76
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4648ae7bd7d075fe085abe5f2a7ded7d.pdf
4087bc9fed97f4476e3b899bab800a65
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2366
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2197
Title
A name given to the resource
Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.150-152
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S U M M A R Y OF
ARTICLES
This issue of „ P O L I S H F O L K A R T . C O N T E X T S " is entirely devoted to
the contemporary theatre w h i c h in various w a y s tries to transcend beyond
the traditional theatre by reaching out to its roots. T h i s is the reason w h y it
so frequently refers to intercultural experiences, c u s t o m s , rituals and fuller
corporeal experience, w e l l - k n o w n to different cultures and long-forgotten
in Europe. T h e majority of the texts pertain to Polish theatrical experiences
but w e present also an interview with Peter Brook and articles by Eugenio
Barba. Our volume contains a d i s c u s s i o n on para-ritual phenomena w h i c h
transgress even an extensive comprehension of the theatre - L u d w i k
S t o m m a examines the ritual meaning of sport using the example of
football, and J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a inquires into the m a g i c mythical dimension of court ceremonies.
of both creeds. T h o s e are also the intentions of the proto-theatre w h i c h
tries to arrive at the very s o u r c e s of culture.
T h e author embarks upon an attempt to create a model of the avantgarde
theatre. He indicates a number of symmetrical opposites: on the one hand,
cultural utopia (Brook - the theatrical version, Grotowski - the ritual
version) and, on the other hand, the sociological utopia (Barba - the
community version and J . and J . Beck - the anarchistic version); on the
one hand, the shifting of the borderline of the theatre (Brook - the
morphology of the spectacle, Barba - the social context of the theatre) and,
on the other hand, the crossing of the boundaries of the theatre (Grotowski
- for the sake of religion, and J . and J . Beck - for the sake of revolution).
T h e first two texts - fragments of a chapter on drama from „Sacred and
Profane Beauty. T h e Holy in Art" by Gerardus van der L e e u w , and excerpts
from Mircea Eliade's „Diary" - intend to bring the reader closer to the sacral
sources of the theatre.
ON T H E A T R E
T h e d i s c u s s i o n w a s attended by: W o j c i e c h D u d z i k ,
Włodzi
m i e r z P a w l u c z u k , J e r z y P r o k o p i u k and K r z y s z t o f R e n i k .
Fragments of the discussion w h i c h w a s held in the editorial office of
„Polska Sztuka L u d o w a " in J u l y 1 9 9 0 . From the broad d i s c u s s i o n w e
extracted only threads concerning evolution of the theatre and a w a y
leading from the mystery play to n o w a d a y s theatre searchings.
T h e quest c o n d u c t e d by the contemporary theatre and para-theatre in
Poland and abroad aims at the disclosure of m a n ' s spirituality, his
..paradigm of the imagination". T h e first group in Poland w h i c h sought an
ethical, profoundly humanistic dimension of the theatre w a s the Reduta,
established by J u l i u s z Osterwa. The theatre of J e r z y Grotowski referred to
the Reduta traditions and itself became a starting point for Gardzienice. T h e
essential novelty of the Gardzienice Theatre w a s the creation of an ethos of
..excursions" to the countryside, a search for inspiration in authentic
contact with the rural population, their rituals, religiosity and spiritual
culture.
T h e pursuit of s o u r c e s for inspiration in the traditional culture of the
Russian Orthodox village is a n a l o g u o u s to the Oriental quests c o n d u c t e d
by Barba or Brook. The attempt to transpose the authentic, sacral kathakala
theatre, based on the deep religiosity of the participants of the spectacle
(both the audience and the players) onto European ground demonstrated
that it is impossible to establish an authentic community c o m p o s e d of the
members of the spectacle outside the range of a given culture. Even an
illuscry image of a culture other than one's o w n (India, the Russian
Orthodox village in Poland) - the outcome of an intense, short-lived
contact - c a n become a valuable source of inspiration for the artist,
enabling him to create totally n e w forms of expression.
Participants of the discussion propose a threephased development of the
theatre (1) the mystery theatre, (2) the plebeian-bourgeois theatre, and (3)
possible to realize the soteric theatre, based on ansambles of people
inspired by teachers of spiritual life ( J . Prokopiuk): the other division , ( l )
the theatre c o n e c t e d with literature, (2) the theatre released from literature,
and (3) the theatre w h i c h pass from pure esthetic problems to ethic and
culture - w a s proposed by W. Dudzik.
L a u r a B o h a n n a n , S H A K E S P E A R E IN T H E B U S H
T h e author describes her experiences c o n n e c t e d with an attempted
presentation of Shakespeare's Hamlet to Tiv tribesmen (Africa) (trans
lation).
T H E T H E A T R E C O N T A M I N A T E D B Y E T H N O L O G Y by L e s z e k K o l a n k i e w i c z i s a n attempt to locate the theatrical avantgarde against the
background of contemporary culture (counter-culture), s c i e n c e and
philosophy. T h e origins of a theatre ..tainted" with ethnology date back to
the 1 9 7 0 s . T h i s contamination, the author maintains, d o e s not affect the
theatre in its entirety, but only its avantgarde. T h e axis of s u c h performan
c e s is a collision of cultures, and the ethnographer often appears as one of
the main dramatis personae.
T h e author indicates the c o m m o n vision of man w h i c h took s h a p e in
humanistic p s y c h o l o g y and the para-theatre. Both domains critically
a s s e s s the positivistically-oriented s c i e n c e w h i c h reduces and impoveris
hes experience; both seek fuller experience for the individual, by severing
all ties with the Descartesian dualism of the body and mind.
By recalling the Nietzschean division of the theatre into dionysian and
apollonian, the author points out that o n e c a n distinguish four p h a s e s in
the history of the theatre: the prototheatre ( d i o n y s i a n ) , the Greek theatre
(dionysian and a p o l o n i a n ) , the degraded theatre (apolonian) and W a g
ner's musical theatre (dionysian and apollonian). T h i s division, according
to the author, lacks the last, fifth part - the proto-theatre ( d i o n y s i a n ) ,
w h i c h c o u l d be encountered in the search c o n d u c t e d by Antonin Artaud
w h o after his voyage to Mexico (the Tarahumara Indians) in 1 9 3 6 wrote
that in this c a s e w e are dealing not with a ..theatre on a stage" but a kind of
religious theatre, a n e w type of ritual. T h e author regards J . Grotowski, P.
Brook and E. Barba as the main representatives of the proto-theatre.
O n e of the last undertakings by Grotowski („The Objective Drama") w a s
compared to B a c h ' s M a s s in H minor. C . L e v i - S t r a u s s noted that the
disappearance of mythical thought in seventeenthcentruy Europe w a s
a c o o m p a n i e d by the emergence of great musical forms, and that it w a s
precisely m u s i c w h i c h took over the structure of mythical reflection. Critics
often stress that the M a s s in H minor goes beyond the division between
Protestantism and Catholicism, and reaches the c o m m o n pre-foundations
150
M i c h a e l G i b s o n , BROOK'S AFRICA
In this interview, Peter Brook d i s c u s s e s his journey to Africa ( 1 9 7 2 ) ,
together with a group of actors c o n n e c t e d with the International Centre of
Theatrical Studies, headed by him. He describes i.a. an encounter with the
African audience, w h i c h , in his opinion, is the best in the world, the need to
construe e a c h spectacle a n e w , and the experience of reaching a level upon
w h i c h it is possible to speak about a community of mankind (translation).
T H E A C T O R IN T H E T H E A T R E O F I M A G I N A T I O N . A N I N T E R V I E W
WITH A N D R Z E J S E W E R Y N A B O U T PETER BROOK'S „MAHABHARA
TA"
Andrzej S e w e r y n , a k n o w n P o l i s h - F r e n c h actor, recalls his experiences
dating from the staging of Mahabharata.
He mentions significant q u e s
tions c o n n e c t e d with Brook's work style and personality, and his o w n n e w
experiences as an actor. O n e of the most essential elements of the work
performed by an actor is constant development of the imagination - w i c h
has become part of Brook's theatre thanks to constant and all-sided
improvisations. S e w e r y n also a c c e n t s the fact that it w a s Brook w h o
disclosed to him the importance of coordinating three elements: emotion,
intellect and body.
T h e interview is supplemented by the ekcepts de journal of travail and
text K a z i m i e r z В r a u n s T H E H O L Y W R I T O F M A H A B H A R A T A in
w h i c h the author describes the spectacle itself, and the w a y in w i c h it w a s
received in America.
Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , THE . U N D O I N G " O F THE W O R L D . AN
INTERVIEW WITH WŁODZIMIERZ STANIEWSKI
Gardzienice is a village in the environs of Lublin; it is also the site of the
Centre of Theatrical Studies, led by S t a n i e w s k i , and k n o w n simply as
„Gardzienice". A c c o r d i n g to the founder of the Centre, there were many
reasons for this particular location: it is, in his opinion, the borderline
between Asia and Europe (an important factor considering that e x c h a n g e
rejuvenates culture), where one can discover landscapes straight from
paintings by M a l c z e w s k i . T h e world should be perceived as it f l o w s
thorugh us, leaving behind a legacy of experiences. For S t a n i e w s k i , the
most essential is the c o n c e p t of pre-reflection - that first "intellectual
gesture" w h i c h points to the right path. He is c o n c e r n e d with the
pre-reflection of a landscape, people and situations, as well as the creation
of s u c h external conditions w h i c h w o u l d enable the ecology of the spirit to
liberate the creative abilities of man. Opposition to the idea of development
for the s a k e of intensifying experience is c o n n e c t e d with the rejection of
the horizontal model of culutre, dominant in Europe from the R e n a i s s a n c e
on. H e n c e the spectacles often exploit vertical movement - descent and
ascent. Following the example of M. Bachtin, S t a n i e w s k i rejects also the
rationalization of meaning for the sake of a philosophical-artistic absorp
tion of meanings, w h i c h he calls " o d c z y n i a n i e " ( " u n d o i n g " ) . He counterposes eavesdropping and peering, s o popular in present-day culture, with
a search for o n e ' s o w n identity and sources. Staniewski regards music as an
extremely important factor for his work; he talks about the musical aspects
of Nature and man - „if w e do not deaden that inner music then w e shall
gain n e w s e n s e s " . T h e word - prominent in theatrical work - is also the
w o r d of the Spirit of M u s i c . Finally, Staniewski recounts his trip to Mexico
(Artaud) w h i c h proved to be of great merit for his theatre.
C z e s ł a w R o b o t y c k i , D a r i u s z C z a j a , GARDZIENICE, SATUR
D A Y - S U N D A Y 2 7 / 2 8 A P R I L 1991
T w o reflections about a meeting with the Gardzienice Theatre upon the
o c c a s i o n of Carmina Burana, its most recent spectacle.
In W O R К W I T H S T A N I E W S K I M a r i u s z G o ł a j recalls his experiences
as an actor performing in the Gardzienice Theatre.
J a d w i g a R o d o w i c z , NOT QUOTATION BUT INSPIRATION
T h e author writes about the work c o n d u c t e d by the Gardzienice Centre
of Theatrical Studies, and indicates two possible w a y s of utilizing foreign
�culture: quotation and inspiration. Although it is possible to find in the
undertakings of the Centre direct references - quotations - from texts
registered on location, inspiration, in its etymological meaning as creative
fervour, appears to be more important. By w a y of example, the author cites
the archaic Lappish form of s o n g - the /о/к - with w h i c h s h e became
acquainted during her visit to Finland. T h e jojk (personal s o n g ) is never
about something but a l w a y s constitutes something or s o m e o n e . It w a s
precisely this experience that served as an inspiration for the cast of the
Gardzienice Theatre in their creation of the "rhythm-breath". The author
draws attention to the fact that the instruments applied by critics are not
adopted to n e w theatrical forms; for example, they do not pay due attention
to the unity of the drama and musical composition w h i c h , by w a y of
contrast, were easily noticed by critics in Korea where the theatre
performed
Awwakuma.
M i c h a ł K l i n g e r discusses the experiences gained from a visit, with the
Gardzienice Theatre, to the St. Onufry monastery upon that saint's
name-day ( 2 4 / 2 5 J u n e ) .
K r z y s z t o f C z y ż e w s k i , A J O U R N E Y TO T H E EAST
T h e author of the letter w a s a member of the Gardzienice Theatre from
1 9 7 8 to 1 9 8 3 . The text is a personal reflection on work in this unique
theatre w h i c h reaches to the very s o u r c e s and embarks upon n e w
experiments. T h e author remains distant from the traditinal conception of
an actor; he also describes his path to Gardzienice w h i c h led through
poetry and recital c o n c e i v e d as an attempt to concentrate on the s o u n d of
the poetic word (an experience w h i c h subsequently w a s not fully exploited
in G a r d z i e n i c e ) . Both his arrival and later his departure were dictated by
a constant search and motion. "During an excursion. Evening Gatherings
or reconnaisances... one c o u l d hear a s o u n d resembling a bell ringing from
a long-deserted temple. Did w e seek a path out of the land of disinheritan
ce? I recall that trail b e c a u s e it inspires and distresses me most of all".
" W Ę G A J T Y " is a Theatrical Centre named after a village near Olsztyn in
w h i c h the seat of the theatre is located. In U N D E R T A K I N G and T H E
E V O L U T I O N O F T H E V I L L A G E T H E A T R E the leader of the ensemble
W a c ł a w S o b a s z e k speaks about the nature of the work of the Centre,
w h i c h , in its search for sources, refers to the creativity of Stanisław
V i n c e n z , a celebrated Polish essayist w h o after the w a r resided in
Switzerland. Following the trail of Vincenz, the theatre carried out i.a.
a research trip to the region of the Hucuł mountaineers. T h e theatre also
regards the Beskidy and B i e s z c z a d y Mountains as well as the Olsztyn
voivodship as a terrain of its exploration. W. S o b a s z e k presents his theory
of the art of acting, and considers the cultural work intended for the
environment as important for the Centre. T h e texts are supplemented by
J a c e k D o b r o w o l s k i ' s reflection from a meeting with the Węgajty
cast.
Z b i g n i e w O s i ń s k i , MIECZYSŁAW LIMANOWSKI TODAY
A European k n o w n geologist, Mieczysław L i m a n o w s k i ( 1 8 7 6 - 1 9 4 8 )
together with J u l i u s z Osterwa, one of the most eminent Polish actors and
stage directors, w a s a founder of the „ R e d u t a " w h i c h w a s the first Polish
..theatre laboratory" and one of the most significant teams in the history of
Polish theatre at the same time. In his work he a l w a y s combined these t w o
spheres of creativity: deeply interrelated, they formed his o w n original
outlooks to be manifested in L i m a n o w s k i ' s artistic activity as a stage
director and animator of the artistic endeavours of the „ R e d u t a " and its
pupils. The „ R e d u t a " ( 1 9 1 9 - 3 9 ) has constituted an aesthetical tradition
for J e r z y Grotowski w h o s e Laboratory Theatre ( 1 9 5 9 - 8 4 ) took over its
emblem.
In his article Zbigniew Osiński discusses L i m a n o w s k i ' s ideas of theatre,
their formation and impact on the „ R e d u t a " as well as on the contemporary
and the present-day artists s u c h as Grotowski and his former collaborator
Włodzimierz Staniewski w h o runs the „Gardzienice" Centre of Theatrical
W o r k s h o p s since 1 9 7 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i ' s precursory role in
contemporary theatrical and cultural pursuits is also stressed.
The article is an introduction to the selection of his writings on theatre
and drama By/ kiedyś teatr Dionizosa
( O n c e upon a time there w a s
D i o n y s i u s Theatre) presented to the Literary Publishing H o u s e in 1 9 8 7 .
Mieczysław
L i m a n o w s k i , THE YEAR OF POLAND AND THE
COLLECTIVE SOUL
The text w a s published in M o s c o w in 1 9 1 6 , where during World War
L i m a n o w s k i w a s in exile, maintaining c l o s e contacts with the actors of the
M o s c o w Artistic Theatre run by K. S . Stanisławski as well as with eminent
representatives of the Russian intellectual elite. In his text he presents the
idea of theatre - mystery, a peculiar laboratory and a „mirror of the colective
s o u l " , derived from the earliest tradition („from the bottom of nation, its
blood and spirit") and s y n c h r o n o u s with the rhythms of the w h o l e nature
and universe at the s a m e time. Similarly to the classical theatre of ancient
Greece, s u c h theatre is the „most complete form of collective creativity".
W h e n establishing the foundations of the present „Gardzienice" Centre
of Theatrical W o r k s h o p s , L i m a n o w s k i ' s text ranked among the most
important ones for Włodzimierz S t a n i e w s k i .
S e w e r y n A. W i s ł o c k i , JĘDRZEJ C I E R N I A K A N D HIS " F O L K T H E A TRE"
During the partition era (up to World War II), the folk theatre w a s
dominated by t w o currents: one sought inspiration in the national (high)
theatre and regarded one of its functions to be the cultivation of Polishness,
while the other w a s closer to the level of the country fair, and had a rather
unsophisticated repertoire. T h i s vision of the folk theatre w a s o p p o s e d
during the interwar period by Jędrzej Cierniak, village-born b u t a graduate
of the Jagiellonian University; here, he established contacts with the
" e l e u s i s " ethical association w h o s e purpose w a s the moral-spiritual
rebirth of the Polish nation - its very name referred to the Greek t o w n s h i p
k n o w n for its mystery plays w h i c h w e r e the s o u r c e for the association's
mysticism and initiation rites. Cierniak claimed that folk rituals constitute
a specific form of the theatre. Words, gestures, customary behavoiur,
music, d a n c e etc., perfected for centuries, contain valuable elements of
original and authentic beauty. There w a s no need to train for s u c h a theatre
since it simply sufficed to remain oneself. Cierniak established the Institute
of Folk Theatres. His coitect premises did not prevent him from stylization
and the inculsion of mystic c o m p o n e n t s originating in the " E l e u s i s "
organization. After World War II his entire achievements were, for political
reasons, destroyed.
M a r i a F i d e r k i e w i c z , JAN DORMAN'S „HERODS"
J a n Dorman ( 1 9 1 2 - 1 9 8 6 ) devoted his w h o l e life to the theatre and w a s
in particular fascinated with the folk theatre. From 1 9 6 5 to 1 9 7 3 he
organized reviews of Christmas carols and N e w Year s o n g s - the s o - c a l l e d
Herods - in the Theatre of Miners' Children in Będzin. At that time, it w a s
extremely difficult to discover the whereabouts of the carol singers since
public performances were officially banned after World War II. For
a number of years, Dorman w a s compelled to overcome various obstacles.
Political authorities, w h o a l w a y s remained hostile towards rituals of this
kind, definitely prohibited the organization of the reviews in 1 9 7 3 . Dorman
w a s aware of the fact that the rituals, s h o w n on stage, lost m u c h of their
attractiveness, but he a s s u m e d that this w a s the only w a y to display them,
and, upon many o c c a s i o n s , to save them from oblivion. He w a s also
engaged in theatrical activity for children, and wrote his o w n scenarious. In
this c a s e too, o w i n g to the religious motives of the spectacles, he
encountered resistance on the part of the authorities.
E u g e n i o B a r b a , THE THIRD B A N K O F T H E RIVER
History is sometimes compared to a flowing river w h i c h seizes everyt
hing w h i c h it encounters on its way. Fleeing it, people seek a safe haven by
settling on both banks, but there also they are often reached by the flood
waters. Barba cites a Brazilian tale about an old man w h o takes his boat
into the very centre of the river, and then, obstinately, makes his w a y
against the current until his last days. U p o n his death, he is replaced by his
s o n . T h i s story had become for Barba a true illumination, and made him
aware of a certain intuition: he understood that in his capacity as a person
of the theatre he should delve deeper, into that w h i c h is invisible and
c o n c e a l e d , and towards the underground history from w h i c h there is no
escape. The idea of the ..third bank" w a s important for the spectacle
„ B a n k " performed by Leszek Mądzik (translation).
B o ż e n a D u d k o , T H I S S H O E P I N C H E S , OR T H E T H E A T R E O F T H E
EIGHTH DAY
The author of this essay presents the creative path of one of the most
interesting and valuable p h e n o m e n a in the movement of Polish alternative
theatres - the Theatre of the Eighth Day. S h e examines the artistic s e a r c h
carried out from 1 9 7 0 to 1991 by the cast led by L e c h Raczak, beginning
w i t h the first significant spectacles s u c h as Introduction
to... or In a Single
Breath up to the most recent performance w h o s e premiere took place in
J a n u a r y 1991 w h e n the theatre returned to Poland, terminating its
emigration. No Man's Band\s the outcome of the experiences of the actors
from their emigre period, and constitutes an essential summary of the
heretofore achievements of the theatre.
A prominent place in the article is assigned to reflections on the
specificity of the Theatre of the Eights Day, w h i c h comprises its political
involvement (in a broad meaning of the w o r d ) , a creative development of
the Grotowski method and the manner in w h i c h the spectacles are
prepared (primarly improvisations and group creation).
W o j c i e c h K r u k o w s k i , T H E T H E A T R E IN T H E T H E A T R E O F L I F E .
THE A C A D E M Y OF MOTION
The author describes select undertakings of the A c a d e m y of Motion
w h i c h from 1 9 7 4 gave alltold about 2 0 0 spectacles, street actions and
happenings. The c o m m o n features of the work c o n d u c t e d by the A c a d e m y
include motion, s p a c e and social messages. They are c o n n e c t e d with the
conviction that artistic radicalism and social goals do not have to exclude
e a c h other. Artistic undertakings transposed onto the city streets enrich
their everyday appearance and renew their meaning. Elements of daily life
c o n v e y e d in an unaltered form into the „ h o l y " s p a c e of art (the stage, the
gallery), e n h a n c e its anthropological vision, without impairing the aest
hetic one. What is needed, therefore, is an a w a r e n e s s of the pre-artistic
values of gesture, s p a c e , time and s o u n d , a s well a s their role in
communication. This process involves the perception of the merit of the
mutual intermingling of Art and Life, not in a repetition of everyday life but
in the demonstration of its meanings, of w h i c h w e are usually unaware
- s t r u c t u r e s , rhythm and tension. T h e latter are c o m p o n e n t s of a model of
activity that fills the s p a c e of joint experiences, play and communication.
151
�R o m a n W o ź n i a k , IN T H E D O M A I N O F T H E S A C R U M
T h e religious s a c r u m in art is a separate domain, u n c o n n e c t e d with that
of culture. Due to its very nature, art creates u n c o m m o n beings, and often
approaches the Mystery, thus attaining the sphere of the sacrum. On the
other hand, works of art w h i c h refer to sacral contents often do not
transcend beyond the secular dimension.
In his sculptures and theatrical work, R o m a n Woźniak willingly refers to
the Old and N e w Testament w h i c h , thanks to its universal nature, offers the
possibility of a play of symbols, a cumulation of meanings, and the
anticipation of events, as in the medieval mystery plays.
The accomplishments of Roman Woźniak are characterized by the
modesty and simplicity of the employed means of expression, and by
a striving towards the disclosure of the mystery of everyday life. He makes
the props and decorations himself, adapting the means of expression to the
c h a n g i n g conditions of the environment in w h i c h he stages the spectacle.
Woźniak also appears as an actor, creating a specific formula of acting,
closer to animation but nonetheless transcending it by the o p e n n e s s of his
presence on stage. A n important source of inspiration is music, w h i c h often
constitutes the basic element of the staging (The Passion according to St.
Matthew
in the N o w y Theatre in W a r s a w ) .
H a n n a K i r c h n e r a n d L u d m i ł a M u r a w s k a , d i s c u s s the p h e n o m e
non of the Separate Theatre, established in 1 9 5 4 by Miron Białoszewski,
the poet, and L u d w i k Hering. T h o s e two friends, w h o s e acquaintanceship
dates back to the war, shared an interest in the culture of the social margin
and the street. T h e texts for the spectacles were written by Białoszewski
and the form w a s designed by Hering. T h e actors were Miron Białoszewski
and Ludmiła M u r a w s k a .
M a g d a l e n a Smęder, BETHLEHEM, GOLGOTHA, THE BASTILLE
AND THE POOR ROOM... THE LAST S P E C T A C L E O F T A D E U S Z
KANTOR
Following the spectacle entitled / Shall Nevert Return Here, w h i c h w a s
a foretaste of the end of theatrical undertakings by T a d e u s z Kantor - the
founder of Cricot 2, the theatre of death, and one of the greatest
individualities of the Polish theatre - two other spectacles were staged:
Today is My Birthday and the almost u n k n o w n Silent Night. T h e s e c o n d
performance w a s s h o w n in J u l y 1 9 9 0 in Avignon where Kantor w a s
invited by the Experimental A c a d e m y to give a series of lectures. The
lectures c h a n g e d into rehearsals and those, in turn, into a spectacle. The
description of this particular performance enabled the author to recall the
main three themes of Kantor's stagings: life, death and memory. „lt w a s my
ambition to tell the story of mankind, the w a y in w h i c h people w h o have
already died, begin to live a n e w , and the manner in w h i c h everything
repeats itself". T a d e u s z Kantor died on 8 December 1 9 9 0 .
Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , F R O M THE BEGINNING TO „THE C O A S T " .
AN INTERVIEW WITH LESZEK MĄDZIK
T h e path towards theatrical direction began for M ą d z i k from stage
design (experiences gained while planning settings for Easter S e p u l c h r e s ) .
M ą d z i k w i s h e s to speak by resorting to s p a c e and his theatre c o u l d be
described as that of a painter. He believes that the concrete shortens the
time of experience, and, in order to construe dramaturgy, to attain that
w h i c h remains intangible, he tries to eject all that w h i c h is concrete from his
spectacles. Originally, Mądzik referred exclusively to the plastic media, but
then he noticed that the word can also transmit similar symbolic contents.
M ą d z i k recalls his quests and creative evolution, including the use, or
a b s e n c e , of anecdotes and light - an evolution from external light towards
the inner lights of objects on stage. He is interested in studying the relation
between the s a c r u m , the human striving towards transcendence and
a broadly understood materiality. In his spectacles, he frequently refers to
the Universe of Nature; he also tries to reach the level of emotion
- a spectacle is s u c c e s s f u l w h e n the entire audience is visibly moved.
M ą d z i k intends to achieve a similar inner vibration in the spectator as did
Grotowski, but in order to do s o he exploits objects, light and s p a c e , and
not the actor. T h i s undertaking calls for steering the audience, a feat that
cannot be performed without sharing their emotions.
M ą d z i k has also organized almost twenty one-time spectacles (mainly
abroad) w h i c h end s o - c a l l e d trial periods, and w h i c h are to exploit various
situations plastically, and to govern the feelings of their participants.
T h e interview is supplemented by a description of two spectacles: The
Herbarium and The Bank.
Katarzyna W a l e w s k a , PSYCHODRAMA
P s y c h o d r a m a - a s p o n t a n e o u s , improvised emotional event in a situation
of activity and not of dialogue - has become part of the techniques of
dynamically-oriented psychotherapy systems. The technique w h i c h ap
152
pears to be the most profound is analytical psychodrama during w h i c h the
patient recreates loose associations and dreams together with his analyst.
Medical psychodrama differs from the one organised on stage primarily
as regards its intention: in medicine it serves the examination of the p s y c h e
of the suffering patient, the localization of the source of fears, types of
conflict and problems w h i c h are to be treated as well as development
potential and inner relations. It is c o n c e r n e d with the world of the inner
theatre - its actors, the drama w h i c h is being currently performed and that
w h i c h w a s acted out in the past. In the course of activity, w h i c h is not
restricted by the c e n s o r s h i p of feair and s h a m e , as is the c a s e with w o r d s ,
emotions, o n c e c o n c e a l e d in the past, become unblocked, thanks to the
presence of other persons taking part in the spectacle; one c a n never
foretell w h a t will take place in a psychodrama.
Psychodrama signifies an encounter w h i c h a l w a y s takes place on two
simultaneous levels- c o n s c i o u s and u n c o u s c i o u s . The task of the analyst
consists of comprehension and an emotional insight into the d y n a m i c s of
c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s experience.
Both in the open theatre and in the process of treatment, this double
encounter constitutes development, and sets into motion creative poten
tials in a situation of activity w h e n on the stage both partners of a given
relation open up in the c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s dimension. T h e
external stage sets into motion the inner theatre of a person in his contact
with others. In the theatre, psychodrama assists predominantly in stimula
ting live emotions, in order to present fascinating creations to the audience.
If, however, psychodrama o c c u r s at a certain stage in the development of
the spectator w h o is inclined towards reflection and an inner integration of
s u c h experiences, then it b e c o m e s an important moment in his personal
progress.
L u d w i k S t o m m a , 1:0, O R P E O P L E L I K E G O D S
Of the many w a y s of explaining the popularity of sport, the author
proposes the ethnological interpretation w h i c h reaches to the mythologi
cal sources of the p h e n o m e n o n . It is obvious that sport is a classification,
a division into „ w e " and „they". T h i s classification, however, is not created
by l a w s w h i c h function on a daily basis. Western sport teams are usually
multi-national, while Polish o n e s , although a foreigner or two can appear,
seem to be m u c h more uniform-but h o w many true W a r s a w residents play
in the „Legia" team? T h e greatest importance is ascribed to the national
colours w h i c h decide w h o is „ours" and w h o is not. Sport is ruled by laws
a n a l o g u o u s to those of a carnival and football is the queen of all sport; it is
here that a radical reversal takes place: hands, used everyday (cf. the
number of idiomatic expressions c o n n e c t e d with them) are replaced by
feet. A football match is a reversal of the Promethean feat. T h e collective
effort of the team creates a situation advantageous for one its members,
w h o , with his legs, must conquer the only ..normal" person - the
goal-keeper, w h o relies on his hands, while the loot (the ball) is left on
alien territory, the „other w o r l d " . T h e player w h o shoots a goal is, therefore,
a anti-Prometheus, w h o returns fire to the gods. W e are dealing here with
a reconstruction of c h a o s (on a social scale, m u c h smaller than the c o s m i c
one) in order to repeat o n c e again the act of creation.
J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a , R E F L E C T I O N S ON T H E MA
GIC-MYTHICAL SOURCES OF COURT CEREMONIES
T h e c o n s c i o u s n e s s of the Enlightenment era breakthrough and the
ensuing c o n s e q u e n c e s enable us to treat the Baroque as the last style
permeated with a belief in the power of symbols, w h i c h revealed truths
inaccessible for intellectual cognition. The magic-mythical comprehension
of the world formed the cornestone for the seventeenth-century court
ceremonies, and the universally used apparati testify to the presence of
certain archaic structures. For centuries, machines were regarded as
thaumata, created in order to be admired, and not to govern Nature. Their
value consisted of emanating a mysterious force, either artifically produced
or originating from the dieties, and capable of creating illusion. Mobile
monsters, giants, birds adorned with feathers - all are of the same nature as
mobile statues by Dedalus, the legendary Greek architect.
O n e c a n seek elements of the archetypical structure in the dance w h o s e
platonian definition, as an art of imitating reality by means of gestures and
movements of the body, became a point of departure for modern theory.
Proof w a s offered of the c o s m i c origin of the d a n c e and movements of the
body were compared to „a ball of stars". It w a s believed that through its
intermediary it is possible to establish celestial order on Earth and
reconstrue the harmony w h i c h fills man's soul at the moment of creation, as
testified by court balls.
In the eighteenth century faith in progress, the unlimited possibilities of
technology and the triumph of the intellect resulted in depriving the world
of its magical qualities.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/120deec34e1a9ecd93c2f4d2d058e4d1.pdf
8cf705d80b5748a1f9e0ef71478f2dfa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3230
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1987
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3027
Title
A name given to the resource
Autorzy rocznika 1987 "Polskie Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.223-224
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
AUTORZY
ROCZNIKA
1987
„POLSKIEJ
SZTUKI
LUDOWEJ"
Spis autorów Rocznika Jubileuszowego — Księgi Pamiątkowej, ofiarowanej Aleksandrowi Jackowskiemu
w 35-lecie Jego pracy na stanowisku redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej"
d r hab.
Ludwik Stomma
Profesor,
Ecole
Directeur
des
Hautos
Section
des
Sciences
Instytutu
Sztuki
Etudes,
Roligiousos, P a r y ż
Prof, dr hab.
Stanisław
Mossakowski
Prof, dr
Zofia
Dyrektor
Sztuk Plastycznych,
d'etudes,
Pratique
Prezes
prezes h o n o r o w y
Prof,
Raszewski
Kierownik
i Antropologii Kulturowej
Katedry
Uni
Prof, dr
Anna Kutrzeba Tojnarowa
Mieczysław Porębski
hab.
Tadeusz Chrzanowski
Etnologii
logii K u l t u r o w e j
i
Antropo
Uniwersytetu
K a t e d r a K u l t u r y Polskiej U n i
Roeli Sulima
w e r s y t e t u Warszawskiego, K i e
tur' Ś r o d o w i s k o w y c h , Warszawa
Senior
K r y s t y n a Szefler
„Tukwa"
Fellow
Instytut
nia
lerii G r a ż y n y
Etnograficz
Doc. dr
Exeter
College
Zakład
hab.
Jerzy B a r t m i ń s k i
redakcja
dowej",
mgr M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz
Nieprofesjonalnej,
„Polskiej
Z a k ł a d J ę z y k a Polskiego U n i Marii
Prof, dr
hab.
Instytut
m g r H a n n a Szowczyk-
I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow,
-Wierzbicka
nia
rownik Zakładu, Wroclaw
S z t u k i PAN", Pracow
Teatralnego",
Prof, dr
Liceum
Plas
dr J a n
Adamowski
tycznych i m . Antoniego Kenara
B r o n i s ł a w Surowiak
Tlie H e b r e w U n i v e r s i t y
of
Je-
W i e s ł a w Juszczak
Andrzej R ó ż y c k i
poligraficzny,
d r Jacek O l ę d z k i
uczestniczy
Prof, dr
hab.
Czerwiński
Stefan
hab.
Morawski
W ł a d y s ł a w a Jaworska,
fotografik,
reżyser
fil
mowy, m.in. filmów o artystach
folklorze, sztuce l u
Warszawa
Wydział
Geografii
i
Studiów
Uniwersytetu
Warszawskiego,
zeum w M u r z y n o w i e k . P ł o c k a ,
m.in. wysta
indywidualna
w
Galerii
nia P r o b l e m ó w K u l t u r y
Artys
Węglarz
I n s t y t u t Sztuki P A N ,
Artystycznej,
Wojewódzki
Nowy
d r Czesław R o b o t y e k i
Kierow
Kul
Ośrodek
Katedra
Etnografii
Korulska
Warszawa
I n s t y t u t Sztuki
P A N , Pracow
n i a S z t u k i Nieprofesjonalnej —
redakcja „ P o l s k i e j
dowej",
Artys
Naczelny
Studios",
mgr Antoni
Kroh
War
w y Sącz
Katedra
I n s t y t u t Sztuki P A N , b. kierow
Wasilewski
logii Kulturowej
Historii
i
Teorii
Lu
L i t e r a t , etnograf, t ł u m a c z , N o
dr Jerzy S ł a w o m i r
Zakładu
Sztuki
Warszawa
szawa
nik
Słowian
Kraków
mgr E w a
nia P r o b l e m ó w K u l t u r y
Redaktor
Kultury,
Jagiellońskiego,
I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow
Art
Mu
Sącz
Uniwersytetu
nik Pracowni P r o b l e m ó w
Opiekun
Warszawa
mgr Stanisław
I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow
„Polish
hab.
artysta
i indywidualnych,
tycznej,
Prof, dr
Skłodowskiej -
w wielu wystawach zbiorowych
tury
Prof, dr
Polskiego U n i
Marii
Regionalnych
t y c z n e j , Warszawa
Marcin
wersytetu
dowej,
a r t y s t a p l a s t y k , z zawodu tech
Podagogieznej,
Zakład Języka
ludowych,
Jorozolima
G r a ż y n y Hase, Warszawa
hab.
Szkoły
Folklore,
wa
Doc. dr
szej
m s a l o m , D e p a r t a m e n t o f Jewish
nik
Lu
-Curie, L u b l i n
w latach 1948—1953, Zakopane
d r Olga M u l k i e w i c z -Gołdhorgowa
Sztuki
Warszawa
Opole
Teatral
Sztuk
Nieprofesjonalnej-
I n s t y t u t F i l o l o g i i Polskioj W y ż
hab.
D o r o t a Simonides
nego", Warszawa
Dyrektor
Sztuki
redakcja „ P o l s k i e j
dowej",
redakcja „ P a m i ę t n i k a
mgr Halina Konarowa
Skłodowskiej -
W y d z i a ł F i l o l o g i i Polskiej U n i
Skłodowskiej -
nia „ P a m i ę t n i k a
Marii
wersytetu Wrocławskiego, Kie
-Curie, L u b l i n
dr Jerzy Timoszcwicz
wersj'totu
Warszawa
Polskiego U n i -
Jacek K o l b u s z e w s k i
Sztrrki L u
Warszawa
worsy t e t u
Hase,
Języka
-Curie, L u b l i n
S z t u k i P A N , Pracow
Sztuki
artysta plastyk, wystawy indy
widualne w Galerii P A X i Ga
Lublin
of A r t , E x e t e r , A n g l i a
Kunezyńska-Iraeka
Historii
Jagielloń
r o w n i k Z e s p o ł u do B a c l a ń K u l
czosnej, K a t o l i c k i U n i w e r s y t e t
Lubelski,
dr Anna
Katedry
Sztuki Uniwersytetu
hab.
Doc. dr
Katedra Historii Sztuki Nowo-
dr Aleksandra Jae.her-Tyszkowi i Kustosz M u z e u m
nego, K r a k ó w
Prof. M a r e k Łąc/.yń.ski
„Pamiętnika
skiego, K r a k ó w
Katedra
Warszawskiego, Warszawa
Doe. dr
Teatralne
Redaktor
Kierownik
hab.
szawa
hab.
„Pamiętnika
Teatralnego", Warszawa
Etnologii
w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r
Prof, dr
nia,
go",
hab.
AICA,
AICA
I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow
dr
Zbigniew
P A N , Warszawa
Sokołowie.
wieloletni
Sekcji Polskiej
Etnologii
i
Antropo
Uniwersytetu
Warszawskiego, Warszawa
223
�dr Ryszard Tomicki
Instytut Historii K u l t u r y Ma
terialnej
PAN,
Zakład
mgr Bożena K u r a l
Etno
Benedyktowicz
Instytut
Sztuki
Historii i Teorii
kcja
wej".
Prof, d r
Roman
bab.
Reinfuss
„Polskiej
Sztuki
P A N , Zespół
Kraków
P A N , Zakład
Filmu
Sztuki
reda
Ludo
m g r Aleksandra
Jackowska
m g r Leszek P u d ł o w s k i
etnograf, Warszawa
historyk,
heraldyk,
Konserwacji
Warszawa
Instytut
Sztuki
Dokumentacji Sztuki Ludowej,
g r a f i i , Warszawa
d r Zbigniew
Instytut
Dokumentacji Sztuki Ludowej,
War
szawa
P A N , Zespól
redakcja „ P o l s k i e j S z t u k i L u
Pracownie
Zabytków,
Jan Świderski
artysta
Sztuki
dowej", K r a k ó w
skiej
fotografik,
PAN,
Sztuki
Instytut
redakcja
„Pol
Ludowej",
War
szawa
dr E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a
m g r A d a m Bartosz
I n s t y t u t Sztuki P A N , Kierow
n i k Z e s p o ł u D o k u m e n t a c j i Sztuk i L u d o w e j , redakcja „ P o l s k i e j
Sztuki Ludowej", K r a k ó w
Dyrektor Muzeum Okręgowego,
Tarnów
mgr Zofia Bisiak
Pot. J - Świderski
224
I
Centralny
Ośrodek Metodyki
Upowszechniania
Kultury,
g ł ó w n y specjalista do spraw
plastyki,
redakcja
„Polskiej
Sztuki Ludowej",
Warszawa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/672d3a1ae878e437a50994023154168c.pdf
60f5cadcd54c7b50c638f47a979d89ac
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3231
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1987
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3028
Title
A name given to the resource
Resume / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.230-235
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
РЕЗЮМЕ
С т а н и с л а в
М о с с а к о в с к и
—
АНТИЧНЫЕ
И РЕНЕСАНСНЫЕ ОБРАЗЦЫ ВАВЕЛЬСКОЙ
ДЕ
К О Р А Ц И И „PORTA TRIUMPHALIS"
Автор статьи рассматривает
вопрос
происхожде
ния мотивов декорации
Еавельского п о р т а л а
„porta
triumphalis", удаляя
особое в н и м а н и е тем и з н и х ,
которые
связаны
с
конкретными
произведениями
древности. Автор отмечает, что, с одной
стороны,
павелский портал напоминает своими формами а н
тичные т р и у м ф а л ь н ы е ворота, с другой стороны, —
распространенный в то время ренессанский портал.
В статье подробно анализируются отдельные мо
тивы, выступающие в вавельской декорации, причем
автор ссылается на труд В . Berrecci „ П р о и с х о ж д е
ние художественного творчества
в свете д е к о р а ц и и
Зыгмунтовской
часовни",
в
котором
указываются
родственпыэ
черты краковской творческой
лабора
тории В. Berrecci и ф л о р е п т и й с к о - р и м с к о й
школы
Sangalla и Rovezzano.
З о ф и я
С о к о л е в и ч
—
ТЕОРИЯ
НАРОДНОГО
ИСКУССТВА ИЛИ НАРОДНОЙ
КУЛЬТУРЫ?
ОТ
ПРЕДЛОЖЕНИЯ
ЕВГЕНИЯ
ФРАНКОВСКОГО
ДО
„ПОЛЬСКОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА"
1Э86 Г .
Сорок ежегодников журнала „Польское
народное
искусство" являются важным
источником
ознаком
л е н и я с эволюцией
взглядов, касающихся
сущности
н а р о д н о г о и с к у с с т в а к а к элемента
культуры
и спо
собов его исследования. П е р в у ю теорию
народного
и с к у с с т в а к а к элемента
к у л ь т у р ы ( с л е д о в а т о л ь н о без
необходимости
обращаться
к эстетическим
крите
р и я м , п р и м е н я е м ы м п о о т н о ш е н и ю г.; большому
ис
к у с с т в у ) с ф о р м у л и р о в а л Е. Франковски.
Теория
эта
вытекает из его концепции о понятии человека, из
свойственного
человеку магического мышления,
из
врожденной потребности красоты и творчества.
Это забытое
в сущности теоретическое предложе
ние
является
непосредственным
предшественником
современных теорий,
популяризируемых
в
„Поль
ском народном искусстве", особенно в последние го
ды,
по инициативе Александра Яцковского. Благо
даря духовному родству
с Л е в и - Б р ю л л е м и Л . Fan
Геннепом
во введении
понятия
символа
и
обряда
п е р е х о д а т е о р и я Франковского
ведет
к современно
му
(структурному,
семиотическому,
феноменологи
ческому) пониманию магического м ы ш л е н и я
и на
родного видения мира, ведет
к поискам его
прин
ципов, таящихся
в культуре. Понятие ж е
эмоций,
в ы р а ж а ю щ и х с я в творческом акте,
но в ы с к а з ы в а е
мых
посредством
символов,
является
связующим
звеном
с современным
психоанализом
и
ЭлмадолСУ.ИМ п о н и м а н и е м с а к р у м .
А н н а
К утш сба - П о й на р о ва
— В
НАЧАЛЕ
БЫЛИ
ПРИДОРОЖНЫЕ
ЧАСОВЕНКИ,
КРЕСТЫ
И ФИГУРЫ
В ЗАВОЕ, СОЗДАННЫЕ С В Ы Ш Е
ПОЛУВЕВКА ТОМУ НАЗАД.
Воспроизведенные в статье рисунки всех продор о ж н ы х часовенок, крестов и ф и г у р в Завое, а так
ж е п е й з а ж а этой большой
горской деревни .распо
ложенной в южной части Польши, в Западных Кар
п а т а х у п о д н о ж ь я Б а б ъ е й Г у р ы , были
выполнены
а в т о р о м с т а т ь и в в о з р а с т е 14—15 л е т , бывшей
тогда
у ч е н и ц е й к р а к о в с к о й с р е д н е й ш к о л ы , в 1927—1928 г г .
на конкурс, о б ъ я в л е н н ы й д л я к р а е в е д ч е с к и х
круж
ков школьной молодежи журнала „Орлиный полет"
( „ O r l i l a t " ) . В 1929 г. о н а о п у б л и к а в а л а в этом
же
ж у р н а л е статейку, п о с в я щ е н н у ю той ж е теме. В
этом
ж е году она приняла участие в конкурсе ж у р н а л а
„ И с к р ы " на монографию деревни, описывая Завою,
— и приступила к работе по инвентаризации дере
вянного строительства в той ж е деревне,
закончен
н у ю к н и ж н о й п у б л и к а ц и е й в 1931 г о д у ,
230
А в т о р вспоминает к л и м а т К р а к о в а 20-х годов, от
мечая
интерес
старшего
поколения,
воспитанного
в эпохе
Молодой Польши,
к деревне и ее культуре,
к о т о р ы м о н о д е л и л о с ь со ш к о л ь н о й м о л о д е ж ь ю .
Ее
п е р в ы м с к р о м н ы м этпограяическим
трудам
уделили
большое
в н и м а н и е этнографы
Ягеллонского
универ
ситета, Польской А к а д е м и и Н а у к
и
Этнографичес
кого музея в Кракове.
О п и р а я с ь н а с в о и т о г д а ш н и е заметки,
автор
ха
рактеризует Завою тех лет как деревню
со ското
водческими традициями и слабо развитым
земледе
лием.
Автор полагает, что среди многочисленных ремес
л е н н и к о в д е р е в о о б д е л о ч н и к о в были
нотепциальные
исполнители ряда деревянных часовенок.
К
самым
старым принадлежат, по мнению автора,
каменные
н а з е м н ы е ч а с о в е н к и , п о с т а в л е н н ы е п о ЕССЙ в е р о я т
ности, в X V I I I — X I X
вв., о в о з н и к н о в е н и и
которых
к р у ж а т легенды. Творцов статуй из песчаника, да
тируемых
1831—1911 г г . а в т о р и щ е т
за
пределами
деревни.
Автор статьи поощряет редакцию журнала „Поль
ское народное искусство" к исследованию
перемен
в культурном облике Завой и других деревень, начи
н а я с 20-х до 80-х годов, к у с т а н о в л е н и ю места н е
больших
сакральных
объектов в культуре
старой
и новой деревни.
Т а д е у ш
Хжановски
БАРОЧНО-НАРОДНЫЕ
— СУЩЕСТВУЮТ
ЛИ
ПАМЯТНИКИ
СТАРИНЫ?
Автор охватывает понятием народного
искусства
родственные явления, включая провинциальное, ре
месленное и самородное искусство. Автор
называет
его п о д с о з н а т е л ь н ы м в о т л и ч и е от с в е р х с о з н а т е л ь
ного общепринятого высокого (официального) искуства. Народное искусство существует
в других
рам
ках времени, чем высокое искусство. В нем трудно
выделеить
очередные
„стили". В
ряде
примеров
с X V I I X V I I I X I Xвв. автор отмечаот связь с кон
кретными произведениями романского и готического
с т и л я , а п р е ж д е в с е г о с т и л я барокко.
Характер
на
р о д н о г о барочного
искусства автор увязывает
с креп
к о п р о ч н о у к о р е н и в ш и м с я с т и л е м барокко
в офи
циальном искусстве, особенно в религиозном. У п р о
щ е н н о е , н а с ы щ е н н о е эмоциональностью
барокко
луч
ше всего в ы р а ж а е т р е л и и о з н ы е
чувства
польского
народа. Приводя р я д примеров, автор отмечает „не
к о т о р ы е ч е р т ы н а л и ч и я " барокко
в области народного
искусства, указывая на родственный характер
про
изведений, которых
нельзя механически
классифи
цировать
как
„барочные"
либо
„народные".
Эти
скульптуры и картины принадлежат к пароднобарочной категории. И х х а р а к т е р и з у е т а р х и т е к т о н и к а к о м
позиции, плоскость отображения, а в живописи так
ж е п р и с т р а с т и е к буйной,
красочной декорации.
А л е к с а н д р а
Я х е р - Т ы ш к о ва
СКИЕ
ГРАВЮРЫ
НА
ДЕРЕВЕ
И
СЛОВНАЯ
—
ЛЕЖАЙИХ
РОДО
В Л с ж а й с к и е с 1608 г. с у щ е с т в у е т
бернардинский
костел, поставленный
на месте я в л е н и я
Пресвятой
Д е в ы М а р и и в 1590 г . С 1752 г . ( к о р о н а ц и я о б р а з а
Лежайской Богоматери) Лежайск стал одним из цен
тров паломничества. Среди многочисленных
попий
лежайского образа обращают внимание гравюры на
дереве, выполненные различной техникой.
В 1982 г. в К р а к о в с к о м Этнографическом
музее
было
представлено 9 л е ж а й с к и х гравюр на дереве,
расцвеченных оттисков; 3 из которых
изображают
Л е ж а й с к у ю Б о ж ь ю Матерь. Надо полагать,
что все
они происходят из мастерской Томаша Бонковского.
Г р а в ю р ы эти с в и д е т е л ь с т в у ю т о в ы с о к о м у р о в н е м а
стерства народных ксилографов.
�I
М а р е к
Л o u ч и и с к и — ОРИГИНАЛ ИЛИ
КОПИЯ
Автор, х у д о ж н и к - г р а ф и к , опираясь на свой опыт
предлагает исследовать старинное гравюры на дере
ве п у т е м а н а л и з а т е х н и к и и х и с п о л н е н и я . Т а к и м м е
тодом автор анализирует гравюру из „Теки
Лазарского".
А н н а
К у н ч и и ь с к а-И р а ц к а
ДАРЫ ИЗ КРЫПНА
—
ВОСКОВЫЕ
Во время территориальных исследований,
прово
д и м ы х И н с т и т у т о м н а П о д л я с ь е , в 1986 г. было
обна
ружено, неизвестное ранее в профессиональной ли
т е р а т у р е , место к у л ь т а , где до с и х пор
полностью
сохранился
обычай
приношения
воскосых
даров.
Н а д о п о л а г а т ь , ч т о т р а д и ц и я этого
обычая сущестует
в К р ы п н е близ
К н ы ш и н а с того времени, к о г д а он
стал пентром паломничества к чудотворному
образу
Б о г о р о д и ц ы с М л а д е н ц е м , то е с т ь с
X V I I в. О д н а к о
первое описание приношения дароз датируется л и ш ь
тридцатыми годами нашего столетия.
Д а р ы в виде человеческой ф и г у р ы либо отдель
н ы х частей т е л а (ноги, р у к и , голова, сердце, глаза)
с к л а д ы в а ю т па с т у п е н я х главного а л т а р я , где
по
мещается
чудотворный
образ. С н а ч а л а
паломники
с дарами и горящими свечами в руках обходят во
круг костел. Так вносят паломники мольбы о
здра
в и и л и ч н о м и в с е й с е м ь и . Ч и с л о л и ц , за к о т о р ы х м о
лятся паломники, символизирует количество
прино
симых даров. Н ы н е дары, к а к правило, отливают из
ц е м е н т н ы х ф о р м . В е р у ю щ и е за д о б р о в о л ь н ы м д е
н е ж н ы м взносом, „ о д а л ж и в а ю т " и х на в р е м я с о в е р
ш е н и я обряда, Д а р ы хранятся в костеле и много
кратно
используются
очередными
паломниками.
Перед I I мировой войной приносили т а к ж е в К р ы п н е
в качестве даров собственноручно выполненные
из
в о с к а ф и г у р к и , п е р е п л а в л я е м ы е затем
па свечи.
Современный сценарий храмового праздника Бо
ж ь е й Матери, отмечаемого в продолжение трех дней
(6, 7 и 8 с е н т я б р я ) , к а ж е т с я н и в ч е м н е и з м е н и л
идеи самого обряда, в котором принимает
участие
много молодых
людей, приносящих
в виде дароз
езоих детей.
М а л г ож ата
М а з у р к а в ч
—
ЧЕ ТОВЕКОПОДОБНЫЙ КАМЕНЬ ИЛИ Ж Е НАКАЗАННА
ЖИЗНЬ
Автор статьи исследует семантику камня в польобразные камни, в первую очередь анализируя
ве
рования и сказы.
