 13. Prakrtyka badalWcza et:nos'emantyik6w sprowadza się de facto do alIlaliz pos:zx:zegÓ'lnych systemów term'i'nolog1i:cznych kultury - z nich to wnioskuje .się o po1JJlalWc.zyro Ś1Wiecie jej uczeSltnikó:w. Talk więc, porlczalS gdy e,tmo~i'ngwllstylka lat 30 i 40-ltych tralkrtowała język jako modelujący obraz iku'lltUIry, et;in<)IselInantyka kcmoontruje się na analizach języUm jako źródła informacji o tyro, jak społeczność myŚJli. PO'ŚłWięciliŚ1ńy nieco uwagi jeiCllnemuz nwrtów antmpo'logii amerykańskiej po to, by wskazać na pelWien hieratrchiczny Ulkłaid zależności wyznac·zenia pola badań i możlilwości f.ormułowania twierdzeń, z jalk.im spotykamy Isię w poznaniu nakowyun. Chotl:zi o to, że odJpowieldnie przesłanki, dotyczące tearii kultury, wyznaczają 'zakres mo;żtliWych ujęć s:zx:zegółoJWych problemów. W omaJW1ianych prz)'lPadlkach umozl.iwiły OIlle badania powiązań determinacyjnych między językiem a resztą kJultutry. W kOiIl\seklWeneji ·zaś us1aliły rolę badań nad językiem w po:zmaniu istoty z'jawis\k kuJLtu'I'OIwych. OczYJWiście, pomijamy tu:taj aibsod.utnie kwes1ię ptraworn'Ocności takiego ak'lllraJt ukieru:nll{'Qwania badań, zasadności przesłanek i spralWdizaJności oS'tall;'ecznych w!IlioSlkó'W. POJWieidzmy tyle ty1lko, że nie jest to oczywiście dominująK::1e stanolwisko, na:wet w ramach alllltrop'olog'ii amerykańskiej. Na,dał ptrze1waża tralktoIWanie języka jalko zespołu zjawisk odrębnego od inlIlych faik'tów kuatuT'OJWych; rezygnuje się za['órwll10 z do'ciekań gene.tycemy!Ch, jak i stawia!Ilia hipoJtezco do chara[klteru stO'sun!k:u zjawrisik z m!Me\5u ku1tUTY syrnbol~;:zmej (w tym języka w szc~e:gól.ności) do zjalWislk z technologlcZll'O~uży\tikOlwej ("ma.teiI'ialnej") sfery kuiltutry. Jalk mówią Ziółkowski i Piotrowsiki: "SymiboHczne aspekty kultury oraz te zja'wislka, kJtóre nie są zwią!zane .z tworz·eniem i przelkazywa.niem znaków, trakJtJUje się wtedy jako równoczęrdne i odrębne podzbiory ogólnego terminu «kultura»" 14. Obojętnie jeidnalk jak definiuje się kultuTę, potwierdza się wl~P'omniana impiI'eg'nacyjna właś:ci;wość twiero'zeń o charakJt€rze teoretycznym wzg[ędem "nagich faktów", względem postrzeganej TzeczYJWiSltości. I tutaj właśnie docieramy do sedna nalSzych rOZ1Ważań. W. Goodenough'a Comin: Explorations in W. H. Goodenough (ed), Chicago 1964, ss. 221- 238. 14 A. PiilQ/trowoo, M. ZiółkowSki, Zróżnicowaniejęzykowe a struktura społeczna. W.an;rz;a)Wa1976, s,. 27. 13 PrzYikładem ponential Cultural zastosowania Analysis of Anthropology, tej analizy KOOTl;kama Lapp jest Kinship artykuł Terminology, �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 43 v Mając w pamięci poiwy7;sze Ulwagi, raz jaszore 21W!róćmysię w ltierUD!k.urodzimej etn()lgra:i)ii.Mamy tutaj do czynienia z S)'ituacją na pewno kryz.ysową ('OIoojętnie jakie był)'iby deiklamcje samych eltnQgTafów), ale cizy pies pO!gT'ZeibalTIy jest jedY111iew zrnienionej rzeczyrwasitości,w _q;ani:ku traciycY'jneg'op1rzednl1'iotubaidań? OtÓŻsytJUacja jest niec~ baTd.ziej zł00ooa. R'zecz w tym, że zmieniająta się rzeczyTwiL9tO'Ść (;pl'oces piQlstl'zegalny dla ka:idego, nie tylJko etnografa) unaoczniła tylko pozna.wczą słabość dotychcrzasowego modelu urpTa'wiania eltnOlgrr-afii. Uparte Qbs1;aJWanieprzy dotytchczasOiWymmetodolQJgiczno-teOlreiycz.nymwspółozynniku humanist)'iCznym (!które spraiWi:a, że ciągle widzi się rzec'ZYlwi'Stośćprzez pryzma't p:r~zeszłości,że konLrOlTItuje się "tradycyjność" ze "współozesnością" nie mają1c narzędzi ujęcia w nOlwy Slp06óibtej ostatniej) sPYlchaettnO!grafię na pelI'y!feryjne pozyc'je, pozooitawia jej za'jmowanie się prze'żytkami (w klasycznym, nie struktura,lli5tycznYJIll sensie) i zmU!szado rejestracji niewiele znaczących zjawisk - niewiele znaczących wporównalni!u z plrolhlemami ogólnoiku'lituro,wymi, w których partyc)'ipują wS'zYlscy.Nie7Jmienny bowiem zespół założeń odnośnie do .przedmiotu badań sprawia, że ciągle patrzy się tak samo na wsze[lkiezdarzenia, że nie .wydolby.wasię istotnie nowych zjawisk, adJbo też nie ma się odmiennego Slpojrzenia na ddtyc'hciZaeowy dOI"QIbeik. Etnografia, jeśli chce się naprawdę wyzwolić :ze sposobu XliX.,wiecznego traktowania i siebie, i zjawisk, którymi się zajmuje, musi przede wszystkim pogłębić refleksję nad swoimi podstawami teoretyc7mymi (mówiąc zaś ściślej - nad prawomocnością dotychczasowego sposobu uprawiania etnografii). Thwba zarzucić dotychczasowe podziały, które dokładnie wyodręibniały gdzie zaczyna się, a gdzie kończy pole działania etnografów. Nie jest bowiem żadnytrn wyjściem koncentrowanie się na doskonaleniu p<Yswzególnych technik bada1wczych. Dobrze ujmU!je tę sprawę jeden z naukoiWcóW amery1kańs!k'ich twieridząc, że "ko'llcentr<Jiwanie się na technilkaClh,zarówno w nauce, jak miłośici, prowadzi nieuchronnie do impotencji" 1:'. Nie jest też wyjściem w!pwwadzanie nOlWinelktenninol'Olgicznych; co da na,zywanie naszej naulki etnologią (:ogodnie z tradycją podziału nauk - dyscypliną nomotetyczną) - miast etnografią? A ku temu zdają się zmierzać wysił1kupewnych ooób. Jest naSlzą telZą tego wystąpienia, że ty~ko teoretycznie odmienne rozpoznanie badanej rzecz)'lWilstości i roli etnografii w jej ogarnianiu, może zmienić syltuację naszej nauki w dobie wSlpółczesnej. A więc: naj15 P. L. BergeT, Invitation to Sociology, Chic'3,go 1962. �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJ,CIECH BURSZTA 44 pierw właooe samOOlkT€Slenie,potem spory o prawomocność danych koncepcji, OiSiągJIlięćetc. W innym bowiem wypaidku cią,gl'e stać będziemy "na poiboc·z,uwie1lkiej polityki" w tym sensie, że z mO'żhwości jakie tworzy pl'ooes dziejOIWysami wybIerzemy wboczne miejsce. MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA THEORETICAL ASPECTS OF ETHNOGRAPHIC RESEARCH ON CULTURE (Summa,ry) The preseJIllt a,rtdJC1.e a,ims at aJna1ys'iJnga par:ad~gm hiJthel'to ex'istinlg in Po'Usn ethnogjraphy. AC'C'O!l1d.ing to the au'thoI1S thbs paJI"adigm hard met the reąui:remen'ts of the social reality of the 19th century. Nowadays, however, it is impossible to ca1rry on an ethnographic research f,ollow,ing the assumptions of those days, for various fundamental changes have occurred in the social practice of present-day PoJ.amid. The ClonJt,tIllUalbon of that s'cientif~c model would lead inevitaibly to a deglralda,tiOlnalf c~itive fU'nd~on of elthl1Jogra.pthy~n f.avor of its dlidaiCtiocand cultural functa-ons. Thus, the present article aims at presenting indispensability ot theo:r-e.t.tcal and methodO'loQlgicalred'le1CiLion on presant ethnography. The authors' commeruts and remalr'ks r.egalDd mai-ru1y the role od' theolry in appointing a possible scope of scientific research of our discipline. The examples dr,a;w,n fil'o1lTI wOTlld anthr,opolngy aJre to demonstrate an im,pregna'tory role of theoJ·e'tica1-aSls.urrnplti()(l1lS in relethon to aln <observed reality. 1m conC<!us'ion, it is elear that only an elaboration of new theoretical principles of ethnography will enable our discipLine 11;'0 play a cognll~ive fwructi'Onin new ciI"cumstalnlces, • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d0643d2ab8e219fa1485bb56b51f9a0.pdf 897b0a712d0748a6adc5aeb57c2f0090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:897 Title A name given to the resource Teoria kultury Kazimierz Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ TEORIA K U L T U R Y K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO JAKO PUNKT WYJŚCIA D L A B A D A N ETNOGENETYCZNYCH O F O R M O W A N I U SIĘ T R A D Y C J I N A U K O W E J Gdyby założyć, że wszelkie sprawy k u l t u r y dadzą się sprowadzić do stałego określania przez człowieka swojego miejsca w świecie, do okre­ ślania genealogii pochodzenia, czyli odróżniania swoich od obcych i dal­ szych swoich od swoich najbliższych, do określania swojego świata w stosunku do świata obcego, to wszelkie poznawanie można by uznać za oswajanie świata, czyli przyswajanie sobie czegoś, co do tej pory było człowiekowi nie znane. Uwaga powyższa dotyczy też historii nauki. Przy każdym podejmo­ wanym nowym wysiłku badawczym poszukujemy genealogii. Mam t u jednak na myśli coś więcej niż tylko wskazanie nazwisk poprzedników. W przypadku badań nad etnogenezą Słowian nie może zresztą być wa­ hania. To, na czym skończył swe badania Kazimierz Moszyński, musi być punktem wyjścia dla następnych. Powstaje tylko problem, w jaki sposób należy wykorzystać jego prace. Jak przyswoić je sobie — czyli potraktować jako swoje — bliskie, przemyślane. Z pytaniem o stosunek do poprzedników wkraczamy w trudne połacie ludzkiego poznania i ludzkiej wynalazczości. Jest rzeczą oczywistą, że i w tych dziedzinach wykorzystujemy doświadczenia poprzedników, opieramy się na dokona­ nych przez nich odkryciach. Czyż nie dzieje się jednak tak, że dopiero wtedy jesteśmy skłonni posługiwać się czyjąś teorią, czyimś odkryciem, gdy mimo woli, może podświadomie, powtarzamy jego drogę powtarza­ jąc jego odkrycie niejako na swój własny rachunek? Dopiero w t y m momencie, gdy dokona się zjednoczenie cudzego, zwerbalizowanego osą­ du o rzeczywistości z naszym własnym doświadczeniem i przeżycie tego przez nas samych w procesie badawczym, jesteśmy skłonni włączyć go w skład tego, co konstytuuje najszerzej pomyślany nasz własny war­ sztat badawczy, włączyć go w zakres rzeczy sobie bliskich, oswoić, przy­ swoić. Zjawisko to stwierdza każdy nauczyciel akademicki w momencie, gdy student zwierza mu z iskrą w oku odkrycie czegoś, co wielokrotnie �84 ZOFIA SOKOLEWICZ w podręcznikach było formułowane, ale on dopiero w danym momencie, nieraz w kilka lat po właściwym egzaminie, wyraził to w sobie zrozu­ miałym języku, włączył w zakres swego najszerzej rozumianego do­ świadczenia !. Tradycja naukowa, podobnie jak tradycja kulturowa, ma charakter selektywny. Przyswajamy sobie z przeszłości pewne tylko jej elementy, te, które można włączyć do systemu badawczego, k t ó r y m operujemy sa­ mi. Nie ulega wątpliwości, że włączanie teorii Kazimierza Moszyńskiego do warsztatu współczesnych polskich etnografów odbywało się nie bez trudności. Z całą pewnością jego teoria i metody nie były odpowiednie do analiz przemian społecznych tematu en vogue ostatnich 25 lat etno­ grafii polskiej. Doskonałość jego warsztatu sprawiała, że ci natomiast, którzy chcieliby dalej iść jego drogą, mogli zapewne jedynie powielać i pomnażać jego doświadczenia. A tak się na ogół zdarza, że każdy z nas dąży do dokonań oryginalnych, stawiamy sobie zwykle inne pytania niż nasi nauczyciele ' i do p y t a ń stawianych przez nich wracamy, gdy zdo­ będziemy właściwy dystans — taki, by na ten sam przedmiot spojrzeć pod innym k ą t e m i zaproponować rozwiązanie, nad k t ó r y m nasz mistrz się nie zastanawiał. I tak dokonuje się postęp w nauce poprzez stałe za­ przeczanie dorobku poprzedników, odkrywanie go z pewnego dystansu i propozycje nowych rozwiązań nie zawsze stanowiących linearną kon­ tynuację dawnych. Ale czy nowe myśli, wynikając z krytycznego prze­ glądu dawnych, mogłyby narodzić się bez tej krytyki? I czyż tak rozu­ miana zmiana w skali historii nauki nie może być rozważana jedno­ cześnie jako kontynuacja? Sądzę, że na sposób percepcji teorii Kazimierza Moszyńskiego w Pol­ sce w latach 60-tych wpłynęło nie tylko nastawienie się etnografów na badanie procesów zmiany, lecz również fakt, że na pewno z powodu bardzo złożonych przyczyn, jak wielka precyzja warsztatu i oddziaływa­ nie jego osobowości na uczniów, wydawało się, że trudno byłoby doko­ nać czegoś, czego on nie dokonał, nie zaczął przynajmniej, nie formu­ łował. Do k r y t y k i jego teorii potrzebny był czas. Był on również po­ trzebny do tego, by ustalić korespondencję między teorią Moszyńskiego a innymi teoriami etnologii, by sformułować problemy badawcze od nowa i by inkorporować dorobek Moszyńskiego w dzisiejszy warsztat etnografa. Podstawowym zadaniem podjętym w 1972 r. przez etnografów ośrod­ ka warszawskiego w ramach komisji etnogenezy Komitetu Słowianoznawstwa P A N było ustalenie odpowiedzi na pytania: 1 — jak Kazi­ mierz Moszyński formułował problem etnogenezy Słowian? 2 — jakie / 1 W czasie dyskusji nad I częścią referatu dr A. Zadrożyńska zwróciła mi uwagę, że tak w ł a ś n i e proces uczenia się ujmuje J . P i a g e t w Psychologie de I 'intelligence, Paris 1947. Książkę t ę czytałam kilka lat temu, ale obecnie nie u ś w i a d a m i a ł a m sobie związku między nią a w s t ę p e m do niniejszego artykułu. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 85 wnioski można wyciągnąć z jego prac umożliwiające opracowanie naj­ właściwszej obecnie strategii tych badań? W niniejszym artykule p r ó ­ buję odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie pierwsze zarysowując zaledwie odpowiedź na pytanie drugie i ograniczając się w t y m przy­ padku jedynie do sprawy związków między północą a południem Sło­ wiańszczyzny oraz do zmiany strategii w badaniach kultury-duchowej. Skrótowe potraktowanie kwestii drugiej usprawiedliwione jest koniecz­ nością skoncentrowania się na kwestii pierwszej, której wyjaśnienie jest warunkiem odpowiedzi na pytanie drugie. Zakres odpowiedzi na pyta­ nie pierwsze warunkowany jest również t y m , że Moszyński nie stwo­ rzył w zasadzie odrębnej teorii etnosu. Zbiór twierdzeń, które odnoszą się do badań etnogenetycznych, staje się jasny dopiero po odniesieniu go do twierdzeń z zakresu ogólnej teorii kultury. O POJĘCIU G R U P Y E T N I C Z N E J PO R A Z P I E R W S Z Y O znaczeniu, jakie do problemów etnosu, a w tym. i problemów etno­ genezy przywiązywał Moszyński świadczyć może fakt, że pojęcie grupy etnicznej definiuje jako pierwsze wśród szeregu pojęć podstawowych dla etnografii. Pisze tam „ J e d n y m z pojęć, którymi etnografowie i etno­ lodzy operują nieustannie, jest tzw. grupa etmczna... W wypadkach idealnych grupa etniczna jest to grupa ludzka nacechowana przez po­ siadanie: 1) odrębnego języka lub co najmniej silnie wyróżniającej się gwary, 2) poczucia pewnej bliskości łączącej jej członków, k t ó r e m u ja­ ko negatyw odpowiada poczucie obcości w stosunku do analogicznych grup innych, 3) odrębnej nazwy w ustach własnych lub co najmniej w ustach grup sąsiednich czy geograficznie pobliskich, 4) mniej lub więcej swoistej k u l t u r y " . Umieszczenie przez Moszyńskiego pojęcia grupy etnicznej na po­ czątku omawiania przez niego aparatu pojęciowego etnologii i etnografii wynika w sposób naturalny z rozumienia przez niego zakresu tej dys­ cypliny. Etnologia jest jego zdaniem jedną z nauk o kulturze, której przedmiotem jest „... bądź kultura całej ludzkości, bądź też poszczególne wytwory i grupy wytworów, badane w ich zasięgu ś w i a t o w y m " . W przypadku etnografii, odróżnionej przez niego od etnologii, przedmio­ tem badania jest kultura manifestująca się w działaniach grup etnicz­ nych, skorelowana z etnosem. Przy takim odróżnieniu przedmiotu etno­ logii i etnografii pojęciem wyjściowem dla etnografii było pojęcie etnosu, ludu, grupy etnicznej; k u l t u r ę odnoszono t u do substrátu ludzkiego. 2 3 г K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 3. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I, wyd. I I , s. 16; t e n ż e , Człowiek..., s. 60. S �86 ZOFIA SOKOLEWICZ Tak rozumiana etnografia wymagała zwykle dodatkowego określenia — jeżeli bowiem rozumiano j ą jako nauką o ludzie, to należało zawsze do­ dać — jakim ludzie? Stąd brały się określenia: etnografia Polski,.sło­ wiańska etc. Przy etnologii, dla której wyjściowym pojęciem było poję­ cie kultury, określenia bliższe nie były konieczne. Etnologia z natury rzeczy dotyczyła świata. Tak więc w samej definicji każdej z tych dys­ cyplin zawierało się wskazanie na człowieka jako na twórcę kultury. W przypadku etnologii był n i m człowiek jako gatunek, w przypadku etnografii człowiek działający w grupie etnicznej, największej grupie społecznej, z jaką etnografia miała w swoich badaniach do czynienia . Przedstawienie grupy etnicznej jako pierwszej w kolejności prezen­ tacji aparatury pojęciowej etnografii i etnologii wynikało zapewne z przekonania Moszyńskiego o konieczności orientowania badań szczegó­ łowych na etnografię ludów czyli grup, w których kultura może mani­ festować swe zdecydowane odrębności i cechy specyficzne, a których stwierdzenie i powstanie przedstawia sobą osobne zadanie badawcze istotne dla rozwiązania problemów rozwoju kultury człowieka. Jego zdaniem odrębności kultury manifestujące się w mikroskali, na poziomie wsi czy niewielkiej prowincji, mogły być dla etnografa tylko pewnym etapem badań, którego rezultaty były niezbędne dla podjęcia problemu odmienności kultury w grupach etnicznych w dużej skali, a nigdy ce­ lem końcowym. Badania mikroskali należało więc zawsze podporządko­ wać badaniom w skali makro — obszaru kulturowego, grupy etnicznej czy wreszcie k u l t u r y człowieka. Samo rozróżnienie między etnografią a etnologią poczynione w t. I Kultury ludowej Słowian miało istotne, epistemologiczne podłoże. W ujęciu Moszyńskiego etnografia zajmowała się t y m samym materiałem co etnologia, tylko w innym uporządkowa­ niu. W przypadku etnografii materiał uporządkowano w kategoriach etnosu, w przypadku etnologii — grup wytworów kulturowych. W pierwszym przypadku, przy uznaniu języka za jedną z możliwych cech wyróżniających grupę etniczną, zarysowała się możliwość szerszego korzystania z doświadczeń językoznawstwa i rezultatów b a d a ń . Jak wielką wagę do tej współpracy przywiązywał Moszyński świadczy fakt, że rezygnując w latach 50-tych z rozróżnienia między etnografią a et­ nologią i wzorem innych etnografów w Polsce starając się posługiwać pojęciem etnografii jako najbardziej ogólną nazwą dla całej dyscypliny, utrzymał charakterystyczny dla poprzedniego rozróżnienia dwutorowy układ aparatury pojęciowej: grupa etniczna — kultura. Nie wchodząc t u w głębsze podstawy filozoficzne tego rozróżnienia należy jednak pod4 5 4 Grupy pierwotne lub tzw. małe grupy, jak'rodzina, ród, etc. są zdaniem Mo­ szyńskiego przedmiotem badania etnografii, tak jak są nimi inne wytwory kultu­ rowe. Nie stanowią jednak nigdy układu odniesienia badanych w y t w o r ó w , jakimi mogą być grupy etniczne. Por.: M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 5 п., gdzie autor odróżnia grupy etniczne od grup zwanych przez niego genealogicznymi. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 87 kreślić jego zasadnicze, epistemologiczne znaczenie dla całej koncepcji Moszyńskiego. Etnologię można było budować syntetyzując szczegółowe badania nad materiałem ukazanym w relacji do określonych grup et­ nicznych bądź porządkując w skali świata materiał jednorodny pod względem typologicznym, sprawdzać jego wiarygodność przez odniesie­ nie go do układu etnicznego . We wszystkich pracach Moszyńskiego spotykamy obydwa sposoby podejścia i należy stwierdzić, że odgrywają one ogromną rolę w weryfikowaniu hipotez na temat pochodzenia i roz­ chodzenia się wytworów. Tak więc określenie relacji między pojęciem grupy etnicznej a etno­ logią i etnografią pozwala nam stwierdzić, że było ono istotne nie tylko dlatego, że stanowiło część składową definicji zakresu dyscypliny. Jego wprowadzenie stwarzało nadto istotny układ odniesienia dla bezimien­ nych wytworów kulturowych analizowanych w skali świata, pozwalało na związanie ich z grupą ludzką (choć nie zawsze musiała być to grupa etniczna), odgrywało istotną rolę w momencie weryfikacji źródeł i na­ stępnie hipotez. Samo jednak pojęcie grupy etnicznej nie może wystarczyć do od­ tworzenia strategii badawczej Moszyńskiego, choć częściowo wyjaśnia orientację jego badań i sygnalizuje opinię autora zarówno w kwestii czasu, jak i przestrzeni. 6 Z N A C Z E N I E POJĘCIA W Y T W O R U K U L T U R O W E G O W T E O R I I MOSZYŃSKIEGO Przedstawiając w Człowieku podstawową a p a r a t u r ę pojęciową et­ nografii Moszyński tworzy dwa szeregi pojęć: jeden wywodzący się ze wspomnianej grupy etnicznej i ludu, drugi od kultury. O znaczeniu tego rozróżnienia będzie mowa dalej. Pojęciem, które łączy oba wspo­ mniane szeregi, jest pojęcie wytworu kulturowego. Definiuje je Moszyń­ ski bardzo szeroko potwierdzając we wstępie do cz. I I t. I I i t. I Kul­ tury ludowej Słowian oraz do Człowieka to, co pisał we wstępie do t. I Kultury ludowej Słowian. Wytwory kulturowe, stwierdza Moszyński, są składowymi częściami kultury. Etnolog widzi stworzony przez człowieka świat w postaci wytworów. Mają one różny, bardziej lub mniej złożony charakter, stanowią jednak zawsze najmniejszą zorganizowaną cząstkę kultury i t y m samym jednostkę systematyki kultury. Moszyński pisze „We wszelkim bowiem wytworze t k w i pewna praca ludzkiego umysłu; wszelki jest rozwiązaniem pewnego zadania, jakie przed człowiekiem kiedyś stanęło" . Sądu tego Moszyński nie zmienił do końca życia i jest 7 5 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I, s. 18; t e n ż e , Człowiek..., s. 52 n. M o s z y ń s k i , O sposobach badania..., s. 22, por. analizę brogu i sposób przechodzenia Moszyńskiego od wytworu do grupy etnicznej i v.v. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 23. e 7 �88 ZOFIA SOKOLEWICZ on dogodnym punktem wyjściowym do zrozumienia sformułowanej przez niego teorii kultury, a w t y m również sposobu podejścia do badań etnogenetycznych. W ostatnich latach, wokół interpretacji pojęcia wytworu kulturowego narosło wiele nieporozumień. Wielu dyskutantów traktuje je jako synonim rzeczy martwej, odizolowanej przez człowieka. Taka inter­ pretacja stała się dogodnym punktem wyjścia do powierzchownej k r y t y k i Moszyńskiego za atomizowanie kultury i ujmowanie jej statycznie jako sfery świata złożonej z rzeczy, świata antykwarycznego, przeciwstawiane­ go dynamicznemu światu z człowiekiem w punkcie centralnym, świata badanego przez etnografów spod znaku teorii zmiany . Nie chcę tu twier­ dzić, że pojęcie wytworu kulturowego jest pojęciem właściwym dla pro­ wadzenia analiz zmierzających do ukazania zmiany kultury, gdyż do tego celu jest ono nieprzydatne. Niemniej jednak chciałabym zwrócić uwagę na ten sposób ujęcia przez Moszyńskiego pojęcia wytworu k u l ­ turowego, który czyni je do dziś dnia przydatnym w badaniach etnogenetycznych. Zgodnie z wieloma dzisiejszymi definicjami pracy naukowej, badanie naukowe polega na rozwiązywaniu zadań. Określając niemal identycznie zasadę wytworu kulturowego i zmuszając do spojrzenia na wytwór k u l ­ turowy jako na rezultat twórczej pracy człowieka, rezultat jego myśli, Moszyński daje nam t y m samym do ręki dynamiczny instrument pracy. Z natury rzeczy etnolog stosujący się do wskazówek Moszyńskiego może odkrywać dynamikę myśli ludzkiej w przeszłości, w czasie stawania się danego wytworu kulturowego. Analizy wytworu pozbawione owego ele­ mentu stawania się, pozbawione perspektywy długiego czasu, w jakim stworzona przez człowieka myśl, idea, instytucja społeczna, forma sztuki rozwijała się, tracą swą dynamikę. K a ż d y wytwór kulturowy widziany w krótkiej perspektywie czasu X X , a w najlepszym wypadku części X I X w., stawał się martwy, stawał się rzeczą, tracił jakby swoją moc informacyjną. Odnoszony w badaniach czasu krótkiego, badaniach zmia­ ny społecznej stawał się korelatem struktury społecznej bądź ekono­ micznej, ilustrował je, objaśniał, ale tracił zdolność informacji o swoim własnym stawaniu się. 8 8 G ł ó w n y zarzut sprowadza się do atomizowania kultury. Na ten temat wy­ powiedział się J . Burszta w referacie na temat etnograficznych badań społeczności lokalnych (Ostróda, czerwiec 1978), podkreślając nieprzydatność pozytywistycznej koncepcji Moszyńskiego dla badań współczesnych, określając metodę Moszyńskiego jako atomizowame kultury. Podobnie zresztą pisał jego uczeń J . H e y m a n w „Ludzie", t. 56: 1972, s. 67 n. K r y t y k a ta jest oczywistym nieporozumieniem. W trakcie analiz kultura jest dzielona przez badacza na składowe, które w y n i k a j ą z przyjętej teorii, ale i z celu badania. Koncepcja Moszyńskiego nie została wypra­ cowana do badania procesu zmiany współczesnej. Por. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 83, gdzie autor sam ustosunkowuje się do kwestii atomizowania kultury, oraz Z. S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej, [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 159-160. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 89 Tymczasem w rękach Moszyńskiego wytwór ten, porównywany z sze­ regiem typologicznie tożsamych wytworów na szerokich przestrzeniach ekumeny, miał nas informować o rozwoju myśli człowieka czy też nieco mniejszych, językowych czy etnicznych grup ludzkich, o ich twórczym wysiłku. W pojęciu wytworu kulturowego zawiera się więc założenie o twórczej ludzkiej pracy, śledzenie jego rozwoju jest śledzeniem roz­ woju myśli, wytwór nie jest w t y m układzie izolowany od człowieka, relacja między wytworem a człowiekiem jest relacją typu twórca — dzieło. Na relację tę od k i l k u lat ponownie zaczynamy zwracać pilną uwa­ g ę . Jej znaczenie potwierdziły badania nad sztuką ludową i nad k u l ­ t u r ą ludową. Nie darmo w kulturach ludowych twórczy niekoniecznie znaczy oryginalny, nowy, niepowtarzalny. Do dzieł artystów zalicza się wszak i genialnych kopistów, dokładnie powtarzających przesłanie za­ warte w dziele, a skierowane do członków społeczności. Nie tylko w k u l ­ turach Oceanii, ale w polskiej kulturze ludowej znajdujemy przekonanie, że wytwórca przekazuje wykonanemu przedmiotowi część swojej osobo­ wości, zdobywczej siły życia, siły powodującej jego efektywność. Ta ostatnia zależy bowiem od człowieka, jest przekazana wytworowi k u l ­ tury w momencie jego stwarzania, a od człowieka, który się nim posłu­ guje, zależy tylko jej uruchomienie. Kazimierz Moszyński pisząc o za­ klętej myśli ludzkiej w wytworze kulturowym posługiwał się terminem stworzonym przez naukę. Czas jednak potwierdził w nowych badaniach, że w języku kultury ludowej zawarte jest podobne pojęcie, oddające ową szczególną relację między twórcą a dziełem (rozumiejąc pod słowem dzieło nie tylko dzieło sztuki), a wyrażające przekazanie części osobo­ wości twórcy wytworowi. Tak więc pojęcie wytworu kulturowego było rozumiane dynamicznie przez Moszyńskiego, a najnowsze badania pozwalają nie tylko utrzymać, ale wskazują na możliwość pogłębienia rozumienia sensu tego pojęcia. Moszyński wyróżnia w swej pracy kilka podstawowych kategorii w y ­ tworów kulturowych. Wynikają one z przyjętej przez niego systematyki kultury, a ta podporządkowana jest rozumieniu kultury i jej celów. 9 9 Zagadnienie stosunku twórca — dzieło jest w zasadzie przedmiotem zainte­ resowania e s t e t y k ó w i historyków sztuki. Należy jednak podkreślić, że wychodząc z pozycji Ingardena, w etnografii relację tę za szczególnie w a ż n ą dla zrozumienia samego dzieła uważał J . O 1 ę d z к i, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, zwłaszcza s. 210 п.; Z. B e n e d y k ­ t ó w i с z, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, kulturą i symbolem (maszynopis artykułu); podobnie do tej sprawy usto­ sunkowała się W. Telakowska na konferencji zespołu powołanego przez Departa­ ment Bibliotek D o m ó w Kultury i Plastyki do spraw mecenatu społecznego nad kulturą ludową w lutym 1978, definiując kulturę ludową jako to, co wynika z bez­ pośrednio przeżytego doświadczenia ludzkiego, indywidualnego poznania świata. �90 ZOFIA SOKOLEWICZ POJĘCIE K U L T U R Y W T E O R I I K . MOSZYŃSKIEGO Pojęcie k u l t u r y jest jasno zarysowane. W t. I Kultury ludowej Sło­ wian pisze Moszyński, że „ K u l t u r ą w szerszym znaczeniu nazywamy zespół wszystkiego, cokolwiek wytworzyła i wytwarza l u d z k o ś ć " . Tę definicję z pewnymi uściśleniami powtarza w Człowieku . W tej ostat­ niej pracy koncepcja kultury została pogłębiona przez podkreślenie jej relacji z biologiczną i psychologiczną sferą rzeczywistości, ale linia wskazana w 1929 r. została utrzymana. Tę konsekwencję można by zre­ sztą uznać za cechę charakterystyczną twórczości Moszyńskiego. Sta­ nowi ona konsekwentne rozwijanie raz przyjętych założeń, kolejne eli­ minowanie hipotez, ale cechuje ją zasadnicza niezmienność postawy epistemologicznej. Teoria Moszyńskiego przypomina gmach budowany z wielką konsekwencją od podstaw ściśle według raz zamierzonego pro­ jektu. Być może wynikało to właśnie z wielkości owego pierwotnego projektu? I w żadnym razie nie może być rozważane jako znamię kon­ serwatyzmu autora. W rozważaniach na temat kultury odnajdujemy u Moszyńskiego po­ dobne cechy, które raz już wystąpiły przy omawianiu wytworu kulturo­ wego. Podobnie jak wytwór kulturowy jest rozwiązaniem szczegółowego zadania, jakie kiedyś stanęło przed ludzkością, tak kultura jest pewnym całościowym rozwiązaniem zadania. A rozwiązanie zadania z natury rzeczy posiada pewien cel. T y m celem jest „wzrastająca ekspansja spo­ łeczeństwa" . Zwraca uwagę optymistyczny niejako i niemal drapieżny ton sformułowania. Ekspansja to coś innego niż tylko obiektywne sfor­ mułowanie adaptacji, czasami mające w sobie nawet ton bierności — przystosowania się. W ekspansji jest przezwyciężanie i zwyciężanie. Cel k u l t u r y nie pozostawia dla Moszyńskiego żadnej wątpliwości. Odnajduje go w całości wytworów, jak i w każdym z nich z osobna. W przyjętej systematyce kultury przyjmuje Moszyński jako kryte­ rium podstawowe rodzaj materii, z której każdy wytwór jest ukształto­ wany. Zakłada, że każdy z nich jest na tyle złożoną całością i uwikłany w tak różne relacje, że niepodobna myśleć o klasyfikacji w pełni roz­ łącznej. Niemniej jednak każdy z wytworów może być przydzielony do odpowiedniego działu kultury materialnej, społecznej lub duchowej, tej ostatniej odpowiednio podzielonej na wiedzę i sztukę, biorąc za k r y t e ­ rium cel, dla którego został stworzony: zaspokojenie potrzeb material­ nych, potrzeb społecznych, potrzeb ducha. Charakterystykę każdego z tych działów zamieszcza Moszyński we wstępach do odpowiednich to­ mów Kultury ludowej Słowian. W nich to zostały w zasadzie sformuło10 11 12 1 0 1 1 1 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 12. T e n ż e , Człowiek..., s. 11. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I I , cz. 1, s. 20. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 91 wane najważniejsze twierdzenia Moszyńskiego z zakresu teorii kultury. Wypowiada w nich zarówno swe przekonanie, że kultura jest najbar­ dziej charakterystyczną cechą differentia specified ludzkości, jak i że badanie jej jest koniecznością warunkującą dalszy postęp. Poznanie kultury oznacza więc poznanie ludzkości. Na czym ono jednak ostatecz­ nie ma polegać? Otóż na wyjaśnieniu dróg, jakimi kroczyła myśl ludz­ ka tworząc lub doskonaląc coraz to nowe wytwory kulturowe. W ten sposób ujęta nauka o kulturze może być rozumiana sama ja­ ko w y t w ó r kulturowy, „a wiedza, zdobyta przez nas dzięki badaniom nad dawną i współczesną kulturą, odda duże usługi ludzkości, gdyż po­ zwoli jej głębiej zrozumieć samą siebie i wyciągnąć z tego rozumienia praktyczne konsekwencje" . Realizacja tego celu jest jednak trudna. Przede wszystkim, aby poznać istotę jakiegokolwiek zjawiska, pojedyn­ czego wytworu kulturowego czy całej kultury, należy badać jego genezę i rozwój. Badanie zjawiska w jednym tylko przekroju czasowym, bez możności porównywania jego kolejnych faz rozwojowych oraz różnych jego odmian w przestrzeni, nie pozwoli na odtworzenie sposobu, w jaki człowiek rozwiązywał kolejno następujące po sobie zadania. Teleologiczne ujęcie kultury, uznanie jej celowości i poszukiwanie za­ sady jedności kultury nie tylko w fakcie, że jest ona tworem i differen­ tia specifica człowieka, lecz również w tym, że wszystko to, co tworzy człowiek, jest podporządkowane jednemu celowi, prowadzi Moszyńskiego do stwierdzenia, że „...Kultura stanowiłaby harmonijną na ogół i zwartą całość nawet w t y m wypadku, gdyby nasze inne założenie, głoszące brak postępowego rozwoju religii i sztuki odpowiadało prawdzie, co jednak bynajmniej pewne nie jest" (zob. w y ż e j ) . Wobec jedności celu nie mają znaczenia specyficzne cechy różnych wytworów kultury, które Mo­ szyński omawia szczegółowo w akapitach poprzedzających przytoczoną konkluzję. Wprowadzenie pojęcia celu ma zasadnicze znaczenie dla całej kon­ strukcji Moszyńskiego. Autor zyskuje w ten sposób obiektywny mier­ nik rozwoju poszczególnych wytworów, co pozwala rozumieć kolejne fazy rozwoju wytworu jako kolejne fazy realizacji nadrzędnego celu kultury. Nadto, obserwując różnorodność form wytworów kulturowych, a przyjmując, że spełniają one jeden i ten sam cel, można stwierdzić, że w różny sposób przebiega realizacja głównego celu kultury, przez co różnice między wytworami kulturowymi i całymi ich działami jeszcze się uwypuklają. I tak wytwory techniki ułatwiają człowiekowi bezpośrednie takie lub inne oddziaływanie na zewnętrzny świat, wiedza umożliwia orientowa­ nie się w zjawiskach świata, organizacja społeczna zapewnia więź łączą13 14 1 3 1 4 Tenże, Tenże, Kultura Kultura ludowa..., t. I, s. 15. ludowa..., t. I I , cz. 1, s. 20. �92 ZOFIA SOKOLEWICZ cą jednostki w społeczeństwie, a religia i sztuka wzmacniają ludzką od­ porność duchową. Przy czym, ze względu na możność stosowania obiek­ tywnego kryterium celu, o technice, organizacji społecznej i wiedzy mo­ żna powiedzieć, że rozwijają się w sensie postępowym, podczas gdy w sprawach sztuki i religii brak jest obiektywnych mierników tego po­ stępu i opieramy się na subiektywnych ludzkich ocenach. Oceny te obiektywizują się w skali społeczeństwa i dzięki temu możemy o ca­ łości zjawisk religijnych i artystycznych powiedzieć, że realizują one podobny cel, jak inne działy kultury, niemniej jednak trudno jest, z bra­ k u owych kryteriów obiektywnych, tworzyć tu ewolucyjne szeregi roz­ wojowe. Na skutek więc wprowadzenia pojęcia celu i oceny sposobu reali­ zowania go przez różne działy kultury dochodzi do pewnego rozróżnie­ nia w tej harmonijnej całości. Jeśli początkowo kultura jawiła się jako rzeczywistość uporządkowana w postaci wytworów kulturowych i ich grup, to po uwzględnieniu cech specyficznych różnych działów zaryso­ wały się jak gdyby dwie rozwarstwiające ją płaszczyzny. Wśród etno­ grafów, którzy ten zabieg przeprowadzili przed Moszyńskim, należy w y ­ mienić Morgana . Podzielił on wszak k u l t u r ę na ciąg wynalazków i od­ kryć ewoluujących w postępie arytmetycznym i ciąg instytucji i idei ewoluujących w postępie geometrycznym. Nie wchodząc w szczegóły niezmiernie interesującej koncepcji Morgana trzeba podkreślić, że i je­ mu kultura jawiła się jako pewna całość, ale i on w drodze żmudnych badań doszedł do wniosku, że struktura samej materii narzuca w róż­ nych działach różne prawidłowości rozwoju i dlatego nie można jej roz­ ważać, jak gdyby wszystkie wytwory kultury miały jednakowe właści­ wości. W jego przypadku zapewne zdecydowane preferencje w bada­ niach struktur społecznych zdecydowały o podkreślaniu szczególnych właściwości tego działu. W każdym razie sam fakt poczynienia rozróż­ nienia wydaje się być istotny. Kultura jest więc tworem dynamicznym, rozwijającym się celowo w kierunku postępu, czyli coraz to skuteczniejszej ekspansji człowieka. Niezależnie jednak od twórczych, ludzkich jednostek, od ludzkich dróg i sposobów myślenia w rozwoju kultury obserwujemy określony mecha­ nizm. Każdy z wytworów kulturowych „miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako fala kulturowa, ulegał rozwojowi, to znaczy rozmaitym przemia­ nom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej zmienności, czyli faz roz­ wojowych, prawie nigdy nie zgadzają się ze sobą dokładnie, tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecznie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płaszczyźnie 15 L . H. M o r g a n , Społeczeństwo pierwotne, Warszawa 1888. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 93 przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje wymieniony na przestrzenny" . To twierdzenie Moszyńskiego jest w zasadzie k l u ­ czem do zrozumienia stosowanej przez niego metody. Jest to wszak mo­ delowo opisany mechanizm zamiany czasu w przestrzeń. Z tego wypły­ wają zasadnicze wskazania co do dalszego sposobu postępowania. 16 K I L K A U W A G O A D E K W A T N E J DO T E O R I I M E T O D Z I E Metoda ta w zasadzie została najdokładniej sformułowana przez Moszyńskiego zarówno w Człowieku , jak i w Oi sposobach badania kultury materialnej Prasłowian oraz, przede wszystkim, w Kulturze ludowej Słowian . Niemniej jednak, dla łatwiejszego osądzenia, w j a ­ k i m zakresie powinniśmy iść w dzisiejszych badaniach etnogenetycznych drogą wskazaną przez Moszyńskiego, przypomnę ją w k i l k u punktach: 1. Stosowana przez K . Moszyńskiego metoda jest połączeniem me­ tody analityczno-porównawczej i geograficznej. 2. Najmniejszą jednostką klasyfikacyjną jest wytwór kulturowy ro­ zumiany jako rozwiązanie przez człowieka wybranego, szczegółowego zadania. 3. Wytwory, nawet najprostsze posiadają własną wewnętrzną struk­ turę. 4. S t r u k t u r ę tę można odtworzyć przez porównanie wytworów tego samego typu (Moszyński przy prezentacji metody posługuje się przy­ kładem jarzem naszyjnych i legendy o świętym chodzącym po prośbie, ranionym w czoło i zalęgnięciu się pszczół w ranie ) , wyróżnianiu czę­ ści lub, jak w utworze słownym, wątków, powtarzających się i stano­ wiących stałą część wytworu, oddzieleniu części lub w ą t k ó w dodatko­ wych, wreszcie analizie tych części dodatkowych przez: a — ocenę ich technicznego rozwiązania ze względu na cel, do jakiego dany wytwór służy (por. jarzmo), b — odnalezienie w innych wytworach rozwiązań podobnych do zastosowanych w owych częściach dodatkowych wytworu (por. rozumowanie dotyczące brony laskowej i brony zwanej sukowatk ą ) albo podobnych w ą t k ó w do tych, które składają się na legendę (por. ww. legendę o świętym). Celem całej powyższej procedury jest uzyskanie odpowiedzi na pyta­ nie o genezę wytworu. Odpowiedź polega na określeniu najprostszych składowych danego wytworu i ewentualnej kolejności, w jakiej nakła17 18 19 2 0 2 1 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 17. T e n ż e , Człowiek..., s. 100 n. T e n ż e , O sposobach,..., s. 21 n. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I , s. 16 n. T e n ż e , Człowiek..., s. 101 n. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I , s. 193. �94 ZOFIA SOKOLEWICZ dając się jedna na drugą utworzyły wytwór kulturowy w tej postaci, w której wystąpił on w źródłach etnograficznych. Procedurę samą moż­ na zaś sprowadzić do dzielenia czynności wytworu na części składowe według kryterium treści (w legendzie) lub konstrukcji technicznej (jarzmo), porównanie z analogicznymi rozwiązaniami występującymi w innych wytworach (do czego innego służących^ lub z innymi rozwiąza­ niami występującymi w wytworach o t y m samym celu. Zważywszy, że przedmiotem analizy jest wytwór kulturowy lub grupa wytworów k u l ­ turowych, dzięki czemu mamy do czynienia ze stosunkowo małą ilością relacji (w porównaniu na przykład z ilością i różnorodnością relacji k u l ­ turowych występujących we wpółczesnych badaniach nad zmianą) po­ trzebny jest nam duży zbiór informacji, a to zwykle jest możliwe do uzyskania przy eksploracji pełnego zasięgu występowania danego.wy­ tworu kulturowego w świecie. Potrzeba uwzględnienia pełnego zasięgu badanego wytworu wynika również z przyjętego modelu rozchodzenia się wytworów kulturowych (teoria fal). W zasięgu t y m rozpatrując for­ my wytworu od centrum do peryferii mamy szansę na odnalezienie wszystkich form rozwojowych danego wytworu, aby przy wyzyskaniu wspomnianych materiałów porównawczych odtworzyć względną chrono­ logię i następstwo tych faz po sobie, a to jest przecież celem tej proce­ dury badawczej. Metoda geograficzna zasadza się na przyjęciu podobnego modelu roz­ woju kultury. Można by dodać, że sam Moszyński wiąże wspomniany model ze stosowaniem metody geograficznej, a nie analityczno-porównawczej. Jednakże we wstępie do t. I Kultury ludowej Słowian przed­ stawia go jako generalny model rozwoju k u l t u r y i nie wiąże go z żadną k o n k r e t n ą metodą, po drugie, w jego praktyce badawczej odnajdujemy założenie istnienia takiego właśnie mechanizmu rozwojowego w kwes­ tiach odnoszących się nie tylko do problemów rozwiązywanych za pomo­ cą metody geograficznej . Przedmiotem analizy w przypadku metody geograficznej jest nie tyle „treściowy" rozbiór wytworu prowadzący do wyodrębnienia jego składo­ wych i poszukiwania dla nich odpowiedników w innych wytworach lub odmiennych rozwiązań w wytworach tego samego typu, ale przestrzeń, a ściślej kształt przestrzeni, którą interesujący nas w y t w ó r tworzy. O ile w rozumieniu metody geograficznej jako zasady porównywania wytworu z elementami fizycznego ukształtowania przestrzeni wydaje się iść Moszyński za popularnymi ujęciami antropogeograficznymi, o tyle w propozycji analizy kształtu przestrzeni (zasięgu wytworu) należy go 22 2S 24 2 2 2 8 2 4 T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I. s. 16 n. T e n ż e, O sposobach..., s. 24 n. T e n ż e , op. cii., s. 29. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 95 uznać za poprzednika pewnego typu metod sformalizowanych wywodzą­ cych się z matematyki, a stosowanych dziś jako novum . Zasada zasięgów o charakterze zwartym, przerywanym i rozproszo­ nym wywodzi się zapewne ze szkoły kulturowo-historycznej i pierw­ szych podręczników metodyki etnografii . Charakter zasięgu zależał zdaniem Schmidta, Graebnera od sposobu rozchodzenia się (dyfuzji) w y ­ tworu kulturowego i jego dawności oraz ciągłości. Wskaźnikowość kształtu zasięgów wspomnianych potwierdzają zresztą dziś dane wynika­ jące ze stosowania metod f o r m a l n y c h . Przyjęcie tego samego stano­ wiska przez Moszyńskiego świadczyć może również, że spodziewane w y ­ n i k i związane z wartością analiz przestrzennych dla rekonstrukcji roz­ woju kultury człowieka nie zamykają się w granicach jednego tylko kierunku w etnologii. Zasługą natomiast Moszyńskiego jest dalszy krok na drodze analiz przestrzennych i wyodrębnienie typu zasięgu centralnego i krawędzio­ wego lub peryferycznego'. Jest to ustalenie będące dalszą konsekwencją przyjętych założeń i zasad badawczych, należałoby określić je w kate­ goriach odkrycia naukowego. Stanowi ono syntezę rezultatów ogromnej ilości kartogramów i zauważenia charakteryzującej je prawidłowości, że zasięgi typu centralnego przemawiają za młodszym wiekiem w y t w o r u kulturowego, zasięgi typu krawędziowego — za wiekiem starszym. Stosowanie metody geograficznej wiąże się z koniecznością operowa­ nia dużą przestrzenią. Jedynie ona zapewnia badaczowi odpowiednią perspektywę (i podobnie do prawa wielkich liczb), uwalnia go od infor­ macji stanowiących zakłócenie prawidłowości leżącej u podstaw rozwoju. 2S 2e 27 UJĘCIE C Z A S U I P R Z E S T R Z E N I W P R A C A C H MOSZYŃSKIEGO Przestrzeń jest kategorią, która jest badaczowi niejako dana. W y ­ twory, których istnienie odnotowują źródła, występują zawsze w o k r e ś ­ lonych punktach przestrzeni. Grupy wytworów tworzą płaszczyzny — zasięgi. Przestrzeń ta jest w pierwszym momencie płaska, jednowymia­ rowa. Jest ona empirycznie stwierdzaną właściwością wytworów. Jest 2 5 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplikacje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.), Historia i nowoczesność. Problemy unowocześniania metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław—Kra­ ków—Warszawa 1974. F . G r a ě b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; W. S c h m i d t , Handbuch der Methode der Kulturhistorischen Ethnologie, Munster (Westf.) 1937; P. R a d i n, The method and the theory in ethnology, New York—London 1933. Z. S o k o l e w i c z , A. G ó r a l s k i , Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, na przykładzie Atlas Africanus L . Frobeniusa (w druku, „Afričana B u l ­ letin"). Por. też: G ó r a l s k i , op. cit. 2 8 2 7 �96 ZOFIA SOKOLEWICZ to z reguły przestrzeń duża, a etnografia czy etnologia ujmowana jako nauka o kulturze rozumianej jako zbiór czy system wytworów jest nau­ ką dużych przestrzeni. Wszelkie rozwiązania mogą następować tylko drogą analiz zjawisk występujących w dużej przestrzeni. Duża prze­ strzeń w etnologii spełnia też funkcję, jaką u historyków pełni czas — daje dystans do zjawisk badanych, pozwala je lepiej zobaczyć, skupić się na nich z odrzuceniem zakłócających nasze badania informacji . Analizy przestrzenne mają też, i to zarówno w wypadku metody analityczno-porównawczej jak i geograficznej, zasadnicze znaczenie dla weryfikacji źródeł. Cechą przecież etnologii, czyli badań kultury w du­ żej przestrzeni, jest to, że weryfikacja źródeł dokonuje się w czasie analizy, a nie poprzedza j e j , tak jak to ma miejsce u h i s t o r y k ó w . Takie postępowanie w przypadku analiz małych obszarów jest niemoż­ liwe i dlatego słusznie zastępowane jest zasadami weryfikacji stosowa­ nymi przez historyków przy założeniu, że nie ma większych istotnych różnic między źródłem historycznym a etnograficznym, będącym tylko odmianą szerszej kategorii źródeł historycznych . Istotną cechą wiążącą kulturę z przestrzenią jest założenie, że w y ­ twory kulturowe przenoszone w różny sposób przez ludzi układają się w przestrzeni w sposób odbijający regularność tych ruchów. Kolejne ruchy pozostawiają po sobie ślady w postaci kształtu zasięgu danego wytworu. Przestrzeń nie jest zajmowana przez człowieka w sposób cha­ otyczny, lecz zgodnie z pewnymi regułami łatwości, możliwości, korzyś­ ci. Skoro pierwotne przesunięcia nie są przypadkowe, to i rezultat ich, odwzorowany w przestrzeni, musi odbijać te prawidłowości. Do czło­ wieka należy więc analiza przestrzennych układów po to, aby odczytać to co się zdarzyło, ale również i po to, by owe prawidłowości rządzące ruchami człowieka sprawdzić i sformułować. 28 29 30 O ile przestrzeń jest nam dana i zarysowuje się w miarę poszukiwań prostych źródłowych, o tyle czas jest w etnologii wartością poszukiwaną. W ujęciu Moszyńskiego czas jest odmianą przestrzeni. Przekonanie to dzieli Moszyński nie tylko z pozytywistami, nie tylko z większością chyba mitologii społeczeństw tak zwanych prymitywnych, ale i ze współ­ czesną nauką. Dotyczy to tylko czasu długiego, kategorii nazwanej przez h i s t o r y k ó w , ale znacznie rzadziej przez nich używanej. W ujęciu M o ­ szyńskiego wielkość czasu odpowiada wymiarowi przestrzeni i jest to słuszne, skoro są to kategorie rozdzielające się w miarę zmniejszania 31 8 8 N. А. В r i n g e u s, Krytyka źródeł w badaniach etnologicznych, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1. M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 216 п., bardzo dokładnie w y j a ś n i a wspo­ m n i a n ą kwestię. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław— Warszawa—Kraków 1966, s. 53 n. Por. też M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 216 n. F . В r a u d e 1, Historia i trwanie, Warszawa 1971. я 8 0 3 1 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 97 dystansu między nimi a przedmiotem, a zbiegające się w miarę oddala­ nia od niego i wyrażające w identyczny sposób istnienia wytworów k u l ­ turowych i całej kultury. J E S Z C Z E R A Z O POJĘCIU W Y T W O R U K U L T U R O W E G O ' Rozważania na temat sposobu ujęcia przestrzeni i czasu w teorii Mo­ szyńskiego rzucają dodatkowe światło na pojęcie wytworu kulturowego. Powstaje pytanie o kategorie informacji uzyskiwane przez nas w dro­ dze analizy. Po pierwsze, wytwór kulturowy analizowany i porówny­ wany z innymi wytworami w przestrzeni informuje nas o sposobie m y ­ ślenia człowieka, k t ó r y go stworzył i zmieniał, o wielu ludziach, którzy się do tego przyczynili. Zawężenie jednak analizy do samego wytworu powoduje, że staramy się drogą różnego przegrupowywania składowych danego wytworu uzyskać informacje o nim samym. Jak to Moszyński określa w Kulturze ludowej Słowian , odsłaniamy tendencję rozwojową danego wytworu, nadaną m u niejako przez pierwszego twórcę w mo­ mencie genezy (tworzenia) i tkwiącą w układzie relacji między jego wewnętrznymi składowymi. Po drugie, wytwór informuje nas o kontaktach zachodzących za jego pośrednictwem z różnymi ludźmi. Kontakty te są bardzo różnorodne i nie zawsze dadzą się odczytać z analizy formy przestrzeni. Ważna jest jednak sprawa samej informacji o przesunięciu się grupy ludzkiej lub o możliwości zaistnienia kontaktu między różnymi grupami. Ta arcyciekawa sprawa wymaga jeszcze dalszych przemyśleń. Obecnie skłania­ łabym się do sądu, że obie omawiane sytuacje rozgrywają się jak gdyby na dwu odmiennych płaszczyznach. Otóż w sytuacji pierwszej etnolog analizujący wytwór znajduje się z natury rzeczy w sytuacji zewnętrznej w stosunku do pierwotnej relacji wyrażanej przez wytwór, relacji m i ę ­ dzy wytworem a twórcą. Ma jednak mimo tej pozycji szansę na dojście do przypadków jednostkowych i odkrycie stosunku twórcy do wytworu, jego sposobu rozumienia wytworu, mówienia o nim, przejścia z pozycji obiektywnych na subiektywne i prześledzenie ich obiektywizowania się. W drugim natomiast przypadku etnograf przez cały czas pozostaje w stosunku niejako zewnętrznym do badanego przedmiotu, bez szans na zajęcie miejsca w w e w n ę t r z n y m obwodzie i , jeżeli nie zajęcia, to przy­ bliżenia się ck> miejsca zajmowanego przez twórcę. Na rysującą się w dużej przestrzeni perspektywę kultury etnograf patrzy z pozycji ze­ wnętrznych. Inna pozycja jest niemożliwa. Przedmiotem oglądu są t u bowiem skutki działań konkretnych ludzi, które wykraczają poza moż­ liwość kontroli z ich strony, a nawet czasami wiedzy. Mówiąc o zróżni­ cowaniu oglądanym z tej perspektywy etnograf posługuje się językiem 32 Moszyński, Kultura 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , ludowa..., t. I, s. 191. z. 2 �98 ZOFIA SOKOLEWICZ teorii naukowej z niewielką możliwością posługiwania się językiem ludzi, którzy wpłynęli swymi działaniami na uformowanie się takiego a nie innego zasięgu badanych wytworów i bez możności, a może w t y m przy­ padku i potrzeby, dojścia do ustalenia odbicia tego zróżnicowania w świadomości ludzkiej. Tak więc w sposobie ujęcia Moszyńskiego wytwór, grupy wytworów, ich zasięgi, zwłaszcza w przypadku drugim, należą do języka etnografii, etnologii i posiadają znaczenie dla etnografów. Są istotne dla sposobu komunikowania się etnografów, a nie naszych informatorów. *To co zy­ skujemy na perspektywie przestrzennej to — może zresztą nie całkiem, rachunek naukowy korzyści jest t u bardzo złożony — tracimy na nie­ możności odwoływania się do danych świadomości. Nie można oglądać wytworu kulturowego ustawiając się w pozycji wewnętrznej i zewnę­ trznej jednocześnie. I ta sprawa przesądza o niemożności pogodzenia tez Moszyńskiego z tezami kierunków relatywistycznych i o koniecz­ ności założenia przez niego istnienia uniwersaliów w kulturze człowieka i praw rządzących rozwojem całej kultury. T E O R I A E T N O S U K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO PO R A Z D R U G I Wydaje się, że to co zostało powiedziane wystarcza do wyjaśnienia stosunku Moszyńskiego do badań etnogenetycznych. Przede wszystkim jasne się staje, że nie interesują go procesy etniczne w całości, choć procesy etnogenetyczne są tylko szczególnym przypadkiem procesów et­ nicznych. Etnogeneza znajduje się w centrum jego zainteresowań, po­ nieważ zasadnicze znaczenie przypisuje badaniu genezy wytworów k u l ­ turowych i genezy kultury ludów. Geneza jakiegoś zjawiska zawiera w sobie jakby zapowiedź jego dalszego rozwoju, stąd jest najbardziej obiecująca w informacje o całości. W ujęciu Moszyńskiego problem etnogenezy można sformułować jako ustalenie genealogii, to jest stopnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi badany etnos lub grupę etnosów. Wyróżnione przez Moszyńskiego mechanizmy rozwoju kultury wpływa­ jące na obraz kultury poszczególnych grup etnicznych mają charakter bądź endogenny i związane są z trwałością substrátu etnicznego, bądź egzogenny i związane są z migracjami i różnego rodzaju kontaktami z innymi grupami. Ustalenie związku między grupą konstytuującą kon­ tynuację a migrującymi jest najtrudniejszym do przezwyciężenia punk­ tem w badaniach etnogenetycznych. Znaczenie tego podkreśla Moszyń­ ski w pierwszym szerszym studium na temat praojczyzny S ł o w i a n . Uszło ono naszej uwagi ze względu zapewne na założoną w nim teorię s3 3 8 K. M o s z y ń s k i , K r a k ó w 1925, s. 105. Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 99 antropogeograficzną, nie do przyjęcia w dniu dzisiejszym, jak i wątłość argumentacji o naszym pokrewieństwie azjatyckim, nie popartej dalszy­ m i studiami. Zawiera ono jednak do dziś interesujące uwagi metodo­ logiczne, a i sama koncepcja pokrewieństwa azjatyckiego Słowian za­ sługiwałaby na baczniejsze spojrzenie. Zwraca w niej mianowicie Mo­ szyński uwagę na dynamiczny charakter etnosu, na stałą reorganizację jego członów składowych i podkreśla konieczność rekonstrukcji tego dynamicznego, zmieniającego się stanu rzeczy. W cytowanej uprzednio definicji grupy etnicznej uderzają co naj­ mniej dwie informacje. 1. Moszyński pomija cechy antropologiczne jako pomocne przy okre­ ślaniu etnosu, nie zwraca na nie uwagi nawet wtedy, gdy pisze o owym zmieniającym się substracie ludzkim. Natomiast sposób, w jaki przy­ tacza w Człowieku informacje o zróżnicowaniu fizycznym ludzkości posługując się klasyfikacją Eickstedta, świadczy chyba po prostu o chęci przedstawienia fizycznego wyglądu twórców kultury. Podkreśla wielkie zróżnicowanie ras świata, nie mogąc znaleźć żadnej grupy, która by nie krzyżowała się z innymi i pozostawała w stanie czystym. Nie sądzę jednak, by interesowały go skutki pewnych mechanizmów kulturowych dla zróżnicowania ludzkości i by na podstawie tego zróżnicowania w y ­ ciągał wnioski dotyczące kontaktowania się między nimi. Za Eickstedtem rozumie rasę w sposób geograficzny i nie wprowadza jej jako czynnika aktywnie formującego kulturę. Podobnie czyni zresztą w przypadku studiów etnogenetycznych nad Słowianami. Być może sądzi, że zróżni­ cowanie językowe, które wielokrotnie nie pokrywa się z kulturowym, oraz geograficzne, stanowią wystarczającą trudność do pokonania w ana­ lizach etnograficznych, że nie trzeba jej powiększać przez wprowadza­ nie dodatkowego układu różnicującego. A może sądził, że zróżnicowanie językowe jest najpewniejszym układem odniesienia dla kultury? W każ­ dym razie pominięcie elementu rasy w definicji grupy etnicznej jest charakterystyczne dla postawy Moszyńskiego. 2. Wymieniając kilka cech charakterystycznych dla grupy etnicznej zakłada, że nie wszystkie muszą wystąpić razem. Wyraża w t y m prze­ konanie o wspomnianej wyżej dynamice grup etnicznych i t y m samym zmianie charakteru jej cech. Charakterystyczne jest ustawienie na pierwszym miejscu języka jako cechy wyróżniającej. Jest to zgodne z jego wielokrotnie powtarzanym twierdzeniem, że język jest najściślej­ szym kryterium wyróżniającym grupę oraz że wychodząc w badaniach nad etnogenezą od podziałów językowych można skutecznie czerpać ze wskazówek językoznawstwa w szczegółowych analizach wytworów i grup wytworów kulturowych. Dalsze cechy wymienione przez Moszyńskiego jako wyróżniki grupy etnicznej to odrębna nazwa w ustach własnych 34 Tenże, Człowiek..., s. 376 n. �100 ZOFIA SOKOLEWICZ lub co najmniej w ustach grup sąsiednich czy geograficznie pobliskich. Jest to jedno z częściej używanych w etnografii, ale mało ścisłych k r y ­ teriów, wiadomo bowiem, że nazwy te mają charakter niejednokrotnie lokalny, obejmują niewielkie grupy stanowiące podgrupy większych grup etnicznych, zakres wiedzy ich członków o sąsiadach może być bardzo mały a izolacja, w jakiej się znajdują, może być okresowa i w zasadzie, czego mamy wiele dowodów na przykład w Afryce, odrębną nazwę może mieć nawet ród czy grupa rodów okresowo oderwanych od większej grupy etnicznej . Nie odmawiam t u użyteczności tego wyróżnika, ale należy posługiwać się nim bardzo ostrożnie i wyłącznie w konfrontacji z wyróżnikiem pierwszym to jest językiem. Jako kryterium czwarte wyróżnienia grupy etnicznej przyjmuje Mo­ szyński „mniej lub bardziej swoistą k u l t u r ę " . Ten wskaźnik należy przyjąć z zastrzeżeniem poczynionym przez Moszyńskiego, że aczkolwiek można pisać i mówić o kulturze jako zbiorze pewnych wytworów cha­ rakterystycznych dla grupy ludzi posługujących się pewnym językiem i posiadających wspólną nazwę, to nie można rozumować w sposób nie­ jako odwrotny, to znaczy charakteryzować znanego im wytworu w ka­ tegoriach etnicznych, przypisując mu, jak to krytycznie zauważa Mo­ szyński, „etykietki irańskie" i i n n e . W całej Kulturze ludowej Słowian Moszyński unika określenia wytworów bliższymi nazwami etnicznymi. Przy omawianiu np. jarzm przypomina krytycznie, że R. Braungart określa jarzmo podgardlicowe słowiańskim, sam nigdy się t ą nazwą nie posługuje . Pozostaje jeszcze do omówienia trzecia wymieniona przez Moszyń­ skiego cecha grupy etnicznej, a mianowicie „poczucia pewnej bliskości łączącej jej członków, k t ó r e m u jako negatyw odpowiada poczucie obcości w stosunku do analogicznych grup i n n y c h " . Włączenie tej cechy do definicji grupy etnicznej budzi pewne zdziwienie, gdyż psuje ona har­ monię jednorodności pozostałych kryteriów. O ile poprzednio wymienio­ ne cechy dotyczyły obiektywnej sfery rzeczywistości i stwierdzane były przez etnografa przyglądającego się danej grupie etnicznej z tej per­ spektywy, jaką dają liczne źródła, o tyle wspomniany punkt trzeci do­ tyczy świadomości ludzkiej, czynnika subiektywnego i stanowiącego jak­ by wewnętrzne kryterium wyróżnienia grupy. Na podstawie pierwszych trzech kryteriów etnograf wyróżnia grupę z pozycji całego swego nie tyle społecznego — jako członka grupy, ale naukowego doświadczenia, z pozycji kogoś, kto stoi na zewnątrz grupy i jest w stanie objąć ją t y m doświadczeniem w całości. Nie jest to możliwe w przypadku, gdyby był 35 8e S7 s8 8 5 G. P. M u r d о с к, Africa, its peoples and their culture history, New York— Toronto 1959, indeks. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. 1, s. 8. T e n ż e , op. cit., s. 666. T e n ż e , Człowiek..., s. 3. 3 4 3 7 3 8 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA 101 MOSZYŃSKIEGO tylko członkiem społeczności, gdyż zakresy doświadczenia społecznego członków grupy etnicznej z reguły nie obejmują całości grupy . A właś­ nie wspomniane trzecie kryterium pozwala na wyróżnienie grupy et­ nicznej z pozycji członka grupy, z pozycji wewnętrznej w stosunku do niej. Zapewne istnieją możliwości obiektywne stwierdzenia, również i z punktu widzenia etnografa stojącego na zewnątrz grupy, w czym wyraża się poczucie wspólnoty grupy. Jak na razie jednak nie wycho­ dzimy w tej kwestii poza sprawę stereotypów, badania zakresów do­ świadczenia społecznego i badania wskaźnikowości cech wspomnianych przez informatorów, jako różniących ich w stosunku do s ą s i a d ó w . Nie ulega wątpliwości, że włączenie do definicji cech leżących w zdecydo­ wanie różnych płaszczyznach epistemologicznych i wymagających sto­ sowania odrębnego języka teoretycznego zakłóca klarowność teorii Mo­ szyńskiego. Być może, że element ten uznał za istotny po badaniach Józefa Obrębskiego i jego pracach o Polesiu . Obserwacje i propozycje Obrębskiego w tej kwestii są niewątpliwie ważne. Mam jednak wątpli­ wości, czy dadzą się wyrazić w języku zaproponowanym przez Moszyń­ skiego i czy są niezbędne do realizacji celu, jaki sobie postawił. Co stanowiło bowiem cel w badaniach nad etnogenezą Słowian? Ba­ dania genezy wybranego ludu to wszak nie to samo co badanie wytworu kulturowego. W t y m ostatnim przypadku badanie genezy oznacza dojście do istoty zjawiska, odszyfrowanie treści owego pierwotnego zadania, któ­ re człowiek sformułował w jakimś momencie swego życia, nieraz w od­ ległej przeszłości. Pojęcie ludu jest, jak wskazywał sam Moszyński, dy­ namiczne i zmienne. Procesy etniczne polegają na stałym oddzielaniu się od siebie i łączeniu grup. Prasłowianie — to jakby etap w dziejach indoeuropejskiej rodziny językowej. Określenie ich cech charakterystycz­ nych to przecież tylko opis jednego z etapów stawania się grup etnicz­ nych, w t y m przypadku historycznie nam bliskiej. W praktyce badawczej Moszyński przypisywał wielkie znaczenie j ę ­ zykoznawstwu historycznemu. Jego zdaniem podstawowym wyróżnikiem grupy etnicznej jest wszak język, on jest wskaźnikiem najdoskonalszym 39 40 4 1 8 9 Uogólnienie dotyczy kultur ludowych tak zwanych prymitywnych, dlatego nie w ł ą c z a m do rozważań sprawy inteligencji, jako warstwy tę właśnie funkcję mediacyjną między innymi klasami i warstwami spełniającej. Z. S o k o l e w i c z , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle teorii K. Moszyńskiego, referat n a . 50 Walnym Zjeździe P T L we Wrocławiu we w r z e ś ­ niu 1975 r. Świadczy to skądinąd o wielkiej otwartości Moszyńskiego na nowe teorie. Nie jest to jedyny przykład. Innym może być posłużenie się filozofią Bergsona i psychologią do w y j a ś n i e n i a kwestii kultury duchowej, nie dających się w pełni wyjaśnić poprzez jego w ł a s n ą teorię. Moszyński n i e w ą t p l i w i e musiał zdawać sobie sprawę z wagi badań nad świadomością wspólnoty etnicznej, nie miał jednak dla nich miejsca w stworzonej przez siebie teorii i stąd wprowadzenie tego elementu do definicji mogło być koncesją na rzecz jeszcze nierozwiązanej sprawy. 4 0 4 1 �102 ZOFIA SOKOLEWICZ istnienia potencjalnej wspólnoty ludzi mogących się ze sobą komuniko­ wać . I choć od czasów Moszyńskiego w badaniach etnograficznych w y ­ kryto i opisano wiele systemów niewerbalnego porozumiewania się, to jednak język, rozumiejąc go szeroko, nie tylko jako zdolność wypowia­ dania słów, ale i system porządkujący nasze myślenie, nie stracił na znaczeniu jako złożony podsystem kulturowy pozwalający na wykreśle­ nie w teorii, a i w praktyce, granic między ludźmi bliższymi sobie właśnie ze względu na możność owego porozumienia się i łączności. K. Moszyński przyjmuje, że języki „łatwo mieszają się" i powołuje się w swym Pierwotnym zasiągu jązyka prasłowiańskiego na nawiązującą do koncepcji J. Baudouina de Courtenay tezę T. Lehra-Spławińskiego, że język prasłowiański jest stopem różnych j ę z y k ó w . Mimo jednak tej cechy może on stanowić niejako ramy kultury grup mówiących w y ­ różnionymi językami, ramy, które z kolei wypełnia archeolog i etnograf. I aczkolwiek zasięgi grup wytworów kulturowych, konstytuujących k u l ­ t u r ę badanej grupy etnicznej w jej morfologicznym kształcie, nie pokry­ wają się z zasięgami języków, to jednak kultura nie daje tak dobrych wskaźników odrębności jak język Z tego zresztą wynika tak ener­ giczne odrzucanie przez Moszyńskiego etykietek przydawanych wytwo­ rom kultury jako „fińskim, irańskim, słowiańskim" . Tak więc w tej koncepcji Moszyńskiego odnosimy dane etnograficzne do systemów językowych. Kultura uzyskuje sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdoskonalszego wskaźnika odrębności grupy. Nie jest to oczywiście jedyne wyjaśnienie k u l t u r y przyjęte przez M o ­ szyńskiego, ale jedyne wyjaśniające jej sens etniczny. Ale każdy etnos, nawet najbardziej dynamicznie traktowany, można uchwycić w momencie stabilizacji i napełnić go treścią kulturową. I to należy do obowiązków m. i n . etnografa. I tak zadaniem etnografii sło­ wiańskiej w badaniach procesów etnogenetycznych w świetle ogólnej teorii kultury K . Moszyńskiego jest, jak on sam pisze, „próba analizy nawarstwień kultury ludowej Słowian z punktu widzenia ich względnej chronologii" i następnie odsłanianie kolejnych warstw, aby dojść do wypełnienia treścią kulturową tego zespołu, który określa mianem Protosłowian (do n.e.) i Prasłowian (od I w. n.e. do momentu wyjścia na południe). Jest to więc cel szczegółowy w stosunku do tego, który od samego początku fascynował Moszyńskiego, czyli badanie człowieka, do czego chyba nieprzypadkowo powraca we wstępach do kolejnych tomów Kultury ludowej Słowian. 4 2 43 46 46 4 2 4 3 M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie 1946. 4 4 4 5 4 6 M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg..., s. 12-13. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. T e n ż e , op. ci(., s. 16; t e n ż e , Pierwotny zasięg..., s. 12-13. s. 12 n. Słowian, Poznań �TEORIA KULTURY K I L K A UWAG KAZIMIERZA 103 MOSZYŃSKIEGO OGÓLNOMETODOLOGICZNYCH Przed próbą wyciągnięcia wniosków, jakie wynikają z teorii Moszyń­ skiego dla ustawienia dzisiejszych badań etnograficznych w zakresie etnogenezy, wypada poczynić kilka uwag na temat epistemologicznych, a nawet ontologicznych aspektów jego teorii. Niewiele miejsca t y m spra­ wom poświęcano dotychczas z wielką chyba szkodą dla zrozumienia całości stworzonej przez niego teorii. Poniżej spróbuję wymienić kilka wstępnych, wymagających dalszego rozpracowania, kwestii. Epoka, środowisko, wykształcenie uczyniły z Moszyńskiego pozyty­ wistę w sensie przede wszystkim epistemologicznym. Nie ma w jego pracach bezpośrednich deklaracji na tematy filozoficzne . Natomiast materiału do wnioskowania o poglądach filozoficznych Moszyńskiego do­ starcza przede wszystkim Kultura ludowa Słowian. Według deklaracji autora dzieło to ma „... przede wszystkim służyć jako uporządkowany materiał... Dążyłem do tego, aby każdy, kto weźmie ją za podstawę, miał całą swobodę w gruntowaniu własnych w n i o s k ó w " . Tej znamiennej deklaracji winniśmy uwagę z k i l k u powodów. Wyraża ona przekonanie autora, że dzięki naukowym metodom istnieje możliwość dojścia do fak­ tów składających się na rzeczywistość. Fakty te to w dziedzinie kultury wytwory kulturowe, rezultat działalności człowieka, wyrażające każdo­ razowo jego twórczy stosunek do tejże rzeczywistości. W ujęciu Mo­ szyńskiego fakty kulturowe w postaci wytworów kulturowych, będąc przetworzeniem przez człowieka rzeczywistości, stają się niezależną od niego rzeczywistością, posiadają swój wymiar ontologiczny. W nich sa­ mych t k w i informacja o ich istocie, czyli pośrednio o człowieku. Budowana przez Moszyńskiego teoria jest zależna od faktów, wynika z nich. W teorii nie może znaleźć się nic, czego nie byłoby w faktach . Teoria jest wnioskowaniem z faktów i zależy od wielu czynników, w tym subiektywnych. W wyprowadzaniu teorii można się pomylić, jest ona drugorzędna w stosunku do faktów. Natomiast w porządkowaniu ma­ teriału do teorii, w porządkowaniu istniejących faktów, nie można się pomylić. I dlatego tak wiele uwagi poświęca Moszyński weryfikacji ź r ó d e ł , ich systematyzowaniu, oddzielaniu tego, co do typu i zasięgu należy, a co należy odrzucić . Większość jego zabiegów dotyczy pre­ parowania faktów i przedstawiania ich w takim porządku, w jakim występują w ewolucji myśli ludzkiej. 47 48 49 50 51 52 4 7 T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. Moszyński, Człowiek..., s. 66. Postępowanie Moszyńskiego można by określić jako zgodne z pozytywistycznym modelem nauki. Niemniej jednak wydaje się, że on sam nie zaliczał siebie do tego grona. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 7. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. T e n ż e, O sposobach badania..., s. 216. T e n ż e , op. cit., s. 216 n. 4 8 4 9 5 0 5 1 M �104 ZOFIA SOKOLEWICZ W wielkim nacisku na systematykę przypomina Moszyński przyrod­ nika budującego obiektywny gmach wiedzy. I w rzeczy samej jego na­ uka o kulturze przypomina naukę przyrodniczą w sposobie traktowa­ nia faktów i w sposobie budowania teorii. W sposobie budowania sys­ tematyki Moszyński przypomina innego, wielkiego systematyka tych cza­ sów, funkcjonalistę A. TA. Radcliffe-Browna, pracującego co prawda w dziedzinie struktur społecznych i lekceważącego, a nawet potępiają­ cego, problematykę historyczną w k u l t u r z e . W sposobie jednak trak­ towania nauki o kulturze jako nauki przyrodniczej i w sposobie jej bu­ dowania, w stosunku do tego co nazywali rzeczywistością i faktem spo­ łecznym, są obydwaj bardzo podobni. I obaj dążą do formułowania praw kultury. Jak dochodzi do praw Moszyński i jakie formułuje prawa? Otóż znamienną jest rzeczą, że nastawiony na tak drobiazgowe i pedantyczne zbieractwo uczony, stawiający sobie za cel pośredni (cel niemalże his­ toryczny) odkrycie zrębu kultury archaicznej Prasłowian, dochodzi do wniosków o charakterze ściśle ogólnym. Takimi wnioskami mającymi status praw są charakterystyki zasięgów, w t y m przynajmniej jedno prawo, o rozkładzie elementów starszych na krawędziach rozproszonego zasięgu, przez niego samego zostało sformułowane . Do sformułowania tych praw Moszyński doszedł w w y n i k u analizy wielkiej ilości kartogramów, drogą, najkrócej mówiąc — indukcyjną. Występują jednak w je­ go pracach i inne prawa, wydedukowane z podobieństw między językiem (jako częścią kultury) a kulturą, a sformułowane swego czasu przez językoznawców, jak na przykład teoria falowego rozprzestrzeniania się języka. Prawo to w obrębie teorii Moszyńskiego ma odmienną pozycję od prawa rozkładu cech starszych i młodszych, jest niejako wydeduko­ wane i przeniesione z językoznawstwa. Te prawa wyjaśniają poszcze­ gólne formy zasięgów, a nieraz i pozycję w y t w o r u kulturowego w obrę­ bie zasięgu. Wnioski płynące z posłużenia się takim prawem przy wyjaś­ nianiu charakteru zasięgu mogą być zweryfikowane historycznie za po­ średnictwem innych źródeł. W ten sposób spełnia się wymaganie teorii nauki, że jej twierdzenia mogą być sprawdzone przez innych badaczy, każdy bowiem może powtórzyć, sprawdzić każdy kartogram i jego pod­ stawę, a dalej może sprawdzić wnioski przez odnalezienie w terenie w y t w o r ó w kulturowych, na których istnienie wskazuje wnioskowanie, przez sięgnięcie do innych źródeł, przez wyjaśnienie zakłócenia kształtu zasięgu wypadkami historycznymi . 53 5 i 65 5 3 A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , D. F o r d e (eds), African Systems of kinship and marriage, introduction, s. 2 п., London—New York—Toronto 1956. Por. Z. S o k o l e w i c z , A. G ó r a l s k i , referat na konferencji op. cit., oraz J . K l i m a s z e w s k a , К. Moszyński badacz i nauczyciel, [w:] К. Moszyński, życie i twórczość, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976, s. 23. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 7 n. 5 4 5 5 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 105 Moszyński był również człowiekiem swej epoki, gdy twierdził, że aby poznać cokolwiek, trzeba poznać genezę zjawiska, aby poznać k u l ­ t u r ę , należy poznać jej genezę. Stąd badanie wytworów od strony ich powstania i ich rozwoju. Można by się zastanowić, dlaczego Moszyński, tak uważny na wszel­ kie nowości w nauce, nie wprowadził do rozważań za Durkheimem, Maussem czy Malinowskim pojęcia faktu kulturowego lub kulturowego kontekstu. Wydaje się, sądząc z jego stosunku do innych kierunków w etnologii, że te sprawy jeszcze były poza sferą jego zainteresowań a proponowane przez niego metody, choćby na skutek odmienności w traktowaniu czasu i przestrzeni, nie nadawały się do ujęć kontekstu czy całości kulturowej tak, jak proponował funkcjonalizm (pomijam t u pojęcie całościowego faktu społecznego w rozumieniu C. Lévi-Straussa). Zamiast tego jednak budował Moszyński zbiór faktów mający być pod­ stawą obiektywnego wnioskowania. Pisał: „...ujmiemy na razie kulturę jako prostą, mechaniczną sumę wytworów i każdy z nich będziemy ba­ dać oddzielnie" . Ta deklaracja to przecież nie deklaracja przeciwna lub zgodna z systemowością. To określenie etapu badań i założenie o charakterze heurystycznym, Ono pozwala mu się skupić na wydobyciu informacji z samego wytworu. Podobne znaczenie epistemologiczne ma w gruncie rzeczy zawężenie się do kultury Słowian. Była to propozycja opisu kultury grupy języko­ wej słowiańskiej, choć taka kultura nie istniała. Istniał tylko w pewnej epoce zbiór cech kulturowych charakterystycznych dla ludzi mówiących językami słowiańskimi. Idąc ich śladami można było formułować prawa genezy i rozwoju kultury. Moszyński nie był historykiem kultury Sło­ wiańszczyzny tylko etnologiem, to znaczy, że kultura ta była dla niego wybranym przypadkiem, na podstawie którego mógł wnosić o kulturze człowieka. W Człowieku pisze, że w celu wykrycia regularności czy praw rządzących życiem i rozwojem kultury nie trzeba badać wszyst­ kich kultur, wszystkich wytworów w ich wszelkich układach i związ­ kach. Pisze: „Jak geolog nie potrzebuje zapuszczać sondy co milimetr, by gruntownie poznać budowę danej okolicy, tak i etnolog może poprze­ stać na pewnej tylko, obfitej, ale mimo to ograniczonej ilości etnologicznych sondowań". Słowiańszczyzna była więc dla Moszyńskiego taką sondą. 5e Pozostaje jeszcze kwestia opinii Moszyńskiego w sprawie stosunku obserwowalnego do nieobserwowalnego tak istotnej dla dzisiejszej nau­ k i . Wydaje się, że zorganizowanie kultury widział on w jednym ontologicznym poziomie i podobnie formułował swe wnioski w odpowiadają­ cym tej rzeczywistości jednym poziomie epistemologicznym. Na tym, poza językiem teorii, będzie polegała główna różnica między nim 5 6 Tenże, op. cit., s. 17. �106 ZOFIA SOKOLEWICZ a strukturalistami. Używa jednak Moszyński w Kulturze ludowej Sło­ wian słowa p o z i o m . Odnosi to jednak do pewnej dewizy heurystycznej, a nie do poziomu epistemologicznego w rozumieniu C. Lévi-Straussa. Pisze, że każdy szczegół ma tylko dlatego wartość, ponieważ jest cząst­ ką tej wielkiej całości, którą nazywamy kulturą, występuje przeciwko pustej pracowitości i przypomina o umiejętności przechodzenia od szcze­ gółu do ogólnych twierdzeń. „Zbliżanie się do szczegółów i oddalanie się od nich w celu ogarnięcia szerszych widnokręgów, by zaraz potem znów się do nich zbliżyć, powinno następować po sobie ź, całą swo­ bodą" . Powyższy cytat można rozumieć tylko jako przypomnienie konieczności stałego pokonywania odległości między konkretem a ab­ strakcją i jednocześnie o bezsensie zajmowania się tylko albo jednym, albo drugim. Dla Moszyńskiego konkretem jest zawsze wytwór kulturo­ wy. Wychodząc od niego można osiągać kolejne szczeble abstrakcji od­ nosząc go do innych wytworów tego samego typu i formułując uogól­ nienia na temat tkwiącej w nim tendencji rozwojowej, zależności od surowca, środowiska naturalnego etc. oraz charakteru rozkładu tego t y ­ pu obiektów w przestrzeni odzwierciedlającej działania grupy ludzkiej. W pracach Moszyńskiego mamy do czynienia z różnego typu uogólnie­ niami; typu historycznego wtedy, gdy badany szczegół odnosi się do historii Słowiańszczyzny, lub z twierdzeniami o charakterze ściśle ogól­ nym, odnoszącymi się do człowieka. Tych ostatnich twierdzeń szczegól­ nie dużo znajdziemy w Człowieku, o czym decyduje zapewne charakter tej książki. Ale niezmiernie pouczająca pod t y m względem jest lektura Kultury ludowej Słowian, w której wszystkie, najdrobniejsze nawet szczegóły, podporządkowane są nie tylko uogólnieniom o prawidłowoś­ ciach rozwoju kultury Słowiańszczyzny, lecz również prawidłowościach rozwoju kultury człowieka widzianego przez pryzmat słowiańskiej son­ dy. Uderza t u również wielka intuicja i surowe kryteria w doborze ma­ teriału naprawdę archaicznego, odsuwanie nawarstwień najmłodszych, co sprawia, że Kultura ludowa Słowian nie jest obrazem kultury sło­ wiańskiej przełomu X I X i X X w., ale systematycznym przeglądem naj­ starszych jej elementów. I to co gorszy krytyków, oskarżających etno­ grafów o stosowanie w takich przypadkach swoistego czasu etnograficz­ nego zwanego praesens ethnographicwm, jest tylko niezrozumieniem z ich strony niezmiernie istotnej cechy warsztatu etnografa. Tej cechy, która wynika z faktu występowania w kulturze zjawisk charakteryzu­ jących się długim, wielowiekowym trwaniem, i na podstawie tego k r y ­ terium łączeniu ich w jeden zbiór, poddawany dalej analizie pozwalają­ cej na dalsze jego rozwarstwienia chronologiczne. 57 5 8 Na końcu tych uwag metodologicznych warto jeszcze raz sformuło5 7 5 8 Tenże, Tenże, Człowiek..., s. 67. Kultura ludowa..., t. I , s. 19. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 107 wać cel pracy etnografa. Otóż mając dane w postaci wytworu kulturo­ wego, czyli rezultaty zadania, które kiedyś sformułował człowiek oraz znajomość niektórych praw rozwoju i powstawania kultury zmierza on do odcyfrowania treści zadania oraz odkrywania coraz to dalszych praw. A wobec tego, że zjawiska charakteryzujące się długim trwaniem ist­ nieją do dziś w kulturze i to samo dotyczy podstawowych mechanizmów kulturowych, badanie to może mieć zasadnicze znaczenie dla długofalo­ wego przewidywania tendencji kulturowych. W N I O S K I KOŃCOWE Jak zapowiedziano we wstępie, odpowiedź na pytanie drugie, czyli do jakich twierdzeń Moszyńskiego możemy nawiązać w dzisiejszych ba­ daniach nad etnogenezą Słowian, będzie krótka. Wynika bowiem w spo­ sób dość oczywisty z powyższej analizy. Właśnie w świetle teorii Mo­ szyńskiego badania etnogenetyczne nabierają sensu przez podniesienie znaczenia badania genezy zjawiska i upatrywanie w tej genezie utaje­ nia się jego istoty. Z t y m wiąże się również ograniczenie" się w badaniu jedynie do zjawisk charakteryzujących się długim trwaniem i odrzuca­ nie wielu współcześnie z nimi współwystępujących, ale mających inną dynamikę rozwojową. K r y t e r i u m języka jako wyróżniające grupę et­ niczną nadal musi być stosowane zgodnie z sugestią Moszyńskiego, k t ó r y tak wielką wagę do niego przywiązywał. Nie znaleziono zresztą do tej pory żadnego bardziej precyzyjnego, a wspomniane propozycje Obręb­ skiego nie dadzą się zastosować do badania grup rozrzuconych na du­ żych przestrzeniach i nie mających często bezpośredniego kontaktu ze sobą. Wielkim ułatwieniem w projektowaniu badań etnogenetycznych są wyróżnione przez Moszyńskiego typy zasięgów wytworów kulturo­ w y c h . Mają one znaczenie nie tylko w przypadkach interpretacji po­ szczególnych zasięgów, lecz również dla planowania badań komplekso­ wych. W grupie sformułowanych przez Moszyńskiego analiz zasięgów różnego typu dla przyszłych badań dwie wydają się być szczególnie interesujące. Jedna dotyczy wspomnianych już powiązań słowiańsko-azjatyckich , druga związków między południową a północną częścią Słowiańszczyzny . Nadto, dla projektowania przyszłych badań etnoge­ netycznych można wyciągnąć pewne wnioski z kolejności badań nau­ kowych przedsiębranych przez Moszyńskiego. Kolejność ta jest zna­ mienna. Otóż pierwsze prace na temat etnogenezy przypadają na poło­ wę lat dwudziestych, odsuwa je Moszyński na rzecz sporządzenia sy39 60 61 и 6 0 6 1 K l i m a s z e w s k a , op. rit., s. 23 n. M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 226 n. T e n ż e , op. cit., s. 263 n. �108 ZOFIA SOKOLEWICZ stematyki materiału nieodzownej zarówno w jego pracy dydaktycznej, jak i w dalszej projektowanej pracy poświęconej etnogenezie. Systema­ t y k ę traktuje Moszyński jako rodzaj wstępu nieodzownego przy roz­ wiązywaniu jakiegokolwiek dalszego zadania. Jest ona przecież podstawą stosowanej przez niego metody analityczno-porównawczej. I ona umoż­ liwiła mu pod koniec życia podjąć prace nad etnogenezą. Za najlepiej opracowany dział systematyki i zarazem najpewniejszą podstawę do wnioskowania uważał Moszyński k u l t u r ę materialną. Słu­ żyć może ona nam bez zmian do d z i ś . Zadaniem do wykonania jest systematyka działu kultury społecznej. Jednakże prace nad nią, jak i kontynuowanie prac nad k u l t u r ą duchową wymaga, odmiennie od działu kultury materialnej, nowych przemyśleń. Jeżeli bowiem zada­ niem etnologa jest odkrywanie praw rozwoju k u l t u r y przez dochodze­ nie do genezy w y t w o r u , to można mieć wątpliwości, czy dochodzenie do genezy w przypadku wytworu kultury materialnej jest t y m samym co w przypadku k u l t u r y społecznej i duchowej. W świetle choćby badań funkcjonalizmu nad instytucjami społecznymi kultura społeczna z racji swego szczególnego tworzywa, jakim t u operuje człowiek, to jest więzi, wymaga szczególnego potraktowania. Badania zaś semiotyków radziec­ kich i strukturalistów francuskich zwracają na to samo uwagę przy badaniu kultury duchowej. Sam Moszyński widział zresztą znakomicie te trudności odwołując się w t. I I Kultury ludowej Słowian do filozofii Bergsona i do ustaleń psychologii. Powstaje zasadnicza obawa, czy pro­ ponowany przez Moszyńskiego język jest odpowiedni do wyrażenia owej specyfiki dwóch, wspomnianych działów kultury. T y m samym włączenie do projektów etnogenetycznych badań nad k u l t u r ą duchową i społeczną oznaczałoby w praktyce konieczność doboru innego, właściwszego i m języka teoretycznego i zbudowania właściwej t y m działom systematyki. Tę sprawę uwzględnia Projekt etnograficznych badań nad etnogenezą Słowian przygotowywany w sekcji etnogenezy Komitetu Słowianoznawstwa P A N uwzględniając zwłaszcza: a) koncepcję K . Moszyńskiego o azjatyckim pochodzeniu Słowian w nieco zmodyfikowanej wersji ich powinowactwa z kulturami Azji, b) związki między południowymi a pół­ nocnymi Słowianami, których znaczenie wynika właśnie z ustaleń Mo­ szyńskiego, przy zastosowaniu materiału ze środkowego pasa Słowiań­ szczyzny (Ukraina, Czechosłowacja) oraz Węgier jako materiału kontrol­ nego, c) zastosowanie nowych metod badawczych umożliwiających 62 es 6 2 Mam tu na myśli systematykę, która służyć ma wyodrębnieniu najstarszych e l e m e n t ó w kultury Słowian, gdyż dla innych celów można zbudować systematykę innego rodzaju. Taka postawa Moszyńskiego wynika zarówno z przyjęcia teorii fal rozprze­ strzeniania się kultury, jak i postulatu badania wytworu i w e w n ę t r z n e j , tkwiącej w nim tendencji rozwojowej. 6 8 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 109 pogłębienie analizy w sferze k u l t u r y duchowej i w węższym stopniu społecznej. Projekt, wciąż jeszcze dyskutowany, opiera się na podstawowych ustaleniach Moszyńskiego, posługuje się proponowanym przez niego j ę ­ zykiem teoretycznym, procedurą weryfikacji źródeł, sposobem ujęcia przestrzeni i czasu. Ze względu na spodziewany szybki druk projektu w kolejnym zeszycie „Etnografii Polskiej" nie rozpracowuję tutaj jego podstawowych tez mając jednak nadzieję, że będzie on dalszym krokiem na drodze, którą w swoim czasie tak jasno wyznaczył Kazimierz Mo­ szyński. Zofia Sokolewicz T H E T H E O R Y O F C U L T U R E B Y K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI AS A S T A R T I N G POINT F O R E T H N O G E N E T I C STUDIES Summary The foundations for the ethnographic studies of the ethnogenetic processes in Poland were created by Casimir Moszyński. The ethnographers in the Department of Ethnography at the University of Warsaw who, in 1972, had undertaken work within the framework of the Commission of Ethnogenesis created by the Committee of Slavonic Studies of the P A N (Polish Academy of Sciences), set themselves the task of providing answers to the following questions: 1) how did Casimir M o s z y ń ­ ski formulate the problem of ethnogenesis of the Slavonic people?, 2) what conclu­ sions may be drawn from his work in order to formulate the most appropriate strategy for present studies? The answer to the first question required reference to the general theory of culture which was formulated by Moszyński. By culture Moszyński understood everything that was created by mankind from its very beginnings. I n this com­ plex, the basic systemic unit is the concept of the cultural product by which Moszyński understood the solution of particular problem which confronted men. The concept is applied, equally, to the material culture as well as, though with certain additional postulations of a psychological nature, to the social and spiri­ tual culture including in the last the field of Art. The study of culture involved, in his view, the determination of the relationship between cultural products, the investigation of their genesis and, finally, relating them to the group of the crea­ tors of culture or, of culture bearers. This last area of research acitvity was iden­ tified by Moszyński as the separate discipline of research ethnography. Thus, ethnography involves the study of the relationship between an aggregate of cul­ tural products and the human matrix whereas the study of the genesis of the products of culture, of their tendencies to develop and of their mutual relations, is the concern of ethnology. I n such a scheme the ethnogenetic problems and, especially, the ethnogenesis of the Slavonic people assume a particular importance. As worked out by Moszyński, the methods of reconstruction of the genesis and of the development of the products of culture were based on a postulation that they occur in conformity with the laws which govern the development of culture and that such laws are, as it were, reproduced in space. The analysis of space and, especially, the painstaking analysis of the spatial extent of culture the exact topology of which was mapped out by Moszyński, should lead the ethno- �110 ZOFIA SOKOLEWICZ graphers to historical reconstructions and to discovery of laws of the development of culture. The punctilious scientific approach proposed by Moszyński reflected the ideas of- positivism. The status of facts was independent of theory, explanations were sought at the level of what was observable. In the theory could found nothing that was not already contained in the facts. The ethnographer studied the emer­ gence of the products of culture over a large space and reconducted their deve­ lopment over a long period of time. Such approach also demanded that the sour­ ces be verified by methods which were very specific for ethnographers and diffe­ rent from those used by historians. In relation to contributions by Moszyński, it is now proposed that the domain of the spiritual culture and of the arts be treated differently by resorting to the concept of the symbol and meaning, through studies of what is significant instead of, merely, noticeable, by seeking explanations at a hidden, not directly observable level and by reconstructing the framework of thought rather than of the objects and of their content. A different significance is also ascribed to theory while the independent status of facts becomes less sharply defined. In proposing a new strategy in the realm of methodology, the direction of studies indicated by Mo­ szyński may still be main-tained. It is considered that a particularly fertile field, still, are comparisons between the cultures of the northern and of the southern Slavonic people with the inclusion of the additional material on the Hungarian influence. Still to be explained is also the matter, emphasized by Moszyński, of the Asiatic kinship (the theory of the primeval, Asiatic fatherland of Slavonic people). These kinships assume importance not only Sn the South (Caucasus) but also in the North (as far as Siberia). One may anticipate, therefore, further pro­ gress in studies of the spiritual culture which, incidentally, was of minor interest to Moszyński, whereas the territorial extent of studies will remain unchanged. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d47f81673e9347b6239d3fff48af91a.pdf 02e85808d4f009e1f7238bc31b7b5ad1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2989 Title A name given to the resource Teoria sztuki czy kultury ludowej? Od propozycji Eugeniusza Frankowskiego do "Polskiej Sztuki Ludowej" AD 1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Sokolewicz TEORIA OD SZTUKI CZY, KULTURY PROPOZYCJI EUGENIUSZA LUDOWEJ? FRANKOWSKIEGO D O „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " A D 1987 D l a h i s t o r y k a n a u k i 39 r o c z n i k ó w „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o ­ w e j " s t a n o w i w a ż n e ź r ó d ł o do r o z w a ż a ń n a d t w o l u c j ą poglą­ M . Sobeskego, reminiscencje filozofii G. Hegla, H. Taine'a, W . D i l t h e y ' a — a wszystko t o na gruncie swoistej t o o r i i d ó w na t o m a t sposobu badania s z t u k i l u d o w o j . Jost to n i o w ą - owolucji. t p l i w i e ogromna z a s ł u g a j e j dawnego jost d o s y ć t r u d n e ze w z g l ę d u n a s ł a b ą w gruncie rzeczy z n a j o m o ś ć i obecnogo, niewielkiego Rozszyfrowanie gonozy poglądów Frankowskiego z e s p o ł u redakcyjnego, w r a ż l i w e g o na wszelkie dyskusje w sze­ jogo s t u d i ó w , s k ą p e d o k u m o n t y osobiste d o t y c z ą c e roko p o j ę t y m ś r o d o w i s k u n a u k o w y m , a liczącogo w s w y m gro­ a k t y w n o g o i t w ó r c z e g o okresu jego ż y c i a przed 1939, k t ó r y c h n i e w s w o i m czasie z n a w c ó w tej m i a r y co K s a w o r y P i w o c k i , najważniejsza Tadousz przypomnienie sonsu toj t o o r i i , j e j p o d s t a w o w y c h nych: Seweryn, a t a k ż e Józefa jej kolejnych r e d a k t o r ó w Grabowskiego, Romana Reinfussa, naczel­ Tadeusza najbardziej część z o s t a ł a zniszczona przez w o j n ę . Jodnakże twierdzoń, w y d a j e się dziś niozmiornio w ł a ś c i w e w c h w i l i gdy poszukujemy Zyglera, i wreszcie, k i o r u j ą c e g o p i s m e m nioprzerwanio od 1952 wciąż roku, s z e r z a j ą c e g o się pola b a d a ń k u l t u r y i s z t u k i ludowoj i g d y nie Aleksandra Jackowskiego. Odbijając losy b a d a ń sztuki ludowej pismo jost t o ż t y m s a m y m ś w i a d k i e m owolucji etnologicznej, a przede w s z y s t k i m etnologicznej t e o r i i myśli ciorpliwogo w y s i ł k u Aleksandra Jackowskiogo, starannie o m i - j a j ą c o g o w y p r ó b o w a n o j u ż szlaki i w i o d ą c e g o „ P o l s k ą Ludową" na manowce teorii. Bezpośrednim jest z a s ł y s z a n a nie bodźcom do napisania dawno opinia Sztukę efektywnych teorii wyjaśniania coraz t o roz­ Punkt człowiek wyjścia t o o r i i Frankowskiego s t a n o w i z a ł o ż e n i e , że jest i s t o t ą b i o l o g i c z n o - k u l t u r o w ą , zabezpieczenie ż y c i a i jogo przekazanie. człowiek realizuje a jego celem To celo jest podstawowe w środowisku naturalnym, które warunkuje powszechnie jogo d z i a ł a n i a i o k r e ś l a i c h r y t m , c z ę s t o t l i w o ś ć , w p ł y w a na i c h mej w y p o w i e d z i f o r m ę . Podobnio do M . Maussa i L . L ó v i - B r u h l a i zapowne p o d nie zawsze uznawanych tak dla bardziej u s t a ł y joszcze dyskusje, czy jost ona s z t u k ą czy nie. kultury. T y c h p a r ę słów s t a n o w i ć m a s k r o m n y d o w ó d uznania jednego z e t n o g r a f ó w : ich w p ł y w o m , F r a n k o w s k i s ą d z i , żo c z ł o w i e k p i e r w o t n y nie w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w o j " z a b r a k ł o j u ż miojsca dla s z t u k i wyobcowujo się ze ś r o d o w i s k a , nio stara w y r ó ż n i ć s i ę z niogo, ludowej. w r ę c z o d w r o t n i e , czuje się jego częścią. N i o w i d z i w i ę c sprzecz­ w n o ś c i m i ę d z y niebom a z i o m i ą , r ó ż n i ą c się s t a n o w i ą one jedno- „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " redagowanej przez Aloksandra Jac­ cześnio j e d n o ś ć — nio s ą z i s t o t y swej ś w i e c k i e l u b ś w i ę t e , ale A w i ę c czy jest i j a k a jest sztuka ludowa prezentowana s t a j ą s i ę n i m i z a l e ż n i e od o k o l i c z n o ś c i . T o o k r e ś l a n i e l u b raczej, kowskiego i jogo k o m p e t e n t n y zespół 1 Odpowiedzi na to p y t a n i e m o ż n a p o s z u k i w a ć w r ó ż n y spo­ sób. niusza na p r z y k ł a d z i e t e o r i i s z t u k i ludowej Frankowskiego. T r a k t u j ą c inspiracji dla b a d a ń spró­ zano jost ściśle ze sposobem m y ś l e n i a c z ł o w i o k a , z m y ś l e n i o m n a z y w a n y m przez Frankowskiego m a g i c z n y m . I t e m u t o w ł a ś n i e j ą jako p u n k t wyjścia współczesnych będę starała dla się w s k a z a ć na s ł u s z n o ś ć p r z y j ę t e j p o l i t y k i redakcyjnoj w doborze dowej człowiekowi zawdzięczamy E. prezentację polskiej Frankowskiemu. sztuki Opublikował lu­ ją w jest, zdaniem Frankowskiego, poczucie „ S z t u k a jost... zjawiskiem od ż y c i a n i e o d ł ą c z n y m — pisze Frankowski systematyczną właściwe p i ę k n a , k t ó r e u j a w n i a się w d z i e ł a c h s z t u k i . tematów i problemów. Piorwszą, odczucie miejsca c z ł o w i e k a w świecie, wo w s z o c h ś w i e c i e , z w i ą ­ Eugo- S k o m p l i k o w a n o d y l e m a t y badacza s z t u k i ludowej buję przedstawić i stwiordza daloj, że jost ona ujawnieniom poczucia p i ę k n a , k t ó r o jost o r g a n i c z n ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i o j , o d nioj n i e o d ł ą c z n ą " . 1 Poczucie p i ę k n a s t a n o w i w i ę c n a t u r a l n ą , 1934 r . we w s p a n i a ł y m w y d a w n i c t w i e „ W i e d z a o Polsce" p o d przyrodzoną cechę, właściwą człowiekowi, której uzewnętrznie­ t y t u ł e m Sztuka n i e m jost sztuka. W y n i k a ludowa. 71 s t r o n f o r m a t u A 2 ze 129 z n a k o m i ­ t y m i f o t o g r a f i a m i od zydla z a k o p i a ń s k i e g o po r ó z g ę weselną z togo przekonanie o powszechności sztuki i jej p o d w ó j n y m Frankowskiego niejako charakterzo. z a w i e r a ł o p r e z o n t a c j ę w i e l u w a ż n y c h toorii k u l t u r y togo czasu Jost sztuka d z i e ł e m c z ł o w i e k a w y r a ż o n y m za p o m o c ą d o s t ę p n y c h od m u ś r o d k ó w , ale t e ż m a swoje ź r ó d ł a w biologii, a ściśloj w psy­ ewolucjonistycznej toorii s y m b o l u przoz rites de passage A . v a n Gennepa po p s y c h o a n a l i z ę Z . Freuda. chice c z ł o w i o k a , jost zjawiskiem par excellence psychicznym. D o m o m e n t u w y d a n i a p r a c y Frankowskiego sztuce ludowej Jest to zalożenio niozmiornio istotno dla sporu h i s t o r y k ó w s z t u k i p o ś w i ę c o n o wiele o p r a c o w a ń , z w ł a s z c z a regionalnych. W y p a d a 0 psychiczny czy t e ż s p o ł o e z n y jej charakter. Przyznanie sztuce t u w s p o m n i e ć z a l i c z a n ą d z i ś do k l a s y k i p r a c ę W . Matlakowskiego naturalnego 0 budownictwie ludowym na P o d h a l u z l e k t u r Frankowskiogo — a m a m y d o w o d y na t o , że b y ł w y b i t ­ tnie w y d a n y m Zdobnictwie (1900), n a s t ę p n i o r o z p r a w ę St. B a ­ rabasza o (1892) i jego p o ś m i e r ­ sztuce ludowej na P o d h a l u nym orudytą, zdajo się z r e s z t ą wynikać nie tylko ś w i o t n i e z o r i e n t o w a n y m w trendach n a u k i świa towoj — ale i z jogo przyrodniczego w y k s z t a ł c o n i a . F a k t , ż( n a d m u z y k ą l u d o w ą na Podhalu A . C h y b i ń s k i o g o i J . Zborow- etnografia w y r a s t a ł a w X I X w i e k u z i n n y c h , w c z e ś n i e j uformo skiogo, g ł o w n i o prowadzono w okresio m i ę d z y w o j e n n y m , dalej w a n y c h d y s c y p l i n , m u s i a ł r z u t o w a ć na s p o s ó b j o j u p r a w i a n i a dotyczące F r a n k o w s k i u z y s k a ł po studiach n a w y d z i a ł a c h p r z y r o d n i c z y n zbieracza, (1028—1930), charakteru badania prace niestrudzonego Seweryna Udzieli, g ł o w n i o regionu krakowskiego. N a l e ż y t u t e ż p o d k r e ś l i ć wiolkio 1 m e d y c z n y m a b s o l u t o r i u m w zakresie archoologii i a n t r o p o l o g i i zasługi Można współczesnych Frankowskiemu T. Dobrowolskiego w 1 T . Soworyna. Na t y m dość bogatym tle rozpraw szczegółowych praca toż przypuścić, Katodrzo ż e badania Antropologii etnograficzne Uniwersytetu prowadzon< Jagiellońskiego po( k i o r u n k i o m t w ó r c y antropologicznej s z k o ł y k r a k o w s k i e j , J u ł i a n i Frankowskiego z a s ł u g u j o na s z c z o g ó l n ą u w a g ę . P r z e g l ą d r ó ż n y c h T a l k o - H r y n c e w i c z a , m u s i a ł y m i m o etnograficznych działów w a ń tego ostatniego, n o s i ć na sobio z n a m i ę w a r s z t a t u p r z y r o d s z t u k i ludowej z o s t a ł w y r a ź n i e zarysowanej tu bowiem podporządkowany koncepcji teoretycznoj. K o n s t r u k c j a ta niczego. C h o ć n a ł o ż y t e ż u w a ż n i o w y s ł u c h a ć A n n y zaintereso Kutrzeby nosi na sobie z n a m i ę czasu. Z n a j d u j o m y w nioj inspiracje p ł y ­ -Pojnarowoj g d y piszo: „ N i o d a j m y się p r z y t y m z m y l i ć nazwie nące antropologia w okresio s t u d i ó w u n i w o r s y t o c k i c h F r a n k o w s k i e g 18 I estetyka z prac L . L e v i - B r u h l a , szkoły H . Wolfflina, poglądów �obejmuje — nie t y l e j a k o p r z e d m i o t s t u d i ó w , co j a k o p r z e d m i o t m y ś l i g d y pisze „ w ł a ś c i w o ś c i rasowe". N i o s ą d z ę b y n a l e ż a ł o go z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w g r u p u j ą c y c h się w l a ś n i o w K r a k o w i e o s k a r ż a ć o p r z e s ą d y rasowe. J e d n a k ż e , j a k o a n t r o p o l o g z w y ­ (od 1933 r o k u j a k o K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a A k a d e m i i U m i e j ę t ­ k s z t a ł c e n i a , m u s i a ł z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że f a k t zawie­ ności) — nie t y l k o zagadnienia człowioka fizycznego, ale cało­ rania m a ł ż e ń s t w zgodnie z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i o g r a n i c z a j ą c y m i 2 k s z t a ł t wiedzy o c z ł o w i e k u , a w i ę c w t y m t a k ż e i jego k u l t u r ę " . To całościowo ujmowanie c z ł o w i e k a m u s i a ł o j e d n a k powodo­ w a ć c h o ć b y t o , ż e uczeni wspomnianego k r ę g u nie z a p o m i n a l i d o b ó r m a ł ż o n k ó w do o k r e ś l o n e j g r u p y t e r y t o r i a l n e j , zawodowej, s p o ł e c z n e j , etnicznej, m u s i a ł w p ł y w a ć na rozkład cech w sonsio s t a t y s t y c z n y m p r z e w a ż a j ą c y c h n i g d y o t y m , żo człowiok jest i s t o t ą f i z y c z n ą i ż e do spraw k u l t u r y i chcieli łatwiej t y p u . N a podstawie p u b l i k o w a m ' c h przez Frankowskiego foto­ ewolucyjnej g r a f i i z b a d a ń terenowych m o ż n a s ą d z i ć , żo p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą stosować miarę obiektywną, a nadto że t y m p r z y c h o d z i ł o i m p o s ł u g i w a n i e się zasadami t e o r i i stanowiących zazwyczaj podstawę do fizycznych w danej grupie określania rasowego i konstruowanie szorogów t y p o l o g i c z n y c h , d a j ą c y c h się w y p r o ­ w a g ę do ludzkioj postaci i to nie t y l k o ze w z g l ę d u na stroje l u b wadzić inne akcesoria, ale ze w z g l ę d u na s t u d i u m t w a r z y ludzkiej i ludz­ drogą kolejnych i najprostszej f o r m y . przekształceń z jakiejś najstarszej W t y m t a k ż e sensie ś w i a t b y ł dla nich kiej postaci. N i o b y ł y to w sensie ś c i s ł y m studia p o r t r e t o w o , ale na u j a w n i a ł y ono zainteresowania badacza o s o b o w o ś c i ą b a d a n y c h j e d n o ś c i ą . D l a Frankowskiego b y ł n i m r ó w n i e ż ze w z g l ę d u j e d n o e z ą c o go r y t m y p r z y r o d y , k t ó r y m i ż y c i e c z ł o w i e k a i c a ł a w y r a ż a j ą c ą się w rysach t w a r z y i r u c h u . N i e w i e l u jogo t w ó r c z o ś ć w ten l u b i n n y s p o s ó b b y ł y jost nawet dziś badaczy, k t ó r z y , poza J a c k i e m O l ę d z k i m , Nio wszystkie jednak zagadnienia podporządkowane. ujmował Frankowski kwestio u w z g l ę d n i a j ą . Wśród młodszych naprawdę można wymienić te K. w ten s p o s ó b . T a k i m w y j ą t k i e m b y ł o poczucie p i ę k n a . T a szcze­ K u b i a k a p r z y g o t o w u j ą c e g o p r a c ę d o k t o r s k ą na t e m a t a n t r o p o ­ g ó l n a cecha n a t u r y ludzkiej l o g i i fotografii, z obcych prac n a j c i e k a w s z ą nie zna r o z w o j u w czasie i prze­ Georgievoj N urodna tywistycznych haseł w teorii Frankowskiego m i e l i b y ś m y t u t r e t y „ s t a r y c h , m ą d r y c h , i n n y c h " w n o s z ą wielo do do czynienia z o d r o b i n ą a n t y e w o l u c j o n i z m u l u b nawet a n t y n a t u r a - (1984), w k t ó r e j por­ znajomości P e w n ą t r u d n o ś ć nasuwa o k r e ś l e n i e Frankowskiego, że pewne T a w ł a ś n i e potrzeba p i ę k n a p o w o ł u j e do ż y c i a s z t u k ę . c z y m ż e jest w gruncie rzoczy sztuka —• w y t w o r e m Bo kulturowym s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , n o s z ą c y m na sobie z n a m i ę p i ę k n a . „ K a ż d y w y t w ó r k u l t u r o w y m o ż e b y ć dziełom s z t u k i (s. 345) — m ó w i F r a n ­ k o w s k i . S z t u k a z a ś jest r e a l i z a c j ą p o t r z e b y c z ł o w i e k a — odpo­ w i a d a p o t r z e b o m ż y c i a r o z w i j a j ą c e g o się p o d w p ł y w e m n a t u r a l ­ D o w i a d u j e m y się w i ę c , ż e podstawowe cele c z ł o w i e k a pole­ na zabezpieczeniu i przekazaniu ż y c i a realizowane w środowisku naturalnym wywierającym wpływ regulujący i warunkujący. na są c z ł o w i e k a i jogo Powstałe wytwory k u l t u r o w o , a w t y m t a k ż e dzieła s z t u k i , n o s z ą na sobie z n a m i ę t y c h l u d z k i c h colów i w a r u n k ó w ich realizacji. D o tego n a l e ż y jeszcze d o d a ć d u r k h e i m o w s k ą z a s a d ę , że wszystkie w y t w o r y k u l ­ t u r o w e są p r z e j a w a m i ż y c i a zbiorowego, z a s a d ę , k t ó r a , j a k w y ­ k a ż ę dalej, s t a n o w i istotne znaczenie dla F r a n k o w s k i e g o w ana­ lizie procesu t w ó r c z e g o . Zależność sztuki od cechy rasowo s ą istotne dla o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . Jest w t y m j a k b y cień przypuszczenia, żo m o g ą o n i r ó ż n i ć się od innych s w y m i uzdolnieniami g d y ż s ą fizycznie i n n i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , od o d t w ó r c ó w i k o n s u m e n t ó w . U w a g a t a jest za­ pewne c a ł k i o m na miejscu w opoce, w k t ó r e j praco nad procesom t w ó r c z y m i o k r e ś l e n i e m coch o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h angażowały u w a g ę uczonych k u cechom i n d y w i d u a l n y m jednostek, c a ł k i o m n y c h w a r u n k ó w otoczenia. twory mitologia o p o w i a d a n y c h przez nich m i t ó w i w i e r z e ń . lizmu ? gające Bułgarska wydaje m i się I . s t r z e n i " (s. 345). C z y ż b y o b o k w i e l u ewolucjonistycznyeh i pozy­ biologicznej natury człowieka F r a n k o w s k i w k i l k u p u n k t a c h : 1. „... c z y n n i k i e m widzi wspólnoty p o m y s ł ó w jost w s p ó l n a b u d o w a ciała ludzkiego...". B u d o w a r ę k i , m e c h a n i z m p a l c ó w d a j ą c z ł o w i e k o w i m o ż l i w o ś ć p o s ł u ż e n i a się o k r e ś l o n y m w a c h l a r z e m p o m y s ł ó w i m o ż l i w o ś c i , k t ó r e , stosownie do p o z i o m u opanowanej t e c h n i k i m o ż e on r e a l i z o w a ć . Podejmuje t u F r a n k o w s k i i d e ę , k t ó r ą r o z w i j a j ą obecnie psychologowie odno­ s z ą c do b u d o w y c i a ł a ludzkiego podstawowo kategorio m y ś l e n i a jak lewo—prawo, g ó r a — d ó ł . 3 M a j ą one w t e d y t y l k o sons gdy odniesione s ą do c z ł o w i e k a fizycznego w postaci, j a k ą z n a m y . logicznie u p a t r u j ą c w n i c h m o ż l i w o ś c i uzyskania odpowiedzi na p y t a n i e co ten proces w a r u n k u j e . Należy d o d a ć , że sprawa dziedziczenia cech niefizycznych do d z i ś nie jest z u p e ł n i e jasna dla antropologów. Jak w y n i k a j e d n a k z przytoozonych słów Frankowskiego nie wydziela on o w y c h cech rasowych j a k o o d r ę b n e j d e t e r m i n a n t y , ale t r a k t u j e j ą ł ą c z n i e z w p ł y w e m ś r o d o w i s k a antropogeograficznego, w i d z ą c c z ł o w i e k a j a k o c a ł o ś ć w w y m i a r z o n a t u r a l n y m i w w y m i a r z e ż y c i a zbiorowego; 4. To życie zbiorowe nosi na sobie j e d n a k ż e p i ę t n o n a t u r y w pos­ t a c i r y t m u j a k i e m u podlega c y k l ż y c i a j e d n o s t k i i r y t m u do­ rocznego j a k i e m u podlega c a ł a z b i o r o w o ś ć w swej d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, s p o ł e c z n e j i wreszcie o b r z ę d o w e j . O d n a j d u j e m y t u , zapowne znane F r a n k o w s k i e m u , m y ś l i Maussa w y r a ż o n e w Se­ zonowych przemianach życia Eskimosów (1906) i zapewne nie s t a n o w i ą one w teorii Frankowskiego b e z p o ś r e d n i e g o z a p o ż y ­ czenia, ale raczej są jego o r y g i n a l n y m p r z e m y ś l e n i e m teorii rites de passage v a n Gennepa i obiegowych w t e d y t e o r i i antropogeograficznyeh w p o ł ą c z e n i u z szerokim j u ż i p o z w a l a j ą c y m na po­ r ó w n a n i a , jego d o ś w i a d c z e n i e m t e r e n o w y m ( W o ł y ń , Polesie, N o ­ w o s ą d e c k i e , Pireneje). P o d o b n ą m y ś l podejmuje w wiele l a t po F r a n k o w s k i m A . L o r o i -Gourhan w Le gęste et la parole (1964—1965) p r ó b u j ą c p o w i ą z a ć G d y b y ś m y j e d n a k chcieli wspomniane W3'żej przez F r a n k o w ­ e w o l u c j ę f i z y c z n y c h coch c z ł o w i e k a z z a s a d n i c z ą o w o l u c j ą k u l ­ skiego u w a r u n k o w a n i a u z n a ć za zdefiniowano z b y t o g ó l n i k o w o t u r y i u p a t r u j ą c w rozwoju m o t o r y k i l u d z k i e j i s t o t n y c z y n u i k , i niedookreślone ba, n a w e t w a r u n e k r o z w o j u p i e r w o t n y c h f o r m a wspominanymi wytworami k u l t u r o w y m i , w t y m dziełami sztuki, kultury; do togo stopnia, ż e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y 2. Z a l e ż n o ś ć od ś r o d o w i s k a naturalnego i w ł a ś c i w o ś c i rasowych m a j ą w rezultacie c h a r a k t e r a m b i w a l o n t n y i o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . T u e l e m e n t y przyrodnicze splata F r a n ­ p o d j ę t y m z t a k i m aparatem pojęciowym m o g ą b y ć tylko dość k o w s k i ze s p o ł e c z n y m i ( t w ó r c z o ś ć ) . W s p o m i n a b o w i e m w y r a ź n i o o g ó l n i k o w e twierdzenia w r o d z a j u , że ś r o d o w i s k o w p ł y w a w a r u n k i antropogeograficzne t w o r z ą c e ś r o d o w i s k o , którym c z ł o w i e k a , t o z a r z u t u tego nio d a ł o b y się u t r z y m a ć w s t o s u n k u do ż y j e c z ł o w i e k . Jest to w i ę c nie t y l e ś r o d o w i s k o n a t u r a l n e , ale i n n y c h jego r o z w a ż a ń . J u ż idea r y t m u ż y c i a zgodnogo z c y k l e m t a k j a k r o z u m i a ł a to antropogeografia k o ń c a X I X i pierwszej o b r z ę d o w y m i r o c z n y m jest precyzyjnie zarysowana. Podobnie p o ł o w y X X w i e k u ( k t ó r e j prace i s p o s ó b m y ś l o n i a zgubiliśmy d o k ł a d n i e o k r e ś l o n y j o s t p r z o d m i o t o w y c h wszelkich w p ł y w ó w to c h y b a bezpowrotnie w l a t a c h 50-ych), t o środowisko znaczy w y t w ó r k u l t u r o w y a ściślej jego f o r m a . F o r m a s t a n o w i znaczy w p r z e k s z t a ł c o n e i stale p r z e k s z t a ł c a n e w w y n i k u k u l t u r o w e j dzia­ ł a l n o ś c i l u d z k i e j . F r a n k o w s k i nie stara się t u oddzielić elementu rezultatom nimi badań na c h y b a podstawowe dla t e o r i i F r a n k o w s k i e g o p o j ę c i e proste. F o r m ą w y t w o r u k u l t u r o w e g o , a w i ę c i d z i e ł a s z t u k i , jest to, natnralnogo o d k u l t u r o w e g o , u j m u j ą c je ł ą c z n i e ; to co dane jest o b s e r w a t o r o w i w b e z p o ś r e d n i m 3. Ł ą c z n i o toż u j m u j e je p i s z ą c o z a l e ż n o ś c i a c h wszelkich w y ­ T y l k o j e j poznanie p r o w a d z i do uzyskania odpowiedzi na dalsze tworów kulturowych p y t a n i a o sens ludzkiego d z i a ł a n i a . B o w i e m „ F o r m a j a k i e g o k o l ­ od w ł a ś c i w o ś c i rasowych o s o b n i k ó w t w ó r ­ czych. N i e w i e m y , niestety, co k o n k r e t n i e F r a n k o w s k i m a na doświadczeniu. wiek dzieła ludzkiego jest z e w n ę t r z n y m w y r a z e m jego przezna- 19 I �o z o i i n i , i n n y m i s ł o w y , jogo t r e ś c i . F o r m a sama przez się, boz klasycznych k r y t e r i ó w h a r m o n i i i s y m o t r i i . F o r m u ł u j e w i ę c t u u w z g l ę d n i o n i a w y m i a r ó w czasu, jest c z y m ś p o z b a w i o n y m ż y c i a prawo jedności formy i o ż y w i a j ą dopiero t r e ś ć , istota przeznaczenia f o r m y , z r o z u m i a ł a I t u c z y n i u w a g ę w a ż n ą . T w i e r d z i mianowicie, żo p i ę k n o nie zna dopiero w przestrzennym ujęciu czasu" (s. r o z w o j u w czasie i przestrzoni (s. 345). A więc w y t w o r y k u l t u r o w e 358). F o r m a s t a n o w i więc p e w n ą i o b i e k t y w n ą p o d s t a w ę naszego wnioskowania i n f o r m u j ą c dzięki umiejętnoj procodurzo o tym polegająco na h a r m o n i i jej czynników. zaliczane do dzieł s z t o k i zo w z g l ę d u na k r y t o r i u m p i ę k n a nie p o d l e g a j ą ewolucji f o r m y . K a ż d o p i ę k n o jest p i ę k n e m d o j r z a ł y m co się pod n i ą k r y j e . Proponowana przoz Frankowskiego pro­ bez w z g l ę d u na to czy o b j a w i się w paleolicie czy w s p ó ł c z e ś n i e , cedura s t a n o w i p o w t ó r z e n i e d z i a ł a ń p r z y r o d n i k a , d z i a ł a ń ścisłych nio przechodzi przoz ż a d n o stadia r o z w o j u . Jest p i ę k n e m jeżeli p r o p o n o w a n y c h z r e s z t ą r ó w n i e ż i w estetyce przez H . Xaino'a, spolnia w a r u n k i j e d n o ś c i a w sztuce przez J . B u r c k h a r d t ' a . P u n k t pierwszy dzieła badacza formy. Podobnie nie owoluujo l u d z k a z d o l n o ś ć rozpoznawania p i ę k n a . stanowi ustalonio wlaściwoj t y p o l o g i i t w o r z ą c e j sekwencjo f o r m W k a ż d e j epoco p o j a w i a j ą się ludzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą n a s t ę p u j ą c y c h po solno chronologicznie. Ciąg t a k i m a genotyczny r o z w i n i ę t e poczucie f o r m y " charaktor. r o z p o z n a ć j e d n o ś ć f o r m y c h a r a k t e r y z u j ą c ą rzeczy p i ę k n e . Ustalonio zależności występowania poszczególnych t y p ó w danoj f o r i n y w przestrzeni i ustalonio m o ż l i w y c h histo­ rycznie związków między sprawdzenie u t w o r z o n o j następstwa typów. To poszczególnymi wcześniej obszarami stanowi sekwencji chronologicznego wreszcie p r o w a d z i do o k r e ś l e n i a genezy danoj f o r m y i t y m s a m y m genoalogii czyli „bardzo (s. 346). O n i i t y l k o o n i s ą z d o l n i S z t u k ę , w t y m s z t u k ę l u d o w ą o d b i e r a j ą więc ludzie w r ó ż n y s p o s ó b . I t u p o s ł u g u j e się F r a n k o w s k i p o d z i a ł o m ułatwiającym zrozumionie tego zjawiska. K a ż d a grupa l u d z k a dzieli się, jego zdaniem, n a : 1 — twórców — rzoczników postępu kultury, zawiera w sobie k t ó r z y dzięki spooyficznomu moehanizmowi psychicznemu zdolni o d p o w i o d ź na zasadniczo p y t a n i a — wszystkie poprzodnic n a l e ż y s ą do w y d a n i a z siebie m y ś l i t w ó r c z e j i w y r a ż o n i a jej w formie u z n a ć za pomocniczo wobec niego. O d p o w i e d ź na wszystkie ko­ pięknej; 2 — • odtwórców, którzy lejne dla u ż y t k u całej g r o m a d y ' i 3 — s p o ż y w c ó w , to znaczy u ż y t ­ pytania jest, zdaniom t o m u , żo c h o ć k a ż d a forma Frankowskiego możliwa podporządkowana dzięki jest t r e ś c i j e d n a k k a ż d a z n i c h z w i ą z a n a jost z f o r m ą s t a r s z ą , od to której „dzieła twórców pomnażają k o w n i k ó w p o s i a d a j ą c y c h w r a ż l i w o ś ć na przejawy p i ę k n a i zdol­ ność wyboru rzeczy p i ę k n y c h . I c h zapotrzebowanio w a r u n k u j e pochodzi, a t a k ż o jost u z a l e ż n i o n a od m a t e r i a ł u i t e c l m i k i . ,,To p o p y t na pewnego rodzaju w y t w o r y k u l t u r o w e . To o n i z a t r u d ­ t r z y c z y n n i k i f o r m y : przeznaczonie, m a t e r i a ł i t e c l m i k i k s z t a ł t u j ą n i a j ą o d t w ó r c ó w i a n g a ż u j ą t w ó r c ó w u s t a l a j ą c powiicgo rodzaju treść wszystkich w y r o b ó w r ą k ludzkich", mecenat a r t y s t y c z n y . I t a k z a m y k a się k o ł o z a l e ż n o ś c i w o b r ę b i e (s. 359.) Z m i a n a jod- nogo z t y c h e l e m e n t ó w w p ł y w a na z m i a n ę p o z o s t a ł y c h . F o r m a jest w s z a k ż e , zdaniem Frankowskiego, i s t o t ą ż y w ą i m a okros ż y c i a . U t r a t a sensu powoduje joj d o g o n o r a c j ę . z elementów określających życie f o r m y społeczności. własny Zdajo się, żo ten p o d z i a ł u m o ż l i w i a F r a n k o w s k i o m u u w z g l ę d - Jednym nionie u d z i a ł u j e d n o s t k i w procesie t w ó r c z y m z jodnoczesnym jest o r n a m e n t , który p o d k r e ś l o n i o m w p ł y w u g r o m a d y i t r a d y c j i na t w o r z o n ą formę. p o d k r e ś l a z a s a d n i c z ą i d e ę , k s z t a ł t f o r m y , p o t ę g u j ą c zamierzono Z a s t r z e g a j ą c się, że ten moclianizm nigdzie nie d z i a ł a ideatnio, przez n i ą w r a ż o n i o , o ż y w i a j ą c j ą . M o ż n a t a k ż e p o d k r e ś l i ć s t a t y k ę g d y ż nie m a po p r o s t u w świecie g r u p y t a k z a m k n i ę t e j , w k t ó r o j formy. Obok m ó g ł b y d z i a ł a ć boz z a k ł ó c e ń , nie m a t e ż g r u p y , k t ó r ą m o ż n a b y barwie. I ornamentu barwa poświęca i ornament Frankowski podporządkowane wielo są uwag studium formy. podzielić wewnętrznie t y l k o według wspomnianych Trzeba, p r z e c i e ż w z i ą ć p o d J e d n a k ż o ż a d n e dzieło sztuki ujawniające się w postaci f o r m y nio m o ż o b y ć do niej w y ł ą c z n i e i t y l k o sprowadzone. B o , społeczności z innymi ludzkiełi grupami 7 kryteriów . u w a g ę inno jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e wynikające podobnego z faktu rodzaju kontaktowania lub innymi się grupami wytworu k u l t u r o w y m i w y r a ż a j ą c e się w zderzeniu k u l t u r l u b ich przeni­ k u l t u r o w e g o , i s ą d z ą c żo dzieło s z t u k i jest t y l k o jego s z c z e g ó l n ą k a n i u ; w obrębie każdego społeczeństwa funkcjonują też grupy k a t e g o r i ą , t o zastrzega dla uioj F r a n k o w s k i miejsce specjalne. w i e k u , n a d t o sztuka z w i ą z a n a jest z c y k l e m r o z w o j u osobniczego Pisze i z c y k l e m r o c z n y m , gospodarskim i o b r z ę d o w y m . c h o ć w y c h o d z ą c , podobnie j a k ,,Każdy wytwór i K . M o s z y ń s k i , od kulturowy może być dziołem sztuki. W t e n s p o s ó b sztuka j a k i e g o ś l u d u w swych formach zasadni­ W s w y c h dalszych r o z w a ż a n i a c h F r a n k o w s k i p o ś w i ę c a wielo czych b ę d z i e o d p o w i a d a ł a p o t r z e b o m ż y c i a , r o z w i j a j ą c y m się p o d miejsca t w ó r c o m , k t ó r z y s t a j ą się j a k i e m i ś naczulonemi od­ w p ł y w o m w a r u n k ó w n a t u r a l n y c h otoczenia. W biornikami, i uzownętrzniają sztuce tej nic któro odbierają w g ł ę b n e procosy b ę d z i e nic przypadkowego, c h o ć w w i e l u w y p a d k a c h sens i s t o t n y d o z n a ń ż y c i a całej z b i o r o w o ś c i " (s. 354). Jednostka m a m o ż e się n a m w y d a w a ć n i o z r o z u m i a ł y m lub liiouzasadiiionyrn... wielkie znaczenie g d y ż to ona faktycznie jest t w ó r c ą , ale, w swych f o r m a c h p i e r w o t n y c h w i ą ż e się ona zawsze z ż y c i e m p o d k r o ś l a autor „ s p ó j n i e , z c a ł ą g r o m a d ą " . W y o b r a ź n i a t w ó r c ó w z b i o r o w y m g r o m a d y " (s. o k r e ś l a n a jest bowiem przez c a ł y z a s ó b t r a d y c j i k u l t u r o w e j danoj 345). więc jak trzy g r u p y , jej d o ś w i a d c z o n i o ś r o d o w i s k a fizycznego i s p o ł e c z n e g o . elementy istotne dla naszych r o z w a ż a l i nad jego t e o r i ą sztuki Sens p o w s t a j ą c e g o d z i ę k i w y o b r a ź n i dzieła t w o r z ą „ w y n u r z a j ą c e W rozumowaniu Frankowskiego w y s t ę p u j ą wyraźnie l u d o w e j : 1. P o d s t a w ę wnioskowania stanowi analiza f o r m y w jej się z m r o k ó w p o d ś w i a d o m o ś c i ogniwa z w i ą z k ó w u t a j o n y c h sko­ k o l e j n y c h etapach t y p o l o g i i , chronologii, goografii i gonoalogii; j a r z e ń z m y s ł o w y c h , słów s t a j ą c y c h się c i a ł o m w chwilach p r z o ż y ć 2. Odkrycie sensu w y t w o r u k u l t u r o w e g o przoz odnicsionio uzyska­ e m o c j o n a l n y c h " (s. 357). n y c h w pierwszym etapio analizy w y n i k ó w do ż y c i a z b i o r o w o ś c i O p o w s t a n i u dzieła s z t u k i d e c y d u j ą b o w i e m , w e d ł u g F r a n ­ w k o n k r e t n y m momencie h i s t o r y c z n y m , stosowanych przez nią, kowskiego, emocje, s t a n y g ł ę b o k i c h w z r u s z e ń p o w s t a j ą c e w pa­ s y m b o l i , opisie s y t u a c j i , w k t ó r y c h u j a w n i a się dzieło s z t u k i ; mięci człowieka pod i wreszcie 3. O k r e ś l e n i e p i ę k n a w y c h . F r a n k o w s k i w y r ó ż n i a t r z y t y p y emocji historycznie w a ż ­ danego dzieła d z i ę k i analizie f o r m y , zgodnie z k r y t e r i a m i ostotyeznymi danej g r u p y . n y c h dla c z ł o w i e k a i i s t o t n y c h dla rozumienia s z t u k i I s t o t ą d z i e ł a s z t u k i jest b o w i e m nie jego f o r m a , ale jego p i ę k n o c z y l i coś w p ł y w o m r o z m a i t y c h d o ś w i a d c z e ń życio­ co r o z p a t r y w a n i e f o r m y c z y n i specjalnie m i ­ ludowej: są to omocjo r o l n i k a , m y ś l i w e g o i emocjo seksualne. Ź r ó d ł a t y c h emocji t k w i ą w naturze c z ł o w i e k a , p o w s t a j ą ono d z i ę k i stałej ł y m " (s. 346). I c h o ć F r a n k o w s k i dodaje, żo „ o k r e ś l i ć s z t u k ę to obserwacji n a t u r y z n a j d u j ą c e j o k r e ś l i ć samo ż y c i e ... żo s z t u k a jest t a k o g ó l n y m zjawiskiem to na p r z y k ł a d w j a ź n i r o l n i k a powstaje odbicie s t a ł o obserwowanej s t ą d , że jest ona w y r a ż e n i e m poczucia p i ę k n a , k t ó r e jest organicz­ r o ś l i n y i jej w z r o s t u o d ziarna do drzewa. „ W w y n i k u tego b ę d z i e n ą c z ę ś c i ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i e j . . . " (s. 345) — w r a c a m y w i ę c t u o n p o d ś w i a d o m i e p r z e n o s i ł obraz tego drzewa na wszystko co do d o f i n i c j i p i ę k n a j a k o cechy przyrodzonej c z ł o w i e k a i w ł a ś c i w e j spojrzy i k o j a r z y ł ze w s z y s t k i m co się da z o w y m w s z y s t k i m .słysząc w t y m zdaniu j a k b y echo cwolucjonistyczucgo skojarzyć" twierdzenia o j e d n o ś c i p s y c h i k i l u d z k o ś c i . I zapewne w konse­ m y ś l e n i e symboliczne i t a k kwencji przyjęcia świadomości wypowiedziano symboliczny znajdą próbuje Frankowski w twórczym wysiłku artysty swą symboliczną formę sztuki. 20 założenia określić o p o w s z e c h n o ś c i poczucia kryteria piękna piękna nawiązując do (s. 387). Tak odbicie w p o d ś w i a d o m o ś c i . rodzi się, zdaniom Tak drzewkiom Frankowskiego, to d z i ę k i emocjom obrazy z pod­ w sposób �A r t y s t a dokonujo w t e n s p o s ó b s z c z e g ó l n y o b o w i ą z k u przekazania się m i ę d z y i n n y m i w o p i n i i , że m o t y w y o n i a m o n t a c y j n e i p o s ą ż k i siebio — nie postaci l u d z k i c h m i a ł y p i e r w o t n i e znaczenie magiczne n a w i ą z u j ą c e t y l k o j a k o c z ł o w i o k a w sensio biologicznym, ale i w sensie s p o ł e c z n y m i a r t y s t y c z n y m . do s t a r y c h m i t ó w . Zapowne t e ż p r z y j ę c i e zasady E . D u r k h e i m a Ci, d z i a ł a j ą c y w p o j e d y n k ę a r t y ś c i , w y r ó ż n i a j ą c y się szcze­ gólną wrażliwością, wspomagani przez rzeszo o d t w ó r c ó w 0 b a d a n i u zjawisk s p o ł e c z n y c h t a k j a k rzeczy i u j m o w a n i u d z i e ł za­ sztuki jako przejawów życia zbiorowego s p r a w i ł o , żo uważał p e w n i a j ą c y c h p r z e ż y c i a a r t y s t y c z n o i nasyconie d z i e ł a m i s z t u k i u w a r u n k o w a n i a s p o ł o c z n e d z i e ł a artystycznogo za n i e m a l decy­ c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a są, j e d n a k p o d p o r z ą d k o w a n i w sensio psy­ d u j ą c e o jego formie. W z b o g a c a ł t ę m y ś l z n a n ą t e z ą J . c h i c z n y m i a r t y s t y c z n y m c a ł e j grupie. K o n s e k w e n c j ą tego jest ł i a r d t a , że wssolkio d z i e ł a i m o t y w y a r t y s t y c z n e u w a r u n k o w a n e powstanie zjawiska s t y l u ludowego, to jest odbicia w są funkcją formie d z i e ł a . S t ą d zapewne p l y i r o t a k silnio Burck- podkroślane dzieł s z t u k i p e w n y c h t r e ś c i ż y c i a z b i o r o w j g o i zwyczajowo sto­ przoz Frankowskiego poszukiwanie sensu dzieła i o k r e ś l a n i a jego sowanych miejsca w k u l t u r z e , w o b r z ę d z i o , w s p o ł e c z n o ś c i . form Frankowski ich symbolicznego następująco: ,,Szeroka wyrażania. Definiuje różnorodność trości w y t w o r ó w , t y p y w y t w o r ó w o t r z y m u j ą piętno grupowej. Wytwory rzenia przez badaczy sprzężonych, co z r e s z t ą nego, co ewolucyjnej szkoły wyróżnić ta, jako odrębność charakter dzieło cechująca własny s t u l a t ó w A . Michela [L'histoire całej można, wyrażają W t o o r i i Frankowskiego odnajdujemy odrębności g r u p y . . . W t e n s p o s ó b z t y p ó w zasadniczych powstaje coś o d r ę b ­ zbiorowiska, takie to przeobrażeń pewnego, określonego poszczególne wytwory k u l t u r o w e d a n y c h l u d ó w b ę d z i o n a z y w a n a s t y l e m " (s. To, przydługie zapewne, streszczenie t e o r i i s z t u k i de Varl), ciągów zjawisk r ó w n i e ż a k c e n t y po­ k t ó r y d o m a g a ł się t w o ­ genetycznych b y ł o zgodno z p r a k t y k ą brytyjskioj. Jednakże u zo sobą anglosaskiej Frankowskiego znajduje ny r ó w n i e ż silnio s f o r m u ł o w a n ą o p i n i ę o k o n i e c z n o ś c i 350). w y j a ś n i i aa f o r m y d z i e ł a s z t u k i u ż y t y m m a t e r i a ł e m , n a r z ę d z i a m i ludowej 1 t e c h n i k ą , co w s k a z y w a ł o b y na w p ł y w O. Sompera (Praktische Eugeniusza F r a n k o w s k i e g o s ł u ż y m i po pierwszo p r z y p o m n i e n i u Aesthetik, nieco zapomnianej t e o r i i , k t ó r a skrajnej formie j a k Semper, a jego r o z w a ż a n i a o technice w stu­ źródłem- ważnych inspiracji*, w wielu p u n k t a c h m o ż e po drugie — p o k a z a n i u szczególnej cechy tego t w ó r c y , w y r a ż a j ą c e j być pownej dium innymi etnologicznej, się m i ę d z y o 1868) c h o ć F r a n k o w s k i n i g d y nio s t a w i a ł tezy w tykwie 5 lub w wycinance tym 6 historycznoj wskazują szkoły na tak wpływ szkoły niemieckiej, której w e k l e k t y z m i e E k l e k t y z m cechuje j e d n a k po t r o c h u nas wszyst­ etnologia zawdzięcza,, zgodnie z r e s z t ą z r e g u ł ą O. l i a n k e g o d ą ­ k i c h . Dlaczego w i ę c e k l e k t y z m Frankowskiego wydaje m i się ż e n i a do o d t w a r z a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , tworzenie s z e r e g ó w szczegóhiio w a ż n y , szczególnie w a r t z w r ó c e n i a n a ń uwagi i w ł a ś n i e logicznych, o k r e ś ł a n i o dzisiaj ? Zapowne w teorii Frankowskiego znajdziemy o p r ó c z togo w p ł y w y F r a n k o w s k i p r ó b u j e s t w o r z y ć c a ł o ś c i o w ą t e o r i ę s z t u k i ludowej ich chronologii, geografii i typo­ genealogii. H . Taine'a w postaci przekonania, żo f a k t y artystyczne m o g ą b y ć ujmowano w s p o s ó b p r z y r o d n i c z y i i c h geneza d z i ę k i t e m u m o ż e próbując pogodzić w niej: — rolę jodnostki twórczej z d e c y d u j ą c ą rolą społeczeństwa, b y ć ściśle o k r e ś l o n a . Ś l a d o m Taine'a b y ł a zapowne w z m i a n k a — znaczenie ś r o d o w i s k a antropogeografieznogo z symbolicz­ 0 znaczeniu coch rasowych j a k o d e t e r m i n a n t o k r e ś l a j ą c y c h nym ujmowaniem p ł y n ą c y c h zeń podniet, t e m a t ó w i wzorów, — o b i e k t y w i z m naszej obserwacji n a t u r y z u j a w n i a n i e m się m o t y w ó w fantastycznych, naturalizm z anty naturalizmem, —- owolucyjno doskonalenie k u l t u r y z artysty kulturowych) — u z a l e ż n i e n i e f o r m y od m a t e r i a ł u , n a r z ę d z i , t e c h n i k i i śro­ to pochodzić du­ bezpośrednio od zafascynowanego t o o r i a m i Gobine.au, M . Soboskego). Windel- b a n d a , B i o k o r t a i D i ł t h o y a , k t ó r z y w i d z i e l i m o ż l i w o ś ć stosowania r ó w n i e ż w naukach o d u c h u w p e ł n i o b i e k t y w n e j m e t o d y b a d a ń przyrodniczym, a do takich Frankowski niowątphwio zalicza p i ę k n o , t a metoda w y d a w a ł a się się p o c i ą g a j ą c a . T a k więc obok dowiska s p o ł e c z n e g o , — r o l ę p o d ś w i a d o m o ś c i i o s o b o w o ś c i j o d n o s t k i w procesie pozytywizmu t w ó r c z y m , p o d p o r z ą d k o w a n y m jednak w y o b r a ż o n i o m zbiorowym, pozytywizm. — p r z y j ę c i e zasad klasycznogo k a n o n u p i ę k n a obok p o j ę c i a ludowego zgodnego z k a n o n a m i p i ę k n a wytworzonymi w i n n y m t y p i o s p o ł e c z n o ś c i niż klasyczna czy renosansowa, — przyjęcie mogło i , zdaje się, żo z w ł a s z c z a dla zjawisk nie p o d l e g a j ą c y c h p r a w o m i n n y m p r a w o m , nie o p r z y r o d n i c z y m charakterze, stylu (choć To przekonanie b y ł o zapowne o s ł a b i o n e w p ł y w e m podporządkowaniem d z i e ł s z t u k i ( m i m o że o k r e ś l a ł je m i a n e m w y t w o r ó w chowość założenia o wspólnych dla wszystkich p o j a w i ł b y się u Frankowskiego h i s t o r y z m i a n t y - W p ł y w e m D i ł t h o y a m o ż e m y t ł u m a c z y ć p o d k r e ś l e n i e znaczenia r o l i j o d n o s t k i t w ó r c z e j , z a j m u j ą c e j wielo miejsca w t e o r i i F r a n ­ kowskiego. Zapewne z tego p o w o d u , w y w o d z ą c y się od A . B i e g ł a ludów m i t a n o n i m o w o ś c i s z t u k i l u d o w o j , j u k to o k r e ś l a P i w o c k i , 7 w korzeniach s z t u k i i t r w a ł o ś c i p e w n y c h s y m b o l i (drzewo, orzeł) m n i e j s z y m s t o p n i u w p ł y w a n a Frankowskiego, k t ó r y — z jednoczosnym d ą ż o n i e m do historycznego i c h wyjaśniania, jeszcze z b r a k u w ł a ś c i w y c h b a d a ń nie m o ż e n a z w a ć t w ó r c ó w l u ­ — o d c z y t y w a n i e sensu d z i e ł a s z t u k i w jego przeznaczeniu i o k r e ś l e n i e jogo miejsca w k u l t u r z e z jednoczesnym p o d p o r z ą d ­ k o w a n i e m go e m o c j o m twórcy. d o w y c h po i m i o n i u — t o d ą ż y de o k r e ś l e n i a p r z y n a j m n i e j dzajów* grup l u d z i , z k t ó r y c h ci t w ó r c y się Podkreślenie Jest to wielo spraw, z b y t wiole spraw i t r u d n o zapewne b y ł o b y d z i ś s t a r a ć się je u j ą ć w jednej t o o r i i . podstawy przoz Frankowskiego wnioskowania estotyczno-psychołogicznoj Zapewne to b y ł o p o w o d e m , że dla zbudowania swej t o o r i i sięgał F r a n k o w s k i do w i e l u i d e i , nieraz sprzecznych ze sobą, jeżeli znajduje! znaczenia swo ro­ rekrutowali. formy jako uzasadnienie w teorii T. L i p p s a (Aeslhelische Psychologie, 1903). W a ż n ą t o ż jest w s p o m n i a n a j u ż k w e s t i a a n t y n a t u r a l i z m u Frankowskiego, k t ó r y w sztuce ludowoj nie widział prostego z w ł a s z c z a jeżeli w e ź m i e m y p o d u w a g ę i c h g e n e z ę i t o w a r z y s z ą c e odbicia m o t y w ó w n a t u r a l n y c h , ale ich przotworzonio w p o d ś w i a ­ i m z a ł o ż e n i a o charakterze o n t o l o g i c z n y m i o p i s t , e m o ł o g i c z n y m d o m o ś c i . D z i e l i to przekonanio z M . Soboskim, k t ó r y o p t u j ą c za ; T a k w i ę c z n a j d u j e m y w jego teorii w a ż n ą w a r s t w ę p o z y t y w i s ­ antynaturalizmem t y c z n ą w y r a ż a j ą c ą się przede w s z y s t k i m w p r z y j ę c i u założenia za ź r ó d ł o w z r u s z e ń a r t y s t y . M u s i m y to u z n a ć za n i o z b y t k o n ­ 0 j e d n o ś c i p s y c h i k i ludzkiej wzmocnionego z a ł o ż e n i e m o istnieniu s e k w e n t n y d u a l i z m , na k t ó r y z r e s z t ą zwrócili j u ż (w odniesieniu p e w n y c h cooli nie p o d l e g a j ą c y c h ewolucji ( p i ę k n e ) . To p o z y t y ­ wistyczne z a ł o ż e n i e u z u p e ł n i o n o z o s t a ł o n o w y m i osiągnięciami p r z y j m o w a ł , tak jak i Frankowski, naturę 8 do Sobeskiogo) u w a g ę e s t e t y c y . Z ,pewne ź r ó d ł e m tego przeko­ nania z a r ó w n o Soboskego j a k i Frankowskiego b y ł B . Croco ze swoją boskego. 1 t a k powstaje kolejno rozdarcie w teorii F r a n k o w s k i e g o . znaczenia t w ó r c z y c h emocji, g ł o w n i o samego W . Wund'a teorią autonomizmu sztuki, wysoko ei'-uony t o o r i i psychologicznych d o t y c z ą c y c h procesu t w ó r c z e g o , a z w ł a s z ­ cza przez So­ 1 M . Dessoira, a t a k ż e t o o r i ą p o d ś w i a d o m o ś c i Z. F r e u d a . Pozy­ C h c i a ł b y on w i d z i e ć s z t u k ę j a k o rezultat, d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z ­ t y w i z m Frankowskiego w y r a ż a ł się nadto w jego p r z e k o n a n i a nego, j a k o przejaw ż y c i a z b i o r o w o ś c i , j . o r e z u l t a t jej obsenvaoji o ż y w o t n o ś c i m o t y w ó w mitologicznych i s y m b o l i co zgodne b y ł o z r e s z t ą z r e z u l t a t a m i ó w c z e s n y c h prac a n t r o p o l o g ó w j a k E . B . T y lor i J . O . Fmwr i nawiązującego brytyjskich do n i c h wanego w p r o s t przez F r a n k o w s k i e g o ) W . D e o m i y (cyto­ i wyrażało 1 doświadczeń. A jednak wprowadza pojęcie podświadomości b y t ę z a l e ż n o ś ć o s ł a b i ć i z r o b i ć w swoi teorii miejsce dla s y m b o l u , o d b i j a j ą c e g o ż y c i e s p o ł e c z n o nie w p r o s t , w s z c z e g ó l n y , p o ś r e d n i sposób. 21 I �T e n p o z y t y w i s t y c z n y socjologizm zostaje jeszcze o s ł a b i o n y uznaniem t w ó r c z o ś c i za c z y n n o ś ć p s y c h i c z n ą i z w r o t e m k u roz­ R o z w a ż a n i a z zakresu h i s t o r i i n a u k i , z w ł a s z c z a na w a ż a n i o m na t e m a t f o r m poznania ludzkiego (za Crocom) i m y ś ­ kania rodukcji lenia ludzkiego (za L ć v i - B r u h l e m ) . B y ć m o ż e ton psychologizm ujmowanie sztuki jako korelatu s t r u k t u r y społecznej) u ł a t w i ł m u p r z y j ę c i e p o j ę c i a s t y l u ludowego za H . w przykłady takich Wólfflinem gruncie etnologii z m i o r z a j ą c o j do całościowogo ujęcia c z ł o w i e k a , do u n i ­ jodnej ze sfer jego d z i a ł a l n o ś c i do innej (np. obfitują r o z d a r ć teoretycznych jakie s t w i e r d z a m y i H . F o c i l l o n e m . B y ł y to, odrzucone dziś, ale w a ż n o w h i s t o r i i w p r z y p a d k u Frankowskiego. U n i k n ą ć tego m o ż n a albo z a j m u j ą c n a u k i p r ó b y uzyskania i n f o r m a c j i o a r t y s t a c h b y d z i ę k i analizie s i ę j e d n ą t y l k o s t r o n ą j a k i e g o ś zjawiska, no p r z y k ł a d jego s t r o n ą f o r m ich dziel m ó c coś p o w i e d z i e ć o ich sposobie widzonia ś w i a t a . z n a e z o n i o w ą , albo d ą ż ą c do stworzenia całościowej t o o r i i k u l t u r y , k t ó r a w i n n a b y ć po p r o s t u m e t a t o o r i ą (co p r ó b u j e r o b i ć A . Wier­ M a m y toż w t o o r i i Frankowskiogo w a ż n ą w a r s t w ę s e m a n t y k i dzioł s z t u k i j a k o w y t w o r ó w znaczących. Zapewno jodnak ewo- ciński) i k t ó r a , j a k na lucjonistyczne rozumionio s y m b o l u m i m o wzbogaconia go przoz wprowadzenio elomentów psychoanalizy nio pozwoliło k o w s k i e m u na r o z w i n i ę c i e toj k w o s t i i w k i e r u n k u Fran­ dzisiejszogo rozumienia s z t u k i j a k o systemu z n a k ó w . razie, jost p o j a w i a j ą c ą się w każdym pokoloniu u t o p i ą p o d o b n ą do p e r p e t u u m mobilo. W ostatnich l a t a c h eksplorowano silnio r ó ż n e teorio znaczenia i komunikacji dla o b j a ś n i e n i a zjawisk s z t u k i i to z a r ó w n o gruncie h i s t o r i i s z t u k i ( E . na Panofsky) j a k i etnologii (C. L e v i - -Strauss, s z k o ł a t a r t u s k a w semiotyce); f a s c y n u j ą n a d a l badaczy : G d y b y w i ę c chcieć k r ó t k o u j ą ć p o s t a w ę Frankowskiego t o propozycje fenomenologiczne, a Hussorlowska pokusa oglądu m u s i e l i b y ś m y z w r ó c i ć u w a g ę na jego p r ó b ę pogodzenia o b i o k t y w - zjawisk z r ó ż n y c h s t r o n j e d n o c z e ś n i o m a m i s p o ł n i o n i o m nego u j ę c i a dziol s z t u k i j a k o n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u n a t u r a ł n o g o całościowego- W z jego przekonaniem o swoistości s z t u k i dzięki jej L u d o w a " p o ł o ż y ł a w ostatnich latach wielkie z a s ł u g i i t y l k o wywodzącej t y m w ł a ś n i e zakresie b a d a ń „ P o l s k a ujęcia Sztuka się toż z n a t u r y , ale nie p o d l e g a j ą c e j n a t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u pozornie nio b y ł o w niej miejsca dla, s z t u k i . W gruncio rzoczy cosze, to znaczy p i ę k n u . To n i e p o d l o g a j ą c e rozwojowi w czasie ani przez c h w i l ę nie przestano o niej m ó w i ć e k s p l o r u j ą c i przestrzeni, nio e w o l u u j ą c o p i ę k n o b y ł o usuwano w cień w m o - nowe propozycje i p r ó b u j ą c odejść od w y ł ą c z n o g o r o z p a t r y w a n i a moncio, w k t ó r y m F r a n k o w s k i d o m a g a ł się poszukiwania sensu formy. dzieła s z t u k i przoz jogo umieszczenie w r y t m i e w r y t m i o cyklu indywidualnego, p o d p o r z ą d k o w a n e g o b ą d ź bądź rytmom Gdy obrzędowym, co jednak spróbujemy jakąś nową perspektywę spojrzeć w przyszłość dla naszych b a d a ń to by tylko ujrzeć pożytecznym w y d a j e się spojrzenie na naszych p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i . natury. Teoria Frankowskiego p o w i n n a n a m b y ć b l i s k a d z i ę k i W t o o r i i Frankowskiego znajdujemy więc szerog s p r z e c z n o ś c i , r o z d a r ć w y r a ż a j ą c y c h zapowne r o z t e r k ę jego samogo. Część t y c h w a c t w u z A . v a n Gennepem i L . L e v i - B r u h l e m , powino­ wprowadzeniu p o j ę c i a s y m b o l u i o b r z ę d u p r z e j ś c i a . D z i ę k i t e m u p r o w a d z i nas niekonsekwencji m o ż n a zapewne w y t ł u m a c z y ć jego o d w o ł y w a - do o t w a r c i a się na w s p ó ł c z e s n e ( s t r u k t u r a l n e , semiotyczne, fe­ niom się do f i l o z o f i i E . v o n H a r t m a n r . a , k t ó r y p r z e c i e ż z a k ł a d a ł , nomenologiczne) że b e z p o ś r e d n i m p r z e d m i o t e m poznania m o g ą b y ć t y l k o dane w i z j i ś w i a t a i poszukiwania r e g u ł m y ś l e n i a u k r y t y c h w k u l t u r z e . doświadczenia, duchowy, że podłoże lansował metodę wszelkich zjawisk indukcyjną, ma podkreślał charakter realność rozumienie w s p ó ł c z e s n e j , nie n a u k i . J a k i o b y j e d n a k nie b y ł o ź r ó d ł o o w y c h r o z d a r ć t o p o z o s t a j ą rozumienia sacrum. one f a k t o m . F a k t e m , o b s o r w o w a n y m u j e m u w s p ó ł c z o s n y c h l u b etnografów (Zawistowicz-Adamska), a także magicznego i ludowej P o j ę c i e z a ś emocji w y r a ż a j ą c y c h się w akcie t w ó r c z y m , ale w y ­ p o w i a d a n y c h za p o ś r e d n i c t w o m s y m b o l i ducha i c e l o w o ś ć ż y c i a , p r z y c z y n i a j ą c się do w y k r o o w a n i a k u l t u nieco m ł o d s z y c h myślenia przerzuca pomost do freudowskiej psychoanalizy i Eliadowskiego To spojrzonie na p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i uczy toż pewnoj o s t r o ż n o ś c i , a m o ż e i s k r o m n o ś c i w l a n s o w a n i u n o w y c h _ tez, u w i e l u m ł o d y c h (na p r z y k ł a d p r ó b u j ą c y c h ł ą c z y ć f o n o m e n o l o g i ę u ł a t w i a odrzucenie z ł u d z e ń , c h o ć b y w k w e s t i i m o ż l i w o ś c i tworze­ ze s t r u k t u r a l i z m e m ) . nia t e o r i i c a ł o ś c i o w y c h , nawet g d y b y m i a ł o nas to zaboleć. P R Z Y P I S Y ' Eugeniusz F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, Warszawa 1934 ( w . ) Wiedza o Polsce, t . I I I . W dalszej części a r t y k u ł u c y f r y po­ dane w nawiasach o z n a c z a j ą t ę w ł a ś n i e p o z y c j ę . 2 A n n a K u t r z o b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 94 3 I d a K u r c z , Psycholingn:istyka, Mit i jej badacze. 5 Eugeniusz F r a n k o w s k i , Tykwa i jej znaczenie dla kultury ludzkiej, „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i i P o s i e d z e ń P A U " , t . 32, z. 6, s. 15—17 t e n ż o , Wycinanki i ich przeobrażenia, „ L u d " , t. X X I I , 1923, s. 82—128 K s a w e r y P i w o c k i , Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . L I . 1967, cz. I I , s. 370 S ł a w . K r z e m i e ń - O j a k , Antynomie programu estetyki Michała Sobeskiego ( w : ) Studia z Dziejów estetyki polskiej 1890—1918, W a r s z a w a 1972, s. 287—301 6 7 4 Warszawa 1976 Zofia iSokołowicz, Eugeniusza Frankowskiego teoria myślenia magicznego -i obrzędów przejścia, „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I 1987, z. 2 (w d r u k u ) . 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5c051a7f604db6c22aa2edce89592d2.pdf 95c3bf5f61d853527df7e3620771ced3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6018 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5610 Title A name given to the resource Termin drugich zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.218 ( mapa nr 30 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 0 . Termin drugich zaprosin na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1 — tydzień przed weselem; 2 — na kilka dni przed weselem; 3 — w przeddzień wesela; 4 — w dzień ślubu; 5 — inne; 6—brak informacji; 7—brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fb9fc32269ad78b24aac05616b71710.pdf 0a50a9649e875c2a142b695c3b07ea6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5660 Title A name given to the resource Termin odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.130 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnica po porodzie jest odwiedzana: 1 - w dowolnym terminie („jak kto ma czas”), 2 - w tym samym dniu, 3 - na drugi dzień, 4 - na trzeci dzień, 5 - na czwarty dzień, 6 - w pierwszym tygodniu (do kilku dni), 7 - przez pierwsze dwa tygodnie, 8 - zależnie od stanu zdrowia położnicy, 9 - dopóki leży w łóżku, 10 - do chrztu dziecka, 11 - do wywodu matki, 12 - po chrzcie dziecka, 13 - po wywodzie matki, 14 - po powrocie ze szpitala, 15 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 16 - brak tradycji, 17 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? c) Czy termin odwiedzania jest zwyczajowo określony? Jaki termin? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4dc3ed2b41f5e950c183018e0233ce.pdf ad17d8f6b761ef602ae7743ae762659f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6016 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5608 Title A name given to the resource Termin pierwszych zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.211 ( mapa nr 29 a ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Mączyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29a. Termin pierwszych zaproszeń na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1 — w dzień ślubu; 2 — w przeddzień wesela; 3 — na kilka dni przed weselem; 4 — inne (por. mapa 2b); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51263937a7913c37d43d3e7a2ce409bc.pdf e4fb21494da57d25d905223f75401389 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6017 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5609 Title A name given to the resource Termin pierwszych zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.212 ( mapa nr 29 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Mączyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 9 b . Termin pierwszych zaproszeń na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1 — tydzień przed weselem; 2 — dwa tygodnie przed weselem; 3 — trzy tygodnie i więcej przed weselem; 4 — inne (por. mapa 2a); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XDC-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e60f847599bf9d1dd09d688ab273ed90.pdf 1db6635c5cd01509a723720b33ba5b53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5611 Title A name given to the resource Termin trzecich zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.223 ( mapa nr 31) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Termin trzecich zaprosin na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1—w dzień ślubu; 2—w przeddzień wesela; 3—inne; 4—brak in­ formacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: 1) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 2) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 3) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zanaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c5117f9505fbcb01c4d2e22e6d2e1ce.pdf 1dd541988b20121e10d73fa092d7cb6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1527 Title A name given to the resource Terra Incognita / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.147-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego TERRA I N C O G N I T A 1 „Białoruś. Co czyta o niej Jaś i co będzie potem wiedział Jan? Dokładnie nic, niczym o Papuasach w Nowej Gwinei... Najogólniej mówiąc, jest to zasługa rosyjskiego imperializmu i polskiego etnocentryzmu". Te przekorne słowa Sokrata Janowicza stały się jedną z inspiracji dla badań etnologicznych prowadzonych od wiosny 1996 do jesieni 1997 r. na Białorusi przez grupę sześciu studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Stu­ denci brali udział w badaniach w ramach laboratorium pt. „Identyfikacja narodowa, etniczna, wyznaniowa, społeczna - Białoruś", należącego do szer­ szego projektu „Stosunki etniczne", finansowanego przez grant KBN-u, kie­ rowanego przez dr. hab. prof. U W Lecha Mroza. Nie były to jednak pierwsze zainteresowania warszawskich etnologów terena­ mi leżącymi za współczesną wschodnią granicą Polski. K E i A K bowiem od 1992 r. prowadzi systematyczne badania państw byłego ZSRR sąsiadujących z Polską. Praca tej grupy była więc kontynuacją wcześniejszych wyjazdów badawczych. Polem zainteresowań stała się zachodnia część Białorusi, a dokładnie za­ chodnia część obwodu mińskiego (oblasti mińskiej), okolice Nieświeża i Kie­ cka . Taki dobór terenu wynikał przede wszystkim z jego pogranicznego charakteru, wpływającego na zróżnicowanie etniczne, narodowe, społeczne 2 3 1 Łac. ziemia nieznana Sokrat Janowicz, Terra incognita: Białoruś, Białystok 1993, s. 5. Badania prowadzono w następujących miejscowościach: w okolicy Nieświeża - (w dawnych zaściankach, a teraz wsiach połączonych z zaściankami) Kaczanowiczach (jeden i dwa), Dubiejkach (Wielkich i Małych), Siejłowiczach, Wużance (Wielkiej i Małej), Nowosiółkach Nowych, Sławkowie, (dawnych wioskach i wsiach przyfolwarcznych), Saskiej Lipce, Hanusowszczynie, Pietuchowszczynie, Rudawce, Nowosiółkach Starych, Pleszewiczach, (miasteczkach) Nieświeżu, Kłecku, Snowiu i Laniu; w okolicy Kiecka - (wioskach i dawnych zaściankach) Babajewiczach, Kuchczycach, Kuchczycach - pasiołku, Czyrwonej Zorze (d. Radziwiłłmontach). Rozmowy pro­ wadzone były metodą „pogłębionego wywiadu". Zebrano i opracowano ok. 250 wywiadów (złożone w archiwum K E i A K ) . Ponadto zbierana była dokumentacja fotograficzna, którą grupa wykorzystała do wystawy pt. „Oswojeni przez Białoruś" (25.09. - 9.11.1997 г.). 2 3 �148 KATARZYNA WASZCZYŃSKA i religijne. Zamieszkują tu bowiem Polacy (stanowiący większość), Białorusini (w tym część Białorusinów przyjezdnych z Białorusi Wschodniej, głównie z te­ renów leżących niedaleko Czarnobyla), Rosjanie (przede wszystkim żołnierze i ich rodziny z miejscowego garnizonu), Cyganie (grupa około 30 rodzin Cyganów polskich i ukraińskich), Ukraińcy (przyjezdni), Tatarzy (spora grupa osiedlona pod Nieświeżem, mająca swój Związek w pobliskim Kłecku), Żydzi (dokładnie 4 Żydówki, którym udało się przeżyć dzięki wyrzeczeniu się swojej religii na rzecz ideologii komunistycznej). Na tym terenie żyją obok siebie następujące grupy wyznaniowe: katolicy, prawosławni, ewangelicy (popularnie nazywani baptystami) oraz muzułmanie. Wciąż wyraźny jest podział społeczny na szlachtę i chłopów (muzyków), na co bez wątpienia wpływa obecność w Nieświeżu pałacu Radziwiłłów, a w okoli­ cach - byłych zaścianków zamieszkanych do tej pory głównie przez ludzi określających się jako Polacy. Należy podkreślić, że o wyjątkowości tego terenu stanowią nakładające się aspekty: historyczny - przez łączenie wpły­ wów zachodnich i wschodnich (10 km na wschód od Nieświeża przechodziła granica ustalona w traktacie ryskim z 1921 г., dzieląca Białoruś na Zachodnią i Wschodnią, co potwierdzało wcześniejsze strefy wpływów zachodnich - Rze­ czypospolitej potem I I Rzeczypospolitej i wschodnich - Rosji carskiej i sowie­ ckiej) i współczesny - położenie w centrum Białorusi, w rejonie centralnym, mińskim. Z tego współistnienia wynika między innymi posługiwanie się przez rozmówców dawną (pochodzącą z dwudziestolecia międzywojennego) termi­ nologią administracyjną. Rozmówcy podkreślają fakt przynależności Nieświe­ ża do Białorusi Zachodniej. Związane jest to z oceną mieszkańców Białorusi. I tak: tym zachodnim przypisuje się cechy pozytywne, takie jak: pracowitość, wysoka kultura osobista i edukacja, wschodnim zaś - cechy głównie negatyw­ ne: brak kultury, edukacji, pijaństwo, lenistwo. Funkcjonowanie (mimo zmian administracyjnych wprowadzonych na Białorusi po I I wojnie światowej) po­ działu na Białoruś Wschodnią i Zachodnią w świadomości jej mieszkańców uznane zostało przez studentów i przeze mnie jako prowadzącą grupę za ważne dla rozmówców, dlatego też to określenie obecne jest w pracach. Grupa, której prace prezentowane są w niniejszym tomie „Etnografii Pol­ skiej" zajmowała się jednym z ważnych elementów, wpływającym na świado­ mość jednostki i zbiorowości, a mianowicie identyfikacją . Podstawowym celem grupy laboratoryjnej było: po pierwsze - odtworzenie funkcjonujących (dawniej i obecnie) obrazów grup narodowych, etnicznych, społecznych, wyznaniowych, jak i relacji między nimi; po drugie - zarejestrowanie zmian zachodzących w nich pod wpływem wydarzeń historycznych, sytuacji ekonomicznej, politycz­ nej i kulturalnej Białorusi; po trzecie - poznanie stosunku do państwowości białoruskiej, do działań odrodzeniowych kultury i języka białoruskiego. 4 4 Rozumianą jako identyfikacja: z... i jako oraz tożsamość, za: A. Kłoskowska Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1992, s. 131-141. �TERRA INCOGNITA 149 W ciągu 6 wyjazdów badawczych, co dało w sumie 11 tygodni pobytu w okolicach Nieświeża i Kiecka, studenci starali się, w miarę swoich możliwo­ ści i umiejętności, poznać badaną przez siebie społeczność. By ją zrozumieć podejmowali te problemy, które sama im wskazała jako dla niej ważne. Jedną z takich podstawowych kwestii było zdefiniowanie określeń 'Polak' i 'Biało­ rusin' oraz wskazanie cech charakterystycznych osób, które same siebie iden­ tyfikują z Polakami lub Białorusinami lub zaliczane są do tych grup przez innych. Ważne było także znalezienie różnic między tymi grupami. Ten pro­ blem opisał w swojej pracy Krzysztof Wittels. Bardzo często jednak rozmówcy mieli kłopot z jasnym określeniem swojej przynależności etnicznej czy narodo­ wej. W takich sytuacjach odwoływano się do wyznania: katolickiego lub prawosławnego. W badanym terenie ma ono wciąż żywe odniesienia do stere­ otypowego łączenia katolicyzmu z wiarą Polaków i prawosławia - z wiarą „Ruskich" (Białorusinów). Rafał Sadowski zajął się rolą identyfikacji religijnej w kreowaniu stosunków między katolikami a prawosławnymi. Dopełnieniem stereotypu Polak-katolik, „Ruski"-prawosławny jest tutaj pamięć podziałów społecznych. Stąd dochodzi określenie: Polak-katolik-szlachcic i Białorusin-prawosławny-mużyk. Opisu klasowo różnej społeczności lokalnej, jej wzajemnych kontaktów i relacji międzyludzkich, podjął się Rafał Poborski. Amudena Rutkowska starała się sprawdzić, jaki wpływ na postrzeganie teraź­ niejszości i przyszłości ma świadomość historyczna. Z kolei Agata Biłaś próbowała wyjaśnić, na czym polega rola języka jako czynnika ułatwiającego identyfikację i wpływającego tym samym na tożsamość jednostki. Szósta z prac poświęcona została Rosjanom. Agata Wierzbowska zastanawia się w niej na ile Rosjanie, nie uznawani na Białorusi za mniejszość, są dla jej mieszkańców „swoi" a na ile „obcy". Podjęte przez studentów tematy stanowią opis rzeczywistości, z którą zetknęli się podczas swoich badań. Czy jednak poznana przez nich Białoruś z okolic Nieświeża i Kiecka przestała być terra incognita"? Odpowiedzią na to pytanie są prezentowane artykuły. K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA T E R R A INCOGNITA Summary This is an introduction to the collection of students' essays which follow it in this volume. The essays result from the one and half year field studies, part of the curriculum of the students of the Department of Anthropology at the Warsaw University. The students carried out their field research between spring 1996 and autumn 1997 in Belorussia (the localities of Nieśwież and Kleck), on the area of a considerable ethnic, social, national and religious differentiation. The problems raised were: social images and cultural definitions of particular national, ethnic, religious and social groups. Their mutual relationships. Influence of the historical, economic, �150 KATARZYNA WASZCZYŃSKA political and cultural changes on social relationships and cultural constructs. The people's atti­ tudes to Belorussian national revival, national language and culture. T h e students went to the field six times, each of them had chosen a more particular subject of his/her studies and final paper. Krzysztof Wittels tries to analyse the local definitions of the terms 'the Pole' and 'the Belorussian'. Rafał Sadowski studied religious identities of the Roman Catholics and Russian orthodox living side by side on the studied territories and how the identities affect their mutual relatonships R a f a ł Poborski concentrated on communities with a very peculiar social structure made up of separate "classes". Amudena Rutkowska focused her interest on the influence of historical consciousness on present attitudes. The subject of the work of Agata Biłaś was language its role in self-identification in multi-ethnic and multi-lingual areas. The sixth work concerns the Russians who are not considered national minority in Belorussia. The author, Agata Wierzbowska, puts the question to what extend they can be "strangers" in local communities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/455a9a28278ce6022c57c77ca0769533.pdf 8cd899310da0642bcbb77b77d6d56256 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6566 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6137 Title A name given to the resource The "Image" in Blow-up- the Problem of Focalisation/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 333-340 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O bviously we are aware of the fact that a film’s message can contain nearly all forms of arti­ stic statement, some (music) applied directly, others (literature) potentially outright or completely transformed, and all adjusted to its needs. In this bizar­ re, always fascinating mish-mash of quotes we can effor­ tlessly identify themes borrowed from literature, drama, poetry, painting, or even other films. A t the same time, a film envisaged as a complete work inspires us to reflect that it may not signify much more than itself since its meaning may be similar to that of an object: after all, neither the former nor the latter has to appeal to our mind. On the other hand, both can, and this is usually the case, affect our silent ability to decipher and under­ stand the world, and to imagine the co-existence of per­ ceived objects, phenomena and people.1 It is true that in our ordinary lives we lose sight of this aesthetic value of the tiniest perceived thing. It is also true that the perceived form is never perfect in real life, that it has always blurs, smudges, and superfluous matter, as it were. Cinematographic drama is, so to speak, finer-grained than real-life dramas; it takes place in a world that is more ex­ act than the real world, wrote Merleau-Ponty2. In what sort of events, therefore, can a film be embroiled? What sort of borrowings and quotes are involved: synthesis or antithesis of reality? Probably all works of art within the realm of culture, i.e. interpreted, are also directed against or towards something. How is it that - we ask further - sophisticated and strictly defined film reality simultaneously reduces and intensifies external reality? Assuming that we still remember Andrzej Wajda’s Niewinni czarodzieje (Innocent Sorcerers) it is worth re­ calling that the critics’ reviews were not overly enthu­ siastic. With the exception of several interesting com­ ments the majority accused Wajda of making an insuf­ ficiently cinematic film and predominantly questioned its authenticity.3 The contemporary reality presented in Innocent Sor­ cerers is highly irritating and provocative in its concise­ ness. The apathy and inertia of the young people, the ambitionless “cool cats” - a more peaceful version of the beatniks - is not assessed, not to mention subjected to negative criticism. They exist. They listen to jazz. The mask of osten­ sible life and illusion grows denser every day. We shall not learn anything about them, because they play their “innocent” roles vis d vis each other and the reality they contest. Nor shall we find out anything about them be­ cause even feelings and love are but a slightly more so­ phisticated game, which becomes interrupted because its score, known in advance, discourages all further moves. I do not believe in the bitterness of Wajda’s protagonist, wrote Aleksander Jackiewicz, nor in the scepticism of his heroine. I even find it hard to believe in the probability of the nighttime situation enacted in a small bachelor’s pad, where a boy and a girl play a platonic game of masks. I prefer to 311 RYSZARD CIARKA Film and the True State of Things treat this motif of Innocent Sorcerers as a metaphor and a generalisation.4 The entire film is also probably a metaphor, just as all contestation movements, including the one depicted by Wajda, are a specific form of metaphor and gener­ alisation. Each countercultural current usually opposes the images and system of values of the dominating cul­ ture it had conceived. Protest against criticised values can assume the form of, e.g. dressing and behaving in a way that becomes either a caricature of the values in question or an entirely alternative lifestyle. Similar phe­ nomena could be observed in the protest movements of the 1970s and today. This is why Bazyli, the film’s main protagonist, decides not to quit the game or face the consequences of staying with the girl. He is not evil or twisted; after all, his dreams about a home and affluence do not seem to differ from the so-called “national aver­ age” of the period. A t the same time, each adjustment of the mask may lead to an irreversible process of blending into the well-known background of surrounding reality. After all, right outside his bachelor pad an even more masked world has settled down, an arena of the game of ostensible life; this mundane reality is filtered by slogans full of a false unity of minds and hearts. The film’s title is also symptomatic, since “innocent sorcerers” are yet another particle of the Romantic vi- Innocent Sorcerers by Andrzej Wajda �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS sion of solitude and incapability of achieving autonomy, with the artificial outer world forcing to seek enclosure and wait things out. This is the motif ever present in works by Byron, Mickiewicz, Słowacki, and the Roman­ ticists. Their point of departure, wrote Juliusz Kleiner in his sketch: Romantyzm, is discontent with present reality, es­ tablished social relations, the outcome of heretofore culture. European culture resulted in a world that seems unnatural, evil, soulless, and moribund. It is requisite to escape from it or to transform it, and to reject the restrictions it imposes in the name of an ideal of liberty.5 Each day from dullest memories returning of dull folk, dull events, to books and yearning and loneliness, my spirit to beguile, like a voyager cast away on a desert isle: each day on different sides he strains his eye in hopes a fellow-being to espy — and ever night he goes back to his lair, mad fellow! having but increased despair. Love but thy lonely walls, nor tug thy chain, for all thou dost achieve is greater pain. All hail, my lair! Prisoned in secular time, let’s learn to be prisoners of our own free will — shan’t we find many an art our time to fill? Wise men of ages past shut themselves up poisons and medicines to brew and cup, or to seek treasures from alchemic slime; we’re innocent young sorcerers, but still let us seek drugs our foolish hopes to kill; and if through books a way to death we win let’s bury our own souls for life therein!6 The world depicted in Wajda’s film with the “eye of the camera” is authentic. The clubs and cafés in which its protagonists meet were real and actually frequented by similar young people wearing the same distinctly overlong coats and baggy sweaters. The backstreets and courtyards where they aimlessly hang out and spontane- Innocent Sorcerers by Andrzej Wajda 312 ously organise mini-shows - in the spirit of disorderly fun - are also genuine, as is the ecstatic jazz music they listen to and play. But it is precisely Wajda’s film that is neither a dispassionate documentary record of one of the forms of the contestation movement of the day nor a plot-driv­ en anecdote with a neat moral. Instead, it is a bizarre dance of appearances, a truly unreal game - every film is a game played with the appearances of reality - filled with unnecessary motion and words. It seems to be a film not about things or people, but about the distance be­ tween them, invisible in everyday life. This is film reality but one carrying an excess load, faulty, and resembling the outcome of an overexploitation of material. The idea we have of the world, wrote Merleau-Ponty, would be overturned if we could succeed in seeing the inter­ vals between the things (for example, the space between the trees on the boulevard) as objects and, inversely, if we saw the things themselves —the trees —as the ground.7 Is this the inversion we discern in the discussed film? And yet the appearing image and recorded reality can­ not be endowed with those qualities. The image itself, not to mention the film image, does not offer such a di­ rect opportunity, just as we do not have a direct oppor­ tunity to render, e.g. the essence of silence by using word or sound. We can, however, describe the phenomenon while, obviously, violating its reality and going beyond the structure attributed to it. Ostatni dzien lata (The Last Day of Summer) directed by Tadeusz Konwicki is a film about two people meeting on a strip of no man’s land, a barren desert, a border in the most literal meaning of the word. The tale is set amidst sandy dunes, between sea and land and sand and water, along a territorial frontier whose impassability is guarded by jets patrolling the sky. The border is created (...) by a narrower or wider belt of uncultivated land, wild or semi-wild, legally or customarily separated from adjacent areas.8 In a ritual sense, a border is the area furthest from the sacred. The interdependence of the sacred and the borderland is also intriguing, since: ... Borders and holy places have —each in its own way — the character of areas where unfettered sacredness manifests itself. They also remain in direct relations with each other.9 Demons, the ghosts of those who died a tragic death, lu­ natics, suicide victims and unborn children usually bur­ ied there, all the “rejected”, roam the borderland. This is a dangerous expanse in a dual meaning of the word - it directly adjoins the demonic external world and the force distinguishing it is equal to the one dominating the sacred centre. In this film the formulated image of the world also succumbs to inversion. Here too we come across an identical motif of loneliness, powerlessness, and seclu­ sion. Once again we discover something in-between the tangle of ostensible gestures, the flood of words, the sub­ tle game, the excess of things. �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS This strip of genuine no man’s land, a borderland, absorbs two people who are literally lonely if only be­ cause they are the only protagonists in the film. We fol­ low their game set against the background of highly con­ crete, static space. Here, words rarely have something in common with gestures and complement each other just to show the invisible area of meanings between them. ... The man begins to automatically flick sand off the woman’s back. M an: I just want to tell you that I am completely alone. Close-up of the woman’s back. The man’s hand is brush­ ing off tiny sand grains. M an: And I achieved nothing in life. The boy begins stroking the clean surface of her back. His fingertips move along the spine’s vertebrae. The woman’s back begins to shiver barely noticeably. Woman: And what are you doing here? M an: Nothing. I am wandering... looking for... Woman: A way to get out? Silence. Sound of hiccups. M an: Sorry... Where can one run away to? Maybe you know? The woman impulsively pushes his hand away. She ad­ justs her top and stands up. Woman: Stop it. I don’t like this10. Their meeting and contact are accidental, fleeting, and just as uncertain as the dugout on a dune, with a shirt spread across a bush, where they hide to wait out the rain. This is no longer a cave convenient for a geta­ way or an apartment where “innocent sorcerers” can safely play their game but a poor substitute of a home amidst dunes and the ghosts of memories surrounding them. Words follow once more, or rather a game played with words and gestures. ..T h e man holds her in his arms, as if to protect her from the rain. M an: Move further in, we have to wait it out somehow. At least we have a roof. Woman: In a desert like this we shall be completely soaked. (...) They slide in deep under branches and lie down next to each other. They are still breathing fast. The woman looks into his eyes. He holds her in his arms. (...) Woman: Oh, what rain, such a terrible downpour; look, I don’t think it’s ever going to stop... In the end we’ll both drown. Close-up of the woman’s face with a heavy drop falling on her cheek. Frightened, she gazes in the boy’s direction and speaks rapidly and chaotically, to prevent the situation she fears... .11 Once again the space covered by the camera is un­ questionably authentic. The dunes, the sea, the jets fly­ ing by are all real as are the people in a never-ending dance of appearances, gestures, touches, and conver313 The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki sation. If this dance had been rendered more rhyth­ mic and granted greater transparency by repeating the same phrases, the result would have been undoubtedly Salto, another film by Konwicki, in which Kowalski-Malinowski demonstrates a dance cum figuris, gestures that do not mean a thing on the dance floor, but then again, can they signify something? The two films feature some sort of an imperceptible space between things, whose presence is the reason why screen reality, the whole realism of events, turns into a game of appearances. Somehow it forces the viewers to look for additional meanings, more comprehensible ap­ positions, somewhere already beyond the film frame and even beyond what the film is about. According to Merleau-Ponty, camouflage is the art of masking a form by blending its principal defining lines into other, more commanding forms. 12 And yet the film and the film image are not only internally camouflaged form and content existing on the outside; most of all, they constitute images, as if the centre of the two extremi­ ties. Does this mean that when examining film image, analysing it from the viewpoint of form and contents, in other words, studying both the deeply hidden and the external, we have in mind emergent and fleeting film images, brutal in their concreteness? While busy pursu­ ing content and form are we not losing the very value that is of utmost importance but cannot be reduced to image alone? Briefly: film image is always real and contains the same amount of the set designer’s patience, the direc­ tor’s concept, and the actor’s performance as it does of accidentally intruding reality. Nonetheless, it is some­ thing that does not actually exist and that once recorded on film or magnetic tape cannot be repeated or changed but just played. Film image is not static not only because it is in mo­ tion but also because the fragment of filmed reality it contains is rendered dynamic and significantly marked by the rhythm of subsequent takes. True, such rhythm generally remains in accordance with the logical se- �Ryszard C iarka • FILM AND THE TR uE STATE OF THINGS The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki quence known and comprehended in everyday experi­ ence, but newly created reality has nothing in common with its everyday counterpart. That what rhythm encompasses, wrote Lesmian, be­ comes immortal and unwittingly escapes earthly laws. Ob­ jects swept away by the flowing stream of rhythm discover sudden and unexpected immortality. 13 I believe that we are dealing here with a highly in­ triguing problem and consider attempts aimed at iden­ tifying the differences and shared qualities of film image and reality to be among the most interesting reflections on film. 14 They involve material best at transferring re­ ality and emergent exact images. We might say that we don’t know how to think of the connection between a photograph and what it is a photo­ graph of, declared Stanley Cavell. The image is not a like­ ness; it is not exactly a replica, or a relic, or a shadow, or an apparition either, though all of these natural candidates share a striking feature with photographs —an aura or history of magic surrounding them. (...) Whereas we are not accustomed to seeing things that are invisible, or not present to us, not present with us; or we are not accustomed to acknowledging that we do (except for 314 dreams). Yet this seems, ontologically, to be what is happen­ ing when we look at a photograph: we see things that are not present. (...) Photography overcame subjectivity (...) by automatism, by removing the human agent from the task of reproduction. But what photography obtained is not presence. It ob­ tained the world, agreed, but only one of its possibilities. The reality in photograph is present to me while I am not present to it; and a world I know, and see, but to which I am never­ theless not present (...) is world past. 15 Does this not recall one of those instructive lessons received by Alice when travelling across Wonderland? “Well! I’ve often seen a cat without a grin” thought Al­ ice; “but a grin without a cat! It’s the most curious thing I ever saw in my life!”.16 The grin that remained on a tree branch just a minute ago belonged to a cat. Does it still belong to the cat or is it simply just a grin? If the latter is the case then it is already a smile-generalisation, an essence and, simultaneously, something that cannot exist in reality. What is the film image then? A reflection of existing reality or perhaps its essence revealed? After all, only the �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS grin itself, however paradoxical this may seem, offers us the opportunity to experience the essence of the grin as if “in itself’. Only the film image, or actually everything it means, can make us aware of a certain feature of expe­ rienced reality even though I am absent in that image. An equally paradoxical fact is discernible in film studies: the disclosure of closeness with such cultural phenomena as myth, symbolic thinking, fairy tale, ritual, or rite sometimes has to be conciliated with the tech­ nique of registering, the technical option of developing a true image of reality. Oneirism meets mechanical, dis­ passionate documentation. Perhaps the cinema - to quote Pasolini - is based on an irrational linguistic instrument, and this explains the deeply oneiric quality of the cinema, and also its concreteness as, let us say, an object, which is both absolute and impossible to overlook.17 Image-signs, according to this intriguing proposal, are a unity based on a highly significant opposition: arche­ typal complements and visual reality. And once again the extraordinary nature of the film image reveals itself in all its complexity. We can be familiar with, or more specifically name, all of its elements. We can also pre­ sume what it is composed of, but its meaning continues to evade us. We still cannot define its function or the reality it exists in. This somewhat resembles a linguistic task, an attempt at deciphering a sentence in an unfa­ miliar language using only a dictionary making it possi­ ble to read words without any knowledge of the rules of grammar or potential idioms. And this is the form that the film image has been assuming most frequently. Recalling terminology connected with the sense of sentences and idioms let us try to expand our reflections so as to include connections between the film image and poetics. After all, it was the film that, not by any means through selected words and apt measures as if estab­ lished by law, led to the formation of images of reality, “the real images of things”. By paraphrasing a quote I refer to one of the canons of ancient and Renaissance poetics, since we are trying to compare film, and the image in film, to the rerum simulacra rule, the essence of art, the unattainable idea of poetry. After all, this is an inherent quality of film and, paradoxically, its innate feature, “technical nature”. The function of a poet, a Renaissance presentation of poetics maintains, is to use speech and poems —entangled in a decorative and rich whole —to recreate human behaviour, activities, accomplishments and places on earth, human communities, location of countries, rivers, rotation of stars, nature of the world; to use signs with a figurative meaning to recreate states of mind and the agitation of hearts.. ,18. Delving more deeply into the very meaning of the Latin rerum simulacra we can interpret rerum (genitive plural of res) as: things, objects, something, as well as the world, universe, and nature; meanwhile, simulacra (plu­ ral of simulacrum) denotes images and portraits, but also 315 a dream apparition, a shadow of a dead man, an image of character, a phenomenon, a spectre, an illusion. Since a real image of things has been created, Kracauer and Beniamin were right claiming that the film image is dominated by a physical and material pic­ ture of the world. On the other hand, Morin and Susan Langer were just as correct when comparing film to a dream or to archaic cave paintings. Finally, Pasolini was right while discussing death, film and montage. Until I die, Pasolini wrote, no one can guarantee to really know me, that is, to be able to give meaning to my action, which therefore, as a linguistic moment, can be deciphered only with difficulty. It is therefore absolutely necessary to die, because, so long as we live, we have no meaning, and the language of our lives (with which we express ourselves and to which we therefore attribute the greatest importance) is untranslatable; a chaos of possibilities, a search for relations and meanings with­ out resolution. Death affects an instantaneous montage of our lives; that is, it chooses the truly meaningful moments (which are no longer modifiable by other possible contrary or incoher­ ent moments) and puts them into a sequence, transforming an infinite, unstable, and uncertain present into a clear, stable, certain, and therefore describable past. (...) Montage thus accomplishes for the material of film (con­ stituted of fragments, the longest or the shortest, of as many long takes as there are subjectivities) what death accomplish­ es for life19. In other words, what is affected by rhythm becomes im­ mortal, as Leśmian wrote. Everyone, Różewicz added, car­ ries within a stock of colourful and colourless films. Each film is edited only in the memory of a single man and perishes together with him. Timid attempts at recounting during the lifetime and projecting after death are always doomed to fail. The light, the takes, the angle shots and the dialogues are all false.20 These examples make it possible to present a much more interesting interpretation of the meaning of the memorable single-take closing sequence of The Passen­ ger. For long minutes the camera performs a remarkable somersault, “leaving” the room, “squeezing” through the bars, and “returning” to the same interior after the pro­ tagonist had already passed away. Now, return to our focal reflections about the es­ sence and meaning of the image in film and the ways it can be interpreted. All mentioned views about the nature or specific character of the film image, albeit dissimilar, ideally match the rerum simulacra formula according to its expanded comprehension. The film’s real image contains the same number of perfectly reflected objects, things, and images as that of shad­ ows, illusions, and dream apparitions, and the same number of images of the world and nature as that of diverse, mythic, and mythological concepts about their existence. The real image of things, however, is not an accumu­ lation of the objects or shadows, which simply cannot be separated. �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS It is not enough, declared the Renaissance scholar Conradus Protucius Celtis, to encompass a certain number of syllables within a defined measure if in this metre —with the aid of diversified and appropriate figures —[the author] did not express the real image of things and portray it so strikingly that the words themselves come alive and carry the force of granting objects life, so that it would seem that through writ­ ing they again come into being. The greatest glory of a writer is to create an impression that while writing he produces and brings forth into the light something, which apparently has never existed before.21 But while a writer, a poet, has to use selected words so that seemingly heretofore non-existent things might exist anew, a director faces a different situation: he ap­ plies the photographic nature of his work, calling for different rhythm and logic as well as a different way of creating the “real image of things”. In the introduction to this sketch I attempted to de­ scribe two films while intentionally seeking comparisons to phenomena existing outside the film image, Romantic symbolism, the anthropological concept of space, other films, and problems of contemporary mass culture. I did not claim, however, that without these supplements it is impossible to interpret or comprehend the film’s con­ tent, the life existing in it and as if already beyond our world. Have I, in the face of the merely outlined com­ plexity of the film image, actually strayed from what a moment ago has been described as the “real image of things”? It is impossible to once again translate the reality contained in film image into concrete terminology, to describe it anew with some sort of an external language of images. Here too we have to conduct - I resort to a word with erratic meaning - a montage of the reality of the film images surrounding us, a search for points of reference, which alone make the world of “real images of things” come into being as an instrument of cognition. Images, according to Mircea Eliade, by their very structure are multivalent. If the mind makes use of images to grasp the ultimate reality of things, it is just because reality manifests itself in contradictory ways and therefore cannot be expressed in concepts. (...) It is therefore the image as such, as a whole bundle of meanings, that is true, and not any one of its meanings, nor one alone of its many frames of reference. To translate an image into a concrete terminology by re­ stricting to it any one of its frames of reference is to do worse than mutilate it —it is to annihilate, to annul it as an instru­ ment of cognition.22 Naturally, it is better to say that we know that a film’s message contains nearly all forms of artistic statement. And that in this bizarre, always fascinat­ ing scrapheap of quotes, thefts or inspirations we can effortlessly identify literature, drama, painting, poetry, or simply other films and, let us add, a disturbing ex­ cess of reality. According to Merleau-Ponty it is impossible to misuse film, just as it is impossible, we should add, to mistreat the film image when making attempts at its in­ terpretation. Therefore, after the technical instrument has been invented, it must be taken up by an artistic will and, as it were, re-invented before one can succeed in making real films. Just, let us add, as we can hope to achieve the real image of things in film.23 316 Endnotes 1 C f. M a u r ic e M e rlea u -P o n ty , The Film and the New Psychology, in Sense and Non-Sense, tran s. H . D rey fu s a n d P D rey fu s, N o r th w e ste r n U n iv e rsity P ress, E v a n sto n , 111 1964, p. 58 2 3 4 5 Ib id em , p. 58. Andrzej Wajda, W arszaw a 1969. Maski, „F ilm ” 1961, n o . 1. Romantyzm, in: W kręgu historii i teorii lite­ C f. B a rb a r a M ru k lik , A le k sa n d e r Jack iew icz , Ju liu sz K leiner, ratury, se le c tio n a n d p rep. A r tu r H u tn ik iew icz, W arszaw a 1981, p. 185. 6 A d a m M ick iew icz, Forefathers’ Eve: parts one and two, tran s. fro m th e P olish b y C o u n t [W ład y sław ] P o to c k i o f M o n ta lk , R ig h t R eview , L o n d o n 1944, p. 12. 7 M . M erleau -P o n ty , The Film and the New Psychology, p. 4 8 -4 9 . 8 9 10 S t e fa n C zarn o w sk i, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w religii i magii, in : Dzieła, vol. III, W arszaw a 1956, p. 22 7 . Ib id em , p. 229. we, W arszaw a 11 12 Ostatni dzień lata, in: Scenariusze filmo­ T ad eu sz K on w ick i, 1966, pp. 6 1 -6 2 . Ib id em . M . M erleau -P o n ty , The Film and the New Psychology, p. 49. 13 B o le sław L e śm ia n , U źródeł rytmu, in: Szkice literackie, p r e p . a n d in tro d . Ja c e k T rzn ad el, W arszaw a 1959, p. 74. 14 M o re in: Z o fa W o źn icka, Problem kreacji i reprodukcji w fil­ mie, Studia z teorii filmu, vol. IX , W ro cław 1983, 15 S ta n le y C a v e ll, Sights and Sounds in: Reflections on the Ontology of Film, H a r v a r d U n iv e rsity P ress 1 9 7 9 , pp. 22 -2 3 . Alice’s Adventures in Wonderland, c h a p te r Pig and Pepper. 17 P ier P a o lo P asolini, Heretical Empiricism, ed . L o u ise K . 16 L ew is C arro ll, V I, B e r n e tt, tra n s. Ben L a w to n an d L o u ise B e r n e tt, B lo o m in g to n , In d ia n a U P 1988, p. 169. 18 De composicione materiali Ars versificandi et carminum, L ip sia e 1486, Poetyka okresu Renesansu, se lec tio n , in tro d . a n d C f. C o n r a d u s P ro tu ciu s C e ltis, carminum Q u o te d in: in: p r e p . E lż b ie ta S arn o w sk a-T em eriu sz, W ro c ław 1 9 8 2 , p. 6. 19 20 21 22 Heretical Empiricism, p. 236. Morze, in: Proza, W ro cław 1973, p. 79. C o n r a d u s P ro tu ciu s C e ltis , De composiciones , p. 8 M ir c e a E lia d e , Images and Symbols. Studies in Religious Symbolism, tran s. P hilip M a ire t, P rin c e to n U n iv e rsity P ress P ier P ao lo P asolini, T ad eu sz R óżew icz , 1991, p. 15. 23 M . M erleau -P o n ty , 59. The Film and the New Psychology, p. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb339097f7bbaa1483f292fb1a5ac512.pdf 0c7a97f211af5521fce71bbe785994c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6503 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6075 Title A name given to the resource The "Province" from an Anthropological Viewpoint / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.34-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text C Z E S L AW R O B O T Y C K I The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication T he dilemmas of cultural communication ap­ pearing within the context of deliberations on the province must be additionally explained by resorting to a characteristic of the context surroun­ ding this particular category. In numerous convictions and expectations “the province” is associated with folk qualities or is an au­ tonomous reality contrasted with the “centre”. A c­ cording to such opinions, provincial and folk space contains truths of life, ethical values, and an authentic experiencing of the world, which can be juxtaposed with illusion, falsehood, and the superficiality of ex­ periences offered by the contemporary, global man­ ner of communication. Another prevailing conviction claims that even if those positive values had been al­ ready composed in a certain manner and participate in new contexts they still remain attractive for social dialogue. On the other hand, folk qualities as a derivative of the province produce today ambivalent attitudes even among experts on folklore and folk art, ethnographers and anthropologists. The conceits: “folk qualities”, “folk culture”, and “provincial culture” are applied in assorted meanings and upon different levels of interpretation. Since men­ tion is made of a special reality composed of behav­ iour, values, and ideas as well as their material dimen­ sions, points of view are easily confused owing to the differently understood ontological status of this sort of culture. A relativisation of world outlooks and man­ ners of using descriptive categories in social dialogue results in paradoxes and dilemmas that appear to be irremovable from the contemporary reception of the world of culture. Upon the level of description and scientific (re­ search) interpretations it is said that: 1. The class definition of folk culture has been jected already long ago. In its contemporary form folk culture is an attribute neither of the peasantry nor even of the inhabitants of villages nor a yet differently comprehended province. It appears, as a rule, in the form of cultures accompanied by an adjective (such as: suburban, corporative, local, regional, or others). After all, in order to be able to speak about such cul­ ture it suffices to think about social or symbolic reality as long as it meets the need for emotional solidarity, is a framework of joint convictions, and assists in the discovery of a feeling of identity in assorted lifestyles. 2. For years folk culture known from ethnographic descriptions has not existed as an autonomous func­ tional entity containing concurrence between the type of the economy, material cultural endowment, type of social organization and the religious and mythicalmagical world outlook. In this sense, folk culture is only a reconstructed historical model, and in such a form it is of use for regionalists as an historical context in interpretations or quests for local originality. 3. A t present, it is much better to speak about “provincial culture” as a qualitatively diverse reality produced by various elements of assorted former cul­ tural entities (including folk ones) but composed dif­ ferently. This new whole is extra-technological and consists of mental structures often expressed in iden­ tical rituals and customs but lacking mythical and magical senses; consequently, they become an eclec­ tic mixture of ceremonies possessing new costumes and often banalised meanings. This is the opinion of an expert on folklore engaged in observing so-called new folklore (Kowalski 2004: 156-158). 4. Provincial culture is a variant of multi-form con­ temporary culture. The latter is universal, technicised, and can be variously rendered ideological, variable, and multi-value. It is the scene of a game and an exchange of values entailing the emergence of numerous returns and transformations. This nature of contemporary culture is the reason why each element or variant can easily become its magical, i.e. provincial version (even if only due to changing fashion), although there also occur returns to the centre of life in a reconstructed or partial form. 5. Contemporary so-called postmodern stands per­ mit a multiplicity of views of the world, treating them all as enjoying equal rights. A frequent symptom of the present-day way of experiencing the world is once again a quest for the exotic, truth, authenticity, and profundity; such declarations are considered suspi­ cious and beyond deeply justified convictions. Is it, however, possible to refuse us, contemporary men, the ability of experiencing the metaphysical nature of the world, or is metaphysics finally dead? Such questions too can be provoked by reflections on the province. Within the context of the above-mentioned theses re­the province and its representations - folk qualities - occur in several ways of deciphering culture texts. They could include: 34 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT 1. interpretation meta-texts. In those cases, folk qualities and provincialism refer to values and ideas; 2. folklorism - brings to mind folk and amateur art and practiced anew folk customs, the stage, commer­ cialism, agricultural tourism and similar ventures; 3. folk culture comprehended as a model of histori­ cal social and cultural reality, the outcome of studies but also of scientific creation; 4. counter-culture (alternative cultures) - reach­ ing for the resources of folk qualities and provincial­ ism in order to propagate certain lifestyles, the theatre, and forms of expression as ideological protest against technicised life deprived of spiritual qualities; 5. ideas and practices of regionalism, propagating the portative slogan of so-called small homelands. In those instances, folk culture provides signs of affilia­ tion and identity despite the fact that the small home­ land is an anthropological (literary and sociological) hypostasis and not reality. In such an application one could say about folk cul­ ture and its participation in provincial culture that: 1. it belongs only partly to the contemporary rural environment, 2. the environment of provincial culture (space and society) is differentiated due to the type of con­ sciousness, and thus organized differently than has been described by researchers dealing in the past with folk culture, 3. it is a created, mythicized vision of the world without any dark sides, 4. as a lifestyle and manner of thinking it belongs not only to rural space but cultivates its ideal vision in different surroundings, 5. as a scientific meta-text it is has been created anew and belongs to the dictionary of interpretations. The conclusions are as follows: Folk culture is more myth than reality. It is a collec­ tive story about the past moulding certain world out­ look spheres. It can be also the foundation and value of critical assessments of contemporary behaviour. Con­ victions about the natural character of folk culture and the province also refer, as is always the case in history, to contemporaneity, and are used within it (politics, culture, the regionalist movement). Nonetheless, it is not folk culture in the traditional meaning of the word. New folk culture, the sort that the province requires, mixes tradition and knowledge. History, literature, and ethnography appear on the level of usage and common narration. It is, after all, easy to read a book and refer to an expert who will say what is folk and characteristic for a given region. This sort of application is dominated by the local, integrating and identity-oriented dimension. Its cultural expressions are carnivals, holidays, festivals, fairs, regional lessons, agricultural tourism, etc. An anthropologist of culture observing these is­ sues, familiar with their nature and expert regarding meta-textual descriptions, becomes embroiled, to­ gether with a trained ethnographer, in dilemmas of social participation. Here, the anticipations of local communities entitled to raise their provincialism to the rank of essential values are focused on the author­ ity of science and institutions traditionally regarded as a source of knowledge. This is at odds with the ironic postulates formulated by anthropology in relation to the description of reality. The anthropologist would prefer to stand to the side and observe spontaneously occurring processes. It has to be said outright, howev­ er, that today spontaneity is constant communication and exchange. On the present-day level of social awareness the scholar cannot avoid questions or refuse to render as­ sistance in the emergence of new forms of using folk culture. The province is not cut off from information, but takes part in global communication according to the same principles as an anthropologist of culture. Let us thus draw a suitable conclusion: we all create mythicized, imaginary realities, with some of us doing this in the province and others about the province. Such is the plight of the contemporary humanities. The above theses can be illustrated by a sui generis interpretation proposed in the title and already partly presented. Undoubtedly, the issue at stake is multi­ dimensional. The province remains an important object of studies pursued by anthropology when we treat the topic realistically; in a metaphorical and conceptual sense the province is an interpretation category. It is also a figure of thought or a stereotype in the catalogue of the concepts of common knowl­ edge. The use of a concept in assorted contexts and discourses grants it meanings, upon which a discussion should cast light. It is thus worth conducting if only an approximate analysis of the semantic field of the incriminated concept and thus demonstrate what sort of functions it fulfils in language and culture. I shall carry out an analysis of the select vocabulary comprising the semantic field of the concept of the “province” by resorting to my research and linguistic experience. In this fashion, the lexicon used in the analysis will remain highly incomplete, not to say arbi­ trary, just as in the case of every individual reception of reality. What is my intention? This is what Regine Robin wrote: a search for the meaning of the text, sentence, and expression calls for certain work with the text, an ostensible configuration of the continuum and order of the statement so as to arrange it anew and render it a significant legibility [...] to search for the meaning of the word denotes an analysis of all its applications or contexts ... (Robin 1980: 252). The effectiveness of this method in anthropological interpretations has been already shown in reference to a 35 �Czesław Robotycki • THE “PROVINCE” FRO M AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Sulejówek literary text submerged in ethnographic detail. I have in mind an analysis of Konopielka by E. Redliński (Galasińska 1989) as well as a id e n tic publication by art historian treating sources flom a Polonocentric viewpoint (Robotycki 1995i. Jędrzej Bartmiński made fullest use of this method for other purposes in Infs ethnolinguistic dicyionary (Bartmiński 1996,1999). The essence on the method in question is the impo­ sition upon the texts of three networks of relations: the network oi definitions corresponding yo the semantic function, the network: of thematic or concnptual con­ nections delineating thc asiociation group (i.e. positive solhtions) and oppositions (negative connections), and thc verbal network indicating the functions of some­ one or “functions on”. Whila dereemining tine domi­ nant (core) of the field there comes inio being a col­ lection of expressions identifying nhn latter. The usw of the ybovy-mentioned networks consists of discovering relations amidst words cnmprisSng the field. In the case of the dnminant “province” I acted in the following manner: from the open set, i.e. represen­ tation. of style s ot linguisticstatements (I took into aeoount literature, science, the essay, and the Polish vernacular) I selecied examples of definitions, tire us­ age of words, and descripsions of activities connected with the eoncept of the “province”. This provided a barely apnfoximate structure of the finld, but iutficient fot my initial recognition. (A further part o( the argu­ ment 'will de monstrate the sort of texts I used while seeking the context of application; it nlso contains (eterencei to pertinent literature). In this manner, thy positive "province” (+ ) enteils: —associations with: Nature, tranquillity, calmness, order, the “smkll homeland”, — distingnishing features expressed by adjective­ telling us that it is looal, kamliSiar, close, unamkignous, — it is evaluated as noble simplicity, the prime fount, an obsnrvation point and an ethical yssessment of collective life, 36 - it (its essence) is expressed i n a calm lifestyle, a certain manner of perceiving the world, and the predominance og positive social relations, while as a plaice of residence it is an environment endowed with o large social capital owing to tire afore-mentioned lo­ c al qualities. The oeposite provence (-) is: - a cencre, a town, grand monde, and Warsaw, charaoterised as alien from the viewpoint of tire province, thaotic, inimical, and incomprehentible. Equivtlents deprecating (-) the province from the point of view of the centre include such expressions as: - country bumpkin, “villager”, simpleton, brute, psasant, “mohair” (wearer ok a mohair beret), folklore, “the sticks”, ignoramus. They ohaeacterise a state of backwardnes s, a lack of underscanding tor the spirit of the time and new perspectives, primitive pettiness and a quarrelsome nature. In both the positive and negative valorisation of elements oC the semantic field of thf category of “the province” there addicionally appeaee the problem of langu age and dialect, recognisable as a feature or nragmotics. The dialect can tie a positive featues: as the lan­ guage used ait home or the sign of a group; - with a negative signs it cam be classified as an cpposition: the sign of ucskilful ice impeired speech - che pragmatics oC statements. Already such initial recognition fhows that when roe say: “province” we are dealing to t only with a cat­ egory of linguistic descripti“ n buc also with anthropo­ logical and ethno-linguistic reality (boeh words con­ ceal social meanings arid colleotive ecnceits). From this point of -view, tire province ccn become the object of observation and anthropological, sociological or historiccl ftudios. It should be kept in nknd, however, that we are speaking about something that lies simul­ taneously in the domain oo languaae and culture. In ehis skecdi I aim interested prim airily in ala possible as­ pects and types of refleceions about the province that eppear in anthropological tents, sfudies on folklore, anthropologising sociology, and the belles lettres (re­ gardless of the way in which we shall conceive the lat­ ter). I shall ehus indicate further examples of the ranye end m am ur of writing about: the provmceoriginating erom the earlier mentioned fom ain oh reflestsons purlued by the humamtiet. By referring only to particular works I trees them as an illustration of the diversity of the issues under examination. 'The province io thur depicted as a “ lace ol res idence albeit pocseseing special conditions. It is anthropologi­ cal spate domesticated by cocstant symbolic valorination and deciphering, and spans nrom the cosmologecal dimen “ion to folklore. This is the way it was described Hey. andiropologists and ethnographera (Benedyktow- �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT icz 1992, 2007; Czaja 2007), folklorists (Bartmiński 1990), and men of letters (Vincenz 1980). Such a place of residence can also become the site of individual withdrawal or a collective demonstration of certain social stands connected with social criticism known as anti-globalism. In those cases, living in the province is a conscious choice of life in alternative communities, often inclined towards specific forms of creativity and expression (Sztandara 2001). Problems relating to, and rhetoric making use of the prime category of our reflections are also to be discovered in texts on the so-called small homeland. Here, the province is connected with such categories as tradition, invented tradition, folklore, and history. All serve the construction (and according to the local population - the recreation) of local “genuine” tradi­ tion. Convictions about the truth contained in folk­ lore and regional history stem from a certain categori­ cal axiological stand generating tradition, the latter being nothing else than the past brought up to date. In this case, tradition is also a specific comprehension of time and chronology. These dimensions are either downplayed or not noticed as essential. I deliberated on them upon numerous occasions (see: Robotycki 1998). It is worth drawing attention to the fact that authors writing about local history are to be encoun­ tered in almost every locality. They treat questions of chronology in assorted ways, from historical attempts, i.e. critical precision, to freedom of operating with facts. I found such examples in Poronin (Bafia, Nocoń 2004), Jurgów (Ciągwa 1996), Legnica (Urbański, no year of publication), Dobrocice (Wrońscy 2007), Be­ jsce (Bajka 1994), Wójcin (Wilczyński 1995), Brzesko (Wyczesany 2000), Iwanowice (Miska 1993) and many other localities. I cite only several examples from my collection of local monographs. What about the “small homeland”? This term, traves­ tied in daily language and once applied by Stanisław Os­ sowski (private homeland) and Stanisław Vincenz (small homeland), is today regarded as a real being. Meanwhile, in the case of both authors it was a spatial correlate of the imaginary world, a function of a subjective, emo­ tional perception of reality. Currently, use is made of in­ creasingly distant associations. In the semantic relation “the small homeland”: space and pragmatics, distinctly shows a preference for real space (area). The cultural ef­ fect of changing meanings in the lexical domain of the “province” is visible in collective activities. We know of numerous socio-technical operations intent on render­ ing the place of residence a realistically comprehended homeland. Literature on this topic is enormous. Here, works by Wojciech łukowski (2002) and Roch Sulima (2001) are of importance for describing the phenome­ non, and examples of an analysis of literature include a study about the nostalgic comprehension of the category of the ’’homeland” in literary essays (Olejniczak 1992). Oblfgorep Within the range of semantic references to the cat­ egory of tine “province” a considerable role is played by tide conviction that characteristic features include a specific lifestyle and type of fntfraction. It has already become tin historical truth that anthropology and so­ ciology mention a difeeeentiatidn of the socieS environmtnt into Gemeinschaft and Geselschaft, introduced by Fnrdinand Tonnies. Community is the structural and interactive feature nf the province Observations inspired by ehis classical ditfereneiatk>n are encoun­ tered among such ethnographicaUy oriented anthro­ pologists ar K. Gorny and M. Marczyk (Gorny 2003, Gorny, Marczyk 2003). The province organized in ac­ cordance with the mentioned principle s should have at its (disposal considerable social capityl - a sociologi­ cal category known from the contemporary dictionary ot the socicl sciences (Lewenstein 2006). The province is ihe spacr ofsocial dialogue and possible conflicts but to tin equal measure of coopera­ tion. Each of those forms is familiar to social research­ ers. In contempprary Polishsociety, laboriously build­ ing ite civic links , ahe local social debate is partiaularly importanf and deso^atae. Thii fact could not have evaded the attension of re!earchers stohying the lefe of local communities, By wan of example, local debates were observed by A. MalswsltatSzalygm (2002), the extra-legal mannet of terolving inner rural conflicts was described by M. Magoska (1991), and ethieal aspects connected w it. ihe identity of minorities and local communities were studied at the Department of Serial Anthropology in thr Institute of Sociology at the Jagiellonian Univer­ sity (Flfs 2004). These aociol ogical publications dem­ onstrate rhat the simation ot the provinte is subjected to changes. Thee term appearr more aa^ly in assorted publiaations, where its place is eaken ley tha cencept of “locality”, o. a postmcdern provenm ce. This ia not solely the question ot a fashionable term. If concepts denote, then there must have oaturred a (qualitative chwnge os social reality. Dialogue and debaee are forms of tin interaction of a democratic socieey tfganized dsfteeentln than the traditional province. Relearchers have been observing transformations for a long time 37 �Czesław Robotycki • T H E “PROYINCE” FROM AN ANTHROPO LOGICAL VIEWPOINT now and pondering the nature of the contemporary lo­ cal community and culture. Much attention Iras been devoted to these topics hy .Joanna Kurczewska and her team. In this case, sociological answers are extremely significant. Former traditional ethnographic knowl­ edge is no longer sufeicient. Joint reflections pursued by cultural sociology and anthropology offer new arid greatly interesting results, as testified by two volumes of studies edited by Jo anoa Kurczewska on assorted aspocts oS the local (KurczewsOa 2004, 2006). Tiro sraditionally ethnographic and anthroyoloaical range of interssts fooused on the provinca includes fofk teligiositn. We come across its collscsive expres­ sion in recurring miracles inspiring c sponteneecs establishment of pilgrimage sites. Ao the same time, already known sttes do not vanish together with their accompanging fairground art and religious kitsch. An excellent example is the dynamioally developing cen­ tre in Lichen. In ewider dimension, these phenomena became part ot the iconic space oS the province, creat­ ing its repeatable or unique atmosphere. "This is tUe reason why dm anthropologist ie interested in celebra­ tions og tho days of the patron saint of a local church and the accompanying fair cs wtll as their contempo­ rary variants: work connected with servicihg tourises and rummer vacationsrs staying on suitably adapted nanns (agricultural touiisisi), ehe outfitting oh summer holiday locations, open-air markets, and local gastron­ omy. Here are several examples ot anthropological studies developing the presented motifs. Much is already known, since a lot has been writ­ ten, about miracles witnessed from time to time in assorted localities in Poland. For years we have been hearing abwut Oława, Okunin, Radomin, meżajst, Lu­ blin and other sites (Czachowski 2003). Ars and crade awcompenying tire sacrwm have been discussed by, for example, P. Kowalski (2004), while the iconosphebe of the province, she local churchpatren’s day, and summer vacation localities have been studied in inter­ esting publications by young; sociologists from Toruń (Olechnicki 2003). We ace also familiae with skeeches dealing with transformations ol the bisual surround­ ing ot a small town (Witkowska, Nowina-Sroczyńska 1998) and contemporary kitsch (Fidwrkiewiez 2006). Above, I presented the scientific asptcb of the com­ prehension of th e oatcgory of the “province”. Once again, I draw attension to the fact that present-day sociology and cultural anthropology use, as Izos been acctntuated, the term “localness” as an equivalent ot the category of the “province”, stat-ng upon the basiz of empirical ob­ servations that the fosmer is she best evocationof the sitnoeibn of contemporary Polish soceety. "The anthropo­ logical viewpoint, howtveu, encompasser not merely eth­ nographic expressions of souial life, and “localnesd” does Lusławico 38 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT After all, their work is not provincial but pertains to every important existential and collective problem. Whenever a place is specifically manifested in the crea­ tive oeuvre it is possible to decipher this situation as a stunt thanks to which the authors situate themselves outside or above the presented world. In literature, the “province” is often an observation point, a meta­ phor of the axiological order, a model of the world and the cosmos. We also come across a metonymy of the “province” - the house as moral order, a world of values and memory. Nonetheless, the province does not lack images dominated by a tendency to stifle, a feeling of being entrapped, group pressure, as well as a prevailing absence of all hope. It is worth drawing attention to yet another literary aspect of the province. I have in mind the so-called rural theme in Polish post-war literature. It exploded in the 1970s, but it had certain antecedents and is connected with the names of renowned authors (J. Kawalec, T. Nowak, M. Pilot, W. Myśliwski, E. Redliński) to be dis­ covered not only on book covers but also on the pages of the interesting periodical ’’Regiony”, issued to the end of the century. This was a forum of authors fascinated with the low and provincial circulation of the word, which they regarded as the important building material of culture. The publication of the periodical involved also folklorists and sociologists (R. Sulima, K. Górski, B. Gołębiowski). In both the literary and analytical work the editorial board pursued a question more extensive than the so-called rural theme, whose “godfather” was for a longer time Henryk Bereza. The editors of “Re­ giony” were concerned with something more than the place of folk/plebeian qualities in the universe of Polish culture. They understood folk qualities as world outlook structures, as values to be universalised in the difficult process of the peasants gaining a personality at a time when they became fully fledged participants of the cul­ tural dialogue (Zawada 1983 passim). Roch Sulima described this process: ...Among writers of folk genealogy, who settle moral and aesthetic accounts with attained culture (Redliński, Myśliwski, Pilot), the “bottom" once again became a point of reference for evaluations. At the same time, it possesses dis­ tinctly expressed social contents and is not a supra-social and supra-historical abstract. Contemporary literary critique and publicistics very often refer to the axiology of the “source", recognising it as a model of not solely name granting opera­ tions but predominantly those that explain and assess (Suli­ ma 1982: 102). This was, therefore, a line of thought different than the above-mentioned tradition of the topos of the prov­ ince in literature. Nor was it the folklore motif present in the history of Polish culture starting with Romanticism. ’’Province” has a number of names. Whenever it was mentioned in mythicised history, in literature mythical by its very nature, in an essay and in science I used an not exhaust the anthropological potential. The anthro­ pologist is interested also in cultural expression achieved by means of colloquiality and assorted forms of art. In such dimensions, the “province” assumes the character of a symbolic gesture, a metaphor, and other possible meanings in the course of discourses of this sort. Recall that in the past the ’’nation” offered a residence in the province to its men of merit (citizens, heroes) as evidence of recognition of their accomplishments. In do­ ing so, it granted them a symbolic place of rest and social respect. This is the anthropological interpretation of the residence in Sulejówek granted to Józef Piłsudski, in Kąśna Dolna - to Ignacy Paderewski, in Polanka - to Władysław Haller, in Żarnowiec near Jasło - to Maria Konopnicka, and in Oblęgorek - to Henryk Sienkiewicz. The manor house presented as a collective symbolic gesture is com­ prehensible within the context of Polish tradition. Polish history and culture were to a great degree rustic. Former magnate residences (and frequently those of the gentry) acted as centres of art and culture. Moreover, land own­ ership was highly regarded. After all, it is said that the Polish manor, conceived as an institution, preserved na­ tional ethos throughout years of partition-era servitude (Gogut 1990, Leśniakowska 1996). National heroes who realised ethical values met group expectations. The province conceived as a place of creative work, an observation point and one of moral assess­ ments is still something else. In the tradition of most recent Polish culture it is possible to list creatively ac­ tive persons choosing to stay in the province. Many of them, well educated, in this manner implemented their ideological or artistic programme. Others discov­ ered in the province a suitable distance towards the world of culture necessary for their creative pursuits, while still others returned to their roots. The motives were always numerous. By way of example, let us men­ tion Drohobycz and B. Schulz, Krzyworównia and S. Vincenz, Stawisko and J. Iwaszkiewicz, Kazimierz Dolny and M. Kuncewiczowa, Górki Wielkie and Z. Kossak-Szczucka, Skoczów and G. Morcinek, Zegrzynek and J. Szaniawski, Gorzeń Górny and E. zegadłowicz, Szczawnica and J. Wiktor, and Wołowiec and A. Stasiuk. If we add the fact that avant-garde theatre compa­ nies also seek expression and stimulus in the province (the “Gardzienice” Theatre association, the Węgajty Theatre, the Borderland Foundation in Sejny, the Wierszalin Theatre, etc.), and that the Krzysztof Pend­ erecki residence consists of a magnificent manor and park in Lusławice then it becomes obvious that the province can be a lifestyle from which it is not that far to the “grand world” of high culture. Authors who in a programme-like manner live in the province treating it as a sui generis observation point do not lose contact with high culture. 