В
польской
народной
культуре
причиной
пре
вращения человека в камень является чаще
всего
г н е в божий,
рызванный
нарушением
обязывающих
к а н о н о в . Ч е л о в е к мог п р е в р а т и т ь с я в к а м е н ь , п р о
т и в я с ь Господу Богу либо не с о г л а ш а я с ь с его п р и
говорами. В камень
обращаются также
люди,
не
с д е р ж а в ш и е своих о б е щ а н и й . К р о м е того, о б р а щ е н и е
ч е л о в е к а в к а м е н ь м о ж е т быть
вызвано проклятием
другого человека. В сказах
превращение
человека
в к а м е н ь м о ж е т быть
вызвано нечистой силой. Од
нако в таких случаях, в противоположность преды
д у щ и м п р и м е р а м , замена
обратима.
Итак, в польской народной культуре
превраще
н и е в к а м е н ь я в л я е т с я в с е г д а н а к а з а н и е м за
нару
ш е н и е божеских
либо человеческих прав. В
связи
с этим
человекоподобный к а м е н ь п р е ж д е всего сим
волизирует такие черты, как: неподвижность, омертЕение,
х о л о д , бесчувственность,
твердость
и
лишь
и дальнейшей очереди — стойкость, единство и силу.
Ежи
Т и м о ш е в и ч
—
О НАРОДНОМ ИСКУССТВЕ
ЕЖИ
с в и д е т е л ь с т в у е т не т о л ь к о тот ф а к т , что у п о м я н у т ы е
в ы ш е статьи ои подписывал своим именем и ф а
м и л и е й , х о т я большинство
своих тектов подписывал
п с е в д о н и м а н и и л и ш и ф р о м . Это к а с а е т с я н е т о л ь к о
деятельности в Обществе поощрения народного про
мысла, но п р е ж д е всего его глубокого
понимания
проблем народного искусства, как и вдумчивых
за
м е ч а н и й н а эту т е м у .
СТЕМПОВСКИ
Автор статьи представляет
и комментирует
два
мало известных текста одного из самых
выдающих
с я п о л ь с к и х эссеистов
— Ежи
Стемповского:
„На
родное художественное творчество" и „На
высоких
г о р н ы х л у г а х " . Эти, х о т я у ж е н ы н е забытые,
эссе
я в л я ю т с я г а ж н ы м звеном
для исследований
равно
н а р о д н о г о и с к у с с т в а , к а к и его в о с п и я т и я , и т а к ж е
п о в ы ш е н и я заинтересованности
и о ч а р о в а н и я им.
П р о б л е м а т и к а н а р о д н о г о и с к у с с т в а занимала
важ
ное место в и с с л е д о в а н и я х Стемповского.. Об
этом
В л а д и с л а в а
Я в о р с к а — НЕСКОЛЬКО ЗАМЕ
ЧАНИЙ
О
ГОРОДСКОМ
ХУДОЖЕСТВЕННОМ
ФОЛЬКЛОРЕ
Искусством городского ф о л ь к л о р а называет автор
настенную живопись на домах, каменных
оградах,
стенах метро. Рассматривает ж и в о п и с ь на городских
стенах и п а м я т н и к а х Лисабона во время р е в о л ю ц и и
движение графити в Нью Йорке в пятидесятых го
дах, п о в л и я в ш е е на н е к о т о р ы х х у д о ж н и к о в .
Г а л и н а
В 80-УЮ
К е н а р о в а
—
ПО СЛЕДАМ
Г О Д О В Щ И Н У ЕГО С М Е Р Т И
КЕНАРА
Автор пишет о личности Антония Кенара, извест
ного п р е ж д е всего к а к педагога и х у д о ж н и к а - с к у л ь п
тора.
Главным
материалом,
которым
пользовался
К е н а р , было д е р е в о . Б о л ь ш и н с т в о е г о т р у д о в п о г и б л о
во в р е м я В т о р о й м и р о в о й в о й н ы и К е н а р о в а
(его
ж е н а ) в с п о м и н а е т и п р е д с т а в л я е т те, к о т о р ы е
уце
лели. В своей статье она п р е ж д е всего уделяет в н и
мание работам религиозного содержания — фигурам
святых и ангелов, находящихся в часовнях и косте
лах. Кенар выполнял т а к ж е надгоробья в виде ча
совенок. Большинство из них находится на
клад
бище заслуженных
лиц в местности Закопане.
О л ь г а
М у л ь к е в и ч-Г о л ь д бе р г
—
И З М Е Н Е Н И Я Т Р А Д И Ц И О Н Н О Й ЕВРЕЙСКОЙ
ДОЖЕСТВЕННОЙ ВЫРЕЗКИ
ВИДО
ХУ
Традиционная еврейская художественная
вырезка
встречалась на территории П о л ь ш и е щ е в
начале
т е к у щ е г о с т о л е т и я . В то в р е м я о н а и с п о л н я л а с в о и
традиционные ф у н к ц и и — у к р а ш а л а восточную стену
дома, у к а з ы в а я в к а к о м н а п р а в л е н и и следует м о л и т ь
ся, у к р а ш а л а о к н а е в р е й с к и х домов во в р е м я п р а з д
ника „шавуот", играла роль подарка, который ввиду
е г о эстетических
достоинств
вкладывали
в моли
твенник.
П о с т е п е н н о о б ы ч а й этот о т м и р а л и в м е ж в о е н н ы й
период такого рода творчество у ж е не
поддержи
валось.
Оно
возродилось
в
пятидесятых
годах
в И з р а и л е , г д е д о с и х п о р и м занимаются.
Художе
ственная в ы р е з к а и з м е н и л а п р е ж д е всего свою т р а
диционную
функцию.
В
настоящее
время
она
является предметом художественной ценности, кото
рым украшают жилище. Вырезка играет также роль
памятки, которую покупают туристы.
Традицию
художественной
вырезки
поддержи
вают многие творцы, причем отчетливо
выступают
два основных
направления:
во-первых,
сохранение
ф о р м ы и о с н о в н ы х элементов
орнамента,
следова
тельно традиционного стиля еврейской вырезки, во--вторых, — в в е д е н и е н о в ы х т е м а т и ч е с к и х
элементов,
с в я з а н н ы х либо с а к т у а л ь н ы м и праздниками,
отме
чаемыми светским образом в „кибуцах", либо с об
щ е п р и з н а н н ы м и ц е н н о с т я м и , к а к борьба
за м и р , г о
довщина
образования
государства,
отображение
И е р у с а л и м а , с т е н ы п л а ч а . Это
первое
направление
является продолжением основных черт традиционней
в ы р е з к и , ее м о т и в о в и к о м п о з и ц и и узора, а т а к ^ е
с о д е р ж и т с о в р е ш е н н о н о в ы е элементы,
не с в я з а н н ы е
с традицией.
В е с л а в
Ющак
Текст в форме письма, адресованного Александру
Яцковскому,
содежит фрагмент
первого
польского
перевода поэмы Уильяма Блейка „Мильтон"
(1804 г.).
Д о с и х п о р п о л ь с к и й ч и т а т е л ь был знаком
с
этой
поэмой л и ш ь в о т р ы в к а х в переводе Чеслава М и лоша („Земля Ульгро").
231
�М а р ц и н
Ч с р в и нь с к и
НЯШНЕГО ДНЯ
—
СИМВОЛ
СЕГОД-
Особенной
чертой
современного
искусства,
как
изобразительного, так и театрального либо
кинема
тографического, является оперирование свободно соз
даваемыми
символами,
создаваемыми
па
основном
плане
конструкции
произведения, такие
экстренно
п произвольно, так сказать „частным образом" соз
д а в а е м ы е с и м в о л ы , о т о р в а н ы от а р х а и ч е с к о й
базы,
от у с т а н о в л е н н о г о т р а д и ц и е й с в о е о б р а з н о г о
словаря
символот.!, к к о т о р о м у п р и б е г а е т с и м в о л и з м . У
сим
волистов символы являются историческими цитата
ми. Т е п е р е ш н е е ж и в о е п р о и з в о л ь н о е
символотворчество
возникает
на основе
внутреннего
опыта его
а в т о р а . В в и д у этого
д л я потребителя символ только
существует, но непонятен.
Автор статьи выдвигает тезис, что вновь обрете
нная
искусством
способность
„символотворчества"
открывает широкие перспективы и может стать по
воротным
пунктом в развитии культуры,
одновре
менно угрожая возникновением вакуума и непони
мания.
Самыми цепными среди проявлений современного
символотворчества автор статьи считает те произве
дения, в к о т о р ы х творческие способности и х автора
связаны корнями с культурой.
М е ч и с л а в П о р е м б с к и
КАРТИНЫ И
ОБРАЗА
А в т о р с т а т ь и о т в е ч а е т н а этот
вопрос
утверди
тельно. Доказывает, что модернизм не столько в х у
дожественном, сколько именно в мировоззренческом
смысле является наследием, к которому прямо либо
бессознательно
обращаются в свете и в вивду ощу
щ а е м о г о в н а с т о я щ е е в р е м я к р и з и с а , к у л ь т у р ы . Это
я в л е н и е выступает не только
в П о л ь ш е , но и во
в с е х западных
странах. Н е
с т а л о богов,
которые
поддерживали веру в Науку, Технологию, Социали
стическую революцию, либо в Опекунское
государ
ство. И с т о р и я о к а з а л а с ь в данном случае ч р е з ы ч а й но ж е с т о к о й . Отсюда т е п е р е ш н е е в о з в р а щ е н и е и р р а
ционализма, в частности, в виде мистико-гностическлх тенденций. Умудренные
80-летним опытом
совпемепные интеллектуалисты и художники иначе, —
т о е с т ь без м а к с и м а л и с т с к и х а с п и р а ц и и
— понимают
утопическое
мышление
и деятельность.
Чувство
трагических антиномий существования скорее
ведет
к борьбе
с о злом,
чем к метафизической
боязни
и акцептации Нирваны,
к а к единственного
выхода.
Д л я м н о г и х т в о р ц о в и с к у с с т в о п е р е с т а л о быть
альгЬай и омегой о с в о б о д и т е л ь н о г о д в и ж е н и я и о а з и с о м
абсолюта: к а к р а з наоборот, они и щ у т в самой ж и з
ни творичёских
импульсов
и экспрессии.
Т е м не
м е н е е , ' с т о л ь к о ж е о с н о в н ы х п р о б л е м эры
модерниз
м а р а в н о у п а с , к а к и за п р е д е л а м и П о л ь ш и , в е р н у
л о с ь к а к бумеранг,
— ибо не р а з р е ш е н ы с а м ы е д р а
матические
вопросы
индивидуального
существова
ния,
находящиеся
в
накууме,
которые
лишены
исторического смысла и обречены
на скитание
по
м и р у боз
путеводителя. К а к и Другие н а ш и совре
м е н н и к и - х у д о ж н и к и стремятся сами установить
этот
путеводитель.
3 б и г пе п Р а ш с вс к и
ШЕБНИКА
— ВЕРИФИКАЦИЯ
ВОЛ
В Главном архиве давних актов находятся доку
менты прусского Генерального губернаторства. Среди
них сохранилась интересная корреспонденция Анто
н и я Юлиуша.
владельца волшебного фонаря, с мини
с т р о м Южной
Пруссии
и Силезии,
фон
Гоймем,
л также
с Воеппофискалыюй камерой
в
Познани.
Юлиущ
обратился
с просьбой
признать ему
кон
ц е с с и ю на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь . П о л у ч и в о т к а з он п о
просил министра поддержать
в К а м е р е его просьбу.
В р е з у л ь т а т е о б м е н а р я д о м п и с е м Юлиуга
получил
к о н ц е с с и ю „ н а п р о я в л е н и е т е н е й в Южной
Пруссии
в с е г д а , к о г д а это
понадобится", с датой 3 сентября
1797 г. Это с т а р е й ш и й и з в е с т н ы й в н а с т о я щ е е в р е м я
текст концессии на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь , изданной па
польских
землях.
232
I
ГДЕ ВИСЯТ
В к в а р т и р а х е щ е до
недавнего времени
суще
с т в е н н у ю р о л ь и г р а л а к а р т и н а . Н е з а в и с и м о от того,
была
л и это к а р т и н а р е л и г и о з н о г о с о д е р ж а н и я ( с в я
той образ) и л и патриотического либо
обыкновенная
олеография, к а к и оригинальное произведение х у
дожника, они придавали интерьеру смысл и свое
образное достоинство, поясняя символизируемую суть
картины. Место,
где в е ш а ю т
картины,
свидетель
ствует
об
особой
символической топографии
ин
т е р ь е р а , заслуживающей
исследования
и
описания.
К а р т и н а (образ) в и н т е р ь е р е п р и н а д л е ж и т к с ф е
ре sacrum о с в я щ а я в ы д е л е н н у ю ч а с т н у ю с ф е р у ж и з
ни.
Противопоставляется
так
наз.
„форалыюму"
искусству, то есть искусству о б щ е с т в е н н ы х мест ( в ы
с т а в к и , р е к л а м ы и т.п.). О д н а к о и в п р е д е л а х „ ф о р а л ь н о г о " и с к у с с т в а м о ж н о о т м е т и т ь элементы
sacrum
наряду с обычной повседневностью. Но
совершенно
л и ш е н о с а к р а л ь н ы х элементов
массовое
искусство,
представляемое
телевидением,
массовой
печатью,
ж у р н а л а м и и т.п. Р а з в и т и е массового искусства
по
в л е к л о за с о б о й к р и з и с ч а с т н о й и к о н о г р а ф и и , у с т р а
н я я образ из ж и л ы х интерьеров.
Р о х
С у л и м а
КРЕСТЬЯН
С т е ф а н М о р а в с к и
— СУЩЕСТВУЕТ
Л И ДО
СИХ
ПОР МОДЕРНИСТСКОЕ МИРОВОЗЗРЕНИЕ?
— МЕСТА,
—
ФОТОГРАФИЯ
ПОЛЬСКИХ
Фотография
польских
крестьян
как
культурное
явление
в более
широком
масштабе
появляется
в к о н ц е X I X в. и п о л у ч а е т р а с п р о с т р а н е н и е в п е
риод межвоенного двадцатилетия. Разрозненные
до
сих
пор
коллекции
фотоснимков,
находящиеся
в этнографических
и исторических музеях, а также
в домашних архивах,
не могли полностью
проник
нуть к а к явление в сознание исследователей
куль
туры, к а к и самих жителей деревни, которых фото
г р а ф и и эти
касаются. И лишь результаты конкурса
„Фотография
польской
деревни",
организованного
в 1983 г., п о к а з а л и о х в а т и значение
этого
явления.
Фотография
польских крестьян редко
вызывала
интерес
этнологов,
чаще
оценивали
ее
историки
общественных движений
и историки культуры, ко
торые считали фотографию историческим
источни
ком. Автор статьи отмечает, что крестьянскую ф о
т о г р а ф и ю следует рассматривать скорее не к а к но
вый тип
источника
познания
народной
культуры,
а к а к н о в у ю ф о р м у экспрессии
этой
культуры.
Фо
тография, а не художественные отображения дерев
н и , н е м е м у а р н ы е записи,
окончательно
ликвидиро
в а л и м о н о п о л ь р а з г о в о р н о й р е ч и , к о т о р а я была
на
родным критерием правды.
Автор
статьи
подчеркивает,
что
крестьянские
фотографии
следует
рассматривать
как
сведения,
м н о г о к р а т н о и я а з н к о б р а з н о закодированные
соглас
но с и е р а р х и е й п р е д с т а в л е н и я ч е л о в е к а в народной
к у л ь т у р е , а не к а к дословные сведения, ибо ф о т о
г р а ф и и эти о т о б р а ж а ю т н е ч т о и н о е , ч е м м ы п а н и х
видим. Итак, крестьянская ф о т о г р а ф и я
символизи
рует место человека
в общем, сопутствует
обычно
переломным
моментам жизни
крестьянской
семьи
(рождение, крестины, свадьба, похороны, война,
эми
грация, деятельность организованного
крестьянского
движения).
Доступные ныне исследованию коллекции фото
грамм следует рассматривать не только к а к свиде
тельство
цивилизационной
эмансипации
крестьян
ства, но т а к ж е
к а к составную часть
общественных
преображений крестьян, к а к серию автоспимков, мо
делированных
техническими
приемами
фотоискус
ства, а т а к ж е его стиль и т р а д и ц и и , к о т о р ы е х а р а к
терны для сельских и маломестечковых фотографов.
Ежи
Б а р т м и н ь с к и
— „О Ч Е М Д У М А Е Ш Ь , Т О
ТЕБЕ ПРИСНИТСЯ". О ТОЛКОВАНИИ СНОВИДЕ
НИЙ В НАРОДНОМ СОННИКЕ
Исследуя народный сонник автор главным
обра
зом
пользуется
современными фольклорными
ма
териалами. Д л я
сравнения
он
использует
также
этнографические
и ф о л ь к л о р н ы е записи
X I X века
и начала X X века, а т а к ж е печатные сонники, по
я в л я ю щ и е с я , н а ч и н а я с с е р д и н ы X I X в.
�I
PJ с в о е й с т а т ь е Б а р т м и ш с к и п ы т а е т с я
ответить
на
следующие
вопросы:
существуют
ли
правила
толкования
снов
в
польской
народной
традиции?
Является
ли
пояснение
смысла
сновидений
чисто
условным,
передаваемым только
в силу традиции,
или ж е можно установить следы внутренней моти
в и р о в к и ? К а к о в а в з а и м о с в я з ь этих м е х а н и з м о в с м е
ханизмами языка.
О к а з ы в а е т с я , что и н т е р п р е т а ц и я сновидений осно
вательно
упорядочена,
что с в и д е т е л ь с т в у е т о
вну
тренней мотивировке.
Автор
выделяет
следующие
п р и н ц и п ы и н т е р п р е т а ц и и с н о в : 1) п р и н ц и п ы п о л н о
г о т о ж д ж е е т в а о б р а з а и е г о , т о л к о в а н и я , 2) п р и н ц и п ы
с в я з и ( м е т о н и м и я ) , 3) п р и н ц и п я з ы к о в о г о
сходства,
4)
принцип
сходства
содержания
(символизм),
5)
п р и н ц и п к о н т р а с т а , 6) п р и н ц и п с в о й с т в .
Я ц е к
К о л ьб уш с в с к и
— ..ЛЕТИ
ЛОСТОЧЕК
В П У Т Ь - Д О Р О Г У . И Б О Я И Д Т И Н Е МОГУ"... Н Е
СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ О СТИХОТВОРНЫХ
НА
РОДНЫХ
ПИСМАХ
Предметом исследований автора является
народ
ное
стихотворное
письмо.
Автор
проанализировал
р я д п и с е м этого
рода, н а п и с а н н ы х в период п р и б л и
зительно
о т 1914—1962 г г . К о л ь б у ш е в с к и , и с х о д я и з
анализа
стилистики
стихотворных
писем,
прежде
всего интересуется отношением о т п р а в и т е л я
письма
к получателю, которое вытекает из структуры тек
с т а . В этоя с в я з и о н п р е ж д е г.сего и н т е р е с у е т с я ф о р
мулами обращения, которыми начинается и кончает
ся письмо, а т а к ж е автотематическими
элементами
писем.
Характерной
чертой народного стихотворного пись
ма
является
небольшое
количество
содержащихся
в н е м к о н к р е т н ы х с в е д е н и й . У п о р д е л а е т с я зато
на
ситуацию
отправления
письма,
которая
носит
все
черты магического действия
и ритуала
благодаря
месту и времени писания письма.
Существенное
значение
в
структуре
народного
письма
имеет
личность
адресата;
его
значение
и в а ж н о с т ь п о д ч е р к и в а е т с я п р е ж д е всего путем в в е
д е н и я а в т о т е м а т и ч е с к и х элементов,
в которых отме
ч а е т с я ж е л а н и е у д о в л е т в о р и т ь эстетические
потреб
ности адресата. Т а к у ю ж е ф у н к ц и ю исполняют ф о р
мулы, которые служат установлению контакта
от
правителя с адресатом, а т а к ж е формула,
заканчи
в а ю щ а я письмо.
Такая структура народного стихотворного
письма
в ы т е к а е т п р е ж д е всего из его ф у н к ц и й . Ибо его р о л ь
г л а в н ы м о б р а з о м заключается
в том, чтоб
создать
и п о д д е р ж и в а т ь эмоциональную
связь.
Г а п н a 111 е п ч и к - В с ж б и ц к а
— УМЕРЕТЬ
ОТ
ЛЮБВИ. ДОПОЛНЕНИЕ К АНАЛИЗУ „РАССКАЗОВ
В ШКОЛЬНЫХ
ТЕТРАДЯХ"
Автор статьи анализирует типичные для
учени
ческой
субкультуры
рассказы,
которые
наряду
с
другими
формами
повествования,
помещаются
в тетрадях школьной молодежи. Автор
рассматри
вает
стилистические
и фабульные
образцы
этих
т е к с т о в , а т а к ж е и х с в я з ь с бульварным
романом
(либо с „повестью д л я к у х а р о к " ) .
О д н а к о п р е ж д е всего автора и н т е р е с у ю т ф у н к ц и и
этих р а с с к а з о в в и с с л е д у е м о й и м с у б к у л ь т у р е , а т а к
ж е связь ее с д р у г и м и т е к с т а м и , (например, в о р о ж
ба, ш к о л ь н ы й
распорядок). Анализ тематики, ф а
бульных
схем и функций, которые рассказы ш к о л ь
ных тетрадей исполняют в ученической среде, неми
нуемо в ы з ы в а е т вопрос существует ли в
культуре
ш к о л ь н о й м о л о д е ж и этос т р а г и ч е с к о й с м е р т и . А в т о р
п р и х о д и т к у б е ж д е н и ю , ч т о о б этосе
говорит
уже
н е п р и х о д и т с я . Н о зато
существует известный
вид
литературы или точнее говоря — известный
эстети
ческий образец, который моделирует род поведения
или подхода к жизни.
Д о р о т а
С имо п и д е е
ВРЕМЕННЫХ ДЕТСКИХ
—
ПИКТОГРАФИЯ
АЛЬБОМОВ
Современные дети вернулись к
бомов.
В р е з у л ь т а т е это н е т о л ь к о
СО
старой моде а л ь
привело к
боль
ш о й и н ф а н т и л и з а ц и и с о д е р ж а н и я записей,
но т а к ж е
отразилось на всем декоративном о ф о р м л е н и и а л ь
бомной
записи.
Если
п р е ж д е п и к т о г р а ф я в л я л с я в альбомах су
щ е с т в е н н ы м д о п о л н е н и е м с о д е р ж а н и я и был
созву
ч е н с н и м , то с о в р е м е н н ы е д е т и (в в о з р а с т е
10—13
л е т ) р а з д е л и л и о б а эти элемента,
обращая их в авто
н о м н ы е я в л е н и я . П о э т о м у запись
религиозного содер
жания
сопровождается
вырезанной
из
журнала
новейшей
моделью
автомашины
или
роскошной
в и л л ы , что я в л я е т с я д л я ребенка своеобразной цен
ностью.
Т е х н и к а у к р а ш е н и й записей
опирается на новей
шие достижения цивилизации: фломастер, плакатная
к р а с к а . Фотография
из автомата и ж у р н а л ь н ы е в ы
резки
Еытаснили д а в н и е
романтические
пейзажи
и модулированные рисунки цветов. Место незабудок,
роз, пронзенных
стрелой
сердец, греческих
меан
д р о в заняли
ф и г у р ы из детских киносерий, из Дисп е й с к и х ф и л ь м о в , к о т о р ы е не имеют н и к а к о й связи
с записью
в альбоме.
Ян
В
А д а м о в с к и
ФОЛЬКЛОРЕ
—
О
СУДЬБЕ
АРХАИЗМОВ
Автора
статьи
интересует,
каким
образом
со
храняются
и функционируют
языковые
архаизмы
в ф о л ь к л о р н ы х текстах. Он
выделяет
следующие
ф о р м ы и х с у щ е с т в о в а н и я : 1) а р х а и з м ф у н к ц и о н и р у е т
к а к своего рода „ о к а м е н е л о с т ь " с н е п о н я т н о й
либо
неясной семантикой и встречается в очень немногих
т е к с т а х 2) а р х а и з м с о х р а н я е т с я т о л ь к о в п р и п е в а х
некоторых песен в ф у н к ц и и мелизма;
3) а р х а и ч е с
к и й элемент
подвергается ассимиляции согласно оте
чественному
лексическому
составу, например ассо
нанс, т.е. ф о н е т и ч е с к о е
уподобление
устаревшего
в ы р а ж е н и я и у п о т р е б л я е м о г о о б о р о т а р е ч и ; 4) о б о б
щ е н и е значения
различных архаичных
выражений
путем тождества
с центром
семантического
поля;
5) п р е в р а щ е н и е
первоначально
нарицательных
на
званий
в имена собственные, что ведет к возникно
вению
стилистических
противоположностей
типа:
нейтральное название — стилистическое
название.
Я ц е к
О л е н д з к и
— „ И С К У Ш А Й Б А Б А ДЕДА".
К ВОПРОСУ О НЕОБХОДИМОСТИ
ПЕРИПАТЕТИ
ЧЕСКИХ РАЗМЫШЛЕНИЙ
В Европе
и в Азии пользуется
популярностью
д е т с к а я и г р а в к л а с с ы , к о т о р а я заключается
в пе
ремещении, согласно установленным
правилам, де
тей-игроков в нарисованных
н а земле
диаграммах.
Диаграммы часто отличаются пластическими особен
н о с т я м и в зависимости
от с п о с о б н о с т е й и н а х о д ч и
вости рисующего ребенка. Игра сопровождается ри
фмованными
считалками,
часто
старее
XIX
века.
Считалки д о л ж н ы поощрять к игре или осложнять
ее. А в т о р д е л а е т оговорку, что его т е к с т и м е е т с к о
рее художественный, чем н а у ч н ы й х а р а к т е р и про
водит глубокий прекрасный анализ генезиса и смы
с л а и г р ы в к л а с с ы , у ч и т ы в а я ее
психологическое
и социологическое
значение.
Диаграмма „класс" отображает структуру школы
— вместе с переменами ш к о л ь н о й системы
изменя
ются
правила
игры, форма диаграммы
и
степень
у с л о ж н е н и я с а м о й и г р ы . И м е е т значение
равно под
бор м е с т а к а к и ф о р м а р и с у е м о й д и а г р а м м ы , о б щ и й
характер игры и подбор сопровождающих игру счи
т а л о к , к о т о р ы е м о г у т быть т а и н с т в е н н ы м и , п у г а ю щ и
ми, д е м о н и ч е с к и м и ( и м е ю щ и е х а р а к т е р м а г и ч е с к о г о
заклинания),
с м е ш л и в ы м и и др. У ч и т ы в а я все аспек
т ы и г р ы в к л а с с ы , м о ж н о р а с с м а т р и в а т ь ее к а к с в о е
образный обряд театрального характера, который свя
зан с о с т а р ы м р и т у а л ь н ы м о б ы ч а е м , д а в н о к а з а л о с ь
бы в ы т е с н е н н ы м и з с о в р е м е н н о й г о р о д с к о й к у л ь т у р ы .
Irpa в классы является генетически городской игрой.
В заключение
статьи автор обосновывает
оспарива
е м ы й во в с т у п л е н и и т е з и с об а р х а и ч е с к о м , ' р и т у а л ь
ном,
связанным
с
верованиями
характере
дет
ских игр.
233
�С т а н и с л а в
В с н г л яж
—
ЭТНОЛОГИЧЕСКОЕ
И ЭТНОГРАФИЧЕСКОЕ
ПОНИВАНИЕ КАТЕГОРИИ
„КУЛЬТУРА". АНТИМЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ОЧЕРК.
С т а т ь я с о д е р ж и т обзор р а з л и ч н ы х
исследователь
с к и х т о ч е к зрения
и методологических
предложе
ний, к о т о р ы е п о я в и л и с ь в общественных и гумани
т а р н ы х н а у к а х в X X в. и р а з в и в а л и с ь па
основе
этнологии.
Автор п р е ж д е всего а н а л и з и р у е т соотно
шение
отдельных
методой
и
способов
понимания
основной категории упомянутых паук
(общественных
и гуманитарных) категории культуры.
А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о в п а у к е X X в. с у щ е с т в у ю т
два основных противопоставленных способа понима
ния термина „культура". Первому из них автор при
писывает
термин
„социокулътура",
связывая
его
с
акцептацией
натуралистической
модели
пауки,
с с ы л а ю щ е й с я на о б ъ е к т и в и з м и гомологическую мо
д е л ь п о я с н е н и я . И с с л е д о в а н и е законов
„социокульт у р ы " — утверждает автор — отвечает представлен
ная
„отнологом-нарриктуристом"
—
структурно-се
миотическая методологическая ориентация. Противо
положностью „социокультуры" является
„идиокультура",
исследуемая
„этнографом-портретистом",
ко•юрый придерживается
феномепологическо-герменевт и ч е с к о й т о ч к и зрения
и не р а с с м а т р и в а е т
науку
как иомотстическое
занятие.
Хотя
обе и с с л е д о в а т е л ь с к и е п о з и ц и и и о п р е д е л е
ния
понятия
„культура"
противоположны,
автор
п р е д л а г а е т т о ч к у зрения
к о т о р а я с о г л а с о в ы в а л а бы
противоположности, типичные для обеих методоло
г и ч е с к и х о р и е н т а ц и и . А в т о р о п р е д е л я е т ее к а к
пар о д о к с а л ь н у ю п о з и ц и ю . По его м н е н и ю , „ п р е д л о ж е
н и е запять
пародоксальную
позицию в
исследова
н и я х к у л ь т у р ы вытекает из сложности обществепно- к у л ь т у р н ы х я в л е н и й и и.! ж е л а н и я у ч е с т ь
разно
образные аспекты человеческой деятельности, кото
р ы е у к л о н я ю т с я от д о г м а т и ч е с к и х т е о р и й , а б с о л и т и знрующих
свои п а р т и к у л я р н ы е
перспективы".
Ч с с л а з Р об от ы ц к и
—
ГЕРБ
И
РЕКЛАМА
Эмблемы
польских гербов либо их названия
гее
чаще появляются в рекламных текстах, в названиях
продовольственных товаров либо в названиях ресто
ранов и магазинов. В польской исторической традлцни
способы
пользования
гербом
были
строго
предопределены
законом,
гарантируя
шляхетские
п р и в и л е г и и . С л у ч а и злоупотребления
подвергались
обсуждению в широко распространяемой литературе.
Автор статьи пытается выяснит причины
поль
зования
в н а с т о я щ е е в р е м я г е р б а м и и задает
вопрос
я в л я е т с я л и это п е р е ж и т к о м ш л я х е т с к о й
культуры,
элементом
психологии
рекламы,
бессознательным
у в я з ы в а н и е м герба с „ д л и т е л ь н ы м и п р о ч н ы м
су
ществованием" в культуре или же только декоратив
ным
элементом
Эпа
К о р у ль ска
—
„ПРИ
КОРОЛЕ
ИЯСТЕ
ПОЛЬША РАСТЕТ". НЕСКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ НА
ТЕМУ ИСТОРИИ ДЛЯ САМЫХ МЛАДШИХ
В 1986 г. п е р е и з д а н а
к н и ж е ч к а для детей
под
заглавием:
„При короле Пястс П о л ь ш а растет", на
писанная
Корпелем Макушипьским
в
1939
г.
По
м н е н и ю а в т о р а , н а с т о я щ е й с т а т ь и , эта
публикация
я в л я е т с я п е р в ы м уроком патриотизма ( к н и ж е ч к а от
личается
познавательно-дидактическим
характером)
и фундаментом мышления
о собственном
пароде.
В
основу
повествования
легла
сказочная
легенда
о первом польском короле-крестьянине.
Предлагае
мая
Макушипьским
интерпретация
определенно
с в я з а н а с т е о р и е й об о с о б ы х м о р а л ь н ы х д о с т о и н с т в а х
давних славян, популяризуемых в период Романтиз
ма и р а с п р о с т р а н я е м ы х в д и д а к т и ч е с к о й
литературе
X I X и п е р в о й п о л о в и н е X X в.
Мифологический образ отечественной истории
за
ставляет отождествлять понятие крестьянское с на
циональным, однако в сущности
приписывает
ле
гендарному
Пясту
черты
образцового
польского
шляхтича.
234
I
А нт о н и
К р о х
—
РОДСТВЕННИКИ
А в т о р , зтинограф
и переводчик из ческой и сло
вацкой л и т е р а т у р ы о п и р а я с ь на свой опыт п у т е ш е
ствии
п о С л о в а ц и и затрагивает
проблему
нацио
н а л ь н ы х стереотипов. Исходной точкой я в л я е т с я тут
отношение к венграм в Словации, отношение полное
к о м п л е к с о в , о б и д , н е д о б р о ж е л а т е л ь н о с т и . Этот
сте
реотип является только исходной точкой для
более
глубокой р е ф л е к с и и на тему раздумий о к у л ь т у р е
п национальных
категорях а также
раздумий
на
тему
собственной
психической
родины, а
также
о проблеме народов „исторических" и „пеисторическ и х " — п а ш ы х д в о ю р о д н ы х братьев:
л и т о в ц е в , бе
лорусов.
Л уд в и к
Ст омма
—
ЛЕВ И
СВЯТОЙ
Настоящая статья содержит рассуждения автора
на тему антропологии войны, причем сопоставляются
два
крайне
противоположных типа
военных
дей
ствий, дзе крайне п р о т и в о п о л о ж н ы е личности коро
лей — Людовика V I I I — Льва и Людовика I X —
святого,
выступавших
против движения
еретиков.
В первом случае вопрос касается войны как „ритуа
ла", к а к к о н в е н ц и и : война о б ъ я в л е н а , но все д е й
ствия к о р о л я , к о т о р ы й известен в истории под п р о з
в и щ е м „ Л ь в а " , н а п р а в л е н ы на то, ч т о б ы
избежать
борьбы
и жертвы чтобы подписать выгодные
пере
м и р и я . В о втором с л у ч а е в о й н а не о б ъ я в л е н а ,
но
в л е ч е т за с о б о й н е и с ч и с л и м ы е ж е р т в ы , у т в е р ж д е н н ы е
статуты предусматривают смертную казнь для невер
ных, число к а з н е н н ы х достигает сотен тысяч. Слепод террор в ы з ы в а е т отчаянное сопротивление,
что
является предлогом для усиления жестокости дей
с т в и й . А в т о р п о д ч е р к и в а е т значение
мифа в данном
с л у ч а е : . . у ж е с а м о п о н я т и е с в я т о с т и г о в о р и т об и д е о
логии, об о п р е д е л е н н о м м и с т и ч е с к о м п о р я д к е " .
Где
льеется к р о в ь н е в и н н ы х , тех. кто не о к а з ы в а е т со
противления,
где
пылают
костры мучеников,
там
ищите мифа. Ищите „святых деяний",
„единственно
правильного мировоззрения",
„веры
ваших
отцов".
Мир неделим и единственно правдив.
Т е к с т Л. С т о м м ы я в л я е т с я не т о л ь к о
изучением
средневекового мышления и культурного феномена
в о й н ы т о й эпохи,
а т а к ж е изучением процессов создавания мифов, которые
проникают
в
историогра
ф и ю и тяготеют над способом и н т е р п р е т а ц и и ф а к
тов. В данном с л у ч а е автор п о л е м и з и р у е т с р а з л и ч
ными взглядами относительно исторического подхода
и способов
отображения
личности
обоих
королей,
а т а к ж е е - п з а н н ы х с ними событий. Ибо по словам
автора:
„Столбцы актуальных
событий
в
газетах
являются
достаточным
аргументом
для
этногога,
ч т о б ы е м у не п р и х о д и л о с ь п о я с н я т ь того ф а к т а , что
этпоголия
не я в л я е т с я археологией к у л ь т у р ы и что
е е о б ъ е к т н е и с ч е з а е т д а ж е в электронных
дерев
нях.
Р ы ш а рд
Т ом и ц к и
— ЗА ПРЕДЕЛАМИ
СТВА, В Б Л И З И Б О Ж Е С Т В Е Н Н О С Т И
ОБЩЕ
В с т а т ь е затрагивается
тематика символики волос,
к о т о р о й и н т е р е с у ю т с я этнологи
ввиду
поразительной
повторяемости
некоторых
значений
в
различных
эпохах
и о т д а л е н н ы х к у л ь т у р а х . Н е законченной
до
сих
пор дискуссии
положил
начало
в
1958
г.
З т п о л о г Е. P. L e a c h . Д и с к у с с и я в ы з в а л а р я д и н т е р п р е т а т о р с к и х п р е д л о ж е н и й , но в к о н е ч н о м итоге не
выдвинула
окончательной
интерпретации.
Автор
статьи подчеркивает, что его очерк я в л я е т с я
лишь
г о л о с о м в д и с к у с с и и . Его у с т а н о в л е н и я о п и р а ю т с я п а
к о н к р е т н ы й м а т е р и а л , то есть на сведения с
X V I в.
и позднейшие, до сих пор не и с п о л ь з о в а н н ы е
замет
ки испанских колонизаторов, касающиеся азтецких
к у а ф ю р . Эти
сведения
создают
очень
интересную
картину общества, в котором все общественные р а з
л и ч и я (пол, возраст, о б щ е с т в е н н о е п о л о ж е н и е )
обо
значаются
специфической
прической. Надо
полат а т ь ч т о с у щ е с т в е н н о е значение
имеет не
столько
длина
волос,
сколько
само
моделирование
их
и стрижка при любом переходе данного лица в иную
общественную
группу, н а п р и м е р , на к а ж д о м
этапе
воинской
карьеры. Забота
о волосах
равнозначна
�I
участию в общественной жизни;
не подстриженные
и не у х о ж е н н ы е в о л о с ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о н е с о б л ю
дении жизненных
норм,
о жизни
вне обществен
ности. Т а к и е в о л о с ы и м е ю т papahuaque, ж р е ц ы , к о
торые считаются святыми. И х образ ж и з н и
проти
воречит нормальному существованию и в обществен
ном смысле о н и я в л я ю т с я мервецами.
Ее т в о р ч е с т в о
не связано
с типичной
народной
скульптурой, пи с традиционной, ни с современной.
М а р и я М а д е й занимается
скульптурой
лично
для
себя и д л я себя т а к ж е пишет стихи, хотя
в ее сти
х а х о т ч е т л и в о замечается
влияние современной кре
с т ь я н с к о й п о э з и и . С к у л ь п т у р о й занимаются
т а к ж е ее
с т а р щ и е братья.
Они придерживаются
современного
реалистического
любительского
творчества.
Мария
М а д е й н е о д о б р я е т р а б о т с в о и х братьев.
Ей
лично
нравятся только ее собственные скульптуры.
Ежи
В а с и л е в с к и
— ОБРАЩЕНИЕ СВ. ПАВЛА
— КОНСЕРСИЯ, ИНВЕРСИЯ И СОМНЕНИЯ
В книге А. Я ц к о в с к о г о „Искусство польского н а
рода" репродуцирован образ св. Павла, н а х о д я щ и й с я
п закопанском
костеле. Образ отображает
св. П а в л а
в момент обращения
— падающего с лошади голо
в о й в н и з , с о д н о й н о г о й е щ е в с т р е м е н и . О б р а з этот
в типе неумелого народного рисунка — не имеет от
четливого прообраза в официальной живописи. Уста
новленное в статье место образа в исторической цепи
формальных видоизменений является лишь
прибли
зительным.
В данном случае, ж е л а я правильно
по
нять содержание образа, надо — кроме
„влияний"
исследовать т а к ж е родственные традиции, аналогии,
параллели — вне живописи. Методы
искусствоведа
следует
в о с п о л н и т ь м н е н и е м этнолога:
образ
надо
п о м е с т и т ь в этнографическом
к о н т е к с т е " . Этот
кон
т е к с т — это и н о е п р е д с т а в л е н и е и н в е р с и и , о т в о р а ч и
в а н и я ( г о л о в о й в н и з ) в о в р е м я т р а н с ф о р м а ц и и . Это
также
отображение
превращения
как
„зависнуть
м е ж д у " („V. T u r n e r : „ b e t w i s t and between"),
повсе
местно употребляемое на символическом я з ы к е тра
диционных культур д л я обозначения переходного со
стояния — „когда прошлое утратило свою
власть,
а будущее
не приобрело еще определенной формы".
З б и г н е в Б е н е д и к т о в и ч
— „ГОСТЬ В ДОМ —
Б О Г В Д О М "И
Ч У Ж И Е К А К БОГИ
Обращаясь
к дихотомическому,
в
классическом
определении
Я . С. Б ы с т р о н я ,
противопоставлению
„свой — ч у ж о й " , в котором подчеркивается только
отрицательные качества ч у ж и х (чужие, к а к нечистая
сила,
колдуны,
калеки,
слепые, черные,
дьяволь
ские, демонические
и т.д.), а в т о р д е л а е т о б з о р
во
ображений и верований на тему ч у ж и х , отмечая их
с о в е р ш е н н о и н о й о б л и к , ( ч у ж и е к а к боги,
как по
с л а н ц ы богов),
обзор событий, д о к а з ы в а ю щ и х
слож
ное
отношение
к
чужим
в
народной
культуре.
Исходной точкой д л я размышлений автора является
в данном случае пословица „Гость
в дом — Бог
в дом", определяемая в „Новой книге польских по
словиц"
к а к старопольская.
Автор
рассматривает
а н т и ч н у ю , библейскую
и подтверждеш!ую
этинологическим материалом
основу
верований,
на
которые
спирается упомянутая пословица, е щ е раз
отмечая
амбивалентное сложное отношение к чужим. Делая
о б з о р р а з л и ч н е й ш и х к с е н о ф а н и й ( к с с н о ф а н и я — это
термин, введенный автором, под которым он подра
зумевает
различные факты, источники и свидетель
ства, в с к р ы в а ю щ и е о т н о ш е н и е к тому,
что чуждо.
Это т е р м и н , у п о т р е б л я е м о г о М . Элиаде
в феномено
логии религии понятия „hierofania") Автор д о к а з ы
вает с а к р а л ь н ы й х а р а к т е р категории
„спой —чужой"
в народном воображении и культуре. Рассматривая
одновременное
употребление
понятий
ксенофаний
и епифании Бога, автор обсуждает явления осваива
ния и окзотизации" Sacrum „в народной
культуре,
отмечая мотив Бога, к а к чужого, мотив, в частности,
появляющийся в рисунках Владыслава
Хайца.
Р о м а н
Р е й н ф у с с
—
СКУЛЬПТОР И ПОЕТЕССА
МАРИЯ
МАДЕЙ
М а р и я М а д е й у р . в 1948 г. в д е р е в н е
близ
Тухова, является скутьптором —
—
Бистушова
самородком.
Э ва
Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а
ТОРИИ
ТХУЖЕВСКОЙ
—
КОВРЫ
ВИК
Шерстяные
домотканные
ковры,
выполняемые
двухосновной техникой, стали
в прошлом
столетии
одним
и з элементов
польской
народной
культуры
с е в е р о - в о с т о ч н ы х земель
Польши,
где до с и х п о р
находятся
в употреблении.
Группу таких
козров
с характерными узорами можно встретить
на рубе
ж а х П о д л я с ь я и Л у к о в с к о й земли
в окрестностях
Седлец, Лосиц и Лукова.
И с о л н и т е л е й с а м ы х с т а р ы х к о в р о в была
Виктория
Т х у ж е в с к а , у р о ж д е н н а я К р ы н ь с к а (1877—1945), т к а
чиха из м е л к о ш л я х е т с к о й семьи. О н а родилась в д е
р е в н е Л у з к и близ
Лосиц, умерла в деревне Вулька
К а м е ц к а близ
Седлец. Тхужевска
использоЕЫвала
мотивы других,
у ж е известных двухосновных
ков
ров, но вместе с тем ввела несколько н о в ы х х а
р а к т е р н ы х мотивов. О н а предпочитала
композицию,
о т р а ж а ю щ у ю с я на двух осях симметрии с подчерк
нутой серединой. К р о м е того, ее к о в р ы
отличались
большой
произвольностью в подборке и переработке
мотивов. Т х у ж е в с к а передала свой опыт и умение
нескольким своим ученицам и можно сказать, что
создала художественную школу. Следы деятельности
Тхужевской можно еще найти в творичестве
неко
торых современных ткачих, проживающих на данной
территории.
А д а м
Б а р т о ш
—
СОЛОМЕННЫЕ
МАРЦИНА ЛЁРКЕВИЧА
ФИГУРЫ
Марцип Лёркевич, крестьянин, проживает в де
р е в н е В е ж х о с л а в и ц е близ
Тарнова. Вначале
о н за
нимался плетением соломенных корзинок д л я хлеба,
а затем
с т а л в ы п о л н я т ь большие
соломенные фигу
р ы . СБОИ п е р в ы е соломенные ф и г у р ы Л ё р к о к и ч п р о
демонстрировал
на выставке,
организованной Т а р н о в с к и м м у з е е м в 1977 г о д у . Г л а в н ы м о б р а з о м Л ё р к е
вич интересуется религиозной тематикой. В ' послед
нее время он стал в ы п о л н я т ь т а к ж е м н о г о ф и г у р п ы е
композиции.
Основным материалом, которым пользуется
Лёр
кевич, я в л я е т с я солома. Головы свомх ф и г у р он в ы
п о л н я е т и з л и п о в о г о дерева. К р о м е того, он и с п о л ь
зует
в своем творчестве
сушеные травы,
пряжу,
о б р е з к и т к а н е й , бумаги,
обломки металла.
В 1983 г. Т а р н о в с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л
большую
выставку работ М а р ц и н а Лёркевича.
В о ж е н а
К у р а л ь
КШИШКОВИЦ
—
СУНДУК
В
ЗАКРОМАХ
В
статье
представлен
один
из
интереснейших
экспонатов
Региональаой Избы
в местности Мала
В е с ь . Этот экспонат
— рамный сундук в К ж и ш к о в и ц а х , богато
разукрашен. Резная декорация
сундука
р а с ц в е ч е н а . С о ч е т а н и е этих д в у х с п о с о б о в д е к о р и р о вани встречается очень редко и в П о л ь ш е до сих
п о р н е о т м е ч а л о с ь . П о д о б н ы е экспонаты
известны
в Словакии и в других местностях Карпат. Наличие
такого рода объектов в Польше вызывает
гипотезу
о существовании местных мастерских, выпускающих
подобные сундуки.
235
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f74c802bb9c497a2e94a95c4e9c47f9f.pdf
44b22ca07ff410b29158be3a03e80ab6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3232
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1987
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3029
Title
A name given to the resource
Nagrody jubileuszowe "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.236
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N A G R O D Y JUBILEUSZOWE
„POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J "
W 40 locie istnienia pisma R e d a k c j a p o s t a n o w i ł a p r z y z n a ć n a g r o d y za s z c z e g ó l n e z a s ł u g i w badaniach nad k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą wsi
i p o d t r z y m y w a n i e ż y w e j t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j . I n i c j a t y w a nasza s p o t k a ł a się z ż y c z l i w y m poparciem Centralnego Z w i ą z k u Spół
dzielni
Rękodzieła
Ludowego i Artystycznogo „ C e p e l i a " ,
oraz D y r e k c j i
Instytutu
Sztuki
PAN
i
Departamontu
K u l t u r y i D z i a ł a l n o ś c i S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e j w Ministerstwio K u l t u r y i S z t u k i , k t ó r e w s p a r ł y nasze propozycje s w y m i
Domów
nagrodami.
N a g r o d y honorowe R e d a k c j i p r z y z n a ł Z e s p ó ł w s k ł a d z i e : Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jac
kowski, Ewa Korulska, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Krzysztof Makulski. Otrzymali
je:
Prof, dr h a b . R o m a n R e i n f u s s za c a ł o k s z t a ł t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j i organizacyjne j , a z w ł a s z c z a za monografie z dziedziny s z t u k i
l u d o w e j , s t a n o w i ą c e f u n d a m e n t naszej w i e d z y o c h ł o p s k i e j k u l t u r z e a r t y s t y c z n e j .
D r J a c e k O l ę d z k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e , t w ó r c z e m y ś l e n i e , k t ó r e g o ś w i a d e c t w e m s ą a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h na
szego pisma, k s i ą ż k a „ K u l t u r a a r t y s t y c z n a l u d n o ś c i k u r p i o w s k i e j " oraz p o w s t a ł a ostatnio monografia M u r z y n o w a .
D o c . d r hab. J e r z y
B a r t m i ń s k i
za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e i organizacyjne, stworzenie w L u b l i n i e n a
Uniwersytecie
i m . M a r i i Curie-Sklodowskiej nowoczesnego i p r ę ż n e g o o ś r o d k a badania f o l k l o r u
Jan
Ś w i d e r s k i , za w a ż k i w k ł a d w u t r w a l e n i e d o r o b k u k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u , w y r a ż a j ą c y się w p o n a d 55.000 z d j ę c i a c h w y k o n a
n y c h w c i ą g u 33 l a t uczestniczenia w badaniach terenowych i pracach d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N .
Jan
K o c z w a r a, w i e l o l e t n i d y r e k t o r Miejskiego i Gminnego D o m u K u l t u r y w M y ś l e n i c a c h , za i n t e r e s u j ą c o i skuteczne f o r m j ' propa
gowania oraz a n i m o w a n i a t w ó r c z o ś c i ludowej oraz r u c h u k u l t u r a l n e g o , inspirowanego r e g i o n a l n y m i t r a d y c j a m i .
M y ś l ą c o nagrodach n a s u w a ł a się n a m jeszczo j e d n a k a n d y d a t u r a — - L u d w i g a
Z i m m e r o r a, N i o m c a , k t ó r y z w i ą z a ł s w ó j
los z P o l s k ą , t u p r z o b y w a l j a k o korespondont ś r o d k ó w masowego p r z e k a z u i wiolo d o k o n a ł dla n o r m a l i z a c j i s t o s u n k ó w m i ę d z y obu
n a r o d a m i . P o z n a ł j a k m a ł o k t o w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ć naszego l u d u i s t w o r z y ł l e g e n d a r n ą j u ż k o l e k c j ę dziel t w ó r c ó w l u d o w y c h i na
i w n y c h . N i o s t o t y z m a r ł , n i m idea n a g r o d y p r z y b r a ł a r o a l n y k s z t a ł t . Chcemy u c z c i ć Jego p a m i ę ć h o n o r o w ą n a g r o d ą , p r z y z n a n ą po
ś m i e r t n i e . Zostanie ona przekazana córce — K a t a r z y n i e
J o d n o c z o ś n i o R o d a k c j a ustanawia 2 n a g r o d y n a najlepszo prace magistorskie z zakresu k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . N a g r o d y to
—
d z i ę k i p o p a r c i u M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i — p r z y z n a w a n o b ę d ą ze Ś r o d k ó w Centralnego F u n d u s z u R o z w o j u K u l t u r y . W y s o k o ś ć
k a ż d o j n a g r o d y w y n o s i w r o k u 1987/1988 — 30.000 zł.
Praco, p o w s t a ł e w o s t a t n i c h d w ó c h latach z g ł a s z a ć m o g ą K a t o d r y W y ż s z y c h Uczelni, P r o m o t o r z y oraz sami zaintorosowani. T e r m i n
z g ł a s z a n i a prac u p ł y w a 15 m a r c a . N a d e s ł a n y egzemplarz zostanie z w r ó c o n y w torminio 2 m i e s i ę c y . Posiedzenie J u r y o d b ę d z i e się
w k w i e t n i u 1988 г. a decyzjo wraz z m o t y w a c j ą b ę d ą o g ł o s z o n o na l a m a c h pisina. Najciekawsze praco b ą d ź ich f r a g m e n t y chcemy
p u b l i k o w a ć na ł a m a c h pisma.
S ą d z i m y , że n a g r o d y przyznawane k a ż d o g o r o k u b ę d ą s p r z y j a ł y w z r o s t o w i zainteresowania m ł o d y c h e t n o g r a f ó w k u l t u r ą a r t y s t y c z
n ą polskiej w s i , p r o b l o m a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j i nieprofesjonalnej.