39 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Galasińska Aleksandra, Pole leksykalno-znaczeniowe OBCY na podstawie powieści E. Redlińskiego „Konopielka”, “Polonica”, vol. XIV, 1989, pp. 121-141. Gogut Anna (ed.), Dwór polski w XIX wieku, zjawisko histo­ ryczne i kulturowe, SHS Warszawa 1990. Górny Konrad, Antropologiczno-socjologiczne studium spo­ łeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, Wrocław 2003. Górny Konrad, Marczyk Mirosław, Na Bugu we Włodawie, Włodawa 2003. Kowalski Piotr, Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes, [in:] idem, Popkultura i humaniści, Wyd. UJ, Kraków 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalnos'ci. Tradycja i współczesność, IFiS PAN, Warszawa 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalności. Różnorodność miejsc i czasu, IFiS PAN, Warszawa 2006. Leśniakowska Marta, „Polski dwór”. Wzorce architektoniczne —mit —symbol, IS PAN, Warszawa 1996. Lewenstein Barbara, Społeczeństwo rodzin czy obywateli—ka­ pitał społeczny Polaków okresu transformacji, “Societas/ Communitas”, ISNS UW, no. 1: 2006, pp. 163-196. Łukowski Wojciech, Społeczne tworzenie ojczyzn, Wyd. Na­ ukowe “Scholar”, Warszawa 2002. Malewska-Szałygin Anna, Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych, DiG, Warszawa 2002. Magoska Maria, Społeczno-kulturowe podłoże konfliktów prawnych. Studium konfliktów w dwu społecznościach wiejskich, Ossolineum, Wrocław etc. 1991. Miska Adam, Zarys dziejów Iwanowic, Kraków 1993. Olechnicki Krzysztof (ed.), Obrazy w działaniu, Wyd. UMK, Toruń 2003. Olejniczak Józef, Arkadia i małe ojczyzny. Vincenz, Stempowski, Wittlin, Miłosz, Oficyna Literacka, Kraków 1992. Piątkowska Krystyna, Nowina-Sroczyńska Ewa, Kultura w sytuacji transformacji systemu. Studia nad ikonosferą, [in:] Wszy­ stek krąg ziemski (ed.) P. Kowalski, Wyd. Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław 1998, pp. 483-492. Robin Regine, Badanie pól semantycznych: doświadczenia Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint Cloud, [in:] Język i Społe­ czeństwo, M. Głowiński (ed.), Warszawa 1980. Robotycki Czesław, Retoryka teksty regionalistycznego, [in:] Regionalizm —regiony —Podhale, (ed.) J. M. Roszkowski, Zakopa­ ne 1995, pp. 239-245. Robotycki Czesław, Nie wszystko jest oczywiste, UJ, Kraków 1998. Sulima Roch, Głosy tradycji, DiG, Warszawa 2001. Sulima Roch, Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa 1982. Sztandara Magdalena, „Miejsca święte i miejsca przeklęte”. Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich społeczności alternatywnych” [in:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki (ed. P. Kowalski), Opole 2001, pp. 51-69. Urbański Robert (prep.), Teatr miasta Miasto teatru. Dawna Legnica i jej teatr we wspomnieniach mieszkańców, Teatr H. Mo­ drzejewskiej w Legnicy, Oficyna Wydawnicza ATUT, Legnica, no year of publication Vincenz Stanisław, Na wysokiej połoninie, IW PAX, Warsza­ wa 1980. Wilczyński Konrad Józef, Wójcin mego dzieciństwa, Kraków 1995. Wrońscy Jan and Maria, Dobrocice Stanisława Młodożeńca wczoraj i dziś', Dobrocice 2007. Wyczesany Jerzy, Brzesko i okolice, Krosno 2000. Zawada Andrzej, Gra w ludowe, LSW, Warszawa 1983. anthropological yardstick, which showed that we are dealing with ambivalent reality and that it is impossible to apply categorical views. I spoke about it in the past tense, indicating various transformations in knowledge and attitudes towards the province. One could say that old cultural habits urge us to see the province in a man­ ner indicated by the semantic analysis conducted at the onset. Apparently, even language does not keep up with changes. Surrounding contemporaneity introduces amend­ ments into this manner of seeing and experiencing reality. Technology has reduced the time needed for overcoming distance, and communication has made it possible to take part in collective life and to benefit from science and information regardless of the place of resi­ dence (TV, Internet, etc.). Even in the so-called prov­ ince there function structures and institutions reducing the feeling of being cut off from the world. The example of the commune of Tyczyn near Rzeszów and the local school of higher learning is sufficient proof of how the comprehension of the “province” can alter. The globali­ sation of numerous domains of cultural life has rendered universal styles of daily life realised in each social stra­ tum and place of residence. Apart from the regions of poverty that comprise a separate problem, models of life became extremely de­ mocratised and similar. A t times, they have turned into caricatures. but this is already a separate question from the borderland of anthropology and the world of val­ ues. Participation in a differently organised society, in a situation of constant exchange and communication, inclines us towards changing intellectual categories de­ scribing and interpreting reality; hence the mentioned category of “localness” ousts the former comprehension of the province and provincialism. Bibliography Bafia Aniela, Nocoń Teresa (ed.), Poronin dawniej i dziś, Po­ ronin 2004. Bajka Zbigniew, Bejsce 1000 lat historii, Kraków 1994. Bartmiński Jerzy (ed.), Słownik symboli i ludowych stereotypów językowych, Wyd. UMCS, Lublin 1996, 1999. Bartmiński Jerzy, Ojczyzna w wierszach i pieśniach chłopskich, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty” 44: 1990, no. 3, pp. 9-13. Benedyktowicz Danuta and Zbigniew, Dom w tradycji ludo­ wej, Wiedza o kulturze, Wrocław 1992. Benedyktowicz Zbigniew, Powrót do domu. Tarkowski i Kan­ tor, [in:] Pochwala prowincji, Sandomierz 2007, pp. 21-45. Ciągwa Józef, Dzieje i współczesność Jurgowa, Kraków 1996. Czaja Dariusz, Paradoksy prowincji, [in:] Pochwala Prowincji, Sandomierz 2007, pp. 47-53. Fiderkiewicz Maria (ed.), O kiczu, Muzeum Śląskie, Kato­ wice 2006. Flis Mariola (ed.), Etyczny wymiar tożsamości kulturowej, Za­ kład Wydawniczy “Nomos”, Kraków 2004. Czachowski Hubert, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. 40 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/582a697506fa888c1af2f5caddae6d07.pdf 46cfaf8cb2c0ccd7e1d2c452931504dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1994 Title A name given to the resource The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Community Abroad / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.265-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 RYSZARD KANTOR Institute of Ethnology Jagiellonian University Cracow THE ACHIEVEMENT OF POLISH ETHNOLOGY IN THE STUDY OF POLISH COMMUNITIES ABROAD Introductory Remarks The study of Polish communities abroad has a long tradition in Polish scholarship. Started before World War I, research was continued during the Second Polish Republic (1918 -1939) both by individual scholars and various institutions, such as Instytut Gospodarstwa Społecznego [Institute of Social Organization] and Instytut Naukowy do Badania Emigracji i Kolonizacji [Institute for the Study of Emigration and Colonization]. Another institution involved in the research of Poles abroad was the Instytut Badań Spraw Narodowościowych [Institute for the Study of Ethnic Groups] (Boruta, 1985). Although the accomplishments of the pre-war scholarship was no doubt significant, it was not until the 1970s that the studies of Polish communities all throught the world gained a proper momentum and were consolidated, and conducted according to the assumptions of a single interdisciplinary program. The effort has produced a number of significant achievements as well as a great deal of disappointment. Currently the early enthusiasm of research centers and scholars appears to be waning and studies - due to political changes. Contemporary research concentrates largely on Poles living in the East (former Soviet Union), where they constitute ethnic minorities, and not "Polonia", a term reserved for Polish communities established as a result of economically - motivated migrations. Given the shift in the area of study, it is a opportune time to summarize the previous scholarschip. My focus in this paper will be on the research of the last two decades, and I will approach the problem not as a historian of scholarship, but as a participant in certain projects who, among many other scholars, has taken part in the more or less successful attempts to deepen our knowledge about Polish communities abroad. �266 Research Programs War II and the Organization of "Polonia" Studies after World In the years right after World War II the general conditions in Poland were not favorable to continue "Polonia" studies. Only in 1959 was the Komisja Polonii Zagranicznej [Committee for "Polonia" Abroad] established as a part of the Committee for the Study of Contemporary Culture of the Polish Academy of Sciences. The "Polonia" committee was transformed in 1970 into an autonomous Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN [Committee for the Study of Problems of Polonia Abroad of the Polish Academy of Sciences]. This institution has become, and still is today, the main research center, yet along with the decentralization of research in Poland and the changes in financing research programs it has lost its dominant position as the scholarly arbiter and coordinator of studies. In general, the tasks of the Committee includes, according to the decision of the Executive Board of the Polish Academy of Sciences: (a) initiating and supporting research concerning Polish communities abroad; (b) reviewing research projects in the field and coordinating studies nationwide; (c) popularizing the results of research; (d) evaluating research initiatives and programs nationwide, preparing and publishing collectively authored materials; (e) organizing academic debates and conferences on the subject of Polish communities abroad; (1)establishing regular contacts with foreign centers of studies on the Polish communities abroad; (g) publishing a scholarly annual devoted to the problems of Poles living abroad (Kubiak, 1975, p. 17). The range of the Committee's activity turned it into a "dictator" in the field of research on Polish communities abroad, which was both an advantage and - under some circumstances - a weakness of this institution. The annual, "Problemy Polonii Zagranicznej", started appearing already in 1960 (Bogusz, 1975) - in 1975 it was transformed into "Przegląd Polonijny" which, first as a bi-annual and later as a quarterly, has been published until today. The journal is not only a mine of information about Polish communities all over the world, but it also brings information about the organization of research on Poles abroad, the activity of particular research centers, their evolution, programs, etc. No doubt, the Committee deserves credit for encouraging studies on Polish communities abroad, and particularly for creating a solid institutional foundation of such research. A principal role has been played in this respect by Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego [Center for Polonia Studies of the Jagiellonian University], later renamed as Instytut Badań Polonijnych [Institute for Polonia Studies] and then as Instytut Polonijny [Polonia Institute]. However, it is important to mention other research centers, such as Instytut Migracji Katolickiego Uniwersytetu �267 Lubelskiego [Institute of Migrations of the Catholic University of Lublin] (today: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL [Institute for the Polonia and Polonia Pastorate Studies of the Catholic University of Lublin]) and Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną PAN [Department of the Studies on Poles Abroad of the Polish Academy of Sciences] in Poznań (today: Zakład Badań Narodowościowych PAN [Department of Ethnic Studies of the Polish Academy of Science], which for several years has been publishing a journal "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa"). While Cracow, Lublin, and Poznań have not dominated Polonia studies, which have been conducted in almost all academic centers in Poland, these institutions have contributed the most. A crucial problem was to develop a unified program of Polonia studies which would encompass "all the research upon all walks of life and episodes of the history of Polish exiles, their attitude to the homeland and nations among which they settled down" ("Problemy ... ", 1960, p. 3). The best known programs were the following: a project of Komisja Polonii Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), of R. Bierzanek (1968), ofW. Szczerba (1973), and, above all, of H. Kubiak (1975). The last proposal was particularly interesting, since it provided basic theoretical assumptions for the comprehensive government program MR Ill/to, "Transformations of Polish Communities Abroad" (later called "Transformations of Polish Communities Abroad in the Context of the Evolution of Other Ethnic Groups in the Countries of Settlement of Poles"), which was realized in 1976 - 1985, and then, after minor corrections, in 1986 - 1990. Putting forward his program, H. Kubiak started with the assumption that Polonia studies had previously been inefficient. That was caused by a number of factors among which he distinguished as the most important ones: "the lack of an adequate research basis in most centers involved in the Polonia studies, and in particular the lack of proper information and documentation background ... , insufficient cooperation with foreign centers for ethnic studies, including Polish academic institutions abroad ... , little theoretical and methodological value of most studies determined by their journalistic rather than academic character. .. , a tendency of most scholars to avoid, mainly for objective reasons, difficult analyses of the present. .. and to focus on the past. .. almost exclusively on the basis of sources which are already available" (Kubiak, 1975, pp. 18 - 19). In his "unified program of research tasks" Prof. Kubiak distinguished 22 general directions of research which, in most cases, had already been pursued. However, the program mentioned - and this is its strongest point a number of neglected fields such as: "Transformations of the Polish Spoken by Polish Communities Abroad", "The Stereotypes of Polish Immigrants, Poles, and Poland in Foreign Art and Media", "The History of Polonia Studies in �268 Poland", "The Methodology of Polonia Studies" or, finally, "The Protection of Things Polish Abroad". One of the most neglected problems was the culture of Poles abroad. Among others, Kubiak considered it essential to recognize the mechanisms of transformation of cultural patterns and values as well as the mechanisms of the preservation and transformations of folklore in Polish communities abroad. In an organic development of Polonia studies such tasks were addressed to those disciplines of scholarship which focus predominantly on culture, i.e. to ethnographers and ethnologists. Kubiak's program was definitely an act of encouragement, an invitation of students of culture to take part in the research on Polish communities abroad. Such research is sometimes called a Polish version of ethnic studies (Miodunka, 1987, pp. 11-12; Stankiewicz, 1994, p. 17). Still, before answering the questions of how far this program was realised and what the effects of the ethnologists' work were, we must say a few words about the origin and nature of the phenomenon called "Polonia culture". Culture of Polish Communities Abroad The status of the culture of an ethnic community in a multiethnic country of immigration has been and still is a controversial issue. A variety of ideas in this respect may be reduced to three most important perspectives: (a) an (emigrating) ethnic community preserves in the country of settlement its original culture; (b) such a community adopts the culture of the country of settlement; (c) an ethnic community develops a new type of culture which cannot be reduced either to its original one or to the culture of the country of settlement. If we assume that the emigre community just preserves the culture of the country of origin (even though, for obvious reasons, in an increasingly limited form), then what remains as the only possible object of interest are the relics: materialor mental remains of the cultural baggage that have been brought by emigrants to their new place of settlement (Kantor, 1990b). That baggage is suppressed by the culture of the country of settlement, and the immigrants gradually adopt the culture of their new homeland. The degree of atrophy of their original culture will correspond with the degree of assimilation (Symonolewicz-Symmons, 1982). Adopting the assumption that in the country of settlement an ethnic community develops a new type of culture which can not be reduced to either the culture of their country of origin or to the culture of the country of settlement, we gain legitimate grounds to recognize ethnic subcultures, including the subculture of Poles abroad (Babiński, 1981; Paluch, 1981). Since the countries accepting refugees from Poland were culturally diverse, Polish communities which developed abroad and adopted some elements of the �269 culture of dominant groups also had to differentiate in terms of culture. This means taking into consideration differences among the cultural baggage of particular groups of Polish emigres, and that there is no unified "Polonia" culture (if we admit, that "Polonia" as such exists at all), but rather a variety of cultures of Polish communities abroad which are more or less varied in spite of their common origin. With respect to their culture of origin, Polish emigre communities could be more or less unified. An example of cultural unity of Poles abroad are the Canadian Kashubians (Jost, 1983), yet in most cases groups of Polish emigres transforming into Polish communities abroad were internally differentiated according to their regional descent. That regional origin or, more precisely, regional differentiation connected with origin, was enormously significant for the development of the identity of specific Polish communities abroad and their culture. Most waves of emigrants were largely constituted by peasants who in fact became the kernel of almost every Polish community abroad. The emigre waves which founded Polish communities in the United States, Canada, Brazil, France, and Germany did not carry high national culture (though at times these immigrant groups did retain some of its elements), but specific regional cultures - the folk traditions of peasants. Polish peasants who constituted the majority of emigres acquired their national identity only abroad, under new and in many respects unique circumstances. The institutions which created that identity were Polish parishes and social organizations, with books and the press also playing an important role. In the initial stage of its development, the culture/cultures of Poles abroad might have seemed an amorphous cluster of peasant, regional as well as national traditions. Still, very much due to the influence of the Polish parish, the annual rituals and customs converged and evolved into one relatively uniform and universally recognized canon of Polishness in every day life and social activity. If not for the external influences of the dominant and other ethnic groups, Polish communities abroad would have probably developed one type of culture which could be called universal, yet in fact, from the very beginning of the history of Polish communities they demonstrated great diversity and specific features related to the country of settlement: American, Brazilian, Canadian, French, etc. Thus, their culture should be defined in precise terms as, for instance, the culture of Polish Americans. However in this particular case the general definition does not suffice, as the differences between a farming community (Kocik, 1990) and the culture of Polish urban communities are significant (Kantor, l 990a). There is no doubt that the cultures of Polish communities abroad continued evolve under the influences of the societies of their countries of settlement, as a result of internal processes, and under the influence of new �270 groups of emigrants coming from the mother country. The new waves of emigrants culture as well as later waves of immigrants carried with them a Polish version of mass culture. Joining and changing Polish communities abroad, the newcomers would also impax their ethnic culture. All the cultures of Polish communities abroad reveal features which result from their common origin, even though specific differences among them may be significant. In many cases those differences have not been recognized until today, but this does not justify an atempt to apply any single common denominator. Such a procedure might lead to neglecting one crucial fact: the enormous impact of the local cultural environment on the evolution of any given Polish community abroad, and the obvious fact that the circumstances in various countries are different, at times even extremely so. Polish Communities Abroad and Their Culture as an Object of Etnographic and Ethnological Studies The past and present of Polish communities abroad and their respective cultures have been studied to a varying extent. They have been attracting the attention of scholars representing various disciplines, and sometimes it is difficult to set clear interdisciplinary boundaries. Most often, due to the characteristics of the studied subject effective research requires a combination of the approaches of history, sociology, and ethnology. It has been a common opinion that the culture which is best known in all its respects is that of Poles in the United States. It is indeed true that scholars have accumulated a great deal of information about the Polish press in America, Polish organizations, schools, and other institutions. However much less is known about patterns of every day life, family and annual ceremonies, social customs, emigre folklore (Kantor, 1994), etc. This means that our knowledge of the culture of Polish communities in the United States is limited to culture in a narrow sense of this term: to cultural activity in its institutionalized forms or even to high culture, whereas very little is known about popular culture as well as symbolic culture in general, even though recently some progress has been made in this respect (Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994). Moreover, as far as the culture of Polish Americans is concerned, scholars have been examining mainly urban culture (Posern-Zieliński, 1982), while the culture of rural, farming communities which make quite a large part of the Polish American population in some regions of the United States still remains virtually unrecognized (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989). Although the culture of Polish communities in the United States is considered to be well known, in fact it has been only superficially understood. Much less can be said about other Polish emigre cultures, such as, for example, �271 the culture of Poles in Brazil which has been seriously researched only recently (Knot he, 1985) and about which much study still remains to be done. Elsevere, l have discussed extensively the achievement of Polish ethnography/ethnology in the study of Polish communities abroad (Kantor, 1984; 1987). Having provided a critical account of the hitherto practiced methods of research and results, l have proposed a general approach to the cultures of Polish communities in the world that would allow for the study of culture as such, and not - as was done in past research - of the cultural heritage of Poles abroad. This proposal was based on a critique of the conception of W. Sobisiak who claimed that "what seems the most important is a through and comprehensive account of the behavior of emigrants related to the maintenance and cultivation of their original cultural heritage, and only then we should approach such problems as acculturation, assimilation, and integration with a new environment or, in general, develop the study of the contemporary emigre culture or contemporary cultural model of the emigrant" (1975, p. 46). The same author declared that, to meet the standards of knowledge, "the concept of the original culture of emigrants should comprise the cultural heritage of the country of origin, that is, all forms of human behavior which gave rise to the objectified cultural elements of a given ethos - both material and spiritual values and accepted demeanor - which has been adopted and transmitted by its representatives who live abroad" (Sobisiak, 1975, p. 17). l have already criticized on several occasions (Kantor, 1985; 1987) the above conception of Polonia studies which leads to the model of research, data collecting, and the presentation of results (Sobisiak, 1983) which is both correctly pejoratively - referred to as "ethnographico-folkloristic" and, in fact, can be reduced to the time-consuming identification of ethnic characteristics in the preserved elements of folklore, customs, language, etc. As a result, ethnography and ethnology (as the latter is often associated with the former) have been pushed to the margins of studies of Polish communities abroad. While the results obtained on the basis of such a conception are not without some merit (including the works of W. Sobisiak), I would argue that his approach is problematic. Even Sobisiak's students have adopted a much more comprehensive approach to culture reaching far beyond a narrowly defined search for the relics of the original culture and symptoms of its cultivation (Kaczmarek, 1991; 1992). Another penetrating critique of the approach starting from the concept of original culture was formulated by A. Posern-Zieliński (1987, p. 59). "In its classic ... version, the concept of original culture favors the study of the heritage of emigrants transferred to a new environment and of the ways of its preservation in a culturally alien milieu. The student of the original culture is not really interested in the transformation of Polish cultural patterns and values in the process of acculturation or their selection and combination with �272 alien elements to yield the elements of a totally new subculture, but in the acknowledgement of the relics brought in the emigrants' baggage and identification of all those patterns which may be derived directly either from Polish folk or high national culture. No wonder, then, that the favorite object of study for that orientation, no matter if its proponents use the term 'native culture' or replace it with other concepts, are folk customs, rituals, ceremonies, superstitions, and other similar aspects of the so-called traditional folk culture cultivated in Polish communities because of tradition or because of conscious decisions to refer to the tradition of the country of origin". As a substitute for such a conception, the author introduces another essentially different paradigm. "An approach - continues Posern-Zieliński which is, in a way, opposite to the treatment of the culture of Polish communities abroad as a culture of diaspora, both in its elite and folk aspects, is a conception of the 'Polonia' culture as a culture which is ethnically specific as a part of the cultural reality of the country of settlement. It may be considered as a result of acculturation and another transformations related to the process of gaining roots in a new ground, and viewed as a new (though transitory) and original phenomenon which is a complex of diverse elements, including the culture of the country of origin adopted to the particular conditions of the country of settlement, local patterns adjusted to the ethnic identity of the group, and innovative solutions developed only in a given Polish community" (A. Posern-Zieliński, 1987, p. 59). In recent years, the approach stemming from the belief that the study of Polish communities abroad should reach beyond the "folklore-ethnographic" framework and give up the search for the traces of original culture to focus instead on three basic perspectives: of the country of origin, the country of settlement, and a given Polish community itself, has been widely accepted. Still, it remains an open question whether this will result in concrete scholarly activity: research projects and publications shedding new light on Polish communities abroad and their cultures. Any attempt to answer this question should begin with acknowledging a book which in the context of "Polonia" studies in Poland undoubtedly has played an inspiring and pioneering role. Even though the scope of its subject was so wide that it could not satisfy the interested audience (some questions relating to a variety of problems were dealt with in a rather cursory manner), over the years the book A. Posern-Zieliński's, Tradycja i etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej [Tradition and Ethnicity. Cultural Changes of American Polonia] (1983) has acquired more and more value. As it is obvious in the context of the aforementioned approach by the author to the culture of Poles living abroad, Posern-Zieliński's goal was to present the culture of Polish Americans not as a series of residues of the �273 "original culture", which was a common practice at the time when the book was published, but as "an account of the process of the rise, development, and gradual reduction of the spread of the ethnic subculture of Polish Americans" (p. II). The author also rightly claimed that "the original culture brought in the baggage of the immigrants was replaced by new forms of culture which are different both from the patterns of culture of the homeland, and from the mainstream culture of the United States shaped by the Anglo-Saxon, Protestant ethos" (p. 12). Those new forms of culture became the object of Posern-Zieliński's close attention. Posern-Zieliński's study included a number of important and seminal conclusions, one of them being particularly significant. "Just as there is no single and uniform Polish community abroad - writes Posern-Zieliński there is no definite culture of Poles abroad; for despite many common characteristics, it takes various forms, depending on the moment in time and the social background" (p. 288). While the author showed these common characteristics in a convincing manner, the variety of forms of culture of Polish Americans was hardly delineated. The material available to the scholar indicated the similarities most distinctly, and a thorough presentation of differences required more systematic and profound studies and long-term and continuous contacts with the Polish communities, including, e.g., Detroit and Chicago workers, farmers from the area of Stevens Point, Wisconsin, the mountaineers from Passaic who maintain close ties with the Old Country, and the progeny of pioneers from Panna Maria in Texas. Recently, the research on the origin of Polish communities abroad and their culture have become considerably more advanced. Of particular importance are the publications by 1. Rokicki from Zakład Kultury Polonijnej Instytutu Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego [Department of Polonia Culture of the Institute of Polonia Studies of Jagiellonian University]. In several works J. Rokicki has dealt with the problematic of migration and cultural change in the context of the study of Polonia culture (1986a), analyzed the role of religion and language as the carriers of ethnic values and symbols of an ethnic group (l986b; 1992b), and originally approached the so-called polka-masses, an ethnic element of the Roman Catholic liturgy in Polish communities in the United States (1994). Of particular value is Rokicki's work, Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social Bonds and Cultural Change. The Study of Dynamics of Polish Ethnic Community in the U.S.A.] (1992), which combines general studies on the Polonia culture as an ethnic subculture with detailed analyses of its particular elements. No doubt, it may be put next to the book by Posern-Zieliński, both for its outstanding academic value and inspiration for contemporary studies on Polish communities and their culture/cultures. lR - Lud t. LXXIX �274 Equally noteworthy are other monographs of Polish communities abroad which, to a varying extent, have taken into account their culture in a way that does not, in fact, considerably differ from the approach advocated here. Among others, lately the object of research have included: a Polish American community of farmers in Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), a unique, century-old community of emigrants from one Małopolska parish in Chicago (Kantor, 1990a; 1994) as well as the Kashubian community in Canada (Kucharska, 1986; 1993). Unfortunately, similar studies of Polish communities from other parts of the world still remain to be written. BIBLIOGRAPHY Babiński G. 1981 Metodologiczne problemy w społeczeństwach Specificity badań odrębno.fci pluralistycznych of Ethnic kulturowych zbiorowo.ki [Methodological Problems in Pluralistic Societies], Communities in: Polish Bierzanek 1968 Libraryand Warszawa, the Institute of History of the pp. 6 - 23. Stan i potrzeby badań naukowych on Polonia], nad problematyką "Problemy Polonii polonijnl[ [Current and Future vol. 5, pp. 7 - 28. Zagranicznej" A. 1975 Spis zawarto.~ci of "Problemy pp. Boruta by the National of Sciences], skupisk Narodową oraz Proceedings of R. Research Bogusz Organized Academy Cultural Kultura polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez BibliotekI' Instytut Historii PAN [Culture of Polish Communities Abroad. a Symposium elllicznych of Studying "Problemów Polonii Polonii Zagranicznej" (t. 1-9) (vol. 1- 9)], "Przegl"d Zagranicznej" [Table of Contents vol. l, fasc. I, Polonijny" 191- 198. M. 1985 Instytut Spraw Narodowo.kiowych nad problematyką History of Polish (1921 - 1939). Z dziejów polskich badOIi naukowych etniczną [The Institute of Ethnic Groups (1921- 1939). On the Research on Ethnic Problems], "Przegląd Polonijny" vol. 11, fasc. 2, pp. 63 - 79. Jost I. 1983 Kaczmarek 1991 Osadnictwo kaszubskie Aktywno.~ć Republice cratic Activity Republic, Kultura Settlement and polonijnych Communities w Bulgarii, Polonii i na Węgrzech Rumunii of Polonia Romania, zbiorowo.~ci of Polonia Kantor [Kashubian kulturalno-oświatowa Demokratycznej, Educational 1992 w Ontario in Ontario], Lublin. U. in Bulgaria, Hungary Europy in Central IV Cz£'choslolVacji, latach Czechoslovakia, in the Środkowej Europe Years IV in the Niemieckiej 1945 - 1989 [Cultural the German 1945-1989], and Demo- Poznań. latach 1945 -19X9 [The Culture Years 1945-1989], Poznań. R. 1984 Etnograficzne on Polonia. 1985 badania Reality Rev.: W. Sobisiak, West pp. European 121 -125. polonijne. and Kultura Polonia], i propozycje Rzeczywistość Propositions], "Lud" [Ethnographic vol. 68, pp. rodzima Polonii zachodnioeuropejski£'j Poznań 1983 - "Przegl"d Studies 197 - 215. Polonijny" [Native vol. Culture of II, fasc. I, �275 1987 1990a 1990b Kocik L. 1990 O hadaniach kultury polonijnej krytycznie [On the Research of Polonia Culture Critically], in: Dorobek i perspektywy badali polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad], ed. W. Miodunka, Lublin, pp. 47-55. Między Zahorowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural Consequences of Existence of the Community of lmigrants from the Zaborów Parish and its Contacts with Native Villages], Wrocław. Folklor yrupy emigrującej. Etno{)raficzne wprowadzenie do za{)adnienia miejsca i roli folkloru w kulturze zbiorowości polonijnych [Folklore of Emigrating Groups. Ethnographic Introduction into the Question of the Place and Function of Folklore in the Culture of Polonia Community], in: O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych. Materia/y z 11 Konferencji Okrąg/ego Sto/u. Łańcut 1986 [Preservation of the Polish Language and Culture in Polish Communities Abroad. Proceedings of the 2nd Rounde Table Conference. Łańcut 1986], cd. R. Kantor, J. Rokicki, Warszawa, pp. 31 - 37. Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA [A Polish Farmer in America. A case study of the Wisconsin, the U.S.A.], Wrocław. Koliński D. 1988 Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin [An Outline of the Origin and Development of Polish Settlements in Central Wisconsin], "Przegląd Polonijny" vol. 14, fasc. I, pp. 31 - 47. 1989 Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowości powiatu Portage, Wisconsin, USA [Transitions of the Wedding Ceremony in a Polonia Community of the Portage County, Wisconsin, the U.S.A.], "Przegląd Polonijny" vol. 15, fasc. 2, pp. 31 - 42. Knothe M. A. 1985 Polscy chłopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji [Polish Peasants in Brazil (1870 - 1939). Material Aspects of their Assimilation], "Etnografia Polska" vol. 29, fasc. 2, pp. 163 - 214. Kubiak H. 1975 O koncepcję hadań polonijnych w kraju [On the Concept of Polonia Studies III Poland], "Przegląd Polonijny" vol. I, fasc. I, pp. 15 - 27. Kucharska J. 1986 Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej [Kashubians in Canada. Mechanisms of Ethnic Identification], "Etnografia Polska" vol. 30, fasc. 1, pp. 163 - 179. 1993 Poszukiwanie tożsamo.~ci kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie [The Search for Cultural Identity of the Kashubian Population in Poland and Canada], Łódź. Miodunka W. 1987 Wstęp [Introduction], in: Dorobek i perspektywy badań polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad], op. cit., pp. 5 - 13. Paluch A. K. Prohlematyka odręhllO.ki kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981 nych [Thc Problcmatic of Cultural Specificity of Ethnic Groups in Pluralistic Societies], in: Kultura skupisk polonijnych ... [Culture of Polish Communities Abroad ... ], op. cit., pp. 24-35. �276 Posem-Zieliński 1983 A. Tradycja a etniczność. Ethnicity. Cultural 1987 Przemiany kultury Polonii Changes of American Polonia), Amerykańskiej [Tradition and Wrocław. polonijnych w zakresie kultury [Problems and on Polonia in Terms of Culture); in: Dorobek i perspektywy badań polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad), op. cit., pp. 56 - 72. Problemy i perspektywy Perspectives badań of the Research "Problemy ... " 1960 "Problemy Polonii Zagranicznej" vol. 1. Rokicki J. 1986a Migracje i asymilacja a zmiana kultury [Migrations and Assimilations vs. a Change of CultureJ, "Przegląd Polonijny" vol. 12, fasc. l, pp. 23-40. Ohrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflik/ o pas/erkę w diecezji Scranton. 1986b Pa, II' latach 1935 - 1936 [Religious Ceremony as a Symbol of Ethnic Group. Conflict over the Midnight Mass in the Scranton Diocese, Pa, in the Years 1935-1936], "Przegląd Polonijny" vol. 12, fasc. 4, pp. 39 - 52. 1992a Więź społeczna a zmiana kultury, Studium dynamiki polskiej zhiorowo.~ci etnicznej II' USA [Social Bonds and Cultural Change. The Study of Dynamics of Polish Ethnic Community in the U.S.A.], Wrocław. 1992b Język polski jako warto.~ć spo{eczna a proces asymilacji Polonii am('rykańskiej [Polish Language as a Social Value vs. the Assimilation Process of American Polonia]. "Przegląd Polonijny" vol. 18, fasc. 2, pp. 41 - 57. Msza w rytmie polki. Etniczne elememy ludowe w liturgii ko.\:cielnej w Stanach 1994 Zjednoczonych Ameryki [Mass to the Rhythm of a Polka. Ethnic Folk Elements in the Church Liturgy in the United States of AmcricaJ, in: Kul/ura skupisk polonijnych. Materiały z 111 sympozjum naukowego [Culture of Polish Communities Abroad. Proceedings of the 3rd Academic SymposiumJ, Warszawa. Sobisiak W. Emigracja jako przykład badań etnograficznych [Emigration as an Example of 1975 Ethnographic Studies), "Przegląd Polonijny" vol. 1, fasc. I, p. 29 - 51 Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native Culture of West European 1983 Polonia), Poznań. Stankiewicz W. Motory i hamulce rozwoju badań nad kulturą skupisk polonijnych [Fostering and 1994 Inhibiting Factors of the Development of Studies on the Culture of Polonia CommunitiesJ, in: Kultura skupisk polonijnych ... [Culture of Polish Communities Abroad ... J, op. cit., pp. 15 - 26. Symonolewicz-Symmons K. 1982 Czy istnieje kultura polonijna? [Does the Polonia Culture Exist')J, "Przegląd Polonijny" vol. 8, fasc. 2, pp. 109 - 113. Szczerba W. O atlas-encyklopedię Polonii Zagranicznej [On the Atlas- Encyclopedia of Polonia 1973 AbroadJ, "Problemy Polonii Zagranicznej" vol. 8, pp. 55 - 94. Translated hy Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d0df422730c38aaf27eb72b28ddb47b.pdf 85dcebfbb33a40ac1e221e316e237732 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource mit Alkmeny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6073 Title A name given to the resource The Alcmene Myth/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A number of complicated intrigues and conte­ sts involving the Olympian deities preceded - as Hesiod, Homer, Apollodoros, Theocritus, Pindar, Diodorus and John Tzetzes harmoniously wro­ te - the birth of Hercules, the out of wedlock son of Zeus and Alcmene (the wife of Amphitryon), a repre­ sentative of the human race. The whole issue was sen­ sitive if only due to the ambiguous, at the very least, situation of Hera, the rightful wife of Zeus, and thus called for considerable tact. Zeus, on the other hand, has never been known for excessive subtlety. When the time of birth was nearing he started to loudly bo­ ast of his fatherhood and promised that the prince to be born in the family of Perseus before twilight would become a great king. This was exactly what Hera had been waiting for. Hera went at once to Mycenae, where she hastened the pangs of Nicippe, wife of Sthenelus. She then hurried to Thebes and squatted cross-legged at Alcmene’s door with her clothing tied into knots and her fingers locked to­ gether; by which means she delayed the birth of Heracles until Eurystheus, son of Sthenelus, a seven-months child, already lay in his cradle.2 According to others,3 it was Eileithyia, who hindered the travails on Hera’s behalf, and a faithful handmaiden of Alcmene’s, a yellow-haired Galanthis, or Galen, who left the birth chamber to announce untruly that Alcmene had been delivered. When Eileithyia sprang up in surprise, un­ clasping her fingers and uncrossing her knees, Heracles was born and Galanthis laughed at the successful deception.4 One way or another, the birth of Hercules was suf­ ficiently delayed for him to lose primacy for the sake of Eurystheus, born before nightfall, for whom he was also later compelled to perform his famous labours. Magic spells cast by jealous Hera proved effective. Let us, therefore, subject them to a more through analy­ sis. The cited myth contains two types of operations: 1) the tying of knots and crossing of fingers and legs LUDWI K S T O M M A The Alcmene Myth1 in order to prevent (halt) birth; 2) the uncrossing of fingers and legs to cause (start) birth. These operations are evidently identical with the magic tricks applied during childbirth in Polish lands. By way of example, provoking or accelerating labour involved stretching hands,5 unfurling fingers,6 open­ ing doors,7 windows,8 chests,9 and drawers,10 and even dispatching messengers to a priest so that he may open the pyx with the consecrated host11 or - in Russian Orthodox Church terrains - the imperial gates,12 and praying to God to open the heavens and hell, even if for a short while.13 All possible knots are untied,14 holes are made in walls and the roof,15 rings and wed­ ding bands are removed from the fingers of the wom­ an in labour16 whose hair is unbraided,17 and local fences are toppled and destroyed.18 The entire dura­ tion of childbirth is also the time of a ban on sewing and spinning.19 If someone were to maliciously wish to halt labour he would have to perform the reverse of the above-mentioned operations, and the most fre­ quently encountered procedures are those applied by Hera: the crossing of fingers and legs,20 the knotting of clothes21 or (as in the case of Polish Jews) the closing of drawers.22 Activity from the range of Alcmene’s magic Operations (+ ) Operations (-) To cause labour (opening) 106 - To halt labour - 12 Prior to baptism and purification 3 - Prior to a wedding 26 - After a wedding 27 59 1 28 To render a wedding impossible 29 130 18 To accelerate death (shorten agony) 37 - To render death impossible - 47 After death 20 24 227 31 212 32 Total 13 109 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH The purpose of undertaking particular operations, which (together with their derivative forms) we shall call in further parts of this article Alcmene’s magic,23 is sufficiently distinctive to permit an easy, individual interpretation consisting of associating magical activi­ ties with the physiological process of labour.24 The sit­ uation grows complicated, however, when we notice that Alcmene’s magic universally accompanies25 also other rites of the family cycle; the conventional desig­ nation of opening and tying, the prohibition of sewing and spinning, the making of holes, the taking off of rings and wedding bands, etc. - operations (+ ), and the reverse marked as (-) and presented in the table below as follows: by negative magic. In an analogy to easily legible birth practices one would be tempted to say that at the be­ ginning family rituals are caused (opened) and at the end - rendered impossible (closed). We may capture the meaning of such activities only after accepting the Van Gennep theory of rites de passage.34 Human life is composed, according to this interpretation, of a comprehension of time in folk cultures, a chain of as­ sorted states (l’état). In order to alter state x (e.g. that of a single person) - which takes place through the intermediary of the ritual - into state y (e.g. marital) it is first necessary to leave initial state x (connected with a whole magic-ritual procedure) and then subject oneself to the complete complex of the ritual period of transition35 so as to be finally magically enclosed within new state y. In this situation, Alcmene’s magic, by referring not to rituals as a separate object but to people subjected to its operations, would have to aim at (+ ) opening, causing an exit from the initial state, and (-) - in the new state of retention. Such an inter­ pretation, concurrent with the third condition of the Lévi-Straus construction of a model, presents all the observed facts (see: table above). The Van Gennep theory encompasses not only the ritual nature of the family, but also the whole cycle. While accepting the explanation of using Alcmene’s magic based on the framework of this theory we should consistently draw attention to the rites of passage of If we were to eliminate for a while from our re­ flections assorted malicious practices (bewitching - as W. Abraham described them in contrast to ordinary magic operations) and those intended to counter the natural order of things concurrent with the ritual cycle (such as rendering death impossible), we would gain a consistent chain of sequences: Alcmene’s magic operations (+ ) birth. Alcmene’s magic operations (-) ... ( + ), purifica­ tion and baptism . (-) ... ( + ) nuptials (-) ... ( + ) death ( + ) i (-). Each family ritual33 is thus preceded by a positive aspect of Alcmene’s magic, and the completed ritual - Holiday (rite de passage)41 Actions ( + ) Actions (-) St. Dmitriy 11 November42 6 6 St. Lucia 12 December 27 10 Christmas Eve 24 December 28 59 New Year’s Eve (31 December) 1 January 3 9 Our Lady of Candles 2 February 11 - Shrovetide 14 4 Annunciation to the Holy Virgin Mary 25 March 4 2 Easter 30 39 St. George 23 April43 8 7 Whitsuntide 4 1 St. Vit 15 June 2 1 Eve of St. Jonh the Baptist 23 June 7 14 Sts. Peter and Paul (Petropavel) 29 June 5 5 Transfiguration of the Lord 5 A u­ gust 8 15 St. Michael (?) ca. 24-29 Septem­ ber44 3 2 160 174 Total 14 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH the annual cycle36 and the accompanying magic prac­ tices (or rather those that comprise the basic core of folk culture). Here, the magic of Alcmene occurs in the same forms as in the family cycle37 but in their dif­ ferent statistical intensification. In this manner, while in the family cycle the most frequent were the open­ ing and shutting of windows, doors, and drawers, the crossing of fingers, the making of knots, or the comb­ ing of hair or placing a headband, here pride of place is given to the prohibition or, alternatively, injunction concerning sewing and spinning,38 the use of chains to bind tables and other objects, the tying up of scissors,39 and the tying up, and walking around40, of people, animals, plants, household items or sacral items, the making or filling of holes, etc. The most distinctive symptoms of Alcmene’s magic are to be discovered on the following holidays: - 26 cases,48 is of special interest to us. W hat sort of a change occurs in those instances? In the case of the God-man relations the issue at stake, while referring to the foundations of Slavonic folk cosmogony, seems to be fairly uncomplicated. God and man remain upon different cosmic levels, dis­ tinctly separated. Regardless of the copious number of conceptions and attempts at formulating this distinctness49 we may hazard declaring that it is sufficiently outlined in folk culture for us to be able to recognise the distinctness of the state of God (the state in which God finds Himself) and the earthly state (in which man finds himself). Since - as has been mentioned the prime condition for any sort of change of the exist­ ing state is leaving the initial x it is not surprising that man’s attempts at coming closer to the divine must be accompanied by Alcmene’s magic (t ). A reference to this comprehension and to the relation between people and demonic creatures encounters, however, consid­ erable difficulties. All researchers dealing with Polish folk demonology50 agree that Slavonic demons do not comprise (as Lelewel wanted) autonomous creatures, being mere posthumous embodiments of people of cer­ tain, specific categories; naturally, this could suggest an obliteration of differences between their state z and state v corresponding to particular phases of the family cycle.51 This situation would, in turn, exert a negative impact on the possibility and purposefulness of ap­ plying Alcmene’s magic. In order to explain this lack of clarity it appears to be necessary to establish these “demon-creating” human categories. Who becomes a demon after death? Solutions to thus formulated ques­ tions are offered in the table52 presented below: The enumerated detailed categories can be re­ stricted with the least risk of logical invalidity to three more extensive ones: those that broke the principle of the succession of states (item 1 and 2 in the table), those that carried out a change of the state with­ out fulfilling the rite de passage obligatory (Alcmene’s magic!) in this situation (item 3, 6-9). those that died in the state of passage (item 1, 2, 4, 5). This is by no means the end. The Van Gennep conception of the “state” (despite the fact that the author had not steered his reasoning in this direc­ tion) cannot be limited only to the sphere of rituals. All definition-oriented conditions for the “state”45 are met also by such life situations as illness and, alter­ natively, the state of being healthy, the state of good fortune and natural calamity, etc. They too are ac­ companied by typical symptoms of Alcmene’s magic. Thus we come across the latter (operations + ) among activities intent on ending an illness - 42 cases, in­ creasing the growth of grain - 21 cases, and making it possible to build a house, a bridge, or a road - 17 cases. In turn, Alcmene’s magic (-) takes place in preventive anti-sickness practices (the retention of the state of being healthy) - 44, malicious magic intent on making it impossible for the ill to get well (the retention of an illness) - 26. It (-) is also applied for preserving the security and prosperity of a home, a family or property - 82, protection against contacts with demons and spirits - 54 cases,46 etc. The latter example, proposed by Alcmene’s magic ( + ) and employed to evoke de­ mons - 20 cases47 or establishing contact with God No. "Demon-creating” category no. of cases 1 Dead foetuses 30 2 Miscarried 47 3 Not baptised 79 4 Betrothed, died prior to wedding 12 5 Betrothed, died during wedding 35 6 Suicide victims 33 7 Hanged 29 8 Drowned 82 9 Victims of unnatural and violent death 35 Total 392 15 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH Once again, those three categories can be summed up in a single, most general one: - those who (in a biological sense) departed and those who did not (in a magic-ritual sense) from state x, and those who entered (in a biological sense) and did not enter (in a mag­ ical-ritual sense) state.53 In other words, after death only those become demons who (regardless whether unconsciously or not) broke out of the chain of the succession of states, thus situating themselves outside its constant links (or, from another point of view, sev­ eral links simultaneously), i.e. in a permanent state of transition. This partly explains the fact to which at­ tention should be drawn already at this stage, namely, that the formulas54 describing the period of temps de passage and characterising the “demon-creative” state of people who are supposed to turn into demonic crea­ tures are totally identical. Now, leave this issue for a while and return to the question of the forms of Alcmene’s magic (compre­ hended in a totally descriptive-mechanical manner). They can be divided into two typical varieties: A. Connected with opening and closing, and thus the opening and shutting of doors, windows, drawers, pyxes with the consecrated host, and impe­ rial gates, the destruction of roofs, walls, and fences, the making and plugging up of holes, etc. B. Connected with tying up and untying, and thus: assorted practices involving knots, fragments of fishing nets, the belting, wrapping or tying of people, animals, plants and objects, the encircling of a table with chains and ropes, a forehead - with a wreath, fin­ gers - with rings, the placing of a cap, injunctions and prohibitions concerning sewing, spinning, etc. This division, totally illegitimate and based on sub­ jective and imprecise premises, does not possess any sort of essential significance and was performed in or­ der to make it easier to demonstrate that it is possible to add to each of the distinguished categories A and B a number of similar forms of activity pursued at the same time and place, and thus semantically identical with the enumerated ones. One of them is the crea­ tion of the theme of a relatively copious ethnographic bibliography,55 i.e. the so-called magic circle.56 According to K. Moszyński: The function of magic enclosure is fulfilled by a belt, a chain, a magic circle, a ring, a wreath, etc. [...] When, for instance, an inhabitant of the Polesie region travelling during the Pentecostal week across the local forests hears strange sounds announcing the proximity of water sprites 57 he marks with an axe a circle around the cart wide enough so that the demon could not touch him. The women of Polesie walking in a forest or working on land located in distant woodlands act in the same way; instead of an axe they mark a circle on the ground with a knife [...]. I selected particularly vivid and typical examples; one could cite many less appealing ones.58 Let us add immediately that Moszyński listed as analogous to the creation of the magic circle also the custom of ploughing around villages and fields or their inclusion within a “metaphorical tangle”.59 The magi­ cal circle in the form used by the peasants of Polesie appears to be, however, the simplest example, and thus the most useful for initial analysis. What does the essence of the activity of Alcmene’s magic in this form consist of? By enclosing (symboli­ cally girding) a certain space, the peasant from the Polesie region stops it at the initial (current) state x. A t the time of drawing the circle this state of things prevails on both its sides. A t the stage when the situa­ tion on the outside is subject to change (e.g. an attack launched by demonic creatures), the new, emergent state could not encompass the magically enclosed space60 and thus harm the objects within it. Naturally, an obliteration of the circle or its part would immedi­ ately produce a diametrically different effect - such as the above-mentioned damaged fence or a hole made in a wall or a roof. In all those cases we are dealing with identical phenomena not only upon a semantic level (Alcmene’s magic) but also on an instrumental one. Just as the magic circle restricts arbitrary space dependent on the requirements of the person apply­ ing magic, so the walls, the threshold, and the roof or the windows are elements limiting the inner space of the home (wider: every building). Representatives of the same category will also consistently include fences or unploughed strips of land enclosing farmstead, vil­ lage borders, cemetery walls, riverbanks, and roads61 as well as crossroads. All divide space and thus in suit­ able conditions62 also states, and all may comprise the subject of Alcmene’s magic. Are they, however, iden­ tical? To what category should we ascribe the space of a yet unploughed strip of land, the village border, or the threshold? Books by theoreticians of magic,63 folk beliefs,64 and even numerous legal formulae65 concerning borders provide an unambiguous solution. Borders are extra-territorial, i.e. objects from this par­ ticular category belong to both divisible sequences of transformation (here: states x and y) and, at the same time, they do not belong to any of them. They can be described, therefore, only by the following the Hege­ lian sentence, incorrect from the viewpoint of formal logic: A = (x -i- y) and (- x + - y). This sentence had already appeared to be indis­ pensable upon two other occasions - for defining the essence (specificity in relation to the “normal” state) of periods of passage in annual and family cycles, and for characterising demonic (“demon-creating”) crea­ tures. This is a concurrence of essential significance. If heretofore reasoning is correct and the essence of the three discussed phenomena situated at levels os­ tensibly remaining at a great distance, is identical, 16 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH then they must demonstrate a distinct connection, in­ cluding exchangeability and mutual exponentiation. Take a closer look at the level of binary relations. Theoretically, there exists the possibility of a relation of the categories described in: A = = (x + y) i (-*x + —y) and arranged in three pairs: a - demonological (“demon-creating”) creatures: spatial borders (thresh­ olds, unploughed strips of land, fences, roads, etc.); b - demonic (“demon-creating”) creatures: periods of passage (as in the family, annual, and 24 hour cycle66); c - spatial borders: periods of passage. Each of those versions (a, b and c) corresponds to particular relations in the tables presented below: Let us start with the fact that each of the lat­ ter possesses the ability to attain exponentiation via an “intensification of features”. In other words, a drowned non-baptised person will be a more mali­ cious (or rather, more powerful) demon Y than an ordinary victim of drowning or a non-baptised per­ son who died of natural causes; the same holds true for a groom who hanged himself in the course of the wedding ceremonies, compared to an ordinary vic­ tim of suicide by hanging, etc. Similarly, in the case of spatial borders (Z) there are more demons at the crossroads than along an ordinary straight road, while plants growing next a fence have greater medicinal powers if this spot is the meeting place of two or more fences, etc. Such qualities become even more vivid during times (periods) of passage (V). Ferns bloom only at midnight before the feast day of St. John the Baptist, while wolfsbane assumes aphrodisiac proper­ ties at noon each day but its effectiveness is certain only at noon on Whitsuntide and (in the case of dried plants) on the day of St. Lucia. Such examples can be multiplied, although it must be accentuated right away that this sort of individual (single-category) ex­ ponentiation is relatively rare in Slavonic folk culture. As can be seen, in all three cases the existence of correlation gains a distinctive numerical confirmation. In this fashion, relation a69 achieves in the case of buri­ als of “demon-creating” creatures as much as 98,9% of co-dependence; those data are slightly lower in the case of relation b (correspondingly: 96,4% and 92.5’%) and relation c. This would confirm distinctly the legitimacy of heretofore reasoning without, however, comprising its ultimate proof, i.e. an ascertainment of the at least relative identity of the analysed categories. Relation a village borders unploughed land fences thresholds roads banks others without features A 67 Place of burial of de­ mon-creating creatures 80 19 18 66 62 30 3 Place of appearance of demonic creatures 65 55 11 21 26 30 7 Place of establishing contacts with the devil 6 2 7 5 26 7 19 Place of witch sabbaths68 5 4 - 1 10 3 47 156 80 36 93 124 70 76 Total Relation b periods of pas­ sage in annual cycle another not A 69 in annual cycle crea­ tures in the state of passage crea­ tures in not the state A periods of passages the daily cycle 12 24 east west total in the daily cycle in the periods of passage Periods of appear­ ance of demons 146 7 - - 59 79 38 33 209 Periods of possible establishment of contacts with demons 20 1 26 4 3 13 5 7 28 166 26 62 92 43 40 237 Total 17 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH Relation c (1) transition peri­ ods in annual cycle other times of annual cycle transition periods of day cycle other times of day, night No 126 4 180 14 % 96,9 3,1 92,7 7,4 Relation c (2) pregnant women young mar­ ried people cortege with the dead others uncon­ nected with transition period Ban on staying on borders or crossing them 80 43 33 7 Ritual activities on village borders, unploughed land, roads, etc. Nowy Sącz, Przemyśl, Siedlce, Suwałki and Zamość. The collected material also made it possible to ascertain the existence of the majority of the forms of Alcmene's magic kept alive in Poland up to this day. R. Graves, Mity greckie, Warszawa 1974, p. 411. Pausanias, Ovid, Aelian and Antoninus Liberalis. Graves, op. cit., p. 412. W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygiene, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487; J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, p. 77. W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487; J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, p. 77. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, vol. II, part 1, p. 292. J. S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, p. 20. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 292-293; Bystroń, op. cit., p. 20, 27. Bystroń, op. cit., p. 20, 28. Ibid., p. 20. S. Poniatowski, Obrzędy rodzinne, "Wiedza o Polsce”, vol. 3, part: Etnografia Polski, Warszawa 1932, p. 328; Bystroń, op. cit., p. 20; Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 73. Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 76. J. Swiętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, p. 599; Bystroń, op. cit., p. 20; Frazer, op. cit., p. 216; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, 292. D. Lepkiy, De yaki verovania pro detinu, ”Zorya”, VII: 1886, p. 269. Bystroń, op. cit., p. 20. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 291. N. Z., Z Opatowa, ”Gazeta Radomska”, 1888, no. 57, p. 3. Bystroń, op. cit., p. 15, 35. L. Marcewicz, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków 1876, p. 29; Frazer, op. cit., p. 217. 21 K. Wójcicki, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, pp. 220-221; Marcewicz, op. cit., p. 30; A. Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu pol­ skiego, Lwów 1921, p. 112; S. Ciszewski, Żeńska twarz, Kraków 1927, pp. 20-24. Magic folk prescriptions as a rule combine elements of all “Alcmene” categories (without, however, limiting themselves to them).70 The "statistical”71 folk, para­ medical “prescription” advising: “Take a thread from 2 the noose of a hanged man, add a%, a2, a3, and herb 3 aĄz picked at the crossing of unploughed strips of land 4 5 at noon on St. George’s day...” is thus based on, i.a. an interchangeable exponentiation of “Alcmeniana” and ergo can be written down as: f = Yn X Zn X Vn X a J X a2 ... X an This formula ultimately confirms the legitimacy of 6 our heretofore reflections (only identical categories can mutually exponentiate), and hence provokes their temporary completion. I would like to emphasise temporary completion 7 particularly strongly. The presented sketch is not only an open entity but without a continuation it outright 8 loses its raison d’être. (I bypass the explanation of par­ 9 ticular problems). The process of introducing order into findings neglected or rendered vulgar by the theo­ 10 reticians of magic and Slavonic rites, and the demon­ 11 stration of their close, integral union can become a 12 point of departure for more correct studies on a whole range of aspects of Polish folk culture. In this respect, I would be inclined to consider the important message 13 of this article to be as follows: 14 The recognition of the impossibility of a separable ex­ amination of questions linked with the comprehension 15 of space and time in folk culture. Its structures, after all, develop in three parallel dimensions: temporal, spatial 16 and theognostic-cosmic,72 if one can thus describe the 17 Earth (man)-heaven (God) axis together with all its 18 cosmosophic aspects. Sidestepping any of those levels not only impoverishes but, even more, remarkably falsi­ 19 20 fies the image of the products of folk spiritual culture, turning it into a flat and barren caricature. Endnotes 1 The bibliography used in this text has been verified rather extensively in the course of research conducted in the following voivodeships: Białystok, Chełmno, 18 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH 22 Marcewicz, op. cit., p. 28. 23 The symbolic name of the phenomenon (and not “the magic of knots”, e.g. as Witort described certain activi­ ties of this sort) is necessary to underline: 1) the fact that the same range of phenomena will include opera­ tions differentiated as regards their form), 2) such forms can have totally dissimilar meanings in various ritual contexts, i.e. not every knot is an element of Alcmene's magic and not always will it be connected with the tying and untying of knots. 24 An association universal in nineteenth-century ethno­ graphic literature. See also: Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 75. 25 All numerical data pertain to a representative sample of fifty selected publications. Importance is, therefore, attached not to the absolute value of the data but to the proportions between them. 26 A typical example of the prenuptial magic performed by Alcmene (+ ) is the ceremony of rozpleciny (unbraiding). See: L. Stomma, Analiza strukturalna słowiańskich obrzę­ dów weselnych (typescript at the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1973, pp. 7-12. 27 Typical activity - the oczepiny ceremony (covering the bride's hair with a cap). Stomma, op. cit., pp. 23- 29. 28 In accordance with the recommendations made by LéviStrauss I regard individual cases unconfirmed by compa­ risons as deviations and exclude them from my reflec­ tions. 29 Here, a classical example is "tying up the potency” of the groom, encountered all across Poland, in order to render him unable to consummate the marriage. B. Baranowska, Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, p. 100; F r a z e r, op. cit., pp. 217-218; Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 203. 30 See: note 27. 31 Apart from the above-mentioned, other relatively com­ mon forms include: untying horses, damaging the thre­ shold, taking covers off pots, etc. 32 Additional mention is due to: tying a chain or a rope around a tree, shutting doors, a metaphorical closing of the world (?) with a key moved about in the air, etc. 33 I intentionally bypassed the role of the dual nature of posthumous operations since it is difficult determine which comprise an element of the burial ceremonial and which, focused on the future, are supposed to facilitate the return (rebirth) of the deceased; they are thus rather connected with birth. 