236
1
�PODZIĘKOWANIE
O d 1956 г. pismo nasze drukowane b y ł o w Z a k ł a d a c h Graficznych „ T a m k a " Z-2 p r z y u l . P o d c h o r ą ż y c h 39. P r z y w i ą z a l i ś m y się do
„ n a s z e j " D r u k a r n i , do l u d z i , z k t ó r y m i dane n a m b y ł o p r a c o w a ć . W d z i ę c z n i i m j e s t e ś m y za d o b r ą wolę, ż y c z l i w o ś ć i t r u d . Chcemy
to o k a z a ć szczególnie teraz, w j u b i l e u s z o w y m r o k u naszego pisma.
P o d z i ę k o w a n i a s k ł a d a m y na ręce K i e r o w n i k a p . Zawadzkiego i — t a k dla nas życzliwej — p . A l i n y S t r z a ł k o w s k i e j . Nie m o ż e m y
t e ż p o m i n ą ć osoby zocera p . Jorzego S o k o ł a , k t ó r y z d u ż ą i n t u i o j ą i r o z s ą d k i e m p r z e d z i e r a ł się przez rafy z n a k ó w k o r e k t o r s k i c h i znakomicio w y c z u w a ł nasze intencje, b y w a ł o nawet — p o p r a w i a j ą c nasze p o t k n i ę c i a .
�SPROSTOWANIE
Pani W a n d a
J o s t o w a, z n a k o m i t a z n a w c z y n i k u l t u r y l u d o w e j Podhala n a d e s ł a ł a list do R e d a k c j i , w k t ó r y m gani nas za podanie
o niej niesprawdzonej i n f o r m a c j i w a r t y k u l e A . Jackowskiogo Pożegnanie.. Jest n a m bardzo p r z y k r o , że p o l e g a j ą c na niesprawdzonej
informacji
w y r z ą d z i l i ś m y w i e l k ą p r z y k r o ś ć p a n i J o s t o w e j , „ u ś m i e r c a j ą c " j ą w t y m a r t y k u l e . Przepraszamy j ą za to z c a ł e g o serca.
J e d n o c z e ś n i e i n f o r m u j e m y , iż P a n i W a n d a J o s t o w a p r z y g o t o w u j e obecnie t o m prac z b i o r o w y c h p o ś w i ę c o n y p r z e m i a n o m w spo
sobie o d ż y w i a n i a się l u d n o ś c i wiejskiej. P u b l i k a c j a m a charakter m i ę d z y n a r o d o w y . Zawiera a r t y k u ł p . Jostowej Feierliche
nnhrung
und litre V erwandlungen
an polniseher
Orawa.
skiego, p r z e k a z u j ą c je do d r u k u w n r 5 Bocznika
J o s t o w e j : Zwyczaje
w ekspozycji
doroczne w naddiinajskich
Orawskiego
Parku
Etnograficznego,
Br&uchen-
Ponadto p. Jostowa o p r a c o w a ł a i o p a t r z y ł a w s t ę p e m m a t e r i a ł y Jana P l u c i ń
Podhalańskiego. W w y d a n y m numerze 4 t e g o ż R o c z n i k a z n a j d u j ą się 3 a r t y k u ł y p .
wsiach północno-wschodniego Podhala,
Jan Pluciński
— Wspomnienie
Problematyka
kultury
regionalnej
Polskiej
Orawy
pośmiertne. T a k ż e u k a z a ł się p r z y g o t o w a n y przez zna
k o m i t ą m u z e a l n i c z k ę , t w ó r c z y n i ę orawskiego P a r k u Etnograficznego t o m z b i o r o w y p t . Zagadnienia
z kultury
Podhala,
Spiszą i Orawy)
w y d a w c y : P o d h a l a ń s k i e T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł N a u k w N o w y m T a r g u oraz M u z o u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m ) .
,.Jak na ducha w y s t a r c z y . . . " k o m e n t u j e n a s z ą gaffę p a n i .Testowa. Raz jeszcze serdecznie przepraszamy P a n i ą oraz C z y t e l n i k ó w .
Redakcja
t
�Z a k l ; . d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c l a w , O d d z i a ł w W a r s z a w i e 193<!.
Nakład
1800 egz. O b j ę t o ś ć 36.20 a r k . w y d . 30 a r k . d r u k .
Papier w k l ę s ł o d r u k o w y kl. V
10 g. Cl X 86. O d d a n o do s k ł a d u 30.1.1987 r. P o d p i s a n o do d r u k u w s t y c z n i u 1988 r. W y
d r u k o w a n o w s t y c z n i u 1988 r. w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. Z a m . 2034. K-2:s. C e n a 680.— zł.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98e33f9d436e8a01910241c504153dae.pdf
1ca7f3173be040bed75f81a1aabded6f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:669
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:615
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ETNOGRAFIA POLSKA
XIII
Zeszyt 2
�INSTYTUT
HISTORII
P O L S K I E J
K U L T U R Y
AKADEMII
M A T E R I A L N E J
NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XIII
Zeszyt 2
WROCŁAW - WARSZAWA - KRAKÓW
ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK
1969
�REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA
Adres redakcji: Warszawa, Hoża
74
Okładkę projektował
ZBIGNIEW K L I M C Z Y K
OÍS'
Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a
Redaktor techniczny Maria Staniszewska
Printed
in Poland
Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1969.
Nakład 500 + 130 egz. Obj. ark. wyd. 23,10, ark. druk. 17,88, ark.
form. A j 23,78. Papier ilustr. kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do
składania 14 I 1969, podpisano do druku 13 V 1969, druk ukończono
w czerwcu 1969 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 29/69.
J - l l . Cena zł 50.—
�SPIS TREŚCI
Mieczysław G ł a d y s z — Sigurd Erixon
Streszczenie w j . francuskim .
,
11
24
Cząść I
ARTYKUŁY
Kazimierz D o b r o w o l s k i — Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po
I I wojnie ś w i a t o w e j
/
Streszczenie w j . angielskim
'
W ł a d y s ł a w K w a ś n i e w i c z — Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego
Streszczenie w j . angielskim
Andrzej W a l i g ó r s k i — Implikacje teoretyczne etnograficznych badań te
renowych .
27
38
4Í
56
59
S T U D I A I MATERIAŁY
Danuta M a r k o w s k a — Wspólnota terytorialna a styczności społeczne .
.
Jadwiga K u c h a r s k a — Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury
zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na te
renie północnych Kaszub
65
81
Cząść I I
ARTYKUŁY
Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z
— Podłoże separatyzmu kulturowego
w Irlandii
Streszczenie w j . angielskim
Krzysztof M a k u l s k i — Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki
Streszczenie w j . francuskim
Anna M r o z e k — Wybrane aspekty islamu sudańskiego
Streszczenie w j . angielskim
Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Black Power
.i
Streszczenie w j . angielskim
97
114
115
130
133
168
171
197
�6
S P I S TREŚCI
STUDIA I MATERIAŁY
Iván B a l a s s a — Z działalności naukowej i organizacyjnej w ę g i e r s k i c h pla
c ó w e k etnograficznych
,
Jan O l e j n i k — W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy
sokich Tatr (strój ludowy)
199
217
KRONIKA
Uczczenie zasług naukowych profesora Kazimierza Dobrowolskiego (posiedze
nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych PAN) — Ed
ward Pietraszek ,
.
.
.,
Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach
(Smolenice 11^18 I X 1967) — Marta Gładyszowa
Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło
wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji
czasopisma „Demos" — Anna Kutrzeba-Pojnarowa
247
250
261
RECENZJE
Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnica Slovenskej
Ludovej Kultury, zv. I, Bratislava Д967, iss. 207, fot. 128 — Anna Kowalska-Lewicka
¿
Ladislav Leng, S l o v e n s k é ludové hudobrié nástroje, Bratislava 1967, Vydava
telstvo Slovenskej Akademie Vied, ss. 301 nlb. 3, fot., mapy, rys., Zsf.,
•Rés. — Andrej Sulitka
Nautologia i „ethnologia maritima" — Aleksander Posern-Zieliński
.
.
.
African Arts (Arts d'Afrique), t. I , nr 1, 1967 — Krzysztof Makulski .
.
.
H. Szumańska-GroBisowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa
11967 — Krzysztof Makulski
267
269
271
278
282
�СОДЕРЖАНИЕ
^[ечислав Г л а д ы ш — Сигурд Эриксон
Резюме на французском языке
11
24
Часть I
СТАТЬИ
^
Казимеж Д о б р о в о л ь с к и — Стихийные процессы в малопольской деревне после вто
рой мировой войны
Резюме на английском языке
Владислав К в а с н е в и ч — Интегральный метод Казимежа Добровольского
. . . .
Резюме на английском языке
Анджей В а л и г у р с к и — Теоретические импликации этнографических исследований
на местности
,
27
38
41
56
59
ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ
Данута М а р к о в с к а — Территориальная община и общественные контакты . . . .
Ядвига К у х а р с к а — Современные преображения традиционной профессионально-социальной структуры рыбацкой, рыбацко-земледельческой и земледельческой
деревни на территории северной Капгубии
65
81
Часть II
СТАТЬИ
Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — База культурного сепаратизма в Ирландии . . .
Резюме на английском языке
Кжиштоф М а к у л ь с к и — Панафриканизм и культурная действительность Африки
Резюме на французском языке
Анна М р о з е к — Некоторые аспекты суданского ислама
Резюме на английском языке
Збигнев Марцин К о в а л е в с к и — Black Power
Резюме на английском языке
97
114
115
130
133
168
171
197
�8
S P I S TREŚCI
ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ
Иван Б а л а с с а — Из научной и организационной деятельности венгерских этнографи
ческих учреждений
Я н О л е й н и к — Влияние туризма на традиционную культуру деревни в районе Высоких
Татр (национальный костюм)
199
217
"v
ХРОНИКА
Ознаменование научных заслуг профессора Казимежа Добровольского (заседание Этно
графической комиссии Комитета по историческим наукам ПАН) — Эдвард Петрашек
Международная конференция по изучению народной культуры в Карпатах (Смоленице
11—18 I X 1967) — Мария Гладыш
Международная научная конференция Югославского Этнологического общества
й Югославская Международная конференция редакции журнала „Демос" — Анна
Кутжеба-Пойнарова
.
247
250
261
РЕЦЕНЗИИ
Ján
Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnice Sloven-i
skej Ludovej Kultury, zv. I , Bratislava 1967, стр. 207, фот. 128 — Анна Ковалъска-Левицка
Ladislav Leng, S l o v e n s k é lúdové hudobné nástroje, Bratislava 1967, Vydavavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, стр. 301 ненум. 3, фот., карты, рис.,
Zsf., Rez. — Андрей Сулитка
Nautologia i „ethniołogia marítima" — Александр Посерн-Зелинъски
African Arts (Arts d'Afrique), т. I , № 1,1967 —Кжиштоф Маку льет
Г. Шуманьска-Гросс, Путешествия Стефана Шольц-Рогозиньского, Варшава
1967 —
Кжиштоф Макульски
267
269
271
278
282
�f
CONTENTS
Mieczysław G ł a d y s z — Sigurd Erixon
Summary in French
Part
11
24
I
ARTICLES
Kazimierz D o b r o w o l s k i
— Spontaneous changes in the villages of south
Poland after World War I I
Summary in English
W ł a d y s ł a w K w a ś n i e w i c z — The integral method of Kazimierz Dobro
wolski
Summary in English
Andrzej W a l i g ó r s k i — Theoretical implications of ethnographical field
studies
i
27
38
41
56
59
STUDIES AND M A T E R I A L S
Danuta M a r k o w s k a — Territorial community and social contacts . . .
Jadwiga K u c h a r s k a — Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming
village,
and farming village in the northern Kaszuby area
Part
65
81
II
ARTICLES
Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — The background of cultural separatism
in Ireland
¿
Summary in English
Krzysztof M a k u l s k i — Pan-Africanism and cultural reality in Africa .
.
Summary in French
Anna M r o z e k — Certain aspects of Islam in the Sudan
Summary in English
Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Black Power .
.
Summary in English
. . .
97
114
115
130
133
168
171
197
�10
S P I S TREŚCI
STUDIES AND M A T E R I A L S
Л
Iván B a l a s s a — Ethnographic centres in Hungary. Research and organi
zation
Jan O l e j n i k — The effect of tourism on traditional rural culture in the
High Tatra (Highland costume)
199
217
NOTES AND NEWS
Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski (Meeting of the
Ethnographic Commission of the History Committee of the Polish A c a
demy of Sciences) — Edward Pietraszek
International conference on research on peasant culture in the Carpathians
(Smolenice, September 11—18, 1967) — Maria Gładyszowa
International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an
international meeting, held, in Yugoslavia, of members of the editorial
board of the journal "Demos" — Anna Kutrzeba-Pojnarowa
. . . .
247
250
261
REVIEWS
Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnica Slovenskej
Ludovej Kultury, vol. I , Bratislava 1967, 207 pages, 128 illustrations —
Anna Kowalska-Lewieka
Ladislav Leng, S l o v e n s k é ludové hudobné nástroje, Bratislava 1967, Vydava
telstvo Slovenskej Akademie Vied, 301 pages, photographs, maps, dia
grams, Zsf., Rev. — Andrzej Sulitka
Nautologia i „ethnologia maritima" — Aleksander Posern-Zieliński
. . .
African Arts (Arts d'Afrique), Vol. 1, No. 1, 1967 — Krzysztof Makulski .
.
H. Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego (The Travels
of Stefan Szolc-Rogoziński), Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski .
267
269
271
278
282
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0deb7a2cccbc98fde46776845bb1aa0.pdf
54257813f7fa3c613c4d9234f3344077
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:667
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:614
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.265-278
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
„Etnografia
II OGÓLNOPOLSKA
KONFERENCJA
A
P o l s k a " , t. X I I I :
1969 z. 1
ETNOGRAFICZNA
W d n i a c h 19—21 lutego 1968 r . o d b y ł a s i ę I I o g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a etno
graficzna zorganizowana
przez Instytut Historii K u l t u r y
Materialnej
Polskiej
Akademii Nauk przy w s p ó ł u d z i a l e Zarządu M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w Mini
sterstwa K u l t u r y i Sztuki i uniwersyteckich katedr e t n o g r a f i i K o n f e r e n c j a obra
d o w a ł a w pierwszym dniu w Rzeszowie, w dniu n a s t ę p n y m w Ł a ń c u c i e , w trzecim
zeiś d n i u j e j t r w a n i a o d b y ł a s i ę w y c i e c z k a po w o j . r z e s z o w s k i m p o ł ą c z o n a ze
zwiedzaniem
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W konferencji
tej
w z i ę l i u d z i a ł przedstawiciele wszystkich p l a c ó w e k etnograficznych w Polsce: Z a
k ł a d ó w i Pracowni I H K M P A N , katedr uniwersyteckich i m u z e ó w .
K o n f e r e n c j a podzielona b y ł a na cztery o d r ę b n e posiedzenia, z k t ó r y c h k a ż d e
m i a ł o i n n ą t e m a t y k ę . Pierwsze z nich p o d s u m o w y w a ł o dotychczasowe rezultaty
b a d a ń p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w B u ł g a r i i ; na drugim przedstawiono
problematykę
polskich b a d a ń etnograficznych w Mongolii; na trzecim scharakteryzowano pod
stawowe problemy b a d a ń w zakresie etnografii P o l s k i ; czwarte wreszcie p o ś w i ę
cone z o s t a ł o o s i ą g n i ę c i o m o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h n a t e r e n i e w o j .
rzeszowskiego. D w a pierwsze tematy w c h o d z ą w plan prac Instytutu i podejmo
w a n e s ą b ą d ź b e z p o ś r e d n i o przez p r a c o w n i k ó w t e g o ż Instytutu, b ą d ź przez etno
g r a f ó w z i n n y c h o ś r o d k ó w b a d a w c z y c h z a a n g a ż o w a n y c h do o p r a c o w a n i a k o n k r e t
nych t e m a t ó w instytutowych.
Badania w B u ł g a r i i prowadzone są na skutek umowy zawartej m i ę d z y A k a d e
m i a m i N a u k —• p o l s k ą i b u ł g a r s k ą w 1966 r . M a j ą one z a s o b ą j u ż 2 sezony
b a d a w c z e (lata 1966 i 1967); z a k o ń c z e n i e i c h p r z e w i d u j e s i ę n a 1969 r. P r z e d m i o t e m
badań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe społeczności wybranej
w s i G r a m a d a w pow. V i d y n , j a k i e d o k o n u j ą s i ę pod w p ł y w e m n o w y c h w a r u n k ó w
ekonomiczno-społecznych
socjalistycznej
Bułgarii.
Celem badań
jest
poznanie
p r a w i d ł o w o ś c i przemian k u l t u r o w y c h , jakie z a c h o d z ą na skutek socjalizacji życia
wsi b u ł g a r s k i e j i p o r ó w n a n i e ich z przemianami z a c h o d z ą c y m i w innych krajach
s o c j a l i s t y c z n y c h . P r z e m i a n y te ś l e d z i s i ę w r ó ż n y c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y .
O b r a d y z a g a i ł prof, dr W . D y n o w s k i . R e f e r a t doc. dr B . J a w o r s k i e j , pt.
Prze
obrażenia
warunków
bytowych
mieszkańców
wsi Gramada,
poświęcony był głównie
p r z e m i a n o m , j a k i m podlega t r a d y c y j n a r o d z i n a i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a . R e f e r a t
dr W . P a p r o c k i e j d o t y c z y ł t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r z e
m i o s ł a i u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h , dr. M . P o k r o p k a z a ś r o z w o j u b u d o w n i c t w a ludo
w e g o w e w s i G r a m a d a w o k r e s i e od k o ń c a X I X w . do c h w i l i o b e c n e j , n a tle
o g ó l n y c h przemian s p o ł e c z n y c h i ekonomicznych.
1
P i e r w s z a tego r o d z a j u k o n f e r e n c j a o d b y ł a s i ę w 1957 r . i — j a k o b e c n a —
połączona była z doroczną archeologiczną sesją ń a u k o w o - s p r a w o z d a w c z ą
IHKM
PAN.
�266
KRONIKA
B a d a n i a n a t e r e n i e M o n g o l i i p r o w a d z o n e s ą p r z e z p o l s k i c h e t n o g r a f ó w od
1963 r . D o 1967 r . w ł ą c z n i e o d b y ł y s i ę 4 k o l e j n e e k s p e d y c j e b a d a w c z e . W y n i k i
b a d a ń u k a ż ą s i ę d r u k i e m w t o m i e z b i o r o w y m Studia
mongolskie
w serii „ B i b l i o
teki Etnografii Polskiej". Naczelnym zagadnieniem b a d a ń mongolskich są prze
miany społeczne i kulturowe, jakie dokonują się w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim
w nowej r z e c z y w i s t o ś c i politycznej i ustrojowej. B a d a n i o m polskim w Mongolii
p o ś w i ę c o n e z o s t a ł y n a s t ę p u j ą c e r e f e r a t y : prof, d r W . D y n o w s k i — P r o b l e m p a s t e r
s k i c h ludów
koczowniczych
w studiach
nad współczesnością.
Założenia
badawcze;
doc. d r Z . S o k o l e w i c z o w a — Społeczność
lokalna
Mongolii
współczesnej;
mgr
D . M a r k o w s k a — Urbanizacja
stepu; m g r J . O l ę d z k i — Rodzimość
i ludowość
we
współczesnej
sztuce
Mongolii;
m g r S . S z y n k i ę w i c z — K o l a spółdzielni
pasterskich
Mongolii
w unowocześnieniu
życia
aratów.
D y s k u s j ą nad z a ł o ż e n i a m i b a d a ń etno
graficznych s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego o b j ę t o r ó w n i e ż referat mgr. K . M a k u l skiego — W s p ó ř c z e s n e zmiany
pasterstwa
na
Saharze.
D r u g i d z i e ń o b r a d o b j ą ł p r o b l e m a t y k ę e t n o g r a f i i P o l s k i . R e f e r a t doc. d r
A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , pt. Założenia
teoretyczne
i postulaty
praktyczne
prac
nad syntezą
etnografii
Polski
na tle dotychczasowych
osiągnięć
PRL,
pomyślany
b y ł jako zagajenie d y s k u s j i nad stanem dotychczasowych prac etnograficznych
w zakresie etnografii Polski, potrzebami tej dyscypliny i postulatami na p r z y
s z ł o ś ć , d o t y c z ą c y m i w ł ą c z e n i a w p r o g r a m p r a c nad. s y n t e z ą e t n o g r a f i i P o l s k i
w s z y s t k i c h p o l s k i c h o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h . R e f e r a t prof, d r K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Uwagi
metodyczne
o badaniach
nad
współczesnymi
przemianami
w wiejskiej
społeczności
lokalnej,
n a w i ą z y w a ł do n a c z e l n e j p r o b l e m a t y k i w s p ó ł
czesnych prac etnograficznych, z a r ó w n o prowadzonych na terenie Pols ki, j a k i r e
f e r o w a n y c h na konferencji prac z e s p o ł o w y c h na terenie B u ł g a r i i i Mongolii.
W s k a z u j ą c na o d m i e n n o ś ć r ó ż n y c h d a w n y c h koncepcji b a d a w c z y c h w etnografii
i r ó ż n e sposoby r e a l i z a c j i p r a c t e r e n o w y c h , a a t o r k a , d l a s c h a r a k t e r y z o w a n i a p o d
s t a w o w y c h z a ł o ż e ń p r a c w s p ó ł c z e s n y c h , n a w i ą z a ł a do p r a c ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etno
graficznego, k t ó r y od p o c z ą t k u s w e g o i s t n i e n i a k o n s e k w e n t n i e z a j m o w a ł s i ę p r o
b l e m a t y k ą s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i w y p r a c o w a ł w ł a s n e metody b a d a ń .
W grupie r e f e r a t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h w y n i k i prac etnograficznych w Polsce,
prowadzonych z a r ó w n o w I H K M , jak i innych ośrodkach badań, znalazło się
miejsce jedynie na p r z e g l ą d p l a n ó w i o s i ą g n i ę ć w dziedzinie aktualnie prowadzo
n y c h p r a c b a d a w c z y c h z z a k r e s u k u l t u r y wsi. k a r p a c k i e j . W tej g r u p i e z n a l a z ł y
s i ę r e f e r a t y prof. d r . R . R e i n f u s s a — Kultura
ludowa
mieszkańców
Beskidu
Niskiego
i przyległego
pogórza,
prof. d r . M . G ł u d y s z a , k t ó r y r e f e r o w a ł p r a c e o ś r o d
k a k r a k o w s k i e g o — Z a k ł a d u I H K M P A N i K a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n , prof,
dr K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j — Badania
karpackie
ośrodka
łódzkiego
oraz po
ś w i ę c o n y j u ż w y ł ą c z n i e tematyce p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h referat dr M . B i e r
n a c k i e j — Przemiany
więzi
społecznej
i kształtowanie
się nowej
^społeczności
w
Bieszczadach.
C z w a r t e posiedzenie
p o ś w i ę c o n e b y ł o lokalnej, rzeszowskiej problematyce.
O t w o r z y ł j e r e f e r a t m g r . K . R u s z e l a , Stan i potrzeby
badań
nad kulturą
ludową
na terenie
województwa
rzeszowskiego.
N a s t ę p n e r e f e r a t y to: m g r S . L e w —
Budownictwo
drewniane
w dorzeczu
Sanu;
doc. F . K o t u l a — Obozy
naukowobadawcze
stacjonarne
i kompleksowe
organizowane
przez Dział
Etnograficzny
Mu
zeum w Rzeszowie
w latach 1957—1967; m g r H . O l s z a ń s k i — Ludowe
budownictwo
przemysłowe
południowej
Rzeszowszczyzny
w świetle
badań
przeprowadzonych
przez
Muzeum
Budownictwa
Ludowego
w Scnoku;
mgr M . Brylak —
Problem
wiejskich
zajęć
pozarolniczych
na
terenie
Beskidu
Niskiego,
ze
szczególnym
uwzględnieniem
zawodów
wędrownych;
mgr T . Szetela i mgr E . W a s z k o w s k a —
�267
KRONIKA
Nowożytny
ośrodek
przeprowadzonych
garncarski
przez Dział
w Miechocinie,
Etnograficzny
pow. Tarnobrzeg
(na tle
Muzeum
w
Rzeszowie).
wykopalisk
N i e j a k o c i ą g i e m d a l s z y m tej g r u p y r e f e r a t ó w b y ł a w y c i e c z k a , k t ó r a o d b y ł a s i ę
w dniu n a s t ę p n y m , zwiedzanie sanockiego muzeum na w o l n y m powietrzu i referat
d y r e k t o r a tego m u z e u m A . R y b i c k i e g o , pt. Organizacja
Muzeum
Budownictwa
Ludowego
w Sanoku.
W y s t ą p i e n i e e t n o g r a f ó w z woj. rzeszowskiego w y k a z a ł o , j a k
c i e k a w y m t e r e n e m d l a e t n o g r a f a j e s t ta c z ę ś ć P o l s k i i j e d n o c z e ś n i e , j a k p e ł n y m i
i n i c j a t y w y i m o ż l i w o ś c i pracy n a u k o w e j s ą trzy o ś r o d k i etnograficzne
Rzeszowszczyzny — Muzeum w Rzeszowie, Sanoku i P r z e m y ś l u .
Anna
MARIAN
Kowalska-Lewicka
SOBIESKI
P o d ł u g i e j i c i ę ż k i e j c h o r o b i e s e r c a z m a r ł 25 p a ź d z i e r n i k a 1967 r . w w a r s z a w
s k i m s z p i t a l u doc. m g r M a r i a n S o b i e s k i . Z a s ł u ż y ł s i ę w a l n i e p r z y o d b u d o w y w a n i u
i r o z w i n i ę c i u b a d a ń nad polskim folklorem m u z y c z n y m w okresie
powojennym.
T r u d n o s i ę p o g o d z i ć , ż e trzeba p i s a ć w czasie p r z e s z ł y m o K i m ś , K t o jeszcze
wczoraj był z nami, z k t ó r e g o g ł o s e m — utrwalonym na archiwalnych t a ś m a c h
z nagraniami polskiego folkloru — s t y k a m y s i ę w codziennej pracy, i ż e Jego
p o s t a ć n a l e ż y j u ż do p r z e s z ł o ś c i , z a j m u j ą c godne, w p e ł n i z a s ł u ż o n e
miejsce
w a n n a ł a c h p o l s k i e j etnografii, f o l k l o r y s t y k i i m u z y k o l o g i i .
P o c h o d z i ł z rodziny o wysokich kwalifikacjach muzycznych. Dziadek, J a n
Sobieski, s t u d i o w a ł
w
1888 r. w
głośnej Kirchenmusikschule w
Ratyzbonie
u F . X . H a b e r l a , M . H a l l e r a i J . H a n i s c h a . O j c i e c , T e o d o r , w k i l k a lat po u k o ń
czeniu seminarium nauczycielskiego u z u p e ł n i a ł w y k s z t a ł c e n i e muzyczne w K o n i g l i c h e s I n s t i t u t f ü r K i r c h e n m u s i k w B e r l i n i e w l a t a c h 1915—1917, a jego d y p l o m
podpisywali m. in. A . F . H . K r e t z s c h m a r , M . Seiffert, K . Thiel, J . Wolf; b y ł
n a u c z y c i e l e m m u z y k i m . in. w s e m i n a r i u m n a u c z y c i e l s k i m i g i m n a z j u m ; w I n o
w r o c ł a w i u , a przy k o ń c u życia w Lublinie i w Poznaniu, prowadził wiele chórów,
d y r y g o w a ł licznymi koncertami z n a j p o w a ż n i e j s z y m repertuarem c h ó r a l n y m ( P a lestrina, B a c h , Beethoven, G r a u n , W a c ł a w z S z a m o t u ł , Z i e l e ń s k i , P ę k i e l , Moniuszko).
W takim klimacie, klimacie u m i ł o w a n i a i z n a j o m o ś c i najlepszej muzyki, w z r a s t a ć
m i a ł M a r i a n B a z y l i Sobieski.
U r o d z i ł s i ę 14 c z e r w c a 1908 r . w M i ł o s ł a w i c a c h pod W ą g r o w c e m w W i e l k o
polsce j a k o s y n T e o d o r a i S t e f a n i i z K r z y m a ń s k i c h . Do s z k o ł y i g i m n a z j u m u c z ę s z
czał w I n o w r o c ł a w i u . J u ż w ó w c z a s jako 9-letni u c z e ń z a c z ą ł ś p i e w a ć w c h ó r a c h
k i e r o w a n y c h p r z e z s w e g o o j c a . W 1928 r. u z y s k a ł ś w i a d e c t w o d o j r z a ł o ś c i . W t y m ż e
roku w s t ą p i ł na Uniwersytet P o z n a ń s k i , w y b i e r a j ą c jako k i e r u n e k g ł ó w n y m u z y k o
l o g i ę u Ł . K a m i e ń s k i e g o ; obok m u z y k o l o g i i s ł u c h a ł h i s t o r i i s z t u k i u S z . D e t l o f f a
i e t n o g r a f i i u E . F r a n k o w s k i e g o . A l e nie z a n i e d b u j e p r a k t y c z n e j d z i a ł a l n o ś c i m u
zycznej. Studiuje bowiem r ó w n o c z e ś n i e g r ę na skrzypcach w P a ń s t w o w y m K o n
s e r w a t o r i u m M u z y c z n y m w P o z n a n i u , ś p i e w a j a k o tenor w s ł y n n y m c h ó r z e k a t e
d r a l n y m p r o w a d z o n y m przez ks. W . Gieburowskiego, t a k ż e podczas zagranicznych
k o n c e r t ó w w W i e d n i u , B u d a p e s z c i e , F r a n k f u r c i e n. M e n e m , P a r y ż u , s z k o l i c h ł o p
c ó w d l a potrzeb t e g o ż c h ó r u , d y r y g u j e w l a t a c h 1929—1934 c h ó r e m a k a d e m i c k i m .
W c z a s i e s t u d i ó w p o d j ą ł t r u d o d s z u k i w a n i a po z a k u r z o n y c h s t r y c h a c h k o ś c i e l n y c h
i klasztornych Wielkopolski zapomnianych przez historię u t w o r ó w często
nie
znanych k o m p o z y t o r ó w X V I I I w. T e n rozdział b a d a ń Sobieskiego-historyka
za
s ł u g u j e n a p o d k r e ś l e n i e , g d y ż b y ł a to c h y b a p i e r w s z a tego r o d z a j u i n i c j a t y w a
w Polsce. C z ę ś ć u z y s k a n y c h w czasie i n w e n t a r y z a c j i m a t e r i a ł ó w s t a n o w i ł a pod-
�268
KRONIKA
s t a w ę c z ę s t o cytowanej pracy o Wojciechu D a n k o w s k i m , za k t ó r ą Sobieski u z y s k a ł
w 1935 r. t y t u ł m a g i s t r a filozofii w z a k r e s i e m u z y k o l o g i i . D y p l o m u n i w e r s y t e c k i
j a k o e g z a m i n o s t a t e c z n y w y m i e n i a j e d n a k nie h i s t o r i ę m u z y k i p o l s k i e j , lecz etno
l o g i ę m u z y c z n ą , co jest j e d n a k ł a t w e do w y j a ś n i e n i a . P r z y k o ń c u s t u d i ó w zostaje
a s y s t e n t e m K a m i e ń s k i e g o (1934—1939) i p r o w a d z i z a j ę c i a ze s t u d e n t a m i w z a k r e s i e
paleografii m u z y c z n e j ; przede w s z y s t k i m jednak działa przy p i e r w s z y m polskim
R e g i o n a l n y m A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n y m , m. i n . od 1934 r. d o k o n u j ą c p i e r w s z y c h
s w y c h n a g r a ń na w a ł k a c h woskowych. Warto p r z y p o m n i e ć , ż e przed w o j n ą bada
niem polskiej m u z y k i ludowej w r a m a c h uniwersyteckich katedr zajmowali się
A . C h y b i ń s k i w e L w o w i e i K a m i e ń s k i w P o z n a n i u . P r o f i l z a i n t e r e s o w a ń obu p r o
f e s o r ó w b y ł r ó ż n y . C h y b i ń s k i w n i k ł y m stopniu i n t e r e s o w a ł s i ę b a d a n i a m i t e r e n o
w y m i i choć p o s t u l o w a ł i o p r a c o w a ł projekty b a d a ń , cały w y s i ł e k w tym zakresie
s k i e r o w a ł na studia p o r ó w n a w c z e i historyczne w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y .
K a m i e ń s k i , absolwent b e r l i ń s k i e j s z k o ł y muzykologicznej, k ł a d ł nacisk na i n w e n
t a r y z a c j ę t e r e n o w ą folkloru przy zastosowaniu
nowoczesnego s p r z ę t u n a g r y w a
j ą c e g o (najpierw w a ł k ó w fonograficznych,
n a s t ę p n i e płyt). To, że Sobieski b y ł
w y c h o w a n k i e m K a m i e ń s k i e g o , m i a ł o z a w a ż y ć n a k i e r u n k u Jego d z i a ł a l n o ś c i p o
w o j e n n e j . W 1936 r. p o ś l u b i a J a d w i g ę z P i e t r u s z y ń s k i c h , k t ó r a w y b r a ł a j a k o p r z e d
m i o t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j r ó w n i e ż e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą i o d t ą d b y ł a Jego n i e
o d ł ą c z n ą t o w a r z y s z k ą pracy badawczej. Do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Sobieski
był także nauczycielem muzyki w p o z n a ń s k i c h szkołach muzycznych i gimnazjach.
Niestety, w y b u c h w o j n y u n i e m o ż l i w i ł M u u k o ń c z e n i e znacznie
zaawansowanej
d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j o Symfoniach
nieznanych
kompozytorów
wielkopolskich
XVIII
w., k t ó r a w r a z z c a ł y m m a t e r i a ł e m d o k u m e n t a c y j n y m , podobnie j a k n o t a t k i
do p o l s k i e g o l u d o w e g o i n s t r u m e n t a r i u m m u z y c z n e g o ,
z a g i n ę ł a podczas
wojny.
Nadmiar powojennych
o b o w i ą z k ó w i o l b r z y m i e poczucie
odpowiedzialności
za
d o k u m e n t a c j ę n i k n ą c y c h w oczach p r z e j a w ó w polskiej ludowej k u l t u r y m u z y c z n e j
nie p o z w o l i ł y M u już nigdy n a uzyskanie formalnych t y t u ł ó w naukowych.
W m a r c u 1945 r . S o b i e s k i p o d e j m u j e p r a c ę w Z a k ł a d z i e M u z y k o l o g i i U n i w e r
sytetu P o z n a ń s k i e g o . Poza d y d a k t y k ą ( w y k ł a d a e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą , instrumentol o g i ę i a k u s t y k ę z f i z j o l o g i ą ) z a j ą ł s i ę r e a k t y w o w a n i e m , a r a c z e j z a ł o ż e n i e m od
podstaw — zrazu z T. W r o t k o w s k i m , a n a s t ę p n i e z J . S o b i e s k ą — Zachodniego
A r c h i w u m Fonograficznego.
J a k wiadomo, c a ł y dorobek fonograficzny
polskiej
etnomuzykologu zgromadzony we w s p o m n i a n y m
Regionalnym A r c h i w u m Fono
graficznym i C e n t r a l n y m A r c h i w u m Fonograficznym przy Bibliotece
Narodowej
w Warszawie (kierowanym przez J . Pulikowskiego) u l e g ł kompletnemu
zniszcze
niu w czasie d z i a ł a ń w o j e n n y c h . D w a zadania w y s u w a ł y s i ę na c z o ł o , n a l e ż a ł o
m y ś l e ć o w y c h o w a n i u odpowiednio przygotowanej k a d r y e t n o m u z y k o l o g ó w i zre
konstruowaniu strat wojennych, a t a k ż e r o z w i n i ę c i u b a d a ń na teren c a ł e j Polski.
T e d w a k i e r u n k i , oba z r e s z t ą u l u b i o n e — d y d a k t y k a n a u n i w e r s y t e t a c h i b a d a n i a
t e r e n o w e — m i a ł y o d t ą d d o m i n o w a ć w d z i a ł a l n o ś c i S o b i e s k i e g o . W ten s p o s ó b t e ż
h i s t o r i a p o l s k i e j e t n o m u z y k o l o g u lat p o w o j e n n y c h n i e o d ł ą c z n i e w i ą ż e s i ę z o s o b ą
Sobieskiego. T y l k o w p i e r w s z y c h latach m i a ł s i ę jeszcze z a j m o w a ć p r a c ą d y d a k
t y c z n ą w p o z n a ń s k i c h s z k o ł a c h m u z y c z n y c h , od n i ż s z e j do w y ż s z e j , w y p e ł n i a j ą c
dotkliwe luki w kadrze t e o r e t y k ó w muzycznych.
K i e r o w a n e przez Sobieskiego Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne
zaczęło
b a d a n i a od W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a . W s i e r p n i u 1947 r. Z a c h o d n i e A r c h i w u m
F o n o g r a f i c z n e p r z e m i a n o w a n e n a S e k c j ę M u z y c z n ą p o z o s t a j ą c ą pod k i e r u n k i e m
Sobieskiego w ł ą c z o n o w r a m y P a ń s t w o w e g o Instytutu B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j .
Kolejna reorganizacja przynosi przekształcenie P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania
S z t u k i L u d o w e j w P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , gdzie z n a l a z ł m i e j s c e t a k ż e z a k r e s
�KRONIKA
269
e t n o m u z y k o l o g i c z n y . W 1949 r. d z i ę k i z a b i e g o m M . i J . S o b i e s k i c h zostaje z o r g a n i
zowany F e s t i w a l Muzyki L u d o w e j w Warszawie. T e n przegląd autentycznej pol
skiej p i e ś n i , m u z y k i i t a ń c a ludowego przekonuje odpowiednie w ł a d z e , ż e nie
odzowna stała s i ę szeroko z a k r o j o n a , hojnie finansowo w y p o s a ż o n a A k c j a Z b i e
rania Folkloru
Muzycznego, k t ó r e j naukowe kierownictwo i zaprogramowanie
b a d a ń powierzono Sobieskiemu. W A k c j i brali u d z i a ł w s z y s c y polscy f o l k l o r y ś c i ,
liczni amatorzy, nauczycielstwo, a t a k ż e przygotowana przez Sobieskiego grupa s t u
d e n t ó w , p ó ź n i e j już a b s o l w e n t ó w muzykologii. W okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia
p r a c w A k c j i b r a ł o u d z i a ł b l i s k o 100 o s ó b . P o k i l k u l a t a c h A k c j a
zostaje
w p r a w d z i e z l i k w i d o w a n a , lecz jej plonem s ą nieoszacowane, znakomite zbiory,
p o n a d 65 t y s . f o n o g r a m ó w ( ł ą c z n i e z w c z e ś n i e j s z y m i i p ó ź n i e j s z y m i n a g r a n i a m i )
�270
utrwalonych
KRONIKA
głównie
na
taśmach
magnetofonowych,
znaczna
ilość
materiałów
0 informatorach, okolicznościach, w jakich w y s t ę p u j e p i e ś ń i muzyka, liczne
o d r ę c z n e z a p i s y m u z y c z n e itp. W 1954 r. o ś r o d e k b a d a w c z y w r a z z a r c h i w u m
n a g r a ń p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j z o s t a j e p r z e n i e s i o n y do W a r s z a w y w r a z z jego
k i e r o w n i k i e m , a w 1959 r . o s t a t e c z n i e p r z e m i a n o w a n y n a P r a c o w n i ę B a d a ń n a d
Polskim Folklorem Muzycznym znalazł się w ramach Instytutu Sztuki Polskiej
Akademii Nauk.
Do 1954 r . S o b i e s k i b y ł w y k ł a d o w c ą n a U n i w e r s y t e c i e P o z n a ń s k i m . Z c h w i l ą
p r z e n i e s i e n i a do W a r s z a w y p o d e j m u j e o b o w i ą z k i n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m
w I n s t y t u c i e M u z y k o l o g i i , gdzie k i e r u j e Z a k ł a d e m M u z y k i L u d o w e j ,
wykłada
e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą P o l s k i . W 1956 r . z o s t a j e m i a n o w a n y d o c e n t e m . D o J e g o
o b o w i ą z k ó w n a l e ż a ł o t a k ż e prowadzenie o g ó l n o p o l s k i c h o b o z ó w dla
studentów
m u z y k o l o g i i n a t e r e n i e K u j a w , M a z o w s z a , P o d l a s i a . W ten s p o s ó b w ś r ó d u c z n i ó w
S o b i e s k i e g o b y l i p o z n a ń s c y , w a r s z a w s c y i k r a k o w s c y a d e p c i m u z y k o l o g i i ; a l e do
b l i ż s z y c h lub dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Sobieskiego, c z ę s t o k r o ć dyskretnie i n
s t r u o w a n y c h , n a l e ż e l i t a k ż e inni polscy f o l k l o r y ś c i m u z y c z n i .
N a t y m n i e w y c z e r p u j e s i ę bogata d z i a ł a l n o ś ć D o c e n t a . B y ł c z ł o n k i e m R a d y
Naukowej Instytutu Sztuki P A N , Rady W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu W a r
szawskiego, R a d y K u l t u r y przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, Polskiego T o w a
r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (przez p e w i e n czas w e w ł a d z a c h T o w a r z y s t w a ) , Z w i ą z k u
K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h (okresowo b y ł c z ł o n k i e m Z a r z ą d u G ł ó w n e g o T o w a r z y s t w a ) ,
M i ę d z y n a r o d o w e j Rady Muzycznej, International Folk Music Council. B y ł redak
torem naczelnym przygotowywanego seryjnego w y d a w n i c t w a
dokumentalnego,
opartego n a m a t e r i a ł a c h P r a c o w n i B a d a ń n a d P o l s k i m F o l k l o r e m M u z y c z n y m
P o l s k o pieśń
i muzyka
ludowa
( p i e r w s z y tom w i e l k o p o l s k i e j s e r i i z n a j d u j e s i ę
w druku), uczestniczył w pracach k o m i t e t ó w redakcyjnych „ K w a r t a l n i k a Muzycz
nego", „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " i Dziel
wszystkich
Oskara
Kolberga.
Uczestni
c z y ł w k o n g r e s a c h n a u k o w y c h k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h , np. I n t e r n a t i o n a l F o l k
Music Council w Danii, Austrii, Rumunii,
C z e c h o s ł o w a c j i , na W ę g r z e c h . B r a ł
udział w pracach jury k o n k u r s ó w folklorystycznych, k o n s u l t o w a ł liczne zawodowe
1 a m a t o r s k i e z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e . W y r a z e m u z n a n i a d l a Jego o s i ą g n i ę ć b y ł y
liczne odznaczenia: K r z y ż K a w a l e r s k i Odrodzenia Polski, Z ł o t y K r z y ż
Zasługi,
Medal X-lecia Polski Ludowej,
Medal T y s i ą c l e c i a P a ń s t w a Polskiego, nagroda
Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h n a 1955 r. ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) . M o t y w a c j a
tej o s t a t n i e j n a g r o d y z a s ł u g u j e n a z a c y t o w a n i e : „ Z a w y b i t n e z a s ł u g i i p e ł n ą
talentu, wiedzy i p o ś w i ę c e n i a p r a c ę na polu zbierania, u t r w a l a n i a i badania nauko
w e g o p o l s k i e g o f o l k l o r u m u z y c z n e g o o r a z za p r a c e w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i o g ó l
nopolskiej A k c j i Zbierania Folkloru Muzycznego".
Suche wyliczenie w y k o n a n y c h prac, w y p e ł n i a n y c h funkcji
i piastowanych
g o d n o ś c i nie m o ż e z a s t ą p i ć bilansu w y n i k ó w pracy i c h a r a k t e r y s t y k i n a u k o w e j
p o s t a w y S o b i e s k i e g o . L e c z z a d o w a l a j ą c e p o d s u m o w a n i e tej bogatej d z i a ł a l n o ś c i
nie j e s t m o ż l i w e co n a j m n i e j z d w ó c h p o w o d ó w : Jego o p u b l i k o w a n e p r a c e nie
d a j ą odpowiedzi na w i e l e w a ż n y c h kwestii, n a m z a ś d ł u g o jeszcze b r a k o w a ć b ę d z i e
perspektywy czasowej. Pierwszy w z g l ą d — dość skromna liczbowo i raczej przy
padkowa tematycznie bibliografia prac — b y ł k o n s e k w e n c j ą dynamicznej postawy
badacza, k t ó r y c i ą g l e nie b y ł zadowolony z o s i ą g n i ę t e g o i nie c h c i a ł , a c z ę s t o
zapewne i nie m i a ł czasu, na przedwczesne — Jego zdaniem — f o r m u ł o w a n i e
w n i o s k ó w . U w a ż a ł , ż e hipotezy u p a d a j ą , ale w a r t o ś ć dobrze zebranego m a t e r i a ł u
n i e z m n i e j s z a s i ę . B y ł to n i e w ą t p l i w i e p o g l ą d p o z y t y w i s t y c z n y , a l e r a c j o n a l n y .
Sobieski b y ł bardzo d o ś w i a d c z o n y m badaczem terenowym i b y s t r y m obserwa
t o r e m , co i m p l i k o w a ł o j a s n y p o g l ą d n a a k t u a l n y s t a n z a c h o w a n i a polskiego f o l -
�KRONIKA
271
k l o r u m u z y c z n e g o i jego r y c h ł y los. D a w n i e j s z e z b i o r y — d o w o d z i ł O n — n i e
wyłączając
najlepszych:
O.
Kolberga,
W.
Skierkowskiego,
S.
Stoińskiego
i S . M i e r c z y ń s f c i e g o , s ą w p r a w d z i e n i e z a s t ą p i o n e , a l e z a r a z e m p r z e s t a r z a ł e pod
w z g l ę d e m m e t o d y c z n y m oraz o ł ó w k o w e j t e c h n i k i z a p i s u m e l o d i i
i nie obej
m u j ą w s z y s t k i c h o b s z a r ó w P o l s k i , n i e m o g ą t e ż p r e t e n d o w a ć do r e p r e z e n t o w a n i a
polskiego f o l k l o r u m u z y c z n e g o w p o ł o w i e X X w . D o k o n u j ą c e s i ę a k t u a l n i e w i e l k i e
p r z e m i a n y w a r u n k ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i e k o n o m i c z n e g o , p o s t ę p u j ą c y proces u r b a
n i z a c j i k r a j u i n i w e l o w a n i a w i e l o w i e k o w e j k u l t u r o w e j i z o l a c j i , co p r a w d a w z g l ę d
n e j , c h ł o p s t w a , n i o s ą ze s o b ą s z y b k i e p r z e m i a n y i z a n i k a n i e t r a d y c y j n e j k u l t u r y
m u z y c z n e j polskiej w s i . L o g i c z n ą i h a r m o n i j n ą k o n s e k w e n c j ą p o g l ą d u Sobieskiego
b y ł o z h i e r a r c h i z o w a n i e potrzeb i z a d a ń polskiej etnomuzykologu
i Jego p e ł n e
o s o b i s t y c h w y r z e c z e ń p o s t ę p o w a n i e , k t ó r e m o ż n a bez w a h a n i a o k r e ś l i ć j a k o z b a
wienne. J e m u bowiem n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć zainicjowanie b a d a ń powojennych, roz
w i n i ę c i e tych b a d a ń w A k c j ę Zbierania Folkloru Muzycznego, w sumie i l o ś c i o w e
i j a k o ś c i o w e w y n i k i pracy zbieraczej tak w ł a s n e j , j a k i zorganizowanego z e s p o ł u
p r a c o w n i k ó w , które t w o r z ą n i e p o r ó w n y w a l n y w skali europejskiej
fundament
dyscypliny w postaci n a g r a ń i i n n y c h m a t e r i a ł ó w .
W y n i e s i o n e p r z e z S o b i e s k i e g o ze s z k o ł y K a m i e ń s k i e g o p o g l ą d y n a s p o s ó b do
kumentowania b a d a ń prowadzonych w terenie u l e g ł y znacznemu rozbudowaniu
i p r e c y z a c j i w p o s t a c i i n s t r u k c j i ( d r u k o w a n a w e r s j a jest j e d n ą z p i e r w s z y c h ) ,
k t ó r a b y ł a m e t o d y c z n y m novum
w polskiej etnomuzykologu. P o n i e w a ż m u z y k a
l u d o w a f u n k c j o n u j e w s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e i jest w p e w n e j m i e
r z e d e t e r m i n o w a n a o s o b o w o ś c i ą i n f o r m a t o r a , ś p i e w a k a czy m u z y k a n t a , s t ą d k a ż
demu nagraniu t o w a r z y s z y ć w i n n a z jednej strony c h a r a k t e r y s t y k a informatora,
n i e o g r a n i c z a j ą c a s i ę do d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h , a l e u w z g l ę d n i a j ą c a jego t r a d y c j e
muzyczne, migracje i kontakty, muzyczne i psychiczne predyspozycje, estetyczne
u p o d o b a n i a , z d r u g i e j s t r o n y opisy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w , z k t ó r y m i ł ą c z y s i ę
m u z y k a , opisy t a ń c ó w , i n s t r u m e n t ó w , t e c h n i k i g r y i t d . W z o r o w o o p r a c o w a n e m u
w y w i a d o w i i nagraniu towarzyszy zatem wielostronicowy p r o t o k ó ł b a d a ń . Wiele
t e ż uwagi p o ś w i ę c a ł Sobieski n a s t ę p n e j fazie p r a c y etnomuzykologa,
transkrypcji.
J e m u i J . Sobieskiej n a l e ż y przypisać przekroczenie „ R u b i k o n u " empirycystycznego n a s t a w i e n i a K a m i e ń s k i e g o , d l a k t ó r e g o f o n o g r a m b y ł t a k d a l e c e d o k u m e n
t e m , ż e u w i d a c z n i a ł w t r a n s k r y p c j i s z c z e g ó ł y a k c y d e n t a l n e , z o c z y w i s t y m i po
m y ł k a m i i n f o r m a t o r a w ł ą c z n i e . S y s t e m t r a n s k r y p c j i , s t o s o w a n y obecnie w p o l s k i c h
badaniach folkloru muzycznego, jest k o m b i n a c j ą p o d e j ś c i a fonetyczno-fonologicznego, b y u ż y ć t e r m i n o l o g i i j ę z y k o z n a w c z e j n a o k r e ś l e n i e p o s t a w y
etnomuzykologicznej.
1
Sobieski jest autorem k i l k u cennych z b i o r ó w p i e ś n i i m u z y k i ludowej. G o d n y
p o d k r e ś l e n i a j e s t f a k t , ż e z b i o r y te s p e ł n i a j ą d w o j a k ą r o l ę , m a j ą c h a r a k t e r w y
dawnictw dokumentalnych, i mają służyć amatorskiemu ruchowi artystycznemu
oraz k o m p o z y t o r o m . P o g o d z e n i e t y c h d w ó c h a s p e k t ó w b y ł o p o d y k t o w a n e s p o ł e c z
n y m zapotrzebowaniem praktyki muzycznej i r ó w n o c z e ś n i e prowizorycznym, p r ó b
nym zaspokojeniem w y m o g ó w r o z w i j a j ą c y c h się b a d a ń , a zarazem chęcią nabycia
d o ś w i a d c z e n i a w zakresie planowanych w przyszłości w y d a w n i c t w dokumental
n y c h . M o ż n a s i ę d o m y ś l a ć , ż e ten p o z o r n y k o m p r o m i s b y ł t a k ż e p r z e j a w e m m u
z y c z n e g o — c h o ć b r z m i to p a r a d o k s a l n i e — p o d e j ś c i a do f o l k l o r u m u z y c z n e g o .
D l a S o b i e s k i e g o p o l s k i f o l k l o r m u z y c z n y b y ł w r ó w n y m stopniu
przedmiotem
i celem b a d a ń , j a k i m a n i f e s t a c j ą a r t y s t y c z n ą polskiej w s i , a zatem c z ą s t k ą pol
s k i e j k u l t u r y , k t ó r a z a s ł u g u j e na k u l t y w a c j ę w ś w i e t l i c a c h , s z k o l e , r a d i o i e s t r a
dzie k o n c e r t o w e j . T e n p r a k t y c z n y i s p o ł e c z n y a s p e k t g r o m a d z o n e g o m a t e r i a ł u
b a d a w c z e g o p o t r a f i ł D o c e n t w y k o r z y s t a ć , nie s z c z ę d z ą c s i ł i c z a s u n a w s p ó ł p r a c ę
�272
KRONIKA
z Centralną P o r a d n i ą Amatorskiego R u c h u Artystycznego, licznymi z e s p o ł a m i fol
k l o r y s t y c z n y m i , n a p r z y g o t o w y w a n i u r a d i o w y c h i t e l e w i z y j n y c h a u d y c j i . N i e jest
rzeczą przypadku, ż e w ś r ó d tych publikacji m a t e r i a ł o w y c h z n a j d u j ą s i ę zbiory
f o l k l o r u z b y ł y c h P r u s W s c h o d n i c h i Z i e m i L u b u s k i e j . W e w s t ę p i e do z b i o r u
p i e ś n i z W a r m i i i M a z u r S o b i e s k i pisze: „ s z c z e g ó l n ą j e d n a k p o b u d k ą do jego
w y d a n i a jest c h ę ć zaprezentowania ludowego m a t e r i a ł u p i e ś n i o w e g o ziem, k t ó r e
p r z e z t y l e s e t l a t o d e r w a n e b y ł y od m a c i e r z y " .
W s p o m n i a n e w c z e ś n i e j z h i e r a r c h i z o w a n i e p r z e z D o c e n t a potrzeb p o l s k i e j e t n o
muzykologu b y ł o w pewnej mierze r ó w n o z n a c z n e z r e z y g n a c j ą z w ł a s n y c h prac
interpretacyjnych. O r g a n i z o w a ł badania, k i e r o w a ł n i m i i s a m je w terenie p r z e
p r o w a d z a ł . N i e m n i e j s z e r e g Jego a r t y k u ł ó w z a s ł u g u j e n a b a c z n ą u w a g ę . S ą to p r a c e
0 tempo rubato w polskiej muzyce ludowej i u F . C h o p i n a , o c h a r a k t e r y s t y c z
nych formach w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w p i e n i ń s k i c h górali, o typach skal spotyka
n y c h w m e l o d i a c h ś p i e w a n y c h i g r a n y c h n a p o l s k i e j w s i , w r e s z c i e bogato u d o k u
mentowane, choć skondensowane w encyklopedycznych u j ę c i a c h a r t y k u ł y o k r a
k o w i a k u , m a z u r z e , k u j a w i a k u , o b e r k u i polonezie, j a k r ó w n i e ż o w i e l k o p o l s k i m
w i w a c i e , o r a z p r z y c z y n k i do h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń e t n o m u z y c z n y c h i do i n s t r u mentologii. P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć u n i e m o ż l i w i ł a S o b i e s k i e m u p o d s u m o w a n i e
do
ś w i a d c z e ń i w i e d z y z w ł a s z c z a w d w ó c h ostatnio o p r a c o w y w a n y c h t e m a t a c h , h i s t o r i i
p o l s k i c h b a d a ń oraz n a j i n t e n s y w n i e j p r o w a d z o n y c h s t u d i ó w n a d p o d r ę c z n i k i e m
polskich i n s t r u m e n t ó w ludowych, k t ó r y m i a ł się ukazać w seryjnym p o d r ę c z n i k u
europejskich i n s t r u m e n t ó w , redagowanym przez n a u k o w c ó w z Berlina i Stock
holmu.
T e r a z , k i e d y S o b i e s k i i jego d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą j u ż do h i s t o r i i , w i e l u z n a s o d
c z u w a b r a k Jego b e z i n t e r e s o w n e j ż y c z l i w o ś c i , g o t o w o ś c i p r z y j ś c i a k a ż d e m u z po
m o c ą , dobrotliwego poczucia h u m o r u , a n i e k t ó r z y i p r z y j a ź n i . W s z y s c y , k t ó r z y G o
poznawali, b y l i z a s k a k i w a n i Jego s k r o m n o ś c i ą , b e z p o ś r e d n i m sposobem bycia,
ł a t w o ś c i ą n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w osobistych. U c z c i w o ś ć , k t ó r a G o c e c h o w a ł a ,
1 zaufanie, k t ó r y m
społecznych.
Go
darzono,
były
przyczyną
powierzaniu
Mu
wielu
funkcji
T r u d n a n i e r a z do z r o z u m i e n i a d l a m ł o d s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i l u d z i sto
j ą c y c h n a u b o c z u p a s j a g r o m a d z e n i a n o w y c h i w c i ą ż n o w y c h m a t e r i a ł ó w etno
m u z y c z n y c h dzisiaj m a s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . Z a Jego ż y c i a m ó w i ł o s i ę eufemi
s t y c z n i e , ż e z b i o r y f o l k l o r u m u z y c z n e g o , z g r o m a d z o n e w k i e r o w a n e j p r z e z Niego
k o m ó r c e Instytutu Sztuki, m o ż n a p o r ó w n a ć tylko z d z i e ł e m Oskara Kolberga.
Nekrologi i ż a ł o b n e p r z e m ó w i e n i a na p o w ą z k o w s k i m cmentarzu j u ż nie u k r y w a ł y
p r a w a D o c e n t a do t y t u ł u „ K o l b e r g X X w i e k u " . P o l s k a e t n o m u z y k o l o g i a
będzie
k o n t y n u o w a ć b a d a n i a zgodnie z Jego p l a n a m i i i n s p i r a c j a m i . A l e i n a s t ę p n e e t a p y
b a d a ń b ę d ą z a w s z e m u s i a ł y o d n i e ś ć s i ę do Jego d z i e ł a i z niego k o r z y s t a ć , g d y ż
w a r t o ś ć tego d z i e ł a jest n i e p r z e m i j a j ą c a .
Bibliografia w a ż n i e j s z y c h
Organizacja badań,
Zachodnie
Działalność
Archiwum
Fonograficzne
Zachodniego
Archiwum
prac i
materiałów
sprawozdania
w Poznaniu,
Fonograficznego
„ L u d " , t. 37: 1947, s. 458—462.
w Poznaniu,
„Polska Sztuka
L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 1, s. 38-^10.
Zagadnienie
muzyki
ludowej
w Polsce,
„ R u c h M u z y c z n y " , t. 4: 1948 n r 2, s.
(wspólnie z J . Sobieską)
2—6
�273
KRONIKA
Ogólnopolski
s.
Festiwal
Muzyki
Ludowej,
„Polska
S z t u k a L u d o w a " , t. 3: 1949 n r 6,
muzycznego
w świetle
188—190
Problemy
polskiego
folkloru
M u z y c z n y " , t. 5: 1949 n r 10, s.
Organizacja
akcji
zycznym,
zbierania
pieśni
„Kwartalnik
Instrukcja
w sprawie
rozważań
festiwalowych,
ludowych
i badań
nad
polskim
M u z y c z n y " , t. 7: 1949 n r 25, s.
zbierania
„Ruch
10—14
polskiej
pieśni
i muzyki
folklorem
mu
192—197
ludowej,
„ M u z y k a " , t. 1:
1950 n r 2, s. 30—49 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
Dorobek
w zakresie
folkloru
w okresie
10-lecia,
„ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i
Dyskusji",
t. 5: 1955 n r 3—4, s. 412—430
Biografistyka,
Adolf
Eustachy
Chybiński
historia
(wspomnienie
badań
pośmiertne),
„Polska
Sztuka
Ludowa"
t. 6: 1952 n r 6, s. 356—358
Profesor
dr
Kolberg
(Colberg)
Adolf
Allgemeine
Oskar
Wartość
Oskar
Chybiński,
Henryk,
Enzyklopadie
Kolberg
Dzieła
Eustachy
jako
zbiorów
der
kompozytor
wszystkie
Oskara
Oskara
„ L u d " , t. 41: 1954, s. 27—32
[w:] Die
Musik
Musik
[=MGG],
i folklorysta
Kolberga,
Kolberga
t.
dla
in
Geschichte
muzyczny,
1961, s.
kultury
Gegenwart.
1958, s. 1401—1405
[w:] Pieśni
1, K r a k ó w
polskiej
und
t. 7, K a s s e l
ludu
polskiego.
XLII—LVI
muzycznej,
„ M u z y k a " , t. 6:
1961 n r 1, s. 105—113
Mierczyński
Stanisław,
[w:] M G G , t. 9: 1961, s. 279—280
Muzyka ludowa
1947 — n r 1, s. 10—11;
s. 6—9; n r 10, s. 7—9;
n r 8—9, s. 5—9; n r 11,
3—6 ( w s p ó l n i e z J . S o
Pieśń
ludowa
i jej problemy,
„ P o r a d n i k M u z y c z n y " , t. 1:
n r 2, s. 2—4; n r 3, s. 2—3; n r 6—7, s. 5—7; n r 8—9,
t. 2: 1948 — n r 1, s. 4—5; n r 3, s. 7—8; n r 4, s. 6—9;
s. 5—8; t. 3: 1949 — n r 1, s. 3—6; n r 2, s. 8—9; n r 3, s.
bieską)
Pieśń
i muzyka
ludowa
Wielkopolski
i Ziemi
Lubuskiej
w świetle
dotychczaso
wych
badań,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 4: 1950 n r 1—6, s. 17—35 ( w s p ó l n i e
z J . Sobieską)
Wielkopolska
i Ziemia
Lubuska,
„Poradnik
M u z y c z n y " , t. 4: 1950 n r 12, s.
t. 5: 1951 n r 1, s. 4—8 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
P o l s k a muzyka
ludowa,
„ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i D y s k u s j i " ,
403
Diafonia
w Pieninach,
bieską)
Oblicze
tonalne
t. 1: 1951 n r 5, s. 383—
„ M u z y k a " , t. 3: 1952 n r 9—10, s. 15—29 ( w s p ó l n i e
polskiej
muzyki
ludowej,
„Studia
6—9;
M u z y k o l o g i c z n e " , t.
z J . So
1:
1953,
s. 308—332
Polski
folklor
sie
muzyczny.
10-lecia,
Charakter
[ w : ] Kultura
przemian
muzyczna
w polskiej
Polski
muzyce
Ludowej
ludowej
1944—1955,
w
Kraków
okre
1957,
s. 279—291 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
Polsk
folkmusik,
„ M u s i k r e v y " , t. 15: 1960 n r 6, s. 205—208
T e m p o r u b a t o u Chopina
i w polskiej
muzyce
ludowej,
„ M u z y k a " , t. 5: 1960 n r 3,
s. 30—41 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
O
„rubttio"
ma] música
de
Chopin
e
na
m a n k a " , R i o de J a n e i r o , 19—22 J a n u a r
Das
Tempo
rubato
bei
Chopin
le — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1
und
in der
música
popular
polonesa,
„Correio
da
1961 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
polnischen
Volksmusik,
[w] The
Book
�274
KRONIKA
of
the
First
Frederick
La
International
Chopin,
Musicological
valeur
scientifiąue
logne,
Referat w y g ł o s z o n y
tionale
des
(wspólnie
de
la collection
phonographiąue
wiwaty,
Kraków
Musicales
Obertas,
Polonaise,
w
de
folklor
Warszawie,
the
Works
of
musical
en
Association
maszynopis
Po-
Interna
powielony
ludowe
pamiątkowa
(wspólnie
[w:] M G G , t. 7: 1958, s.
Kujawiak,
Oberek,
[w:] Księga
1950, s. 275—319
Krakowiak,
Mazur,
to
Sobieską)
Tańce
Wielkopolskie
Devoted
6 I X 1966 r . n a K o n f e r e n c j i
Bibliotheques
z J.
Congress
W a r s z a w a 1963, s. 247—254 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
ku czci
Prof.
Adolfa
Chybińskiego,
z J . Sobieską)
1705—1709
[w:] M G G , t. 8: 1960: s.
1856—1860
[w:] M G G , t. 9: 1961, s. 1769—1771
[w:] M G G , t. 10: 1962, s. 1427—1431 ( w s p ó l n i e z F . H o e r b u r g e r e m )
Ludowe instrumenty muzyczne
O dudach
„Kozioł"
wielkopolskich,
„Maryna",
Z
„ O ś w i a t a P o z a s z k o l n a " , t. 3: 1936 n r 5, s.
241—244
z b ą s k o - l u b u s k t , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 9—10, s. 58—59
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 3, s. 30—33
zagadnień
polskiego
skrzypce),
ludowego
[w:] Studia
instrumentarium
Hieronymo
Feicht
muzycznego
septuagenario
(mazanki,
dedicata,
serby,
Kraków
1967,
s. 24—36
Materiały
etnomuzyczne
Szlakiem
kozła
lubuskiego.
Pieśń
i muzyka
instrumentalna
k ó w 1954, ss. 110 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą )
Pieśni
ludowe
lewska)
Warmii
i Mazur,
Kraków
Ziemi
Lubuskiej,
1955, ss. 235 ( t a ń c e o p r a c o w a ł a
Wybór
polskich
pieśni
ludowych,
t. 1 i 2, K r a k ó w
Piosenki
z Kujaw,
K r a k ó w 1955, ss. 54
Kra
M . Sobo
1955, ss. 188 i 188
Widowisko
ludowe
„Król
Herod"
z Ciechanowca,
pow.
Siemiatycze,
„Literatura
L u d o w a " , t. 4: 1960 n r 2—3, s. 92—107 ( w s p ó l n i e z A . B ł a c h o w s k i m )
Inne
Wojciech
Ks. Józef
Analiza
Katalog
Dankowski,
Surzyński,
motetów
wystawy
P o z n a ń 1935 ( p r a c a m a g i s t e r s k a , m a s z y n o p i s )
„ Ż y c i e M u z y c z n e " , 1937
Kasserna
muzycznej
„Septem
sidera",
„ M u z y k a K o ś c i e l n a " , t. 13: 1938
w. Muzeum
Miejskim
w Poznaniu,
P o z n a ń 1938, ss. 32
(wspólnie z M. Turczynowiczową)
Szczepańska
Maria Klementyna,
[w:] M G G , t. 13: 1966, s. 21—22
Wskazówki
do odczytywania
zapisów
nutowych
Kolberga,
[w:] Dzieła
Oskara
Kolberga,
t. 37 ( w
wszystkie
druku)
Jan
WOLFGANG
STEINITZ
I JEGO
Stęszewski
DZIEŁO
Wspomnienia i c h a r a k t e r y s t y k ę naukowej i organizacyjnej działalności zmar
ł e g o p r z e d d w o m a l a t y (21 I V 1967 г.), prof. d r . W o l f g a n g a S t e i n i t z a , k i e r o w n i k a
katedry j ę z y k ó w fińsko-ugryjskich na Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie
oraz organizatora i k i e r o w n i k a Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej
�276
KRONIKA
A k a d e m i i N a u k — z a m i e ś c i ł y z a r ó w n o niemieckie etnograficzne czasopisma n a
ukowe, j a k i szereg w y d a w n i c t w obcych
N i e m o ż e z a b r a k n ą ć tego w s p o m n i e n i a
r ó w n i e ż w w y d a w n i c t w i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j , z k t ó r ą prof. S t e i n i t z a ł ą c z y ł y b l i s k i e
k o n t a k t y , w y n i k a j ą c e z a r ó w n o z jego p o z y c j i w n a u c e n i e m i e c k i e j i r o l i , j a k ą
odegrał w organizacji nauki w Niemieckiej Republice Demokratycznej (w latach
1954—1963 b y ł z a s t ę p c ą p r z e w o d n i c z ą c e g o N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k w B e r l i n i e
W s c h o d n i m ) , i s p e c j a l n i e n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i , j a k r ó w n i e ż z jego i n i c j a t y w y
i w s p ó ł u d z i a ł u w d ą ż e n i u do n a w i ą z a n i a s t a ł e j w s p ó ł p r a c y p o m i ę d z y e t n o g r a f a m i
wszystkich krajów demokracji ludowych, a następnie r ó w n i e ż z nauką światową.
O tej jego r o l i w s p o m i n a j ą z a r ó w n o w y m i e n i o n e a r t y k u ł y , o p r a c o w y w a n e j u ż po
J e g o ś m i e r c i , j a k i f r a g m e n t y p r z e m ó w i e ń i notatek k r o n i k a r s k i c h , j a k i e u k a z y
w a ł y s i ę w r o k u 1965, z o k a z j i o b c h o d z e n i a p r z e z N i e m i e c k ą A k a d e m i ę N a u k
j u b i l e u s z u 6 0 - l e c i a u r o d z i n p r z e w o d n i c z ą c e g o I n s t y t u t u N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i -.
Z e t k n ę l i ś m y s i ę z n i ą r ó w n i e ż b e z p o ś r e d n i o , w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w
przedstawicieli polskiej etnografii i f o l k l o r y s t y k i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o
kratycznej z okazji o d b y w a j ą c y c h się tam konferencji naukowych, organizowanych
przede w s z y s t k i m przez Instytut Etnografii N i e m i e c k i e j .
3
Wolfgang Steinitz b y ł w Polsce wielokrotnie. D w a czy trzy r a z y (w tym
r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h j u ż l a t a c h po w o j n i e ) b y ł c z ł o n k i e m d e l e g a c j i p o l i t y c z n e j ,
p r z y b y w a j ą c e j do naszego k r a j u n a z a p r o s z e n i e w ł a d z r z ą d o w y c h i p a r t y j n y c h .
D o p i e r o w 1963 r . m ó g ł z n a l e ź ć c z a s , b y nas o d w i e d z i ć j a k o etnograf, a n a s t ę p n i e
z o r g a n i z o w a ć c y k l p o w t a r z a j ą c y c h s i ę corocznie k r ó t k i c h , parotygodniowych w y
j a z d ó w n a u k o w y c h do naszego k r a j u n a u k o w y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u .
R o z s z e r z y ł y one z n a c z n i e k r ą g k o n t a k t ó w n a u k o w y c h p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o
grafii w s p ó ł c z e s n e j , p o z w o l i ł y n a w z a j e m n e konfrontowanie warsztatu naukowego
oraz s t w i e r d z e n i e w y s t ę p o w a n i a p o d o b n y c h t e m a t ó w p r a c , d y s k u t o w a n i e w s p ó l n e j
p r o b l e m a t y k i i p o r ó w n y w a n i e w y n i k ó w . P o z w a l a ł y te k o n t a k t y r ó w n i e ż n a s t w i e r
dzenie istnienia p e w n y c h r ó ż n i c ,
jeśli
chodzi o zakres prac podejmowanych
w s p ó ł c z e ś n i e w n a s z y c h k r a j a c h , r ó ż n i c w y n i k a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e z r ó ż n y c h do
tej p o r y d r ó g h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i (w t y m
przede w s z y s t k i m etnografii u n i w e r s y t e c k i e j okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) , j a k r ó w
n i e ż nieco i n n e j o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h w obu k r a j a c h .
H i s t o r i ę etnografii n i e m i e c k i e j w k r y t y c z n y m u j ę c i u w s p ó ł c z e s n y m p o d k r e
ś l a j ą c y m kierunek, w j a k i m prowadzona b y ł a jej reorganizacja w okresie po
w o j e n n y m , p r z e d s t a w i a n a m W o l f g a n g S t e i n i t z w s w y m o p r a c o w a n i u z 1955 r .
O n t e ż przede w s z y s t k i m swoimi pracami w s k a z u j e na k o n i e c z n o ś ć p o w i ą z a n i a
4
1
E . W . P o m i e r a n c e w a , L . N . T i e r i e n t i e w a , Wolfgang
Steinitz
(1905—
—1967), „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , z. 4, 1967, s. 187—189; P . N e d o,
Wolfgang
Steinitz
(1905—1967),
„ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n 1967 ( N o v e m b e r ) ,
s. 1—2; R . W e i n h o l d , In Memoriam
Prof. Dr. Wolfgang
Steinitz,
„ D e m o s " , R. 8:
1967 z. 1, s. 207.
F . S i e b e r , Wolfgang
Steinitz
zum 60. Geburtstag,
„Deutsches Jahrbuch für
V o l k s k u n d e " , t. 11: 1965, cz. 1, s. 3—4; G . V o i g t , Wolfgang
Steinitz
sechzig
Jahre
alt, „ D e m o s " , R . 6: 1965, z. 1, s. 116.
P o r . D . S. S t o c k m a n n, Z dziallności
Instytutu
Niemieckiej
Etnografii
przy
Niemieckiej
Akademii
Nauk w Berlinie,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385—391;
t e n ż e , Aus der Arbeit
des Instituís
für Deutsche
Volkskunde,
„ D e m o s " , R. 1:
1960 z. 1, s. 114—122; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre
des Instituts
für
deutsche
Volkskunde,
[w:] Deutsche
Akademie
der
Wissenschaften
zu
Berlin,
1946—1956, B e r l i n 1956, s. 435—447; „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , A p r i l 1967,
N o v e m b e r 1967.
W . S t e i n i t z , D i e uolfcsfctmdliche A r b e i t in der Deutschen
Demókratischen
Republik,
L e i p z i g 1955.
2
3
4
�276
KRONIKA
b a d a ń historycznych ( z a a w a n s o w a n y c h w nauce niemieckiej) w etnografii
ze
studium nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . S a m już w swych cennych pracach publikowanych
przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą na terenie F i n l a n d i i i E s t o n i i d a ł p r z y k ł a d ł ą c z e n i a stu
d i ó w z zakresu literatury ludowej z dociekaniami etnografa-teoretyka i historyka
d a w n y c h k u l t u r . Obecnie, p r z e s u w a j ą c swe zainteresowania naukowe k u czasom
w s p ó ł c z e s n y m , p o d k r e ś l a k o n i e c z n o ś ć poszukiwania w przeszłości demokratycznego
nurtu dzisiejszej k u l t u r y , badania t w ó r c z o ś c i i w a r u n k ó w bytu mas p r a c u j ą c y c h
w p r z e s z ł o ś c i i obecnie. W y z n a c z a j ą c n o w e r e j o n y b a d a ń f o l k l o r y s t y c z n y c h w po
w o j e n n e j etnografii n i e m i e c k i e j zbliża s i ę w swojej definicji z a k r e s u etnografii
w s p ó ł c z e s n e j do z n a n y c h n a m ( w e t n o g r a f i i p o l s k i e j ) w y p o w i e d z i prof. K a z i m i e r z a
Dobrowolskiego .
5
8
7
P r z e j m u j ą c w 1951 r . z r ą k A d o l f a S p a m e r a ( n a k r ó t k i c z a s p r z e d jego ś m i e r
cią) kierownictwo K o m i s j i Etnografii i L u d o z n a w s t w a w B e r l i ń s k i e j A k a d e m i i
N a u k p r z e k s z t a ł c a S t e i n i t z K o m i s j ę t ę ( u t w o r z o n ą w 1947 r.) w e w s p o m n i a n y j u ż
I n s t y t u t E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j . O d 1955 r. w r a z z W i l h e l m e m F r a e n g e r e m po
dejmuje wydawnictwo pisma , s t a n o w i ą c e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ę wydawanego
p r z e z F r a e n g e r a p i s m a etnograficznego (o n i e c o i n n y m c h a r a k t e r z e i n a z w i e ) z lat
2 0 - t y c h o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . N a w i ą z u j e do t y c h t r a d y c j i e t n o g r a f i i n i e m i e c
kiej, k t ó r e w okresie dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o s t a n o w i ł y nurt p o s t ę p o w y
nauki niemieckiej. U m o ż l i w i a w ramach Instytutu k o n t y n u a c j ę i wydawnictwa
p r a c z tego w ł a ś n i e n u r t u , w p r o w a d z a z a r a z e m — j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y — n o w ą ,
w s p ó ł c z e s n ą p r o b l e m a t y k ę , a obok u c z n i ó w S p a m e r a z a t r u d n i a w I n s t y t u c i e m ł o
dych w y c h o w a n k ó w Uniwersytetu im. Humboldta.
8
W r e s z c i e on w ł a ś n i e r a z e m z F r a e n g e r e m i i n n y m i p r a c o w n i k a m i I n s t y t u t u
i n i c j u j e i w porozumieniu z p r z e d s t a w i c i e l a m i etnografii i n n y c h k r a j ó w s o c j a l i
s t y c z n y c h z a k ł a d a w 1957 r. w s p ó l n e d l a t y c h k r a j ó w p i s m o i n f o r m a c y j n o - b i b l i o g r a f i c z n e , dla k t ó r e g o zapewnia w Niemieckiej A k a d e m i i N a u k w a r u n k i syste
matycznego w y d a w a n i a .
9
P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć W o l f g a n g a S t e i n i t z a o d e r w a ł a go od r o z p o c z ę t e j p r a c y .
Zdążył On jednak zorganizować zespół, który tę pracę kontynuuje, rozwijając
w d a l s z y m c i ą g u z a p o c z ą t k o w a n ą p r z e z Niego i n i c j a t y w ę ł ą c z e n i a e t n o g r a f ó w N R D
we w s p ó l n y m w y s i ł k u , k t ó r e m u patronuje K o m i s j a Etnograficzna A k a d e m i i i I n
s t y t u t N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i P A N , i d ą ż e n i a do w s p ó ł p r a c y z n a u k ą i n n y c h
k r a j ó w d e m o k r a c j i oraz dostarczania rzetelnej i n f o r m a c j i o pracach etnografii
naszego obozu
politycznego.
Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
5
W . S t e i n i t z , Der Parallelismus
in der Finnisch-Karelischen
Volksdichtung
untersucht
an den Liedern
des Karelischen
Sángers
Arhippa
Parttunen,
„FF Com
m u n i c a t i o n s " , № 115, H e l s i n k i 1934; T o t e m i s m u s
bei d e n O s t j a k e n i n
Sibirien,
T a r t u 1938; Ostjakische
Volksdichtung
und Erzdhlungen,
T a r t u 1939.
W . S t e i n i t z , Deutsche
Volkslieder
demokratischen
Charakters
aus
sechs
Jahrhunderten,
t. 1, B e r l i n 1954; t. 2, B e r l i n 1962; t e n ż e , Lied und Marchen
ais
„Stimme
des Voltees" ( H e r d e r ) , tamże,
t. 2: 1956, s. 11—32; t e n ż e , D o s
Leunalied.
Zur
Geschichte
und W e s e n des Arbeitsvolksliedes,
tamże,
t. 4: 1958, s. 3—52;
t e n ż e , Zum 100 Geburtstag
Richard
Wossidlos,
tamie, t. 5: 1959, s. 3—5; t. e n ż e ,
Das Lied von Robert
Blum,
tamże,
t. 7: 1961, s. 9—40; t e n ż e , Arbeiterlied
und
Volkslied,
tamże,
t. 12: 1966, s. 1—14.
W . S t e i n i t z , Volkskunde
wnd Vólkerkunde.
Aus dem
Eroffnungsvortrag
des Berliner
Volkskunde-Kongresses,
„ D e u t s c h e s J a h r b u c h f. V o l k s k . " , t. 1: 1955
z. 1, s. 269—275.
„ D e u t s c h e s J a h r b u c h f ü r V o l k s k u n d e " , t. 1: 1955, t. 12: 1967.
„ D e m o s . V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " R . 1: 1960 — R . 14: 1968 ( O d R . 7
„ D e m o s . Internationale ethnographische und folkloristische Informationen").
6
7
8
9
�277
KRONIKA
WYSTAWA
„ARTS PRIMITIFS DANS
W
LES ATELIERS
D'ARTISTES"
PARYŻU
W n i e w i e l k i c h s a l a c h w y s t a w c z a s o w y c h M u s é e de 1'Homme w P a r y ż u c z y n n a
b y ł a w o k r e s i e od 27 k w i e t n i a do 30 w r z e ś n i a 1967 r . b a r d z o i n t e r e s u j ą c a e k s p o
z y c j a , z o r g a n i z o w a n a p r z e z S o c i é t é des A m i s du M u s é e de 1'Homme. O r g a n i z a t o r z y
w y s t a w y postawili przed sobą zadanie zgromadzenia p r z e d m i o t ó w sztuki p r y m i
t y w n e j , k t ó r e w o k r e s i e ostatniego 6 0 - l e c i a w y w a r ł y — i n a d a l w y w i e r a j ą —
w p ł y w na t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą malarzy i rzeźbiarzy francuskich lub a r t y s t ó w
innego p o c h o d z e n i a , p o z o s t a j ą c y c h w k r ę g u w p ł y w ó w s z t u k i f r a n c u s k i e j . S k r o m n i e j
r e p r e z e n t o w a n e b y ł y z b i o r y p r y w a t n e p i s a r z y , n a u k o w c ó w itp. W g r u p i e p i e r w s z e j
s p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł y eksponaty p o c h o d z ą c e z d a w n y c h k o l e k c j i a r t y s t ó w
t e j m i a r y , co V l a m i n c , M a t i s s e , P i c a s s o , D e r a i n c z y B r a q u e . W p ł y w , j a k i w y w a r ł o
w y w o d z ą c e s i ę z p o c z ą t k ó w b i e ż ą c e g o stulecia zainteresowanie
tych malarzy
sztuką p r y m i t y w n ą — g ł ó w n i e a f r y k a ń s k ą — w i ą ż ą c e się j e d n o c z e ś n i e z tworze
niem w ł a s n y c h kolekcji, znalazł s w ó j silny w y r a z w ich twórczości, w szukaniu
nowych r o z w i ą z a ń kolorystycznych i formalnych, i z o s t a w i ł stały ślad w historii
rozwoju malarstwa francuskiego.
N a w y s t a w i e p o k a z a n o ł ą c z n i e 158 e k s p o n a t ó w , g ł ó w n i e r z e ź b i m a s e k , z czego
w i ę k s z o ś ć r e p r e z e n t o w a ł a A f r y k ę (82 szt.), z w ł a s z c z a w y b r z e ż e z a c h o d n i e i K o n g o ,
reszta z a ś ludy A m e r y k i i Oceanii. W ś r ó d p r z e d m i o t ó w z obszaru A m e r y k i z n a j
d o w a ł y s i ę p r z e p i ę k n e okazy sztuki kultur przedkolumbijskich, s i ę g a j ą c e dla Peru
o k r e s u 1300—1500 l a t п . е., d l a s z t u k i z a ś m e k s y k a ń s k i e j o k r e s u p r z e d k l a s y c z n e g o
i k l a s y c z n e g o (m. i n . z b i ó r H e n r y M o o r a ) . W ł ą c z e n i e t y c h p r z e d m i o t ó w do z e s p o ł u
„ s z t u k i p r y m i t y w n e j " o pochodzeniu raczej w s p ó ł c z e s n y m m o ż e o c z y w i ś c i e b u d z i ć
z a s t r z e ż e n i a (podobnie j a k u m i e s z c z e n i e
w nim paru eksponatów
japońskich),
p r z y j ą ć je w i ę c raczej trzeba za p e w n ą g r u p ę p o d p o r z ą d k o w a n ą z p r z y c z y n natury
o r g a n i z a c y j n e j n a c z e l n e j idei w y s t a w y . O b i e k t y z o b s z a r u M e l a n e z j i o d z n a c z a ł y
się w y s o k i m i w a l o r a m i p l a s t y c z n y m i i c z ę s t o k r o ć s t a n o w i ł y formy rzadko spoty
kane nawet w d u ż y c h muzeach europejskich.
Podkreślić należy, że inicjatywa Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Człowieka
s t a n o w i ł a godne u w a g i w y j ś c i e poza z b i o r y m u z e a l n e i p r z y o g r o m n y m n a k ł a d z i e
pracy dała w rezultacie zgromadzenie dzieł sztuki o d u ż e j randze artystycznej.
D z i e ł a te j a k o z n a j d u j ą c e s i ę w r ę k a c h p r y w a t n y c h z n a n e b y ł y j e d y n i e w ą s k i e m u
k r ę g o w i osób, w y s t a w a zaś u m o ż l i w i ł a szerokiemu o g ó ł o w i ich o c e n ę i zrozumie
nie m o ż l i w o ś c i i n s p i r a c j i a r t y s t y c z n y c h d l a w s p ó ł c z e s n e g o a r t y s t y .
C a ł o ś ć w y s t a w y opracowano ś r o d k a m i bardzo o s z c z ę d n y m i , w i ę k s z o ś ć przed
m i o t ó w p o z o s t a ł a nie o s ł o n i ę t a , o ś w i e t l e n i e c z ę s t o punktowe, s k u p i a j ą c e
uwagę
widza, kolory tła w y ł ą c z n i e czarne i białe. B r a k j a k i c h k o l w i e k n a p i s ó w , eksponaty
o z n a c z a n o j e d y n i e n u m e r e m p o r z ą d k o w y m , osobna z a ś l i s t a (folder) z b i o r u z a w i e r a
w y k a z p r z e d m i o t ó w z p o d a n i e m p o c h o d z e n i a , c h r o n o l o g i i (o i l e b y ł o to m o ż l i w e )
o r a z n a z w i s k a w ł a ś c i c i e l a . W y d a n y z o s t a ł r ó w n i e ż d u ż y k a t a l o g ze
wstępem
G. Picona i J . Laude'go, z a w i e r a j ą c y rozmowy
z a r t y s t a m i oraz
omówienie
w s z y s t k i c h p o k a z a n y c h o b i e k t ó w i i c h fotografie.
Barbara
Kohutnicka
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90499817c6a677a998e02b6580a3b92b.pdf
0f4335314d63305b9b6bfc5f59b62b18
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1693
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1567
Title
A name given to the resource
Spisy treści / LUD 1978 t.62
Description
An account of the resource
LUD 1978 t.62, s.311-316
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SPIS
Józef
B u r s z t a, Etnografia
polska
r.
Zofia S t a s z c z a k, Kultura
TREŚCI
w
STUDIA,
ludowa
25-leciu
Polskiej
Akademii
Nauk
ROZPRAWY
a etnografia
13
w Belgii .
Petal'
V l a h o v i ć, Niektóre
etnograficzne
cechy Jugosławii
, Marian P i s a r z a k, Obrzędowość wiosenna w dawnych wiekach. W związku
z recepcją
"święconego"
w Polsce .
Leszek D z i ę g i e l, Kabul współczesny jako zwierciadło
przemian w tradycjach kulturowych
dzisiejszego Afganistanu
.
Irena T u r n a u, Ludowe dziewiarstwo europejskie XVII-XIX wieku
II.
ARTYKULY,
OMOWIENIA,
RECENZJE,
Premeny
l'udovych
BUTszta) . .
tradicii
PRZEGLĄDY
v
WYDAWNICTW
sucasnosti.
35
53
75
85
MATERIALY
Katarzyna
K a n i o w s k a, Koncepcja kultury Leslie A.White'a
Antoni K u c z y ń s k i, Polska literatura
syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych
nad narodami
Związku Radzieckiego . .
Krzysztof W o l s k i, Badania polskich etnografów
na Środkowym
Wschodzie, 1960-1975
Ryszard K a n t o r, Film o tematyce
etnograficznej
na tle genezy filmu
naukowego . .
Adam B a r t o s z, Ekonomiczne
i kulturowe
uwarunkowania
cygańskiego
żebractwa
.
Ryszard K a n t o r, Ewa Kra s i ń s k a, Badania etnograficzne
w "lendzielski ej" wsi Istvanmajor
na Węgrzech .
Krystian T r a c z y k, Zbiory misyjno-etnograficzne
w Pieniężnie.
Ryszard K a n t o r, Organizacja
produkcji
filmów naukowych
i dydaktycznych za granicą (na przykładzie
działalności
Instytutu
Filmu Naukowego w Getyndze) .
Stanisław W i t koś,
Zwyczaje i wróżby związane z wigilią Bożego Narodzenia . ~
Jan B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane z chrzcinami dziecka '*
III.
3
109
131
153
171
177
187
191
195
199
203
I CZ:ASOPISM
1. Ceskoslovensko,
1977, (Józef
205
�312
Kronika
Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander
Posem-Zieliński)
Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and
Culture Change, 1974 (Mirosława Posem-Zielińska)
.
Borys. N. Putilov, Metodologija sravnitelno-istoriceskogo
izucenija fol'klora,
1976 (Jadwiga
Jagiello)
Gawęcki)
(Medard
Tarko)
Ewa
Markiewicz)
.
Cesky Lid 1975, 1976 (Bolesław
Januszkiewicz)
.
Glasnik Etnografskog
muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog
instituta, t. 22, 24 (Andrzej
Brencz)
.
Traditiones,
1973 (Andrzej
Brencz)
Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej
Brencz)
Janos Barth, A kalocsai szallasok telepi.ilesneprajza,
1975 (Adam Bartosz)
Historia
kontaktów
polsko-rosyjskich
w dziedzinie
etnografii.
Materiały
z konferencji
we Wrocławiu,
1976 (Roman Karczmarczuk)
.
Andrzej E. Daszkowski, Afrykańskie spotkania. Opowiadania, 197.5 (Henryka
Romańska)
(Zofia
Burszta)
Grodecka)
mieszkańcy
dawnych
wsi
miasta
2:32
234
237
238
239
243
244
244
245
Poznania,
250
253
.
1976 (Józef
254
. .
Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu
kJ.orystyczne, 1975 (Henryka
Romańska)
.
Bazielich,
Złote hafty
w tradycyjnej
Dąbrowskim.
Studium
fol256
odzieży na Śląsku,
1973 (Zofia
257
Grodecka)
Turnau,
(Zbigniew
Kalendarz
228
229
250
Bambrzy,
Z problemów socjologii folkloru, 1977 (Józef Burszta) .
Dorota Simonides, Współczesny folklor dziecięcy i nastolatków,
Irena
225
249
. .
Paradowska,
Barbara
224
Zawistowicz-Adamska,
Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy badawcze opieka i upowszechnianie,
1976 (Bolesław
Janusz-
kiewicz)
1975
218
230
.
N.M.Akramov,
Voprosy istorii,
archeologii
i etnografii
narodov
Pamira
i Pripamirja
w trudach B.L.Grombcevskogo,
1974 (Maria Marciniak)
Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian
and Bisantin Bread
Stamps, 1977 (Wacław
Korabiewicz)
.
Vera Trkovska, Ceska 'narodopisna
bibliografie
1971-1972, 1973-1974 (Gra-
Maria
214
220
Ethnologie fran9aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarski)
.
Belkis Ch.Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonov Tadzikistana
i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew
Jasiewicz)
Domusulmanskije
verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala)
Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka
Romańska)
Z. E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pols'kich etnograIiv XIX st., 1976
Kazimiera
prace
209
211
.
L'Aubrac, Etude ethnologique, linguistique, agronomique et economique d'un
etablissement
humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski)
.
Renzo Gubert,
L'identificazione
etnica.
Indagine
sociologia
in un'area
plurilingue
deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward
Pietraszek)
Ethnomedizin
/ Ethnomedicine,
t. 2-3, 1972-1975 (Danuta
Penkala,
Marek
żyna
206
Garbarstwo
Jasiewicz)
Śląski
na ziemiach
polskich
w XVI-XVIII
.
na rok 1977 (Jii'i
Dam/Jol'sky)
.
wieku,
1975
259
261
�Recenzje
IV. KRONIKA
Sprawozdanie
z działalności Zarządu Głównego PTL za okres od sierpnia
1976 do września 1977 (Edward Pietraszek)
.
LII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa w Łodzi w dniach
12-14 września 1977 (Wiesława Sokołówna, Hanna Olendzka). .
Ludy i kultury Oceanii. Sesja naukowa poświęcona pamięci prof. L.A.Godlewskiego oraz ludom i kulturom Oceanii (Barbara Kopydłowska)
Muzeum Prehistoryczno-Etnograficzne
im. Luigi Pigorini w Rzymie (Renata
Pietraszek)
270
274
278
Jezierska)
XXI Niemiecki
263
Kongres
Ludoznawczy,
Braunschweig,
5-9 IX 1977 (Edward
. .
Wynik ankiety Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Oddziału w Toruniu)
przeprowadzonej
wśród Polonii amerykańskiej
uczestniczącej
w Kursie
Folkloru Polskiego (Janina Łukasiewicz)
.
Konferencje,
zjazdy i inne spotkania
uwzględniające
problematykę
etnograficzną w 1976 r. (Teresa Zakrzewska)
.
Etnograficzne
wystawy czasowe organizowane
przez muzea
inne instytucje (Teresa Zakrzewska)
.
281
284
286
290
�CONTENTS
Józef B u r s z t a, Polish Etnography
Academy
of Sciences .
and the 25th Anniversary
of the Polish
3
I. STUDIES
AND PAPERS
Zofia S t a s z c z a k, Folk Culture and Etnography
in Belgium
Peter V l a h a v i ć, On the Ethnographic
Feature of Yugoslavia
Marian P i s a r z a k, Spring Ceremonies in Ancient Times: A Contribution
to the Reception of Blessing Food at Easter in Poland .
Leszek D z i ę g i e l, Kabul of To-day: A Mirror Reflecting the Transformation
of Cultural Traditions in Present-day
Afghanistan
.
Irena T u r n a u, Folk Knitting in 17th-19th-century
Europe
II. ARTICLES
REVIEWS,
SURVEYS
53
75
85
AND MATERIALS
Katarzyna
K a n i a w s k a, Leslie A. White's Concept of Culture .
Antoni K u c z y ń s k i, Polish Siberian Literature
from Origins to the 20th
Centuryand
Some Attempts to Determine
Its Role .
K.'rzysztof
Wal s k i,
Polish Etnographic
Studies
in the Middle East:
1960-1975 .
Ryszard K a n t a r, Ethnographic
Short Subjects and the Genesis of Scientific
Film.
.
Adam B a r t a s z, Economic and Cultural Background of Gypsy Beggary .
Ryszard K a n t a r, Ewa Kra s i ń s k a, Etnographic
Investigations
in the
"Lengyel" Village Istvanmajor
in Hungary .
Krystian
T r a c z y k, Missionary and Ethnographic
Collection at Pieniężno
Ryszard K a n t a r, Management of Scientific and Didactic Film Production.
(On the Example of the Institute of Scientific Film in Gottingen)
Stnisław W i t koś,
Customs and Presage Associated with Christmas
Eve
Jan B r a d a, Customs and Believes Associated with Baptism .
m.
13
35
OF PUBLICATIONS
109
131
153
171
177
187
191
195
199
203
AND PERIODICALS
Premeny
l'udovych
tradicii
v sucasnosti.
1. Ceskoslovensko,
1977 (Józef
Burszta)
. \ .
Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posern-Zieliński)
Ted Brasser, Riding on the Frontier's
Crest. Mohican Indian Culture and
Culture Change, 1974 (Mirosława Posern-Zielińska) . .
Borys. N. Putilov, lVIetodologija sravnitelno-istoril!eskogo
izu~enija fol'klora,
1976 (Jadwiga
Jagiełło)
205
206
209
211
�315
L'Aubrac, :E:tude ethnologique, linguistique,
agrommlque et economique d'un
etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski)
.
Renzo Gubert, L'identificatione
etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige,
1976 (Edward
Pietraszek)
.
Ethnomedizin
/ Ethnomedicine,
t. 2-3, 1972-1975, (Danuta Penkala,
Marek
Gawęcki)
Tarko)
Markiewicz)
Cesky Lid 1975, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz)
.
Glasnik Etnografskog
muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog
instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . .
Traditiones, 1973, (Andrzej Brencz) .
Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej
Brencz)
Janos Barth, A kalocsai szallasok telepUlesneprajza,
1975 (Adam Bartosz)
History of Polish-Russian
Relations in the Field of Ethnography. Proceedings
of the Wrocław Conference, 1976 (Roman Karczmarczuk)
. .
Andrzej E. Daszkowski, African Appointments:
Short Novels, 1975 (Henryka
Romańska)
225
228
229
232
234
237
238
239
243
244
244
245
249
. .
Kazimiera Zawistowicz-Adamska,
Polish Folk Art: The State-of-the-art
Research - Protection and Distribution,
1976 (Boleslaw Januszkiewicz)
Maria Paradowska,
Bambrzy - the Inhabitants
of Ancient Villages of the
City of Poznań, 1975 (Zofia Grodecka) .
"roblems in the Sociology of Folklore, 1977 (Józef Burszta) .
''1ta Simonides,
Contemporary
Children
and Teenager
Folklore,
1976
250
250
253
254
~zef Burszta)
'~acz, Miners' Folk Songs in the Dąbrowa Coal District: A FolkC::;tudy,1975 (Henryka Romańska) .
lich, Gold Embroidery of Traditional Clothing in Silesia, 1973
256
257
~ka) •
Iren •• ,
SilesiaI1
224
230
N. M. Akramov, Voprosy istorii, archeologii
i etnografii
narodov Pamira
i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak).
.
Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian
and Bisantin
Bread
Stamps, 1977 (Wacław
Korabiewicz)
.
Vera Trkovska, Ceska narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Grażyna
Ewa
218
220
Ethnologie fran~aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarstki)
.
Belkis Ch. Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonow Tadzikistana
i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew
Jasiewicz)
.
Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala)
Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka
Romańska)
Z, E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach
pol'skich etnografiv XIX st., 1976
(Medard
214
-'ry in 16th-18th-century
Poland,
,- (Jii'i Damborsky)
.
1975 (Zbigniew
Jasiewicz)
259
261
IV. REPORTS
Proceeding of the '
September 1977 (te
52nd General Assembly
and the Scientific Sess. '
Sokolówna,
Hanna
Olend4
"'olish
Ethnographic
Society,
August
1976263
'o:ek) •
of the Polish
September
Ethnographic
Society
12-14, 1977 (Wieslawa
270
�316
Folk
and Culture of Oceania. Scientific Session in Memory of Professor
L. A. Godlewski (Barbara Kopydlowska)
.
Luigi Pigorini Museum of Prehistory
and Ethnography
in Rome (Renata
Jezierska)
21st
German
(Edwo.rd
278
.
Congress
of Ethnology,
Braunschweig,
September
5-9,
1977
281
Piet raszek)
Results of the Inquiry of the Polish Ethnographic
Society, Toruń Division,
Opened Among the Representatives
of the US Polish Colony Participating
in the Polish Folklore School (Janina Łukasiewicz)
.
Conferences, Congresses and Other Meetings on Ethnographic
Problems in
1976
Temporary
tutions
(Teresa
274
Zakrzewska)
Ethnographic
(Teresa
284
286
•
Exhibits
Arranged
Zakrzewska)
by Museums
and
Other
Insti290
i
Ii.."
:~;,~
...
~,,_c-,::,:,
�"LITERATURA LUDOWA"
Dwumicsiqcznik
Czasopislllo
naukowo-literacki
wyc1aW;liH' przez Zarząd
Główny
L udozna wczego
Allh'I';S
1(1':11.'\1<1'.11: ,il-I;I!l W110CLAW,
UL. SZF.WSKA
Polskiego
50/,1,
TEL.
Towarzystwa
44-46-1:1
"Literatura
Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako
dwumiesięcznik
naukowo-literacki.
Zgodnie z nowoczesnym
pojmowaniem
folkloru,
pismo d'1ży do ogarl1lęcia dJżnych zakresów
żywej, popularnej
twórczości
ludowej,
podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych
przez humanistykę.
Czasopismu ogłasza artykuły
i materiały
związane
z folklorem
różnych
srudowi::ik zawodowych.
Tematyka
badawcza
obejmuje
złożony folklor
miasL\ przekazywany
przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.).
Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych
i na
badania wokół pytań dnia dz~siejszego: o los trdycji folklorystycznych.
o i'olkloJ'ysty(;zne źródła przemian literatury,
o związki między pojęciami
f{Jlklol'L:.,literatUl')' popularnej,
kultmy
masowej -- "Literatura
Ludowa"
pra,<;nie równocześnie
ulrzymać szerokie spojrzenie
na całość procesu kullUi'owego od śn~dniowiccza po współczesność.
Cen;) pl'C'numel'aty kr;)jowej: półroczna - zł 45, roczna - zł 85. Instytucje pal1i spokcznc -- z~lklauy pracy, szkoly itp. mogą zamawiać prenumerałG wyi~cznie 'A miejscowych Oddziałach i Delegaturach
"Ruch", w terminie do 25 lislo!);~r1a na rok nasl<;pny. PrenUlTI!'i'atorzy indywidualni
mogą opłacać prenumeratc;
I': llrz<;dach pocztowych
i u listonoszy lub dokonywać
wplat na konto PKO Nr
1-(j-100020 Centrala
Kolportażu Prasy i Wydawnictw
"Ruch", Warszawa ul. 1'ow;)1'0";"
;lB, II' terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego
okres prenumeraty.
PreiElmera:c; Zl' 1.lt~cl'niem wysyłki za granicQ, która jest o 40"/0 droższa, przyjmuje
Biuro Kolportażu Wydawnictw
Zagranicznych
"Ruch" Warsznwa,
ul. Wronia 23,
konto PKO Nr 1-0-100024, Egzt'm[)larze numerów zdezaktualizowanych
można zamawia(' w Zarzwlzil' Gl,',wnym PTL, 50-l:l9 Wrocław, uJ. Szewska 36, tel. 44-38-32.
~;t\,O'xc
�Cena zł 50,-
WYDAWNICTWA
POLSKIEGO
-------------------------------------
TOWARZYSTW
w latach 1895-1977
oT ( )
.
i
.•.••....••....../ .•..,! :-',1
/
LUD (1895-1977)
'
;
, .
Tomy I-LXI
PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1977)
Tomy I-XXVII
PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1977)
Tomy I-IX
ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1977)
Zeszyty 1-31
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4
część III SLĄSK zeszytów: 4
część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8
część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12
ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977)
Nr 1-31
BmLIOTEKA
POPULARNONAUKOWA
(1958-1977)
Tomy I-VIII
LITERATURA LUDOWA (1957-1977)
Roczników 21
ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977)
Tomy I~XVIII
DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977)
Wyszło: Reedycja -
36 tomów. Edycja -
23 tomy
Zamówienia przyjmuje:
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE
50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36
~/
\
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f9a3c45fe2160475f32b425ef98474d.pdf
6259bcab091227d1fe1d9b65f623f1a9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1692
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1566
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1978 t.62
Description
An account of the resource
LUD 1978 t.62, s.263-310
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
o
R
N
I
K
A
Lud, t. 62, 1978
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOSCI
W OKRESIE OD WRZEŚNIA
l.
Stan
ZARZĄDU GŁÓWNEGO
J976 DO SIERPNIA
1977
organizacyjny
PTL
Towarzystwa
W okresie sprawozdawczym
Towarzystwo
posiadało
J9 Oddziałów
i liczyło
łącznie 741 członków zwyczajnych,
9 członków honorowych
oraz 6członków
zagranicznych
i :l członków prawnych.
Najliczniejszy
Oddział Warszawski
liczył
"::llisko100 członków, 6 Oddziałów - 50 do 75, pozostałe od 10 do 27 członków.
Skład wladz pozostawał bez zmian od dnia wyborów, tj. od 12 września 1976.
IT.
D z i a ł a I n ość
Za
I'
ządu i jego agen d
W omawianym
okresie
odbyły
się
dwa
posiedzenia
Zarządu
Głównego
',\' dniach 5 I i II IX 1977 i trzy posiedzenia Prezydium
ZG w dniach 28 X 1976
oraz 16 III i 4 VI 1977.
Główna Komisja
Rewizyjna
przeprowadziła
kontrolę
działalności
Zarządu
Głównego w dniach 2.5-26 XI 1976 oraz Redakcji Naczelnej DWOK w Poznaniu
3-4
lIT 1977. Planowana
kontrola
działalności
Ośrodka
Dokumentacji
i Informacji Etnograficznej
PTL w Łodzi nie doszła do skutku.
Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym
zajął się sprawą,
zleconą pTzez
Zarząd Gł(,wny, nie wydając jednak orzeczenia z powodu braku podstaw.
O sytuacji i potrzebach
agend Zarządu Głównego PTL powiadomione
zostało
Prezydium
Oddziału
PAN we Wrocławiu,
któremu
Sekretarz
Generalny
przekazał obszerną informClcję \v lutym 1977.
Kontakty
naukowe
W okresie sprawozdawczym
Zarząd Główny nie podejmował
godnych uwagi
działań wc współpracy
z odpowiednimi
towarzystwami
naukowymi
w kraju.