34 A. Van Gennep, Rites de passage, Paris 1909, pp. 14-18, 271-279. 35 The period of transition is situated between two separa­ te states, thus linking simultaneously the elements of both. This process can be described as: A = (x + y) and (-x -\y). Note: this formula is not a logical sentence. 36 It must be stressed that we regard as rites de passage only those that separate differentiated time categories. Not every annual festivity, therefore, is a rite de passage. 37 I have in mind a general tendency, since there exists a certain small collection of forms of Alcmene's magic specific for particular ritual cycles. 38 Operations + occur in the case of all the saints in the table. See, i.a. R. Tomicki, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich (typescript at the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1972, pp. 84-85, 129-130; W. 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 19 Kosiński, Materyały etnograficzne zebrane w różnych okoli­ cach Galicyi Zachodniej, Kraków 1903, p. 62, 63, 66, 78, 84; W. Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycje greckorzymskie, Kraków 1931, p. 77; Baranowski, op. cit., p. 80; Swiętek, op. cit., p. 558; Bystroń, op. cit., p. 15. This is a splendid example of enhancing magic by clo­ sing an object that by the very nature of things possesses opposite properties. W Szuchiewicz, Huculszczyzna, Lwów 1904, vol. III, p. 248 and p. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 318-324. It should be stressed that all rites de passage enumerated in the table possess a distinctive solar nature. They do not, however, include rites de passage of the economic cycle. This holiday is celebrated predominantly in regions inhabited by a Russian Orthodox population. See above. The application of Alcmene's magic is rather clearly associated with the autumn equinox, while its connec­ tion with the feast day of St. Michael is presumably rather late (nineteenth century?). V a n Gennep, op. cit., pp. 271-279. Świetek, op. cit., pp. 539-540; Tomicki, op. cit., pp. 82-84. K. Koranyi, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, “Lud”, vol. XXVI, fasc. 2, p. 11, 17. I.a. M. El i a d e, Sacrum - mit - historia, Warszawa 1970, p. 89. F. Gajczyk, Teodulja, Kraków 1900, pp. 112-132. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, p. 150, 170-171; R. Lilienthalowa, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, Kraków 1919, p. 26; Baranowski,op. cit., p. 106; Klinger, op. cit., p. 58; Kosiński, op. cit., p. 11; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, passim; Tomicki, op. cit., pp. 77-81, 83, 88-90, 100-102. For example, a phase in the family cycle between death and rebirth. The table takes into account only 91,22% of the general set (see: note 24) of cases owing to the fact that the remaining 8,78% are scattered across as many as 17 categories and possess the features of disturbances. In accordance with the previously accepted terminology we thus write down the phenomenon as: (x + y) and (-x H y). A = (x + y) i (-x+ -y). I. a. T Seweryn, Ikonografia etnograficzna, “Lud”, vol. XXXIX, p. 340; S. Gansiniec,Pas magiczny, Kraków 1934. It occurs not only in folk culture but also in the “profes­ sional” magic of yore (F. Ribadeau-Dumas, Histoire de la magie, Paris 1965, pp. 80-156). For an explanation of the demonic nature of water nym­ phs see: Tomicki, op. cit., p. 81. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 319, 322. Ibidem, p. 323. K. Baschwitz, Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, p. 15, 17, 21. Owing to insufficient space I shall not cite proof legiti­ mating the addition of the category of paths - this will be the topic of a separate article. Certain ethnographers, such as Moszyński, accepted implicitly that due to the differentiated evaluation in folk culture of particular fragments of space, village borders, fences, the threshold, etc. always divide the states. �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH 63 Mentioned by Theophrastus Bombastus aka Paracelsus, and Johannes Trithemius. 64 Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 202, 322; Swiętek, op. cit., p. 459. 65 T Łętocha, Granice i spory terytorialne wAfryce, Warszawa 1973, pp. 19-26. 66 The passage periods in the 24hr cycle are: midnight (24. 00), noon (12. 00) and the setting and rising of the Sun. 67 Here, naturally, meaning: under the fence, under the threshold. 68 Obviously, witches as living creatures do not belong to the category of demons. < » A = (x + y) and (-x + -y). 69 I have in mind burials and sites of revelations since the remaining are mentioned in the table only for the sake of comparison. 70 “All” means “all enumerated in the article” since there exist other ranges of the presence of Alcmene's magic. 71 The number of such formulae subjected to analysis totals 200, with the exception of four cases, i.e. 98% confirmed the observations presented here. 72 N. Mastret described this dimension simply as cosmic, which appears to excessively restrict its meaning. ru-rui u ._ i, n ! ,,H , . H KONTEKSTY W I.O IV1M I. 20 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfd3fac066678e8b436390bc99ef66ba.pdf bcf3d6eb7565846c75c0c9906712a8da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6145 Title A name given to the resource The Androgyne Who Fell to Earth / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.391-401 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kosińska, Karolina Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I n 1998, more than a quarter of century after the brief rise and fall of glam rock, Todd Haynes made a filmhomage about glam pop-culture and its icon, entitled: Velvet Goldmine (in Poland it was shown under the not very apt title: Idol).1 Haynes’ film was not, however, an ordinary "biography” of a given epoch or sub-culture - it was, as I have mentioned, an homage but also an attempt at an analysis of a phenomenon, a discovery of all its con­ stitutive elements and, finally, a colourful synthesis that was not supposed to describe glam rock but to become one of its products. Glam was attractive and extravagant, and thus ap­ peared to be superficial. Until recently, it was regarded as merely a brief, kitschy and trivial moment in the his­ tory of popular music, and efforts to introduce it into a wider social or cultural context were rare. True, glam works of the most important artists of this trend - David Bowie, Lou Reed, Iggy Pop, Brian Eno or Brian Ferry were examined with appreciation (although also some­ times with a pinch of salt), but deeper reflection on the phenomenon as such did not, for all practical purposes, exist. Only recent years brought publications whose au­ thors decided to treat the phenomenon in question as just as essential for studies on subculture (and thus popculture) groups as a sociological analysis of mods, hippies or punks. The extraordinary diversity of the meanings of this trend, its complexity, inter-textual qualities and, predominantly, subversive potential were noticed. The revolutionary character of glam rock revealed itself in an immensely bold (much more so, as it became appar­ ent, than in the case of the hippie ideology) approach to manners and morals, sexuality and identity in general. It proposed experiments with sexual and gender identity by going on the assumption that identity is something that we can create ourselves and that it is a fluid and open category succumbing to manipulation. In this fash­ ion it tried to blur the boundaries and differences be­ tween the feminine and the masculine, the hetero- and the homosexual; glam negated social norms up to then extremely closely guarded and inviolable (even by such supposedly revolutionary ideas of freedom as those pro­ claimed by hippies). Glam started to be treated as a text, an extremely self-aware construct, each of whose ele­ ments was part of a well-devised strategy. An exagger­ ated and over-stylised aesthetic of glam, considered up to then to be an empty form with no ambition to express anything but itself and a product cynically intended for consumer-oriented young people, proved to be a code and content by no means trivial but full of melancholic irony combining enormous, brilliant subversity, unlim­ ited eroticism free of all norms and a longing for the un­ attainable. Such contents were found in the superficial and the formal, in artificiality, exaggeration, and theatri­ cal qualities so characteristic for glam. Those categories comprised a message liquidating the traditional division into form and content. 391 KAROLINA KOSIŃSKA The Androgyne Who Fell to Earth Glam Glam rock (in America also known also as glitter rock) emerged in Great Britain during the early 1970s. Naturally, it had its precursors and phenomena that from the point of view of ideology, customs and, in particular, aesthetics strongly inspired it. In the UK they included undoubtedly the mods subculture and in the U SA - the milieu of Andy Warhol’s Factory. From the mods (whose name is an abbreviation of "modernist”) glam borrowed a certain approach towards style and aesthetics envisaged as a supreme value decisive for identity and individuality. From the habitués of the "Factory” and pop-art it took the obliteration of boundaries between art and pop-culture, a demonstrative game played with one’s creation and image, and, predominantly, sexual freedom expressed in that which was glam’s raison d’etre, i.e. gender-bending and the negation of the binary nature of boundaries. The discovery of the concrete moment in which glam emerged as fully mature remains controversial; the same holds true for resolving the question: who was its “original” and “true” initiator? For some critics and fans this was the appearance of the T. Rex band in the once highly trendy and extremely influential British TV mu­ sic programme: "Top of the Pops” on which Marc Bolan, the band’s frontman, appeared in full make-up and with eyelids dripping with glitter. For others, the alpha and omega of glam and its unquestioned king is its most popular star - David Bowie. In this case, the borderline moment could be either Bowie’s album: The Man Who Sold the World (mainly due to the controversial cover on which the longhaired singer lounges on a highly decora­ tive sofa posing in one of his famous “man dresses”). The most spectacular occurrence, when glam was first noticed as a fully formed (musical) genre and trend (fashion and pop culture) and which ultimately affected its form, was Ziggy Stardust - a mysterious androgynous arrival from the stars, who came to Earth in order to save it from an­ nihilation. With his irascible although cold allure (of a strangely sexual nature) he captures the planet and hyp­ notises crowds. Ultimately, however, Ziggy succumbs to the worshipping throng and his narcissism takes over: he abandons his noble mission and fantasizes about falling �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH in love with his ego. In order to rescue the Earth and himself Ziggy must slay his ego and depart. The Ziggy character proved to be exceptionally em­ blematic and ultimately prophetic for glam. First, he was the realisation of a postulate of greatest importance for the entire trend - the creation of a persona, a totally arti­ ficial identity that, albeit extremely evocative, would not conceal its invented nature. Ziggy was a construct stem­ ming from fantasy, a combination of futuristic imagina­ tion and longing for the past and innocence. He origi­ nated from fantasy and thus was not part of the human, earthly order. As a construct he was to be directed to a great extent against complete “naturalness” - the ethos of the culture of the ‘60s, cultivated by hippie artists, who in a programme-like manner were expected to be authentic, genuine, and natural. Through such created constructs as Ziggy glam was supposed to say that “natu­ ralness” is full of hypocrisy and, moreover, that as such it simply cannot exist. Identity and image are always but creations - there is no primal substance. The only choice we have is to allow to be fashioned by social norms and demands (regardless whether belonging to conservative societies or the ostensibly progressive, such as hippies) usurping the right to naturalness, correctness, and truth or to take over control over self-creation. By negating the conceit of naturalness glam opened a path towards unfettered creativity, whose substance was to be one’s body, way of life, and identity. The question about pri­ mary nature and “truth” no longer had any sense - that what was essential was incessant creationism, the fluidity of categories and their constant metamorphoses instead of petrification in hermetic and untouchable definitions. Ziggy (and thus Bowie) urged his fans to experiment with their image and identity, to create themselves no longer in an opposition to, or upon the basis of any sort of norms but as part of the latter’s total rejection. The slogan: ”Be as you are” must be changed into: ”Be as you want to be” (a similar formula: don’t dream it - be it, can be found in the Rocky Horror Picture Show directed by Jim Sharman in 1974. Although Sharman’s film cannot be directly as­ sociated with glam it had numerous common features and from the ideological and aesthetic viewpoint it was maintained very much in its spirit). Such an approach to one’s identity (in particular sexual) became the glam programme and part of its strategy and ideology. Ziggy was an embodiment of these postulates. By observing the principle of resigning from the binariness of gender, sex, and sexuality Bowie created Ziggy as an ideal bisexual androgyne, not so much a combination of both genders as their negation. He was supposed to ex­ ist beyond them without depriving himself of combined sexual potential. In this manner Ziggy became a deter­ minant of the glam style, a fashion he devised and which transcended the conventions of the masculine and the feminine and combined an enormous number of stylistic tracks and references. This sui generis hybrid was com­ 392 posed of elements originating from assorted cultural con­ texts, albeit always oscillating around an ambivalent and never ultimately defined ideal of androgyny. Ziggy was envisaged as a mysterious creature from the stars, a com­ bination of a sexless, remote, and ideal body, demonic, dehumanised, and minimalistic futurism, and nostalgia for the opulent cabaret from the turn of the nineteenth century and the 1920s. The extremely slender Ziggy/ Bowie was usually dressed in a shiny latex costume con­ cealing all symptoms of sex and colourful high platform boots. His outfit was supplemented by vivid make-up and startlingly orange hair. Although Ziggy is, as a rule, perceived in categories of bisexuality it would be more apt to use the term “pansexuality”. His purpose was not so much to desire as to be desired regardless of gender or sexual orientation. Bisexuality, even if only due to its name, refers to binariness - and Ziggy transcended and thus eliminated binariness itself and its principle. He was primarily an object of desire whose entire essence flirted with his fans. More, from the very onset to the end Ziggy functioned as a fantasy, a conglomerate of the dreams and desires of his fans - at no moment in his existence did he claim the right to be “genuine”: he was supposed to be an idea and a substance, and to live in a world of fiction and not facts. His presence could never be pal­ pable, nor his identity - recognised, diagnosed, and en­ closed in a definition. With the exception of Bowie none of the glam art­ ists created a character of this sort. The others2 - Marc Bolan from T. Rex, Brian Eno and Bryan Ferry from Roxy Music, Iggy Pop of The Stooges, Lou Reed from the Velvet Underground or the New York Dolls - op­ erated rather with their image, always remaining within the domain of gender-bending and referring to the camp stylistic. Marc Bolan resembled a fairy-tale elf straight out of a J.R.R. Tolkien story combined with a drag queen in strong make-up. Brian Eno in his cosmic and gloomy costumes could have successfully appeared in a horror story with elements of science fiction. On the other hand, the style represented by Brian Ferry contained the elegance of gangsters from the 1930s, American kitsch of the 1950s, and the nonchalance of the mods - all with an addition of distinct sexual ambivalence. Lou Reed, however, came from the integral milieu of Andy Warhol’s Factory. Reed, a member of the precursory (in all respects) Velvet Underground was to transfer the Factory into new aesthetics, an embodiment of a danger­ ous and colourful life unfettered by any sort of norms, and of total openness as regards sex and gender. Reed also represented a climate of drug-induced self-inflicted destruction and decadence, so characteristic for the mu­ sic of the Velvet Underground and the ambiance of the Factory, and ultimately essential also for glam. An ex­ treme example of such self-destructive creation was Iggy Pop, today described more often as a precursor of punk rock than one of the authors of glam. Pop represented �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH the animal element, sexuality conceived not as created on the surface of the body but as pure albeit transgressed nature. While Lou Reed was to be a male version of a femme fatale in dark make-up and with black nail polish, Pop on stage became the embodiment of unpredictable and hysterically wild sexuality - he harmed and exposed himself while sprinkling glitter. The theatrical nature of his performances consisted of ostentatious “naturalness” closer, however, to untamed instinct rather than to the ”authenticity” which the hippies wished to personify in the 1960s. Although none of these artists (with the ex­ ception of Bowie, who has to be viewed as separate from Iggy) decided to publicly announce homo-- or bisexuality or to openly overcome hereteronormative coercion, they all transcended it in a more creative way - their trans­ gression consisted rather of creating (sexually) undefined images while always leaving room for uncertainty and as­ sumptions. It is ambivalence and not declaration that was to become one of the key principles of glam. Sexual­ ity was to be deprived of all definitions, to be left to its own potential unlimited by all norms or social conven­ tions. In addition, sexuality was outfitted with a costume and made-up so as to mark just how conventional and artificial was its image and enclosure within binding binariness. Since the deconstruction of sexuality is always accompanied by a costume, the latter can be arbitrarily changed or created anew and experiments can be carried out while violating the conventionalised. Camp From the viewpoint of its essence and significance glam was a phenomenon strongly enrooted in camp sensi­ tivity - not only regarding aesthetics but also that, which could be called its “policy”. To an extremely large degree the camp aspect of glam corresponds to an attempt at its description (not definition - since the definition of camp is by the very nature of things an impossible feat; its recognition is a question of intuition) presented in Su­ san Sontag’s famous Notes on “Camp” (1964).3 True, the essence of camp would be fondness for the unnatural, a predilection for extravagance based, on the one hand, on excess and, on the other hand, on passion, the ambition of creating something very serious that, however, fails but simultaneously does not lose any of its intensity as well as genuine pleasure and involvement (which often may produce pathos that ceases to annoy and starts to entertain). Camp taste has an inclination for the purely decorative and visual, which accentuates the texture of things and their sensual surface. A camp thing or charac­ ter wishes to be unusual and that feature is, as a rule, to manifest itself in exaggeration and splendour, in glamour. Camp tries to be aristocratic but often this quality turns out to be false and pretended and resembles costume jewellery that although not “genuine” can still make an impression. First and foremost, camp has a predilection for the theatrical and the artificial, aesthetics or rather over-aesthetisation, in which the distinction between the aesthetically “good” and “bad” is no longer binding. The camp dandy will not shy from vulgarity and is capa­ ble of elevating the low to a high rank. Although this description matches glam perfectly, camp in its glam version often negates the theses pro­ posed by Sontag, who claimed that camp emphasis on style assumes neglect of the content concealed beneath the surface of style. The “ideology” of glam tries to prove that content can be actually the surface itself and that it does not lose any of its value or gravity. It is simply the division into style and content, form and content that is liquidated. Sontag, however, negated the political nature of camp even though camp as such and its glam “variant” are predominantly subversive and thus political and nev­ er remain neutral. Camp provokes, and hence is involved in non-normative culture relegated to the margin and of­ ten socially branded (even if this involvement assumes a frivolous and not overly serious form). In this sense, glam matches better those attempts at describing the nature of camp that are proposed by theoreticians trying to expand and modify Sontag’s canonical text and to reconcile all writings that criticise it. David Bergman wrote: First, eve­ ryone agrees that camp is a style (whether of objects or of the way objects are perceived is debated) that favours “exaggera­ tion", “artifice" and “extremity". Second, camp exists in ten­ sion with popular culture, commercial culture, or consumerist culture. Third, the person who can recognize camp, who sees things as campy, or who can camp is a person outside the cul­ tural mainstream. Fourth, camp is affiliated with homosexual culture, or at least with a self-conscious eroticism that throws into question the naturalisation of desire.4 In turn, accord­ ing to Jack Babuscio camp is defined and established by four key features: irony, aestheticism, theatricality, and humour.5 Irony is supposed to refer to the contrast be­ tween a given individual (or object) and his/its context.6 In this way, irony combines opposites: male/female, high/ low, fictitious/true. For irony to be effective it is neces­ sary to endow it with some sort of a concrete spectacular shape - the art of camp therefore relies largely upon arrange­ ment, timing and tone1 - hence the overblown aestheticism and even over-aesthetisation. Hence also the enormous pressure on the superficial, the external texture of things. Babuscio remarked that style is the medium for self-pro­ jection, the carrier of meaning, and the expression of emotions; it is never “neutral” but is always constructed and exists rather as a form of awareness.8 It is also always subversive and accentuates the non-continual by con­ trasting things that are ostensibly contradictory; in this way it undermines the very principle of constructing such standards - the binding principle of banality. Although camp is often associated with kitsch (and sometimes is even called conscious kitsch), the two phenomena are separated by an essential difference: camp assumes ear­ nest involvement - the ability to strongly identify oneself 393 �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH with that, which is regarded as camp. On the other hand, kitsch is artistically shallow and vulgar and focuses on sensation; kitsch is sentimental and superficial.9 The es­ sence of camp is not its flamboyant aesthetics but rather the code concealed within it and its evocative character (kitsch is not intentionally subversive). Camp does not stop at depiction as such - it constantly stresses that we are dealing with presentation and convention. Discussions (more or less theoretical) about glam em­ phasize its visual, aesthetic aspect while ignoring mean­ ings contained in visuality; those satisfied with the de­ scription alone did not see any need to analyse the causes of constructing such aesthetics. The point of departure is the name itself - glam (glamour) - assuming that the most prominent component was exaggerated and lavish form (usually featuring the artificial opulence of costume jewellery). The essence of the phenomenon, however, appears to be something else. As Brian Eno, one of the representatives of glam, declared: I have to say that the “Glam” part was the wrong idea to focus on. For me it wasn’t so much about glamour so much as the idea of chang­ ing identity or thinking up your own identity. Whether it was glamorous or not was actually accidental.10 In other words, form as such, although ostensibly designating only itself, indicated the contents concealed within. In a truly camp paradox the content was not separate from the form but was contained in it. Now for a moment back to Sontag’s text. By con­ stantly stressing camp’s predilection for artificiality she assumed that the likeness typical for camp is that of the Androgyne. Sontag maintained: (...) The most refined form of sexual attractiveness (as well as the most refined form of sexual pleasure) consists in going against the grain of one’s sex. What is most beautiful in virile men is something femi­ nine; what is most beautiful in feminine women is something masculine (...) 11 and stressed: Camp is the triumph of the epicene style. (The convertibility of “man” and “woman,” “person” and “thing.").12 In other words, all style, that is, artifice, is, ultimately, epicene.13 Glam understood this de­ pendence perfectly. Style and artificiality were based on diametrically comprehended creativity independent of what we call “Nature”. In this mode, the identity that each one of us creates for himself should be not only the “reversal” of that “Nature” (to act against one’s sex) but fully independent. Consequently, in glam that, which is genderless is more popular than that, which is bisexual and combines the masculine and the feminine. Longing and desire Velvet Goldmine was intended as homage to a past ep­ och, its music and ideology. It was not supposed to be a monographic study of glam. Haynes wanted to avoid any sort of documentariness. He was more interested in the film being glam in itself, so that its construction and stylis­ tic were governed by the same laws as glam creativity and narrations by glam rockers. Velvet Goldmine is thus more 394 of a dream, a recollection brimming with the nostalgia of someone for whom glam became a borderline moment in defining his identity. This is the reason why the whole story is seen through the eyes of a fan - Arthur, who as a journalist is to resolve ten years later the mystery of the feigned murder of a former glam-rock star, Brian Slade. Arthur, now grown up and disillusioned with reality, is compelled not only to find out about the fate of the ob­ ject of his youthful fascination but also to go on an in­ ner journey and settle accounts with his rejected wishes and longings. Although Haynes applied a construction strategy familiar from Citizen Kane by Orson Welles - a single story seen by numerous witnesses - the narration, deprived of all traits of realism, compels us to think that Arthur’s experience and recollections are of key impor­ tance. We watch a combination of recollections, imagi­ nation, and dreams, for which facts are but an inspiration and which can be never verified. This is an extremely well conceived operation - the story we watch is only a construction composed of many others, interlinked and overlapping. None can possess a status more authentic or credible than others. The same strategy is present in each symptom of glam rock creativity and appears in queer theories. That, which we recognise as a fact - someone’s history, identity - is a construction, while access to socalled truth is impossible. The essence of things as such does not exist; there is only its depiction. There is no such thing as primal nature - all is the work of culture. This is why in Velvet Goldmine nothing claims to be the sole truth and fact. This is not to say, however, that we are dealing with pure fiction - the director tried to treat the two categories as equal, to obliterate the boundary between them, and to render their status identical. Once we name them, facts become fiction and the latter can always become facts for someone who wishes to recog­ nise it as such. In order to create a complete albeit auteur synthesis of glam rock Haynes followed all the paths that could have led to and from glam, those that could have be­ come his inspiration, and those that he inspired himself. More, the director defined glam rock as the most quot­ able moment in rock and roll, a great collage of sources14 This is also why the film is made of scores of short texts, quotations, and references. First and foremost, while tracing the precursors of glam rock it resorts directly to Oscar Wilde, who in Velvet Goldmine appears as a magic child dispatched from the stars, the owner of an emeraldamulet. Glam rock was also inspired by the American “glamour” of the 1920s (hence a portrait of Jean Harlow in the office of Slade’s manager), eighteenth-century sa­ lons, and the decadent fin de siècle cabaret. The intersex­ ual network is woven very finely - the director made use not only of his own trails but also references contained in the works of glam rockers; hence citations from Genet and the inter-war Berlin cabaret. The very core of the narration - the story of Brian Slade and Curt Wild - is �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH composed of facts taken from the lives of Bowie, Pop, Reed, Eno, Ferry and Bolan. Haynes extracted the most constitutive and essential components and used them to create the history of glam rock embodied in the love story of Slade and Wilde. All references in Velvet Goldmine indicate culture texts dealing with non-normative sexuality as well as the construction of identity by applying the external, the aes­ thetic, and the visual. Haynes was interested primarily in glam rock’s ostentatious artificiality conceived as a me­ dium, style as a means of expression, creation that builds identity, and the overcoming of binariness in the do­ mains of sexuality and gender. In this fashion, the film’s prime theme is the glam androgyne envisaged as a sub­ versive person opening up new possibilities, something that remains outside the polarised gender order, and thus an object of desire that fascinates because it comes “not from this world”. This is not, however, the Platonic version of the androgyne belonging to the primeval order of things, a symbol of completeness, purity, pre-sexuality, and uni­ versality. The glam androgyne is sexual, or rather out­ right pansexual. As Stella Bruzzi claimed: The androgyne (...) has been conceptualised as a pre-sexual Platonic ideal (...). Such flights into intangible, symbolic fantasy capture only half of the power of an image.15 The second half was to be composed of irresistible, overwhelming corporeal­ ity and sexuality. According to Bruzzi the androgynous figure stands on the borderline between two spheres - the imagined and the real. Eternal unfulfilled longing for the ideal would be, therefore, combined with desire. Longing creates a fantasy whose force is its eroticism. This is not to say that the aesthetics of the andro­ gyne must be a combination of the features of the femi­ nine and the masculine. It does not necessarily have to be a blend of both sexes and can be their negation or rather that of binary division as such. While not being either a woman or a man, the androgyne can still possess overwhelming erotic force, even if only because by exist­ ing outside the boundaries of that, which is known and understood, he personifies mystery, unpredictability and that, which is not subjected to norms and categorisation. In other words, he also carries danger and risk by stir­ ring a wish to cross the reality that we know, with which we can became familiar, and which we can name and experience. Surprisingly, such an image of the androgyne appears in the visual arts extremely rarely. If authors actually de­ cide to construct a character that is to blur or transcend boundaries between genders they usually restrict them­ selves to conventionalised phenomena of transvestism, transsexuals or cross-dressing.16 Meanwhile, none of these categories realises the conception of the androgyne because they all retain the binary division of the sexes even if they link their elements. Stella Bruzzi declared: Whereas cross-dressing is a collision between genders, which 395 are nevertheless identifiable, androgyny is a fusion that can encompass these shifts and permutations. Despite signalling danger and transgression, the cross-dressed or “dragged-up” body still utilises the differences between the sexes for effect (■ ■ ■ ).17 In this manner, solid banality remains the founda­ tion. The blurring of differences that characterises the andro­ gyne is, conversely, more dangerous and destabilising because it incorporates eroticism.18This sort of eroticism is based on endless uncertainty and doubts, on a simultaneous rec­ ognition, and its lack, of the ambivalence of the androgy­ nous image. The spectator perceives the discontinuity of the identity of such a creature and does not harbour an illusion that he is seeing a woman (or a man dressed as one) or a man (or a woman dressed as one). It is ex­ actly ambivalence that seduces, and by doing so forces us to forget about discontinuity while telling us to fall in love with ambivalence as such. It cannot be classified or categorised since there is no clear-cut definable category beyond femininity and masculinity. The androgyne is neither feminine masculinity nor masculine femininity, nor is he an improvement of one of the genders because he negates the principle of the existence of gender in general. He is something quite distinct - ideal eroticism independent of the division into genders, sexes, and sex­ uality; more, since androgyny assumes the obliteration of boundaries between the sexes it also presupposes the blurring of the delineated limits of sexuality.19 This is not to say that it instantly implies bisexualism, because that category, together with the significant prefix: “bi-“, is also negated. Homo--, hetero--, or bi-sexuality are replaced by pansexuality, which encompasses all combinations and reaches the very essence of sexuality; it exists outside all categorisation. Naturally, from the very beginning the most impor­ tant were longing and desire - the structure of Velvet Goldmine and its aesthetics are subjected to these two categories. All tension between the characters and thus also the manner of showing them (always from the per­ spective of one of them) is tinged with longing and de­ sire. The most important in the construction of the film is the category of memory: narration is based on the mu­ tual permeation of recollections and dreams, while their depiction is deprived of realistic features and over-aestheticized so as to show desire, on the one hand, and to arouse it, on the other hand. By using the same structural principles as those in Citizen Kane, Haynes offered sever­ al sources of reminiscences - we hear stories successively recounted by persons who had been close to Brian Slade; these stories had been changed into a myth by those who in some way had been betrayed by him. Nonetheless, visualisation is not based merely on their voices - it is the fantasy of Arthur, a fan and a collector of those reminis­ cences that creates imagery. The stories told by Cecil, Mandy and Curt are filtered through Arthur’s suddenly awakened memory, suffused with rejected longing and desire. In this manner, all that we are watching is a trans­ �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH position of reality, fiction founded on the latter. Impor­ tantly, this fiction possesses the status of the only truly existing space. Facts are created or rather recreated, and even reconstruction is mere fiction. In Velvet Goldmine the supreme principle is construction conceived as nega­ tion of the natural, the in-born, the real and that, which exists in it. Here, everything is a product - events, rec­ ollections, and even the characters themselves. Among the latter the most sophisticated and best representatives of the ideal of the androgyne are Brian Slade, Curt Wild and Jack Fairy. First and foremost, all the characters are a conglom­ erate of concrete features, of “authentic” people - David Bowie, Iggy Pop, Lou Reed, Brian Eno and Bryan Ferry. The parenthesis is particularly important since it indi­ cates the fact that the public identity of those artists, just like their pseudonyms, was a creation, fiction; that they invented artificial persons for the sake of their work and the audience (although only Bowie decided to devise the characters of Ziggy Stardust, Aladdin Sane and Thin White Duke - who were to be clearly distinctly uncon­ nected with him as David Bowie). The successive level of the construction is determined by the performance of the film protagonists - Brian Slade becomes Maxwell Demon (modelled on Bowie-Stardust); Curt - a star brought up by wolves, the embodiment of uncivilised atavism; Jack Fairy, in his gown and jewels, functions as a sophisticated drag queen (rather than as a transvestite) endowed with irresistible but upsetting charm. Each changes into some­ one else, constructs a persona that, in turn, becomes a manifesto, a programme, a provocation, and, more im­ portantly, a performance. The next level could contain the likenesses of particular characters existing in the memory of other protagonists, very much mythologised and filtered through ever-alive emotions. For Mandy, Brian remains a sweet boy although unyielding and ruth­ less in his battle for fame, for whom she had sacrificed her youth. For Cecil, he is the embodiment of an ideal and the greatest disappointment (elegance walking hand in hand with a lie). Finally, Curt conceived Brian as a quintessence of his fantasy and, at the same time, a sup­ plement of himself. The portrait of Slade in the memory of persons close to him is a construction born of desire, longing, and suffering, since the ideal not only never changed reality but became conquered and trivialised by it. There remains only Arthur and his return to teenage fascinations. Although we hear Mandy, Cecil and Curt telling stories, we see them through the eyes of Arthur who performs the function of the visual narrator. His vi­ sion is pure fantasy - based on trivial and already consid­ erably falsified (as a rule, mythologised) knowledge about the idol possessed by each fan. The image of Brian, which he retained, is a mixture of facts obtained from news­ papers, posters and photographs, song lyrics, emotions experienced while listening to records, and youthful fan­ tasies that were supposed to supplement the image of the 396 star. Arthur’s Brian and Curt are fantasies, the products of his imagination, fiction closer to the wishes cherished by him than to reality. The most important for our reflections appears to be the last category of constructing the person and person­ ality, contained in the fan-idol relationship, as well as the protagonists’ transference into fiction, into the personas that they had created for themselves. Those two types of the construction of identity (or personality) in Velvet Goldmine are very strongly connected with the category of an obliteration of boundaries between the genders, a devaluation of the binarity upon which they had been based up to then. The same holds true for desire - sexu­ ality in Haynes’ film ceases it be hetero-- or homosexu­ ality just as gender is no longer male or female. Brian­ Maxwell, Curt, Jack or Arthur - all realise the ideal of androgyny, although each in his own, personal, and dis­ tinct way. From the very onset, the plot of Velvet Goldmine takes place in fairy-tale sets. In 1854 a falling star soaring across the sky above Dublin explodes in lavender sparks. It leaves behind on Earth, in the household of Mr. and Mrs. Wilde, a child - the future Oscar, wrapped in fab­ ric clasped with an emerald pin. The latter proves to be a talisman, an emblem, and a carrier of certain inner force and charisma enjoyed by each successive owner of the jewel. A hundred years later, the seven-year old Jack, beaten and persecuted by his peers, finds in the school playground the emerald wedged between pave­ ment flagstones. He returns home along a path leading across an excessively adorable, over-aestheticized, and ostentatiously artificial and fairy-tale landscape - a sym­ bol of a mythical happy childhood that the boy cannot enjoy. Already as an owner of the gem he stands in front of a mirror and takes a close look at his cut lip, slowly smearing the blood as if it were lipstick; suddenly, he becomes pleased with his reflection. He has created a new version of himself, certain of his value, and aware that his place in the world lies beyond the rigid and bru­ tal norms of the schoolyard, in a land of fantasy full of strange flowers and subtle perfumes, a land of which it is joy of all joys to dream, a land where all things are perfect and poisonous. 20 This opening sequence combined with an off-screen text tells us that little Jack is the heir not only of the aesthetics of Oscar Wilde but also of the latter’s way of thinking (e.g. in The Portrait of Dorian Gray). It also shifts the focal point of the film from the conflict between the accepted norm (approved identities) and that, which is situated beyond, the existence of a world devoid of norms. Haynes wished primarily to enter the world (even if artificial) of characters negating norms. By making use of stylistics and a structure resembling a dream he presented reality devoid of polarised identi­ ties, values, and categories, leaving his protagonists and reality unidentified and open, and prohibiting their clas­ sification. �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH The grown-up Jack becomes an androgynous creature "guided” by the inherited jewel.21 His androgynousness, however, is realised in categories belonging to the dis­ course of binarity and understandable for the surround­ ing (which recognises norms). He is treated according to the common understanding of a transvestite - a man, probably homosexual, who dresses as a woman. He does not provoke laughter or becomes a caricature of any of the genders - although this was the way in which the (popular) cinema usually showed all sorts of trans-gender protagonists. Wherever he appears, Jack is admired and respected. To apply a distinction proposed by the theore­ ticians of camp - Jack Fairy belongs to high camp, to its aristocracy, and all criteria defining low camp are absent. Haynes stressed upon numerous occasions that Jack is the source, the first ‘"genuine” example of his genre, and that his magnetism benefitted all others. And yet he does not comprise the centre of fascina­ tion for all protagonists. It is Brian Slade-Maxwell De­ mon who arouses the greatest desire. Interestingly, Slade is shown as a usurper who seduces Jack and steals the jewelled pin, thus seizing its power. Nonetheless, Brian’s creation, i.e. Maxwell Demon, is someone totally new, ”prepared” and moulded by Slade’s numerous experienc­ es and inspirations but never merely their commonplace conglomerate. As Cecil recounts, Brian’s tender introduc­ tion to the theatrical underworld would leave a dramatic impression. He thus became acquainted with the revue theatre demi-monde (outstandingly low camp), full of aging transvestites and homosexuals. Inspired by what he saw on stage and backstage, little Brian gave his parents performances during which he became Little Richard - yet another icon inspiring glam rock artists. Then, in the spirit of numerous boys from the suburbs, he joined the mods, the first true dandies of pop —and known to just about any indiscretion when a good suit was involved. Their philosophy was to become the philosophy of glam - the most important is creation, pose, and a radically stylised image. Identity and personality can be constructed on the body without succumbing to social pressure. Just as in the case of each subculture, the mods were recruited from among young people whose basic principle of exist­ ence was rebellion. This time, they revolted against the greyness and boredom of the surrounding world, the pu­ ritan mentality of the middle class, and the working class ethos. Ostentatious consumerism expressed disdain for everything that is common, and the cult Vespa scooter became a symbol of independence while a well-cut suit was to be an attribute of perfectly designed individuality. Within this context it was obvious that in the working and middle class environment, as a rule rather conserva­ tive, mods could function as “effeminate” (in contrast to the rockers in their leather jacket and with heavy motor­ bikes). Haynes undoubtedly made use of this stereotype - his Brian-mod exploits his pedantic image of a dandy, i.a. to seduce other boys with a girlish appearance. 397 Brian endlessly observes and spies upon that, which is decisive for the magnetic force of others. This is the force that he perceives first in Jack and then in Curt, who becomes his one true passion and, at the same time, the embodiment of the ideal lover for Maxwell. His relation­ ships are, as a rule, based on desire - not so much for corporeality as for the image of successive fascinations. Brian wishes to stir the same type of unrest and the same ambivalent and undefined emotions. He wishes to be­ come that, which he desires, and just like Ziggy Stardust he desires his ego. This is not to say that Haynes sees the source of Maxwell’s power in pure usurpation, although he distinctly makes it clear that among all the protago­ nists Brian is the only who betrayed and lost the battle waged against imposed, hostile reality. The charisma of Brian-Maxwell was simply granted to him by those who believed in his image, who waited for him, and for whom he expressed that, which they wanted to see. Although Brian created Maxwell, the latter functioned only in the imagination of his fans as a fantasy devised by them, each time different and matching their most intimate and in­ dividual longings. A feedback effect - Brian offers others his image and they fill it with meaning and give it back. Hence - if we accept Arthur’s perspective as central in the narration of Velvet Goldmine - the strongly mytholo­ gised characters and space, the obligatory structure of a dream, the conspicuous over-aesthetisation, and the obliteration of the difference between fiction and fact, dream and reality. The indubitably overwhelming power of Brian/Maxwell comes from his androgyny. As has been mentioned, it not so much links both genders or becomes a “third” one as negates the existence of any sort of gender. Max­ well is supposed to be an arrival from the stars and thus does not have to be a human being. His “alien” nature, although dehumanised, is, however, suffused with eroti­ cism affecting everyone regardless of gender and declared sexual orientation. His eroticism does not arise from an increased potential, the supposed attribute of a combina­ tion of man and woman, but rather from the fact that it remains a secret. Since no one knows who Maxwell is, no one is capable of describing the character of his sexuality. It is the unknown and not enhancement that is decisive for his power. Interestingly, Maxwell’s persona, urging his fans to join in constant fun and experimenting with their identity, proposed the rejection not only of the binary nature of gender and unambiguous hetero-- and homo­ sexuality but also of the existence of any sort of defined gender or orientation. The construction of identity was to take place outside these categories and to be totally independent of them. Since, however, we are unable to move beyond them and the culture that founds them, such creation is outright impossible. There remains the process of juggling with the attributes of femininity and masculinity, keeping a distance towards them, and com­ prehending their conventional character. At the same �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH time, such experiments can produce extremely creative effects - we can imagine only two genders as stable; even if they were to be represented in countless variants they will be always enclosed in two "camps”. Each representa­ tion that would exist somewhere between them would be only temporary and could not become stabilised because there does not exist a defined category that would render it immobile. This is the reason why each androgynous character shall possess a unique character - he can never become petrified and turn into a matrix, to be later re­ peated. Queer and the performative character of identity Velvet Goldmine is a queer film and its author is one of the foremost creators of a current described by the critics as the New Queer Cinema.22 The recounted sto­ ry of glam rock, its “biography”, was "rendered queer”, passed through the filter of queer theories - even super­ ficial acquaintance with them can prove to be very im­ portant for deciphering the film. Naturally, it would be difficult to assume that the authors of glam rock during its peak period were conscious of the subversive char­ acter of this trend; the director, however, was undoubt­ edly aware of it when he introduced the phenomenon of glam rock into a widely understood history of queer culture (formulated, necessarily, backward), since he discovered in it twin-like similarity to the queer view of reality, sexuality, and identity - the fluidity of cat­ egories, the rejection of hermetic definitions, the over­ coming of the binary. Haynes noted upon numerous occasions that the early 1970s (and glam rock above all) constituted the last truly diverse, productive, and 398 progressive period open to new ideas and the toppling of taboos, especially within the sphere of sexuality. The sexual revolution was not brought about by the 1960s but by the 1970s. The earlier decade assumed free love, but actually it was still limited by obligatory heterosexu­ ality and the binary nature of cultural gender. In this sense, it paradoxically remained conservative. On the other hand, the 1970s, together with glam rock, were, the director claims, a quintessence of truly liberated sexuality. What was so interesting about the glam era was that it was about bisexuality and breaking down the bounda­ ries between masculinity and femininity with this androgyny thing. It was about breaking down barriers (...).23 Hayes perceived in glam not only a lens that gathered all these elements but also an immensely important link in the chain of queer culture. In common use the term "queer” functions as a con­ cept-umbrella encompassing all those sexual identities and sexualities that remain outside the norm of the bina­ ry division of gender and homosexuality. Contemporary theories concerning the domain of queer increasingly frequently tend to include within their range identities whose nature is determined not only by non-normative sexuality or sexual identity but also by social class or race. In a word, the category of sexuality ceases to be the sole category for queer - just as essential is every identity that for one reason or another is excluded, relegated to the margin, discriminated or branded by those guarding the norms. In this manner, the theories of queer focus more on identity in general than on sexuality; finally, the con­ struction and perception of norms (and thus also that, �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH which is regarded as normal) depend on the way in which we see the creation or construction of identity. The theories of queer oppose the same logic that of­ fers dichotomies based on what we recognise as concur­ rent, or not, with norms. They go on the assumption that the foundation of oppression is binary division.24 This is why "queerness” as such is to be based on the instabil­ ity (or constant destabilisation) of identities regarded as “hard”, invariable, and natural. It is to overcome divi­ sions, blur boundaries, oppose their hermetic qualities and ossification, and thus propose fluidity, the flexibility of all categories thanks to which it will become feasible to topple an order built on dichotomies and thus the foundation of eventual oppression. Naturally, reasoning of this sort is enrooted in a constructivist approach pre­ supposing that all identities functioning in social order (sexual, gender, racial or class) are merely a construc­ tion produced by that order. Contrary to the essentialist model, its constructionist counterpart negates all con­ ceptions maintaining that identity is in-born and embed­ ded in the psyche of each person from his birth, and that it is “natural”. In this manner, it discloses the same order that makes use of the essentialist approach envisaged as a tool of social control serving the retention of binariness, norms, and order itself. Stability denotes immobilisation, and instability - creativity and development. Queer sup­ ports the second option. This manner of perceiving identity leads us in a straight line towards theories represented by Judith But­ ler, who in a number of her works described the concep­ tion of performativeness, which pertains to identity. In: Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity25 Butler intended to undermine universal reflections on identity as essence, substance, something inherent that precedes all sorts of discourses, relations or conditions. In this manner, she criticised reasoning characteristic for essentionalism, and thus also “the metaphysics of sub­ stance” that, she stressed, still exists in philosophical and sociological thought. Butler evoked those conceits by fol­ lowing the example of Nietzsche or rather his commen­ tator, Michel Haar, who claimed: (...) a number of philo­ sophical ontologies have been trapped within certain illusions of “Being” and “Substance” that are fostered by the belief that the grammatical formulation of subject and predicate reflects the prior ontological reality of substance and attribute. These constructs, argues Haar, constitute the artificial philosophical means by which simplicity, order, and identity are effectively instituted.26 This “metaphysics of substance” permeates also thinking about the categories of gender - the body is conceived as a substance, a domain in which gender is inscribed, closely stemming from that body (and its biology). By the very nature of things, the body carries gender, which in turn affects directly connected cultural gender and desire (in the heteronormative order focused in an obligatory manner on the other gender). For Butler one of the most important undertakings intent on un­ 399 dermining such an approach is the division of the en­ forced gender/sex/sexuality triad; this would mean that a biological woman does not have to be a cultural woman who due to her nature desires men ("cohesive” both bio­ logically and culturally). Shattering this triad would also signify resignation from gender binariness and thus open a path towards all those identities that do not find fulfil­ ment in such binariness. Our reflections attach greater importance to the con­ sequences of rejecting the "metaphysics of substance” - if the latter collapses then all categories based on it and resulting from its logic will lose their raison d’être. Since substance and essence are mere illusions there is no origi­ nal model on which cultural gender is to base itself nor does there exist any “original” model of man and woman realised in countless copies; the very concept of natural­ ness loses its sense. We are dealing here with sui generis reification - that, which appears to be natural, inborn, primary, and pre-discursive is only an artificial product, the outcome of neutralisation that while suggesting naturalness and pre-discursiveness retains the stability of the genders, their binary division, and the order based upon it. The essentialist model becomes replaced by a constructivist one - the “original” or the “ideal” are only social constructs. The performative character of identity is supposed to consist of a constant repetition of that “original” or “ideal” and its bodily realisation by means of gestures, behaviour, and the creation of outer appear­ ance, with this process of repetition producing an illusion of naturalness, the stability of the object and its identity. There exists, therefore, only the copy, which, in a man­ ner of speaking, creates the “original” that, furthermore, exists exclusively in the symbolic sphere and is a fantasy copied by subjects exposed to socialisation/culturalisation21 Butler wrote: Gender is a kind of imitation for which there is no original; in fact, it is a kind of imitation that produces the very notion of the original as an effect and consequence of the imi­ tation itself. In other words, the naturalistic effects of heterosexualised genders are produced through imitative strategies; what they imitate is a fantastic ideal of heterosexual identity one that is produced by the imitation as its effect. In this sense, the “reality" of heterosexual identities is performatively consti­ tuted through an imitation that sets itself up as the original and the ground of all imitations28 She claimed, however, that the “roles” that we assume, those ”ideals” constantly imi­ tated and embodied by us, are imposed from above and we have no field for manoeuver - as a subject, we cannot select our “role”. We receive it under coercion and have no impact upon it; nor can we reject it or accept another one since we are incapable of acting outside the “matrix of intelligibility", a set of standards and norms that define the way in which we are to look like and behave and who we are to be so that society could accept us and rec­ ognise us as “normal” individuals. Those who transcend this matrix, beings that are not enclosed in definitions or norms of identity ’’cohesion”, are usually delegated to the �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH margin, branded, excluded or ignored. In this situation, a purposeful realisation of a non-continuum (i. e. to shat­ ter the sex/gender/sexuality triad) by, e.g. applying the drag queen practice, is a strategy of submersion intent on breaking the compulsory identity continuum in order to reveal its artificiality, and thus the artificial character of its stability. Although we are capable of trusting the feminin­ ity of a woman, the anxiety, fear or animosity of many people are caused by the femininity of a man. Such panic is associ­ ated quite possibly with the unspoken suspicion that femininity could be accessible also to men. This would denote that it does not originate from some sort of feminine specificity, its biology or essence, regardless of its comprehension, but that the source exists elsewhere —beyond the subject!29 By referring those conceptions to characters created first by the authors of glam rock (less consciously) and then by Todd Haynes (more consciously) one can notice that the fascination they produce has the same founda­ tion as the above-mentioned fear and anxiety. It is suf­ ficiently reinforced so that the characters not so much undermine the stability and cohesion of the identity triad as totally ignore it. The androgynous creatures of glam do not exceed the matrix of intelligibility but bypass it, just as they ignore all standards pertaining to the neutral­ ised "original” or "ideal”. The androgyne of glam is not a drag queen combining the feminine and the masculine in some sort of a phenomenal melange - in that case we would be able to still recognise which of its elements cul­ turally belongs to which gender. The androgyne noncha­ lantly resigns from the attributes of either gender. Natu­ rally, there remains the strategy of subversion because glam and its androgyne constantly mark their artificiality and demonstratively admit that they are only a copy of a non-existent original. This copy, however, makes no claims to being a substance, an essence that is the begin­ ning of everything. Glam seems to be saying after But­ ler: there is no gender identity apart from its expression; identity is performatively constituted by “expressions” alone, which are perceived as its effect. In daily life, Butler stressed, we imperceptibly try to neutralise this theatralisation (this is the source of its success), but glam and Haynes’ protagonists consciously emphasize theatralisation; in this way they simultane­ ously celebrate it and shatter and deconstruct it. It starts being noticed, which is not to say that it is condemned or rejected. It simply changes its appearance - Bowie, Bolan, Pop, Reed, Eno or Ferry followed by Jack Fairy, Brian Slade, and Curt Wild no longer theatralise their cultural gender, which is supposed to follow their biologi­ cal gender and decide about sexuality, but they theatralise their androgynous identities, their cultural genders that, paradoxically, do not exist since there is no “recipe” for a true androgyne, no stable matrix. In this manner, such activity emphasizes that the idea or primary sub­ stance has no raison d’être - the androgynous personas of the mentioned artists are only temporary realisations 400 of some fleeting fantasy that makes no claims to being the source and basis of any sort of identity. True, these are fantasies, but they do not belong to any norm based on the illusion of "firm” identity, substance or compul­ sory binary sex/gender/sexuality order. Fantasies are to oppose such a system; more, they are supposed to be constantly aware of the fact that they are no more than mere fantasies. It was the idea of Curt more than anything, this —image. Which, of course, no one could ever possibly live up to, Mandy says to Arthur at a certain moment. As long as there exists the awareness of “being fiction” there exist preserved creativeness, liveliness, and ensuing sub­ versiveness. Once that awareness vanishes loss becomes inevitable as does joining the binding, heteronormative system. Perhaps herein lies an explanation of the fall of Ziggy and the transformation of Brian and his betrayal. The latter can possess yet another essential mean­ ing for understanding Velvet Goldmine - once again the study by Judith Butler proves helpful by referring to psychoanalytical theories on identification and desire.30 Butler wrote: Any intense emotional attachment thus divides into either wanting to have someone or wanting to be that someone, but never both at once. It is important to consider that identification and desire can coexist, and that their formulation in terms of mutually exclusive op­ position serves a heterosexual matrix.31 In the case of the protagonists of Velvet Goldmine this mutual exclusion is overcome. Arthur desires Brian and Curt because, i.a. he wants to be like them. The same process occurs not only in all fan-star relations but also in relations involv­ ing the stars, e.g. Brian-Jack, or Brian-Curt. Certainly, great importance is attached here to the violation of the principles of the obligatory order of the sex/gender/sexuality triad; true, almost all the lead characters in these relations are men (Mandy has been bypassed and other subversive women are simply missing, a fea­ ture that is actually characteristic for glam as a whole). More, these men not only reject heterosexuality but also the binding ”realisation” of biological gender by cultural gender - none of them ”represents” a man or plays his role. On the other hand, all build on their bodies an identity that does not belong to the order of any cultural gender. They ”are“ not men but they also “are” not women (only Jack Fairy could produce certain doubt) - nor “are” they even a combination that could be understandable within the paradigm of the binary order of genders. Their performance is situated totally outside categories. In such a configuration identification and desire could merge into one, since there is no binariness that would be capable of dividing them. To be like someone else does not denote copying - emulation could be un­ derstood only in the categories of a function. Brian does not want to look like Jack nor does he want to copy his creation - he wants to possess the same force as Jack. Since he understands that this force stems from the un­ �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH defined nature of identity and its instability this is on what he focuses the desire of imitation. The androgyne cannot exist without an image. After all, he does not possess substance and does not exist as a palpable, real being because he is situated outside that, which is imaginable and can be categorised. To exist in the physical reality of daily life means to apply the rules of that reality and thus the categories and norms suggested by culture. The set of those categories is strictly defined and regulated even if it succumbs to constant transfor­ mations. The trans-gender character can transgress or negate such categories and norms; he can rebel against them but will be always dependent on their existence. He is embroiled in the definiteness of the “feminine” and the “masculine” and can only juggle them but will never free himself from them. The androgyne, however, possesses such liberty but can exist only as an idea or an image that cannot be examined to the end. The transference of this idea and image onto a screen is a task just as subtle as it is extremely difficult. Ignoring that, which is known, and entering, even if only by means of a visual presenta­ tion, the domain of the unknown and even the unrec­ ognisable appears to be an absurd undertaking and one doomed to failure - how could we show something that is actually non-existent? A mere product of fantasy? The cinema, however, can offer us fantasy, and the means of film expression are capable of not so much presenting it as proposing a feeling (or premonition) of its presence. If the androgyne can exist somewhere film can offer him space as long as the latter resembles a dream and never touches the Earth. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Endnotes 1 Velvet Goldmine is the title of one of David Bowie's most outrageous songs. 2 I omit such secondary characters as Gary Glitter and Suzi Quattro and the bands Slade and Sweet. 3 S. Sontag, Notes on „Camp", full text accessible from: http://www.math.utah.edu/~lars/Sontag::Notes%20 on%20camp.pdf (accessed 19.12.2013) 4 D. Bergman, in: Camp Grounds. Style and Homosexuality, ed. D. Bergman, Massachusetts 1993, pp. 4-5. 5 J. Babuscio, Camp and the Gay Sensibility, in: Camp Grounds... , op. cit., p. 20. 6 Ibid. 7 Ibid., p. 21. 8 Ibid., p. 22. 9 Ibid., p. 23. 10 B. Hoskyns, Glam! Bowie, Bolan and the Glitter Rock Revolution, Faber Paperbacks, 1998. 11 S. Sontag, op. cit. 12 Ibid. 13 Ibid. 14 http://www.theasc.com/magazine/nov98/velvet/index. htm interview for "American Cinematographer”. 15 S. Bruzzi, Undressing Cinema. Clothing and Identity in the Movies, London/New York 1997, p. 176. 16 The term: cross-dressing means "changing” into a costu­ me culturally ascribed to another gender. This pheno­ 401 29 30 31 menon should not be identified with transvestism, in which it has a rather erotic sub-text; cross-dressing is usually a wider concept and exceeds the sphere of perso­ nal experience. As a social act it could become an instrument of subversion. On the other hand, it is worth keeping in mind that there is no single binding defini­ tion and that existing ones are subjected to constant transformations and, as is usual in such cases, give rise to numerous polemics. Bruzzi, op. cit., p. 176. Ibid., p. XX. Ibid., p. 175. Quotation from the film. Jack is very loosely inspired by Brian Eno and Bryan Ferry, members of the Roxy Music band, regarded as one of the artistically superior within glam rock. From them Jack borrows his surname and a disturbing, innate cha­ risma, often attributed to Eno who rather distinctly realised the merge of two genders while strongly accen­ tuating features belonging to the stereotype of feminini­ ty. See: K. Kosińska, Drzwi już otwarte. New Queer Cinema, www.celuloid.pl, no. 1. 1.10.2003. (http://celuloid.pl/ artykuly_cale.html?artykul = 71efcd0813a93cd&numer=1). www.avclub.com/articles/todd Haynes 13566. See: J. Gamson, Must Identity Movements, in: Queer Theory/Sociology, ed. S. Seidman, Cambridge, 1996, p. 396. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity, Routledge, New York-London 1990. Ibidem, p. 28. D. K. Balejko, Teatr ról płciowych. Teorie o performatywnym charakterze tożsamości płciowej w oparciu o film Jennie Livingston Paris Is Burning oraz teksty teoretyczne Judith Butler, in: Gender w humanistyce, ed. Małgorzata Radkiewicz, Kraków 2001, p. 136. J. Butler, Imitation and Gender Insubordination, in: The Lesbian and Gay Studies Reader, eds. H. Abelove, M. A. Barale, D. M. Halperin, Routledge, New York-London 1993, p. 313. D. K. Balejko, op. cit., p. 137. Further on Butler mentioned the equally interesting problem of the nature of the existence of identity and its constitution. First, she recalled Freud and his theory of incorporation, which she then compared to the concept of mimetic identification expounded by Mikael BorchJacobsen and Ruth Leys; to a certain extent she accep­ ted both. These conceits suggest that the psychic sub­ ject, identity, is never primeval or stems from itself, neither is it cohesive and self-identical. It is always con­ stituted by the Others. Finally, Butler combined both theories into a single one. Although they may exert a considerable impact on an interpretation of the relations between the protagonists and comprise a base for further reflections within the context of Haynes' film, due to insufficient space I shall concentrate only on identifica­ tion and desire. Ibidem, pp. 316-318. Ibidem, p. 316. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c31e6bebd0058bf3b28d06c3647dba8.pdf f9e40d567a9c39160fe5ffc66e336954 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1981 Title A name given to the resource The Anthropology of Culture in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.69-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, CZESŁAW Institute Jagiellonian vol. 79, 1995 ROBOTYCKI of Ethnology University Cracow THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE A FINISHED PROJECT TN POLAND. In 1980 a group of ethnographers published a collection of their postulates in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"]. They proposed a different approach to ethnography. The reaction of the community of ethnographers was one of disbelief. However, Aleksander Jackowski "Jacek", editor-in-chief of "Polska Sztuka Ludowa", continued to publish this group's articles and supported its "manifesto" (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewsk i, 1980 - 1981). The main point of the manifesto is that there is no science of culture when the scope of research is restricted or anachronistic methods are employed which, in the opinion of the group, was the case with Polish ethnography. Consequently, ethnography must attempt to evaluate its own research potential, and use a new methodology. Furthermore, those who want to address the problems of complex modern culture must additionally face the task of defining new research problems, methods and ways qf interpretation. The explanatory power of the paradigm of traditional folk culture has been exhausted and the prospects of anthropology as reinterpretation have appeared. The manifesto of the group (known in the community as "them") was supported by a few articles in which they substantiated their postulates (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978-1979; 1979; Tomieki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). The manifesto was like a working dictionary of concepts and authors to which its signatories referred most often. The group organized many field investigations, meetings, discussions and conferences. Organized and conducted without any set patterns and pomp, often entertaining, the meetings attracted new participants, ambitious students and interested people from outside the community of ethnographers. This pattern itself became a target of criticism but the real value of such meetings and there were many of them were hardly noticed. After 1980 new texts appeared, first in "Polska Sztuka Ludowa", then books, which addressed three types of problems: the analysis and evaluation �70 of ethnographic discourse to date, the evaluation of broadly understood ethnographic practice and interpretations which expounded cultural sense, meanings and mythical constructions of collective ideas (see: bibliography). The anthropological option in Polish ethnography has been developing for at least fifteen years. Today, it is an accepted mode of interpretation. It is not a methodological phenomenon which is likely to soon disappear. Anthropological proposals to change the models of interpretation relate to many important issues: the scope of research, proper methods, the ontological status of culture, the scholar's place, the levels of explanation, competence, languages and the modes of expression. Adoption of one solution with respect to any of the above issues requires consistent transformation of other elements of the interpretive system. Therefore, in the subsequent discussion of the achievements and further options of anthropology in Poland, a logicalorder has been adopted. Anthropological interpretation developed in Polish ethnography as independent research options. This was possible because different theoretical ideas appeared at the same time, which made it possible to look at culture from different points of view. The question about the essence of culture and methods of its investigations undermined the realistic model of science. In the realistic model the essence of culture was often looked for outside of culture, for example in economic or social sciences. Anthropology used different methods to interpret culture. It recognized the semiotic, polysemic and communicative character of culture. It imposed a methodological postulate of a systematic approach to culture. It became necessary to look for the internal rules of culture and more general patterns at a different level to be able to interpret culture (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Other aspects and other possibilities were offered by hermeneutic approaches which stressed the research of symbols and world-views emphasizing the mythical-ritual character of culture (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Other aspects that were interpreted by the researchers included the entanglement of norms and attitudes connected with one's outlook on life (Tornicki, 1977; Robotycki, 1980) and the cosmological-ritual vision of the world (Tornicki, 1975; 1976; 1979). Often the same problem was analyzed from different points of view. For example, the categories of homeliness and strangeness were analyzed from the phenomenological (Benedyktowicz, 1987) and structural (Stomma, 1986; Węglarz, 1994) points of view. The works, mentioned here as examples of permanent tendencies in research procedures, finally overcame the old paradigms. The actual use of new methods helped make the Polish science of culture more dynamic. Good knowledge of original works by authors of new trends in world ethnology �71 and ethnography is the basis for positive research alternatives and criticism of Polish achievements (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Polish anthropologists, following the directions of change and tendencies in contemporary science, realized that their interests and disputes were only one version of disputes arising on a wider scale (Robotycki, Węglarz, 1983). They were familiar with discussions about the new scope and possibilities of anthropology (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska- Bakir, 1990). They were interested in problems bordering ethnology and linguistics (Burszta, 1986), ethnology and semiotics (Piątkowski, 1993) and ethnology and art (Piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). They studied more general ontological and epistemological problems pertaining to culture (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). On the other hand, the criticism of Polish achievements helped give shape to independent interpretive ideas, helped recall Polish authors with a precursory thinking and in this way differentiated Polish anthropology. This proved to be very significant as Polish problems have different contexts. It deals with a different culture; even today it claims to deal with national culture. It must also take a stand towards basic methodological problem: the usefulness of the so-called peasant model of traditional culture to interpretation. All these facts undoubtedly define the Polish character of a Polish anthropology of culture. How then is Polish ethnography evaluated by authors belonging to the anthropological trend? First of all, they say that practically all scholars dealing with folk culture and the culture of the folk type (the concept proposed by L. Stomma) were "brought up" in the ethnographic tradition and they continue to research culture in this tradition. For those scholars the concept of "traditional peasant culture" by definition belongs to ethnography, performing there a paradigmatic role. The model and modelling character of this notion, belonging to the metadescription of culture, generates other texts which belong to the same canon. And this does not pertain to "academic ethnography" alone. Ethnography also comprises amateur texts, museums and folkloric reconstructions. It easily settles into an apocryphallayer of culture and is perceived as such by society. This perception is facilitated by culture itself because it speaks many languages. This perception is also facilitated by the way in which folk culture is popularized in Poland. Examples of apocryphal texts include many old and modern descriptions of regional culture written by various scholars. Their texts are the result of the authors fascination with distinct local characters. They were and are written spontaneously, without any theoretical background except for fragments of explanatory systems, which often originated at different times and in different branches of science. Among modern works the traditional model of folk culture is the theoretical foundation that is used most often; practically these works are based on the "folklorized" versions of the model. �72 An ethnographic museum is also, like science, a metatext of culture. Its exhibitions belong to its canon and a historical look at the essence of the museum and the analysis of its functions tell us that we once as creators of museums, today as experts in museum management, are consciously or subconsciously guided by and use, a collection of theoretical judgements. These judgements concern both the scope and nature of cultural reality and how we evaluate the choices and customs of "the other". The way a museum is perceived by the society and scholars is not indifferent to visual representations of ethnography. The exhibitions help popularize knowledge about culture. When popularized, the knowledge undergoes hypostasis. A statement about reality is taken as reality. Hence, the cliche question about the role of cultural context ceases to be a cliche question when it comes to museum reconstruction and presentation of cultural phenomena. What becomes important is the scale of the context, its relation to the main exhibit, as well as its legibility and intelligibility. From the point of view which differentiates between high and low culture, it is art museums which collect masterpieces that fit the canon and which reject works that do not fit the canon (daub, trash). Should, then, ethnographic museums which deal in the apocryphal layer of culture, collecting objects which are often a replica, a cultural reject, a daub, trash, adopt a different point of view? This is what is happening. By adopting the autnomy of folk and community cultures, a canon of folk culture can be established. A museum, the metatext sphere, creates such a canon. The traditional peasant culture remains such a canon in Polish museums. Museum exhibitions rarely take account of the fact that subcultures are in continuous dialogue. This metaphor should reflect the essence of the internal, communicational mechanism of culture. This dialogue is a permanent relation of exchange, transformation, circulation of ideas, meanings, symbols, objects, etc. The same meanings can occur in different forms, simplifications, transpositions, variants, and options. The scope and possibilities of dialogue are determined by the competence of its participants - the users of culture. They use a complete code (which means complete knowledge of rules and linguistic and cultural meanings) or a limited code (in which the linguistic scope and semantic knowledge are fragmentary and perception of reality is stereotypical). This nature of cultural communication poses new questions: what reality are we dealing with?, with whom is the museum holding the dialogue and what dialogue is it?, who is the recipient of this dialogue?, what kind of response of the recipient is expected? These are important questions because modern culture is returning to forms of pictorial communication, described by G. Vico, in which a picture is first, followed by articulation and interpretation. The above problems are issues which resulted from the anthropological �73 look at culture. Their solution belongs to anthropology. They answer questions pertaining to, firstly, the ontology of culture (how does culture exist), secondly, epistemology which analyzes processes of transfer, consciousness and competence, and thirdly, axiology when criteria are determined, choices made and evaluated (see: "Warsztaty Etnograficzne" ["Ethnographic workshops"], 1991). Similar issues pertain to folklore as one element of national culture. Folklore based on the old folk culture is an element that has disappeared from the universe of Polish culture. Under the influence of social processes helping to balance differences and create new, different layers of culture, folklore has undergone many changes and transformations. Attempts at delaying this process are made by ethnographers and regionalists, convinced about the educational and aesthetic values of the old cultural sequences. They do this by reaching amateur, spontaneously formed groups or by acting as instructors working at the commission of institutions and patrons. Instructors of folkloric groups (ethnographers, ethnomusicologists, choreographers) want the folklore to remain in harmony with tradition. However, what does this mean? How can tradition be defined and criteria of correspondence be determined? Instructors believe that the traditional folklore is that of the turn of the 19th century. The model of traditional peasant culture remains to be the theoretical base for practical work. Attempts are made to reconstruct or replicate folklore, although in many cases this is ineffective as accounts and reports about the "old times" were blurred, idealized and given a mythical dimension, which is a feature of the internal change occurring in any culture. We come across the same ethnographers and instructors when they act as members of the jury of many folkloric festiva'ls and contests. They observe and evaluate groups once worked with as their instructors or as teachers of their present instructors. A viscous circle is thus formed, a closed set of ideas circulating between instructors, activists, groups and specific competition audience, who together form the movement of folklore lovers. Thus, ethnographers help create a form of folklore which is the sum of their knowledge, beliefs from around the turn of the century, attitudes to tradition and projection of their own values. At the time of postmodernist chaos this folklore has gained another value as a particularly attractive cultural alternative. Its enthusiasts did not notice its false dimensions, naivety and ethnographic illusion of the phenomenon. What is needed is awareness that when one participates in maintaining the world of values one creates a cultural fiction, which belongs to critical ironists who find it easier to point to the insoluble paradoxes of such a socially useful character of ethnographic work. When one attempts to project folk culture, one must remember that she is subjected to the power of positive myth. But the myth is also the source of another paradox bordering folk culture, its investigators and users. �74 Since the first publications by Jan Maciej Karol Wścieklica, many critical observers, writers and scholars agreed that what intellectuals thought about peasants and what peasants thought about intellectuals did not become eiiher of the class. These opinions did not pertain to external differences but to the understanding of the very core of culture. The traditionally "ethnographic" picture of the Polish village and its empirical reality often passed each other. This antinomy is detected both in scholarly and popular texts. The dichotomy between, for example, the aesthetic awareness of the so-called "folk" and folk culture, between moralityand special values of peasant culture, the adoption of which folk lovers tried to persuade us for a hundred years, became an eyesore every naw and then. Often we deal with a quasi reality which, like any other, can be object of analysis. This is another reason for proposing a kind of critical self-evaluation of ethnography, its anthropology. A set of assumptions has to be adopted before we start to practise this anthropology. The progress of scientific reflection leads to modifications or change of the paradigm. Consequently, texts are eliminated from its canon. Such a process can take a different course. When it is evolutionary, new elements are introduced to the paradigm in force, which, in the case of the modeł of traditional peasant culture, only leads to eclecticism, which I strongly oppose. When sentences from outside the system of the theoretical language are included into it, nothing is solved as, according to Thomas Kuhn, knowledge is not universal and cumulative. What is important are changes of entire systems made by criticism and reinterpretation. This opens new research possibilities, changes the perception of entire research areas and the same facts can be put in a new, different light. Advocates of the paradigmatic concept of the "traditional peasant culture" would agree with their critics that the empirical counterpart of the model, i.e. the autonomous peasant culture, undergoing continuous changes, is today a historical reality. If this thesis is combined with the considerations discussed above, the whole can be summed up as follows. There is no longer any equivalent of the model of the "traditional peasant culture". In many texts by Polish anthropologists criticism of the disciplinary matrix connected with this model is made. Consequently, canon texts are being replaced at the level of the metadescription of culiure in the categories of SCIence. Anthropological reinterpretation, defining itself by the negation of the ethnographic version of the description of culture, demythologizes these formes views. Its work consists in analyzing the theoretical systems, owing to which it is possible to find there figures of thinking, axiological beliefs, judgements inappropriately subordinated to reality, etc. This would not be possible if anthropologists did not pass the stage of methodological analyses, which �75 enhanced their efficiency and taught them to logically and self-critically analyse their own texts. The work they had to do helped them realize that the tension between reality and possibilities of its description would not disappear, that they also had to look for forms of its description which are different than the ones used so far. The demythologization of the text of Polish ethnography is done differently. Its authors make us aware that in science there is a place for axiological opinions and the old positivist rationalism (Robotycki, Węglarz, 1983), lack of correspondence between theoretical and empirical levels in explication (Burszta, 1987; Buchawski, 1990). They reject historical fiction and myths of the culture of a Polish village from the 19th century (Stomma, 1986). They point out the differences between the ethnographic picture of folk culture and its real, modern state (Robotycki, 1992; Piątkowska, l 994b). These ideas, undermined by anthropologists, are persistent among ethnographers who are immune to the radical anthropological propositions. There are authOl·s fighting with the fiction of the so-called genuine folklore and folk art. These are concepts popular among festivaljurors (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematism, figurativeness and stereotypes existing in the old and more recent academic knowledge about folk culture have mythical foundations. This is noticed by critical anthropologists, who, by proper analyses of ethnographic texts, create the anthropology of ethnography, hardly accepted by those who are not capable of an autoironic attitude (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). On the other hand, the "positive" proposal of anthropology penetrating the areas of common awareness, shaped by literature, press, school books and mass media, has been adopted without major problems. Here, the figures of thinking, cliches, and stereotypes seem to be something natural. Forms of analysis using a dictionary and anthropological methods are applied to very different analyses (see: Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994). There are many anthropological works of this type; I will quote only a few, selected to reveal the spectrum of possibilities that anthropology in Poland has managed to work out. Thus, there are anthropological analyses of film art (Benedyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), as well as analyses of trivial films about explorers, Batmen and vampires (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; l 992a; Robotycki, 1992b). Advertising in an equally popular topic, referring to various mythologies or using mythical structures to persuade (Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). Anthropologists also analyzed rock music (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) and popular music (Burszta, Piątkowski, 1994b), visual arts (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; �76 Sikora, 1994). Hidden meanings were sought in architecture and urbanization (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) Ol' space (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). There were also works aimed at discovering stereotypes in school books and literature for children (Stoczkowski, 1989), tricks used by journalists in texts addressed to mass readership (Czaja, Robotycki, 1986). There are more and more texts on the popular reception of history (Stomma, 1991a). This extensive range of problems discussed by scholars is undoubtedly a success of the new look at culture. It is of less importance what path was taken by the development of problems (this should be discussed by future historians). What is important is the very fact that new problems have been advanced and discussed. Reinterpretation, the re-reading of source texts or texts once written by ethnographers and today considered the canon of ethnography, is an important postulate of the anthropology of culture. Reinterpretation was possible owing to the changes in methodological orientations. The results of this were very interesting - they helped discover what seemed to be exhausted topics, in which the game of symbolic meanings, archetypes and mythical transformations were found. Examples are works on the symbolic dimensions of the house (Benedyktowicz, 1992a), reconstructions of the anthropogenic myth (Tomicki, 1979), mythology of the plague (Sznajderman, 1994a; l 994c), mythical dimensions of the blacksmith (Barański, 1992a) and saints (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Anthropology is equally interesting when its starts dealing with its own texts, when it decomposes its own propositions and research results. It is presently the consensus among anthropologists that different structuralisms have been exhausted. However, the importance of structuralism as inspiration and taxonomically effective method is still emphasized (Węglarz, Burszta et al., 1987). Polemics with the great paradigm of ethnology with respect to beliefs, rituals and magic have been carried on by J. S. Wasilewski (1989). A closer look at history is found in L. Stoma (199Ia; 1992; 1994) and C. Robotycki (l992a; 1992c). When anthropology attempts discussion of problems related to the essence and dialogue of culture, it finds itself in dilemmas and questions to which final answers are not provided. But it must address such issues because they make it a science. It is another plane on which anthropology has to face itself (Tokarska-Bakir, 1990). The awareness of the consequences of one's own epistemological attitudes, suspension of values and cultural relativism and, consequently, application of the measure of astonishment to one's own culture, are problems typically addressed by anthropological reflection. There is no scale of correctness here, as some scholars say (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). But others (Czaja, 1988) once asked: where do the ironic attitude, skeptic nihilism, the attitude of jester lead to? �77 Answers to these questions are choices which reach the deepest senses, which in extremes lead either to selfdestruction of one's own science or adoption of values (Tokarska-Bakir, 1992; 1995). The interests of anthropological interpretation are not restricted; anthropology addresses different topics pertaining to various areas of culture, yet gives preference to modern topics. If it addresses the past, it usually refers to its analogy, historical framework or a sequence of transformations. The ethnographic tradition of anthropology and its bias towards modern times help it address various phenomena from two points of view. "Primitive" and "contemporary" are structure and not a temporal sequences. When analyzing cultural phenomena bctwccn these two extremes, one can ask: how does the former exist in the latter?, where is the essence of permanence and transformation? Anthropological interpretation is an answer to these questions (Benedyktowicz, 1992a). Hence, wc are not surprised by the scope of problems and boldness of associations that anthropologists presented in their first works (Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], 1985). The ideas presented there were further elaborated in their more mature works. Polish anthropology postulates further analyses. It draws attention to forgotten fragments of culture. For years it advocated addressing the dark sides of culture. The entire culture of the so-called "People's Poland" in its schizophrenic functioning requires reinterpretation and a richer and truer documentation. The imperialism of scope to which the anthropology I have described becomes prey can seem suspicious. Its unrestricted scope can, however, be defended. It results from a few reasons. Firstly, anthropology understood in this way is a science bordering other humanistic sciences. Sccondly, anthropological theses are more and more often quoted in humanism. Thirdly, the departure point which emphasizes that it is culture which determines the acquisition of common and scientific knowledge is widely recognized. Fourthly, and most importantly, anthropology has entangled itself in ontological, epistemological and axiological disputes, in this way starting a dialogue with other branches of sciences. In these dialogues anthropology significantly influences the outcome by providing different arguments although it does not define its scope. Hence, the concept of anthropological interpretation as is understood equivalent to contemporary anthropology. The question, what is anthropology - a science or art of understanding, appears every naw and then. Let us add that Clifford Geertz's arguments in favour of its interpretative character are universally recognized. In the general characterization of Polish anthropology presented above I �78 pointed to four aspects which decided that this approach is different compared with other ways of researching culture. I explained how folk culture is defined as an object of research, l showed that anthropological procedures lead to the demythologization of cultural facts, and help read source and metacultural texts, including anthropological ones, according to the new fashion. This has resulted in a shift of the research field and emergence of new problems. In sum, it appeared necessary to look for way of interpretation beyond traditionally understood ethnography from which Polish anthropology as a kind of critical reflection originated. The range of possibilities drawn from other humanistic discipline is very wide. However, the examples quoted help define a more general trend. Interpretations draw a lot from postmodernism and deconstruction, which consist in repeating the same in a different manner, in intertextual dialogue, in ironically quoting oneself. This is the character of, for example, the analysis that looks for cultural senses when poetry, which should be interpreted, is used as the key to the interpretation of the phenomenon (Szpilka, 199 I; Benedyktowicz, 1992a). The situation with deconstruction, an interpretative practice consisting in undermining the philosophy which is being voiced or the oppositions on which it is based, is similar. A deconstructionist points to rhetorical procedures lying at the base of his reasoning, key concept or tenet (Burszta, 1993). In other words, deconstruction is a game of returns, repetition of the same from a different perspective. And anthropology is like that - it interprets culture and itself in this way. One approaches anthropology from different theoretical positions and by different paths but always independently. Tn this essay I did not try to find methodological relationships. Among the authors mentioned are those who are the disciples of the Poznań school of Jerzy Kmita. Most of them, however, were connected with the group which published the 1980 manifesto. Finally, there is a group of autonomous scholars. Among them are Jacek Olędzki and others - Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, in whose research achievements anthropological preferences can be detected. Their followers have already published in the only Polish anthropological periodical "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. Tn conclusion, let me point out that: Firstly, I have presented a certain research proposal, continually discussed, which only shows that it is always topical; Secondly, I have used the term of the anthropology of culture and I often used the notion of ethnography. In the text I used interchangeably the notions of anthropology and anthropological interpretation. I have done so because I think that ethnography, in its old sense, from which anthropology originated, would not be able to bear the burden of interpretation of the phenomena of �79 modern culture, which is structurally complex, speaks many languages, and is metatextual. Today, there is no doubt that ethnographic texts also belong to this culture and therefore they also can be the object of analysis. Thus, a wider anthropological interpretation of such culture is necessary; Thirdly, it is obvious that not every investigator of culture must take a stand similar to that presented above. There are examples of other approaches to ethnography and anthropology. Not everybody must be interested in the programme presented here and in the pragmatics of its accomplishment; Fourthly, one should not avoid reflection upon the branch of knowledge one practises; Fifthly, I would once again like to support the claim expressed in the title that the anthropology of culture in Poland is a finished project. Post Scriptum The bibliography is incomplete, in fact it is only fragment ary and should be treated as a point of reference to the problems and possibilities of anthropology. BIBLIOGRAPHY Barański Janusz 1992a Kowal - mit w akcji [The blacksmith - a myth in action], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 30. 1992b O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja sprawy słonia [On the heuristic interpretation of two ethnological theories. Deconstruction of the elephant issue], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 1. Czy metafora może bye' bajką [Can a metaphor be a fairy tale], "Polska Sztuka 1995 Ludowa. Konteksty" 49, No I. Benedyktowicz Zbigniew 1980 O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą [On some applications of the phenomenological method to the study of religion, symbol and culture], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 2. 1981 Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są ... [Response to the questionnaire: what arc ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. 1983 Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego. Sacrum i profanum w kulturze ... [Symbolic and cultural aspects of Oriental monasticism. Sacrum and profanum in culture ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. "Go,V(' w dom. Bóg w dom" i obcy jako bogowie ["A guest at home is God at home" 1987 and strangers as gods], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. Symbol w etnografii [Symbol in ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 3. 1988a 1988b Stereotyp - obraz - symbol. O możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp [Stereotype - image - symbol. On possibilities of a new look on the stereotype], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 24. 1991 Widmo ,vrodka ,vwiata. Przyczynek do antropologii współczesności [The phantom of the centre of the world. Contribution to the anthropology of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 1. �80 1992a 1992b (with D. Benedyktowicz) Dam "Wiedza a kulturze", Wrocław. w tradycji ludowej [Home in the folk tradition]. Bahf'ue" [Marta and Maria. Remarks on "Babette's Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 "Tango" taniec uniwersalnej aliena<.ji [Tango - a dance of universal alienation]. "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Benedyktowiez Z., Robotycki C, Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. S. 1980- 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo. poj('cia. inspiracjf'. Materialy do slownika [Anthropology of culture in Poland - legacy, concepts, inspirations. Materials for a dictionary], "Polska Sztuka Ludowa" 34, No I - 2; 35, No I. Buchowski Michal 1986 Magia. Jej junkcje i struktura [Magic. Its functions and structure], UAM, Poznari. 1987 Kilka uwag o pewnej hrytyjskiej recepcji dziela Levi-Straussa [A few remarks on a certain British reception of LCvi-Strauss' work], "Lud" vol. 71. 1990 Racjonalność. Translacja. Interpretacja [Rationality. Translation. Interpretation], UAM, Poznań. 1991 Obrz((d, rytual. ceremonia [Custom, ritual, ceremony], "Rocznik Muzealny" vol. 4. Wlocławek. 1993 Przeciw skrajnemu relatywizmowi [Against extreme relativism], in: Inspiracjf' pOS1modernistyczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. PWN. Warszawa- Poznań. Burszta Wojciech 1986 J((zyk a kultura w my.v/i etnologicznej [Language and culture in the ethnological thoughtJ, PTL, Wrocław. 1987 Natura - I/lyśl symboliczna - kulwra [Nature -- symbolic thought - culture]. "Lud" vol. 71. 1989 Odfolkloryzmu lokalnego du "pustfolkloryzmu" narodoweyo [From local folklorism to national "postfolklorism"], "Polska Sztuka Ludowa" 43. No 3. Wymiary antropoloqicznf'go poznania ku/tury [Dimensions of the anthropological 1992a cognition of culture], UAM, Poznań. 1992b Etnologia dzisiaj alho silo peryferii [Ethnology today or the power of periphery]. "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1993 Utracona newinność? Rozterki antropoloqii postmodf'l'nislycznej [Innocence lost') Irresolutions of postmodernist anthropology], in: Inspiracjf' POs(l/lor!f'rnis(vczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. op. cil. Yes. Nos(alqiczne strefy pamięci [Yes. Nostalgic spheres of memory], "Polska Sztuka 1994 Ludowa" 48, No 1-2. Burszta Wojciech, Pi,!tkowski Krzysztof 1992 Antropoloyia wspólczesna. antropologia wspólczesno.vci czy antropologia lIeqatywlla [Contemporary anthropology, anthropology of modern times or negative anthropology], in: Socjologia a antropoloyia. SLanowiska i kmurmversjl' [Sociology versus anthropology. Opinions and controversies], cd. E. Tarkowska, "Wiedza o kulturze", Wrocław. [994 O czym opowiada antropologiczna opowie.v,' [What is an anthropological talc about?], Instytut Kultury, Warszawa. Ciarka Ryszard 1988a Punk-Rock, "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 1-2. 1988b Sacrum. mit. książka ... [Sacrum, myth. book], "Polska Sztuka Ludowa" 42, o 3. 1990a Napisy na mlJrach i etnografia wspólczesnego miasta [GrafilIi and the ethnography of a modern townJ, "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 2. Marta i Maria. feast"], "Polska Uwagi o "Uczcie �81 1990b 1992 1994 Świrty obraz w szarym bloku [A holy picture in a grey block offlats], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 3. Film i prawdziwy obraz rzeczy [Film and the true picture of things], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3-4. O sposobach zabijania zwierząt [On methods of killing animals], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Czaja Dariusz 1988 Dylematy h/aZ/la [The dillemas of a jester], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. 1990 Spór o model etnologicznej interpretacji [Controversy over the model of ethnological interpretation], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficznc" folio 27. 1991 Krajobraz z Tobiaszem [A landscape with Tobiash], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 3-4. 1992a Menwlno.vć i mit rewolucyjny [Mentality versus revolutionary myth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. ł992b Moment wieczny. O "Uczcie Babette" [An eternal moment. About "Babette's feast"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1992c Symbol ifllm. Uwagi metodologiczne [Symbol versus film. Methodological remarks], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. 1992d Wenecja i śmierć. Konteksty symboliczne [Venice and death. Symbolic contexts], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1993 Symbol w antropoloyii kultury [Symbol in the anthropology of culture], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. 1994a O sztuce zdziwienia i glupstwach popkultury [On the art of suprise and stupidities of pop culture], in: Mitoloyie popularne [Popular mythologies], ed. D. Czają, Universitas, Kraków. ł994b Reklamowy smak raiu: między archetypem a historią [The taste of Eden in advertising: between the archetype and history], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Czaja Dariusz, Robotycki Czesław 1986 Rodzina wiejska na Podlasiu wedlug tygodnika "Przyjaciólka" [A rural family in Podlasie according to the "Przyjaciółka" weekly], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 3-4. Czyżewski Adam 1992 Pejzaż z pamięci czyli w sprawie niedokończonego przypisu [A landscape from memory or on an unfinished footnote], "Polska Sztuka Ludowa" 36, No 1- 4. 1994 Ochrona ptaków i budowniczowie [Protection of birds versus construction workers], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. Kaniowska Katarzyna 1985 Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii [The dichotomy nature-culture as a special problem of ethnology], "Etnografia Polska" vol. 29, folio I. 1989 SOljologiczna wizja ewolucji kultury ludzkiej [Sociological vision of the evolution of human culture], in: Problemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], PAN-Ossolineum, Kraków. 1991 Surrealizm i etnografia [Surrealism and ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No I. 1994 Problem opisu w etnologii [The problem of description in ethnology], in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec wspólczesności [A farewell to the paradigm? Ethnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa. 6 - Lud t. LXXIX �82 Krupa Maciej 1989 Skrzypek "Polska Michera Wojciech 1984 na dachu, czyli Żyd Sztuka Ludowa" uniwersalny [Fiddler on the roof or a universal Jew], 43, No I. O kategoriach widzenia harwnego [Why a cow is red. of seeing colours], "Polska Sztuka Ludowa" 38, o 4. O wieloznaczności symbolu [On many meanings of symbol], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Dlaczego krowa jest czerwona. On categories 1991 1992a Wyohraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symholiczna filmu "Szklane [Werner Herzog's alchemic imagination. Symbolic exegesis of "Glass heart"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AntyDiiniken [AntiOiiniken], GO, Warszawa. Śmierć Jasia i Malgosi [The death of Jaś and Małgosia], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. serce" 1992b 1994 Mitologie 1994 Piątkowska 1994a popularne Mitologie popularne [Popular mythologies], ed. O. Czaja, Universitas, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly sztuki - spojrzenie na podstawie hadań w .\:rodowisku wiejskim [Cultural 1994b Piątkowska 1982 1987 1991 Piątkowski 1985 1989 1993 1994 Pożegnanie 1994 Robotycki 1980 1981 rules of art - a look based on investigations in a rural community], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm'!], op. cil. Kultura a ikonos:fera. Etnologiczne studium przykladów ze wsi współczesnej [Culture versus iconosphere. Ethnological study of examples from a modern village], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 36. Krystyna, Piątkowski Krzysztof Antropologiczne pojęcie stylu a sztuka ludowa [Anthropological concept of style versus folk art], "Łódzkie Studia Etnograficznc" vol. 24. Sztukmistrz z Wersalu czyli o SZluce i kulturze [A magician from Versailles or about art and culture], "Lud" vol. 71. Kategorie kultury a ikonosfera [Categories of culture versus iconosphere], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Krzysztof Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej [Theoretical problems in Polish ethnography after J 945], "Lud" vol. 69. Wybrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki w etnologii [Selcctcd mcthodological problems of the use of semiotics in ethnology], in: Prohlemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], op. cit. Semiotyczne badania nad kulturą w etnologii [Semiotic investigations of culture in ethnology], UMK, Toruń. Badacz wohec tradycji [A scholar's view of tradition], in: Pożegnanie paradygmaw:! [A farewell to the paradigm?], op. cil. paradygmatu? .. [A farewell to the paraEtnologia wohec wspólczesności digm? Etnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Oamrosz, Instytut Kultury, Warszawa. Czesław Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim [Tradition and customs in a rural community], PAN - Ossolineum, Kraków. . Łańcuch szczę.Vcia w pól wieku później [A luck chain half a century later], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No I. Pożegnanie paradygmatu? �83 Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna [Biography of a folk artist as artistic truth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 27. Sztllka li vista. Folklor strajkowy [A vista art. A strike folklore], "Polska Sztuka 1990b Ludowa" 44, No 2. Wspomnienia z dawnych podróży na "Jug słowiański". Uwagi etnologa do tekstu 1991 z początku wieku [Travel recollections of "Slavonic Yug". Ethnologist's remarks on a text from the beginning of the century], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek. Etnografia wobec kultury współczesnej [Ethnography versus modern culture], Uni1992a wersytet Jagielloński, Kraków, Post-doctoral dissertations 232. Wampiry. Od wierzeń ludowych do film~wychfantomów [Vampires. From folk beliefs 1992b to film phantoms], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. H istoria i tradycja, dwie kategorie opisu przeszłości [Historyand tradition, two 1992c categories of the description of the past], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. Etnografia wobec samej siebie [Etnography versus itself], "Zeszyty Naukowe 1993 Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. Reklama z zapomnianym kodem [Advertising with a forgotten code], in: Mitologie 1994a popularne [Popular mythologies], op. cit. Moralny i strukturalny aspekt dobra i zła w bajce magicznej [Maral and structural 1994b aspects of the good and bad in a magic fairy tale], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. l994c "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacjaformuły kabaretu ["Piwnica pod Baranami" - an anthropological interpretation of the cabaret], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 1- 2. Robotycki Czeslaw, Węglarz Stanislaw 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce [A pesant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2. Sikora Slawomir 1986 Cmentarze - antropologia pamięci [Cemeteries - the anthropology of memory], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1- 2. Fotografia, pamięc, wyobraźnia [Photography, memory, imagination], "Polska 1992 Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit [Photography at the end of the century. 1994 Photography versus myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Stoczkowski Wiktor 1989 Prehistoria IV szkolnych podręcznikach czyli współczesny mit początków [Prehistory in school books or a modern myth of the beginnings], "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Stomma Ludwik 1975a Rytuał pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna [The pokładziny ritual [escorting the newly weds to their bedroom] in Poland. A structural analysis], "Etnografia Polska" vol. 19, folio I. 1975b Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVI II w. [Research of Polish ritual from the middle of the 18th century], "Etnografia Polska" vol. 19, folio l. Mit Alkmeny [The myth of Alcmene], "Etnografia Polska" vol. 20, folio l. 1976 1978 - 1979 M agia dzisiaj [Magie today], "Polska Sztuka Ludowa" 32, No 3 - 4; 33, No 4. Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku [Determinants of Polish folk 1979 culture in the 19th century], "Polska Sztuka Ludowa" 33, No 3. 1990a �84 Wstęp [Introduction], in: J. St. Bystroń, Tematy, które mi odradzano [Topics I was discouraged to address], Selected and prepared by L. Stomma, PIW, Warszawa. Słońce rodzi się 13 grudnia [Sun is bom on 13 December], LSW, Warszawa, 1981a Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są... [Response to the question1981b naire: what are ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. Antropologia kultury wsi polskiej X I X wieku [Anthropology of the culture of a Polish 1986 village in the 19th century], PAX, Warszawa. Czy w etnografii występują białe plamy [Are there white spots in ethnography?], 1989 "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Wzloty i upadki królów Francji [The rise and fali of French kings], Wydawnictwo 1991a Łódzkie, Łódź. Uroda ludzkiej pomyłki [The beauty of a human mistake], "Polska Sztuka Ludowa" 1991b 45, No 1. Antropologia kultury. historia i Kubuś Puchatek [The anthropology of culture, 1992 historyand Whinney the Pooh], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. Historia współczesności [History of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994 1- 2. Szkice i próby etnologiczne 1985 Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], ed. Z. Benedyktowicz and C. Robotycki, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" folio 4, Kraków. Sznajderrnan Monika 1991 O etnograficznym surrealizmie [On ethnographic surrealism], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No l. Co się kryje pod tą maską: wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o Barmanie 1992a [What is hidden behind this mask: a few remarks on Batman], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze ["An Old Gringo". The 1992b motif of Don Quixote in film and literature], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AIDS. kształt mitu [AIDS, the shape of the myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994a 1 - 2. "The Jardin des Plantes. Postcards" czyli roślinna metaforyka James ClijJorda ["The 1994b Jardin des Plantes. Postcards" or the floral metaphors of James ClilTord], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythodology of bubonic I994c plague, cholera and AIDS], Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki [In search for the lost Ark], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. Kultura masowa a etnografia [Mass culture versus ethnography], "Rocznik Muzeal1991 ny" vol. 4, Włocławek. "Batman" opowieść o stworzeniu ["Batman" - a story of creation], "Polska Sztuka 1992a Ludowa" 46, No 3 - 4. Zobaczyć .~wiat: Ethnografia wobec filmu i kultury masowej [To see the world: 1992b Ethnography and the film and mass culture], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 Raj utracony [Paradise lost], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Tokarska-Bakir Joanna 1990 Interpretacja czyli o sztuce antropologii [Interpretation ar on the art of anthropology], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No I. 1980 �85 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości [Gadamer's hermeneutics in ethnographic investigations of strangeness], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. Opuszczone ołtarze zamieszkują demony [Deserted altars are inhabited by demons], 1993 "Polska Sztuka Ludowa" 47, No 3 - 4. Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzeźroczystej [A further fate 1955 of the prodigal son. A project of opaque ethnography], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 49, No 1. Tomicki Ryszard 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej [Tradition and its significance in peasant culture], "Etnografia Polska" vol. 17, folio 2. 1975 (with 1. Tomicka) Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka [The tree of life. The folk vision of the world and man], LSW, Warszawa. Slowiański mit kosmogoniczny [Slavonic cosmogonie myth], "Etnografia Polska" vol. 1976 20, folio I. 1977 Norma, wzór i warto.fć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce [Norm, paltem and value in the sexuallife of traditional rural communities in Poland], "Etnografia Polska" vol. 21, folio 1. Anthropogenesis in Slavonic folk beliefs, "Ethnologia Polona" vol. 5. 1979 1981a Kultura, dziedzictwo, tradycja [Culture, heritage, tradition], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, ed. M. Biernacka et al., Ossolineum, Wrocław. 1981b Religijno.fć ludowa [Folk religiousness], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, op. cit. Drogi w za.\'wiaty. Materiały do eschatologii Azteków [The road to the other world. 1986 Materials for the eschatology of the Aztecs], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1 - 2. Poza spoleczeństwem - w pobliżu boskości. Przyczynek do rozważań nad symboliką 1987 wlosów [Beyond the society - near godliness. Contribution to the discussion of the symbolism of hair], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1- 4. "Warsztaty Ewograficzne" 1991 Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograficzne" [National session "Warsztaty Etnograficzne" (Ethnographic workshops)], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek, pp. 145-310. Wasilewski Jerzy Sławomir 1975 Kaceyoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej [The category of space in nomadic culture. Analysis of the space of the Mongolian yurt], "Etnografia Polska" vol. 19, folio 1. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji [The symbolism of rotational 1978 movement and ritual inversion], "Etnografia Polska" vol. 22, folio 1. Po .fmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń [To wander after death. 1979a An essey on the ethnology of the world of meanings], "Teksty" No 3, 4. Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach [Travels to the heli. On shamanic 1979b mysteries], LSW, Warszawa. Podarowa(' - znaleźć - zgubić - zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego 1980 związaneyo z opozycją życie - śmierć [To give - to find - to lose - to get lost. Some categories of the symbolic language connected with the opposition life - death], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczystość [Taboo, magic prohibition, unchastity], "Etno1987a grafia Polska" vol. 31, folio 1. �86 1987b Św. Pawel - nawrócenie, odwrócenie i niepewność est. Paul - conversion, abandoning and uncertainty], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii [Taboo versus paradigms of ethnology], Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi... [Anthropology is a paradigm ... ], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni [Fathers of the desert], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. 1983b Pustelnicy - ludowi święci [Hermits - folk saints], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 -4. 1987a Dzielo Levi-Straussa - dzisiaj [The work ad Lćvi-Strauss today], "Lud" vol. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiający muzykę Sokrates [Claude U:vi-Strauss: Laplace's demon or Socrates practising music], "Lud" vol. 71. 1991 Kategorie kultury ludowej jako kategorie etnograficzne [Categories of folk culture as ethnographic categories], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. 1992 Koncepcja etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj [The concept of the ethnographic differentiation of folk culture today], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1994 Chlopi jako "obcy" [Peasants as "strangers"], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. Węglarz S., Burszta W., Studziński J. A., Piątkowska K., Buchawski M., Augustynowicz G. 1987 Claude Levi-Strauss - po latach [Claude Lćvi-Strauss after years], "Lud" vol. 71, pp. 3 -126. Translated by Zbigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e59e8d8e5428b0e15385a9ed8761f2.pdf 4ee5c86d0c271f016d446ec4991514d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6510 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6082 Title A name given to the resource The Beauty of Human Error/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.112-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWIK ST OM M A The Beauty of Human Error In Memoriam Professor Aleksander Jackiewicz Act I. The Eiffel Tower The Eiffel Tower was erected upon the occasion of the World Exhibition in 1889 and conceived as the at­ traction and embellishment of the event. Its author, as the name indicates, was engineer Gustave Eiffel, ear­ lier known as the builder of a viaduct over the Sioule (1869), a bridge in Porto (1876), and, predominantly, the 122 metre-tall Garabit Viaduct (1878), a techno­ logical miracle of its time. The tower brought him not only immortal renown but also the Legion of Honour, which Eiffel received on inauguration day (31 March 1889) from Minister of Trade Trade Édouard Lockroy (in place of Prime Minister Pierre Emmanuel Tirard, who became short of breath and could not reach the uppermost platform; lifts were installed several weeks later). The Tower is 301 meters high and weighs 9 699 tons. “This tower is the fulfilment of an eternal dream...” - Prime Minister Tirard said without undue exaggera­ tion in his inauguration speech. Designs for soaring constructions ”befitting the capital of the world” had been presented already to Charles VII, Francis I, Henry IV, Louis XV and Napoleon... Almost at the last moment the realisation of Alfred Picard‘s monu­ mental project was hampered by the July Revolution. To the end of 1886 Eiffel’s rival was Jules Bourdais, supporter of a cylindrical tower, also 300 meters tall and topped with a hundred powerful floodlights that would illuminate evenly not only Paris but also the whole of Bois Boulogne, Neuilly and Levallois, all the way to the Seine. Taking into consideration the height of our houses, wrote a malicious journalist, standing like cliffs along narrow canyons, and the fact that the streets of Paris do not radiate concentrically from the site intended for this monstrous column one may presume that the city roofs alone would become flooded with light; hence, probably contrary to the intentions of the authors, only our cats will benefit while pedestrians will continue breaking their legs in the darkness. 1 Despite “eternal dreams” the ultimate decision to embark upon building a ”steel construction accord­ ing to calculations made by engineer Gustave Eiffel”, signed on 8 January 1887 by Eduard Lockroy and the prefect of Paris Eugène Poubelle (yes! - the one re­ sponsible for dustbins), produced a storm of solemn protests. On 14 February “Le Temps” published an open letter addressed to Adolphe Alphand, chief architect of Paris. The signatories included, i.a. Guy de Mau­ passant, Alexandre Dumas, Sully Prudhomme, poets: François Coppée, Leconte de Lisle, painters: Jean Louis Meissonier, Leon Bonnat, William-Adolphe Bouguerau, Adolphe Willette, architects headed by the designer of the Paris Opera Charles Garnier, mu­ sicians, with Charles Gounod, and actors, including Victorien Sardou...: Citizen and dear countryman! We, the writers, painters, sculptors, architects and ama­ teurs devoted to the beauty of Paris that had remained intact until now, come to protest with all our might and indignation, in the name of the unrecognised French taste, French art, and French history that now find themselves threatened —we protest the construction, on the very earth of our capital, the useless and monstrous Eiffel Tower that public spite, often imbued with good sense and a spirit of justice, has already christened the Tower of Babel. With­ out succumbing to chauvinistic exaggeration we may boldly state that Paris is undoubtedly the most beauti­ ful city in the world. Along its streets, wide boulevards, enchanting riverbanks and promenades there tower the most magnificent works of mankind. The spirit of France, the author of those masterpieces, delights in this flourishing of stone dignity. The Italians, the Ger­ mans, and the Dutch, albeit correctly proud of their artistic heritage, do not possess anything comparable with ours, and thus Paris stirs curiosity and admiration in all corners of the world. Are we to desecrate all this? Is Paris to subject itself to the tradesman’s mentality of a machine constructor by losing its beauty and hon­ our? Yes! - This tower, which even commercialised America would not want, is unquestionably an insult to the town. Everyone feels this, all repeat this, all are anxious; we are merely a weak echo of a rightly disturbed public opinion. Foreigners arriving at our exhibition will cry out in surprise: “This is the mon­ strosity chosen by the French to give witness to their taste!?”. Mercilessly jeering, they will be right. Paris of the lofty Gothic, Paris of Jean Goujon, Pilon, Puget, Rude, de Barye, etc. ... will become Paris of Mr. Eiffel. In order to understand the l egitimacy of our outrage it suffices to imagine this ridiculous Tower ruling over Paris in the manner of a pillar of black factory smoke and smothering with its barbaric weight Notre-Dame, Saint-Chapelle, Tour Saint-Jacques, the Louvre, the Dôme des Invalides, L ’Arc de Triomphe ... All our monuments humiliated and belittled, vanishing in this mad dream. For twenty long years we shall be forced to watch how the shadow of an atrocious column 112 �Ludwik Stomma * THE BEAU' made of twisted tin will fall upon this city, trembling with the troubled genius of past centuries. - We turn to you, Sir, who loves Paris so much, who has granted it so much beauty, who has protected it so many times against the devastation and vandalism of industry, and who has the honour to shield it once again. We turn to you, Sir, while guarding the cause of Paris because we know that as an artist who loves all that is beauti­ ful, great and just, you will devote all your energy and eloquence. And if our call will remain unheeded, if our arguments will be rejected, if Paris will insist to be defiled, then let us, the signatories, and you, Sir, at least leave for posterity this protest, which does us honour.3 The signatories did not have to wait long for a riposte: the Tower is not a useless object - Lockroy replied, nor is it an ordinary attraction at the World Exhibition; on the contrary, it provides science with invaluable services. Eugene-Melchior de Vogue stated that the Tower is the immortal victory of masonic lodges over degenerate clericals, a blow dealt against parochial mystifications, revenge for the defeat of the freemasons of Senaar, and an embodiment of the om­ nipotence of science raising the tower of Babel, an edifice forbidden by the Biblical God. 4 Magnificent proof of the industrial power of our land; a monument of secular genius; an extraordinary flight of secular thought ... - added others, and Gaston Tissandier concluded that the Tower will symbolise not only the skills of contemporary engineering, but the whole age of Science and Industry, in which we live; it will be­ come a monument of gratitude for the heroes of scien­ tific renascence at the end of the eighteenth century and the Revolution of 1789, who delineated the paths of progress.5 As the construction work advanced and the Tower grew, the opinions of its supporters became louder and more exalted. The above cited de Vogiie, speaking in the name of the Eiffel Tower, addressed the bell towers of the Notre-Dame cathedral: You old abandoned tow­ ers, which no one obeys any longer. Do you not see that the poles of the Earth, now turning around my steel axis, have changed1 I am the power of the universe brought under control by the genius of calculations. Human thought runs along my members. My forehead is encircled by radiance brought from the sources of light. You were ignorance, and I am Science! 6 An anonymous author of Guide officiel de la Tour Eiffel echoed his opinion: Only from here (from the second platform of the Tower - L. S.) it is possible to grasp the great progress of History. Here, N a­ ture and History demonstrate their peak. It is here - on the plain stretching at your feet that the past took place. It is here (on the Tower - L. S.) that the future will become fulfilled. (...) Thanks to its form of a factory chimney the Tower triumphantly guided into Paris industry, of which attempts were made to deprive the city. Soaring proudly, it 113 reminds the heavens about the might of progress, the vic­ tory of Science and Industry. 7 The praise was crowned with Adolphe David’s Symophonic Poem, opus 63: - Engineers and workers arrive at Champ de Mars (lento) - Beginning of work and the Tower foundations (moderato) - The clangor of iron (moderato e martellato) - Ironworkers (allegro et gaiement) - Turmoil and anxiety among the workers (allegro mouvementé) - First platform, the Tower grows, the summit is closer (andante cantabile) - People on the Tower (moderato accelerando e crescendo jusqu’à la fin) - The French national anthem and flag (lento e grandioso). It should be added that according to its adherents the localisation of the Eiffel Tower accentuated its symbolic dimension. Up to 1765 Champ de Mars had been covered with vineyards, and then, for the next 15 years, it served as a training area for cadets of the nearby Military Academy. From that time, however, it became renowned for numerous spectacular events: 1783 - the Robert brothers launched a huge bal­ loon (which fell in Gonesse, near Ecouen, causing panic among the local peasants), 1794 - the Blanchard balloon, 14 July 1790 - Fête de la Fédération under Tal­ leyrand. In pouring rain more than 300 000 Parisians swore an oath of loyalty to the Nation and the Con­ stitution, �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR 10 November 1794 - the execution of Jean Baillie,strous”, “hideous”, "ridiculous, “horrible”, “made not astronomer and mer of Paris (the same who responded of stone” but of “tin twisted with screws” ; it “smothers to a comment made by the hangman, who noticed the town’s monuments with its barbaric weight” and that he was shivering with fear: Oui, mais cest seule- is the reason why “Gothic Paris will become the Paris ment de froid (Yes, but it is only the cold). of Mr. Eiffel”, etc. Ethical arguments proclaimed: “the 8 June 1794 - Apotheosis, the Festival of the Su­Tower is a profanity”, “it robs of all honour”, “it hu­ miliates”, is “an insult” and “a new Tower of Babel”, preme Being, organized by Robespierre, while utilitarian arguments added: “it is useless” and, 10 November 1804 - Napoleon presented the Le­ finally, socio-ideological ones claimed that the Tower gions with eagles, 1863 - the launch of “Le Geant”, a two-storey bal­ was created by the “tradesman’s mentality of a ma­ chine constructor”, “even commercialised America loon built by A. Nadar, would not want it”, it is an ”industrial product”... 1867 - International Exhibition, 1878 - World Exhibition. Counter-arguments include: ’’victory over the cler­ gy”, “’parochial mystifications”, “ignorance” and the The construction of the Tower lasted 26 months “’past” ; a triumph of “’iron”, “’industry”, “science”, (795 days, to be precise). The Parisian press reported about the course of the work with growing enthusi­ ‘’free thought”, “secular genius”, the “future”, the asm: The workers compete zealously, full of admiration ’’tradition of the Enlightenment and the French Rev­ for the common task. They do not fear exhaustion or in­ olution”, “usefulness”, and, finally, a pathos-suffused clement weather: be it winter or the hottest summer days admission: “Yes, this is the new Tower of Babel”. they labour with total devotion, courage and an undeterred It is easy to notice that the symmetric arguments and counter-arguments seem to be arranged in two will to successfully complete the Tower - wrote “Le cri opposition cycles: du peuple” in June 1887. “Le Rappel” added on 13 August: The number of curious onlookers watching the 1 - industry: art; engineer: artist; iron: stone, construction continues to grow. Foreigners passing through 2 - the future: the past; science: religion; freedom: Paris return from the site of the great undertaking delighted tradition. and slightly jealous. (...) All agree that the Tower appears Take the first contrast - industry: art. to be growing by itself. The French: I’industrie (and the Polish: industriFinally, on 1 April 1889, after all the speeches, alizacja/industrialisation) is derived from the Latin: celebrations, orders, and ribbons tourists mounted the industria, i.e. collective work, the activity of a closed Tower. The guest book placed next to the entrance group of the initiated... Up to the eighteenth century to the stairs makes it possible to learn about their first chevalier d’industrie signified a felon, a member of a impressions 8.What summit will the genius of the French band of thieves. This negative timbre survived all the reach in 1989? —The clouds will tell!’ (a visitor from Bra­ way to the middle of the nineteenth century suggest­ zil); Oh Egypt, my beloved homeland, how I would like to ing unsuitable, common, and even degrading activity. see from the peaks of the pyramids a work as mighty and Art, on the other hand, from the Latin: ars-tis (talent) magnificent as the Eiffel Tower, erected with the hands of and the Indo-European aritus/ritus, refers to a rite, sac­ your children!; Oh my native land! When will you achieve ral activity, the sacred, an encounter of the individual such a success? (a Hungarian); French genius, you will and the sacred. always be foremost in the world!’; Seeing the Eiffel Tower upon the etymological level the distinction into I am proud to be French; Just as on the Tower of Babel industry and art thus delineated further contrasts: here too a great mixture of languages but it does not divide industry: art people —on the contrary, it unites in a unanimous ado­ the collective: the individual ration of France (a Greek woman); I discovered on the the profane: the sacral. Tower the expanse of my native seas (a Breton). Only a Parallel, the iron: stone opposition, in which iron is certain Bloumette expressed some distance: The more I a transposed material while stone ”was begat without admire the Eiffel Tower the more I experience the infinites­ human intervention” places us vis a vis a fundamental, imal nature of high heels; a sergeant of the 18th infantry structural culture: nature opposition. regiment preceded Freudian interpretations and wrote Myth - Roland Barthes maintained - consists in succinctly and concisely: An imposing penis!. The sole overturning culture into nature or, at least, the social, the cultural, the ideological, the historical into the “natural". sceptical and embittered reaction of the day was the What is nothing but a product of class division and its one (is this not an additional symbol?) of our kinsman from the land on the Vistula: We build ever higher, we moral, cultural and aesthetic consequences is presented fall ever lower. Stanislas Skarżyński. Fortunately, his (stated) as being a "matter of course"; under the effect voice was drowned in the general clamour. of mythical inversion, the quite contingent foundations of the utterance become Common Sense, Right Reason, The opponents proposed aesthetic arguments against the Tower, which they regarded as “mon­ the Norm, General Opinion, in short the doxa (which is 114 �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR the secular figure of the Origin). 