Z kontaktów
zagranicznych
należy wymienić
następujące:
Prezes Towarzystwa,
\ioc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska,
wzięła udział w jubileuszowym
zebraniu
plenarnym
Czechosłowackiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w Pradze w dniach
25-26 X 1976, połączonym
z sesją naukową;
delegowana
przygotowała
referat
'1t. polsko-czeskich
kontaktów
naukowych
w świetle polskich czasopism etnograf'cznych. Członek Zarządu. prof. dr J. Burszta i Sekretrz Generalny,
doc. dr hab.
E. Pietraszck,
wzięli udział IN 21 Kongresie Deutsche Gesellschaft
fUr Volkskunde
',': Brunszwiku
(wrzesień 1977): prof. Burszta wygłosił tam referat
o metodach
: wynikach polskich b<idań nad społecznościami
lokalnymi. Zarząd Główny sfinan,cwał podróż dra S. B1aszczyka do Wiednia (maj 1977), dokąd zaproszony
zostal
:Ja sesję naukową z referatem
o polskich kapliczkach
przydrożnych.
Działalność
badawcza
W okresie Spl'<lwozd<iwczym kontynuowano
,ów zbier<ljących materialy
terenowe do prac
organizowanie
sieci korespondenbadawczych,
związanych
z proble-
�26t
Kront~a
mem węzłowym XLI "Polska kultura narodowa,
jej tendencje rozwojowe
percepcja", Prowadzono
szkolenie korespondentów
i przygotowywano
kwestionariusze badawcze.
Kierująca
tą pracą mgr Z. Neymanowa,
działając
poprzez muzea
etnograficzne
i regionalne,
Stowarzyszenie
Twórców
Ludowych
i in., uzyskała
123 zgłoszenia osób chętnych
do współpracy
przy realizacji
naszego programu.
Pierwszy zjazd szkoleniowy korespondentów
zorganizowany
został w Łodzi w dniach
14-15 XII 1976 przy współpracy
pracowników
i studentów
Katedry
Etnografii
UŁ oraz Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
w Łodzi.
Ośrodek
Dokumentacji
i
Informacji
Etnograficznej
W 1976 r. Ośrodek - prowadzony
pod kierunkiem
doc. dr hab. B.Kopczyńczyńskiej-Jaworskiej
zakudniał
dwie osoby (po pół etatu):
etnografa
oraz
sekretarkę;
od września 1976 uzyskano drugi etat dla trzeciego pracownika
naukowego. W związku z większymi
możliwościami
finansowymi
PTL, w 1976 r.
Ośrodek
skorzystał
ze znacznych
dotacji
Zarządu
Głównego,
co pozwoliło na
podjęcie szeregu dodatkowych
Rrac i znacznie wzbogaciło
działalność
Ośrodka.
Obok zadań podjętych
w ubiegłych latach, działalność Ośrodka w roku sprawozdawczym mogła skoncentrować
się na następujących
pracach: a) bibliografia etnografii polskiej, b) tezaurus haseł etnograficznych,
c) ewidencja
etnografów
i innych osób pracujących
w dziedzinie etnografii wraz z dokumentacją
dotyczącą
działalności naukowej i zawodowej.
W roku sprawozdawczym
rozpoczęto
i ukończono
opracowanie
bibliografii
prac magisterskich,
doktorskich
i habilitacyjnych
wykonanych
na uniwersytetach
polskich w okresie 30-lecia PRL (1945-1975). Zebrane noty w liczbie 900 opracowano w trzech układach: tematycznym,
geograficznym
oraz według uczelni. Praca
liczy ok. 12 arkuszy wyd. i została oddana do druku w ramach serii "Prac Komitetu Nauk Etnologicznych
PAN".
Bi b 1 i o t e k a P T L
Zgodnie z uchwałą Zarządu Głównego PTL z dnia 12 IX 1976 w Krakowie
28 X 1976 we Wrocławiu
dokonano selekcji księgozbioru
w dziale czasopism
i wydawnictw
seryjnych,
Wyłączono 2427 vol. (na sumę 153.457,- zł), z których
rozprowadzono
dotychczas
do innych bibliotek
300 vol. W związku ze zmiana
księgozbioru,
stosownie do instrukcji
Ministra Kultury
i Sztuki poz. 57 z dnić'
15 VIII 1970 w sprawie zasad ewidencji materiałów
bibliotecznych,
Zarząd polecił
przepisanie
inwentarza
czasopism, co zostało wykonane. Sporządzono również katalog topograficzny
dla czasopism.
Wymiana
wydawnictw
W okresie sprawozdawczym
prowadzono wymianę z 230 instytucjami
(55 w kraju, 175 za granicą) i nawiązano
współpracę
w tym zakresie z 6 dalszymi instytucjami: Muzeum Mazowieckim w Płocku, Muzeum w Nowym Sadzie (Jugosławia),
Muzeum w Vesprem (Węgry), Muzeum w Roznovie (Czechosłowacja),
Departament
of Social Anthropology
Uniwersytetu
w Belfaście (W. Brytania)
i Centro Antropologico Colombiano de Misiones w Bogocie (Kolumbia).
Działalność
wydawnicza
W okresie sprawozdawczym
ukazały się drukiem następujące
publikacjc:
Łódzkie Studia Etnograficzne,
t, 18 pt. Polska sztuka ludowa. Stan
wiedzy,
prace badawcze,
opieka
i upowsżechnianie
autorstwa
�KronIka
K. Zawistowicz-Adamskiej
Literatura
Ludowa, nr 4-5/1976
Li tera tura Ludowa, nr 6/1976
Dzieła wszystkie
O.Kolberga, t. 56 Ruś Czerwona
14,25 ark. wyd.
10,00
5,00
40,50
cz. I
Razem
W druku znajdują się następujące
publikacje:
a) według planu wydawniczego
1977 zatwierdzonego
Lud, t. 61
Łódzkie Studia Etnograficzne,
t. 19
Literatura Ludowa, nr l i 2/1977
Dzieła wszystkie
O.Kolberga, t. 57 Ruś Cze7'wona cz. II
b) poza planem PAN
Strój kielecki
(zesz. 31 w serii APSL)
Katalog wydawnictw
PTL w wersji ang.
przez
69,75
PAN
30,00 ark. wyd.
10,00
10,00
55,00
-
Razem
10,00
3,50
_ _._
...
118,50
.. _-_._--
_~
Towarzystwo nadal, jak w latach 1974-1976, dysponowało limitem 110 ark. wyd.
rocznie. Limit ten, ustalony przez Polską Akademię
Nauk, umożliwia
wydawanie rocznie jedynie czasopism ("Ludu", "Literatury
Ludowej", "Łódzkich Studiów
Etnograficznych")
oraz jednego tomu Dzieł wszystkich
O. Kolberga. Druk innych
pozycji jest możliwy dzięki pomocy zainteresowanych
instytucji. I tak: wydanie 31
zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych - Stroju kieleckiego - stało się możliwedzięki pomocy finansowej
udzielonej Towarzystwu
przez Zarząd Główny Związku
Spółdzielni Rękodzieła
Artystycznego
i Ludowego
"Cepelia", który przekazał
na
ten cel kwotę 105 tys. zł; publikacja
znajduje się w końcowej fazie druku. Również 18 tom Łódzkich Studiów Etnograficznych
został sfinansowany
przez "Cepelię"
(~OO tys. zł.) Koszty druku katalogu wydawnictw
PTL pokryje Centrala
Handlu
Zagranicznego
"Ars Polona"
(katalog
ułatwi
popularyzację
i sprzedaż
naszych
wydawnictw
za granicą).
W działalności
wydawniczej
zaistniały
przejściowe
trudności
poligraficzne,
z\\'iązane głównie z reorganizacją
wrocławskich
zakładów
graficznych.
Spowodowały one m.in. opóżnienia w terminowym
ukazaniu się zeszytów "Literatury
Ludowej" i "Ludu" w bieżącym roku. Zarząd Główny i drukarnia
czynią starania,
aby przyspieszyć druk numerów tegorocznych.
Również redakcja Dziel wszystkich
O.Kolbcrga w Poznaniu czyni starania
o nadrobienie
opóźnień zakładów graficzr:ych w Warszawie w druku tomu 57 Ruś Czerwona cz. II (będzie to 60 z kolei
wydany tom DWOK).
Wśród pozycji przygotowywanych
do druku
znajdują
się wszystkie
tomy
DWOK, których jest jeszcze 20. W najbliższych latach ukażą się następujące:
1977
1978
1979
1980
r. t. 57
r. t. 68
r. t. 62
r. t. 59
Ruś
Czerwona
Utwory
cz. II
instrumentalne
i wokalne
Pisma muzyczne
cz. II
Materiały
do etnografii
Słowian
cz. I
cz. II
55 ark. wyd.
35
40
35
W celu przyspieszenia
prac nad DWOK, na początku bieżącego roku Redakcjaz upoważnienia władz PTL i przy poparciu Komitetu Nauk Etnologicznych
PAN wystąpiła do koordynatora
I stopnia problemu
badawczego
MR III. 5 "Pomniki
kultury żródłem świadomości narodu", prof. dra S.Lorentza, z wnioskiem o częściowe włączenie
DWOK
do wspomnianego
problemu.
Wniosek
został
przyjęty
i w dniu 23 maja 1977 zawarto umowę między PTL-Redakcją
DWOK a Insty-
�266
KronIka
tutem Sztuki PAN (koordynatorem
II stopnia), w ramach której Instytut zlecił
Redakcji wykonanie w latach 1977-1980 prac nad wydaniem 3 tomów DWOK: nr 37
Komentarze
do t. 1-36 DWOK cz. I, nr 67 Opracowania
melodii
ludowych
i nr 69
Utwory
instrumentalne
i wokalne
cz. II oraz częściowe wykonanie prac nad t. 80
Indeks melodyczny.
Planowany nakład finansowy IS PAN na ten cel wynosi łącznie 2 miliony zł. Biuro Finansowo-Ekonomiczne
PAN przyznało w związku z tym
dodatkowe niezbędne limity w zakresie płac i zatrudnienia.
Zorganizowanie
przez
Redakcję
dodatkowego
warsztatu
dla realizacji
zlecenia (wykonawcy,
przydział
papieru i miejsca w drukarni
itp.) umożliwiło podjęcie prac, które przyspieszą
o 4 lata termin zakończenia całości DWOK.
W związku z wyczerpaniem
się zapasu początkowych
tomów DWOK (nr 1 - ~,
15-17, 32, 60) i stałym wyczerpywaniem
się dalszych pozycji - przy wzroście zainteresowania
wydawnictwem
w kraju i za granicą - Redakcja DWOK spow-odowała akcję fotooffsetowych
wznowień
tomów brakujących
w sprzedaży.
Druk
\vznowień podjęły przy pomocy własnych
środków Polskie Wydawnictwo
Muzyczne w Krakowie i Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza w Warszawie. Po ukazaniu
się 1974 r. tomu 1 Pieśni ludu polskiego, w 1975 r. ukazało się wznowienie t. 2
Bandomierskie
i t. 60 Przysłowia,
w 1977 r. t 5-6 Krakowskie
cz. I-II. W przygotowaniu
znajduje
się wznowienie
t. 3-4 Kujawll
cz. I-II, t. 7-8 Krakowskie
cz. III-IV, t. 9-15 Poznańskie
cz. I-NIT, t. 16-17 Lubelskie
cz. I-II i t. 29-:32 Pokucie cz. I-IV.
Wobec podwyżki kosztów usług poligraficznych
w 1977 r., Zarząd Gł. wystąpił do Biura Finansowo-Ekonomicznego
PAN z wnioskiem
o przyznanie
dodatkowych
funduszy
na usługi poligraficzne
w celu zabezpieczenia
normalnego
toku prac wydawniczych.
Oprócz działalności produkcyjno-wydawniczej
Towarzystwo kontynuowało
działalność popularyzatorską.
Wydawnictwa
Towarzystwa
prezentowane
były m.in. na
wystawie
osiągnięć naukowych
z okazji 25-lecia PAN (Warszawa 1977) oraz na
wystawie zorganizowanej
z okazji konferencji
europejskich
ośrodków informacji
naukowej
(Moskwa 1977).
Sekcje
Sekcja Folklorystyczna
i Sekcja Filmu Etnograficznego
nie wykazały osiągnięć
godnych odnotowania.
Różnorodną działalność, głównie w północnej części Polski,
prowadziła
natomiast
Sekcja Muzealna, której przewodniczy
prof. dr M.ZnamieTowska-Priifferowa.
Udzielano
konsultacji
w sprawach
muzeów
regionalnych
i ochrony zabytków kultury
rybackiej,
przygotowano
i rozesłano w Polsce i za
granicą ankietę nt. tradycyjnego
rybołóstwa.
Niektórzy
członkowie Sekcji \\'lączyli się także w wykłady na kursach polonijnych w Toruniu. Sekcja Amerykanistyczna znalazła się w trudnej sytuacji wobec utworzenia
Komisji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznych
PAN i wejścia do niej najbardziej
dotąd
aktywnych
członków Sekcji. Dla naszej Sekcji pozostają w tej sytuacji zadani;}
popularyzatorskie.
Realizacja wniosków poprzedniego Walnego Zgromadzenia
(Kraków, 1:3IX 1976)
1. Wniosek Oddziału Warszawskiego
o włączenie zajęć z zakresu kultury ludowej do programów
szkolnych jest przez Zarząd Główny popierany.
Z pozytywną oceną spotkały się przygotowane w związku z tym w Oddziale Warszawskim
programy przekazane Ministerstwu
Oświaty.
2. Wniosek Oddziału Toruńskiego
o przygotowanie
wydawnictw
z zakresu
polskiej kultury ludowej w językach obcych na użytek Polonii w różnych krajach
�267
Kron!ka
był dyskutowany m.in. na posiedzeniu Zarządu Głównego dnia 4 VI 1977 r. Prof.
Burszta stwierdził możliwość współpracy w tym zakresie z Towarzystwem
"PoleJnia", zwłaszcza w wydaniu niewątpliwie
potrzebnej
serii w rodzaju Biblioteki
Folkloru Polskiego. Potrzebni są do tego kompetentni i chętni autorzy oraz redaktor
całej serii.
3. Wniosek Oddziału Śląskiego o wspieranie
przez Zarząd Główny inicjatyw
wydawniczych Oddziałów może zawsze liczyć na poparcie Zarządu Głównego, jeśli
tylko nastąpią odpowiednie zgłoszenia z Oddziałów.
4. Wniosek dra W.Armona dotyczący wydania publikacji nt. dorobku twórców
etnografii polskiej może być zrealizowany, jeśli tylko zgłoszą się autorzy chętni do
przygotowania
odpowiednich
częściowych opracowań
oraz redaktor
serii. Są już
pierwsze zgłoszenia. Prace mogą być publikowane
w "Ludzie".
5. Wniosek Oddziału Łódzkiego o zorganizowanie
następnego
Walnego Zgromadzenia w ł~odzi został zrealizowany.
6. Wniosek prof. K.Dobrowolskiego
dotyczący sytuacji
na Spiszu i Orawie,
sformułowany
przez Komisję Wnioskową
jako zalecenie
do rozpatrzenia
przez
Zarząd, był rozpatrywany.
W sprawach
naukowych
potrzebne
jest oczywiście
przestrzeganie
ogólnie przyjętych
zasad rzetelności
przez wszystkich
badaczy
i we wszystkich
publikacjach.
Prof. K.Dobrowclski
zapowiedział
artykuł
do
"Ludu", którego niestety nie przysłał.
III.
Działalność
badawcza
łach
popularyzatorska
PTL
w
Oddzia-
W zasadzie wszystkie Oddziały mogły wykazać się działalnością godną uwagi
poinformowania
o niej ogółu.
W Oddziale Łódzkim skupiono się głównie na przygotowaniu
obecnego Walnego Zgromadzenia
i sesji naukowej nt. kultury w środowiskach
miejskich. Przygotowana wydany ostatnio 18 tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych",
oddano
do druku tom 19 ŁSE i opracowuje
się tom 20. Szczególnie godna uwagi jest
działalność Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi, stanowiącego
integralną
część Oddziału. a skupiającego
40 członków. Zorganizowało
ono aż 30 zebrań
() różnej tematyce, w tym wieczory wspomnień
rodzinnych.
Koło ma swą siedzibę w Międzyzakładowym
Domu Kultury "L<>dex".
Oddział w Krakowic,
który przygotował
poprzednie
Zgromadzenie
i bogaty
program scsji naukowej,
w okresie sprawozdawczym
zaczął przygotowanie
do
druku tomu referatów z odbytej w 1975 r. sesji nt. magii i czarownictwa w kulturze
ludowcj. Zorganizowano tylko 1 odczyt dr L. Chramcowowej z Australii nt. rdzennej
ludności australijskiej.
Oddział Wrocławski zorganizował wspólnie z Katedrą Etnografii sesję naukową
pt. "Ludy i kultury
Oceanii", poświęconą pamięci prof. A.L.Godlewskiego
oraz
3 posiedzenia naukowe z odczytami dotyczącymi kultur Indonezji, Oceanii i Australii,
wygłoszonymi przez osoby, 'które odwiedziły i badały omawiane tereny i zagadnienia (dr Kamocki z Krakowa, dr Dostatni z Warszawy i dr Chramcow z Sydney).
Na Walnym Zebraniu Oddziału ustalono, że "Oddział powinien pełnić rolę forum
dyskusyjnego dla etnografów środowiska wrocławskiego
i naukowców pokrewnych
dyscyplin", w związku z czym Zarząd Oddziału został zobowiązany do utrzymywania kontaktów z wrocławskimi oddziałami Polskiego Towarzystwa Historycznego,
Polskiego Towarzystwa
Archeologicznego
i Numizmatycznego,
Polskiego
Towarzystwa Antropologicznego. Oddział planuje specjalne zebrania poświęcone poszczególnym placówkom ctnogr8 ricznym \V"rocławia. Postanowiono
także włączyć sil;
�268
Kronika
w większym zakresie do akcji na rzecz ochrony zabytków kultury ludowej na'
Dolnym Śląsku.
Oddział Poznański zorganizował 3 zebrania plenarne z odczytami dotyczącymi
etnografii
Syberii
(dr Baranowski),
Afganistanu
(uczestnicy
wyprawy
do Azji
Środkowej
EWA 76) i Rumunii
(prof. Vladutiu). Oddział pomógł w zorganizowaniu wystawy "Kultura ludowa Afganistanu",
uczestniczył w zajęciach i obsłudze
popularnonaukowej
Polonii zagranicznej.
Oddział w Toruniu prowadził
działalność
wyróżniającą
się swym zakresem
i różnorodnością. Bierze on bezpośredni udział w prowadzeniu zajęć na kursach dla
Polaków z zagranicy, rozprowadza
też wydawnictwa
PTL wśród uczestników tych
kursów, w 1977 r. rozprowadził
wśród nich także ankietę na temat ich zainteresowań etnograficznych,
przygotowano wnioski dla kierownictwa
kursów. Prowadzono
badania nad folklorem Torunia. Koło Oddziału w Kcyni pracuje na rzecz miejscowej Izby Muzealnej. Godne uwagi są plany Oddziału, uwzględniające
m.in. zorganizowanie specjalnych seminariów etnograficznych
prowadzonych w jęz. angielskim,
nawiązanie
kontaktów
z placówkami
etnograficznymi
za granicą, zorganizowanie
wycieczki
do muzeów
i skansenów
czechosłowackich,
opracowanie
bibliografii
etnograficznej
ośrodka toruńskiego itp.
Oddział w Lublinie włączył się do prac dydaktycznych
na letnich kursach
polonijnych
(w lipcu 1976 dwie jego członkinie
prowadziły
zajęcia z zakresu
folkloru w ramach kursu języka polskiego oraz zajęć dla instruktorów
tańca ludowego). Kontynuowano
badania
na terenie
Lubelskiego
Zagłębia
Węglowego,
a w listopadzie 1976 Oddział zorganizował konferencję prasową na ten temat. Zorganizowano też 4 zebrania z odczytami, wygłoszono 12 prelekcji w szkołach, domach kultury i na kursach przewodnickich.
Dość bogato przedstawiała
się działalność Oddziału Koszalińskiego, który w listopadzie
1976 zorganizował
sesję naukową
pt. "Relikty
kultury
jamneńskiej
i problemy jej ratowania".
Oddział był współorganizatorem
wyprawy etnograficznej do Indii, trwającej od września 1976 do stycznia 1977 i badającej kulturę Bhilów - narodowości żyjącej poza systemem kastowym; wiosną 1977 r. zorganizowano wystawę zebranych eksponatów. Oddział prowadził badania nad niektórymi
zagadnieniami
kultury Pomorza Środkowego. Prowadzono
nadal odczyty popularne dotyczące kultury ludowej Pomorza.
Oddział w Przemyślu prowadził szczególnie rozwiniętą akcję oświatową i popularyzacyjną
w zakresie kultury ludowej. W marcu i kwietniu 1977 zorganizował
cykl 6 odczytów o tematyce etnograficzno-historycznej.
W ramach "Dni Ochrony
Zabytków i Muzealnictwa"
w maju 1977 członkowie Oddziału wygłosili 12 odczytów z zakresu ochrony zabytków, organizując w tym czasie także 4 wystawy (nic
związane jednak z kulturą ludową) i l-dniowy
objazd po grodziskach archeologicznych, Oddział przyczynił się do powołania w Przemyślu drugiego po Warszawie Oddziału Towarzystwa
Opieki nad Zabytkami.
Ogółem przygotowano
42 odczyty i prelekcje, co w dobie małej popularności
tych form jest bardzo dużym
osiągnięciem.
Zaznaczyć należy także przygotowanie
przez Oddział ankiety "Co
wiesz o dawnych ubiorach i strojach w swej wsi", przeznaczonej
dla Gminnych
Ośrodków
Kultury,
oraz przygotowanie
drugiej
ankiety
nt. adaptacji
ludności
wiejskiej w Przemyślu,
Oddział w Łańcucie
należy do tych, które, działając
w małych miastach
i nie mając oparcia w miejscowych placówkach naukowych czy muzealnych, wykazują spore osiągnięcia.
Oddział prowadzi
działalność
w zakresie dokumentowania kultury ludowej swego nicwielkiego
regionu, starając
się m.in. o zabez-
�269
Kronika
pieczenie chaty słynnego poety chłopskiego, Jana Raka z Husowa. W kilkunastu
miejscowościach
wygłoszono 32 prelekcje.
Oddział dąży do utworzenia
miejscowego skansenu oraz izb pamięci narodowej
z uwzględnieniem
zbiorów etnograficznych. Popularyzowano
także, m.in. z pomocą F.Frączka
we wsi Krzemienica,
zanikające zwyczaje ludowe.
Oddział w Mszanie Dolnej współpracuje
z miejscowym
Oddziałem
Związku
Podhalan
w zakresie dokumentowania
kultury
ludowej okolic Mszany. Oddział
uzyskał dotację w wysokości 30 tys. zł od miejscowego Banku Spółdzielczego
na
publikacje
prac jego członków. Zorganizowano
3 zebrania z referatami,
w tym
jedno połączone z występem kolędników i kapeli ludowej.
Oddział Kielecki realizował 3 podstawowe
zadania: opiekę merytoryczną
nad
powstającym
we wsi Chałupki koło Kielc punktem muzealnym
obejmującym
historię garncarstwa
w tej wsi, opiekę merytoryczną
nad badaniami
etnograficznymi
prowadzonymi
przez grupę harcerzy w Dolinie Wilkowskiej
koło Św. Katarzyny
oraz dość bogatą działalność popularyzatorską
w formie odczytów wygłaszan:lch
w różnych miejscowościach,
w tym we wsiach.
Najmniejszy nasz Oddział w Zielonej Górze zajmował się głównie popularyzowaniem kultury ludowej swego regionu. Wygłoszono 5 prelekcji,
zorganizowano
jedno zebranie otwarte
Oddziału. Współpracowano
z twórcami
ludowymi
i organizatorami
kiermaszu
sztuki ludowej z okazji Dni Zielonej Góry. Zarząd Oddziału dąży do powiększenia swej liczebności.
Oddział w Zakopanem
współdziałał
w gromadzeniu
dokumentacji
współczesnej twórczości ludowej na swym terenie oraz w gromadzeniu
eksponatów
do
wystaw. Udzielano konsultacji
w zakresie kultury
i sztuki Podtatrza.
Zrzeszeni
w Oddziale pracownicy
muzealni kontynuowali
swe poszukiwania
naukowe, zaś
zasłużony członek Oddziału, Jan Pluciński, napisał sztukę o tradycyjnym
weselu
na Spiszu.
Oddział w Sanoku zorganizował
kilka odczytów dla młodzieży szkolnej c.raz
wystawę fotograficzną
poświęconą zabytkom architektury
wiejskiej woj. krośnieńskiego. Współpracował
też z władzami
szkolnymi
w zorganizowaniu
konkursu
rysunkowego
nt. architektury
wiejskiej.
Oddział Gdański wykazał w minionym okresie działalność mocno zindywidualizowaną. Poszczególni jego członkowie współpracowali
zwłaszcza w różnych imprezach i akcjach związanych z popieraniem
i popularyzowaniem
sztuki ludowej,
prowadzili też prace badawcze. Zasłużony członek tego Oddziału, ks. dr Bernard
Sychta, otrzymał w czerwcu 1977 nagrodę im. O.Kolberga ufundowaną
przez redakcję czasopisma "Barwy" za całokształt swej działalności naukowej i popularyzatorskiej,
poświęconej
kulturze
Pomorza Gdańskiego.
Wreszcie Oddział Warszawski
prowadzi
głównie
działalność
organizacyjną,
notując w 1976 r. mniejsze osiągnięcia
niż w latach poprzednich,
mając silną
konkurencję w działalności licznych na terenie stolicy placówek naukowych i oświatowych. Oddział przekazał
swą bibliotekę
na rzecz nowopowstałego
Oddziału
\'1 Rzeszowie.
Kilka Oddziałów
ma jeszcze duże zaległości
w opłacaniu
składek
członkowskich.
Opracował:
Edward
Pietraszek
�270
Kronika
LII WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL I SESJA NAUKOWA
W ŁODZI W DNIACH 12-14 WRZEŚNIA 1977 R.
Walne Zgromadzenie
odbyło się dnia 12 września 1977 r. w sali Biblioteki
Uniwersytetu
Łódzkiego pod przewodnictwem
prezesa PTL, doc. dr hab. B.Kopczyńskiej-Jaworskiej.
Obecni: dr W.Armon, mgr E.Ball-Szymroszczyk,
mgr M.Bar, M.Barycz, mgr
A.Bełcz, mgr M.Bero, mgr E.Biłas, mgr A.Błachowski, dr S.Błaszczyk, mgr B.Boebel,
mgr K.Braun, prof. dr J.Burszta, mgr M.Czurko, dr P.Dekowski, mgr E.Ferowski,
dr E.Fryś-Pietraszek,
mgr K.Jagieła, doc. dr hab. Z.Jasiewicz, mgr Z.JeŻ-Jarccka,
mgr P.Kaleciak, Z.Kałkówna, dr J.Kamocki, mgr J.Kłodnicka, mgr M.Kopacz, doc.
dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska,
mgr S.Lew, dr B.Linette, dr B.Łopuszański, mgr
S.Łysik, mgr E.Mach, A.Malec, dr L.Malicki, dr K.Marczak, mgr Z.Neyman, mgr
H. Nowosad, mgr Z. Pietrzykowska,
mgr J. Pluciński, prof. dr M. ZnamierowskaPriifferowa, mgr Z.Reinfuss, doc. dr hab. D.simonides, mgr W.Skała, mgr T.Skorusa,
mgr H.Sofa, mgr W.Sokołówna, mgr M.Suboczowa, mgr J.Święch, mgr Z.Toroński.
doc. dr L.Witkowski, mgr I.Wronkowska.
Porządek obrad: 1. Odczytanie protokółu z LI Walnego Zgromadzenia
PTL.
2. Odczytanie sprawozdania
z działalności Zarządu Głównego i Oddziałów PTL.
u. Powołanie
Komisji Wnioskowej. 4. Dyskusja nad postulatami
oraz wnioskami.
Ad 1. Dr E.Fryś-Pietraszkowa
odczytała protokół z LI Walnego Zgromadzenia PTL, który został jednogłośnie przyjęty przez zebranych.
Ad 2. Sekretarz Generalny PTL, doc. dr hab. E.Pietraszek, odczytał sprawozdanie z działalności Towarzystwa
za okres od września 1976 do sierpnia 1977.
Obejmowało
ono następujące
zagadnienia:
a) stan organizacyjny
PTL, b) organizację pracy Zarządu i kontrolę wewnętrzną,
c) kontakty naukowe, d) wymianę
wydawnictw i stan biblioteki PTL, e) działalność wydawniczą, f) wnioski. W następnej kolejności przedstawił
działalność poszczególnych
Oddziałów zaznaczając
przy tym, że na 19 istniejących Oddziałów 3 nie przedstawiły
sprawozdań z działalności w ostatnim okresie. Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska
podała do wiadomości zebranych, że zaległe sprawozdania
Oddziałów należy składać u Sekretarza Generalnego.
Ad. 3. Powołano Komisję Wnioskową w składzie: dr W.Armon (Toruń), mgr
E.Arszyńska(Toruń)
i mgr Z.Toroński (Poznań).
Ad 4. Dr P.Dekowski zaznaczył, że sprawozdanie
z działalności Towarzystwa,
jak i poszczególnych jego Oddziałów, powinno być odczytane w obecności nie tylko
delegatów, lecz wszystkich uczestników Zjazdu. Zjazdy bowiem mają miejsce tylko
raz w roku i są jedyną drogą bezpośredniego zaznajomienia
członków PTL z działalnością Oddziałów.
W odpowiedzi doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska
stwierdziła,
że poprzedniego dnia na plenum Zarządu Głównego ustalono, iż sprawozdania
z działalności
poszczególnych
Oddziałów zostaną przedstawione
sumarycznie
przez Sekretarza
Generalnego. Można by natomiast - podobnie jak w roku ubiegłym - opracować
sprawozdania
według jednolitego wzoru, następnie powielić i rozesłać poszczególnym Oddziałom.
Dr P.Dekowski wysunął propozycję opracowania słownika biograficznego etnografów polskich. Z jednej strony dałby on podstawowe informacje o etnografach
polskich, z drugiej byłby podsumowaniem
działalności i zdobyczy etnografii polskiej do chwili obecnej. W tym celu P.Dekowski postulował powołanie Komitetu
Organizacyjnego.
�271
Kronika
Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska
popierając postulat P.Dekowskiego stwierdziła, że w realizacji tego przedsięwzięcia
pomocny będzie Ośrodek Dokumentacji
i Informacji Etnograficznej,
który opracowuje
wykaz tematów prac magisterskich,
doktorskich i habilitacyjnych
z zakresu etnografii, opracowanych
już lub będących
w toku opracowania.
Tą drogą, obok problemów badawczych poruszonych w etnografii, uchwyci się jednocześnie
wszystkie
osoby. które ukończyły
studia etnograficzne w Polsce po wojnie.
Mgr Z.Neyman zaproponowała
coroczne wydawanie
informatora
etnograficznego, który zawierałby
sprawozdania
z badań prm,vadzonych
przez etnograficzne
instytucje w Polsce. Miałby on dawać zainteresowanym
skrótowe wiadomości o tematyce prowadzonych
badań oraz ich rejonizacji. Jako wzór posłużyć mogą spra\\'ozdania wydawane przez archeologów.
Prof. dr M.Znamierowska-Prufferowa
zauważyła, że sprawa ta była poruszana
na poprzednich Zgromadzeniach,
na których postanowiono
sprawozdania
takie wydawać w biuletynie.
Mgr P.Kaleciak
stwierdził,
że referaty
wygłaszane
w językach
obcych przez
gości zagranicznych powinny być tłumaczone na jęz. polski.
Doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska
odpowiedziała,
że nie widzi możliwości
opracowania w jęz. polskim referatów gości zagranicznych.
Można natomiast opracować ich streszczenia w tłumaczeniu polskim, jeśli będą oddane do druku.
:Vlgr Z.Neyman
poruszyła
sprawę
działalności
Sekcji filmu etnograficznego,.
w utworzeniu której pomocne miało być Muzeum Etnograficzne
w Warszawie.
Doc. dr hab. E.Pietraszek
poparł powyższą sprawę dając jako przykład sekcję
filmową utworzoną przy Deutsche Gesellschaft fUr Volkskunde, z działalnością której zetknął się na XXI Kongresie Towarzystwa
w Brunszwiku.
Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska
zaznaczyła, że wielokrotnie
już postulowała utworzenie
Centralnego
Archiwum
Filmowego
przy PTL, lecz jak dotychczas - jest ono ciągle w trakcie organizacji.
Mgr Z.Neyman zwróciła się o pomoc do zebranych
w uzupełnieniu
wykazu
respondentów,
jaki opracowuje
Ośrodek Dokumentacji
i Informacji
Etnograficznej
dla terenu całej Polski. Dotychczas
Ośrodek nie pozyskał ich jeszcze z 9 województw, m.in. legnickiego, pilskiego, słupskiego, tarnowskiego
i zielonogórskiego.
Mgr E.Arszyńska
z ramienia
Komisji
Wnioskowej
przedstawiła
postulaty
i wnioski delegatów.
Postulaty
l. Zjazdy PTL winno się organizować pod koniec tygodnia, łącznie z niedzielą
(Oddział w Mszanie Dolnej).
2. Należy propagować przez radio i telewizję Zjazdy PTL (Oddział w Mszanie
Dolnej).
3. Informować wszystkie Oddziały o sesjach naukowych organizowanych
w ramach PTL (Oddział w Toruniu).
4. Przystąpić
do realizacji
wniosków wysuniętych
przez mgr J. Łukasiewicz,
dotyczących pomocy naukowych
dla Polonii biorącej
udział w Kursie Folkloru
Polskiego (Oddział w Toruniu).
Wnioski
1. Przyznanie honorowego członkostwa
Adamskiej (Oddział w Poznaniu).
PTL prof.
dr Kazimierze
Zawistowicz-
�2. Zorganizowanie
·dział w Toruniu).
Powyższe wnioski
LIII Walnego Zgromadzenia
delegaci
przyjęli
PTL w 1978 r. w Toruniu
(Od-
przez aklamację.
Protokółowała:
Wiesława
Sokołót,ma
SESJA NAUKOWA
LII Walne Zgromadzenie
Delegatów PTL zostało poprzedzone sesją naukową
poświęconą etnografii ośrodka przemysłowego. Na sesji wygłoszono referaty i komunikaty
o badaniach
prowadzonych
na ten temat w Polsce, Czechosłowacji
i w Związku Radzieckim. W pierwszym dniu sesji obradom przewodniczył prof.
dr J.Burszta, w drugim mgr Z.Neymanowa.
Referat doc. dr hab. B.Kopczyńskiej-Jaworskiej
Kultura
środowiska
robotnicCzego, inaugurujący
sesję, wprowadził
słuchaczy
w zakres i specyfikę bada!'J
etnograficznych
prowadzonych
nad kulturą
robotniczą
Łodzi. Zawierał
krótkie
omówienie dotychczasowych
badań ośrodka łódzkiego poświęconych temu tematowi oraz przedstawił dokładny obraz życia i obyczajów robotników łódzkich z przełomu XIX i XX wieku (do I wojny światowej). Referat poruszył następujące zagadnienia: pracę i warunki bytowe robotników łódzkich, ich życie rodzinne i sąsiedzkie, czas wolny - odpoczynek, rozrywkę i świętowanie.
Z kolei referaty
dr A.Kuczyńskiej-Skrzypek
Dom i rodzina
w kulturze
robotniczej
Żyrardowa
w końcu XIX i pocz. XX w. oraz dra A. Woźniaka Badania
nad obyczajem
i modą w środowisku
robotniczym
Żyrardowa
przedstawiły uczestnikom sesji odmienne
środowisko
robotnicze,
a mianowicie
żyrardowskie.
Dr
A.Kuczyńska-Skrzypek
zaprezentowała
część wyników
badań terenowych
prowadzonych w ramach ogólnego problemu węzłowego "Obyczaj i moda w kulturze
robotniczej",
opracowywanego
przez zespół badawczy
Katedry
Etnografii
UW.
Heferat zawierał dokładny opis warunków życia rodzin robotniczych przed I wojną
światową
oraz wpływ działalności
fabryk
na życie rodzin robotniczych,
opis
urządzenia mieszkań rodzin robotniczych oraz opis życia towarzyskiego i sąsiedzkiego, kontaktów społecznych itp. Dr A.Woźniak w swym referacie zdał sprawozdanie
ze stanu badań nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Żyrardowa. Na
wstępie uściślił definicję terminów
"moda" i "obyczaj" oraz podał cel badań,
którym
jest znalezienie
odpowiedzi
na. następujące
pytania:
a) jak wyglądał
proces kształtowania
się środowiska
robotniczego
Żyrardowa
i jego kultury;
b) jaki charakter
miały w przeszłości i mają obecnie związki środowiska robotniczego Żyrardowa z innymi grupami społecznymi oraz jakie były i są kierunki
i mechanizmy przepływu wzorów kulturowych;
c) w jakim stopniu możemy mówić
o odrębności kulturowej środowiska robotniczego Żyrardowa w stosunku do innych
grup społecznych i w jakiej mierze obyczaj i moda są tej odrębności wyznacznikami.
Trzecim środowiskiem kultury robotniczej, przedstawionym
na sesji, był Śląsk,
któremu m.in. poświęciła swój referat mgr K.Kaczko pt. Współczesny
stan tradycyjnej
kultury
w
środowisku
wielkoprzemysłowym
Górnośląskiego
Okręgu
Mgr K.Kaczko stwierdziła,
że tradycyjna
kultura materialna
na
tym terenie należy już do przeszłości, natomiast
kultura
społeczna i duchowa
w dalszym ciągu zawiera wiele elementów w pełni użytecznych we współczesnym
Przemysłowego.
�Krontka
życiu. Kultywowanie
tradycyjnych
przejawów
kultury ludowej - mimo zupełnej
przebudowy
struktury
zawodowej
tego regionu
\V
ciągu ostatniego
stulecia
tłumaczy referentka
wyłonicniem
się tutejszej
klasy robotniczej
przede wszystkim z miejscowej ludności rolniczej. Na poparcie swej tezy przedstawiła
wyniki
analizy następujących
zagadnień:
życia rodzinnego,
kO:ltaktów sąsiedzkich,
zwyczajów dorocznych i twórczości ludowej na terenie GOP.
Referat
dr B.Bazielich
Perspektywy
kolekcji
etnograficznych
w rejonach
wielkoprzemyslowych
poruszył
kwestię
zadań
stojących
przed
muzealnict\\'cm
tych terenów oraz postawił pytanic - gdzie leży kres w gromadzeniu. obiektów
kultury materialnej
i czy w obliczu zachodzących
zmian należy określać granicc
czasowe problemu
badanego
przez zainteresowanego
muzeologa.
Dr B.Bazielich
przedstawiła
także tradycje \vystawiennicze
i badawcze w regionie śląskim.
Mgr S.Łysik w komunikacie
o swcj pracy badawczej na temat Obraz kllitUTou:o-spoleczny
leśnych
wsi górnośląskich
(poza niecką
węglową)
w dobie ich
industrializftcji
i dezindustrializacji
przedstawił
krótki opis osadnictwa
rolniczoleśnego w dorzcczu rzeki Mała Panew w okresie intensywnego
rozwoju górnictwa
l hutnictwa
w XVIII w. oraz w okresie zahamowania
się i cofnięcia procesów
industrializacyjnych
na skutek rozwoju GOP, opartego na wydobyciu węgla kamiennego. Mgr S.Łysik podkreślił
również potrzebę poszerzenia
bazy źródłowej
w badaniach etnograficznych.
(Postulat ten poparła mgr Anna Pawłowska-Wielgus
z Lublina, pracownik Archiwum Państwowego,
zwracając uwagę, iż dokumentacja
<1rchiwalna przechowywana
w archiwach
państwowych
zawiera
pierwszorzędne
wiadomości z dziedziny kultury
materialnej
i duchowej środowiska
robotniczego
i zasługuje na wykorzystanie
w stopniu większym niż dotychczas).
Komunikat
dra J.P.Dekowskiego
Z obyczajowości
robotniczej
miasta
Tomaszowa Mazowieckiego
przedstawił
uczestnikom
sesji w krótkim
zarysie stosunki
sąsiedzkie wśród kilkunastu rodzin pochodzenia chłopskiego pracujących
w fabryce,
a mieszkających
w obrębie uprzemysłowionego
miasta, w pierwszych latach bieżącego stulecia. Obecnie współżycie rodzin jest nieco zmienione i \vzbogacone. ale
r,C1dalzawiera wiele elementów pochodzenia wiejskigo.
Zupełnie inny charakter
posiadał
referat
wygłoszony
przez doc. dra hab.
E.Pietraszka
pL Odmienności
robotniczego
etosu, poruszający
zagadnienia
z po··
granicza teorii i praktyki. Referat podał na wstępie definicję pojęcia "etos". Podkreślił możliwość: zrekonstruowania
za pomocą etnograficznych
metod badawczych
sy,;temów dosu chłopskiego i robotniczego. W referacie przedstawiony
został pogląd na etos robotniczy, jaki rozwijany był w epoce klasycznego ruchu robotniczego
na przełomie XIX i XX w. przez działaczy
rewolucyjnych
oraz robotników.
Doc, dr hab. E.Pietraszek
scharakteryzował
dalej ukształtowane
już w okresie
:niędzywojennym
podstawowe style życia i związane z tym odmienności w ramach
':to,;u robotniczego. Są to: model chłopsko-robotniczy
i model proletariacki.
Prof. dr K.W.Bandarczyk
z Mińska w referacie Współczesne
procesy
etniczne
Ie miastach
Białoruskiej
Socjalistycznej
Repu.bliki
Radzieckiej
przedstawił
zadania
współczesnej
etnografii
na obecnym etapie jej rozwoju i wskazał, że jednym
z nich jest poznanie proLesów etnicznych odgryv.-ających ogromną rolę w kształtowaniu bytu i kultury narodów. Na Białorusi obserwuje
się przyspieszone
tempo
wzrostu ludności miast, w związku z czym rodzą się nowe i rozwijają stare tradycje
w nowej obudowie kulturowej. Prof. K.W.Bandarczyk
zwrócił uwagę na progresywny charakter procesów etnicznych \V ZSRR j ich rolę w kształtowaniu
się nowego
społeczeństwa socjalistycznego.
Przedstawiciele
Słowackiego Towarzystwa
Etnograficznego
zaprezentowali
dwa
18 -
Luc! LXII
�2'j!
KronIka
komunikaty:
dr E.Horvathova
Dzisiejs,ZQ koncepcja
i dotychczasowe
badania
Ludo-
oraz dr V.Rusnakova
Szkic
charakterystyki
kultury
społeczności
górnic,zej.
Dr E.Horvathova
na wstępie zajęła się
się rozważaniami
teoretycznymi
na temat pojęć "tradycja"
i "kultura
tradycyjna",
a w drugiej części referatu przedstawiła
osiągnięcia badawcze oraz stanowiska metodyczne i teoretyczne ośrodka bratysławskiego
w stosunku do badań nad kulturą
robotniczą,
Dr V.Rusnakova
przedstawiła
krótko przebieg badań Katedry
Etnografii i Folklorystyki
Wydziału Filozoficznego
Uniwersytetu
Komeńskiego
w Bratysławie nad społecznością górniczą.
Podsumowaniem
stanu badań nad kulturą robotniczą Czech i Moraw zajęła sil;
w swym referacie
pt. Specyfika
kultury
ludowej
w ośrodkach
przemysłowych
Czech i Moraw
doc. dr O.Skalnikova,
która podała także \\'ykaz prac naukowych
poświęconych
temu tematowi. W badaniach położono nacisk na poznanie, rozpracowanie oraz typologię folkloru robotniczego.
Komunikat
dr H,Johnovej
Dokumentacja
etnograficzna
w muzeach czeskich
dotyczył sposobów dokumentacji
oraz metod badawczych
stosowanych
przy opraco\\'ywaniu i organizowaniu
wystaw, ekspozycji poświęconych
kulturze robotniczej.
Dr H,Johnova,
dyrektor
Muzeum Etnograficznego
\\. Pradze, reprezentowała
l'b
sesji Czeskie Towarzystwo
Etnograficzne.
Prot. dr K.Fojtik
z Brna przesłał na ręce organizatorów
sesji swój referat
poświęcony
również
kulturze
robotniczej.
Niestety,
ze względu na ograniczenia
czasowe referat nie został odczytany. Zostanie on udostępniony
wraz z wygłoszonymi referatami
i komunikatami
w projektowanej
publikacji.
W dyskusji nad referatami
nawiązano
m.in. do odbytej wycieczki po robotniczej Łodzi, w której wzięła udział większość uczestników sesji. Poruszono problen-,
ochrony zabytków
budownictwa
drewnianego
i zorganizowania
skansenu
in sit l'
w dzielnicy Widzew, g·dzie znajdują
się domy kunitzerowskie;
uczestnicy
sesj:
postanowili
zainteresować
tą sprawą Głównego Konserwatora
Zabytków m. Łodzi
Na zakończenie zabrał głos dr J.P.Dekowski.
który krótko podsumował
wynik;
Konkursu
Folkloru Miasta Kalisza zorganizowanego
w 1977 l'. i poinformował
zebranych o powstaniu
Koła Miłośników Folkloru Kalisza
znawcze
kultury
robotniczej
na
Słowacji
Opracowała:
Hanna
LUDY
I
KULTURY
OCEANII,
SESJA NAUKOWA
27-28 XI 1976
WE
Olendzl:c.
WROCŁAWI C
W dniach 27-28 XI 1976 1'. odbyła się we Wrocławiu sesja naukowa poświęcona pamięci prof, dra Aleksandra
Lecha Godlewskiego
(w pierwszą rocznicę Jego
śmierci) oraz ludom i kulturom Oceanii. Sesję tę zorganizowały
Katedra Etnografil
UWr i Oddział Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
we Wrocławiu,
Obrady
sesji odbywały się w Muzeum Archeologicznym,
którego dyrekcja udostępniła salę
prelekcyjną
oraz gabloty na urządzenie
przez organizatorów
wystawy eksponatów
etnograficznych
z terenu
Oceanii.
Urządzono
również
ekspozycję
prac prof
A. L. Godlewskiego
i wydawnict\v
naukowych
(monografie,
słowniki. czasopisma
hibliografię, mapy) związanych z problematyką
sesji.
�2'75
Kronika
Ryc. P')ciczas obrDrI sesji:
doc, dr hab.
Edwarrl
Pietraszak
Fig. D\"'):\IC"
oJ the Session:
Dr Edward Pietraszek~ Lecturer
Paluch
(z prawej)
(right-hand
P:'C:Zl'ntowane na wystawie eksponaty, wydawnictwa,
jak
prz('Żr,)CB zostały wypożyczone organizatorom
przez: panią
żonę Profesora, mgra J. T. Czernickiego, The British Council
sadę F:'aacuską \1' Polsce, Ambasadę Republiki
Indonezji,
i dr
side),
AdDm Paluch
and Dr Adam-
również płyty, filmy,
Klarę Godlewską
w Warszawie, AmbaGłównego Nawigatora
�276
Kronika
PLO w Gdyni, Głównego Nawigatora
PŻM w Szczecinie, Filmotekę Polską -,n~
Wrocławiu.
Uczestnicy
sesji mogli na miejscu kupić książki dotyczące kultury
ludów
Oceanii - ostatnie wydawnictwa
PTL i Ossolineum.
Prelegenci
oraz zaproszeni
goście reprezentowali
główne ośrodki naukowe
(Wrocław, Kraków, Warszawę, Poznań, Gdańsk), różne kierunki i zawody (pracownicy naukowi
wyższych uczelni, PAN, muzeów etnografowie,
antropolodzy,
nautolodzy, dziennikarze i in.).
Było to zorganizowane
po raz pierwszy w Polsce spotkanie
ludzi, kt6rych
nie tylko pasjonuje
odległa Oceania, ale którzy tam byli, prowadzili
badania
naukowe, jak mgr J. Tomasz Czernicki (misjonarz, pracował 5 lat na wyspach
Polinezji
Francuskiej),
mgr Wojciech Dworczy'k (autor m. in. prac My, dzicy
Papuasi i Uroda Oceanii), dr Janusz Kamocki
(kustosz Muzeum Etnograficznego
w Krakowie, ostatnio prowadził
badania wśród plemienia Kubu na Sumatrze),
red. Stanisław
Teliga (przebywał
kilka miesięcy na Fidżi) i in. Niestety. nie
mógł przybyć na sesję dyrektor Muzeum Azji i Pacyfiku \V Warszawie, mgr Andrzej Wawrzyniak (zakres i plany pracy Muzeum przedstawił zebranym w komunikacie mgr Jacek Szelegejd).
Wygłoszone
referaty
można podzielić
na trzy grupy zagadnień:
1) sylwetka i dorobek naukowy prof. A. L. Godlewskiego
2) wybrane problemy z kultury ludów Oceanii
3) zagadnienia
etno-nautyczne.
Sesję otworzył doc. dr hab. Edward Pietraszek,
Kierownik
Katedry Etnografii
Uniwersytetu
Wrocławskiego,
Sekretarz
Generalny
PTL. Po powitilniu
zebranych gości poinformował
on o celu sesji oraz przypomniał sylwetki polskich
etnografów zajmujących
się badaniem kultury ludów Oceanii, w tym A. L. Godlewskiego, którego pamięć uczczono minutą ciszy.
Pierwszą część obrad rozpoczął dr Adam Paluch, który przedstawił syh\'etkę
A. L. Godlewskiego
jako człowieka i uczonego, związanego przez ponad 4u lat
Z pracą
dydaktyczno-wychowawczą,
podczas której dał się poznać jako doskonały
nauczyciel i przyjaciel
młodzieży. Z wykształcenia
biolog, za in teresował się po·
ważnie w latach 3D-tych ludami Oceanii i od tamtej pory pracował nauko\\'o nad
problemem ich etnogenezy i kultury. Odbył w tym celu w 1938/1939 r. podróż n8.
Polinezję, która tak go zaciekawiła, że poświęcił jej resztę życia.
Zarówno w polskim, jak i międzynarodowym
świecie naukowym A. L. Godlewski znany był przede wszystkim
jako antropolog.
Jego prace, opar:c !la
badaniach
antropologicznych,
dotyczące etnogenezy ludów Oceanii, uważane są
za autorytatywne
w tej dziedzinie. Cenny jest tu również jego wkład z ]('go
względu, że przez zastosowanie
w prowadzonych
przez siebie badaniach mrtody
polskiej
szkoły antropologicznej,
tzw. aproksymacji
Wankego oraz diagram6w
najmniej szych różnic Czekanowskiego
rozpropagował
tę metodę w śv:iecie
naukowym
(ref. dr Michał Magnuszewicz).
Niemniej ważne są liczne prace A. L. Godlewskiego
z dziedzinyetnologii,
w których zawarta
jest przede wszystkim
problematyka
z dziedziny kultury
społecznej i duchowej. Znając bowiem język tubylców potrafił
on dotrzeć do
wielu spraw dla nas zupełnie niedostępnych
i niezrozumiałych,
Swoje spostrzeżenia podbudował
następnie
literaturą
fachową
i pozostawił
po sobie bo:;atą
spuściznę naukową, przybliżając
nam daleką, egzotyczną Oceanię (ref. mgr Barbara Kopydłowska).
�KronIka
277
Swoją pracą, entuzjazmem
do tej egzotyki, potrafił zainteresować
wielu studentów, czego dowodem są liczne prace magisterskie
pisane pod jego kierunkiem. Dotyczą one zarówno problemów
prymitywnych
ludów i kultur Oceanii,
jak i całej Austronezji, Australii, Afryki, Ameryki (ref. dr Adam Paluch).
Drugiej części obrad przewodniczyli
dr Aleksander
Posem-Zieliński
(Poznań)
i mgr Wojciech Dworczyk (Warszawa). Rozpoczęła się ona wystąpieniem
dra Franciszka Rosińskiego, który przedstawił
wyniki badań nad pochodzeniem
i składem
antropologicznym
ludów Oceanii i Indonezji,
opierając
się m. in. na praca~h
A. L. Godlewskiego.
Z tym zagadnieniem
wiązało się również przedstawie:J.ie
przez mgr Barbarę Kopydłowską
problemu kultury megalitycznej
na Oceanii jej genezą, formami występowania
i funkcją budowli megalitycznych,
które wciąż
należą do interesujących
zjawisk mórz południowych.
Dr Janusz Kamocki z kolei wprowadził
słuchaczy
w świat religii proto-malajskich,
które stanowią integralną
część kultury Malajów i rzutują na po~zczególne elementy i procesy kulturowe
Indonezji.
Do spraw wciąż frapujących
uczonych i badaczy należy tajemnica
nieodczytanego dotychczas
pisma rongo-rongo
z Wyspy Wielkanocnej.
Stan badaf!
nad tym problemem omówiła dr Henryka Romańska. Natomiast powiązania między pismem rongo-rongo
i pismem cywilizacji Indusu omówił doc. dr Ludwik
Skurzak.
Z kolei Roman
Warszewski,
uczeń liceum
z Elbląga,
przedstawił
\\' swym referacie krótki zarys własnej teorii pochodzenia i ewolucji rpisma rangorango w oparciu o schemat akceptora wybiórczego samoregulującego.
Po przerwie i żywej dyskusji nad ww. referatami
wygłoszono dalsze prelekcje. Dr A. Paluch omówił zjawisko występowania
kraniotomii
na wyspach
Pacyfiku. W świat muzyczny Oceanii wprowadziły
słuchaczy mgr Anna Ketter-Pawłowska
i dr H. Romańska, których referaty (instrumenty
muzyczne, pieśni
polinezy jskie) ilustrowane były licznymi przeżroczami oraz oryginalnymi
nagraniami melodii i pieśni polinezyjskich. Na zakończenie tej części obrad mgr J. T. Czernicki opowiedział
zebranym,
jak obecnie wygląda życie Polinezyjczyków:
jak
żyją, jak pracują, bawią się, czym się zajmują. Podkreślił przy tym bardzo szybkie tempo przemian kulturowych
"dzięki" cywilizacji białych i skutki tych przemian. Mgr Czernicki mieszkał wśród Polinezyjczyków,
poznał dokładnie ich mentalność, widział czym kończy się takie "cywilizowanie"
tubylców.
Wystąpienie
swoje zaś zakończył smutną refleksją:
na Tahiti nie ma już "raju",
o jakim
marzy się nie tylko etnografom.
To już nie jest nawet ta wyspa z książki
prof. A. L. Godlewskiego Tahiti najpiękniejsza.
Po kolejnej
dyskusji uczestnicy
sesji obejrzeli film Fiji
Sugar, który
był
małym wprowadzeniem
do niedzielnych obrad.
Niedziela (28.XI) to "dzień nautyczny"
w obradach
sesji, bowiem większość wygłoszonych referatów
zawierała
problemy związane z morzem w kulturze ludów Oceanii. Obradom w tym dniu przewodniczyli
dr Władysław Drapella (Gdynia) i red. S. Teliga (Warszawa). Referatem wyjściowym (mgr A. Ketter-Pawłowska i mgr B. Kopydłowska)
było przedstawienie
sylwetek Polaków, którzy tam byli, działali, pozostawili
po sobie bogatą spuściznę literacką,
kartograficzną, etnograficzną
(eksponaty dla muzeów) itd. Wielu z nich sytuacja polityczna zmusiła do osiedlenia się na wyspach Oceanii, wielu pociągnęła przygod'l,
pasja podróżnicza, naukowa. Tak się złożyło, że w poszczególnych rejonach Oceanii
prowadzili swoje badania naukowe polscy etnografowie:
na Mikronezji
Jan
Stanisław
Kubary,
na Melanezji
Bronisław
Malinowski,
na Polinezji
Aleksander Lech Godlewski. Nie zabrakło na Pacyfiku również polskich żagli. Na
�278
Kron!ka
ten temat mówił inż. Jerzy Komorowski.
Podkreślił
on, że chociaż nasi żeglarze
nie prowadzili
badań
naukowych,
to jednak
zapisali
się chlubnie
w historii
międzynarodowego
żeglarstwa.
Jednym z nich był Leonid Teliga. Uczestnicy sesji
mogli obejrzeć film przedstawiający
jego rejs na "Opty". Na marginesie
:llmu
2abrał
głos brat Leonida
Teligi, red. S. Teliga, który wyjaśnił
wiele spraw
przedstawionych
w filmie i opowiedział
o podróży, którą odbył śladami brata.
m. in. na archipelag Fidżi. Przebywał wśród Fidżijczyków
kilka miesięcy, v: tym
na jednej z wysp, na której od trzech lat nie było białych. Poczynił bardzo
ciekawe
obserwacje
z życia tubylców,
bowiem
ich inwentarz
kulturowy
nie
uległ takim przeobrażeniom,
jakim uległ wśród mieszkańców
"cywilizo'.':anych"
wysp.
Kolejnym
prelegentem
był dr Wł. Drapella,
który wskazał na możliwości
i potrzeby polskich badań etno-nautycznych.
Nawiązał on do prac prof. A. L. Godlewskiego
w tym zakresie. Przedstawił
też w sposób bardzo przekonywujący
konkretny
plan tego typu badań m. in. na Oceanii. O migracjach
ludów austronezyjskiej
rodziny
językowej
w świetle
analizy
pojazdów
wodnych
mówił
dr Zygmunt Kłodnicki. Do dalekomorskich
wypraw polinezyjskich
natomiast 112wiązała
dr H. Romańska,
która przypomniała
zebranym
podanie
o żeghll'zu
Rata z XIII wieku, płynącego z wyprawą z Nukuhiva
na Rarotonga.
Całość obrad podsumowała
prof. dr Zofia Sokolewicz, która podkreśliła
rolę
i znaczenie
prac związanych
z tematyką
egzotyczną w etnografii
polskiej. Być
może - zaznaczyła - metody, którymi pracujemy,
nie zawsze odpowiadają
najnowszym wymaganiom
naukowym
w świecie, ale zawsze stanowią jakąś cząstkę
poznania
problemów
i spraw,
którymi
interesują
się nie tylko etnografowie.
M. in. tego typu forum ma duże znaczenie dla nawiązania
współpracy i wymiany
doświadczeń
pomiędzy ośrodkami etnograficznymi
w Polsce oraz osobami interesującymi
się poruszanymi
tu problemami
nie zawodowo. Sesja przybliżyła
słuchaczom właśnie poznanie kultury ludów Oceanii, spełniając swe zadanie.
Następnie wyświetlono
kilka filmów związanych
tematycznie
z Oceanią oral.
ciekawe, kolorowe przeźrocza.
Zamknięcia
sesji dokonał doc. dr hab. E. Pietraszek.
Poinformował
on przy
tym zebranych,
że matedały
z sesji zostaną
opublikowane
w Wydawnictwie
Uniwersytetu
Wrocławskiego
w 1978 r.
MUZEUM
PREHISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNE
W RZYMIE
Barbara
KOPlIdłowska
IM. LUIGI
PIGORINI
W 1962 r. z okazji VI Międzynarodowego
Kongresu
Nauk Prehistorycznych
Protohistorycznych
nastąpiła inauguracja
działu Prehistorii
i Protohistori
Lacjum
w Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznym
im. Luigi Pigorini, które zostało przeniesione ze starych pomieszczeń przy ul. Collegio Romano 1 do nowoczesnych sal
1 Collegio Romano, wybudowane
w latach 1583-1585 przez Bartolomeo Ammanti i jezuitę
'Giuseppe Valeriano na zamówienie Grzegorza xrn Boncompagnl, do końca 1870 r. było jednym
z największych instytutów jezuickich. Obecnie miesci się tu Biblioteka Narodowa i zbiory
Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego
im. L. Pigoriniego. które stopniowo są przenoszone
do nowego gmachu w rzymskiej dzielnicy Eur.
�379
Kronika
wystawowych
w dzielnicy Eur przy Via Lincoln 1 (vis a vis Museo Nazionale
delIe Arti e Tradizioni Popolari) 2.
Nowe Muzeum Pigoriniego
różni się bardzo od poprzedniego
w Collegio
Romano, gdzie ekspozycja miała charakter
wybitnie
magazynowy,
a eksponaty
zgromadzone
były w starych
witrynach
i szafach. Przestronne
i nowoczesne
pomieszczenia w nowej dzielnicy dały możliwość urządzania
poprawnych
i bardziej nowoczesnych ekspozycji (muzeum jest nadal w stadium organizacji, która
trwać będzie jeszcze przez kilka najbliższych lat).
Z okazji XL Kongresu Amerykanistów,
który odbył się w Rzymie w dniach
3-10 września 1972 r., Muzeum Pigoriniego przygotowało kilka wystaw. W Dziale
Prehistorycznym,
mieszczącym
się na II piętrze,
obejmującym
materiały
już
eksponowane dotyczące Lacjum, zorganizowano wystawy poświęcone sztuce minojskiej (wykopaliska
włoskie w Fajstos i Hagia Triada) i kulturom
wschodniej
części Morza Śródziemnego
oraz kulturze
egejskiej
(materiały
orientalistyczne
z Krety, ceramika mykeńska z Rodos, ceramika z Cypru i Troady - okolic starożytnej Troi - ta ostatnia ofiarowana
Muzeum przez E. Schliemanna
i wreszcie
ceramika elamicka z Suzy - podarowana
Muzeum przez Louvre).
Z okazji Kongresu przygotowano
także ekspozycję
etnograficzną
z zakresu
kultur krajów pozaeuropejskich,
która mieści się na I piętrze i obejmuje Afrykę,
Amerykę i Oceanię. Tej ekspozycji warto poświęcić szczególną uwagę.
Główny nacisk w ekspozycji afrykańskiej
położono na sztukę Afryki Czarnej i wyeksponowanie
naj ciekawszych nowych nabytków Muzeum. Ciekawy zespół
przedmiotów pochodzi z Nigerii, m. in. ozdobne puchary do picia wina palmo\vego, bogato zdobione prochownice
dzieła artystów
z plemienia
Yoruba.
Rzeźba w kamieniu reprezentowana
jest przez obiekty plemienia Kissi z Sierra
Leone, z północnej
Angoli
południowej
części Zairu
(Kongo Południowe).
W dalszej części ekspozycji ukazano m. in. rzeźbę kobiecą plemienia Fang z Gabonu oraz grupę masek maskę hełmową plemienia
Mende (Sierra LeJ !(2),
maski \Va Rega z Zairu (Kongo Wschodnie) oraz maski z Gabonu, Kamerunu,
Wybrzeża Kości Słoniowej. W części centralnej
sali wystawowej
znajdują
się
dużych rozmiaró\v rzeźby: fetysz płodności "Nimba" plemienia
Baga z Gwinei,
figura ptaka "pozgaga" plemienia Senufo z Wybrzeża Kości Słoniowej oraz fetysze
nabijane
gwoździami
z Konga Południowego.
Z Afryki
Zachodniej
pokazano
m. in. eksponaty prezentujące
sztukę Wybrzeża Kości Słoniowej rzeźby plemienia Baule, plemienia Dan oraz kilka masek.
Obszerna ekspozycja amerykańska
daje przegląd kultur ludów zamieszkujących tereny od dalekiej północy aź po Ziemię Ognistą. Ekspozycja rozpoczyna się
od przeglądu przedmiotów
eskimoskich
(różnorodne świdry, łuki, fajki itp. wykonane z kłów morsa z bogatym ornamentem
rytym) oraz licznych wyrobów
Indian z wybrzeża północno-zachodniego,
z Vancouver i Wyspy Królowej Karoliny (Kanada). Zwracają
uwagę piękne fajki wykonane
z gliny kultury
Haida
oraz "pułapka
na dusze" pochodząca
z Wyspy Królowej
Karoliny.
Grenlandię
prezentują
głównie różnorodne
ubrania
ze skór zwierzęcych,
harpuny
i inne
przedmioty typowe dla tego regionu. Ludy północnej Ameryki, nazywane "Ir.dianami prerii", reprezentowane
są poprzez broń, słynne "fajki pokoju",
ublOry
ze skóry, plecionki, naczynia Indian Pueblo z Nowego Meksyku i Arizony wśród nich bardzo piękne wyroby Indian Zuni, Acoma i Hopi. W oszklonej gablocie wystawiono grupę naczyń pochodzących
z Casas Grandes w stanie Chi• Zob. R. Jezierska,
1970. t. 54, s. 180-187.
Museo
Nazionale
delie
Arti
e Tradizioni
Popolari
w
Rzymie.
"Lud"
�2"10
Kron!k~
huahua graniczącym z Teksasem i Nowym .Meksykiem (w XIV i XV w. słynny
ośrodek
produkcji
naczyń polichromowanych
z motywami
geometrycznymi).
W ostatnich
latach
Muzeum Pigoriniego
pozyskało
tych cennych naczyń aż
14 sztuk. W dwóch ściennych gablotach zgromadzono kolumbijskie
i mezoamerykańskie wyroby ze złota oraz złote, srebrne i miedziane przedmioty z Peru m. in. wisiorki w kształcie zwierząt należące do kultury Coc!e z Panamy, grupę
figurek kolumbijskich
zwanych "tunjos", dwa złote pektorały należące do kultury Vicus (Peru południowe)
i kultury Chirnu, naszyjnik srebrny kultury Mochica itd. Ekspozycja amerykańska
posiada również dział poświęcony archeologii
prekolumbijskiej
i kulturom
różnych regionów Ameryki Południowej.
Ostatnią,
najmniejszą
jest ekspozycja
poświęcona
Oceanii, dająca niepełny
przegląd kultur Melanezji z Wysp Admiralicji
(m. in. interesująca
rzeźba navviązująca do stylu Tarni) oraz Wysp Salomona (zwraca uwagę rodzaj maski modelowanej na kościach czaszki ludzkiej oraz mały bębenek szczelinowy z ozdobnymi uchwytami
i powierzchnią
pokrytą
rytym ornamentem
geometrycznym).
Inne charakterystyczne
przedmioty
reprezentujące
Wyspy Salomona, to licznie
eksponowane
wiosła taneczne z motywem postaci ludzkiej ducha opiekuńczego. Z Wyspy Fidżi pokazano m. in. piękny okaz znanej ceramiki tego obszaru.
Ekspozycję Oceanii kończy pałka obrzędowa z Wysp Markizów.
Muzeum im. L. Pigoriniego - jak już wspomniano - jest w stadium organizacji i aktualna
ekspozycja
muzealna
ma charakter
wybitnie
przeglądowy.
Pierwszeństwo
w ekspozycji dano kulturom ludów prymitywnych,
aby podkreślić
w lOO-lecle istnienia Muzeum zasługi jego twórcy, Luigi Pigoriniego 3. Dzięki jego
niezwykłej pasji Muzeum zgromadziło wspaniałą kolekcję prehistoryczną,
a także
z jego inicjatywy
trafiło do Muzeum wiele cennych zbiorów etnologicznych.
I tak, w 1887 r. Muzeum pozyskało zbiór przedmiotów z obszaru mórz południowych, zgromadzonych przez Luigi Maria d'Albertis 4. Następnie Ottavio Beccari 5
ofiarował Muzeum kolekcję indonezyjską (głównie z Borneo) i obiekty z Oceanii.
W 1891 r. Muzeum wzbogaciło się o materiał
zebrany przez Lamberto Loria c
• Luigi Pigorini,
wybitny
włoski paleontolog.
urodzil
sic w Fontanellato
(parma)
10 stycznia 1842 r., zmarł w Padwie
1 kwietnia
1925 r. Doktoryzował
siC w Parmie
w zakresie
nauk
polityczno-admintstracyjnych
i w 1867 r. został urzędnikiem
w Muzeum vi Parmie,
kierowanym
przez M. Lopeza.
W 1870 r. objął w Rzymie
stanowisko
kierownika
jednej
z sekcji
nowej
Direzlone
generale
dei Musei e Scavi d'anti chita. W 1875 r. Pigorini
\Vl'az
z P. Strobelem,
wybitnym
przyrodnikiem,
założyli
czasopismo
"Bulletino
dl Paleontologia
ltaliana",
będące
zbiorem
najważniejszych
wiadomości
dotyczących
prehistorii
Włoch.
W 1876 r.
nastąpiła
inauguracja
Muzeum
Prehistoryczno-Etnograficznego,
które
dzięki
wysiłkom
i staraniom
L. Pigoriniego
stało się jednym
z najważniejszych
muzeów
włoskich
i w uznaniu
jego zasług
zostało
nazwane
jego imieniem.
Tegoż roku Pigorini
objął katedrę
paleontologii
na uniwersytecie rzymskim
i przez blisko czterdzieści
lat był jednym
z najwybitniejszych
wykładowców
w tej dziedzinie.
Z jego szkoły wyszli
najlepsi
archeologowie
włoscy
kOlica XIX i początku
XX w. Pozostawił
bogaty dorobek
naukowy
w postaci okolo 300 prac.
• Luigi Maria d' Albertis,
przyrodnik
i podróżnik
liguryjski
(1841-1901). W Jatach 1871-1876
badał
Nową Gwineę.
Zgromadzone
przez niego zbiory
etnologiczne
znajdują
się w Muzeum
Pigoriniego,
a zbiory antropologiczne
w Muzeum
Antropologicznym
we Florencji.
zaś unikalne
kolekcje
ornitologiczne
w Muzeum Miejskim
w Genui.
• Ottavio
Beccari,
włoski
podróżnik,
botanik
i przyrodnik
(1843-1920).
w 18G5 r. wraz
z genueńczykiem
Giacomo
Doria
zbierał
okazy
flory i fauny
na Borneo.
W latach
1871-18'15
badał północno-zachodnie
wybrzeże
Nowej Gwinei i wschodnią
część wyspy Celebes. W 1877 r.
odbył podróż po Ind,iach i AustralIi,
zatrzymując
się po drodze na Sumatrze.
• Lamberto
Loria, wybitny
etnolog włoski
(1855-1913). Z ekspedycji
naukowych
n" Kaukaz,
do Turkiestanu
(1883). Laponii,
Nowej
Gwinei
(1889) i Abisynii
(1905) dostarczał
muzeom
w Rzymie, Florencji
i Genui
materiały
z zakresu
zoologii,
antropologii
i ctnografii,
�281
KronIka
Melanezji, który tworzy jedną z najpiękniejszych
i najbardziej
kompletnych
kolekcji
Muzeum.
Guido Boggiani 7 sprzedaje
Muzeum
kolekcję
zgromadzoną
w latach 1901-1905 w Chaco paragwajskim,
głównie w Caduveo
(piękna ceramika i artystyczne zdobione fajki z drewna). W 1913 r. Muzeum zyskało imponujący zbiór materiałów
prehistoryczno-etnograficznych,
które Enrico Hillyer
GigHoli 8 zgromadził w czasie historycznej
wyprawy statkiem
dookoła świata. Kolekcja ta obejmuje ponad 17000 eksponatów.
Powyższe
kolekcje
stanowią
trzon
zbiorów
Muzeum
Prehistoryczno-Etnograficznego im. L. Pigoriniego
w Rzymie.
w
Renata
XXI
Jezźerska
NIEMIECKI KONGRES LUDOZNAWCZY
BRAUNSCHWEIG,
5-9 IX 1977
Niemieckie
Towarzystwo
Ludoznawcze
(Deutsche
Gesellschaft
fUr Volkskun de) organizuje swe kongresy co dwa lata, począwszy od 1930 r. Wcześniej, od
1904 r., odbywały się zgromadzenia
delegatów związku regionalnych
stowarzyszeń
ludoznawczych,
na których
wygłaszano
również
odczyty i referaty.
Pierwszy
kongres odbył się w WLirzburgu i dał przegląd wielorakich
zainteresowań
nien:ieckich etnografów. Drugi, który odbył się z opóżnieniem jesienią 1933 r., wykazał już wpływy ekspandującego
szybko nazizmu; uwydatniły
się one mocniej
na dwu następnych
kongresach.
Dziś wspomina się raczej z ironicznym
dystansem ich tematykę
i punkty
widzenia reprezentowane
przez zwolenników
rasistowskiej
interpretacji
zjawisk
kulturowych.
Po H-letniej
przerwie
odbył się
w 1949 r. szósty kongres, na którym nawiązywano
jeszcze do niedawnej przeszłości
i rozważano m. in. zagadnienie
podtrzymania
kulturowej
odrębności przesiedleilców. Na następnych
kongresach ujawniła się tendencja
do nowego spojrzenia na
kulturę ludową, lecz dopiero w latach 60-tych zaczęto omawiać tematy wykraczające poza etnografię
tradycyjną.
\V 1963 r. było to zagadnienie
folkloryzmu,
dwa lata później zagadnienie
pracy w kulturze
ludowej.
Na XVI kongresie
w 1969 r. wybuchła wokół problemów, metod i form dokumentacji
etnograficznej
ostra polemika przy aktywnym
udziale studentów.
Spierano się też o przeszłość
i przyszłość ludoznawstwa.
Tematem ostatniego,
XXI Kongresu była gmina w procesie zmian i ludoznawcze badania nad gminami w Europie. Nawiązywał
on do zagadnień aktualnych i w programie wykraczał poza sprawy ściśle niemieckie. W związku z tym
uczestniczyło
w nim, obok etnografów
z RFN, 9 Szwajcarów
i 3 Austriaków,
także 19 przedstawicieli
etnografii z 10 innych krajów, w tym z Jugosławii
(2),
'Guido
Boggiani,
artysta-malarz,
podróżnik
i badacz
(1861-1900).
W latach
1887-1893
przebywał
w Ameryce
Południowej,
wiele miesięcy
spędziwszy
wśród
plemienia
Chamacoco
i Caduvei
(Paragwaj).
Kolekcje
zgromadzone
przez
niego
trafiły
do Muzeum
Pigoriniego·
i Societa Geografica
Italiana
w Hzymie oraz do Museum
f Uf V61kerkunde
w Berllnie.
• Enrico
Hillyer
Giglioli,
zoolog
(1845-1909).
W latach
1865-1868
opłynął
glob ziemski
na
statku
"Magenta",
a eksponaty
zebrane
podczas
tej historycznej
wyprawy
pochodzą
z całego
niemal swiata.
�282
KronIka
Polski (3), Rumunii (1) i Węgier (1). Lista uczestników kongresu obejmowała ponad
240 nazwisk, w tym 80 studentów i 31 gości z zagranicy.
Aktualność problematyki
gminy wynika dla RFN zarówno z przyczyny dokonujących się samorzutnie
głębokich zmian w życiu zbiorowości terytorialnych,
jak
i na skutek rozpoczętej w 1968 r. reformy administracji
terytorialnej.
W jej wyniku uległy likwidacji
jednostkowe
gminy wiejskie i powstały gminy zbiorov.'c.
zmniejszono
też liczbę powiatów.
Szczególnie dotkliwa wydaje się mieszkańcom
licznych wsi utrata ich osobowości prawnej oraz niektóre zmiany organizacyjne.
np. w sieci szkolnej (likwidacja
małych szkół), które godzą w zwartość poszczególnych wsi, powodują
ich dezintegrację.
Reforma ta, choć krytykowana,
była
nieuchronna
wobec słabości licznych małych gmin; najmniej sza z dolnosaski!:h
liczyła ledwie trzech mieszkańców. W programie obrad kongresu gmina pojawiała
się zarówno jako podstawowy
obiekt badań, jak też jako środowisko roz'TIaitych
zjawisk
kulturowych.
Uwzględniano
zagadnienia
ogólne i szczegółowe,
v"spl'łczesne oraz historyczne,
zabrakło jednak jakiegoś referatu
poświęconego prc'blemowi gminy jako zbiorowości lokalnej.
Właściwą sesję kongresu poprzedził wieczorny odczyt kustosza budape,zteńskiego Muzeum Etnograficznego,
dra T. Hofera, o przedmiotach
w środowisku
wiejskim
i miejskim.
W oparciu o własne badania
oraz literaturę
prz~dmiotu
przedstawił
referent przejrzyście
zarysowaną
koncepcję teorii przedmiotów,
która
miałaby doniosłe znaczenie nie tylko dla muzealnictwa,
lecz w ogóle dla ! (;;:umienia kultury.
W pierwszym
dniu przedstawiona
została problematyka
badań nad gminami
wzgl. społecznościami
lokalnymi
w Skandynawii
(prof. B. Stoklund),
w Austrii
prof. K. Gaal), w Polsce (prof. J. Burszta), w RFN (prof. G. Wiegelmann),
zaś
prof. J. W. Cole z USA omówił jako pierwszy w kolejności badania prowadzone
w Europie przez anglosaskich
antropologów
kulturowych
w ramach szerzej zakrojonego programu.
Tylko prof. Burszta, charakteryzując
badania
polskie, używał
konsekwentnie
pojęcia
"społeczność
lokalna"
(lokale
Gemeinschaft).
Dyskusja
w tej części obrad ograniczyła
się do odpowiedzi na stosunkowo liczne pytania.
rozgorzała
natomiast
późnym wieczorem
po wyświetleniu
interesującego
iilmu
zrealizowanego
pod kierunkiem
prof. 1. Weber-Kellermann:
Mlodzi
widzą
swą
wieś. Zarzucano realizatorom
zwłaszcza sugerowanie wypowiedzi i przyjęcie jednostronnego
stanowiska.
Scenariusz
filmu został przygotowany
po badaniach
terenowych na seminarium
prof. Kellermann.
W ciągu 2 następnych
dni przedstawiono
8 bardziej szczegółowych referatów
w następującej
kolejności:
1. Swięto miasta a struktura
miasta.
Wyniki
badań
zapustów
mogunckich;
niczej;
3.
z
w.
XIX
Zmiana
Przyklad
rzemieślniczych
ne:
kulturowe
niczne
rowa
różnice
wsi
nad
malego
lokalnej
w
(Ortsbewusstsein)
wiejskim
4. Zjawiska
Eifelu;
statystyki
gminami
a przystosowaniem
"historycznego"
więzi
spoleczne
Greene;
poludniowego
aspekty
badania
ginalnością
2. Poczucie
a
w
holsztyńskim
na przykladzie
miasta
spoleczno-kulturowe
5. Gospodarka
w Siedmiogrodzie;
jako
we wsi
inwentarzu
we
wsiach
a reformy
agrardworskim;
6. Interet-
komunalna
obszarze
7. "Mala
poludn.
podstawa
robot-
mieszkalnym
dla
gmina"
Irlandii;
pomiędzy
8. Analiza
komunalnych
zadań
markultuplani-
i socjalnych.
Zasadniczą
część kongresu
zakończyły
w czwartek
po południu
(8 IX) dwa
dobrze przygotowane
i sugestywnie
wygłoszone referaty:
1. Zadania kulturowo-ekologiczne
w zakresie
analizy
i planowania
(prof. L M. Greverus)
oraz
2. Kryzys gminy - kryzys badań nad gminami
(dr A. !lien, dr U. Jeggle). Autorka
stycznych
�283
KronIka
pierwszego z nich dała szeroko zarysowany przegląd zagadnień ujętych ze stanowiska antropologii
społecznej.
Drugi referat
stanowił
jakby nieoficjalne
hasło
i podsumowanie obrad. W obydwu rozważano podstawowy problem stosunku człowieka do przestrzeni
i miejsca w niej przy współczesnym
wzroście ruchliwości
przestrzennej
oraz znaczenie więzi ponadlokalnych.
W dyskusji podnoszono sporne
zagadnienia
przestrzeni
i środowiska
ludzkiego, nowych tendencji
identyfikacyjnych wśród młodzieży, a także zagadnienie
pojęcia gminy jako takiej. Autorzy
także ostatniego
referatu
uchylili
się od podania
określonej
definicji
gminy,
tłumacząc się tym, że istnieje około 90 takich definicji, eksponujących
różne jej
cechy i aspekty. Referent stwierdzał w odpowiedzi m. in., że wobec faktu zniesienia małJ'ch gmin administracyjnych
(politycznych)
pozostaje
"gmina realna"
albo konkretnc
osiedle wiejskie. Nie rozwinięto
w referatach
ani w dyskusji
sprawy relacji między gminą a społecznością lokalną, wzgl. grupą lokalną, chociaż polski referat oraz głos w dyskusji prowokowały
do tego. Świadczy to m. in.
o istotnej różnicy w ujmowaniu
problemu w nauce niemieckiej
i polskiej 1.
Problematyka
małych zbiorowości lokalnych,
a gminy w szczególności, stanowi jeden z doniosłych problemów społeczno-kulturowych
naszych czasów. Społeczności lokalne, zorganizowane
od średniowiecza
w gminy, stanowiły w Europie
przez szereg wieków jedną z fundamentalnych
form organizacji
życia społecznego, pełniły rolę głównego żródła i przekaźnika
kultury
i jako takie stanowią
istotny obiekt zainteresowań
etnografii.
W naszych czasach stanęły one wobec
perspektywy
osłabnięcia,
dezintegracji,
a wreszcie zaniku wskutek
rozwoju nowego typu organizacji społecznej, opartej o wielkie miasta, aglomeracje
;niejskie
oraz zrzeszenia ponadlokalne.
Pytanie,
w jakich formach i w jaki sposób te
społeczności mogą przetrwać
i pełnić swe dawne funkcje, jest aktualne
w całej
Europie, a także poza nią, a więc ważne jest dla celów tak poznawczych,
jak
i praktycznych.
Także na omawianym
kongresie podkreślano
praktyczną
doniosłość badań nad gminami, resp. małymi zbiorowościami
lokalnymi.
Pożytecznym
uzupełnieniem
kongresu były dwie wycieczki: do wsi BoC"tfeld
pod Brunszwikiem
oraz całodniowa
na 2 trasach, w kierunku
Wolfsburga
lub
Goslaru. W Bortfeld zorganizowano przed kilkunastu
laty niewielkie muzeum wsi,
przeznaczając na ten cel duży dom chłopski. Jego wnętrze przedstawia
stan z początku XX w. Muzeum przejmuje także inne, stare domy, które zabezpiecza się
na miejscu. Druga wycieczka, przez miejscowości leżące na zapleczu blisko stutysięcznego dziś Wolfsburga (fabryka Volkswagen), prowadzona
znakomicie przez
geografa (prof. W. Meibeyer z Uniwersytetu
Technicznego
w Brunszwiku),
dała
dobrą okazję do zaznajomienia
się ze skutkami
oddziaływania
dużego ośrodka
przemysłowego na okoliczne wsie, a także do zapoznania
się z podłożem historycznym tego regionu, które związane jest z dawnym osadnictwem
słowiańskim,
a odbija się jeszcze w śladach dawnych kształtów wsi (okrąglice) oraz w nazwach,
jak Wendschott.
Tematem następnego
kongresu będzie prawdopodobnie
problem identyfikacji
z ojczyzną (Heimat-Identit1it),
a wówczas byłoby to nawiązanie
do omówionego
tematu gminy. Interesować
może nas zapewne to, w jaki sposób ujmą etnografowie z RFN ten problem, wykazujący
aspekty nie tylko ściśle kulturowe.
Edward
Pietraszek
l Także
w NRD gmina a nie spoleczność lokalna stanowi podstawowe pojęcie i obiekt
badar>. Gminy jednostkowe istnieją w NRD nadal, mogą się tylko łączyć w dobrowolne związki gmin (Gemeindeverbande).
�Kron!ka
WYNIK ANKIETY
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
(ODDZIAŁU
W '.lORUNIU) PRZEPROWADZONEJ
WŚROD POLONII
AMERYKAŃSKIEJ
UCZESTNICZĄCEJ
W KURSIE
FOLKLORU
POLSKIEGO
W dniach od 17 lipca do 12 sierpnia 1977 r. zorganizowane
zostały w Toruniu
z inicjatywy
Towarzystwa
Łączności z Polonią Zagraniczną
"Polonia" i Toruńskiego Towarzystwa
Kultury
dwa zajęcia szkoleniowe przeznaczone
dla Polonii
zagranicznej - Kurs Folkloru Polskiego oraz Kurs Polskiej Kultury Artystycznej.
W zajęciach, prowadzonych
m. in. przez etnografów (pracowników
Muzeum Etnograficznego w Toruniu i pracowników
Katedry Etnografii Uniwersytetu
im. Mikołaja Kopernika),
folklorystów,
historyków
sztuki
i dziennikarzy,
uczestniczyło
ogółem 71 osób. Ankieta, która objęła 30 osób biorących udział w Kursie Folkloru
Polskiego, jest wynikiem
współpracy
między toruńskim
Oddziałem PTL i Toruńskim Towarzystwem Kultury w zakresie organizacji i prowadzenia kursu. Celem
przeprowadzonej
ankiety było uzyskanie informacji
o uczestnikach
kursu i kierunkach ich zainteresowań
w zakresie polskiej kultury ludowej oraz o ich potrzebach w dziedzini~ poznania naszego folkloru, a także zapoznanie się z ich
postulatami
i opiniami na temat organizacji
i programu
kursu dla podniesienia poziomu i wzbogacenia
współpracy.
Ankieta spotkała się z bardzo żywym przyjęciem.
Niemal wszyscy ankietowani
pochodzą ze Stanów Zjednoczonych
(28 osób),
jedna z Kanady i jedna z W. Brytanii. Prawie połowa uczestników zamieszkuje
obecnie stan Connectitut,
pozostali stany: New York, Massachusetts,
Michigan,
dalej Minnesota,
Illinois, California,
Ohio oraz po jednej
osobie stany: Washington, Montana, New Yersey, Maryland, Florida, Pensylwania.
Zawodowo największa
liczba osób związana jest ze szkolnictwem
amerykańskim (14). Są to w większości wykładowcy szkół podstawowych,
średnich i uniwersytetów stanowych. Prawie 25v/o uczestników to studenci (m. in. szkół artystycznych) oraz pracownicy
administracyjni
szpitali, urzędów
stanowych,
bibliotek,
historycy
sztuki, a także dyrektor
Zespołu Pieśni, Tańca i Folkloru Polskiego
oraz fryzjerka
i maszynista 1.
Analizując pochodzenie poszczególnych osób, a ściślej ich rodzin, które emigrowały z kraju głównie na początku XX w. oraz w okresie międzywojennym
i w latach II wojny światowej,
należy podkreślić, że zdecydowana
większość emigrantów pochodziła
z terenów Polski południowej
i wschodniej
(Krakowskie,
Rzeszowskie, Lubelskie, okolice Lwowa) oraz z Polski centralnej
(Mazowsze, Kieleckie) i częściowo z regionów północnych i zachodnich (Wileńszczyzna, Mazury,
Wielkopolska
i Śląsk). Jedna osoba pochodzi z Jugosławii i jedna z W. Brytanii.
Uczestnicy
kursu to w 50% trzecie pokolenie przebywające
za granicą, około
30% to druga generacja i 20% - czwarta. Prawie wszyscy posiadają krewnych
lub znajomych
w Polsce.
Badania
ankietowe
wykazały,
że znajomość
języka
polskiego
jest bardzo
słaba, nie pozwalająca
na swobodną konwersację
i prowadzenie
wykładów bez
pomocy tłumaczy. Jedynie 15% ankietowanych
opanowało jęz. polski w st::>pniu
średnim, natomiast
750/0 posługuje się nim w bardzo ograniczonym
stopniu, korzystając
z pojedynczych
słów lub wyrażeń, a 100/0 nie zna w ogóle polsk;ego.
Wykładnikiem
znajomości języka jest również fakt, iż jedynie trzy :l~oby wy-
1 Olu'eślenia
zawodów podaje się zgodnie z brzmieniem
znaczeniom tych określeń w naszym kraju.
ankiety,
co nie zawsze odpowiada
�Kronlka
285
pełniły ankietę w polskiej wersji językowej,
a pozostałe 27 w angielskiej.
Brak
płyt, taśm do nauki jęz. polskiego oraz słowników 'angielsko-polskich
i polsko-angielskich
na rynku
amerykańskim
podkreślony
został
niemal
w każdej
ankiecie.
Program
zajęć przewidywał
pobyt oraz zwiedzanie
przede wszystkim
Polski
północnej i Warszawy. Ankieta wykazała błędność takiego założenia, gdyż zdecydowana
większość
uczestników
chciałaby
głównie
poznać południowe
regiony
Polski (co wiąże się ściśle z miejscem
pochodzenia
ich rodzin) oraz te części
kraju, w których folklor, znany im z tradycji rodzinnej, jest żywy do dnia dzisiejszego.
Wśród wykładów
największym
zainteresowaniem
cieszyły się tematy ogólne,
ootyczące polskiego folkloru słownego, muzyki i tańca, a następnie
zagadnienia
poruszające
problemy
obrzędów,
zwyczajów
i rzemiosł.
W dziedzinie
sztuki
i rzemiosła za naj ciekawsze uznano wykłady i zajęcia omawiające
rzeźbę ludową,
malarstwo, stroje ludowe, wycinanki,
haft, pisanki oraz tkactwo, obróbkę drewna
i ceramikę.
Program
kursu obejmował
także zajęcia praktyczne,
które zostały ocenione
przez ankietowanych
jako najbardziej
przydatne
w ich dalszej pracy nad popularyzacją polskiej kultury ludowej za granicą. Jako szczególnie potrzebne uznano
pokazy wyrobu pisanek, naukę haftu i wycinanek,
poznanie wyrobu papierowych
kwiatów i palm wielkanocnych
oraz zaznajomienie
się z pracą poszczególny~h
rzemieślników
(garncarzy,
kowali, tkaczy, plecionkarzy).
Powtarzają
się rów'lież
postulaty
odnośnie do przygotowywania
tradycyjnych
potraw
ludowych.
Wszystkie
wykłady
ocenione
zostały przez uczestników
kursu
pozyty\vuie.
Wśród braków zauważonych przez poszczególne osoby na plan pierwszy wysuwają
się niedociągnięcia
w pracy jednego z tłumaczy
(kłopoty z dokładnym,
szybkim
przetłumaczeniem
tekstu). Ponadto większość ankietowanych
sugeruje, aby grupy
zajęciowe wydatnie
zmniejszyć,
co pozwoliłoby
na lepszy kontakt
między wykładowcą, tłumaczem i słuchaczami.
Jednym z najważniejszych
postulatów
okazał
się brak odpowiednich
wydawnictw
w jęz. angielskim,
dostępnych
na miejscu
i związanych bezpośrednio
z tematem zajęć. Następne sugestie dotyczą organizowania większej ilości pokazów pracy poszczególnych
rzemieślników
oraz szerszego zastosowania
środków
audiowizualnych
(przeźroczy,
filmów itp.). Uwagi
krytyczne obejmują
także niepotrzebne
zdaniem uczestników
powtarzanie
pewnych
tematów
przez kolejnych
wykładowców,
odbieganie
od zasadniczego
tematu wykładu, zbyt dużą ilość zmian wprowadzanych
w ostatniej
chwili bez
uprzednicgo
podania ich do wiadomości
wszystkim
słuchaczom
oraz opóźnienia
\v rozpoczynaniu
zajęć, spowodowane
głównie złą komunikacją
pomiędzy zakładami, w których odbywały
się wykłady.
Spora część wypowiedzi
ankietowanych
dotyczyła
publikacji.
Prawie
50%
pytań w kwestionariuszu
dotyczyło wydawnictw
najbardziej
potrzebnych
uczestnikom kursu. Szczególnie poszukiwane
są publikacje
ogólne, omawiające
w zwięzłej formie niemal wszystkie zagadnienia
polskiej kultury
ludowej. Ponadto pożądane są atlasy polskich strojów ludowych. Należy podkreślić,
iż blisko połowa
ankietowanych
chciałaby zakupić opracowania
w jęz. angielskim. Pozostałe osoby
proponują
wydawanie
najbardziej
interesujących
prac w wersji
dwujęzycznej.
Kursanci mocno odczuwają brak odpowiednich
płyt i taśm z nagraniami
polskiej
muzyki ludowej z uwzględnieniem
poszczególnych
regionów.
Rozpatrując
uwagi
dotyczące
opracowań
konkretnych
działów
tradycyjnej
kultury ludowej Polski. podkreślić
należy, iż wśród tematów związanych
z kul-
�28G
Kron!ka
turą materialną
największe
zapotrzebowanie
notuje
się na prace omJ.wiające
przygotowywanie
pokarmów, rzemiosło (plecionkarstwo,
ceramikę, tkactwo, obróbkę skóry, kowalstwo,
meblarstwo)
i tradycyjny
strój ludowy. Dalej następuje
zapotrzebowanie
na opracowania
dotyczące budownictwa
i uprawy roli. Do najbardziej poszukiwanych
prac z zakresu kultury
duchowej w dziedzinie plastyki
zaliczono publikacje
na takie tematy, jak wycinanki, haft, wyrób koronek, zdobnictwo tkanin ludowych, zdobnictwo w metalu, rzeźba i malarstwo, pisanki, wyrób
palm wielkanocnych
i sztucznych
kwiatów,
zabawki.
Prawie
90% uczestników
kursu wykazało duźe zainteresowanie
pracami z zakresu wiedzy ludowej, jak np.
medycyna
ludowa z zielarstwem
oraz meteorologia.
W folklorze ustnym największym
zainteresowaniem
cieszyły się bajki, legendy, przysłowia
i zagadki.
Liczne wypowiedzi
zawierają
teź dane o zainteresowaniach
kapelami,
tańcami
ludowymi oraz grami i zabawami. Wśród publikacji
dotyczących kultury społecznej największe
zapotrzebowanie
zgłoszono na opracowania
zwyczajów rodzinnych,
obrzędów i zwyczajów dorocznych, zwyczajów gospodarskich
i pomocy sąsiedzkiej.
Organizatorzy
zajęć z Polonią mają moźność wyciągnięcia wielu praktycznych
wniosk6w z analizy materiału
ankietowego. Do najważniejszych
z nich należałoby
zaliczyć niewątpliwie
poprawę
organizacji
zajęć oraz wzbogacenie
wyposażenia
kursantów
w dwujęzyczną
literaturę
materiałową,
płyty z nagraniami
itp.
Opracowała:
Janina
KONFERENCJE,
ZJAZDY I INNE SPOTKANIA
PROBLEMATYKĘ
ETNOGRAFICZNĄ
Łukasiewicz
UWZGLĘDNIAJĄCE
W 1976 R.
51
Wal n e Z g r o m a d z e n i e D e l e g a t 6 w
sesj a n a u k ow a "Kultura
ludowa Krakowa i regionu krakowskiego"
(Kraków, 1:3-15 IX). Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Krakowie. Referaty: A. Podraza, Ziemia Krakowska
jako region historyczny;
R. Reinfuss, Ziemia Krakowska
jako
region
etnograficzny;
W. Bieńkowski,
Kraków
jako
ośrodek
badań
etnograficznych;
A. Falniowska-Gradowska,
Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej,
Wiejskie
ośrodki
J. Czajkowski,
przemysłowe
we
wsiach
otaczających
Kraków
w
XVIII
w.:
Z. Reinfussowa, Zywotność obrzędów
ludowych
w Krakowie;
A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Wieś podmiejska
Krakowa
model
i rzeczywistość.
Imprezą
towarzyszącą
była wycieczka n"
trasie: Lanckorona,
Kalwaria
Zebrzydowska,
wiejskie
ośrodki koszykarskie'.
Budownictwo
ludowe
Ziemi
Krakowskiej;
Sesja
n a u k ow a
p oświęcon a
pa m ięci
P r of csor a
A l cksandra
Lecha
Godlewskiego
oraz
ludom
kulturom
O c e a n i i (Wrocław, 27-28 XI). Organizatorzy:
Katedra
Etnografii
Uniwersytetu
Wrocławskiego
i Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
Oddział we Wrocławiu. Rcf('raty: Adam Paluch, Aleksander
L. Godlewski
jako człowiek
i uczony;
Michał
Magnuszewicz,
Aleksander
L. Godlewski
jako antropolog;
Barbara Kopydłowska,
Aleksander
L. Godlewski
jako
etnolog;
A. Paluch, Prace dyplomowe
dotyczące
ludów
Oceanii
pisane
pod kierunkiem
Profesora
Aleksandra
L. Godlewskiego;
Franciszek
Rosiński, Z badań nad strukturą
antropologiczną
ludów
Oceanii;
Janusz Kamocki, Próba odtworzenia
Teligii indonezyjskich
ludów
proto-mal.ajskich;
�287
Kron!ka
Henryka Romańska, Stan badań nad pismem rango-rango
z Wyspy Wielkanocnej;
Ludwik Skurzak, Analogie
między alfabetem
cywilizacji
Indusu
a pismem
z Wyspy Wielkanocnej;
Barbara Kopydłowska, Kultura
megalityczna
na Oceanii:
Adam
Paluch, Zjawisko
występowania
kraniotomii
na wyspach
PacYfiku;
Anna KetterPawłowska, Tradycyjna
muzyka
Oceanii;
Henryka Romańska,
Aroha
znaczy
milo.k
Ludowe
pieśni
polinezyjskie;
Józef Czernicki, Życie wyspiarzy
z Tahiti
dzisiaj;
A. Ketter-Pawłowska
i Barbara Kopydłowska,
Polacy
na Oceanii;
Jerzy
Komorowski, SIadem polskich
żagli na Oceanii;
Stanisław
Teliga, Fidżi dawniej
a dzi.'. Reminiscencje
z podróży;
Władysław Drapella, Potrzeby i możliwości
nauki
polskiej
w
zakresie
zakresie Aleksandra
nc?yjskiej
rodziny
Romańska,
badań
etno-nautycznych.
L. Godlewskiego;
językowej
Dalekomorska
w
wyprawa
Z
Zygmunt
świetle
refleksji
dorobkiem
w
tym
analizy
Migracje
ludów austropojazdów
wodnych;
Henryka
po czerwone pióra
Markizy;
Walenty
glarzu Rata (XIII w.) z archipelagu
tyka ludów i kultur
Oceanii na łamach
nad
Kłodnicki,
"Nautologii"
ptaka
kula.
Podanie
Aleksandrowicz,
o że-
Problema-
(1956-1975).
VIII
sem in a r iu m
n a u k o w e,
p oś w ię con e
p r oblemat yce
społeczn y ch
u war u n k o w a ń
pr zem ian
w
r o l n i c t w i e, w Na··
rusie k/Fromborka,
30 V-l VI Organizator:
Ośrodek Badań Naukowych
im. Wojciecha Kętrzyńskiego
w Olsztynie. Wprowadzenie - J. Burszta. Referaty: W. Piotrowski, Społeczne konsekwencje
zróżnicowania
struktur
gospodarczych
na wsi;
Cz. Szafranek, Wpływ czynników
społeczno-ekonomicznych
na przyswajanie
innotvQcji w rolnictwie
indywidualnym;
M. Latuch, Przeobrażenia
społeczne a mobilność przestrzenna.
Stan dotychczasowy
i perspektywy;
E. Jagiełło-Łysiowa,
Przel'l.inny
osobowości
a postawy
wobec
zawodu
rolnika.
Komunikaty
wygłosili:
E. Piotrowska, P. Starosta, E. Pietraszek, J. Bednarski, E. Malinowska, M. Kołar.:itiski, E. Psyk, H. Dąbrowski,
A. Lewczuk,
B. Januszkiewicz,
J. Góralczyk,
L. Dziak, A. Janik,
A. Szypszak, A. Pilichowski,
A. Klementowski,
B. Sałuda,
7.. Grzesiak, .J, Suchta, A. Ochocki, J. Niekrasz,
Z. Strzelecki,
M. Kowalski .
.J. Jagusiak,
G. Pieńkow, R. Hryduk,
J. Witkowski, K. Stolarczyk,
M. Świetlik.
B. ;\'1igawa.
S e s j a n a u k o w a "Relikty kultury
jamneńskiej
i problemy
jej ratowania", Koszalin. Organizator:
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
Oddział w Koszalinie, Muzeum Okręgowe w Koszalinie. Referaty:
J. Sienkiewicz,
Tradycyjne
budownictwo
wsi jamneńskiej
a problem
jego ratowania;
A. Mosiewicz, Sztuka
'1 zdobnictwo
jamneńskie;
B. Malinowski
i T. Szadkowski,
Problemy
konserwators/"o-etnog'raficzne
i organizacyjne
przy
realizacji
graficznego
we Wdzydzach,
J. Burszta, Międzynarodowe
Pomorza
Kaszubskiego
Parku
Etnoznaczenie kultury
ludowej
Zachodniego.
I O g ó l n a p o l s k i e S y m p o z j u m "Kowalstwo
wiejskie jako przedmiot
zainteresowań
etnograficznych",
Częstochowa, 22-23 V Organizator:
Muzeum Okręgowe w CZGstochowie, Dział Etnografii.
Referaty:
Roman
Reinfuss,
Problem
u'spólc:::esnego ludowego
kowalstwa
artystycznego;
Mieczysław Stańczyk, Ekonomic.zna i społeczna sytuacja
kowala w społeczności
województwa
częstochowskiego~
Jadwiga Pawłowska,
Uwagi
o kowalstwie
na Dolnym
Slqsku;
Henryk Łoś, Dyferencujny
Zdzisław
charakter
budownictwa
Przedhistoryczne
Bolek,
kowalskiego
w województwie
dzieje
kowalstwa
w Polsce
uw:::g1ędnieniem
województwa
częstochowskiego;
Komunikaty:
gańskie kowalstwo
na Podtatrzu;
Euzebiusz Gil, Współczesny
częstochowskim;
ze szczególnym
Adam
zasięg
Bartosz, Cyi stan badań
�288
Kronika
Opolszczyzny;
Stefan Lew, Kowalstwo
rzeszowskie
Sokal, Rola kowalstwa
ludowego
regionu
bilgorajskiego
na
tle innych
rzemiosł
ludowych;
Irena Święch, Łucjan
Połom-kowal
z Osiecznej
w Borach
Tucholskich;
Bernadetta
Turno; Stan kowalstwa
ludowego
w województwie
bielskim;
Anastazja Wrębiak, Kowalstwo
wiejskie
na teTenie Centralnego Okręgu
Lubelskiego
Zagłębia
Węglowego;
M.Biernacik, Zachowanie
odrębności
etnicznych
w zdobnictwie;
Urszula Gomuła, Wyniki
konkursu
ludowego
kowaIs! lOa
artystycznego
Kielecczyzny
(1975 r.); Ryszard Kantor, Badania tradycyjnego
i współczesnego
zdobnictwa
kowalskiego
na polskiej
Orawie.
Imprezy
towarzyszące:
otwarcie wystawy "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego i w Częstochowskiem"
oraz naukowy objazd po zabytkach
historycznych
i etnograficznych
woj. częstochowskiego.
nad
rzemiosłem
.dawniej
kowalskim
i dziś; Roman
S e s j a n a u k o wa "Tradycja i nowoczesność wsi kapitalistycznej
w przemysłowych
rejonach
Polski środkowej"
Łódź, 10-11 XII. Organizatorzy:
Interdyscyplinarny
Zespół Naukowo-Badawczy
Struktur
i Przemian
Społecznych Wsi
Polskiej XIX-XX w. Instytutu
Historii, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Sieradzu. Referaty: H.Brodowska,
Wpływ
industrializacji
na rozwój
struktury
społecznej
i świadomości
ludności
wiejskiej;
Z.Stankiewicz,
Przemiany
krajobrazu
rolniczego
Polski
w okresie reform
agrarnych
XVIII
i XIX w.; B.Baranowski, Stare i nowe w kulturze
wsi Polski
środkowej
w XIX
w.; B.Kopczyńska-Jaworska,
Pojęcie tradycji
i wsi tradycyjnej
w badaniach
kultury
chłopskiej;
A.Zambrzycka-Kunachowicz,
Poczucie
pokrewieństwa
i jego społeczno-kulturowe
konsekwencje
dla zbiorowości
wiejskiej;
A. Podraza, Kształtowanie
się elity u'iejskiej na przykładzie
Galicji
na przełomie
XIX i XX w.; RChomać-Klimek,
SpTau'a
uprzemysłowienia
majątków
ziemskich
Królestwa
Polskiego
w
drugiej
połowie
w.; J.Socha, Problemy
asocjacji
rolniczej
w okręgach
przemysłowych.