9 The basic function of collective impression thus consists of a permanent transition of the cultural to the natural, the mythical justification and integration of culture. Meanwhile, in the peculiar case of the adherents of the Eiffel Tower we are dealing with an opposite tendency - we reject Nature! We consciously speak in favour of the trans­ posed. We do not want revealed traditions but truths created by us. We are the future! We are the heretics! ... So many dreams of Castorp and Settembrini are to be found here, so many predictions of futurism and Surrealism. An anthropologist, however, knows, and this is the painful complaint of his (nomen omen) profession, that there is no truth or liberty, and that a myth will only replace a previous myth. The myth cherished by the supporters of the Tower was emancipated society without tradition, religion, and the past, progressing towards unruffled freedom just a step away. This is freedom devoid of tedious injunctions and numbing taboos from the past. Industry, iron, science ! Fifty years later, miniature Eiffel towers advertised (and sometimes still do) spots for cosy rendezvous in Portugal, Central America, the Far East, “all the cor­ ners of the world”. Decorations depicting the Tower are also, in our epoch, an indispensable component of Parisian cabarets, which, like “Folies-Bergère” or “Crazy Horse” consider or offer themselves as truly lib­ erated “’in the Parisian spirit”. Even in private brothel apartments in St. Denis a small golden model of the Tower is virtually unavoidable. Once: industry, iron, science; now: nudity, plumes, Chanel... New generations ruthlessly travestied the ideas of the adherents of engineer Eiffel. Did they ac­ tually betray the message? In June 1984 the lesbians of Paris, demanding the right to legal marriage, carried at the head of their procession a cardboard Eiffel Tower, and in the back a banner: ’’May secular thought win” ... . The Sun emerged from behind the clouds and smiled upon the Tower. Act IL L’A rt de Triomphe The construction of L’Arc de Triomphe an­ nounced by Napoleon on the battlefield at Austerlitz went on for thirty years (15 August 1806 - 29 July 1836). In the meantime, France witnessed the fall of the Empire, the Cossacks entering Paris, the Bourbon Restoration, the Hundred Days, another Restoration, the July Revolution, the onset of the reign of Louis Philippe ... Originally, the Arc was to stand in the presentday Place de la Bastille, since this was the route along which the army returned from the East along St. A n­ toine. The project was changed by the Minister of Foreign Affairs Jean-Baptiste de Nompère de Cham115 pagny, who skilfully suggested to the Emperor that the Arc, soaring over the Etoile tollgate, would be visible from the Tuileries, and thus always before the eyes of the Triumphant Commander; more, His Majesty will ride under it while on his way to Malmaison. 10 The walls of the Arc were 5,40 meters tall when suddenly Jean-Frangois Chalgrin, the author of the design and chief architect, died on 20 January 1811. Work conducted under the supervision of his loyal student Louis-Robert Goust during the tragic days of the fall of the Empire, attained a height of 20 metres. A seven years-long delay now followed. Construc­ tion was not renewed until 9 October 1823 upon the basis of an ordinance issued by Louis XVIII but with a new decoration-ideological programme. The Arc was now to laud Bourbon supremacy in the Span­ ish war. Goust was assigned a political controller - the ultra-royalist architect Jean-Nicholas Huyot, who by systematically questioning all of Chalgrin's drawings ultimately, in February 1830, led to Goust’s discharge. Huyot’s triumph was short-lived. Five months lat­ er, the July Revolution abolished the Bourbon dynasty. Louis Philippe returned to the original conception of the Arc - a monument commemorating the glorious victories won by the Revolution and the Empire; its realisation was entrusted to Abel Blount, whose name was etched for all eternity at the top of the eastern pillar. �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR The Arc is 49,5 metres high and 22 metres deep, decorated with sculptures, bas-reliefs, and numerous inscriptions. 1. Sculptures. - From the Champs-Elysées on the right pillar: The Departure of the Volunteers of 1792 by François Rude (a student of Pierre Cord­ elier); a sculpture today known as La Marseillaise, whose name comes from the “genius of war” dominat­ ing a group of female figures; on the left pillar: Napoleon’s Triumph by Jean Pierre Cortot. From Neuilly: two allegories by Antoine Etex: Resistance (on the right) and Peace (on the left ). 2. Bas-reliefs. - From the Champs-Elysées: on the right: Death of François Séverin MarceauDesgraviers at Altenkirchen 21 September 1796, on the left: The Battle of Aboukir (25 July 1799). Kincei Mustapha surrenders to Bonaparte and Murat. - From Neuilly: on the right: General Bonaparte on the bridge at Arcole, 17 November, 1796. In the foreground: Bona­ parte and the drummer boy André Etienne; on the left: Capture of Alexandria by Kléber (2 July 1798). - From Avenue de Wagram: Battle of Austerlitz (2 December 1805). Napoleon leads the Guards to attack. - From Avenue Kléber: Battle of Jemmapes (6 November 1792). Charles Dumouriez begins the cavalry attack. In the back­ ground, amongst the staff officers: the recognisable figure of the Count of Chartres - the later King Louis Philippe 3. Inscriptions. A. 150 names of localities associated with the mili­ tary successes of the Republic, the Directorate, and the Empire. Looking at a map of present-day Europe we find 35 sites in Italy, 29 in former West Germany, 25 in Spain, ten in France, nine in the former Soviet Union, eight in former East Germany, seven in Bel­ gium, five each in Egypt, Austria and Poland (accord­ ing to the spelling from the Arc: Pultusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), four in The Netherlands, two in Portugal, and one each in former Czechoslovakia (Austerlitz), Luxembourg (Luxembourg), former Yu­ goslavia (Montenegro), Switzerland (Zurich), Israel (Jaffa) and Hungary (Raab-Gyór). B. Names of 660 military commanders represent­ ing over ten nationalities. Alongside the French they include Germans, Italians, Belgians, the Dutch, the Swiss, Spaniards, seven Poles: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zajączek), 116 Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... and even commanders from Austria (Scherer), Ireland (Kilmaine), Dominicana (Briux) and Venezuela (Mi­ randa). From Place de l’Etoile (today: Place Charles de Gaulle-Etoile), crowned with L’Arc de Triomphe, there radiates a dozen (since 1854) wide avenues: Avenue des Champs-Elysée and, counting clockwise, Avenue Marceau (François Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - revolutionary general, victor from Coblenz and Neu­ wied, died at Altenkirchen aged 27), Avenue d’Iéna (Napoleon’s victory over the Prussian army, 14 Octo­ ber 1806), Avenue Kléber (Jean Baptiste Kléber, 1753­ 1800 - victor from Fleurus, commander of the Egyptian army, stabbed in Cairo), Avenue Victor Hugo, Avenue Foch, Avenue de la Grande Armée (from 1805 this was the official name of Napoleon’s Army), Avenue Carnot (Lazare Carnot, 1753-1823 - leading activist of the French Revolution, member of the Directorate, provisional minister of war serving under Napoleon, later an opponent of Napoleon, during the Hundred Days accepted the post of minister of internal affairs, exiled in 1816, devoted himself to research), Avenue Mac-Mahon (Esme-Patrice Mac- Mahon, 1808-1898 - general, royalist, distinguished during the Crimean War and at Magenta, stifled the Paris Commune, Pres­ ident of France, in 1873-1879), Avenue de Wagram (Napoleon’s victory over the Austrians, 4-6 July 1809), Avenue Hoche (Louis Lazare Hoche, 1768-1797 revolutionary general, cruelly pacified the Vendéans) and Avenue de Friedland (Napoleon’s victory over the Russian army, 14 July 1807). The Arc closes one of the most magnificent vis­ tas of urban planning in the world: Place de l’Etoile - Champs-Elysées - Place de la Concorde with the Luxor Obelisk (thirteenth century B.C.) - the Tuiler­ ies Garden - Arc de Triomphe du Carrousel - the Lou­ vre. In a poem mentioning his father, a general whose name was omitted from L ’Arc de Trimophe, 11 Victor Hugo wrote: Oh! dans ces jours lointains où l’on n’ose descendre) sur ce bloc triomphal ou revit tout l’empire ou l’histoire dictait ce qu’il dictait ce qu’il fallait écrire vous avez oublié sire un nom militaire celui que je soutiens et que portait mon père c’était un vieux soldat, brave entre les plus braves dont le sabre jamais ne dormait au fourreau et que napoléon enviait à moreau pourtant sur votre mur, il est oublié sire et vous avez eu tort et je dois vous le dire car le poète pur, de la foule éloigné qui vous aborde ici de son vers indigné �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR sire! et qui vous souhaite un long règne prospère n'est-ce pas de ceux qu'on flatte en oubliant leur père. L ’Arc de Triomphe was intended to be a monu­ ment commemorating the power of the French army, national pride, and the invincible might of the Empire. It served as a point of departure for the funeral corteges of Ferdinand Foch (1926), Joseph Joffre (1931), Philip Leclerc (1947), Jean-Marie Lattre de Tassigny (1952) and the hero of colonial wars - Louis Lyautey (1961). It is here, next to the Tomb of the Unknown Soldier, established in 1921, that the ceremonial changing of the guard is held. Here runs the obligatory route of all war parades... The tourists, however, blissfully unaware of the blood-stained pages of military history and visiting colourful Paris distant from the roar of canons and the dust of the battlefields, lift their heads to seek on the Arc the names of native localities or familiar sounding surnames. The English appropriate Clarke, MacDonald, Hatry, and Pierce; the Germans - Kellerman, Struts, Stengel... the Spaniards - Almeras, Miquel, Loverd...: the Portuguese - Cosmao, Dugua... ; the Lithuanians - Baltus; and the Czechs (I heard this!) - Zayonscheck... Never mind the fact that those dead are probably rolling over in their graves. In this chaotic mixture of languages the Arc becomes a sign of cosmopolitanism rising above national frontiers, ar­ mies, and a gung-ho legacy. Paradoxically, it is those clueless tourists who are right. From the very onset, albeit independently of the intentions of its authors (naturally, if we recog­ nise them as individuals working on sketches and not the collective genius of history), the Arc was already a symbol of that, which is most alien to the power of armies and the might of empires - a symbol of toler­ ance and probably the only building in the world from which the revolutionary Dumouriez, Emperor N apo­ leon, and King Louis Philippe Bourbon look down; this is the starting point of the exits of avenues named after the perpetrator of regicide Carnot and the reac­ tionary monarchist and hangman of the Communards Mac-Mahon, together with Victor Hugo, defender of the latter’s right to asylum (a stand for which he was exiled from Belgium), the bloody enemy of religion Hoch and the self-declared supporter of clericalism Foch... . Recall yet another vista from the Arc span­ ning from the nineteenth century (Champs-Élysée), towards ancient Egypt, the sixteenth century (the Tuileries Garden) and the thirteenth century (the Louvre).... It becomes apparent that Place de l’Étoile is the site of overcoming and eradicating contradic­ tions between epochs, ideologies, and nations. A site for unity, for everyone, a refuge. Coincidentia oppositorum. Even more so considering that the patron of this conciliation of the opposites is the powerful shadow of the One who was the god of war and the little corpo­ ral, a monarch and a liberator of nations in the name of the ideals of the revolution, an Italian Corsican and “the greatest Frenchman”, a tyrant and the one who: augured ultimate salvation/ For men’s long-exiled liberties (Pushkin). 12 Naturally, one could say that these are mere intel­ lectual speculations and theoretical paradoxes. Let us then take a look at the Arc guest book 13. What joy to see the gateway to liberty (a Czech); Only twice in my lifetime could I experience similar uplifting moments - see­ ing the Statue of Liberty in New York and the Arch of Triumph in Paris! (a Moroccan); Welcome, land of asy­ lum and human rights! (a Romanian); France! You are forever the homeland of liberty! (a tourist from Lyon)... Not by accident do covers of guidebooks and albums showing Paris as a multicultural town, the capital of liberty, feature the Arc de Triomphe, while the night life and frenzy offered by the same town are accompa­ nied by our old familiar friend, the Eiffel Tower. As long as Ravic from Erich Marie Remarque’s Łuk Triumfalny found in Paris refuge and shelter, the massive grey shape of L ’Arc de Triomphe, as if made of liquid silver, towered above14. When, however, the French police arrested and deported the refugees, and when we know that the ominous time of nationalist hordes and ideologies is returning, the square turned into a sea of darkness, in which even L’Arc de Triom­ phe vanished. 15 117 Act III. The Sacré-Coeur Basilica Vineyards, mills, wooden cottages, a dozen crys­ tal clean founts, deep caverns - remnants of gypsum mines, the small church of St. Peter, eight cosy streets, and a small square. The fact that Montmartre Hill (from: mar tray —execution site) preserved its Arcadian character all the way to the 1870s is a strange caprice of history considering that already Louis XVI wished to erect here a royal necropolis (the project was well advanced), the Directorate - a mausoleum, Napoleon - a Temple of Peace, and Louis XVIII - a monumen­ tal column (the subscription was initiated). History too did not spare the hill. In 1814 it was the site of a bivouac of the Russian army (which set fire to half a century) and in 1815 - of the English. In June 1848 the insurgents waged their last bloody battle here, and on 22 May 1871 the famous platoon of woman-Commu­ nards, including Liza Michel and Elisabeth Dmitrieff, put up desperate resistance against the first army corps of Versailles led by General Ladmirault 16. But after­ wards the vineyards once again flourished, orchards blossomed, and trees forgot all about the past ... It was precisely illusory longing for bucolic idyll and freedom as well as a much more rational one for �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR cheaper life that in 1860-1865 inspired a group of young painters, the so-called Manet Company, to set­ tle down on the hill. Renoir worked in studios in, successively, Tourlaque, Caulaincourt (slightly lower) and Cortot streets; Degas - in Blanche, Lepic and Fontaine streets; Cézanne - in Hégésippe-Moreau; Van Gogh and his brother Theo lived in rue Lepic. Then there was Manet, Monet, Pissarro, Sisley... This group of peers (in 1865 the oldest, Pissarro, was 25 years old, and the youngest, Renoir, was 24) made Montmartre famous across the world. The site of their meetings - Café Guerbois - became the stuff off legends but al­ ready when... the artists had long left the hill. On 24 May 1873 the Adolphe Thiers cabinet was forced to announce its resignation by 362 votes against 342. On the same day, Thiers, whom Polish textbooks depict as a reactionary and the hangman of the Paris Commune, was recognised by the Parliamentary ma­ jority as much too soft, liberal, and republican. One of the first steps made by the new monarchist cabinet was to issue a decree (24 July 1873), proposed by the renowned extremists Hubert Rouault de Fleury and Alexandre Legentil about the erection of the SacréCsur basilica on top of Montmartre. A competition was immediately announced in December of the same year 17, and the design chosen from among 78 projects was the one by the architect Paul Labadie, modelled on the Romanesque-Byzantine church in Saint-Front (Périgueux). The text of the resolution passed on 24 July 1873 mentions the need to expiate the crimes of the Commune and for the Papacy’s loss of secular power... . It thus constituted an arrogant demonstration of the clerical conservatism of the new authorities, easily recognised by French society. In a country still partly occupied by the Prussian army (which left Nancy on 5 August 1873, and Conflans and Jarnay in as late as Septem­ ber) the resolution also reflected fierce opposition against the anti-religious Kulturkampf policy consist­ ently conducted by Berlin (14 May 1873 - the enact­ ment of a law against the Jesuits, 14 May 1873 - the dissolution of smaller seminaries and the restriction of the bishops’ jurisdiction) and thus, mutatis mutandis, featured an anti-German hue. Finally, the choice of the Abadi project contained an easily discernible pro­ Russian gesture. N ot without reason was the Russian Ambassador Alexander Gorchakov invited to the first display of the model. By referring to the traditions of the East the white domes of the Sacré-Csur were sup­ posed to evoke Franco-Russian political rapproche­ ment. Unfortunately, an excess of politics usually does not exert a favourable impact on works of art.... Building the Sacré-Coeur basilica took 38 years from the instalment of the cornerstone on 1 February 1874 to the completion of the bell tower in 1912; even 118 then, work on the interior had to be continued with an interval during the Great War; ultimately, conse­ cration took place on 16 October 1919 in the presence of nine cardinals, 12 archbishops, and 98 bishops from all over Europe. All agree - Josette Devin wrote - about the extraor­ dinary ugliness of this building, unfortunately one of the most conspicuous and known in Paris. The war of 1870 thus proved to be just as unfortunate for France as for the beauty of Paris... . Next, however, he added that surprisingly, just as in the ugliness of a beloved face we start to perceive charm and beauty, the Paris­ ians grew used to to Sacré-Coeur and even shower the basilica with sincere affection. 18 In reality, not everyone was compelled to grow ac­ customed. The church is living proof of French light­ heartedness and contempt for the well-worn canons of beauty - the “Times” wrote in October 1919. Just as the Impressionists overcame the aesthetic images of their epoch, so today these white walls accomplish the same on the very same spot... . In an interview given to “Le Figaro” upon the occasion of shooting the film The Life of Emile Zola (1937) director Wilhelm Dieterle went even further: I am not surprised that the Im­ pressionists were so fascinated with the Parisian lightness of this fantastic building in the white afterglow... When in about 1907 the walls of Sacré-Coeur were already tall enough to imagine their ultimate shape, Manet (d. 1883), Van Gogh (d. 1890), Sisley (d. 1899), Pissarro (d. 1903), and Cézanne (d. 1906) were no longer among the living. Others had left Montmartre long ago, driven away, as in the case of Monet, by the hubbub of the great construction site. But who cares? Day and night, steps leading to the basilica are full of colourful throngs of tourists longing for the careless subtlety of Parisian life, wishing to imbibe the legend of the Montmartre of the Impressionists and the Bo­ hème, and taking photographs against the backdrop of the Byzantine gates of the sanctuary. When I asked them, by no means facetiously but simply as a curi­ ous anthropologist, what Impressionist work was their favourite, more than 50% answered: Sacré-Coeur. This should not come as a surprise when reading travelogues and looking at the collages featured on postcards or the canvases by thousands of mediocre painters on show in Place du Tertre. The basilica has simply gotten mixed up with the Bohème, and socalled historical facts have once again proved to be non-essential and dissolved - this time - in the fumes of absinthe. Postscript The beauty of human error? Or, actually, of three assorted errors: the change of the subject of ideology (the Eiffel Tower), the change of ideology itself (L’Arc �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR de Triomphe) and, finally, the change of chronologi­ cal transposition (Sacré-Coeur). These differences, however, are secondary and the essence lies in the dy­ namic emanated by ostensibly unchanging and static objects. “Ostensibly”, since this is an illusory static quality. The Eiffel Tower was quite different in the positive and optimistic era of Jules Verne than in the passionate and decadent “belle époque”. Similarly, the meaning of the Notre Dame cathedral, Mona Lisa, and Van Gogh’s Sunflowers also changed. An historian of art is supposed to describe an artwork (while an his­ torian - an event) as such or, eventually, against the background of “its”: time, i.e. that for which it was intended. The anthropologist is interested in an object within the dynamic context of culture, an ever-living mythical object. The beauty of human error - is it not already an error that the Notre Dame cathedral is an “histori­ cal monument”, that people ”tour” it, that the police regulate traffic in the cathedral naves during Midnight Mass? Is this not a new sign within an equally novel system of values? A new myth? Structural anthropol­ ogy is charged with “losing the author”, with no longer remembering who was the architect of L’Arc de Tri­ omphe and who painted Sunflowers. What a misun­ derstanding! Structural anthropology does not deal with something that can be found in every lexicon. Instead, by studying the subtle game of meanings and myths it continues to rediscover the authentic author: lost in the labyrinth of history, unaware, but still the untiring genius of social imagery. Otherwise, all is true: Paris is the city of liberty, lightheartedness, cosmopolitanism, subtlety, frivolous ambiguity. It is also a refuge, the capital of the world and coincidentia oppositorum. Everyone who reclines on the lawn in front of the Eiffel Tower may feel how Axis Mundi - the axis of the world - runs across his navel. 19 Endnotes 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, “Revue de l’architecture et des travaux publics”, 1885, p. 32. 2 According to the original project the Tower was to be pulled down after twenty years. 3 After: H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, p. 172 and 174. 4 E. M. de Vogue, A travers l’Exposition, “Revue des Deux Mondes”, VII/1889, p. 19. 5 G. Tissandier, La Tour, “Le Figaro” (special edition), 2 April 1889. 6 E. M. de Vogue, op. cit., pp. 24-25. 7 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, pp. 5-6. 8 After: J. P Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, pp. 191-193. 9 R. Barthes, Changer l’objet lui- même, “Esprit”, vol. IV/1970, p. 6. 10 H. Dillange, LArc de Triomphe et le Carrousel, Rennes 1983. 119 11 V. Hugo, LArc de Triomphe. 12 A. S. Pushkin, Napoleon, [in:] Dzieła wybrane, Warszawa 1965, p. 92. 13 Visitors' book at the Arc de Triomphe Museum, availa­ ble at the Museum - year 1986. 14 E. M. Remarque, Luk Triumfalny, Warszawa 1973, p. 117 and 370. 15 Ibid., p. 482. 16 W Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, p. 500. 17 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, vol. l, p. 269. 18 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, p. 149. 19 Salvador Dali was wrong - the axis of the world (centre du monde) is not situated at the train station in Perpignan. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e132479c8705a45e6da7d4793376153.pdf cb31ae0b6a51963b9211354924cd26bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6142 Title A name given to the resource The Construction of Existence / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issues.365-369 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The world as a work of art ANNA Asked by a French critic about his fascination with technology, Zbigniew Rybczyński responded contra­ rily that he regards it as an obstacle. More, he believes that that it is impossible to achieve a desired goal and admitted that he would like his films to flow in the manner of life.1 Could it be that the master of the video technique wished to capture with the assistance of computer technology the indeterminate “stream of life” in the manner of the Old Masters of painting or the novel? The thematic axis of Rybczyński’s numerous films is the symbolically portrayed “path of life” - from child­ hood to death and further on (e.g. the video clip: Imagine to music by John Lennon). In Washington a little girl plays with a kitten. A moment later she is already an old woman while the kitten has amazingly preserved eternal youth. Several sequences in The Or­ chestra also evoke the symbolic scheme of human life. Rybczyński starts his story from the end - a hearse ap­ pears at the beginning of the film and re-emerges at its conclusion. The stream of images in The Orchestra is not ruled by the laws of association suggesting the reality of slumber or dream. This is not oneiric poetic or that of Surrealism. The succession of images is subjected to concealed symbolic action, which has its laws and rhythms, e.g. the sequence of the hearse - putting out candles - “resurrection” ; childhood - growing up - serpent and apple - double bed. A courting scene involving maidens and hussars in the chambers of the Louvre is followed by an “apotheosis” of marriage a couple of naked lovers soars below the vaulting of Chartres cathedral. The second part of the film con­ sists of a parade of characters across a never-ending keyboard with girls and boys growing up, getting old and dying while playing the same tune. Another meta­ phor of life is the protagonist’s journey high above the earth along narrow planks on which normal, human affairs - food, sex, the struggle for women and money take place (part three). This manner of depicting the path of life in The Orchestra brings to mind mediaeval or Baroque alle­ gories. Rybczyński admires the allegorical art of past centuries. W hat meanings pertaining to human fate as a whole have been encoded? In what space is this uninterrupted game of life and significance played? In Rybczynski’s world human space is totally arti­ ficial. This feature is additionally emphasized by ele­ ments of Nature introduced at the beginning and end of the film: birdsong, a hooting owl. First we see a sea­ shore, which too appears to be not quite part of this particular film. Only when a hearse appears along the beach do we know for certain that it is “ours”. The framework of the film - and that of human life - is Nature. On the other hand, everything that is human 365 SOBOLEWSKA The Construction of Existence transpires in artificial space and time with references exclusively to the sphere of culture. Rybczyński shows that human space is always sym­ bolic. There appear certain key motifs: an apple, fire, bread and wine, a serpent. Sometimes this is sacral space, as in the sequence from Ave Maria by Schubert, whose background is Chartres cathedral. In the last sequence - Ravel’s Bolero — we deal with sacral space d rebours: this is communist sacrum, degraded, false, and hopeless. But each time it is symbolic space. Man cannot force his way beyond it. The paradox of art consists of the fact that that, which is artificial to the utmost sometimes indicates something that is as human as can be. I recall a certain moment from Fellini’s And the Ship Sails On, when the director appears together with a camera on the set of a ship rocked by a hydraulic device. We see the camera, the sets and the technical backstage but nevertheless are moved. Whence came this feeling once the back­ stage was revealed? This was a moment of particular tension, a betrayal of the artificial reality created on screen. Disillusion is an omnipresent strategy in twen­ tieth-century art; it grants contemporary art the mark of irony or self-mockery. But in this case disillusion is not the disclosure of the artist’s “deception” or the manifestation of his absolute power. On the contrary, the director hands himself over to the spectators and craves complete acceptance not only for the products of his imagination. The credibility of the recounted story no longer calls for the autonomy of the portrayed world. This is the emotion, or rather its trace, that I experienced while watching The Orchestra. A specifi­ cally human element appears within computer tech­ nology. In Steps Rybczyński showed the console at which he works, while in The Orchestra we encounter the in­ triguing master of ceremony who fulfils the function of the “’inner author”. From time to time he appears on stage to personally supervise the progress of the spectacle. In the first sequence he is the waiter passing glasses in the “netherworld“ and the magician juggling �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE Zbigniew Rybczyński, Imagine flaming torches. According to his whim he bestows gifts upon some and takes them away from others. It is he who to the accompaniment of the opening sounds of Mozart’s Piano Concerto no. 22 sets into motion a bed with a couple of dead (?) old people. This primum mobile inaugurates a universal dance on the film’s “Elysian Fields”. The artist-magician provokes the spectator’s ques­ tion about the concealed director of this theatrum mundi. Watching Rybczyńskis films we are able to cap­ ture the thoughts formulated by Nietzsche: The world is a work of art that gives birth to itself 2 and: For only as an aesthetic phenomenon are existence and the world eternally justified.3 Rybczyński perceives the world in aesthetic cat­ egories. The implicit author of this great work: of the applied arts, assuming that he exists, is not someone whom we recognise from religious depictions. Nor is he the “good Father” or the “Judge”. He is an artist and 366 perhaps even the cheerful, playful Juggler playing with all elements of human reality. The role of the master of ceremony in The Orchestra brings to mind the great Artist sitting in the darkroom of the universe and try­ ing out new models of games. Do we not experience a similar feeling while looking at the reality surrounding us, the history of the recent years or our own life? Is this not an astonishing spectacle performed according to some hidden model? Who is the artist in Rybczyński’s art and theory? The author of The Orchestra is close not so much to a Romantic image of the artist-creator and destroyer as to the Renaissance model of the artist-perfect crafts­ man. Andrzej Barański told me about Rybczyński’s fascination with the works of Leonardo da Vinci, ca­ pable of cre siting; The Mona Lisa (frequently filmed by Rybczyński), flying machines and double spiral stairs. Rybczyński’s favourite is the essay by Paul Valéry: In­ troduction à la méthode de Léonard de Vinci (Wstęp do me- �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE tody Leonarda da Vinci in the collection: Estetyka Słowa, Warszawa 1971). He recalls that Leonardo began execut­ ing a painting with the deepest black and slowly progressed to light hues. In an interview for “Kino” Rybczyński ad­ mitted that he sees his future films as “half an hour of blackness” from which shapes and colours emerge.4 I also found out from Andrzej Barański that Rybczyński loves technology, not only the great elec­ tronic variety but also its small counterpart - assort­ ed tools, screws, nuts and bolts. Just as other people search in antique shops so Rybczyński has his favour­ ite tool store in New York. He admires the technical efficacy of America, e.g. nineteenth-century wooden “skyscrapers” and fire-escape stairs mounted to the outside, so characteristic for the New York landscape. Rybczyński does not glorify technology but renders it an ally of his cinematic epistemology: Our instruments may be primitive but with their help it is possible to discover something in reality that is not connected with its actual reception. (...) Thanks to new tools we perfect the possibilities of perception. (...) We can come closer to reality if we obtain the ease of operating with instruments. Then we shall be able to create a world somewhat similar to our thoughts.5 II. Game of space and time Miłosz Benedyktowicz defined Rybczynski’s oeuvre as “manipulation with time and space”. The objec­ tive of some of his films is to test time (The Orches­ tra, Imagine) and in others - to experiment with space (Manhattan, Washington). The films are dominated by an eternal present. There is no past or anticipation. There is only a narrow “now” repeated upon numer­ ous occasions. Time is either depicted as a continuum or as “the edge of a knife” between two moments— both perspectives occur interchangeably. Repeatability and rhythm are an - illusory - victory over time. Rybczyński thus tries to outwit time. Watch­ ing “floating” or “turning” space in such films as Manhat­ tan and Washington we always hope that the same image will be repeated: the same face will appear on the other side of the screen, the director’s adorable dachshund will play over and over again. When the outlined figure of Miłosz Benedyktowicz (deceased) appears in Washing­ ton the simple operation of repetition gains unexpected acuteness. We wait impatiently for the camera’s close-up of Benedyktowicz, but quite a different game is already played on the screen. Rhythm binds image and sound, time and space into an entity. Rybczyński exploits the “artificial” rhythms of classical music and the “natural” rhythms of breathing or heartbeat, brilliantly transposed in music by Michał Urbaniak. Rybczyński also exploits all forms of motion: the dance, circular motion, up-and-down motion, or mo­ tion deforming space (The Fourth Dimension). In each of his films he sets into motion the same objects taken 367 rather from the order of culture than Nature, and pre­ fers chairs to flowers, beds to trees, a dachshund to a wild beast and The Mona Lisa to clouds. He sets into motion the element of the self and the world, time and space, imagination and cultural memory, objects from the refuse heap of mass culture and respectable props from the archive of myths and archetypes. The director would probably agree with Mikhail Bakhtin who claimed: When studying man, we search for and find signs everywhere (....).6 The only path towards cognition and self-cognition is thus an interpretation of signs. In Rybczyński’s films all objects are signs they do not attract attention by their être-en-soi but re­ fer to a domain beyond themselves. They include such symbols of past epochs and our contemporaneity as the telephone and the toilet bowl. Even Nature appears to be an artefact existing solely thanks to the mercy of the artist. A characteristic feature of Rybczyński is his absolute freedom in using the symbol - instead of an apple he immediately introduces a whole tray full of apples and a serpent is the size of a boa constrictor. Studying his films one could resort to a semiotic analysis and seek predominantly significant relations and opposites. Just like the structuralists Rybczyński tries to capture the way “in which our world is made”, the laws of our time, space and intellect (which could be one and the same). The quest for “universal laws that govern mythical thought” is according to Lévi-Strauss the fundamental duty of twentieth-century art.7 Considering the models of the world in Rybczyński’s films it is impossible to neglect the philosophy of transla­ tion present in his art. The question of translating is the central issue of contemporary semiotics based on the idea of the translation, i.e. the transference of meaning from one system of signs to another. At this stage it is worth recalling the slightly older, Cabbalistic and hermetic con­ ceptions of translation. The essence of Cabbala practices was incessant translation from the language of Nature, the cosmos or the elements into that of the human spirit and body. The Cabbalists changed the words of the To­ rah into numbers and new words endowed with magical power. Translation from one language into another or one art into another called for a third element of a “lan­ guage-intermediary”, which is the medium of translation. This function can be fulfilled by time or space, sound or light. The Cabbala focuses on a translation of the To­ rah and the world. The word changes into visible reality, as in the prose by Schulz, when spring bursts forth from the Book... In Rybczyński’s work music blossoms into a garden or a cathedral. In the light of Cabbalistic philoso­ phy the “third element” always involved in the process of translation is God. In this manner, the sacrum reveals itself along the crossing of the codes of culture.8 Apparently, the Cabbalistic theory of translation makes it possible to perceive Rybczyński’s films dif­ ferently - not from the “technical” side but from the �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE Cabbalistic viewpoint. Just as in the works of the Cabbalists the film witnesses an endless process of transla­ tion. Rybczyński - in the spirit of the Cabbalists - seeks the third element, the liaison between music and film. The discovered liaison is the element of time. Music is as if tamed time. Dance is the subjugation of space. We cannot tell what is a translation of what. This is not a visualisation of music but identical symbolic ac­ tion pursued in several sign systems simultaneously. The Cabbalists believed that translation leads the scholar to the contemplation of the sacrum concealed both in the holy signs of the Books and in the empty space between the signs. In the case of Rybczyński, the contemplation of mobile forms also indicates the ex­ istence of emptiness and motionlessness. Interestingly, the ceaseless process of translation does not produce an impression of chaos and clamour. Rybczynski’s moving images refer us somewhere beyond the screen, towards an invisible backdrop, the place of the birth and disappearance of forms. III. The game is a serious matter I would like to register the flow of time in genuine crea­ tion - Rybczyński said in a conversation with Tadeusz Sobolewski. - To have such an unrestricted workshop so as to be capable of capturing the duality of our thoughts: yes and yes, no and no.... And construction? Construction always ex­ ists in the world but we are unable to comprehend it. Nature, the universe are governed by laws of their own. Everything contains concealed structures unknown to us. Once we com­ prehend them we shall be capable of building something that at present seems to be chaos. Right now we are still confused. Imitation is not a way out. Expression —the process of express­ ing oneself —is meaningless. The only thing worth pursuing is the discovery of principles in science, art, everything.9 Rybczyński is, therefore, concerned not with expres­ sion or mimesis but with a special sort of creation. His films juxtapose the chaos of life and increasingly new models of the world. The author‘s imagination is to be supported by a disciplined experiment that would make it feasible to disclose the poetic of our world, a product of the applied arts. The objective consists of decipher­ ing universal, possibly mathematical, rules of the game. Art pursued by Rybczyński thus harbours maximal­ ist ambitions. It is those bold ambitions that are served by computer technology. In The Orchestra in particu­ lar we can encapsulate the director’s efforts to capture the culmination. Quite conceivably, this is a hazard­ ous attempt. Has Rybczyński managed to depict cer­ tain rhythms and categories pertaining to the whole human world? The viewer is under the impression that outside the stream of life on the screen the surface of symbolic and allegorical imagery conceals some sort of a code, a model of human existence. In our culture the “essence of things” is usually sought in intellectual speculations or along the con­ 368 templative path of self-cognition. Rybczyński pro­ poses a third course - a game played with the sym­ bols of culture. The value of the game is familiar to children and artists. In his novel Shosha, I. B. Singer formulated the hypothesis that the game, which is the principle of our reality, is also the essence of the “thing-in-itself’: Since we are sure of nothing and there is even no evidence that the sun will rise tomorrow, play is the very essence of human endeavour, perhaps even the thing-initself. God is a player, the cosmos a playground. For years Singer tried to discover the foundation of ethics, and ultimately resigned. Suddenly it became clear that it is possible to base human ethics on man’s right to play his game according to a choice that no one may com­ pel him to make.10 Play is not frivolous — declared Hans Georg Gadamer11 Contemporary philosophy and anthropology attach high rank to the conceit of play. Frequently, it acts as a key to a certain vision of culture (e.g. in works by J. Huizinga and R. Caillois). In Hindu phi­ losophy it is one of the fundamental concepts with a metaphysical reference. The entire world is a game of Omni-consciousness— claimed the contemporary Hindu sage Swami Muktananda.12 Thanks to the played game the sole divine principle assumes the form of the world and becomes everything. For “liberated” man unity is always seen from behind multiplicity, and awareness of the world is primeval, in­ dependent vis a vis the predilection for its diversity. The Hindu conception of play is associated with the idea of the dance. The visual form of divine play, known as leela, is the dance performed by Shiva. Muktananda de­ clared that the Lord of Supreme Consciousness com­ pels all 8 400 000 species to dance on the stage of the outer world. Each performs its strange dance, as in a film. More, each - from Brahma to an insect - has been granted a suitable body. The human being, however, has succumbed to servitude and the lifelessness of his ego, he has forgotten his Self and suffers.13 One of the symbols of the Shiva dance is the multihued, opalescent peacock. The whirling circles of his feathers set time and space into motion. Shiva is the god of death and resurrection, the destruction and eternal transformation of forms. He could have been the patron of film. According to an ancient Hindu text all creatures of this world are assorted roles played by a single actor, God.14 Interestingly, seeking a metaphorical description of this dance, the very essence of human existence, the Hindu sage said: as in a film. It is precisely film that he envisaged as an analogy to the world of per­ ennial change. A t this stage we could add: just like in Rybczynski’s film. Video technology created here­ tofore unknown possibilities of showing the endless resources of transformations. �A n n a Sobolewska • THE CONSTRUCTION OF EXISTENCE Zbigniew Rybczyński, Tango, fragments of screenplay The film technique of permeation conceals the suggestion that the individual is not enclosed within his limits but constitutes an exchangeable element. This fluidity of boundaries, however, does not carry negative connotations (anonymity, mass-scale quali­ ties, etc.); on the contrary, it has a positive meaning. There is no gap between man and man and they flu­ ently cross over. The game is conducted incessantly, and taking and giving, dressing and undressing go on endlessly. Life and death occur interchangeably - one dies and is resurrected while dancing. Death is only a masquerade and in the multitude of symbols it has lost its “sting”. The significance of Rybczyński’s imagery cannot be contained within a single definition. It is difficult to ascertain whether the first sequence is an allegory of vanitas or of paradise, since each image in The Or­ chestra contains antinomy - or the idea of a paradoxi­ cal conciliation of opposites - and evokes assorted parts of the world of meanings, the world of life: in this interpretation passage and eternity, motion and motionless, life and infinity appear to be extremes of the same principle. The essence of such play is the struggle between the symbolic (and thus specifically human and creative) and the accidental, mechanical. The Japanese High Definition technique of the image used by Rybczyński is not only a tool but also an ideal model of a perception of the world. On a daily basis we live in a reality chaotically fragmented and “glued together” with the assistance of stereotypes of think­ ing and seeing. How can we link the "highest defini­ tion” of perception with the profound experience of unity? Where is the fixed point? - asks the director cel­ ebrating his “turns of events”: Here [motion of the camera - A. S.] lies the whole theory of relativity. Are we moving or is it the world that is moving around us? Where is the fixed point? But at that stage we are entering the domain of metaphysics, and we were not supposed to talk about metaphysics.15 369 The search conducted by Rybczyński brings to mind T. S. Elliot’s poem: At the Still Point of the Turn­ ing World, inspired by a paradoxical vision of Shiva’s dance in which motion and absolute stillness are one: At the still point of the turning world. Neither flesh nor fleshless; Neither from nor towards; at the still point, there the dance is, But neither arrest nor movement. [...]. Endnotes 1 J. Inny wymiar, K e rm a b o n , in te rv ie w w ith Z b ig n ie w R y b cz y ń sk i, tr a n sl. W W e r te n ste in , “ K in o ” 1 9 9 1 , n o . 2. 2 F. N ie tz s c h e , Wola mocy, (in :) Dzieła, W a rsz a w a 1 9 0 7 , p. 419. Narodziny tragedii, (in :) Dzieła, p. 22. Fantazja na żywo, Rozmowa ze Zbigniewem 3 F. N ie tz s c h e , 4 T S o b o le w sk i, Rybczyńskim, 5 6 “ K in o ” 1 9 9 1 , n o . 2. Ib id em . M . B a k h tin , Problem tekstu. Próba analizy filozoficznej, tr a n sl. A . P r u s-B o g u sła w sk i, “ T w ó r c z o ść ” 1 9 7 7 , n o . 5, p. 7 54. C f. C . L é v i- S tr a u s s , Antropologia strukturalna, W a rsz a w a 1970. 8 I d is c u s s e d th is to p ic m o r e e x te n siv e ly in : Czytanie kaba­ ły, in: Problemy wiedzy o kulturze. Prace dedykowane Stefanowi Żółkiewskiemu, e d . A . B ro d z k a , M . H o p fin g e r , J . L alew icz , W r o c ła w 1 9 8 6 . 9 10 T S o b o le w sk i, o p . cit. I. B. S in g e r, Szosza, tra n sl, S . S a l, W a rsz a w a 1991, p. 166. 11 Truth and Method. C i t e d afte r: J. T o k a rsk a Hermenutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, “ P o lsk a S z tu k a L u d o w a . K o n te k sty ” H .G . G a d a m e r , B ak ir, 1 9 9 2 , n o . 1, p. 15 (fts). 12 Sw am i M u k tan an d a , The Mysteries of the Siddhas, G a n e s h p u r i (In d ia ), 1 9 7 5 , p. 3 7 3 . 13 Ib id ., p. 4 8 . 14 Pratyabhi jandradayam. The Secret of Self-Recognition, p re p . J. S in g h , D e lh i 1 9 8 0 , v o l. III, p. 9. 15 T. S o b o le w sk i, o p . cit. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33ccef1ef180d853ed56c6e06514fabc.pdf 029901a8229862997ac926e3c058433e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:245 Title A name given to the resource The Diatonic Melodies in the Narrow Range in Slavic Countries / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.392-410 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 393 " ANNA CZEKANOWSKA THE DIATONIC MELODIES OF THE NARROW RANGE IN SLAVIC COUNTRIES L THE HISTORY OF THE PROBLEM. The idea to study narrow melodies came to my mind while preparing my doctorate dissertation, and even earlier in student years when I was collecting folk-songs in the South-East of PoIC\jnd.It was quite evident that we found a very rare melodic structure. These structures were extraordinary; not only because of their narrow range, but also because of their mode of performance. They are recited with rich melisma, in non-measured rhythm and with special tension of voke. The melody seems to depend on performance and it is formed during it. The narrow range expands and changes in rhytmical, melodical and tonal sense. The rhythmical pattern spreads and is modified. The improvisational character is one of the fundamental criteria for their identification. The assumption of their non-Polish origin and their contacts with the Ukrainian folk-songs was evident. The historical expli.cation requires comparative studies. 1. The conclusions of the previous authors. a) Polish authors. The comparison of published material shows that the old ethnographers (ie. famous Oskar Kolberg, sec. half of XIX century) knew these structures. They are however so distorted because of their poor notation that it was quite impossible to recognize them by the next generations. Oskar Kolberg knew this structure not only from the notes and therefore his remarks are of great importance. Especially intere.sting is his advice to look for the parallels in the East Carpathian songs in Lubelskie (edit. 1887, p. 198). The Carpathian wngs have relatively rich literature. Very interesting are Moszyński's remarks that in the East Carpathian exist primitive wedding and harvest songs which are connected with the same type of melody. From their function we must assume that it possesses the form we are interested in. b) Southslavic authors. From the previous authors we learn something about all Slavic contacts. That is above all Bartok's merit. He stressed these relations just on the examples of the narrow range melodies (B. Bartok: Serbo-Croatian, p. 54). Alas his conclusions have only a general value. Bartok did not work out the classification of narrow range melodies and therefore it was impossible for him to distinquish the difference between many types of melodies. For this reason his remarks have only limited value. The structural difference :in this material is quite considerable. The Slovakian songs have only questionable value. The structural difference in this material is quite considerable. The Slovakian songs have hardly any melismatic, the rhythm is more regular and they do not seem to be improvisations. The Russian songs are differentiated by another position of tonic. The characteristic feature of the Southslavic authors is an attempt to explain narrow range structures in terms of the old Greek tetracord theory. This attempt adds very much to the history of the problem: 1. It explains the tendencies to dilatatio i.e. the phenomenon that the melody during the performance spreads its ambitus (one. second below (gravitation), and sometimes one second above). It links with the specific melodic turns in cadence: and often with the second as consonanse: Example Bulgaria No. l Bosnia,. �394 395 2. It explains the fact of displace and gravitation ie. the phenomenon that melody moves in the moment of performance e.g. from inqipit c" to incipit a' or g'. Example No. 2 Srbja, Central 1. Central Balkan where simple diatonical from dominates Example Nr. 3 (A) 2. South Balkan (Mazedonia, Greece) where the chromatic form occurs Example Nr. 3 (B, C) Example Balkan No. 3 A~. n - • 1--- • • (_)• • CM) • L.I I I I r (M. Vasiljević: Narodne melodje iz Sanćaka, p. XX.) 3. It explains the popularity of plagial forms and the importance of fourth intervals (such as melodic, as well as framework Le. ambitus boundaries). 4. It explains that beside the most popular tetracordal forms there exist tricordal structures too. 5. It explains the phenomenon of alterations. Generally we may say, that the aboriginal Southslavic theoreticians contrary to Bartok worked out the systematic and the theoretical basis for the explanation of the narrow ambitus (third or fourth) and for the interpretation of different types of structures. According to Vasiljevic there are six types of tetracord, their dilatations and chromatical modifications. It is however open to question: is the theory (Vasilievic: Narodne melodjeiz Sanćaka, p. XXIII-XXXIII.) sufficient for the explanation of narrow range structures? Is it really the fact, that they formed under the influence of Greek theory? Vasilievic himself distinguished two regions on the Balkans: c ~ - I. w • (w) • Vasiljevic explains the latter phenomenon as a manifestation of the Byzantinian influence. This remark raises one question. Are not the influences (Greeks, Byzanti'nians) the later process? Perhaps really the southern regions were especially attached? The older and simpler form is instead restricted in the Central Region. This simple structure has much more ~n common with the melodies of other Slavs. Did the Slavs have really this musical repertory when they came to Balkan? It is a very questionable problem, we can assume that the narrow range structure is older in Balkan than the Slavic problem and even the Greek theory. Perhaps it is a track of a very old Mediterranean musical culture We can only assume that the predominant of narrow range melodies formed a specially good background for the cultivation of Greek tetracord theory. c) The East Slavic theory. The explanation of the Ukrainian and Russian authors has a quite different character. They take a position of autonomy of �396 the narrow range structure. They explain it as independent of tetracord theory. It is specially typical for the recent Russian theory. However Peter SakaIski (P. SakaIski: Russkaja narodnaja ... 1888), who understood the importance of the Greek theory so well, also explains the structure so interesting for us as a different problem. It is coming from the quality of the material. We found in the South Slavic music the chromatic and diatonic types. The changes and differences concerned above all the tendencies to chromatic. In the East Slavic music instead we have diatonic and anhemitonic narrow melodies Le. the changes and differences concern the evolutio.n and tendencies to heptatonic. In Ukrainian and especially in Russian music (similarly to Polish musie) the narrow melodies represent a kind of survivals. There are only some regions and customs where narrow structures occur. There are not organically connected with musical practice, with the old art of multi part singing (as in Balkan diaphony) and instruments. It was very difficult therefore to explain the role of the second interval. "Melodical", it means non-harmonical meaning and studies of the vocal melodies are bringing more practical than theoretical conclusions. The historical position of the old Ukrainian and Russian theory however should not be ignored. The East Slavs were the first to have discovered the distinctiveness of the narrow structure and emphasized its autonomy. Here it was explained that the minor second below finalis has nothing in common with "subsemitonium modi" (P. S a k a l s k i: Russkaja narodnaja ... p. 122). They stressed that the tricordal melodies beside fourth songs existed too. Finally they showed that the diatonic types are of no less importance than the annemitonic type.1 It is interesting to recall that the early Slavic theory was not known in the West and many Western authors very often give the same conclusions after many years. It is the merit of Kwitka (K. K w i t k a: Perwyczni TonoJ'jCldy ... ; "1nhePrymitywy ...). The old Ukrainian and Russii:m theoreticians believej the anhemitonic turns similarly to r:entatonic scale represent the main and olde5t strata in the East Slavic music. l mitoniczni 397 The new Soviet generation continues to be interested in the problem of the narrow melodies. It was Ewald who was interested in this material before the war.2 (Z. E wal d: Socjalnoje pereosmyslenije zniwnych pjesen Bialoruskowo Polesia) her achievements concern in the first place sociological and ethnological determinations of these old melodies. After the war, Gipius (husband of Ewald) and Kwitka's pupils continued the studies on this material. Alas, we found very poor literature dealing with this problem. The bulk of informations comes from the oral communication and my studies of the manuscripts which are available for me due to the hospitality of our Soviet colleagues. It is a discovery of recent years that interesting structure is popular not only in the Ukrainian and Bjelorussian melodies but in the Russian music too. These are the regions of Briansk and Kursk3• The region of Smolensk, WLtebsk and Kaluga have also some melodies which remind the structure we are interested in. In Soviet Ethnomusicology opinion (Gipius) this structure is not to be found in the south, north and east of the European part of the Soviet Union because in these regions no callendar songs existed which organically linked with the narrow melodies. Here we can pose a question. The Russian wedding laments have really much in common with narrow range melodies. Is there a structural similarity or not? II. ATTEMPT AT ELABORATING A DEFINITION It is a narrow range structure. The range alone is, however, not a sufficient criterion for the definition and classification. It is a type of melody for its the second interval and fourth frame has principal importance. Theses structures have not theoretical basis as do the pen taEwald died during the war in Leningrad. There are transitional regions betwee:1 Ukraina, Bjelorussia and Russia. See map of the Slavic languages, J. C z e k a n o w s k i: Wstęp do historii Słowian ... Table VII. 2 3 �398 399 tonic and heptatonic scales. The Greek tetracord theory only influenced it. It is a recitation closely connected with vocal melodies but rich melismatic recitation. It is a kind of improvisation. The melody waS composed and constructed during the performance. There is not a pattern in rhythmical as in tonal sensą. It is a phenomenon of free rhythm which depends on the recitation and the art of its performance. There are very little tonal germs which evolved, established (specially in the cadence), ornamented (in the sense of heavy ornament4) sometimes changes. The cadentional turns are best defined in the tonal sense. There is a tonal centralisation and gravitation. It is a feature of primitive recitation songs, that they are constituted from their ending Le. their point of culmination. To recognise the narrow structure we can give the following stylistic features: 1. Tonical melody in contrast to chordal form of the melody5, Le. a melody ~n which semitone has a constructive role6• There are no elements of anhemitonic and chasmatonic. 2. Rich ornamented melody. 3. Descendentalor ostiluatory direction of the meExample Nr. 3a lady. 4, The range from second Example 3a (Bulgarian), third (Serbian, Bulgarian Exemp. Nr. 4 to quint (Russian), often with dilatatio, [second dilatatio, and fourth dilatatio Ukraina, Bjelorussia) Exemp. Nr 5.] That is the merit of Walter Wiara who makes, Example Nr. 4 Example Nr. 5 M. Vas a i: n: Bulgaria - Ot Timok do Vita, e v i ć: Narodne melodje iz Sancaka Nr. 6. K. K v i t k a: Ukr. Mel. i z golasa Lesi Ukrainki, Koladjaznoho, Kowel Example Nr. 80, a distinction between chorda!l forms and tonical forms. The distinction being thatthe chordal do not have semitones and tonical tones are based on semi tones: Example V. S t il j Nr. 6 Nr. 582 See to B. B a r t a k: Serbo-Croatian ... p. n. See to W. W i ora: Aelter als die Pentatonik ... p. 189. His distinction between toni cal and chordal forms (Studia in JliIemoiae B. Bartok Saca Budapest 1957). p. 189. 6 See to the old theory and its remarks concerning the importance of semitone ; Philipp d e V i t r y - the semitone is the sweetness and bitterness of music, the being. The idea of diatonic meaning (Aribo). 4 5 Poland - Bilgoraj, A. C z e k a n o w s k a: Pieśni Bilgorajskie, p. 145 �400 401 5. The cadence-turns with second step. Sometimes a little second similarly to "subsemitonium modi" (Ukraina, Poland, rarely South Slavs). See Example Nr. 6. 6. There are many points in which the melody is established. In connection with them the range spreads and gravitates. 7. Slow tempo very often changes. The last part is often more vivid sometimes slower. Exemp. Nr. 6. 8. Free rhythm. 9. The repetition and variation are the main principles of form constructiCln. But not in the sen~e ?f exact repetition and variation of melodic pattern. Both prmcIples act as means of establishing its form. 10. Short musical form. It is one section melody (when repeated exadlly), or two section melody (when changes). The three sections form coming as modification of two section form in the sence AA'B, ABB' very often we have a repetition in abbreviated form. In the two seetion forms the cadences can be different. They can come in the relation of the second interval. We single out the mains cadence and imperfect cadence. Examp. Nr. 7. Srbja, M. Vasiljević: Sancak Narodne In many regions (Bosnia, Serbia) we can recognize the distinction between the initial sounds. Some are beginning with f, others with g, Le. sometims one second below fim.lis (g). 11. Na stanza in these songs. There are one section and two section forms of five to eight syllabes, in Russia often more syllabes. The lines are short in Ukraina and in South Slavia they change from song to song, even in one piece. Regular form can be observed in these regions, where the narrow structure represents a kind of survival (Poland, 7 syllabes). 12. Part singing is of primitive art. However more in the sense of the harmony than in the sense of the polyphony. More as the sanoristic Le. timbre effect than in the sense of multi part meaning. Unison introductions and the polyphony make up of the further parts (especially of the cadences) are typical for the performance. The singing part has a function to tonal firmness. The melody is establishing itself in the tonal sense. The important points of the melody are often underlined and circumscribed due to their polyphonical performance. Exemp. N. 8. Prijepole melodje iz Sancaka Nr 1163 W. C h ark o w: Russkije narodnyje pjesni Moskwa 1956 26 - , smolenskoj oblasti, nr. 27 �403 402 We can observe the unison singing (Poland, Ukraina, Serbia), the seconds (South Slavs), thirds (Bjelorussia), thirds fourths and sometimes, seconds (Ukraina, Russia), quints (Russia, Slavonia), Exemp. Nr. 9 and whole chords (Croats, Examp. Nr. 10). Example Nr. 9 Multi part singing can give a phenomenon of the bourdon harmony or sometimes of the organum. Specially interesting is the manner of the figurated bourdon. In this case we can notice an effect of the accumulation of the dissonances. It takes place when the bourdon is in second interval and it changes to little second with many timbre values. Bosnia, Examp. Nr. 11. I F. K Example li h a ć: Juznoslovenske narodne Banove - Slavonja • Bosnia, Trawniki, -ł ~ I I J J r -.l= j . • T- fi ł\ • y -r V. v. 1. Nr. 10 J=~o9 A popijevke, I J -r r rJ z g a n e c: I) r J r -.b ...•b. ...•1) J ") --412 y r r popijevke ł J -J- 1> t J Y J r Hrvatskog I r I r -r- ~ Zagorja, of Anna Czekanowska 13. Performance has plenty of mannerism. It concerns the tension timbre of the voice, ornamentic, and other pecularities which are described thoroughly by Bartok (op. cit. p. 54). There are the different line, word and syllabe interruptions, swallowing the last syllabe (South Slavs, Bjelorussia), clucking sounds (Bulgaria, Serbia), syllabication of consonants, sIuttering entrance of words (Russia, South Slavs). These pecularities can have specialy timbre and instrumental value . I r;--.. ) n h ~ I'l I'l ~ r ~ ~ Narodne r IJ r J- .[) I J y' I [) .D ) ...• 1'> D ...• Field Notation v. I, p. 398 III. SOME ETHNOLOGIC AND SOCIOLOGIC ... PROBLEMS 1. The ethno-genesis, 2. functional determination, and 3. nonmusical factors - are the main problems concerning the narrow structure. 1. The first problem we can summarize as follows. The narrow structure is most typical for the South Slavs. It is connected with many fashions and circumstances in South Slavia and is to be �404 ~ound in .various regions of these countries (especially popular m Bulgaria, Serbia, Macedonia and Bosnia). Very typical is the narrow structure for the Ukrainians and Bjełorussians, too. There are Calendar Songs and especially the harvest song in which narrow structure occurs. The Poles and the Russians have a diatonical narrow structure as a phenomenon in kind of relict. It is to be fou~:l in the borderl ands between Poles, Ukrainians and BjelorUSSIans, and Russians, Bjelorussians and Ukrainians. It can be an integral part of the wedding ceremonies as it is the case with Polish and Russian songs. Among others West Slavs the Slovaks and East Moravians are the only ones who have narrow melodies. The Slovak songs, however, have different features of structures (no melisma). The historical explanation of narrow melodies is complicated. Its southern origin is certain. The question however is, whether they came from Near East or the Mediterranean Area. Perhaps they were connected with the Iranian peoples and their wanderings. It requires more comparative studies on the non-Slavic materials especially on the Spanish harvest songs and on the primitive modes of polyphony. 2. The problem of the functional determination is difficult to explain. Why does the narrow structure occur in some countries (Polland, Russia) with designated customs, but does not occur with several specific rituaIs among South Slavs? Perhaps it depends on the gradation of primitivism, Le. the very primitive forms correspond to many circumstances. Perhaps it depends on the local tendencies and fashions. It should be howewer underlined that in Slavic narrow range repertory are different modes of funtional units: one melody for many circumstances (South Slavs), one melody for one custom, but one melody for many items of these ceremonies (for example for the ceremony of putting the cap, for riding to the church, for the wedding dinner - Poland, Russia) :nany melodies for one custom, Le. specific melody for every Item of the ceremony (very rare in this repertory, Poland). 405 From this point of view many regions have transitorial character. It is above all the East Carpathian region where the narro.w structure occurs the wedding (Polish fashion) and harvest (Ukrainian fashion) songs. We can observe in this region and its area (Przemyskie) the other transitorial phenomena, too. There is a coexi'stence in one region of functional designation (Polish fashion) and the absence of it (fashion of the Southern Slavs)7. Bartok's remarks are, however, nort to be neglected. He (op. cit. p. 36 stressed, that the expraordinary narrow melodies (range of third) are typical for ennual customs (similarlv to Ukrainian narrow melodies, my remark A.C.) and they com~ from "autochtonous areas" (Le. Central Balkan). They are above all harvest songs, hay-gatherings, lazarice and cradle songs. 3. The non-musical factors are represented by the connedion of the activity and reflection; they are the main non-musical factors in this creation. The songs are full of feelings, both in music and in word. They have plenty of metaphors and symbols. The two section melodies are constructed on the principle of parallelism. The one section melody represents generally a command e.g. "take some food to your new household" (Poland): The command is often very clearly addressed. In two section melody we find a metaphor (first section) and description of situation (second section, (Poland, Ukraine). Two section melody can also have a command and a refrain which contains of one syllable only, repeated many times e,g. "come to my Peter, oj, oj, oj, ooooj" (Bosnia). Many texts are very difficult to explain because of their symbolic character. These are above all songs of "korowaj" Le. wedding cake (Ukraine, Bransk, Southern Slavs, Poland). It is necessary to stress the fact that the subjective monoloques are not to be found here though the different commands are very popular. The developed dialogues such as we find in Polish wedding songs, are not to be found either. It is difficult to speak about the conversation form. The service character is not to be quest7 See to A. C z e k a n o w s k a: Pieśni Bi/goTajskie ... p. 73, the remarks about different functional designations of the narrow melodies. �407 406 ioned. The songs are strongly conected with the ceremonies with the life of the social group. Among Southern Slavs thi~ structure exists too in the love and epic songs (historical songs). The illustrative element did not enter in its creation. There is not any relationship between the content of the text and music. Perhaps it is an evidence of the fact that the narrow structure is not primarily functionally determined. It has just a little semantic meaning. IV. SOME MUSJCOLOGICAL PROBLEMS The character of diatonic, that is the role of semonite and the importance of second as consonance constitute a theoretical problem which is of principal significance both for the ancient theory and for the modern musicology. The first problem goes back to the Greek theory. After Aristides who prefered the anhemitonic forms, such to be older and really, many theoreticians of the Middle Ages gave much attention to the diatonical forms. The dispute about the priority and importance of the anhemitonic and diatonic scales reviewed in the Russian theory between Sokalski (priority of anhemitonic) and Kwitka (the great importance of diatonic). The first underlined the principle of consonance and its importance in anhemitonic forms. In other words, he stands on the position of Aristides and underlines the possibility of choosing the intervals. The second gives much attention to the importance of the semitone, Le. he emphasizes the latter theory Whilipp de Vitry, "Musica Enchiriadis"). He clarifies the idea of various kinds of division of the fourth interval. The problem of narrow melodies and its filling concerns the cardinal construction and tonal problem, Le. the distinction between diatonic and anhemitonic and their expression value. Many authors maintain that semiton~ carne to Europe from Asia (Near East) and it changed totally the character of the earlier music. The music has become milder, "emmelish". There are the tritones structures which do not contain the semitone. They preserved its cruded characters. There are also the attempts to disqualify the semitone and its role. The second musicological problem does not concern the melodi..., cal structure but the harmonical one. In other works, can the dissonance (the great or the little second) be a construction interval? The new music which considers the dissonances and their timbre values should have its importance. Perhaps the examples with dissonance part singing give very interesting materials to this problem. It depends however on many physiologicall studies on the responses of the dissonance and consonance. The further musicological problems concern the importance of the primary (Le. performance) musical factors in narrow melodies and the distinction between southern and IIlOrthern fashions (in the sense of its geographical location) of the narrow melodies. To the fir::;t problem we can sumarize: the primary factors in this old creation of improvisation art have more constructive role than the other factors. Because of their changing the dynamic, agogic, timbre value, infiltrates manners of recitation and performance through construction, and has a cardinal energetic importance, it depends on its performance and its agents. The last problem is a border problem which has an importance both for ethnology and for musicology. Both types of the narrow structure are to be found on the Russian territory. The first comes from the South-West (Ukraine, Bjelorussia). The second is coming from the Karelia and Russian Baltic-Finnish groups. It is a great problem, which kind of melody is more important for the Russian melodic and especially for Russian laments. Where is the demarcative Iline between the two main types? There are of course many transitional regions and forms. The nodhern kind of narrow melodies has its special literature. In this moment I limit the problem to the Slavic forms, and southern kinds only. s See Erfurth, 4 385, vol. 34 (XIV century). �408 409 Bibliography A r b a t s k y J.: Communication on the chromatic Balkan-scale "Journal of the Amer. Musicol. Soc." V, p. 150, 1952. Arbatsky J., Kunst J., Hanford J.: Hellenic influence in folk music of the modern Balkans "Athene", autumm 1955. A r i s t i d e s Quintilianus: "De musica" Edition of A. Jahn 1882. B a r t o k B.: Serbo-Croatian Folk Music, New York 1951. B a r t o k B.: Slovenske ludowe Piesne, Bratislava 1959. B i e l a j e w W.: Bjełorusskaja nQ7'odnaja muzyka, Leningrad 1941. B o s e F.: Musik und Musikinstrumente des Balkans, "Atlantis Buch",1938. B o s e F.: Typen der Volksmusik in Karelien "Archiv f. Musikforschung', 1938. C o u s s e m a ker E. D.: Scriptorum de musica medii aevi novum seriem, 1864. C z e k a n o w s k a A.: Pieśni Bilgorajskie, Wrocław 1961. C z e k a n o w s k i J.: Wstęp do Historii Słowian, Poznań 1957. Dj O u d j e f f S.: Teoria na Bulgarskata musika, Sofia vol. I, II, III, 1950-1954. D j o u d j e f;f S.: Le folklore musical en Bulgarie, Beograd Hl36. E wal d Z: Socjalnoje pereosmyslenije w narodnych pjesniach bjełomskawo Polesia, "Sowietskaja Etnografia", 1934. F a m i n c y n A.: Drewniaja indo-kitajskaja gama w Azji i Ewropie, Moskwa 1889. H a n d s c h i n J.: Der Toncharakter, Basel 1948. H o r n b {)s t e l E.: Musikalische Tonsysteme, in "Geiger und Scheel, Handbuch der Physik", 1927. Iioannes de C a s t r o: Methodus cantus ecclessiactici graeco slavici Roma MDCCLXXXI, trans. Russian J. Woznesenskij, 1899. Jugoslavische Musik (in) MGGG, Kassel, 1958. K a m b u r o w I.: Bulgarskata Musica, Sofia, undatet. Kar a s o y a n o w A.: Melodichni i harmonichni osnovi na bulgarskata nlIrodna pessen, Sofia 1950. K a s t a l j s kij A.: Osobenosti russkoj narodnoj muzykalnoj sistemy, Moskwa/Petrograd 1923. K a t s c h u l e v I.: Sustoyanieto na narodnata musika v 1'{odopite, Sofia 1955. K o l b e r g O.: Lubelskie v. I, II, Kraków 1883. K o l b e r g O.: Pokucie v. VIV, Kraków 1882/1889. Koł ł e s s a F.: Narodni pisni z piwdenndoho Pidkarpatija, Użhorod, 1923. Koł ł e s s a F.: Ukraińska muzyka ludowa, "Lud Słowiat'lski", Kraków 1934. K r e m e n l i e v B.: Bulgarian-Macedonian Folk Musie. Berkeley, 1952. K u b a L.: Narodna Glazbena umjestnost w Dalmacji. Zagreb, 1899. K u b a L.: Einiges uber dos istro-dalmatinische Lied. Kongress Bericht, 1909. K u b a L.: Cesty za Slovanskou Pisni, Prague, 1935. K u h a ć F.: Zetelecke popijevke. Zagreb. Undated. K u h a ć F.: Dos tUrkische Element in der Volksmusik der Croaten, Serben und Bulgaren. Vienna, 1899. K u n s t J.: Cultural Relations between the Balkans and Indonesia. Amsterdam, 1954. K w i t k a K.: Anhemitoniczni prymitywy "Etnograficznyj Visnyk", t. VI. Kijev 1927, 1928. K w i t k a K.: Perwyczni Tonorjady, Zb. "Perwiczne Gromadjanstwo" Kijev, 1927. K w i t k aK.: mełodiku, Do Pitanja pro Kijew, 1928. tjurskij wpływ na ukrajinskuju narodnu L a j o s Bardos: NatUrliche Tonsysteme. Budape3t, 1957. L u d k i e w i c z S.: Hałyćko-Ruśki narodnt melodji, "Etnograficznyj Zbirnyk", XXI-XXII. Lwów 1906-~.908. M a r i j i c B.: Die Volksmusik Bosniens und der Herzegovina, 1936. M o s z y ń s k i K.; O badaniach muzyczno-melograficznych na Polesiu, "Lud Słowiański", t. III. Kraków, 1934. M o s z y ń s k i K.: Kultura ludowa Słowian. Część II. Kraków 1939. P a n o f f P. Die altslawische Yolks und Kirchenmusik. Wildpark-Potsdam, 1929. P o P o vaT.: Russkoje narodnoje muzykalnoje tworczestwo. Moskwa, 1955-1957. P o P o vaT.: Russkoje narodnoje muzykalnoje tworczestwo. 1962. R e i n c h a r d K.: On the problem of pre-pentatonic scales: particularly the third-second nucleus, ".LI. F.M.C." London, 1958. R i h t m a n C.: Polifoni oblici u narodnoj muzici Bosne i Hercegovina. Sarajevo, 1951. S a x C.: Bosnische Musik. Vienna, 1893. S c h n e i d e r M.: Geschichte der Mehl'stimmikeit. Berlin, 1934, 1935. S c h n e i d e r M.: Die musikalischen Beziehungen zwischen Urkulturen Altpflanzern und Hirtenvolke>'n, "Zeit. f. Ethnol". 1938. S i e r o w A. H.: Muzyka jużno-ruskich pjeseń, Dzieła wybrane. MosKwaLeningrad, new edition, 1950. Ś i r o l a B.: Die Volksmusik der Kroaten. Budapest, 1956. S o k a l s k i P.: Ruskaja narodnaja muzyka, wielikorusskaja i małorusskaja w jeji ritmiczeskom i harmoniczeskom strojeniji. Charków 1888. S p a s o w V.: Kum bulgarskite nal'odni napevi, Sofia 1924. S p a s o w V.: Volksmusik, MusikinstTumente und Tiin2e der Bulgaren, Vienna, 1931. S t o i: n E.: Lazaruvane u selo Naguschevo. Sofia, 1956. �410 S t o l n Y.: Hypothese sur l'origine bulgare de la diaphonie. Sofia, 1924. S.t u m p f C.: Tonpsychologie. Berlin 1883. T h i n u s A.: Die harmonikale Symbolik des Altertums. 1868. Vas i l j e v i c M. A.: Les bases tonales de la musique popu1aire serbe, "J.I.F.M.C." London, 1952. Vas i l j e v i ć M. A.: Naroclne Molodije. Sanćak. Beograd, 1953. W i o r a W.: Der tonale Logos, "Musik Forschung", 1951. W i o r a W.: Alter als die Pentatonik. Budapest 1957. Z g a n e c V.: Pjesme Jugoslavenskih Rusina. Zagreb, 1946. Z g a n e c V.: Orijantalizmi u Jugoslavenskom muzićkom folkloru. Zagreb, 1955. Z g a n e c Y.: The tonal and modal structure of Yugoslav folk music, "J.I.F.M.C." London, 1958. Z i v k o v i ć M.: Le probleme tonal des melodies populaires. Beograd, 1956. EOHDAN BARANOWSKI ZANIK UZYTKOWANIA WOŁOW JAKO SIŁ Y POCIĄGOWEJ W POLSCE I W KRAJACH SĄSIEDNICH Najdawniejszą siłą pociągową w rolnictwie i transporcie Europy Środkowej stanowiły woły. Co prawda konie były znane na tych terenach bardzo wcześnie, służyły one jednak głównie do jazdy wierzchem. Nieodpowiedni zaprząg używany w całej Europie w czasach starożytnych i we wczesnym średniowieczu, ugniatający koniowi szyję, nie pozwalał na należyte wykorzystanie jego siły dla celów rolniczych i transpor'towych. Natomiast nowożytny zaprzęg konny (szleja i chomąto) przyjął się na zachodzie Europy w X-XII w.l Możliwe jednak, że we Wschodniej Europie znany był on już dawniej. Do Europy Środkowej prawdopodobnie znajomość tego zaprzęgu końskiego przyszła z zachodu w XII w. Od tego też okresu coraz to bardziej rozpowszechniało się użycie koni dla celów rolnictwa, czy jeszcze bardziej dla celów transportowych. Szczególnie w XV, a jeszcze bardziej w XVI w. bardzo poważnie zwiększyła się ilość koni używanych jako siła pociągowa. W XVI w. uważano niemal za zasadę, że gospodarstwo chłopskie powinno posiadać, jako siłę pociągową zarówno konie, jak i woły2. Słusznie uważano, że koń nadawał się o wiele lepiej do wozu i brony, natumiast do orki lepszy był wół. W tym okresie dość 1 J. M a t u s z e w s k i, Początki nowożytnego zaprzęgu końskiego "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1954, nr 3, s. 388 i n. 2 Odnośnie stosunków polskich bardzo wyraźnie sformułował to teoretyk gospodarstwa folwarczno-pańszczyźnianego z XVI w. A. G o s t o m s k i, Gospodarstwo, Wrocław 1951, s. 34. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a2a91b22241b3df1d08ad422215648.pdf b7768f6eee21bacf2068ea223ef6dda0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna metodologia badań internetowych informacja cyfrowa wyszukiwanie informacji w Internecie elektroniczne archiwa cyfrowy warszatat badawczy wyszukiwarki internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4636 Title A name given to the resource The Electronic Anthropologist : on sources of information, strategies, techniques and timing of online research/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.148-162 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, T.Matthew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T. Matthew Ciołek Research School of Pacific and Asian Studies (RSPAS) Australian National University, Canberra The Electronic Anthropologist: on sources of information, strategies, techniques and timing of online research 1. Introduction Information of relevance and value to social scientists is scattered - as individual items as well as clusters and collections - across three vast and vastly different habi­ tats of knowledge. The first of them is formed by the overlapping networks of inter­ connected, data-swapping computers. There the information is stored as electronic bits. The second habitat is a great planetary labyrinth of interacting and competing museums, archives, and libraries. This is the physical world where information is stored as tangible objects - books, manuscripts, microfilms, artifacts - and kept on shelves, or in vaults. Finally: there is the boundless archipelago of groups and clus­ ters of people themselves. Researchers, experts, archivists, journalists, court-clerks, shamans, interested laymen, students, librarians, managers, and so forth form the third habitat of knowledge. There the information is stored in biological form, either etched in the memories of people, or created by them afresh. This article is concerned w i t h research uses of the first of those three informa¬ tional environments, that is, w i t h quests for digital pointers and digital contents that are available via the Internet. It represents an abridged extract from an extensive 2009 work entitled "The logistics of effective online information seeking", a re¬ search paper w i t h a number of technical appendices, now available online at www.ciolek.com/PAPERS/logistics-of-online-information-seeking.html address. Earlier studies of information-seeking practices Literature on the uses of the Internet for research purposes tends to fall into five groups: (1) W o r k dealing w i t h types and characteristics of sources of online information (Beck 2008, Blackhurst 2008, C. Harris 2006, R. Harris 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2000b, Zillman 2008). 148 �The Electronic Anthropologist (2) Quality and evaluation of information gleaned online (Alexander & Tate 1999, Blackhurst 2008, Harris 2007, Jacobson 2008, K i r k 1996, Ravia 2004a, Sebek 2007, Smith 2008). (3) Discussions of the most useful information-seeking tools (Bergman 2001, C o hen 2008e, 2008d, Google 2008, Ravia 2008d). (4) Analyses of the finer points of information-finding techniques (Cohen 2008a, 2008b, 2008c, 2008d, Harris 2000, Monash University Library 2004, Overture Services 2007, Ravia 2000a, 2002a, 2002b, 2004b, 2008a, 2008b, 2008c), and finally, (5) Admonitions regarding the pitfalls faced by novices or careless online researchers (Cohen 2008d, Harris 1997, Mississauga Librarians 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2008a). A l l these works are feely accessible on the Internet where they are frequently updated to keep up w i t h technological progress. This type of material does not need to be restated here. Instead, our attention will be focused on the evalutation of me¬ thods of electronic investigation that people can undertake w i t h i n the domain of the Internet. Therefore, the questions posed by this paper are not "what are the best ways to obtain information online?", or "what are the best sources of electronic information?", but rather - "under what methodological circumstances is our online research most likely to succeed?" So it is not an enumeration of tools and opportu¬ nities, but rather a meta-assessment of these. 2. T h e Internet, the electronic environment of information T w o things about the Internet, the electronic environment of information, are im¬ mediately apparent to any observer: its dire lack of organization and its enormous physical size. The Internet is a highly unpredictable and confused place, and the materials it carries are of very uneven quality: Gorman (1995: 34) wrote: T h e net is like a h u g e v a n d a l i z e d l i b r a r y S o m e o n e has d e s t r o y e d t h e c a t a l o g and r e m o v e d t h e f r o n t matter, indexes, etc., f r o m h u n d r e d s of t h o u s a n d s of b o o k s and t o r n a n d s c a t t e r e d w h a t remains... ' s u r f i n g ' is t h e process of s i f t i n g t h r o u g h t h i s dis¬ o r g a n i s e d mess i n t h e h o p e of c o m i n g across s o m e useful f r a g m e n t s of t e x t and images t h a t can b e r e l a t e d t o o t h e r fragments. Tellingly more than a decade later the situation remained unchanged. Thus Beck (2008), w r i t i n g some thirteen years after the initial damning assessment by Gor¬ man, concurs w i t h the earlier criticisms by noting that the Internet continues to be "disorganised, volatile and dynamic. Web sites appear, disappear, move or mutate daily [...] The useful and useless co-exist in cyberspace much as they would and do at a flea market". The other outstanding feature of the N e t is its immense size, and the fact that it continues to grow very quickly In late 1995 the world wide web (which is only one of many component parts of the Internet ) consisted of approximately 300,000 149 �I Matthew Ciołek servers and of 2 million W W W documents (Ciolek 1996:106). This explosive g r o w t h continued unabated for over a decade. Consequently, in mid-2008 there were approximately 175.5 m servers (Netcraft 2008) and over 8 billion web pages (Google 2008). Importantly, all these figures refer only to the information that is visible to stan¬ dard search engines and their data-harvesting "spiders". This is an important ca¬ veat. In addition to the popular surface Web, there is also a massive - approximately 500 times larger than the commonly defined World W i d e Web - and largely unac¬ knowledged constellation of other, i.e. n o n - W W W containers, of electronic infor¬ mation. These other resources remain largely invisible and unknown to Internet users at large, and to the search engines people rely on (Bergman 2001). 3. T h e logistics of online informationn seeking Finding the right information in vast masses of all potentially relevant electronic materials is a complex undertaking. Therefore, it requires a work plan which cor¬ rectly matches the available: (a) research strategies; (b) favoured sources of online information; (c) time available for completion and finally, (d) online research tech­ niques. Each of these four key variables has its idiosyncratic aspects. Let's look at them, one by one: T h e First Logistical Element: Research Strategy Every research operation is based on the researcher's passionate involvement w i t h their questions and answers, as well as w i t h the relevant sources of data and know¬ ledge. These questions, sources, and answers can be unambiguously and directly stated, or not. These are important distinctions, as explicit scholarly questions (as well as explicit definitions of sources of data, and explicit factual answers) are pre¬ cisely those statements which one can argue w i t h and subject to testing and refuta¬ tion (see Popper 1969: 51-53, 1972: 242-244). A t the same time, ill-defined ques¬ tions, sources, and answers form a background intellectual fog which has the poten¬ tial to generate endless future revisions and revolutions to the established frame¬ works of knowledge. Firstly there are Questions, which usually involve the traditional cluster of phrases revolving around such words as "Who?", "What?", "When?", "Why?", "Where?", " H o w ? " , "What If?" and "To W h a t End?" If the researcher states his or her ques¬ tions clearly and explicitly, then we will call them by their generic upper case label "Q". Should they remain at a given stage of investigations implicit, unstated, unarticulated, then they will be labeled here w i t h the upper case character "X". Secondly, there are the Sources that a researcher seeks and uses. Examples of sources are many: a book, database, web site, library, archive, newspaper, field notes, an expert, an interview, and so forth. Naturally, such containers of information 150 �The Electronic Anthropologist whether large or small and whether electronic, analogue, or biological - in order to be of use to anybody need to be: (a) precisely defined, (b) located (i.e. learned about, identified, and found); (c) accessed (i.e. visited, handled, and unlocked), and (d) investigated (i.e. read, critiqued, consulted, verified, etc., etc.). Sources, de¬ pending on whether the researcher defines them explicitly or not, will be labeled here as "S" or "X", accordingly. Thirdly, there always have to be some Answers. These are thoughts and ideas that the researcher pursues and which need to be stated, deduced, discovered, or just postulated on a purely temporary basis. Again, depending on the ontological status of these answers (i.e. depending whether the researcher states them explicitly or only hints at them), they will be accordingly labeled here either " A " or "X". A l l this means that at any moment of any imaginable line of inquiry all investiga¬ tors face a choice between one of the eight theoretically possible research strate¬ gies. Obviously not all of them are used equally often. W h i c h particular research strategy a researcher adopts fully depends on the explicitness and clarity (or other¬ wise) w i t h which he or she has defined their Questions, information Sources, and Answers. A n y of these strategies can be initial, or interim, or final. Moreover, they can be mixed and combined. Above all, they can be interchanged at a moment's notice. - The eight theoretically feasible research strategies are: Confirm - Confirm details of the findings and/or details of the sources; verify and proofread the collected data; find another example of an answer that you already have. The logical structure of this research strategy is denoted by its acronym: Q S A ( = definite Questions, definite Sources, definite Answers). - L i n k - L i n k your research to the correct sources; document the findings estab¬ lished thus far; test earlier findings against new, presently unidentified sources; collect additional answers from new, presently unidentified sources. Logical structure: Q X A . - Deliver - Deliver answers to the explicit research questions; identify the sources, access them and look for answers relevant to the questions; collect new data. Logical structure: QSX. - Chase - Chase the promising sources to get answers to your explicit research questions; look afresh at the range of possible sources and think of new ways of investigating them. T h i n k of new answers that they can yield. Logical structure: - - QXX. Form - Formulate your explicit research question in the light of the temporary findings supplied by the identified sources; look for the existing new questions to be asked of the known sources which have given us the current answers; contest the existing framework of thought and methodology. Logical structure: XSA. M a t c h - M a t c h your tentative inklings, your tentative and conjectural answers w i t h the best questions and the most promising sources; use the answer you 151 �I Matthew Ciołek already have to think of new data sources and new questions you could pose. Logical structure: X X A . - Explore - Explore the located sources to formulate your explicit research ques­ tions; investigate the available materials; t r y inventing a new conceptual frame¬ work. Logical structure: XSX. - M u l l - Examples: M u l l and brainstorm over the best questions, apt conjectures and the likely sources of data; look afresh at everything related to your research; be creative and iconoclastic. Logical structure: X X X . So, for every potential research scenario we have a gloss, a mnemonic label, and a logical skeleton. In the above taxonomy the Confirm strategy is the simplest and quickest. A t the opposite end of the scale rests the hazy, open-minded, time-hun¬ gry M u l l strategy. T h e Second Logistical Element: Online Resources The Internet is a planet-wide archipelago of sources of online information con¬ nected by a lattice of general and directional pointers. These archipelagos of con¬ tainers, contents and connections are furthermore surrounded by a comet's tail of contextual hints, oblique references, tags and metadata (Dublin Core Metadata Ini¬ tiative 2003, National Academy of Sciences 2000). Some of these electronic resources and metadata reside on intranets and other protected sub-sets of the In¬ ternet. However, a great mass of informational resources is freely accessible to any¬ body w i t h access to the N e t . There are no less than nine basic types of online information sources. For specific examples of those nine types of sources, and their online pointers (i.e. URLs) please see "The Electronic Anthropologist" paper at the online address mentioned above. A l l these resources can be summarised as follows: - Databases - Containers of digital information in which data are organised in records, w i t h each record comprising a number of precisely defined numeric, alphanumeric, or image-storing fields. Examples: Bookstore Catalogues and Bibliographies, Dictionaries, Directories of People, Library/Museum/Archive Catalogues, and Telephone Directories. - Search engines - Automatically constructed indices of contents of such resources (see below) as Directories, Repositories, "Flowing" and "Frozen" web­ sites, Collaborations and Gatherings. Search engines make every w o r d and every image in the harvested online documents separately indexed and linked to its exact electronic address w i t h i n the document, and w i t h i n the resource itself, and w i t h i n the Internet as a whole. - Online directories - Manually constructed online bibliographies and catalogues of online resources. Examples: Bibliographies of links and Lists of web directo¬ ries. Users of such directories can access stored information, and suggest adden¬ da, deletions and modifications. 152 �The Electronic Anthropologist - Repositories - Online collections, warehouses, libraries, and archives of substantial and well-formed bodies of digital information. Examples: Bibliographies of Paper Publications, Digitised Books, Digitised Documents, Digitised Images and Documentary Photographs, Digitised Maps and Digitised Periodicals. - "Flowing" websites - Containers of online information whose content, size and scope are heavily influenced by input solicited from or volunteered by their users/readers. The web sites act as small-scale repositories. - "Frozen" websites - Containers of online information whose content, size and scope do not significantly change in response to input from their users. These web sites frequently resemble "flowing" web sites in terms of content and architecture. However, they do not have a policy of either inviting or acting on readers' input. - Collaborations or collaborative environments - Containers of online information whose contents and, to some extent, architecture are either under the control of all, or only some of its readers (such as site administrators, registered co-editors, registered readers/commentators). Examples: Blogs and Wikis. Users of collab¬ orative work environments can access the stored information, as well as add to it, delete from it, edit it, rearrange it, or annotate w i t h a tag or comment. - Gatherings - Two-way online communication systems used for the speedy exchange (i.e. sending and receiving) of digital i n f o r m a t i o n . Examples: Discussion Groups, Chat Rooms, M a i l i n g Lists and information Bazaars. Feeds - One-way manual distribution channels for the sending of news and alerts from a source directly to the readers. Examples: Info/Alert/Update services. Feeds specialise in a great range of content: news, newsletters, updates on events in some organizations, details of new material published on some remote infor¬ mation system. - T h e Third Logistical Element: Work Schedules Researchers always need to consider the amount of time they want to allocate to the business of information seeking, as opposed to other research tasks and writing. Obviously, the amount of time earmarked for completion of the data-gathering stage of research varies from case to case, and from scholar to scholar. For our pur¬ poses, however, it will be useful to distinguish three types of research schedules: - Urgent research - One to be completed swiftly in a relatively short span of time. This span can range from a mere few minutes to a handful of frantic days. - Standard research - A schedule of work that needs to be completed calmly and systematically by some well-defined deadline while there is ample time to carry it out fully and satisfactorily: Normally, such projects last a few weeks, or longer. Sometimes they can stretch for several months. - Long-term - A leisurely open-ended research project; one which has no clearly defined completion date. 153 �I Matthew Ciołek It is only natural that a good researcher spends short periods of time on informa­ tion-seeking tasks that can be performed swiftly and longer periods on tasks that re­ quire ample time for their development and refinement. A very good researcher, how­ ever, has one more logistical skill under his belt. H e can tell in advance which of his re¬ search tasks will be which. Therefore, he or she can plan their commitments accurately. The Fourth Logistical Element: Data-Gathering Techniques Once decisions regarding preferred research strategies, viable resources, and ade¬ quate timetables are taken, but before any of the resources are actually located and accessed, one needs to pause and think about the best approach to the task of data collection itself. Thus Ravia (2008b) advises: T h i n k A b o u t Y o u r Q u e r y ! Seekers d o n o t ' p l u n g e ' i n t o a search o u t of t h e blue. L i k e artists, t h e y visualize the c o r r e c t result before t h e y b e g i n . T h e 'perfect' answer is d r i v i n g t h e i r queries. T h e p e r f e c t answer creates t h e c o r r e c t q u e s t i o n ( s ) . W h a t k i n d of re¬ sults d o y o u w a n t ? [...] T w o skills a seeker needs: h o w t o f o r m u l a t e a q u e s t i o n c o r r e c t ¬ ly and k n o w i n g w h e r e t o l o o k . A n d t h i s means k n o w i n g w h i c h resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. A n d t h i s means y o u must first of all k n o w h o w t o search t h o s e v e r y resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. I n fact each ' p a r t ' of t h e w e b requires a d i f f e r e n t approach. [...] Before e v e n b e g i n n i n g , t h i n k a b o u t y o u r q u e r y : prepare y o u r q u e s t i o n ( s ) f o r t h e p e r f e c t result a n d d e c i d e w h i c h resources y o u w i l l use. In addition, throughout all information-seeking operations, there is the constant need to focus exclusively on the task of finding your target. Fjalar Ravia (2004b), himself an information-seeker extraordinaire, observes: " 'Focus always on your spe­ cific needs. Otherwise, you can spend a lifetime d r i f t i n g through archipelagos of fas­ cinating, but ultimately fruitless links'. I don't need to underline how true this is for Internet searching There are at least ten distinct ways of conducting online research. Each data¬ gathering technique can be applied once only, or in a sequence, as a part of a longer and more complex information quest. Also, one technique can be used at a time, or in bulk, in parallel w i t h each other. The ten online data-gathering techniques are: - Ask - This involves using one's social skills to obtain in the shortest possible time the exact information we seek from experts (either directly, or via mail or email), and to do so w i t h o u t wearing out or antagonising our informants. Typi¬ cally, such exchanges are about addresses/pointers, or commentaries and other metadata regarding online and offline resources relevant to our detailed research question. - Q u e r y - This means quizzing electronic databases for pointers, contents, or metadata for online and offline target resources. Q u e r y works best if the resear¬ cher is thoroughly acquainted w i t h the technical characteristics and informa¬ tional architecture of the interrogated database. 154 �Ihe Electronic Anthropologist - Search - The technique quizzes global or local search engines for details of content and the electronic address of the target information. Search is a very powerful technique, especially when conducted w i t h the aid of judiciously selected search terms (Harris 2000, Ravia 2002b, 2008b). Its correct use also assumes that the researcher is thoroughly focused (yet flexible and adaptive) while work¬ ing w i t h the wide range of variously designed search engines. Throughout all these online investigations, valid or promising results need to be recorded, put into a meaningfully named file, and safely stored. Details of the search engines used also need to be clearly recorded. Furthermore, the dates of the searches as well as details of the search techniques need to be written down. The reason is that searches conducted at various points in time seldom generate identical results: information located on one day will not necessarily be indexed by the search engine at a later date. - Browse - Browsing means keeping in mind well defined questions while surfing the N e t from one online resource to another resource and purposefully exploring its nooks and crannies. Browsing is an activity only superficially similar to web surfing. Browsing is a focused investigation. It aims to achieve concrete intellectual results. Surfing is a mere pastime. - Track - This technique resembles the actions of a detective conducting a criminal investigation. Here a researcher uses all their investigative and navigational skills to identify, in the wide range of online resources, any traces of the existence, nature, contents, and whereabouts of potential target information. Track is a slow-paced, forensic technique, and as such is very similar to Comb. Track makes heavy use of all other information-finding methods, especially Query Search, Browse, and M o nitor. Also, it relies on meticulous record-keeping and on the tricks-of-the-trade. - Comb - The creator of the term 'combing', Ravia, explains: " [ i t is] searching those that have searched [well before you have embarked on your investigations] and are willing to share [...] you lurk around usenet, maillists and messageboards trying to find some authorities in the matters you are seeking. T h e n you use the cumulated knowledge of these savy-people [sic] to jumpstart on your search. [...] the 'combing' approach is useful in order to find treasures hoarded by people that are willing to share what they know and have found" (Ravia 2000a). - M o n i t o r - This technique aims to find in accidentally encountered resources pointers and metadata bearing on the target information. It works best when the researchers keep in mind a series of well-defined questions about the research problem. O n l y then will they be ready to perceive the significance of the snip¬ pets spotted while perusing their mailbox or visiting the N e t on some other er¬ rand. Data gathering through monitoring is accelerated by joining a large num¬ ber of complementary (topic-wise) Gatherings and information Feeds. H o w ¬ ever, such an approach has its downside: it usually results in a heavy overload of irrelevant or low-quality information. 155 �I Matthew Ciołek - Collect input - This is another technique which taps knowledge carried by people. It involves the creation of online questionnaires (published as a web input form, or distributed as email circulars) and making them available to potential online informants (Coomber 1997, Mannion 2008, Sheehan & Grubbs H o y 1999, Ste­ wart 2003, and Zhang 2000). This technique collects data pro-actively It com¬ bines questionnaire design skills w i t h elements of computer programming. - Trigger input - This online research technique requires very good social skills. Trigger is similar to the Ask, Collect input and Invite input (see below) tech¬ niques. A l l of them pursue knowledge that is predominantly stored in biological format, i.e. as human memory However, unlike the other three techniques, it is a ploy; it acquires the target information indirectly. It does so by publishing on¬ line material which intentionally stirs readers and provokes them to express online their passionate comments, arguments, objections, and alternative viewpoints. - Invite input - This method simply encourages readers to supply you w i t h infor­ mation you need. Invite input comprises five consecutive stages. Firstly, the researcher publishes online some preliminary but nevertheless serious and inter¬ esting body of information: data sets, raw materials, or draft conceptual frame¬ works. Secondly, next to the online offering he/she publishes a polite, and not too overbearing invitation for comments, addenda, and corrections. Thirdly, the researcher patiently waits for the possible arrival of useful input. This waiting pe­ riod can stretch for weeks, months, or even years. Fourthly, all readers' input - when received - is p r o m p t l y acted upon. This means that suggested corrections, emendations and additions are immediately implemented. It also means that the party w h o provided the submission is equally p r o m p t l y thanked for their kind advice and assistance. Finally, and critically, in the documentation to the online materials themselves all readers' contributions are fully and publicly acknow¬ ledged online and - again - thanked for. The last stage is the crux of the success­ ful deployment of the Invite technique. W i t h o u t it, the chances that other readers would be inclined to contribute to the researcher's online work, and to translate this inclination into practical activity, are very slim. 4. Six constraints of information seeking None of the above four logistical aspects of online research - the strategies, online resources, w o r k schedules, and data-gathering techniques - ever occurs alone. O n the contrary they always w o r k in concert, as a dynamic system. Together they form six unique combinations, in some of which these variables seem to "work together especially well", that is, when they appear to be supportive of each other, and appear (in the experience of this author) to be productive. The findings are of such com¬ parisons are as follows: Constraint 1: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of nine types of online resources. Our analysis finds that in this context the four 156 �The Electronic Anthropologist most useful online resources are: Search Engines, "Frozen" web sites, and Repositories and Gatherings. Constraint 2: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of nine types of online resources. In this context the three most useful online resources are: Databases, Search Engines, and Gatherings. Constraint 3: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the three most useful data-gathering techniques are: Ask, Query, and Search. Constraint 4: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track, and Invite Input. Constraint 5: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h three types of work schedules. In this context the three most useful research strate¬ gies are: Confirm, Link, and Answer. Constraint 6: the compatibility of the ten types of data-gathering techniques w i t h the use of nine types of online resources. O u r analysis finds that in this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track and Combs. In the same context the three most useful online information resources are: Collaborations, Gatherings, and "Frozen" web sites. Conclusions This study leads to three conclusions: 1. N o t surprisingly, long-term research projects are especially advantageous to a serious student of the world. They enable researchers to make better use of the passive and pro-active data, and knowledge-gathering techniques. A l l the above mentioned people-centric techniques need ample time to start blossoming, and they are definitely w o r t h careful cultivation, and fine-tuning. Ultimately, it is more efficient to be either sporadically or regularly supplied w i t h the factual or theoretical information we need, than to t r y to locate it all by ourselves in a cyber-mangrove forest. However, any advantages we may gain in our work are necessarily always rela¬ tive, and always contextual. Whenever we choose any particular way of doing our research, we are b o u n d to compromise in our selection of suitable research strate¬ gies, or time frames, or sources of information, or data-gathering techniques. To gain an advantage in one area necessarily means losing some advantage in another. 2. Serious online research is a technically and intellectually demanding activity. It involves patient and systematic thinking, long attention spans, heightened atten¬ tion to detail, and the ability to make quick inspired guesses w i t h regard to logical connections between seemingly unrelated bundles of electronic, paper and human pointers and contents. Such a research requires (a) staying perfectly focused on pri¬ mary objectives; (b) keeping systematic and detailed records of operations, so that one does not go in circles or miss a vital step; (c) consulting and mining as many 157 �I Matthew Ciołek information resources as possible. This is because they all store slightly different - in terms of the details and volume of their contents - groups of target informa­ tion, and they do so by using different data architectures and formats. This all means that the actual task of information gathering goes far beyond the rushed, non-reflec­ tive use of any of the well-marketed search engines, or copying off the screen mate­ rials published by the Wikipedias and their cohorts. 3. Voluminous amounts of hitherto untapped and insufficiently tapped high-grade research information is known to exist in the form of memories and notes kept by other people. Gatherings and Collaborative work environments are especially seminal types of online resources. However, to mine them effectively we still need to determine - by observational as well as experimental means - under what exact social circumstances such forms of scholarly interactions are most productive and most informative. It would be good if more attention of anthropologists and social psychologists were to be paid to the social and cultural organisation of the Internet and its academic users. In other words, while at the surface level the Internet appears to be defined mostly by our interactions w i t h the disembodied, cold-headed technology, ulti¬ mately the full research value of the N e t is best realised through multifaceted intel¬ lectual relationships that we can form w i t h other human beings that are contactable online. Seen from this point of view, the modern Internet becomes a virtual bridge which links the three habitats of information. Firstly, the Internet almost instantane¬ ously connects the researcher w i t h the online containers of digital information he or she seeks. Secondly it spans the gap between a res..archer and the pointers to the masses of analogue data preserved in libraries, archives, historical monuments, and museums. Thirdly, the N e t is a superb tool for the closure of the gap between a re¬ searcher and the wealth of skills and wisdom of his or her colleagues, no matter w h o they are, and where they work. Acknowledgments I am grateful to Greg Young for his vigorous skepticism regarding my initial theoretical ideas, and to Olaf and Monika Ciolek for their thoughtful and thus ruthless advice on the subsequent iterations of this paper. References Alexander J.E., Tate M . A . 1999 Web Wisdom: How to Evaluate and Create Information Quality on the Web, London: Lawrence: Erlbaum Associates, Inc. Beck S.E. 2008 Using the Internet for Academic Research, Las Cruces, N M : N e w M e x i c o State University Library. http://lib.nmsu.edu/ital/research.html 158 �Ihe Electronic Anthropologist Bergman M . K . 2001 White Paper: The Deep Web: Surfacing Hidden Value, "Journal of Electronic Pub­ lishing", 7(1), p. 0-0. http://dx.doi.org/10.3998/3336451.0007.104 Blackhurst H . 2008 Internet Anthropologist, Manchester: Intute Virtual Training Suite. http://www.vts.intute.ac.uk/he/tutorial/anthropologist Ciołek T . M . 1996 Todays WWW - tomorrows MMM? The specter of multi-media mediocrity, "IEEE Computer", 29(1), p. 106-108. http://www.ciolek.com/PAPERS/MMM.html Cohen L . 2008a Boolean Searching on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/boolean.html 2008b Checklist of Internet Research Tips, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/checklist.html 2008c Conducting Research on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/research.html 2008d Getting Started: Selecting a Tool for Your Search, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/started.html 2008e How to Choose a Search Engine or Directory, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/choose.html Coomber R. 1997 Using the Internet for Survey Research, "Sociological Research Online", 2(2), p. 0-0. http://www.socresonline.org.uk/socresonline/2/2/2.html http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/courses/fall99/kut241/coomber-article.htm Dublin Core Metadata Initiative ( D C M I ) 2003 History of the Dublin Core Metadata Initiative, Dublin, O H : D C M I . http://dublincore.org/about/history/ Google Inc. 2008 Google Web Search Help, Mountain View, C A : Google Inc. http://www.google.com/support/?ctx=web Gorman M . 1995 The Corruption of Cataloging, "Library Journal", 120(15), p. 32-34 Harris C. 2006 Welcome to the Internet Search FAQ How to Find Information, People, Data, Text, Pictures, Sounds and Almost Anything Else on the Net, London: Charles Harris. http://www.search-faq.com 159 �I Matthew Ciołek Harris R. 1997 Biases Affecting Information Processing, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/infobias.htm 2000 Internet Search Tips and Strategies, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/howlook.htm 2007 Evaluating Internet Research Sources, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/evalu8it.htm 2008 World Wide Web Research Tools, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/search.htm Jacobson T E . 2008 Evaluating Web Content, Albany N Y University Libraries, University at Albany, http://libraryalbanyedu/usered/eval/evalweb/ K i r k E.E. 1996 Evaluating Information Found on the Internet, Baltimore, M D : John Hopkins University, http://www.libraryyjhu.edu/researchhelp/general/evaluating/ Mannion S. 2008 Seeing Tibetan Art Through Social Tags, in Museums and the Web 2008-. Proceedings, Toronto: Archives & Museum Informatics, p. 0-0. http://www.archimuse.com/mw2008/papers/mannion/mannion.html Mississauga Librarians 2008 Research Using the Internet, Toronto: University of Toronto Mississauga Library http://www.utm.utoronto.ca/library/instruction/researchinternet.html Monash University Library 2004 Library Online Tutorials: Internet research with Qoogle Advanced Search, Melbourne: Monash University. http://www.lib.monash.edu.au/vl/google/googlcont.htm The National Academy of Sciences 2000 Organizing Intellectual Access to Digital Information: From Cataloging To Metadata, Washington, D C : The National Academies Press. http://www.nap.edu/html/lc21/ch5.html Netcraft L t d . 2008 Web Server Survey Archives - Netcraft, Bath: Netcraft L t d . http://news.netcraft.com/archives/web_server_surveyhtml NIASLINC n.d. Internet searching-. Find reliable information on the web, including full electronic texts using the Library Catalogue, Search Engines, Directories and Gateways etc., Copenhagen: N I A S Library & Information Centre. 160 �The Electronic Anthropologist http://www.niaslinc.dk/niaslinc/searchguide/searching_internet.asp Overture Services, Inc. 2007 Altavista Advanced Web Search, Sunnyvale, C A : Overture Services, Inc. http://www.altavista.com/web/adv Popper K.R. 1969 1972 Conjectures and refutations: the growth of scientific knowledge, London Objective knowledge: an evolutionary approach, O x f o r d Ravia F. 2000a Searching, combing, klebing, luring, hacking, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan3.htm 2000b Where else to look: usenet / local / regional, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan5.htm 2002a The yo-yo technique and a discussion about search engines depth, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/yoyo1.htm 2002b The synecdochical searching method, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/synecdoc.htm Evaluating results, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/evaluate.htm 2004b Basic must know, Brussels: Web Searchlores. 2004a http://www.fravia.com/basimk.htm 2008a How to access and exploit the shallow deep web, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/deepweb_searching.htm 2008b Short term searching-, tips, Brussels: Web Searchlores. 2008c 2008d http://www.fravia.com/tips.htm Long term searching-, rules and advice, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/longtermsearching.htm Main search engines at searchlores, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/main.htm Sebek R. 2007 Bibliography on evaluating web information, Blacksburg, VA: Virginia Tech U n i versity Libraries. http://www.lib.vt.edu/help/instruct/evaluate/evalbiblio.html Sheehan K.B., Grubbs H o y M . 1999 Using E-mail To Survey Internet Users In The United States-, Methodology And Assessment, "Journal of Computer-Mediated Communication", 4(3), p. 0-0. http://jcmc.indiana.edu/vol4/issue3/sheehan.html Smith A . 2008 Evaluation of information sources, Wellington: Victoria University of Wellington. 161 �I Matthew Ciołek http://www.vuw.ac.nz/staff/alastair_smith/evaln/evaln.htm Stewart S. 2003 Casting the net: using the internet for survey research, "British Journal of Midwifery", 11(9), p. 543-546 Zhang Y 2000 Using the Internet for survey research: A case study, "Journal of the American Society for Information Science", 51(1), p. 57-68 Zillman M . P 2008 Searching the Internet: A Primer, Coral Gables, FL: Virtual Private Library http://WhitePapers.VirtualPrivateLibraryynet/Searching the Internet.pdf 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa4e07ac8022a71ec587b5e35278ff2.pdf 61628b31f247436c8c23fe6f371cbf16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5555 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5165 Title A name given to the resource The end is never just and end /Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leppäkari, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Leppäkari T H E E N D IS N E V E R J U S T AIM E N D ATRAKCYJNOŚĆ MITU A P O K A L I P T Y C Z N E G O W E WSPÓŁCZESNYM F U N D A M E N T A L I Z M I E R E L I G I J N Y M Funkcje, jakie pełnią w naszym życiu różnego rodzaju wyobrażenia [representations], m o ż n a by p o r ó w n a ć d o funkcji poręcznych narzędzi, za p o m o c ą których konstru­ ujemy interpretacje zdarzeń s p o ł e c z n y c h , p o l i t y c z n y c h , historii. Jednak podstawowym kontekstem, w którym po­ winny być rozpatrywane, nie jest jednostkowa świadomość, ale określona kultura i tradycja, wewnątrz których komuni­ kowane, wyrażane i przekazywane na wiele różnych spo­ sobów, wiodą swój społeczny żywot. Modyfikując w nie­ wielkim stopniu swój kształt, zachowują pewną inwariantną treść, dzięki czemu m o ż e m y śledzić i rekonstruować ich historię. posłuży mi dla zilustrowania sposobu, w jaki sympatycy In­ ternational Christian Embassy in Jerusalem (dalej ICEJ) oraz Tempie Mount Faithful (dalej TMF), dwóch grup łączących w swej działalności cele religijne i polityczne, czerpią natchnie­ nie z wizerunku Jerozolimy, świętego miejsca urosłego do rangi symbolu religijnego. Łącząc na płaszczyźnie teoretycz­ nej podejście antropologii kognitywnej, społecznego konstrukcjonizmu oraz psychologii religii, mam nadzieję nieco wzbogacić istniejące już opisy i charakterystyki tego, co zo­ stało już tutaj określone jako wyobrażenia apokaliptyczne, a równocześnie dostarczyć bardziej precyzyjny opis użycia owych wyobrażeń. Współczesna Jerozolima W swojej pracy The End Is a Beginning zaproponowałam pewien teoretyczny model apokaliptycznych wyobrażeń, się­ gający do wniosków wysnutych z epidemiologii wyobrażeń Dana Sperbera , łączący teoretyczne aspekty koncepcji spo­ łecznego tworzenia rzeczywistości oraz teorii symbolicznych interakcji Bergera i Luckmanna . Dodatkowo na płaszczyź­ nie psychologicznej kładę w nim nacisk na współdziałanie doświadczenia i interpretacji, zgodnie z t y m , jak tą kwestię przedstawia teoria zintegrowanej roli [integrated role] Nilsa G. Holma. Zaproponowane powyżej podejście teoretyczne 1 2 3 APOKALIPTYCZNE JEROZOLIMY PRZEDSTAWIENIA Studia nad wyobrażeniami apokaliptycznymi winny być zasadniczo postrzegane jako przyczynek do badań nad for­ mami mesjanizmu i millenaryzmu. Przyjmując najszerszą i najbardziej upraszczającą formułę, możemy określić mesjanizm jako pewną, obdarzoną okresowo wzrastającą atrak­ cyjnością, ideę, inspirującą religijno-millenarystyczne wizje ziemskiego Królestwa Bożego, ziemskiego Jeruzalem. Owe PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari Zachodnia Jerozolima 4 wizje mają zazwyczaj silnie apokaliptyczny charakter - przez co należy rozumieć nie tyle epatowanie budzącymi grozę obrazami, co dochodzącą w nich do głosu głęboką fascyna­ cję ideą apokalipsy jako uniwersalnej i radykalnej, sięgają­ cej samych podstaw bytu, zmiany, która ma umożliwić zisz­ czenie się millenarystycznego marzenia o raju na ziemi . Apo­ kalipsa, która w myśleniu potocznym zdążyła stać się syno­ nimem zniszczenia i zagłady, dla jednostek skupionych wo­ kół takich grup jak ICEJ czy TMF jest koniecznym i jedynym środkiem realizacji owego marzenia. 5 6 Obierając za przedmiot mojej pracy wyobrażenia apo­ kaliptyczne, starałam się szczególnie skoncentrować na uwypukleniu roli, jaką wewnątrz modelu millenarystyczne­ go odgrywa Jerozolima. Eschatologiczna symbolika Jero­ zolimy o d zawsze Inspirowała wyobrażenia apokaliptycz­ ne . Współcześnie zdarza się, do czego jeszcze wrócimy w dalszej części, że jej wizerunek symboliczny, duchowy, zaczyna nakładać się na wizerunek administracyjnie wyzna­ czonego obszaru, zamieszkałego w części przez Żydów, w części przez Palestyńczyków, w o k ó ł którego toczy się krwawy konflikt. Można powiedzieć, że mamy tutaj do czy­ nienia z obustronną zależnością - z jednej strony wizeru­ nek dzisiejszej Jerozolimy, będącej miejscem konfrontacji politycznej i religijnej, modyfikuje treść wyobrażeń apoka­ liptycznych, z drugiej strony owe wyobrażenia wpływają na sposób rozumienia zarówno historycznej i religijnej roli mia­ sta, jak i natury samego konfliktu. Aby lepiej zrozumieć ową zależność, posłużymy się tutaj przykładem d w u wspomnia­ nych na wstępie organizacji quasi-religijnych - ICEJ oraz TMF. Przedstawiając pokrótce ich działalność oraz głoszo­ ne poglądy, ograniczam się ze zrozumiałych względów do tych elementów, które korespondują z interesującym nas tutaj tematem. 7 Członkowie International Christian Embassy In Jerusalem określają siebie mianem „chrześcijańskich syjonistów" . Sku­ pieni na lekturze pism Starego i Nowego Testamentu, wie­ rzą, że ze świętych ksiąg płynie skierowane do nich wezwa­ nie, aby zebrać „wybranych przez Boga (Żydów) z Diaspory dla odbudowy Królestwa Izraela, w obrębie biblijnych gra­ nic, oraz świątyni Salomona". Wiążąc swe mesjańskie na­ dzieje z istnieniem żydowskiego państwa Izrael, sympatycy ICEJ aktywnie angażują się w działania mające na powrót zjednoczyć, w granicach współczesnego Izraela, rozproszony naród żydowski. Wierząc, że żyjemy u końca czasów, w ten 8 14 między innymi sposób starają się przyspieszyć ponowne przyjście Chrystusa. Aby właściwie zrozumieć fenomen ICEJ należy pokrótce przedstawić cały łańcuch wydarzeń, których skutkiem było powołanie d o życia International Christian Embassy in Jerusa­ lem. Władze izraelskie, dążąc do uregulowania sytuacji praw­ nej Jerozolimy, w 1980 roku uchwaliły akt, w którym nadano Jerozolimie status wyłącznej i niezmiennej stolicy państwa Izra­ el. Fakt ten spotkał się z potępieniem międzynarodowym, cze­ go praktycznym wyrazem było przeniesienie ambasad z Je­ rozolimy do Tel-Avivu. W tym miejscu zaczyna się historia ICEJ - protestując przeciw zachowaniu społeczności międzynaro­ dowej, grupa chrześcijan utworzyła coś w rodzaju chrześci­ jańskiego przedstawicielstwa („ambasady") w Jerozolimie, mającego w założeniu reprezentować sympatyzujących z teo­ logicznymi ideami ICEJ chrześcijan z całego świata. Trudno jest w tym momencie precyzyjnie ustalić, ilu wiernych groma­ dzi ów rodzaj charyzmatycznego chrześcijaństwa, wyznawa­ ny przez członków i sympatyków ICEJ. Ich liczba nie jest jed­ nak zapewne zbyt duża i chociaż pośród sympatyków spo­ tkać można członków różnych zgromadzeń z całego świata, to jeśli chodzi o skalę, mamy bez wątpienia do czynienia ze zjawiskiem marginesowym . Jednak to nie zasięg oddziały­ wania jest dla nas tutaj istotny, ale specyficzne nasączenie głoszonej doktryny treściami apokaliptycznymi. 9 Wiemy już, że specyficzny sposób, w jaki rozumieją hi­ storię zbawienia, motywuje członków ICEJ do stałego zain­ teresowania losami państwa żydowskiego. Wydaje się, że zarówno izraelska polityka wewnętrzna, jak i zagraniczna, są postrzegane przez grupę jako rodzaj ekranu, dzięki któ­ remu można każdorazowo określić, na jakim etapie znajdu­ je się obecnie realizacja procesu zbawczego . Pomimo że jej członkom często zdarza się nadużywać retoryki niestroniącej od budzących niepokój słów, takich jak „wojna", „wo­ jownicy", „ b r o ń " czy „bitwa", nie należy tego pochopnie in­ terpretować jako rzeczywistej groźby. Przynajmniej tak dłu­ go, jak aktywność ICEJ nie przyjmuje postaci konkretnych działań, możemy traktować ją jako jedną z form wyrażania poglądów na temat przyszłości. 10 Drugim przykładem, który chciałabym tutaj przedstawić, jest przypadek grupy The Tempie Mount Faithful założonej w 1967 przez Gershona Salomona oraz kilku jego przyja­ ciół. Powstanie grupy miało stać się wyrazem protestu wo­ bec podjętej przez polityków izraelskich decyzji pozostawię- Numer 10/2005 �T H E E N D IS N E V E R J U S T A N E N D . . nia, po wojnie sześciodniowej, Wzgórza Świątynnego pod kontrolą Islamskiej Rady Religijnej (Waqf). Salomon wraz ze swymi przyjaciółmi potępili zdecydowanie zachowanie władz izraelskich, dołączając do licznego grona powstałych w la­ tach siedemdziesiątych radykalnych grup prawicowych, do­ magających się zwrotu Wzgórza Świątynnego Ż y d o m . Izra­ elski uczony Ehud Sprinzak dołącza TMF do kategorii „kul­ turowych radykałów", sytuujących się pośród izraelskiej ra­ dykalnej prawicy . Z rzadka działając jako jednorodna gru­ pa, „kulturowi radykałowie" podzielają przekonanie, iż jedy­ nie duchowa rewolucja może ocalić naród izraelski, jedno­ cześnie przyznając sobie rolę inspiratorów owej rewolucji. Wynikiem takiego sposobu myślenia są m.in. próby ponow­ nego zaognienia konfliktu wokół Wzgórza Świątynnego. Po­ mimo że „kulturowi radykałowie" nie cieszą się zbytnią po­ pularnością w społeczeństwie izraelskim oraz brak im poli­ tycznego zaplecza, mają istotny wpływ na coś, co Sprinzak nazywa „kolektywną świadomością radykalnej prawicy". Do­ dajmy, że ich wpływ sięga poza kręgi izraelskiej radykalnej prawicy, inspirując poczynania pewnych chrześcijańskich grup religijnych. 11 Jak już zostało powiedziane, szczególny sprzeciw TMF budzą próby religijnego i politycznego zawłaszczenia Wzgó­ rza Świątynnego przez wyznawców religii Mahometa. Znaj­ dujące się na wzgórzu meczety Kubbut as-Sachra (Kopuła Skały, zwany też meczetem Umara) oraz Al-Aksa, kalając swą obecnością święte miejsce judaizmu, są postrzegane przez członków grupy jako w i d o m y znak islamskiej dominacji. Sprzeciw podsyca, silnie motywowana tradycją religijną, idea uczynienia wzgórza na powrót moralnym i duchowym cen­ trum Izraela, a w dalszej perspektywie całego świata. Kro­ kiem w tym kierunku m a się stać wzniesienie - na funda­ mentach poprzedniczek - Trzeciej Świątyni. Ignorując trud­ ności, jakie nastręcza skomplikowana sytuacja polityczna, członkowie TMF konsekwentnie starają się realizować swo­ je pomysły. Krążąc w o k ó ł Wzgórza Świątynnego, podejmu­ ją od czasu do czasu próby wkopania kamienia węgielnego pod budowę świątyni. Jak dotychczas bez rezultatu. Angażując się w konflikt o wzgórze, członkowie Tempie Mount Faithful nie zaniedbują tego, aby nadać odpowiednią legitymację swoim działaniom. Widząc w sobie legalnych spadkobierców narodu wybranego, czują się powołani do wypełnienia misji przekazanej synom Izraela na górze Sy­ naj. Zdaniem założyciela grupy, Gershona Salomona, idee głoszone przez TMF staną się w przyszłości światłem prze­ wodnim dla wszystkich narodów ziemi, prowadzącym je do prawdziwej wiary. Podkreślając wielokrotnie swój aktywizm, zaangażowa­ nie i gotowość działania, TMF na tle innych „kulturowych radykałów" (takich jak Yehuda Etzion i izraelska radykalna prawica), okazuje się być grupą zasadniczo pasywną, nie­ skłonną do podejmowania zbyt pochopnych działań, zwłasz­ cza takich, które wymagałyby złamania przepisów prawa. Zasadą postępowania członków TMF jest bowiem konse­ kwentne przestrzeganie obowiązujących przepisów i zarzą­ dzeń policji, co nota bene odróżnia ich o d większości prawi­ cowych radykałów. J e d n y m z powodów, dla których TMF unika łamania prawa i przemocy, wydaje się być nadzieja, że wizerunek legalnie działających radykałów pozwoli wy­ wierać skuteczniejszy wpływ na stroniącą od ekstremizmu opinię publiczną. wiona nam Prawda. Trudno rzecz jasna polemizować z ta­ kim poglądem, wydaje mi się jednak, że można powiedzieć nieco więcej na temat przyczyn, dla których millenarystycz­ ne idee wciąż zachowują, przynajmniej dla niektórych, swój urok. Dokonując syntezy wizerunku Jerozolimy biblijnej, współ­ czesnej oraz przepowiedzianej Jerozolimy jutra, członkowie takich grup jak Tempie Mount Faithful czy International Chri­ stian Embassy in Jerusalem, posługują się czymś w rodzaju jej „trójwymiarowego" obrazu, symbolizującego pewien uni­ wersalny, metahistoryczny model. Myślenie podporządko­ wane narzucanej przez ów model logice szczęśliwie prze­ staje dostrzegać przypadkowość zdarzeń, koncentrując się na pełnej uniesienia kontemplacji sensu historii. Wydaje się, że sympatyków TMF czy ICEJ pociągać może zwłaszcza, narzucona przez dychotomiczny porządek opowieści o koń­ cu świata, perspektywa, dzięki której ludzie mogą być po­ strzegani wyłącznie jako sprawiedliwi lub potępieni, słudzy Boga lub jego nieprzyjaciele. Zapewne wpływa na nich rów­ nież dynamika samej opowieści, jej dramatyczny, lecz jed­ nocześnie zawierający w sobie obietnicę szczęśliwego za­ kończenia, przebieg. Obraz apokaliptycznego końca, spoza którego wyłania się Nowe Jeruzalem, w którym wybrani prze­ bywać będą w bliskości Boga, podsyca religijną nadzieję, która - zdaniem członków obydwu grup - zbawi wspierają­ cych Izrael. Jerozolima, chociaż jest miastem świętym, nękana jest przez różne problemy . Dla członków TMF i ICEJ nie ulega wątpliwości, że ich źródło tkwi w pełnej nieudolności i nie­ konsekwencji polityce prowadzonej przez władze izraelskie oraz w obecności w mieście wyznawców islamu. Ale nega­ tywna ocena sytuacji, w jakiej znalazła się współczesna Je­ rozolima, posiada swój jaśniejszy rewers. Wszak wszystkie zjawiska negatywne koniec końców przyczyniają się do re­ alizacji ostatecznego celu, którym jest urzeczywistnienie wi­ zji Syjonu. Ten sposób rozumowania, nasycony obrazami zaczerpniętymi zarówno z Tory, jak i innych pism Starego i Nowego Testamentu, jednoznacznie wskazuje na inspira­ cję tradycją biblijną; w miejscach, w których pojawia się model doskonałego przyszłego społeczeństwa pojawiają się rów­ nież elementy klasycznych utopii. 13 Apokaliptyczne wyobrażenia Jerozolimy należą do dzie­ dziny zjawisk społecznych. Możemy analizować ich treść, śledzić transformacje, możemy również starać się określić kanały, którymi owe wyobrażenia są przekazywane. Stano­ wiąc element tradycji, rozwijają się wraz z nią, wpływając i modelując sposób myślenia kolejnych pokoleń . Łatwo za­ padając w pamięć, stają się trwałymi elementem potocznej 14 12 Nadszedł czas, aby spróbować odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Co skłania jednostki do tego, aby podporządko­ wać myślenie i działanie wizji Nowego Jeruzalem? Co szcze­ gólnie pociąga je w owej wizji? Co przesądza o jej, ignorują­ cej upływ czasu, atrakcyjności? Dla fundamentalisty religij­ nego, gdyby przyszło nam do głowy prosić go o odpowiedź, o wszystkim przesądza fakt, że źródłem owej wizji jest obja­ Model Świątyni Jerozolimskiej PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari wiedzy. Dlatego ich kolejne konkretyzacje stanowią zawsze kombinacje elementów czerpanych z tradycji, mniej lub bar­ dziej oryginalne nawiązania. Jednak rozpatrywanie wyobrażeń Jerozolimy wyłącznie p o d kątem s p o ł e c z n e g o charakteru oraz m e c h a n i z m ó w transmisji niewiele może nam pomóc w zrozumieniu ich istoty. Dopiero badając zjawiska z pogranicza religijnego i politycz­ nego fundamentalizmu, zaczynamy dostrzegać, że o specy­ fice owych wyobrażeń decyduje głęboki wpływ, jaki zdolne są wywierać na świadomość jednostek, ich niezwykła sugestywność, która zdolna jest wskrzesić religijny zapał. Oży­ wając w wyobraźni, dostarczają głębokiej motywacji dla okre­ ślonego sposobu interpretowania zjawisk, ucząc bezkompromisowości w myśleniu i działaniu. Mieliśmy okazję się przekonać, jak w świadomości członków ICEJ czy TMF ob­ raz stolicy Izraela, z jej pogmatwaną historią i skomplikowa­ ną, nabrzmiałą konfliktami izraelsko-palestyńskimi, teraźniej­ szością, rozmywa się zwolna w hipnotycznej wizji przyszłej, immanentnej doskonałości. Naturalnie ogromna liczba osób nosi w swoich umysłach zapisany mentalny obraz apokaliptycznej Jerozolimy, cho­ ciaż dla większości nie ma on jakiegoś decydującego zna­ czenia. Dotychczas o konkretnym kształcie owego obrazu decydowały okoliczności, które sprawiają, że różnimy się pomiędzy sobą: nasze usytuowanie wewnątrz konkretnej tra­ dycji, rodzaj odebranego wychowania, zebranego doświad­ czenia. Być może dzisiaj wpływ tych czynników staje się nie­ co słabszy, coraz częściej mamy bowiem okazję stykać się z tymi samymi formami przedstawień. Wyobrażenia apokalip­ tyczne należą w naszej kulturze do tych, po które sięga się chętnie i stosunkowo często. Pojawiają się w malarstwie, się­ ga do nich poezja, film, czasem przywołuje się je jako meta­ foryczny komentarz w telewizyjnym newsie. Wizerunek apo­ kaliptycznej Jerozolimy kondensując w sobie pewną religij­ ną ideę, określony pogląd na sens historii, symbol nowego świata i marzenie o lepszej przyszłości, oferuje nam bogac­ two znaczeń wielokrotnego użytku. Dla większości z nas owe znaczenia są wystarczająco czytelne, aby obraz Jerozolimy, raz przywołany, nie wymagał specjalnych objaśnień. Atrakcyjność obecnych w kulturze apokaliptycznych idei bierze się m.in. stąd, iż karmi nasze umysły wizjami jakiejś post-apokaliptycznej doskonałości. Jako istoty ludzkie nie mamy możliwości mierzenia się z doświadczeniem religij­ nym lub zmagania z ideą religijną bez udziału posiadanej wiedzy, wyznawanego światopoglądu, emocji - a więc tego wszystkiego, co stanowi treść naszego życia. Ich aktywny udział sprawia, że raczej konstruujemy znaczenia, niźli je pasywnie przyswajamy. Sposób, w jaki przedstawia nam się nam dana idea, zawsze jest funkcją pewnych potrzeb d u ­ chowych, intelektualnych, emocjonalnych, co wyjaśnia, dla­ czego dużo lepiej wychodzi n a m przetwarzanie pozytywnych raczej niż negatywnych informacji . 15 16 Istota zdarzeń opowiedzianych w micie apokaliptycznym sprawia, że zaczynamy zastanawiać się nad zagadką śmier­ ci. Analizując zebrany przez siebie materiał, miałam wielo­ krotnie okazję przekonać się, jak istotną rolę odgrywa escha­ tologiczna symbolika Jerozolimy w obrębie dyskursu wyra­ żającego nadzieję ocalenia przed wieczną, wszystko spy­ chającą w nicość, śmiercią. Być może tutaj tkwią praprzy­ czyny ciągłej fascynacji ideą apokalipsy, wciąż podejmowa­ nych prób jej interpretacji, zarówno tych wprost czerpiących z religijnego dziedzictwa tradycji judeochrześcijańskiej, jak i tych, które czynią to niejawnie, często mimowolnie. Jako symbol życia wiecznego Jerozolima końca czasów oferuje nam pewien sensowny model interpretacji naszego losu, o d ­ powiedź na lęki i troski współczesnego człowieka. 17 Na koniec chciałabym zwrócić jeszcze uwagę, że apoka­ liptyczne wątki pojawiają się współcześnie w coraz szerszym kontekście kulturowym. To zjawisko ma, jak sądzę, związek ze sposobem, w jaki idea jest przekazywana. Aby przetrwać w kulturze mit lub opowieść musi wędrować pomiędzy po­ koleniami jako element żywej tradycji. Taka wędrówka za­ wsze pozostawia pewien ślad w postaci treściowych prze­ sunięć, zmiany akcentów, pojawienia się nowych elemen- Ściana Płaczu - jedyny ocalały fragment Świątyni Jerozolimskiej 16 Numer 10/2005 �tów. Dokonujące się transformacje nie są jednak w stanie zatrzeć prawdziwej tożsamości, dzięki czemu możemy po­ wiedzieć, że ekologiczne i technologiczne apokalipsy pozo­ stają wariantem tej samej, wędrującej przez historię, opo­ wieści. Apokaliptyczna historia Nowego Jeruzalem przekazywa­ na była przez wieki za p o m o c ą różnych form: w chrześcijań­ stwie oznaczała zarówno śmierć jak i życie, niebiańskie kró­ lestwo jak i tęsknotę za lepszą przyszłością. W ostatnich cza­ sach te same wątki dają się zauważyć w obrębie „apokalip­ tycznej" świeckiej kultury popularnej. Chociaż konkretne re­ alizacje mogą być pozbawione jednoznacznie religijnej wy­ mowy, tym niemniej ich źródłem wciąż pozostaje religijna idea zagłady rodzaju ludzkiego. Część z nich, zachowując wierność oryginalnemu kontekstowi apokaliptycznemu, snuje wizję odzyskanego raju na ziemi, inne, porzuciwszy nadzie­ je, przybierają postać anty-utopii. Przełożył Paweł Barabasz 3 N.G. Holm, An Integrated Role Theory for the Psychology of Reli­ gion: Concepts and Perspectives, [w:] The Psychology of Religion. The­ oretical Approaches, red. B. Spilka i D.N. Mcintosh, Colorado - Oxford 1997, ss. 73-85; M. Leppakari dz. cyt., s. 55-56. 4 M. Leppakari, dz. cyt., s. 2 1 , 27-36. 5 Tamże, s. 2 1 . "Tamże, s. 201-225. 7 Tamże, s. 234 tamże, s. 143,145; zob. również: Y. Ariel, Philosemites orAntisemites. Evangelical Christian Attitudes Towards Jews, Judaism and the State oflsrae, „Acta", Jerusalem, 2002, nr 20, s. 2-3. 8 9 Y. Ariel, dz. cyt., s. 2. M. Leppakari, Jerusalem - en plats i ständig förändring, [w:] Kultu­ rell miljö, natursyn och symboliskt landskap. Nigra aspekter pä kulturmiljóstudier, red. L. Marander-Eklund i in., Religionsvetenskapliga skrifter nr45, Abo 2002, s. 173. 10 11 E. Sprinzak, The Ascendance of Israel's Radical Right, Oxford New York 1991, s. 227, 280-281; M. Leppakari, The End Is a Beginning, s. 170-171. 12 M. Leppakari, dz. cyt., s. 169-193. Oxford - 13 Tamże, s. 204. Massachusetts 1999, ss. 2, 24, 32, 78; M. Leppakari, The End Is a Begin­ 14 Tamże, s. 242-243. ning. Contemporary Apocalyptic Representations 15 Tamże, s. 206-213. 1 D. Sperber, Explaining Culture. A Naturalistic Approach, of Jerusalem, Abo 2002, 16 s. 39-51. 2 R Berger i T. Luckmann, The Social Construction of Reality. A Treati­ se in the Sociology of Knowledge, Middlesex - Baltimore 1973, ss. 27, Tamże, s. 54-55; The Psychology of Religion. An Empirical Appro­ ach, red. R.W. Hood, B. Spilka, Jr, B. Hunsberger, R. Gorsuch, New York 1996, s. 157-158. 17 112-115, 118-121; M. Leppakari dz. cyt., s. 51-56. PISMO ANTROPOLOGICZNE M. Leppakari, dz. cyt., s. 234. �