Komunikaty:
J.Smiałowski,
Zawody
pozarolnicze
we wsiach
bełchatowskich
w clru·giej połowie
XIX
w. J. Kucharska,
Przemiany
struktury
społeczno-zawodowej
wsi
i koloni Woźniki
od końca wieku XIX do lat sześćdziesiątych
XX w.; J.Janczak,
XIX
Wpływ
łódzkiego
demograficznych
Urbańska,
ośrodka
ludności
Elementy
przemysłowego
wiejskiej
tradycyjnej
na
struktury
na
zmiany
przełomie
XIX
w
strukturze
i XX
społeczno-zawodowej
i
procesach
H.Madurowicz-
w.;
wsi
przemysłowej
Z.Bartczak,
1817-1871;
Komunikaty:
N.Kolev (Bułgaria), Rozwój narzędzi pracy w produkcji
zboża i związane z nimi obyczaje w wiosce bułgarskiej
w końcu XIX i na początku
XX wieku;
M.Kulczykowski,
Wiejskie
ośrodki przemysłu
tkackiego
na Podkarpaciu
w procesie
przemian
kapitalistycznych;
E.Pietraszek,
Robotnik
wiejski
pogranicza
olkuskochrzanowskiego;
C.Rabotycki,
Tradycja
jako
postawa
wobec
przeszłości;
E.Kaczyńska,Zagadnienie
patologii
społecznej
i grup marginalnych
oraz zmian
pod
wpływem
uprzemysłowienia
i urbanizacji;
T.Olejnik,
Ochotnicze
straże
pożarne
i ich wpływ na kształtowanie
świadomości
ludności
w łódzkim
okręgu przemyslowym
(1874-1918); M.Mioduchowska,
Ruch młodzieży
wiejskiej
w regionie
łódzkim
i kieleckim
oraz jego specyfika;
M.Urbaniak,
Kierunki
rozwoju
Kół
Gospodyń
Wiejskich;
J.Marszałek
i Cz.Rajca, Niektóre
aspekty
genezy
ruchu
ludowego;
K.Badziak,
Zajęcia
dodatkowe
ludności
wiejskiej
na podstawie
spisu
ludności
z 1897 r; J. KukuIski, Postawa klasowa chłopów
w donacjach
rosyjskich
Królestwa
Polskiego
w okresie reform
czynszowych;
J. Wasiak, Stmktura
agrarna pow. łódzkiego w XX-leciu
międzywojennym;
M. Wieliczko, Uwagi a specyfice rozwoju zaZagłębia
Staropolskiego
Struktura
społeczna
w
przemyśle
w dobrach
górniczych
górniczo-hutniczym
Okręgu
Zachodniego
XIX
w.;
w latach
�289
KronIka
chodniego
zaglębia
naftowego
i struktury
gospodarczo-ludnościowej
wsi
podkar-
packiej.
K o n f e r e n c j a "Zabytkowa architektura
drewniana w makroregionie
południowo-zachodnim"
(Wrocław, 17-18 XII.) Organizator:
Stowarzyszenie
PAX, Zarząd
Wojewódzki we Wrocławiu. Referaty: Józef Kazimierczyk,
Budownictwo
drewniane na Ostrowiu
Tumskim
we Wroclawiu
w świetle badań archeologicznych;
Janusz
Bachmiński, Zabytki
drewnianego
budownictwa
mieszkalno-gospodarczego
na Dolnym Slqsku; Henryka Wesołowska, Relikty
drewnianej
architektUry
przemysłowej
na wsi na Slqsku;
Leszek Itman, Zabytkowa
architektura
sakralna
budownictwa
drewnianego
w makroregionie
południowo-zachodnim;
Czajnik, Metody konserwacji
zabytków
architektury
drewnianej
w świetle
doświadczeń
ZZG INCO;
Krystyna
Wiejak-Gesler,
Ochrona
krajobrazu
a zabytki
architektury
drewnianej;
komunikaty wojewódzkich
konserwatorów
zabytków
województw:
wrocławskiego,
wałbrzyskiego, jeleniogórskiego,
legnickiego, leszczyńskiego, zielonogórskiego
i gorzowskiego na temat "Program
ochrony zabytków architektury
drewnianej
w województwie".
S e m i n a r i u m kra j o z n a w c z e "Zasługi Wincentego Pola w dziedzinie
etn<>grafii' (Sobieszewo, 19 XII.) Organizatorzy:
Komisja Krajoznawcza
ZW PTTK
w Gdańsku, Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
Oddział w Gdańsku,
Oddział
PTTK Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Referat: Longin Malicki, Zaslugi Wincentego
Pola w dziedzinie
etnografii.
Imprezy towarzyszące:
przekazanie
kolejnych darów
społecznych dla Izby Pamięci W. Pola w S<>bieszewie, zwiedzenie Izby Pamięci
Wincentego Pola, wycieczka piesza "SIadami W. Pola" (Sobieszewo - ujęcie Wisły
Smiałej - brzeg Bałtyku - Sobieszewo).
XIII
Zj a zd
D e l (' g a t ó w Z w i ą z k u S pół d z i e l n i R ę k o d z i e ł a
L u d o w c g o i A r t y s t y c z n e g o C e p e 1i a (Warszawa, 22 IV.) Zjazd odbył się
pod patronatem
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki
i innych
władz centralnych.
\V obradach
oceniono wysoko działalność
twórców
ludowych,
zapewniając
im
pomoc i dalszą opiekę. Zaplanowano otoczyć szczególną opieką zanikające zawody:
kowalstwo artystyczne, koronkarstwo,
garncarstwo,
plecionkarstwo
itp.
IV Kra j o w y Z j a z d S t o war z y s z e n i a T wór c ó w L u d o w y c h
(Opole, 26-27 XL) Referat: Józef Burszta, Rola i miejsce kultury
ludowej
w spoleczeństwie
socjalistycznym.
W Zjeździe wzięło udział ponad 280 delegatów i zaproszonych gości. Ogłoszono wyniki i wręczono nagrody uczestnikom
konkursu
im. Jana Pocka, poety ludowego Lubelszczyzny,
wybrano Radę Naukową, której
prezesem został nadal prof. dr Roman Reinfuss, czynne były wystawy prezentujące
dorobek twórców ludowych, występowały
kapele ludowe.
I Z j a z d Kor e s p o n d e n t ó w T e r e n o w y c h P o l s k i e g o T o w ar z y s twa
L u d o z n a w c z e g o (Łódź, 14-15 XII) Organizator:
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny. Referaty: Zofia Neymanowa, O celach i zadaniach Sekcji Korespondentów
Ludoznawczych;
Kazimiera Zawistowicz-Adamska,
Zainteresowania
spoleczne kulturą
ludową;
LLechowa, Jak badać obrzędy ludowe;
D.Simonides, Folklor
muzyczny
w badaniach
terenowych;
Józef Lech, Jak badać
budownictwo
i rzemiosło;
Zofia Neymanowa, Sztuka ludowa - tradycja
i współczesność.
Semin ar iu m
d l a k a d l' Y k i e l' o '.\' n i c z e j
dom6w
k u l t u l' Y
woj e w ó d z t w a w ł o c ł a w s k i e g o (Włocławek,
6--8VI) Organizatorzy:
Wy19 -
Lud LXII
�290
KronIka
dział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego
we Włocławku, Wojewódzka
Rada
Związków Zawodowych, Wojewódzki Dom Kultury we Włocławku. W. Marciniak otwarcie seminarium
i przedstawienie
programu.
Referaty:
B.Domallska.
Miejsce
socjologii
kultury
w badaniach
kulturoznawczych;
M.Ziółkowski,
Kultura
masowa
a modele
społeczne;
Wł.Wincławski,
Srodowisko
wiejskie
a szanse uczestnictwa
w kulturze;
B.Jaworska,
Przemiany
w systemie wartości
kulturalnych
mieszkai!ców
wsi kujawskich;
T.Dudowa, Sposób prowadzenia
dokumentacji
pracy w plaCÓWCe
kulturalno-oświatowej;
M.Pieczyński,
Udział
różnych
grup społecznych
w rozwoju
kultury
-
rys
historyczny
i sytuacja
w PRL.
Plenarne
posiedzenia
Komitetu
Nauk
Etnologicznych
P o l s k i e jAk
a d e m i i N a u k: Warszawa
19.4.1975 r. Referat:
B.Kopczyńska-Jaworska,
Z.Sokolewicz, K.Pietkiewicz
- Analiza
.stanu kadru
ctnografic.znei
Poznań, 30.1.1976 r. Referat: J.Burszta, Perspektywy
wynikajqce
z uchwał VIr Zjazdu
PZPR.
S e s j a m i ę d z y n a r o d o w a .,Związki intel'etniczne
\\' folklorze
Zachodnich Słowian", Opole, 21-23 XI 1975 r. Organizatorzy:
Zakład Folklorystyki
Wyższej
Szkoły Pedagogicznej
w Opolu, Towarzystwo Przyjaciół Opola. Referaty: D.Simoides,
Rola
badań
interetnicznych
we współczesnej
folklorystyce;
H.Kapełuś,
Formula
bajkowa
w folklorze
słowiańskim;
V.Gasparikova
(Bratysława),
Interetniczne
zwiqzki
słowacko-polskie
w prozie
ludowej;
J.Jech (Praga), Folklor
Zachodnich
Słowian jako problem interetniczny;
P.Nedo (Lipsk), Aspekty interetniczne
w folklorze serbołużyckim;
I.Gardosova
(Budziszyn), Postać demona wodnego w folklorze
łużyckim;
A. Skrukwa,
Łużyckie
materiały
folklorystyczne
w zbiorach
Oskara
Kolberga;
M. 'Sramkova (Brno), Wpływ literatury
na czeskie opowiadania
ludowe;
A.Dygacz, Związki
interetniczne
w folklorze
muzycznym
Zachodnich
Słowian.
ETNOGRAFICZNE
WYSTAWY CZASOWE ORGANIZOWANE
PRZEZ MUZEA I INNE INSTYTUC,JE *
W 1975 R.
WOJ. BrALSKOPODLASKIE:
Mu zea
B iała
P o d l a s k a, Muzeum Okręgowe
,.Sztuka ludowa regionu"
Scenariusz: J. Maraśkiewicz,
F, Zagórowicz; oprawa plastyczna: J. Makarewicz.
Informator.
Ekspozycja 40 dni.
"Sztuka ludowa Podlasia"
Scenariusz:
J.Maraśkiewicz,
F.Zagórowicz,
oprawa
plastyczna:
B.Woźniak.
Plakat. Ekspozycja
44 dnL
"Pisanki podlaskie"
Scenariusz:
J.Maraśkiewicz,
F.Zagórowicz,
oprawa plastyczna:
J.Maraśkiewicz.
Plakat. Ekspozycja 31 dni w Łosicach (Oddział Muzeum) .
• Pod nazwą InstytucjI umieszczone są wszystkie
stawy, niezależnie od miejsca Ich ekspozycjI.
organizowane
przez tę instytucję
wy-
�KronIka
Scenariusz:
Informator.
291
"Kultura
materialna
wsi"
J.Maraśkiewicz,
F.Zagórowicz, oprawa plastyczna:
J.Maraśkiewicz.
Ekspozycja:
66 dni w Łosicach (Oddział Muzeum).
WOJ. BIALOSTOCKIE
M u zea
B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe
"Skrzynie ludowe Pomorza Środkowego"
Scenariusz: H.Ostrowska-Wójcik,
oprawa plastyczna:
A.Szymaniuk,
48 eksponatów, plakat. Ekspozycja:
16 III-16 V Współorganizator:
Muzeum Pomorza
Środkowego w Słupsku.
"Podlaskie dywany dwuosnowowe"
Oprawa plastyczna: pracownicy Muzeum Okręgowego w Białymstoku, 21 eksponatów. Ekspozycja: 20 VII-17 XII
"Strój ludowy na Mazowszu"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
G.Tkaczyk, M.Pol, 267 eksponatów,
foldery.
Współorganizator:
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie.
"Wieńce dożynkowe"
Oprawa
plastyczna:
B.Popławska,
41 eksponatów,
wystawa
pokonkursowa.
Ekspozycja:
16-19 IX Współorganizatorzy:
Związek Kółek Rolniczych,
Wydział Kultury U.M. w Białymstoku .
..Ochrona zabytków etnograficznych
i zabytków sztuki w 3D-leciu PRL"
(wystawa objazdowa)
Scenariusz:
J.Hościłowicz,
oprawa
plastyczna:
K.Tur, 20 zabytków,
plakat.
Ekspozycja: 24 IV-17 V w Ciechanowcu, Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka.
WOJ. BIELSKIE
Mu zea
Żywiec,
Muzeum
"Rzeźba rodziny Ficoniów"
Scenariusz i oprawa plastyczna: Lucjan Grajny, konsultacja
naukowa: Magdalena Meres, 54 eksponaty, katolDg, folder. Ekspozycja: 10 V - 6 VI
"VII pokonkursowa
wystawa
zdobnictwa
bibułkowego
Żywiecczyzny"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
Magdalena
Meres, Alicja Zięba, 231 ekspDnatów, katalog. Ekspozycja:
14 VI-S IX
"Kwiaciorki
żywieckie i rzeźba rodziny Ficoniów"
Scenariusz i oprawa plastyczna: Magdalena Meres, Krystyna Kolstrung, Jerzy
Ruśniaczek, 260 eksponatów,
katalog. Ekspozycja:
10-19 XII w Warszawie
w "Domu Chłopa". Współorganizator:
Towarzystwo
Miłośników
Ziemi Żywieckiej, Oddział w Warszawie.
Instytucje
nie
muzealne
M ak ó w P o d h a l a ń s k i, Sp-nia Pracy Rękodzieła Ludowego
Artystycznego
"Makowianka"
"Dorobek Sp-ni "Makowianka"
Ekspozycja: 1-8 VIII w sali OHP, ok. 250 eksponatów
S u c h a B e s k i d z k a, Miejski Ośrodek Kultury
"Sztuka ludowa Ziemi Suskiej"
Ekspozycja: sierpień, wystawa pokonkursowa
S z c z y r 11:, Regionalny Ośrodek Kultury
"Twórczość ludowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
R.Kaczmarek,
80 eksponatów, plakat, folder.
Ekspozycja: 1-8 VIII.
�292
Kronika
WOJ. BYDGOSKIE
Instytucje
B y d g o s z c z,
nie
muzealne
Biuro Wystaw Artystycznych
"Współczesna sztuka ludowa woj. bydgoskiego"
Scenariusz: W.Szkulmowska, oprawa plastyczna: J.Sawicka - Jułga, 400 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: sierpień w Chojnicach - ratusz, wTzesień
w Tucholi - Dom Kultury.
"Haft pałucki"
Scenariusz:
W.Szkulmowska,
oprawa plastyczna:
J.Sawicka-Jułga,
120 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja:
październik
w Żninie świetlica OM;
listopad w Kcyni - ratusz. Wystawa pokonkursowa.
WOJ. CHEŁMSKIE
Muzea
C h e ł m, Muzeum
Okręgowe
"Sztuka ludowa w zbiorach muzealnych"
Scenariusz: Władysław Fedorowicz, oprawa plastyczna:
Anna
eksponatów, folder. Ekspozycja: 2-30 X.
Sosnowska.
120
WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE
Mu z ea
C z ę s t o c h o w a, Muzeum Okręgowe
"Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego i \v Częstochowskiem"
Scenariusz:
H.Łoś, oprawa plastyczna:
M.Grądman,
60 eksponatów,
plakat.
Ekspozycja:
20 V-25 VII. Współorganizator:
Muzeum Górnośląskie
Vi
Bytomiu.
"Hafty i koronki Stefanii Bigosińskiej"
Scenariusz:
H.Łoś, oprawa plastyczna:
M.Grądman,
35 eksponatów,
plakat.
Ekspozycja: 30 V-la VI.
WOJ. ELBLĄSKIE
Mu z ea
F r o m b o r k, Muzeum Mikołaja Kopernika
"Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej"
Oprawa plastyczna:
B.Hulanicka,
102 eksponaty, katalog. Ekspozycja: 12 IV17 X. Wystawa pokonkursowa. Współorganizator:
Muzeum Etnograficzne w Toruniu.
K w i d z y ń, Muzeum Zamkowe
"Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: Halina Sampławska,
oprawa plastyczna: Halina Sampławska,
Stanisław Czerny, 110 eksponatów,
katalog i plakat. Ekspozycja:
7 11-31 VIII.
"Rzeźba twórców ludowych Dolnego Powiśla"
Scenariusz: Halina Sampławska,
oprawa plastyczna: Halina Sampławska, Stanisław Czerny, ok. 70 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 2 VI-31 XII.
WOJ. GDAŃSKIE
Muzea
G d a ń s k, Muzeum
Narodowe - Dział Etnografii
"Kaszubska
współczesna
sztuka
ludowa"
�293
KronIka
Scenariusz: K.Szałaśna, oprawa plastyczna: D.Borowska, 75 eksponatów. Ekspozycja: 25 IX-2 XI. W Gdańsku, Dom Społeczny PSM "Przymorze".
"Tradycje, święta i obrzędy Kraju Rad"
Oprawa plastyczna:
J.Owen, ok. 258 eksponatów.
Ekspozycja:
4 XII 19769 I 1977. Współorganizator:
Muzeum Historii Religii i Ateizmu w Leningradzie.
W d z y d z e, Kaszubski Park Etnograficzny
"Gulgowskich dzieło wciąż żywe"
Scenariusz: M.Buczkowska,
E.Kamiński,
90 eksponatów.
Ekspozycja:
15 IX15 X. Kościerzyna, Kościerski Dom Kultury. Współorganizator:
Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej
w Wejherowie.
We j h e r o v•.o, Muzeum Piśmiennictwa
i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej
w Wejherowie
"Świat baśni i bajek kaszubskich"
Scenariusz:
E.Kamiński,
oprawa plastyczna:
Z.Leśniowski,
196 eksponatów,
plakat. Ekspozycja: 29 V-15 XI.
Inne
instytucje
Koś c i e r z y n a, Dom Kultury
"Wystawa skrzyń wianowych"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
M.Kulas, 7 eksponatów,
plakat. Ekspozycja:
18 IX-20 X. Współorganizator:
Kaszubski Park Etnograficzny.
WOJ. GORZOWSKIE
Mu ze a
M i ę d z y c h ó d, Muzeum
"Wielkopolskie
ludowe instrumenty
muzyczne"
Scenariusz: M.Toroński, oprawa plastyczna: l.Jarzyńska,
63 eksponaty. Ekspozycja: 8 XI 1976-31 I 1977 r. Współorganizatorzy:
Muzeum Narodowe w Poznaniu - Oddział Etnograficzny i Oddział Instrumentów
Muzycznych.
M i ę d z y r z e c z W l k p., Muzeum
"Pokaz pisanek wielkanocnych"
Scenariusz: Joanna Patorska,
oprawa plastyczna:
Lech Klimkiewicz,
Ryszard
Patorski, 52 eksponaty, Ekspozycja: 13 IV-25 IV.
"Wyroby wikliniarskie
regionu"
Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna:
Lech Klimkiewicz,
Ryszard
Patorski, 58 eksponatów, Ekspozycja: 17 IX-lO X.
"Staropolski
piernik świąteczny"
Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz,
Ryszard
Patorski, 63 eksponaty. Ekspozycja: 22 XII 1976-9 I 1977.
WOJ. KALISKIE
Mu zea
Jar
o c i n, Muzeum
"Snutki Golińskie"
Ekspozycja (15 dni) w Tarcach - Technikum Rolnicze, W Jarocinie
Podstawowa nr 1.
WOJ. KATOWISKIE
:i\I u z e a
B ę d z i n, Muzeum
Zagłębia
"Sztuka
ludowa
Podhala"
-
Szkoła
�294
KronIka
Scenariusz: H.Sredniawa,
oprawa plastyczna:
Cz.Haczkiewicz, 240 eksponat6w,
plakat. Ekspozycja: 15 IX-5 XII. Wsp6łorganizator:
Muzeum Tatrzańskie \v Zakopanem.
B y t o m, Muzeum Górnośląskie
"Koronki"
Scenariusz:
B.Bazielich, oprawa plastyczna:
H.Nieświatowska,
ok. 400 eksponatów, informator,
katalog, plakat. Ekspozycja:
29 V-lO VIII. Współorganizatorzy: Sląskie Muzeum w Opawie, Spółdzielnia CPLiA, ARW w Katowicach.
"Szopki krakowskie"
Scenariusz: T.Wroński, oprawa plastyczna: Z.Czajkowski, 1.5 eksponat6w, folder.
Ekspozycja: 30 1-14 III. Współorganizator:
Muzeum Historyczne m. Krakowa
"Ludowe
zdobnictwo
w metalu
Beskidu
Zachodniego"
Scenariusz:
M.Lipa-Kuczyńska,
163 eksponaty,
folder. Ekspozycja:
l 1-20 T.
Muzeum w Bielsku, 13 III-2 V Muzeum w Raciborzu, 22 V-15 VIII. Muzeum
w Częstochowie. Współorganizator:
Muzeum w Żywcu.
"Tradycje kultury ludowej w Polsce"
Scenariusz:
B.Bazielich, 40 eksponatów,
60 fotogramów. Ekspozycja: l 1-22 T.
Muzeum w Częstochowie.
"Tradycyjne
złotnictwo cieszyńskie"
Scenariusz: M.Lipa-Kuczyńska,
oprawa plastyczna:
J.Kowal, konsultacja
::aukowa: B.Bazielich, 120 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 5 XI-31 XII. Muzeum
Sląska Opolskiego.
"Tradycyjn'e złotnictwo cieszyńskie"
Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska,
oprawa plastyczna: J.Kowal, konsultacja naukowa: B.Bazielich 120 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 9 XI-31 XII w Muzeum
Sląska Opolskiego.
"Ludowe zdobnictwo w drewnie na Sląsku"
Scenariusz: B.Bazielich, oprawa plastyczna: D.Heide, 201 eksponatów, katalog,
plakat. Ekspozycja: 9 XI-31 XII w Zagrzebiu (Jugosławia). Wsp6łorganizntorzy:
Muzeum w Gliwicach, w Bielsku i \V Cieszynie
Z a b r z e, Muzeum
"Malowany
fajans włocławski"
Scenariusz: R.Hankowska,
112 eksponatów, folder, plakat, katalog. Ekspozycja:
7 V-6 VI. Współorganizator:
Muzeum Okręgowe we Włocławku.
"Trony i insygnia wodzowskie
dawnej Afryki"
Scenariusz:
J.Koziorowska,
75 eksponatów, folder, informator,
plakat. Ekspozycja: 10 VI-lO VII. Współorganizator:
Muzeum Etnograficzne
w Warszawie.
"Sztuka ludowa Podhala"
Scenariusz: H.Sredniawa,
240 eksponatów, plakat, katalog, ulotka. Ekspozycja:
15 VII-28 VIII. Współorganizator:
Muzeum Tatrzańskie
im. T.Chałubiń5kiego
w Zakopanem.
"Ludowe zwyczaje zimowe w Beskidzie Śląskim i Żywieckim"
Scenariusz:
K.Kaczko,
oprawa
plastyczna:
K.Jędrzejowska-Nowakowa.
~onsultacja naukowa: B. Turno, 349 eksponatów. Ekspozycja: 17 XII 1976-6 II 1977.
Współorganizatorzy:
Muzeum Okręgowe w Bielsku-Białej,
Muzeum Okregowe
w Bytomiu, Muzeum w Żywcu.
WOJ. KIELECKIE
Instytucje
B o d z e n t y n,
nie
muzealne
Sp-ni a Pracy "CPLiA"
Tkactwo
Świętokrzyskie
w
Bodzentynie
�295
Kronfka
.,Tkanina ludowa z pow. kiE'leckiego i starachowickiego"
Wystawa pokonkursowa
K; e l c e, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury
i Sztuki
"Plecionkarstwo
ludo\ve Kielecczyzny"
Scenariusz: J.Skotnicka.
Katalog i plakat. Ekspozycja:
24 X-5 XII w Muzeum
Regionalnym
w Pińczowie.
Współorganizatorzy:
Spółdzielcze
Zrzeszenie
Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego
"Milenium"
w Krakowie,
:Muzeum Regionalne
w Pińczowie, Muzeum Narodowe w Kielcach.
To\\'arzystwo
Przyjaciół
Górnictwa,
Hutnictwa
i Przemysłu
"Twórczość ludowa Kielecczyzny"
Scenariusz:
K.Ściwiarska,
G.Łongowik,
oprawa plastyczna:
25 eksponatlJw,
Ekspozycja:
11-12 IX w Nowej Słupii.
Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach
Staropolskiego
K.Ściwiarska.
ok.
Współorganizator:
Vvojewódzki
Oddział Stowarzyszenia
"Pax"
"Współczesna
ludowa sztuka sakralna"
Oprawa plastyczna:
Z.Karbasz,· komultacja
naukowa:
SLRosiński,
84 eksponaty, folder,
plakat,
wystawa
pokonkursowa.
Ekspozyc'ja:
13 VI-15 VIII.
Współorganizator:
ZZG "Veritas"
;\,1 : e c h ej w, Oddział Wojewódzkiego
Domu Kultury
w Kielcach
.,Wystawa
prac twórców
ludo\,,;ych"
Sumariusz:
St.Konieczna-Skwarczyńska,
oprawa plastyczna:
~.Czarnecka, konsultacja
naukowa:
R.Reinfuss,
ok. 130 eksponatów,
\vystawa
pokonkursowa.
Ekspozycja: 4 V-4 VI.
WOJ. KOSZALIŃSKIE
lrn:ytucje
nie
muzealne
:.z () s z ~l l i n, Wojewódzki Dom Kultury
.XIV konkurs f(;kodzieła ludowego i twórczości
pamiątkarskiej
WDK
Koszalin 1976"
Scenariusz i oprawa plastyczna: E.Sokołowska,
160 eksponatów,
plakat, katalog,
::kspozycja:
20 VII-20 VIII. Współorganizator:
Sp-c ze Zrzeszenie
Wyh"órców
Rękodzieła Ludowego i Artystycznego
"Art Region", Sopot.
WOJ. KRAKOWSKIE
:Vluzea
:t< rak ó w, ;Vluzeum Etnograficzne
"Nepal - rysunki, fotografie, eksponaty Andrzeja Strumiłły"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
A.Strumiłło,
ok. 300 eksponatów,
katalog, plakat. Ekspozycja:
luty - marzec, zorganizowana
\V 1976 r. również
\V Muzeum
Historycznym
m. Warszawy.
"Dziecko w sztuce ludowej i sztuka ludowa dla dziecka"
Scenariusz:
A.Błachowski,
oprawa
plastyczna:
A.Błachowski
i J.Strzelecka,
około 220 cksponatlJw,
katalog,
plakat. Ekspozycja:
sierpień-wrzesień.
Wystawa pokonkursowa.
Współorganizator:
Muzeum
Etnograficzne
w Toruniu.
"Malarstwo
Janiny
Styki"
Scenariusz:
!.Łopuszańska,
oprawa
plastyczna:
J.Styka.
ok. 50 eksponatów
ze zbiorów J.Styki. Ekspozycja:
grudzień 1975-styczeń 1976 r.
"Rzeżba Wiktora Ćwierzyka"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
A.Kaczanowska,
ok. 100 eksponatów
ze zbio~(jw W.Ćwierzyka.
Ekspozycja:
styczeń-luty.
�296
Kron!ka
"The
Shakers Kultura
pionierskiej
społeczności Amcryki XVIII-XIX
wieku"
Scenariusz
i oprawa plastyczna:
Karl i Ewa Mang, ok. 60 eksponatów, katalog i plakat. Współorganizatorzy:
Neue Samlung w Monachium,
Konsulat
USA w Krakowie.
Instytucje
nie
muzealne
Kra k ó w, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego
"Cepelia"
Wystawy w ramach IV Ogólnopolskich
Targów Sztuki Ludowej: "Inspiracje
ludowe we współczesnym rzemiośle cechowym"; "Tradycje ludowe we współczesnym
rękodziele
artystycznym";
"W kręgu
sztuki
nieprofesjonalnej ";
"Wzory sztuki ludowej w twórczości artystów nieprofesjonalnych";
"Elementy
ludowe w produkcji
przedsiębiorstw
"Las"; "Sztuka i rękodzieło ludowe we
współczesnym wnętrzu";
"Współczesna wycinanka
polska";
Oprawa plastyczna:
A. i J. Trzeciakowie,
konsultacja
naukowa: K.Borumska.
2533 eksponaty, informator,
plakat, foldery. Ekspozycje: 12-18 IX.
Spółdzielnia
skiego
Pracy
Rękodzieła
"I Międzynarodowe
Oprawa plastyczna:
L.Wajda,
16 X-ID XI w Pałacu Sztuki.
Ludowego
i Artystycznego
Biennale Lalek
280 eksponatów,
Zrzeszenie Wytwórców RLiA
"Ogólnopolski
konkurs
i wystawa
Ekspozycj a: grudzień
im.
Regionalnych"
plakat,
katalog.
Sto Wyspiań-
Ekspozycja
Sp-cze
na
zabawkę
ludową"
WOJ. KROŚNIEŃSKIE
M u z ea
S a n o k, Muzeum
Budownictwa
Ludowego
"Stroje ludowe woj. krośnieńskiego"
Scenariusz:
R.Grządziela,
M.Kraft, oprawa plastyczna:
M.Grządziela,
konsultacja naukowa: J.Czajkowski.
252 eksponaty. Ekspozycja: 28 V-15 VI w Domu
Kultury w Sanoku; 26. IX-lO X w Gminnym Ośrodku Kultury w Haezewic
WOJ. LEGNICKIE
ea
L e g n i c a, Okręgowe
1\1 li Z
Muzeum
Miedzi
"Szopki krakowskie"
Scenariusz:
A.Jaklińska-Duda,
oprawa
plastyczna:
folder, plakat. Wystawa pokonkursowa.
Ekspozycja:
Współorganizator:
Muzeum Historyczne m. Krakowa.
K.Lyba,
1.5 eksponatów.
21 XII 1976-23 I 1977 r.
WOJ. LUBELSKIE
Muzea
L u b a r t ó w, Muzeum
Scenariusz
i oprawa
4 VI-ID X.
"Stroje ludowe Lubelszczyzny"
plastyczna:
C.Wrębiak, ok. 100 eksponatów
Ekspozycja
"Hafty Izabeli Prażmo z Siedlisk"
Scenariusz:
A.Żmuda,
oprawa
plastyczna:
ok. 40 eksponatów.
Ekspozycja
18-24 V w Gminnej Szkole Zbiorczej w Lubartowie;
13-20 VI w Miejskim
Domu Kultury
w Lubartowie.
�297
Kron!ka
"Rzeźba regionu lubartowskiego"
Scenariusz: A Zmuda, oprawa plastyczna: L. Filipiak, ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: 28 IX-15 X w Miejskim Domu Kultury w Lubartowie.
"Rzeźba Józefa Kuli z Abramowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna: AZmuda, 20 eksponatów. Ekspozycja: 18-22 IX
w Wiejskim Domu Kultury w Lisowie.
"Rzeźba regionu lubartowskiego"
Scenariusz i oprawa plastyczna: AŻmuda, :35 eksponatów. Ekspozycja: 25 VI
w Klubie Rolnika w Natolinie.
L u b l i n, Muzeum Okręgowe
"Rzeźba ludowa"
Scenariusz:
C.Wrębiak,
oprawa
plastyczna:
K.Witkowska,
75 eksponatów,.
plakat. Ekspozycja: :30 IV-17 V w Klubie MPK w Lublinie.
"Garncarstwo
ludowe"
Scenariusz: S.Dados, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 110 eksponatów, plakat.
Ekspozycja: 4-20 IX w Klubie MPiK w Lublinie.
"Plastyka obrzędowa"
Scenariusz: D.Powiłańska,
oprawa plastyczna:
K.Witkowska,
95 eksponatów,
plakat. Ekspozycja: 20 XI-6 XII w Klubie MPiK w Lublinie.
Instytucje
nie
muzealne
P u ł a w y, Wojewódzki Dom Kultury - Filia w Puławach
"Sztuka ludowa we współczesnym
mieszkaniu"
Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, konsultacja
naukowa: Dział Etnogr.
Muzeum Okręgowego, 350 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 1-30 III w Puławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.
"Pokaz prac członków Klubu Twórców Ludowych w Puławach"
Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, 100 eksponatów. Ekspozycja: 1-21 X
w Klubie MPiK w Puławach.
"Doroczny przegląd twórczości członków Klubu Twórców Ludowych w Puławach"
Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, 220 eksponatów. Ekspozycja: 11-12 VII
w lokalu Straży Pożarnej w Żerdzi. Współorganizatorzy:
STL, Urząd Gminny,
SKR, GS.
wO.r.
LOMŻYNSKIE
M uze a
C i e c h a n o w i e c, Muzeum
Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka
"Drewno w życiu wsi"
Scenariusz:
Grażyna
Czerwińska,
oprawa
plastyczna:
'Wojciech Bogucki,_
250 eksponatów. Ekspozycja: 9 V-6 VI.
ł. o m ż a, Muzeum Okręgowe
"Palmy kurpiowskie"
Scenariusz i oprawa plastyczna: B.Naleśniak. Ekspozycja: 11-12 IV w Łysych,
woj. ostrołęckie, 286 eksponatów, 14-25 IV w "Domu Chłopa" w Warszawie,
82 eksponaty.
WOJ. LOOZKlE
Muzea
Ł ó d ź, Muzeum
Scenariusz:
Archeologiczne i Etnograficzne
"Broń dalekich ludów"
pracownicy Muzeum Etnologicznego w Dreźnie,
konsultacja
nau-
�298
Kronika
kowa: L. Schwalbe, 480 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 25 V 197616 I 1977 r. Współorganizator:
Państwowe Muzeum Etnologiczne w Dreźnie.
"Rzeźba ludowa Afryki"
Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 7 IV-4 VI w Zakładach "ELTA" w ł~odzi.
"Kultura Indian peruwiańskich"
Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 7 VI-17 IX w Zakładach "ELTA" w Łodzi;
9 XI-14XII w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. S. Kunickiego w Łodzi.
"Sztuka ludowa Polski Środkowej"
Scenariusz: T. Łaszczewska. Ekspozycja: 20 VII-8 IX w Zakładach Przemysłu
Bawełnianego im. S. Kunickiego w Łodzi; 9 IX-4 XI w Zakładach "ELTA"
w Łodzi.
"Ceramika i ozdoby huculskie"
Scenariusz: B. Wróblewska. Ekspozycja: 23 XI-23 XII w Zakładach "ELTA"
w Łodzi.
"Z kraju kwitnącej wiśni ~ kultura Japonii"
Scenariusz:
W. Nowosz. Ekspozycja:
25 II-18 VI w Muzeum Ślężańskim
w Sobótce.
"Sztuka ludowa Czarnej Afryki"
Scenariusz:
W. Nowosz. Ekspozycja:
26 VI-12 X w Muzeum Ślężańskim
w Sobótce; 19 VI-14 I 1977 r. w Muzeum Regionalnym w Brzezinach.
"Naczynia mosięźne i miedziane w zbiorach Działu Kultur Miejskich
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi"
Scenariusz: E. Władykowa. Ekspozycja !fi V-15 VIII w Muzeum Regionalnym
w Brzezinach.
\\OJ.
Mu zea
Nowy
S ą c z, Muzeum
NOWOSĄDECKIE
Okręgowe
"Lachy" w latach 1956-1976"
Konsultacja
naukowa:
M.Brylak-Załuska,
ok. 300 eksponatów
Ekspozycja:
4 IX-28 XI. Współorganizator:
Międzyspółdzielniany
Zespół Pieśni i Tańca
"Lachy".
"Wystawa koronki bobowskiej"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
M.Maszczak, B.Magierowa, ok. 30 eksponatów, katalog. Ekspozycja: lipiec-sierpień.
"Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich"
Scenariusz: A. Kroch, oprawa plastyczna: J. Pogwizd, 199 eksponatów, kat<=<log, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 3 1-15 III w Muzeum w Nowym Sączu; 21 VIII-30 IX w Muzeum Wsi Opolskiej - Opole-Bierkowice;
l V-30 X
w Nowym Targu (sale wystawowe w Ratuszu)
R a b k a, Muzeum im.Wł.Orkana
"Malarstwo na szkle Karpat Polskich"
Oprawa plastyczna:
St.Gał, konsultacja
naukowa:
M.Lechowska-Bujak,
416
eksponatów, katalog. Ekspozycja: 22 VII 1976-28 II 1977 r.
Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie
im.T.Chałubińskiego
"Malarstwo na szkle Bronisława Bednarza"
Scenariusz:
H.Średniawa,
oprawa plastyczna:
E.Rodzik, ok. 50 eksponatów.
Ekspozycja: 9 IV-8 V.
"Wystawa rzeźby Władysława Chajca"
�Kronika
299
Scenariusz: H.Średniawa, ok.46 eksponatów. Ekspozycja: 15 VI-4 VII. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie.
"Wystawa prac twórców ludowych Zakopanego i Nowego Targu"
Scenariusz: H.Średniawa,
ok. IDO eksponatów. Ekspozycja: 6-20 IX w Klubie
"Turnia"
w Zakopanem.
Współorganizatorzy:
Stowarzyszenie
Twórców Ludowych; Tatrzańskie
Towarzystwo Kulturalne.
"Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej"
Scenariusz: H. Średniawa,
oprawa plastyczna:
E.Rodzik,ok. 60 ekspo:1atów.
Ekspozycja: 19 X-20 XII w Klubie "Turnia" w Zakopanem. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie
Twórców Ludowych; Tatrzańskie
Towarzystwo
Kulturalne.
"Wystawa prac rodziny Biernacików, twórców ludowych z Zakopanego"
Scenariusz: H.Średniawa,
oprawa plastyczna:
E.Rodzik, ok. 100 eksponatów.
Ekspozycja: 28 XII (otwarcie) w Klubie "Turnia"
w Zakopanem.
IVspółorganizatorzy:
Stowarzyszenie
Twórców ludowych; Tatrzańskie
Towarzystwo
Kulturalne.
"Wystawa prac twórców ludowych Podtatrza"
Scenariusz: H.Średniawa,
oprawa plastyczna:
E.Rodzik, ok. 200 eksponatów.
Ekspozycja: 6-17 IX w "Dworcu Tatrzańskim"
w Zakopanem.
"Sztuka ludowa Podhala"
Scenariusz:
H.średniawa,
ok.240 eksponatów,
plakat.
Ekspozycja:
15 VII20 Vln w Muzeum Zagłębia w Będzinie. 15 VII-20 VII w Muzeum w Zabrzu.
WOJ. OLSZTYNSKIE
Muz ea
O l s z t y n e k,
Muzeum
Budownictwa
Ludowego
"Strój ludowy Warmii i Mazur"
Z.Gajewski,
oprawa
plastyczna:
E.Oleszczuk,
15 IV-15 X.
Scenariusz:
40 eksponatów.
Ekspozycja:
Inne
instytucje
O l s z t y n, Wojewódzki Dom Kultury
"Wystawa pokonkursowa pisanek i ciasta obrzędowego"
Scenariusz: E.Kaczmarek, opracowanie plastyczne: M.Maternia, ok.350 eksponatów. Ekspozycja: 1-30 VI.
"W~półczesna tkanina regionalna"
Scenariusz: E.Kaczmarek, oprawa plastyczna: M.Maternia, ok.40 ekspon2tów.
Ekspozycja: 1-28 XII.
WOJ. OPOLSKIE
Muz ea
K l u c z b o r k, Muzeum im. J.Dzierżona
"Współczesne pszczelarstwo w Polsce"
Scenariusz: R.Pastwiński,
oprawa plastyczna:
R.Kowal, ok. 155 eksponatów.
Ekspozycja: 26 X-5 XII.
Instytucje
nie
muzealne
O p o l e, Wojewódzki Dom Kultury
"Wystawa twórczości ludowej. woj.opolskiego"
Oprawa plastyczna: A.Marcolla, konsultacja
naukowa: Muzeum Śląska Opolskiego, ok.500 eksponatów, katalog. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 26 XI.
Współorganizatorzy:
Stowarzyszenie Twórców Ludowych i CPLiA.
�300
Kronika
WOJ. PILSKIE
Muz ea
T r z c i a n k a,
Muzeum
im. Wiktora Stachowiaka
"Broń Czarnej Afryki"
Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Surzyńska-Błaszak,
50 eksponatów, folderEkspozycja: 10 VI-31 VIII, współorganizatorzy:
Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Warszawie.
WOJ. PIOTRKOWSKIE
Muz e a
O p o c z n o, Muzeum Regionalne
"Opoczyńska sztuka obrzędowa i zdobnicza"
Wystawa pokonkursowa.
Ekspozycja: 5 VI
Współorganizator:
Spółdzielnia
Pracy Rękodzieła Ludowego
Artystycznego
"Opoczynianka".
P i o t r k ó w, Muzeum Okręgowe
"Tkanina ludowa w Piotrkowskiem"
Scenariusz:
Z.Tatkowska,
E.Wójcik,
konsultacja
naukowa:
M.Jastrzębska,
J.Pawłowska.
Ekspozycja: 2-30 VI.
"Rzeźba ludowa w zbiorach woj.piotrkowskiego"
Scenariusz:
Z.Tatkowska,
E.Wójcik, konsultacja
naukowa:
M. Jastrzębska,
J. Pawłowska. Ekspozycja: 3-31 VII.
R a d o m s k o, Muzeum Regionalne
"Wycinanka ludowa województwa
piotrkowskiego"
Scenariusz:
M.Jastrzębska,
oprawa plastyczna:
P.Pawłowski,
ok.200 eksponatów. Ekspozycja: 3 II-31 III. Współorganizatorzy:
Muzeum Okręgowe w Piotrkowie, Muzeum w Tomaszowie Maz.
"Rzeźba ludowa Ziemi Radomszczańskiej"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
Cz.Rutkowski, 28 eksponatów, wystawa pokonkursowa.
Współorganizator:
CPLiA w Łodzi.
"Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: Z.Helfeur, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, 68 eksponatów. Ekspozycja l XII 1976-14 I 1977 r. Współorganizator:
Muzeum Etnograficzn," w Poznaniu.
"Rzeźba ludowa w zbiorach woj.piotrkowskiego"
Scenariusz:
J.Kucharska-Pawłowska,
oprawa
plastyczna:
P.Pawłowski,
129
eksponatów,
folder. Ekspozycja:
29 V-l VII. Współorganizatorzy:
Muzeum
Okręgowe w Piotrkowie
Tryb., Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim.
WOJ. PŁOCKIE
Mu z e a
Ł ę c z y c a,
Muzeum
"Strój i tkanina rawska"
M.Jastrzębska,
119 eksponatów.
Ekspozycja:
14 1-12 II. WspółMuzeum Ziemi Rawskiej w Rawie Mazowieckiej.
"Wystawa pokonkursowa
łęczyckiej sztuki ludowej"
Scenariusz: H.Rześny, oprawa plastyczna: St.Staniewski,
126 eksponatów. Ekspozycja 2 1-11 IV.
"Łęczycka sztuka ludowa"
Ilość eksponatów:
60. Ekspozycja:
B IV-1 V w Wojewódzkiej
Miejskiej
Scenariusz:
organizator:
�Kronika
Bibliotece
301
Publicznej w Płocku zs. w Kutnie; 10 IX w Muzeum w Oporowie.
"Łęczycka rzeźba i tkanina ludowa"
Scenariusz: W.Pawlak, oprawa plastyczna:
Z.Fiszer. 55 eksponatów. Ekspozycja: 8-31 X w Muzeum w Sieradzu.
"Górnik w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: H.Rześny, ok.50 eksponatów. Ekspozycja: 10 1-7 II w Klubie NOT
w Łęczycy; 11-14 II w Zakładach Podzespołów Radiowych MIFLEX w Kutnie; 24 II-ID III w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Płocku,
zs w Kutnie; 14 III-7 IV w Domu Technika Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych
w Płocku; 10-18 IV w Domu Kultury w Sierpcu;
2-11 V w Klubie Metalowca Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku; 9-13 VI
w Domu Kultury
w Łęczycy. Współorganizatorzy:
twórcy ludowi regionu
łęczyckiego .
.p ł o c k, Muzeum Mazowieckie
"Obrzędy, zwyczaje i folklor regionu w malarstwie i rzeźbie ludowej"
Scenariusz: T.Baraniuk,
oprawa plastyczna:
St.Makuliński,
ok.50 eksponatów,
folder i plakat. Ekspozycja: 18 VI-19 IX Wystawa pokonkursowa.
"Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga"
Scenariusz:
W.Dowlaszewicz,
T.Baraniuk,
oprawa plastyczna:
St.MakulitlSki,
340 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 VI-19 IX. Współorganizator:
Wydział
Kultury i Sztuki UW w Płocku
"Nabytki etnograficzne
z okolic Staroźre'b"
Scenariusz i oprawa plastyczna: uczestnicy obozu etnograficznego,
60 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 11-12 VII.
"Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu"
Scenariusz: W.Dowlaszewicz, oprawa plastyczna:
St.Makuliński,
ok.85 eksponatów, plakat. Ekspozycja 10 IX-19 X w Salonie Wystawowym Filii Politechniki Warszawskiej w Płocku .
.S i e r p c, Muzeum i Park Etnograficzny
"Kobieta w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, ok. 200 eksponatów.
Ekspozycja: maj, 1975 r.-czerwiec 1976 r.
"Znój rolnika w rzeźbie sierpeckiej"
Scenariusz: B. Kohutnicki,
oprawa plastyczna: E. Chruszcz, 90 eksponatów.
Ekspozycja: 6 IX-20 X w Domu Kultury w Sierpcu.
"Rewolucyjne tradycje w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 75 eksponatów. Ekspozycja: 25 X-30XI w Domu Kultury w Sierpcu.
"Wystawa z okazji "Złotej wiechy"
Scenariusz:
B.Kohutnicki,
oprawa
plastyczna:
E.Chruszcz,
67 eksponatów.
Ekspozycja: 20 XI-5 XII w Urzędzie Gminnym w Zawidzu Kościelnym.
"Sierpecka rzeźba ludowa"
Scenariusz:
B. Kohutnicki,
{)prawa plastyczna:
E. Chruszcz, 74 eksponaty.
Ekspozycja: 8-23 XII w Domu Chemika w Warszawie. Współorganizator:
Mazowieckie Towarzystwo Kultury.
"Rzeźba ludowa pn.Mazowska"
Scenariusz: B. Kohutnicki,
oprawa plastyczna:
E. Chruszcz, 87 eksponatów.
Ekspozycja: 15 XII 1976-10 I 1977 r. w Domu Starców im.Matysiaków w Warszawie.
�302
Kronika
Scenariusz:
Ekspozycja:
"Wystawa indywidualna
rzeźby i rzemiosła"
B.Kohutnicki,
oprawa
plastyczna:
E.Chruszcz,
15-21 XII w lokalu ZSL w Warszawie.
45
eksponatów.
WOJ. POZNAŃSKIE
Muz ea
P o z n a ń,
Muzeum
Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu
"Broń Czarnej Afryki"
Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Surzyńska-Błaszak,
ok. 50 eksponatów. informator. Ekspozycja: 10 VI-3D VIII w Muzeum im.W.Stachowiaka w Trzciance; 9 IX-15 XI w Muzeum w Śremie. Współorganizatorzy:
Państwowe Muzeum Etnograficzne
w Warszawie, Muzeum w Trzciance, Muzeum w Śremie.
"Wielkopolskie ludowe instrumenty muzyczne"
Scenariusz: Z.Toroński, oprawa plastyczna: I.Jarzyńska,
53 eksponaty. Ekspozycja: 8 XI-31 I 1977 r. w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie.
"Ludowe instrumenty
muzyczne Wielkopolski"
Scenariusz: Z.Toroński, Wł.Kamiński, oprawa plastyczna: I.Jarzyńska.
Ekspozycja: 4 IX-5 XI w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku
WOJ. RADOMSKIE
Mu::ea
K o z i e n i c e,
Muzeum Regionalne
"Sztuka ludowa i rzeźba regionu kozienickiego"
Konsultacja
naukowa:
St.Rosoński, ok. 80 eksponatów,
plakat. Ekspozycja:
18 VI-29 VIII.
R a d o m, Muzeum Okręgowe
"Kobieta wiejska Ziemi Radomskiej"
Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna:
L.Pinkowski,
ok.100 eksponatów.
Ekspozycja: 8-23 III w "Domu Chłopa" w Warszawie.
"Ludowa ceramika figuralna"
Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna:
L.Pinkowski,
ok.100 eksponatów.
Ekspozycja: 1-30 VII w Klubie MPiK w Radomiu.
Instytucje
nie
muzealne
Ił ż a, Woj.Sp-nia Pracy Przemysłu Ludowego "Chałupnik"
"Ludowa ceramika figuralna"
Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, folder, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 8-15 V w sali Urzędu Miasta i Gminy w Iłży.
WOJ. RZESZOWSKIE
Muzea
R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe
"Tematy ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i początku XX wieku"
Scenariusz: K.Ruszel, oprawa plastyczna: R.Sierżęga i A.Trzyna, 178 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 16 XII.
"Rzeźby ludowe Władysława Chajca z Kamienicy Górnej"
48 eksponatów. Ekspozycja: 15 VI-4 VII. w Muzeum Tatrzańskim
w Zakopanem.
�KronIka
303
"Sztuka ludowa woj.rzeszowskiego"
Scenariusz:
A.Karczmarzewski,
K.Ruszel, A.Targońska,
ok. 400 eksponatów.
Ekspozycja: 22 VII-6 VIII w Muzeum Sztuki Ukraińskiej
we Lwowie.
Instytucje
nic
muzealne
L e ż a j s k, Sp-nia Pracy RLiA "Rękodzieło Artystyczne"
"Ogniska plastyki ludowej w Medyni Głogowskiej"
Wystawa pokonkursowa.
WO.T. SIEDLECKIE
G a r wo l i n, Ośrodek Kultury
"Sztuka ludowa: malarstwo
J.Wrzesień,
rzeżba L.Szczepanik"
Scenariusz: M.Turek, oprawa plastyczna:
M.Turek, E.Ochnio, 35 eksponatów.
Ekspozycja: 14-28 VII w Zakładach
Odzieżowych w Garwolinie.
WOJ. SIERADZKIE
Mu z e a
S i e r a d z, Muzeum
"Tkaniny i wycinanki Józef y Chaładaj"
Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna:
Z.Fiszer, 49 eksponatów.
Ekspozycja: 22 II-7 III.
"Sztuka ludowa woj.sieradzkiego"
Scenariusz:
E.Delida, oprawa plastyczna:
Z.Fiszer, ok.370 eksponatów,
katalog. Ekspozycja: 5 VI-30 IX wystawa pokonkursowa.
Współorganizator:
Wydział Kultury i Sztuki UW w Sieradzu.
"Sieradzka
wycinanka
ludowa"
Scenariusz: E.Dclida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, 57 eksponatów. Ekspozycja:
16 XI-31 XII w Klubie ZNP w Sieradzu.
"Stanisław
Korpa malarz i rzeźbiarz sieradzki"
Scenariusz:
E.Delida, opracowanie
plastyczne:
Z.Fiszer, 62 eksponaty,
katalog, folder. Ekspozycja: 5 VI (otwarcie) w Galerii Sztuki Biura Wystaw Artystycznych. Współorganizator:
Wydział Kultury i Sztuki UW w Sieradzu.
"Malarstwo
i rzeźba Stanisława Korpy"
Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna:
Z. Fiszer, 46 eksponatów,
katalog.
Ekspozycja: 6 VII-30 VIII w Muzeum Ziemi Wieluńskiej.
WOJ. SKIERNIEWICKIE
M u zea
B l'
Regionalne
"Rzeźby Mieczysława Żeglińskiego"
Scenariusz: Elżbieta Putyńska,
oprawa plastyczna:Krystyna
Radke. Ekspozycja: 5 VIII-U XI.
"Rzeźba ludowa Czarnej Afryki"
Scenariusz: Witold Nowosz, oprawa plastyczna:
Jadwiga Wiklak. Ekspozycja:
l XI-31 XII.
L o w i c z, Muzeum - Oddział Muzeum Narodowegó w Warszawie
"Sztuka ludowa w plakacie"
Scenariusz
i oprawa
plastyczna:
H.Świątkowski,
65 plakatów.
Ekspozycja:
25 IV-6 VI.
"Łowickie budownictwo
ludowe w fotogramach"
Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Swiątkowski,
59 fotogramów, katalog. Ekspozycja: 7 VI-5 XII.
Z
e z i n y,
Muzeum
�304
Kronika
WOJ. SUWALSKIE
Muzea
Augustó
- Oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach
"Kultura
ludowa okolic Augustowa"
Scenariusz
i oprawa plastyczna:
U.Gmachowska,
P.Szacki, konsultacja
naukowa: Państwowe
Muzeum
Etnograficzne
w Warszawie,
145 eksponatów.
Współorganizator:
Towarzystwo
Miłośników
Ziemi Augustowskiej.
W,
Muzeum
WOJ. SZCZECIŃSKIE
Instytucje
nie
muzealne
S z c z e c i n, Wojewódzki Dom Kultury
"Wojewódzka
wystawa plastycznej
twórczości ludowej i amatorskiej"
Scenariusz
i konsultacja
naukowa:
H.Orska,
E.Adamek-Nalewa,
T.Kubiak,
G.Reck, oprawa
plastyczna:
E.Osipowicz, Guido Reck. Ekspozycja:
30 XII
1976-10 I 1977 r., ok. 1000 eksponatów,
katalog, plakat. Współorganizatorzy:
Spółdzielcze
Zrzeszenie
Wytwórców
Rękodzieła
Ludowego
i Artystycznego
"Art-Region",
Wojewódzka
Rada Związków Zawodowych
w Szczecinie.
"Wystawa pokonkursowa
rękodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej"
Scenriusz:H.Orska.
oprawa plastyczna:
B.Osipowicz, Guido Reck. Ekspozycja:
5-8 XII, katalog, plakat. Współorganizatorzy:
Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Artystycznego
i Ludowego "Art Region", Wojewódzka Rada
Związków Zawodowych w Szczecinie.
WOJ. TARNOBRZESKIE
Instytucje
nie
muzealne
T a r n o b r z e g, Wojewódzki Dom Kultury
"Wojewódzka
wystawa sztuki ludowej"
Scenariusz:
J.Myjak,
oprawa
plastyczna:
J.Myjak,
T.Staszewski,
H.Pilecka,
Konsultacja
naukowa:
K.Ruszel,
ok. 20 eksponatów,
plakat.
Ekspozycja:
15-30 V w Klubie MPiK.
"Malarstwo
nieprofesjonalne"
Scenariusz:
A.Kurzątkowska,
oprawa plastyczna:
T.Staszewski,
ok 30 eksponatów, plakat. Ekspozycja:
5 XI 1976-15 I 1977 r. w Muzeum Okręgowym
w Sandomierzu.
Współorganizatorzy:
Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, Muzeum Etnograficzne
w Warszawie.
WOJ. TARNOWSKIE
Muz ea
B o c h n i a,
Muzeum
"Rzeźba Jana Kołodziejczyka
z Pasierbca"
Ekspozycja: 3-16 V, 47 rzeźb.
"Egzotyka z daru dr Michała Czyźewicza"
Ekspozycja 21 VII-15 X, ok. 155 eksponatów.
T a r n ó w, Muzeum Okręgowe
"Malowanki
z Zalipia"
Scenariusz: Anna Bartosz, konsultacja
naukowa: Adam Bartosz, ok.70 eksponatów, folder i afisz w wersji polsko-węgierskiej.
Ekspozycja: maj, Dom Kultury Zakładów Azotowych w Tarnowie, czerwiec: Kiskóros (Węgry), Miejski
Dom Kultury; lipiec: Kecskemet; sierpień: Kalocsa; wrzesień: Szekesfehervar;
�Kronika
305
październik:
Sukoro. Współorganizatorzy:
Tarnowskie
Towarzystwo
Przyjaciół Węgier, Wydział Kultury Urzędu Miejskiego w Tarnowie
Instytucje
nie
muzealne
B o c h n i a, Miejski Dom Kultury
"Wystawa prac twórców ludowych malarstwo, rzeźba"
Scenariusz: W. Kasprzyk, oprawa plastyczna: A. Dyląg, 50 eksponatów. Ekspozycja: 15-31 1.
WOJ. TORUNSKIE
Muz ea
B r o d n i c a, Muzeum Regionalne
"Polska tkanina ludowa dywany dwuosnowowe"
Scenariusz: E. Kotlińska, 26 eksponatów. Ekspozycja: 2 XII 1976-15 II 1977 r.
G r u d z i ą d z, Muzeum
"Twórczość grudziądzkich
rzeźbiarzy amatorów:
Jana Gajdowskiego, Cezarego Kopika, Edwina Raszata"
Oprawa plastyczna: J. Drozdowska, J. Mrotek, konsultacja naukowa: H. Mikułowska, 45 eksponatów. Ekspozycja: 21 IX-15 X. Współorganizatorzy:
Wydział
Kultury, Kultury Fizycznej i Turystyki U.M. w Grudziądzu.
T o ruń,
Muzeum Etnograficzne
"Meble ludowe Polski Północnej"
Scenariusz
i oprawa
plastyczna:
A Błachowski,
130 eksponatów,
plakat.
Ekspozycja: 21-15 III.
"Rzeźba Władysława Licy w 25-lecie twórczości"
Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Mikułowska,
45 eksponatów. Ekspozycja:
2 1-15 III.
"Ceramika huculska"
Scenariusz: J.Łukasiewicz,
oprawa plastyczna:
J. Pietrzyk,
175 eksponatów,
folder. Ekspozycja: 21 IV-15 V.
"Sztuka ludowa Mazowsza"
Scenariusz:
A.Błachowski,
oprawa
plastyczna:
A.Błachowski,
J.Strzelecka,
527 eksponatów, plakat. Ekspozycja:
4 VI-3 X. Współorganizator:
Muzeum
Mazowieckie w Płocku.
"Plakat etnograficzny w Polsce"
Scenariusz: T. Nemere, oprawa plastyczna: T. Nemere, E. Bajraszewska, 25 plakatów. Ekspozycja: 24-30 V.
"Rękodzieło ludowe i artystyczne
Spółdzielni "Rzut" w Toruniu"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
pracownicy
Sp-ni "Rzut", 192 eksponaty,
plakat. Ekspozycja: 16-31 X. Współorganizator:
Spółdzielnia "Rzut" w Toruniu.
"Rosyjskie laki i koronki"
Oprawa plastyczna: J.Strzelecka,
ABłachowski,
139 eksponatów. Ekspozycja:
13-24 XI. Współorganizatorzy:
TPPR Oddział w Toruniu, Dom Kultury Radzieckiej w Warszawie.
"Dziecko w sztuce ludowej, twórczość ludowa dla dziecka
Scenariusz:
A.Błachowski,
oprawa
plastyczna:
A.Błachowski,
J.Strzelecka,
620 eksponatów, plakat, katalog, wystawa pokonkursowa.
Ekspozycja: 15 XI
1965 r-15 II 1966 r. w Toruniu, 1 VI-18 VII w Państwowym
Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 21 VII-19 X w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie.
20 -
Lud LXII
�306
Kron!ka
"Plakaty muzeów etnograficznych w Polsce"
Scenariusz
i oprawa
plastyczna:
ABłachowski,
32 plakaty.
Ekspozycja:
6- ':3 XIII w Uniwersytecie
im. Mikołaja Kopernika w Toruniu.
"Wieś polska w tkaninie dwuosnowej"
Scenariusz:
ABłachowski,
oprawa
plastyczna:
A.Błachowski,
AStrzelccka.
12 eksponatów. Ekspozycja: 9-13 VIII w Uniwersytecie
im Mikołaja Kopernika w Toruniu.
"Polska współczesna tkanina ludowa"
Scenariusz: H. Mikułowska, 20 eksponatów. Ekspozycja: 12 1-20 II w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka"
w Toruniu.
"Haft ludowy"
Scenariusz:
H.Mikułowska,
oprawa plastyczna:
J.Strzelecka,
30 eksponatów.
Ekspozycja: 16 1-24 II w Klubie Oficerskim w Toruniu.
"Rzeźbiarze ludowi województwa toruńskiego"
Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: plastyk Domu Kultury "Prząśniczka", 26 eksponatów. Ekspozycja: 16 IV-15 V w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka"
w Toruniu.
"Dawna wieś polska w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: plastyk Domu Kultury "Prząśniczka, 35 eksponatów. EJkspozycja: 9 VI-18 VIII w ZDK "Prząśniczka" w Toruniu.
"Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: ABłachowski,
130 eksponatów. Ekspozycja: 7 II-3l Vln w Muzeum Zamkowym w Kwidzyniu. 12 IV-28 X w Muzeum im. M.Kopernika we
Fromborku.
1-31 XII w Muzeum Reg. w Radomsku; 21-2:3 XII w Muzeum
w Elblągu.
"Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej"
Scenariusz: ABłachowski,
ok. 60 eksponatów. Ekspozycja: 2 1-8 III w Muzeum
im. M. 'Kopernika we Fromborku; 28 V-l VIII w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu.
"Elementy dekoracyjne wnętrza kujawskiego"
Scenariusz
oprawa plastyczna:
H.Mikułowska,
18 eksponatów.
Ekspozycja:
26 IV-5 V w Domu Zdrojowym w Ciechocinku.
"Rzeźba ludowa województwa toruńskiego"
Scenariusz:
H.Mikułowska,
oprawa
plastyczna:
J.Strzelecka,
32 eksponaty.
Ekspozycja: 11 VII-3l XII w Muzeum PTTK w Golubiu-Dobrzyniu.
"Kultura materialna Pałuk"
Scenariusz
i oprawa plastyczna:
1.Wronkowska, L Święch, 108 eksponatów.
Ekspozycja:
17 VII-31 X w Muzeum Wykopalisk
w Biskupinie Oddział
Muz. Arch. w Warszawie.
"Maria Curie-Skłodowska
w rzeźbie ludowej"
Scenariusz
i oprawa plastyczna:
A.Błachowski,
17 eksponatów.
Ekspozycja:
6 XI-31 XII w Muzeum Marii Curie-Skłodowskiej
w Warszawie.
"Polska rzeźba ludowa ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu".
Scenariusz:
A.Błachowski,
oprawa plastyczna:
M.Nawroska,
35 eksponatów.
Ekspozycja: 30 XI-23 XII w Miejsko-Gminnym
Ośrodku Kultury w Kruszwicy.
"Rzeźba ludowa"
Scenariusz:
W.Siemion, oprawa
plastyczna:
scenograf
teatru
im. Horzycy,
30 eksponatów. Ekspozycja:
3-5 IX w teatrze Wilama Horzycy w Toruniu.
�;307
Krontka
WOJ. W ALBRZYSKIE
Muzea
Wał b r z y c h, Muzeum Okręgowe
"Budownictwo zrębowe na Dolnym Śląsku"
Scenariusz: KJagieła,
44 plansze fotogr., 40 tablic rysunkowych,
katalog.
WOJ. WARSZAWSKIE
Mu z ea
'W a r s z a w a. Państwowe
Muzeum Etnograficzne
"Malarstwo
naiwne z RFN"
Scenariusz: H.Olędzka, konsultacja naukowa: prof. Thomas Grochowiak, 66 ekssponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 20 XIII 1975 r.-9 II 1976 r. Współorganizator: Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie.
"Koronka łomżyńska"
Scenariusz: J.Chętnikowa,
ok. 250 eksponatów, wydano zestaw 8 kart pocztowych. Ekspozycja:
10-21 I. Współorganizator:
Muzeum Okręgowe w Łomży.
"Polski plakat o tematyce etnograficznej"
Scenariusz: M.Parnowska, 55 eksponatów. Ekspozycja: 10 II-2 III.
"Radzieckie wydawnictwa
etnograficzne"
Scenariusz: Z.JeŻ-Jarecka,
konsultacja
naukowa: J.K.Makulski,
K.Pietkiewicz,
ok. 150 obiektów. Ekspozycja: 20 II-5 III.
"Ludowe skrzynie wianne"
Scenariusz: P ..Szacki, 28 eksponatów. Ekspozycja: S III-1 IV. w PMA w Warszawie; 14 IV-l5 XI w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce.
"Ochrona zabytków budownictwa
tradycyjnego
w Belgii"
Scenariusz:
Marc Laenen, K.Bałabanow,
T.Skarżyński,
oprawa
artystyczna:
K.Burnatowicz, ok. 200 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 9 III-18 IV.
Współorganizator:
Flamandzkie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bokrijk.
"Fajans włocławski"
Scenariusz:
R.Hankowska,
oprawa
plastyczna:
K.Burnatowicz,
konsultacja
naukowa: P.Szacki, ok. 200 eksponatów, plakat, katalog. Ekspozycja: 25 IV-24 V.
Organizator: Muzeum Okręgowe we Włocławku.
"Fotogramy filipińskie" - ze zbiorów Małgorzaty i Andrzeja Śniadowskich
Scenariusz: B.Kohutnicka, 80 fotogramów. Ekspozycja: 8 IV-5 V.
"Łukowski ośrodek rzeźby ludowej"
Scenariusz:
H.Olędzka, oprawa plastyczna:
K.Burnatowicz,
118 eksponatów,
katalog. Ekspozycja: 14 V-lO VI Współorganizator:
Muzeum Regionalne w Łukowie.
"Dziecko w sztuce ludowej - twórczość ludowa dla dziecka"
Scenariusz:
A.Błachowski,
oprawa
plastyczna:
A.Błachowski,
J.Strzelecka.
ok. 550 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 1 VI-IS VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy:
Ministerstwo
Kultury i Sztuki - Departament
Plastyki, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury i Sztuki w Toruniu, Stowarzyszenie Twórców Ludowych Zarząd Główny w Lublinie, Redakcja
"Gromada-Rolnik
Polski" w Warszawie, Muzeum Etnograficzne
w Toruniu.
"Maski meksykańskie"
- z kolekcji Victora Jose Moya
Scenariusz:
T.Walendziak,
oprawa
plastyczna:
K.Burnatowicz,
konsultacja:
Raul Cardiel Reyes, ok. 400 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 15 VI15 VII. Wystawa objazdowa po krajach Europy.
�308
Kron!ka
"Kultura
Indian terytorium
Amazonii Republiki Wenezueli"
Scenariusz: M.Frankowska,
T.Walendziak,
oprawa plastyczna:
Cz.Łączka, ok.
450 eksponatów,
katalog plakat. Ekspozycja: 31 VII-31 VIII. Współorganizatorzy: Ministerstwo
Spraw Zagranicznych
Republiki Wenezueli, Ministerstwo
Kultury i Sztuki, Narodowa Rada dis Kultury Wenezueli
"Ozdobne pieczywo ludowe w zbiorach Państwowego
Muzeum Etnograficznego"
Scenariusz:
T.Ambrożewicz,
oprawa plastyczna:
Z.Sosnowski ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 4 X-15 XI.
"Strój ludowy na Mazowszu"
Scenariusz: G.Tkaczyk, 270 eksponatów, folder. Ekspozycja: 3 IX-20 X. W PME;
11 XI-31 XII w Muzeum Okr. w Białymstoku. Współorganizator:
Komisja Kół
Regionalnych PTTK.
"Rumuńska
sztuka naiwna"
Scenariusz:
Nicolae Ungureanu,
konsultacja
naukowa:
H.Olędzka, 85 eksponatów, plakat i tekst powielony. Ekspozycja: 8 IX-6 X. Współorganizatorzy:
Rada d.s. Kultury
i Wychowania
Socjalistycznego
Socjalistycznej
Republiki
Rumunii.
"Dar dla muzeum"
Scenariusz: P.Szacki, ok. 220 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 26 X
(otwarcie). Współorganizator:
Redakcja "Zielonego Sztandaru",
która wspólnie
z PMA prowadziła akcję zbierania zabytków.
"Sztuka ludowa południowej Szwecji"
Scenariusz: Barbro Astrand, Britta Hammar, Jon Gerber, konsultacja
n<lukowa: P.Szacki, ok. 350 eksponatów, plakat, katalog w j. szwedzkim z polską
wldadką. Ekspozycja:
10 XI 1976 r.-lO I 1977 r. Współorganizator:
Kulturhistoriska Museet "Kulturen"
w Lund.
"Kolekcja dzwonków p. Ewy Śliwińskiej w zbiorach PME"
Scenariusz:
E.Słowińska,
oprawa plastyczna:
A.Łączka, ok. 200 eksponatów,
tekst powielony. Ekspozycja: 21 XII 1976-16 I 1977 r.
"Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki"
Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Koziorowska,
ok. 70 eksponatów, tekst powielony Ekspozycja: 23 1-29 II w Muzeum w Rnciborzu, 3 II-30 IV w Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej;
15 V-S VI w Muzeum w Prudniku; 10 VI11 VII w Muzeum w Zabrzu; 21 VII-:31 VIII w Muzeum Okręgowym we Włocławku.
"Polska kultura
ludowa piękno w życiu codziennym"
Scenariusz i oprawa plastyczna: U.Gmachowska, konsultacja naukowa: Fr.Midura, ok. 140 eksponatów. Ekspozycja: maj (lO dni) w Mielcu, Centrum Kultury Robotniczej. Współorganizator:
Dział Gospodarki Podstawowej i Rzemiosł.
"Ludowe malarstwo na szkle"
Scenariusz
i oprawa
plastyczna:
A.Kurzątkowska,
konsultacja
naukowa:
H. Olędzka, 32 eksponaty. Ekspozycja: 15 V-15 VI w Muzeum Regionalnym
w Sochaczewie
"Polskie stroje ludowe"
Scenariusz: B.Kaznowska, oprawa plastyczna: M.Pol, E.Piskorz, ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja:
21 VII-26 IX w. Muzeum Okręgowym
w Radomiu.
"Malarst"vo nieprofesjonalne"
naukowa:
Scenariusz
oprawa
plastyczna:
A.Kurzątkowska,
konsultacja
J.K.Makulski,
18 eksponatów. Ekspozycja: 29 X-31 XII w Muzeum Regionalnym w Sochaczewie.
�309
Kronika
"Malarstwo naiwne"
Scenariusz
oprawa
plastyczna:
A.Kurzątkowska,
konsultacja
naukowa:
J.K.Makulski, 37 eksponatów, tekst powielony. Ekspozycja 4 XI-31 XII w Muzeum Regionalnym w Sandomierzu.
"Rzeźba Bronisława
Chojęty"
Scenariusz: H.Olędzka, konsultacja naukowa: A.Kuczyńska-Iracka,
ok. 50 eksponatów, folder. Ekspozycja: 5-25 V w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięlmych
w Warszawie. Współorganizator:
"Cepelia".
"Współczesna rzeźba ludowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Raczyńska, ok. 40 eksponatów. Ekspozycja
28-29 VI w Towarzystwie Krzewienia Kultury Świeckiej w Warszawie.
"Indonezja"
Scenariusz: Z.Filarski, oprawa plastyczna:
Z.Filarski, J.Kasza, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: Wojewódzka Biblioteka Pedagogiczna w Warszawie. Otwarcie: 23 XI.
"Oceania"
Scenariusz: T. Walendziak, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 5 IV-15 VII w Wojewódzkiej Bibliotece Pedagogicznej w Warszawie.
"Azja"
Scenariusz: Z.Filarski, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 16 VII-30 IX w Wojewódzkiej Bibliotece Pedagogicznej w Warszawie.
"Polska ceramika ludowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna: P.Szacki, 240 eksponatów, plakat i folder w języku szwedzkim. Ekspozycja:
11 IX 1975-14 II 1976 r. w Kulturhistoriska
Museet "Kulturen"
w Lund (Szwecja). Ekspozycja: 21 III-15 V w Muzeum
Miejskim w Varbergu (Szwecja), 20 V-30 VI w Muzeum Miejskim w Jonk6ping
(Szwecja).
"Ludowa tkanina dwuosnowowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna: B.Kaznowska, ok. 50 eksponatów, plakat i katalog w języku szwedzkim. Ekspozycja: 10 X-lO XI w R6hsska Konstlojdmuseet
w G6teborgu (Szwecja).
"XXX lat polskiej sztuki ludowej"
Scenariusz:
ILOlędzka,
oprawa
plastyczna:
pracownicy
Neprajzi
Muzeum
i Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie, konsultacja
naukowa:
J.K.Makulski,
ok. 800 eksponatów,
plakat i katalog w języku węgierskim.
Ekspozycja: 8 X-25 XI w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie (Węgry).
"Polska współczesna sztuka ludowa"
Scenariusz: T.Skarżyński, konsultacja
naukowa: J.K.Makulski,
ok. 400 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 28 X-15 XII w Muzeum Etnografii Narodów ZSRR
w Leningradzie (ZSSR).
War s z a wa, Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej - Oddział w Warszawie
"Kwiaciorki" żywieckie"
Ekspozycja 10 XII w Warszawie w Domu Chłopa. Współorganizatorzy:
Ogólnokrajowa Spółdzielnia Turystyczna
"Gromada", Muzeum w Żywcu.
"Rzeźba ludowa rodziny Ficoniów"
Ekspozycja: 10 XII w Warszawie w Domu Chłopa. Współorganizatorzy:
Ogólnokrajowa Spółdzielnia Turystyczna
"Gromada", Muzeum w Żywcu.
WOJ. WLOCLAWSKIE
Instytucje
W ł o c ł a wek,
nie
muzealne
Klub Międzynarodowej
Książki
Prasy
�310
Kronika
Scenariusz
5 XII 1976
w Toruniu.
"Konkurs
Ekspozycja:
"Wystawa rękodzieła ludowego"
i oprawa plastyczna: J.Nowierski, ok. 70 eksponatów. Ekspozycja:
r.-lO I 1977 r. Współorganizatorzy:
Spółdzielnia Pracy RLiA "Rzut"
Spółdzielnia "Sztuka Kujawska".
i wystawa na haft ludowy z terenu woj. włocławskiego".
grudzień. Współorganizator:
Wydział Kultury U.W. we Włocławku.
WOJ. WROCŁAWSKIE
Muzea
W r o c ł a w, Muzeum
Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego
"Ule figuralne"
Scenariusz: E.Jęczalik, oprawa plastyczna: L.Mieczkowska. 23 eksponaty, katalog, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 3 IX-lO X w Ogrodzie Botanicznym
we Wrocławiu. Współorganizator:
Ministerstwo Kultury i Sztuki - Departament Plastyki.
"Szopki na Dolnym Śląsku"
Scenariusz: M.Gołubkow, 27 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 16 XI 1976 r.9 I 1977 r.
WOJ. ZAMOJSKIE
Muzea
To m a s z ó w L u b e l s k i, Muzeum Regionalne
"Sztuka ludowa woj. zamojskiego"
Scenariusz:
C. Wrębi ak, oprawa plastyczna:
Z.Waliwender.
158 eksponatów.
Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 2 XII 1965 r.-~l I 1966 r.
"Malarstwo ludowe Weroniki Ratyny"
Scenariusz:
Z.Switka, oprawa plastyczna:
C.Wrębiak, 24 eksponaty. Ekspozycja: 10 IX-30 X.
Z a m ość,
Muzeum Okręgowe
"Współczesna rzeźba ludowa Zamojszczyzny"
Scenariusz i oprawa plastyczna: R.Kowalicka, konsultacja naukowa: M.Lorentz,
68 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 25 VI-5 VII.
"Sztuka ludowa Zamojszcz.yzny"
Scena'riusz: M.Lorentz, oprawa plastyczna: R.Kowalicka, 80 eksponatów, plakat.
Ekspozycja: 16 VIII-16 IX.
WOJ. ZIELONOaORSKIE
Muzea
Z i e lon
a G 6 r a, Muzeum Ziemi Lubuskiej
"Stroje zespołów folklorystycznych"
Scenariusz: B.Kołodziejska, 14 kompletów strojów. Ekspozycja: 14, 19 IX.
"Rzeźba ludowa Ziemi Lubuskiej"
Scenariusz: B.Kołodziejska, 80 eksponatów. Ekspozycja: 26 IX 1976-30 I 1977 r.
"Lu buska rzeźba ludowa"
Scenariusz: B.Kołodziejska,
oprawa plastyczna:
I.Bierwiaczonek,
50 eksponatów. Ekspozycja: 28 V-lO VI.
"Sztuka ludowa Ziemi Lubuskiej"
Scenariusz: B.Kołodziejska, oprawa plastyczna: B.Cajdler-Gruszkiewicz,
400 eksnatów. Ekspozycja: 11 IV-3 V.
Z materiałów
ODilE opracowała
Teresa Zakrzewska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/267bd8657b25ed9e8dbe38312e23d903.pdf
27b414d4b5c51f74b026ca2e9856ac0f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1691
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1565
Title
A name given to the resource
Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1978 t.62
Description
An account of the resource
LUD 1978 t.62, s.205-263
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
III.
RECENZJE,
PRZEGLĄDY
WYDAWNICTW
I
CZASOPISM
Lud, t. 62, 1978
Premeny
l'udovych
red. A. Prandy.
tradicii
Veda, Bratislava
1. Ceskoslovensko,
1977, ss. 311.
v sltcasnosti.
praca
zbior.
pod
Czytelnikowi polskiemu warto zwrócić uwagę na tę pozycję. Jest to tom 1 zapowiedzianej
serii wydawniczej
Międzynarodowego
Komitetu
etnograficznych
badań współczesności,
a powstał na linii dotychczasowych
sympozjów
naukowych,
przeważnie
międzynarodowych,
organizowanych
przez instytuty
Akademii
Nauk
i ośrodki uniwersyteckie
i poświęconych
różnym aspektom
współczesnych
przemian kulturowych:
pierwsze, z 1966 L, poświęcone wpływowi industrializacji
na
kulturę ludową, druga knoferencja
z 1971 r. miała za przedmiot folklor we współczesności, trzecia - również jak poprzednie, na Słowacji - obradowała, z udziałem
24 gości zagranicznych
ze wszystkich
socjalistycznych
krajów
europejskich,
m:d
problemem przemian tradycji ludowych we współczesności
(zob. "Lud" t. 58, 1974,
s. 334). Omawiany tom jest wkładem badaczy czechosłowackich
w tę problematykI:;, wyrazem ich stanowiska
teoretyczno-metodologicznego
i metod badawczych
w końcu lat sześćdziesiątych
i początków siedemdziesiątych.
Zapowiedziany
t. 2
o tym samym tytule, ukaże wkład badaczy z innych krajów socjalistycznych.
Bardzo bogatą problematykę
omawianą
przez 25 autorów czeskich i słowackich otwiera A. Pranda analizą głównych czynników procesów przemian słowackiej i czeskiej kultury ludowej po drugiej wojnie. Omawia czynniki: polityczne,
gospodarcze,
techniczne,
społeczne
i psychologiczne,
ilustrując
je konkretnymi
danymi. J. Kramafik
z Pragi zajmuje się pojęciem tradycji na tle i w związku
z rozwojem klasowej struktury
społeczeństwa.
Stoi na stanowisku
istnienia dawniej wielu nurtów tradycji, często ze sobą sprzecznych, stąd uważa tradycję ogólnonarodową za fikcję, z czym trudno się zgodzić. A. Sulitka z Bratysławy
kontynuuje zagadnienie tradycji od strony jej pojmowania
i zdefiniowania,
wyróżniając
trzy panujące tu orientacje. W końcu omawia zjawisko współczesnego folkloryzmu
i innowacji kulturowych.
A. Robek (Praga) zajmuje się niektórymi
zagadnieniami
tradycji w zakresie stosunków społecznych i kultury duchowej ludności wiejskiej;
zwraca uwagę na zmienność funkcji tej samej tradycji
(np. religijnej)
w życiu
społeczeństwa i na rolę tradycyjnego
myślenia w procesach rozwoju świadomości
klasowej.
Po artykułach o charakterze
ogólnym następuje seria szczegółowych. M. Lescak
(Bratysława)
analizuje
precyzyjnie
problem badań empirycznych
współczesnych
estetycznych norm folkloru, wyróżniając
z jednej strony normy ogólnie przestrzegane przez kolektyw i ich wyznaczniki, z drugiej przeciwstawne
tamtym estetyczne
zasady indywidualne.
W podobnie teoretycznym
ujęciu M. Kosova (Bratysława)
zajmuje siG pojęciami tradycji, zmiany i współczesności jako kategoriami
systemowymi na przykładzie
obrzędów weselnych
i ich wariantów.
A znów J. Tomes
(Strażnice) analizuje funkcję społeczną ludowych obrzędów i ceremonii i ich zmia-
�206
Recenzje
ny w życiu współczesnej
generacji,
a S. Kovacevicova
(Bratysława)
zmiany
w ostatnich dziesiątkach lat postaw estetycznych w sztuce ludowej na przykładzie
kilku wybranych
wsi, podobnie jak O. Danglova (Bratysława)
zmiany w ludowym hafciarstwie.
Zaś S. Burlasova
(Bratysława)
analizuje
podobne zjawiska
zmian postaw estetycznych w pieśniach.
Z kolei mamy kilka opracowań z badań grup etnograficznych
lub regionów.
J. Vareka (Praga) porusza podstawowe problemy badań etnograficznych
w przemysłowym okręgu węgla brunatnego
w północnych Czechach, z uwydatnieniem
~zczególnie tworzenia
się kultury
robotniczej;
1. Heroldova
pisze o integracji
różnych grup osiedleńców po drugiej wojnie (ze Słowacji, Rumunii, ZSRR, Polski
itd.) na zachodnim pograniczu Czech, a F. VanCik (Praga) analizuje na tymże
pograniczu jedną tylko grupę etniczną z Rumunii o ukraińskim
poczuciu narodowym; R. Jerabek
(Brno) proponuje
nowy model badań etnograficznych
wsi
skolektywizowanej
jako ważne zadanie współczesnej
etnografii.
K. Podolakova
(Bratysława)
pisze o stylach życia na Słowacji, o stereotypach,
mechanizmach
i czynnikach te style determinujących
i na tym tle referuje socjalistyczny styl
życia. Niejako egzemplifikacją
tych teoretycznych
rozważań jest referat J. Olejnika (Tatrzańska Łomnica) o zmianach w sposobie życia i w kulturze materialnej
mieszkańców Wysokich Tatr pod wpływem turystyki.
Następuje w końcu seria 9 referatów z zakresu współczesnego folkloru i folkloryzmu:
A. Jerabkova
mówi o badaniu
"drugiego życia" strojów ludowych,
V. Gasparikova
o aktualnej
żywotności ludowych gatunków prozaicznych, J. Michalek o przemianach
w prozie ludowej na konkretnym
terenie; O. Sirovatka
o opowiadaniach
z życia codziennego we współczesnych
przekazach,
podobnie
L. Pourova-Volbrachtova
o warunkach
życia i funkcji opowiadań prozaicznych,
G. Sokolova o badaniu ustnych opowiadań
u górali; M. Sramkova
o zakresie
repertuaru
opowiadaniowego
jednego gawędziarza.
Wreszcie B. Benes analizuje
współczesne formy wyrazu teatru folklorystycznego,
a Z. Vanovicova problem
związków między źródłami literackimi
a folklorem.
Jak z powyższego przeglądu widać, zestaw problematyki zawartej w tomie jest
tak szeroki, że obejmuje ogół najbardziej
istotnych zjawisk powstałych w procesie
swoistej symbiozy tradycji ludowych z kulturą współczesności. Jest, po wtóre, widoczne, że słowacka i czeska folklorystyka
i etnografia
wypracowały
już ade··
kwatne podstawy teoretyczno-metodologiczne
i metody badań zjawisk współczesności i mają w tym zakresie godne uwagi osiągnięcia. Sukcesy te należy przypisać
niewątpliwie
także dobrej organizacji
nauki. Dzięki należycie
zorganizowanej
współpracy
akademickich
instytutów
etnografii
i folklorystyki
w Bratysławie
i Pradze, wraz z podległymi im pracowniami
regionalnymi,
z ośrodkami uniwersyteckimi, nauka czechosłowacka
zajęła niewątpliwie
jedno z czołowych miejsc
w zakresie badań zarówno tradycji, jak i współczesności.
Józef
Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca. "Serie de antropologia social."
SEPINI, Num. 25, Instituto Nacional Indigenista, Mexicó 1974, ss. 323.
Praca zachodnioniemieckiego
antropologa współczesnej
kulturze
i ważniejszym
aspektom
Burszta
Colección
K. Jackleina
jest poświęcona
życia społecznego mieszkańców
�Recenzje
207
meksykańskiej
wsi indiańskiej
San Felipe Otlaltepec,
położonej na terenie
stanu Puebla l. Społeczność ta przynależy pod względem etnicznym do grupy Popoleca, natomiast z punktu widzenia społeczno-ekonomicznego
reprezentuje
najbiedniejsze warstwy mieszkańców Meksyku. Zajmuje ona również względnie izolowane
położenie geograficzne, które zadecydowało w dużej mierze o słabszym aniżeli na
innych terenach nurcie zmian, przeobrażeniach
kulturowych
i procesach metysażu.
Dzięki temu za pośrednictwem
Jackleina
uzyskujemy
możliwość poznania życia
indiańskiej społeczności w warunkach niemal laboratoryjnych.
Nie oznacza to jednak, iż ludzie, którzy zamieszkują Otlaltepec, żyją w całkowitej izolacji kulturowej
i ekonomicznej. Autor ukazuje ze szczególną wyrazistością,
iż we współczesnym
świecie nie istnieją takie społeczności oraz że nawet w tak niekorzystnie
usytuowanej wsi, jak Otlaltepec, łatwo jest wykryć mechanizmy wiążące Indian z gospodarką Meksyku. Menografia Jackleina jest więc interesującym
przykładem tzw.
CQse study studium konkretnej społeczności, służącym jednak do poznania znacznie ogólniejszych procesów i zjawisk. Jest ona także ważnym przyczynkiem
dla
współczesnej amerykanistyki
ze względu na szczupłość dotychczasowych
informacji
na temat kultury Indian Popoloca.
Monografia jest w większości oparta na materiałach
zebranych w terenie przez
autora, który przebywał w Otlaltepec w latach 1967-1968 i w r. 1973. Żyjąc razem
2 Indianami
przez okres ok. 13 miesięcy, miał dobre możliwości przełamania
bariery nieufności, zintegrowania
się ze społecznością i uzyskania od jej przedstawicieli informacji, zwykle skrywanych
przed postronnymi
obserwatorami.
Ponieważ
zamiarem autora było napisanie monografii
ukazującej
rzeczywisty
obraz życia
Indian wykorzystał on także w dużym stopniu źródła o charakterze statystycznym.
Uzyskany tą drogą materiał został następnie
zweryfikowany
i poddany analizie
umożliwiającej np. ocenę stanu majątkowego, struktury
własności ziemskiej, sytuacji demograficznej,
stopnia edukacji itp. Dzięki temu dane uzyskane drogą wywiadów i obserwacji zostały w poważnym stopniu zobiektywizowane.
Monografia Popoloca została opracowana według zasad współczesnej etnoanalizy, rodzaju
holistycznych
studiów,
chwytających
związki
między
strukturą
społeczną, życiem gospodarczym i rozwojem historycznym
określonego społeczeństwa. Aby uczynić zadość tym pryncypiom autor włączył do swej pracy rozdziały
poświęcone prahistorii
regionu, charakterystyki
językowej,
rekonstrukcji
historycznej, geograficzno-ekologicznej,
by dopiero na tym tle ukazać złożone problemy
społeczno-ekonomiczne
i kulturowo-ideolgiczne
badanej
wspólnoty.
Podstawowy
wymóg etnoanalizy polegający na łączeniu spojrzenia
etnograficznego
z socjolo-gicznym został w wielu miejscach prawidłowo wypełniony. Tak np. opisom uroczystości pogrzebowych
towarzyszy zaraz charakterystyka
przyczyn zgonów. Podobne uwagi odnieść można do tych części pracy, które poświęcone są mechanizmowi utraty ziemi przez Indian na rzecz grupy lokalnych przedsiębiorców.
Nie wszędzie jednak Jacklein sprostał wymogom etnoanalizy. Widać to wyraźnie
w części pierwszej pracy, w której wstępne informacje historyczno-językovle
w niewielkim stopniu łączą się z późniejszymi
wywodami, nie są z nimi po prostu
funkcjonalnie
zespolone, stanowiąc w gruncie rzeczy tylko aneksy do właściwych
rozważań. Rysując później obraz dzisiejszej rzeczywistości
stronił autor wyraźnie
od wniosków historycznych, sytuujących analizowane aspekty kultury w kontekście
'Mniej
znany oryginał
recenzowanej
pracy
ukazał
się w r. 1970 w języku
niemieckim·
(wyd. A. Klimmerle)
w RFN w Gtippingen
pt. San Felipe atlaltepec.
Beitriige
zur Ethnoanalyse der Popoloca du Puebla, Mexico.
Wydanie
meksykańskie
jest
w pełni autoryzowane-
przez .Taekteina.
�208
Recenzje
diachronicznym.
Jego próba holistycznego spojrzenia jest na pewno próbą ud"J1i].
chot: odbiegającą
od etnoanalitycznego
ideału. Jacklein
daje nam interesujący
obraz współczesnej wsi indiańskiej
w Meksyku, za mało jednak poświęca miejsca
na ukazanie konkretnych
uwarunkowań
historycznych
i współzależności
między
poszczególnymi
sferami życia i kultury.
Metoda etnoanalizy wymagała również zastosowania
modelu monografii etnograficznej
odmiennego
od schematu
tradycyjnego.
Książka
Jackleina
nie jest
więc monografią przeżytków czy elementów kultury tradycyjnej,
ukazuje ona bowiem życie indiańskiej
wsi w sposób niewyidealizowany.
Autora
interesowało
przede wszystkim bieżące życie, w tym zaś nurcie mieściły się zarówno te dziedziny kultury, które zawsze znajdowały
się w centrum uwagi etnografów, jak
np. budownictwo, systemy pokrewieństwa
czy mity, ale również i te aspekty, które
po prostu wielu badaczy nie interesują
ze względu na "brak" bezpośredniej
ich
łączności z "kulturą
ludową". Mam tu na myśli system administracji
lokalnej,
szkolnictwo,
działanie mechanizmów
władzy, powiązania
z rynkiem regionalnym
i narodowym itp. Stosując tego rodzaju dyrektywę, Jacklein dał nam monografię
nowoczesną,
w której
nie znajdujemy
spekulatywnego
oddzielania
eleme!)tów
wiejskich od miejskich, dawnych od nowych, tradycyjnych
i tubylczych, od ogólnonarodowych.
Uzyskany w ten sposób obraz nie jest więc anachroniczny,
,de
na stanie faktycznym obejmującym
dziedziny kultury znaczące dla współczesnego
życia. W przeciwieństwie
do autorów wielu dawnych monografii etnografi::znych.
Jackleina nie interesują
w równym stopniu wszystkie elementy kultury, np. tyle
samo hafty na odzieży, co struktura
własności ziemskiej, ale dokonuje świadomego
wyboru tych aspektów życia społeczno-kulturowego,
które jego zdaniem są istotne
dla wyjaśnienia
sytuacji w jakiej znajdują sh~ mieszkańcy indiańskiej wsi. Zastosowany przez Jackleina
schemat układu monografii społeczności lokalnej wzoro• wany jest więc na propozycjach anglosaskiej antropologii społecwej 2, w mniejszej
zaś mierze dostrzec w nim możemy oddziaływanie
wzorów meksykańskich
czy też
niemieckich.
Konsekwentna
realizacja
przedstawionych
wyżej założeń nie była bynajmniej
łatwa, stąd też pewne mankamenty
pracy Un puebLo popoLoca wydają się usprawiedliwione. Autor jeszcze całkowicie nie wyzwolił się z ciążenia tradycji głm:Z<lcej podział kultury na działy i zagadnienia
materialne,
społeczne i symboli cne.
Pewien schematyzm i wyodrębnienie
rysu historycznego poza główny nurt rozważań sprawiło także, iż uzyskany obraz społeczności indiańskiej ma bardziej charakter
funkcjonalny,
częściowo statyczny, aniżeli historyczny i dynamiczny.
Do ciekawszych części pracy należą te rozdziały, które poświęcone są gospodarce indiańskiej
i jej powiązaniom
rynkowym.
W interpretacji
autora dostrzec
można wyrażny
wpływ teoretycznych
konstatacji
socjologicznych
Stavenhagena
(znanego postępowego badacza meksykańskiego)
oraz A. G. Franka - teoretyka
zagadnień
"niedorozwoju"
w krajach
Ameryki
Łacińskiej.
Dzięki zastosowaniu
tego rodzaju spojrzenia
Jacklein mógł wyraźnie dostrzec uwikłania
indiańskiego
chłopa z odległej od centrów przemysłowych
wsi z systemem
kapitalistycznej
eksploatacji
typu merkantylistycznego.
Opisuje więc zarówno sposoby działania
handlarzy i pośredników przejmujących
wyroby rzemiosła indiańskiego, jak i 7.\Vraca uwagę na migracje zarobkowe do Stanów Zjednoczonych.
'o
monografii
walorach
takiego
modelu
monografii
wsi, "Lud"
t. 53, 1969, s. 147-163.
pisał
J'.
Burszta,
Dwa
modele
etnograficznej
�209
Recenzje
Równie interesujące
są te partie, które omawiają aspekty struktury
społecznej
·,\'si w jej przestrzennym
zróżnicowaniu
związanym
z sektorami
zamieszkiwania.
Autor w sposób jasny przedstawił
istniejące między tymi jednostkami
społecznymi
"elacje współzależności łącząc je ze zjawiskiem endo- i egzogamicznych małżeństw.
Ciekawe są także rozważania na temat zróżnicowania
majątkowego
poszczególnych
sektm"ów czy roli szkoły, choć przeoczono analizę szkoły jako instytucji pośredniczącej w przemianach
tradycyjnej
kultury.
Pewien niedosyt pozostawia
natomiast
po sobie lektura
partii
końcowych
książki, przeznaczonych
na omówienie życia religijnego. Autor skoncentrował
się
na scenariuszu
i organizacji
lokalnych świąt (fiestas), z\vrócił uwagę na system
obciążeń finansowo-organizacyjnych
(cargo)
z tymi przygotowaniami
związany,
poświęcił również nieco miejsca charakterystyce
misji ewangelickiej
działającej
od kilku lat na terenie
Otlaltepec.
Szereg ważnych
zagadnień
zostało jednak
tylko zasygnalizowanych.
Widać \vyrażnie, iż autor nie czuł się zbyt swobodnie
w tej dziedzinie analizy kultury. Przytacza on interesujące
mity i opowieści, pozo~tawiając jc jednak bez komentarza.
Nie daje również głębszego wyjaśnienia
zjawiska synkretyzmu
religijnego - tak typowego dla indiańskich
chłopów w Meksyku. Wymogi monografii skłoniły Jackleina
do zajęcia się również wierzeniami,
,de w istocie autor ten jest przede wszystkim badaczem problemów
społecznych
i ekonomicznych współczesnej wsi tubylczej.
Podsumowując
wszystkie powyżej zamieszczone uwagi dotyczące zarówno treś:i pracy jak i zastosowanych
metod, wypada stwierdzić,
iż książka Un ;meblo
popoloca jcst monografią
bardzo wartościową
i godną uwagi. Jeśli wskazywałem
na różnorakie potknięcia autora czy mankamenty
stosowanych przez niego koncepcji, to tylko po to, aby ukazać stopień oryginalności
rozwiązań Jackleina,
które
warto szerzej popularyzować
i ulepszać, również na naszym polskim gruncie etnograficzno-socjologicznym.
Jest to bowiem nie tylko nowoczesna monografia
społeczności lokalnej z terenów poz<1europejskich, ale praca, która ukazuje opisywaną
wieś w taki sposób, w jaki mogłyby być analizowane społeczności lokalne w Europie. Nie ulega wątpliwości, iż praca ta zainteresować
powinna nie tylko amerykanistów, ale również etnografów.
historyków
i socjologów
nie zaangażowanych
w studia meksykanistyczne.
Aleksander
Pasem-Zieliński
Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's
Crest: Mahican
Indian
Culture
and
Change, "National
Museum of Man. Mercury Series. Ethnology Division,
Paper No. 13", Ottawa 1974, ss. 91, l mapa ~ 5 ilustr.
Culture
Rozprawa Teda J. Brassera jest typowym dla amerykańskiej
i kanadyjskiej
etnohistorii
przykładem
rekonstrukcji
i interpretacji
dziejów społeczności
plemiennej. Stanowi ona monograficzne
ujęcie nowożytnej
historii Mohikanów, których uwiecznił w słynnym Pięcioksięgu
Fenimore Cooper. Główny trzon analizy
poprzedzają informacje na temat ich etnonimu, języka, stosunków demograficznych
o!"az szkicowy zarys dziej{)w i kultury
w okresie prekolonialnym.
Za cezurę
rozdzielającą
dwie epoki starożytną
i nowożytną autor przyjął rok 1600.
W zainicjowanym
,v{l\vczas nowym etapie mohikańskich
dziejów Brasser wyróżnił
;4 .~ Lue! LXII
�210
Recenzje
4 fazy różniące się między sobą charakterem
stosunków interetnicznych
oraz tempem i jakością przeobrażeń
społeczno-kulturowych.
Nowożytne
dzieje Mohikanów
zapocZittkowała
tzw. faza handlu
skórami,
obejmująca
zasadniczo
XVII w.
XVIII w. Cechowała
się ona krystalizacją
organizacji
plemiennej
z rozproszonych
społeczności lokalnych, powstaniem
scentralizowanej
władzy, a nawet próbami tworzenia
wieloplemiennych
organizmów
politycznych. Wszystkie te przemiany organizacji społecznej, jak i zmiana pozycji
mężczyzny w rodzinie wraz ze społeczno-kulturowymi
reperkusjami
wojen prowadzonych
o rozszerzenie
lub zmianę terytoriów
plemiennych,
miały u swych
podstaw motywację ekonomiczną. Była nią chęć zintensyfikowania
handlu skórami
Druga faza obejmuje okres około 50 lat do czasów Rewolucji Amerykańskiej.
l\'l:ohikanie - zepchnięci już wówczas na kresy swych dawnych terytoriów
plemiennych,
zdziesiątkowani
przez epidemie i wojny międzyplemienne
- znależli
się \\' czwartej dekadzie XVIII w. w kręgu oddziaływania
chrześcijańskiego
prozelityzmu. Pierwszymi
neofistami
stali się przywódcy plemienia, którzy przekształcili ośrodek misyjny w centrum plemiennego życia politycznego. Okres ten charakteryzował
się nasileniem
akulturacji.
Zmieniona sytuacja
ekonomiczna
Mohikanów
(utrata
większości
własnych
terytoriów
plemiennych)
zmusiła
ich do
przyswojenia
sobie nowych umiejętności
dla zdobywania środków utrzymania
(wynajem siły roboczej, produkcja i sprzedaż własnych wyrobów rzemieślniczych,
itp.).
W ślad za tym nastąpiły
zmiany w stylu życia i sposobie widzenia otaczającej
Indian rzeczywistości.
Należy żałować, że autor omawianej
pracy nie podjął próby analizy procesu
ścierania
się dwóch różnych światopoglądów
tubylczego
i chrześcijańskiego,
mechanizmów
wypierania
jednych
zespołów wierzeń
przez drugie, społecznych
reperkusji
zmiany orientacji
religijnej
i sposobów funkcjonowania
"przeżytków"
dawnej nadbudowy
w nowej sytuacji społeczno-kulturowej.
Tymczasem zaprezentowane przez Brassera
obraz i interpretacja
chrystianizacji
Mohikanów
są tak
dalece szkicowe, że aż uderzają naiwnością.
Trzecia faza nowożytnych
dziejów Mohikanów
(lata 70-te XVIII w. do poi
XIX w.) to okres ich permanentnych
migracji
ze wschodu na zachód pod
naciskiem euro-amerykańskiego
osadnictwa. W trakcie kolejnych przesiedleń zmieniał się skład etniczzny mohikańskich
osad (napływ ze wschodu ludności o innej
przynależności
plemiennej).
W okresie tym Indianie
coraz bardziej przyswajall
sobie amerykański
model życia. Przejawiło się to w formach osadniczych niczym
nie odbiegających
już na pocz. XIX w. od wzorów wiejskiego osadnictwa białej
ludności USA; przejęciu
farmerskiego
modelu gospodarowania;
przywiązywaniu
wagi do formalnego
wykształcenia
najmłodszej
generacji itp. Ówczesna społeczność Mohikanów, mimo wysokiego stopnia zakulturowania,
rozpadła się w omawianym tu okresie na dwie opozycyjne względem siebie frakcje - konserwatywną
(opowiadającą
się za zachowaniem
szeregu elementów
tradYl:ji) i progresywną
(rzecznika
akceptacji
przez Indian
wartości
i stylu
życia białej
Ame:yki)
Problem
frakcyjnego
rozbicia społeczności
tubylczych
zachował swą aktualność
do dziś i z tego względu zwrócenie uwagi przez Brassera na jego genezę stanowi
wartościowy
wkład do poznania dziejów kształtowania
się postaw Indian wobec
własnej i obcej kultury.
Czwarta, tzw. rezerwatowa
faza mohikańskich
dziejów, została zapoczątkowana
w latach 1856-1859, kiedy to część plemienia osiedliła się w jednym z rezerwatów
na terenie Wisconsin. W okresie obejmującym
2 pał. XIX w. i XX w. Mohikanie
ulegli niemal zupełnej amerykanizacji,
zachowując jedynie świadomość tubylczego
�211
Recenzje
pochodzenia i nikłą pamlęc niektórych
cech swej plemiennej
kultury. Ich etniczna odf(~bność zaciera się zresztą coraz bardziej wskutek dość dużego odsetka małżeństw mieszanych nie tylko międzyplemiennych,
ale i międzyrasowych
z białymi
partnerami.
Książka Brassera ma szereg zalet polegających
przede wszystkim na uporządkowaniu informacji
i możliwie pełnym
zrekonstruowaniu
dziejów Mohikanów.
W tym celu autor skrupulatnie
wykorzystał
publikowane
dotychczas źródła historyczne i etnograficzne oraz bogaty zbiór analiz dziejów i kultury plemion zamieszkujących północno-wschodnie
obszary USA. Praca jego rzuca niewątpliwie
nowe światło na historię nadatlantyckich
plemion, prostując
szereg błędnych koncepcji historiograficznych
dotyczących zwłaszcza stosunków politycznych
i związków kulturowych
łączących Mohikanów z Ligą Irokezów.
Zastrzeżenia budzi natomiast m. in. dokonany przez Brassera dobór kryteriów,
na podstawie których wyróżnione zostały 4 fazy nowożytnych
dziejów plemienia.
Przypomnijmy,
że pierwszą fazę wyznaczono na podstawie kryterium
ekonomicznego (handel skórami), drugą - kryterium
ideologicznego
(przyjęcie chrześcijaństwa), trzecią - kryterium
politycznego
(migracje jako wyraz polityki mocarstw
kolonialnych
wobec ludności tubylczej) i czwartą - również na podstawie kryterium politycznego (rezerwaty jako wyraz polityki wewnętrznej
USA wobec ludności tubylczej). Autor, dokonując takiego właśnie wyboru kryteriów,
winien jednak go uzasadnić, dowodząc istotność owych wyróżników dla specyfiki poszczególnych okresów mohikańskiej
historii.
Dużym mankamentem
pracy jest również ograniczenie
rekonstrukcji
dziejów
w drugiej, trzeciej i czwartej ich fazie wyłącznie do tej grupy Mohikanów, którzy
w połowie XVIII w. osiedlili się w ośrodku misyjnym, z pominięciem
uzasadnienia takiego ujęcia. Czytelnik może jedynie domyślać się, że autor dokonał wyboru
tej społeczności Mohikanów ze względu na jej polityczną rolę w życiu całego plemienia.
Żałować również należy, że Brasser - zaabsorbowany
żmudną, niekiedy nawet
chyba zbyt drobiazgową rekonstrukcją
mohikańskich
dziejów - tak mało miejsca
poświęcił kulturze tych Indian i dokonującym
się w niej przeobrażeniom,
ograniczając się często do mało mówiących ogólników. Nazwa serii wydawniczej
oraz
sam tytuł pracy sugerują raczej, że ta właśnie problematyka
powinna dominować
nad rekonstrukcją
dziejów, stanowiących niezbędne tło dla ukazania procesu zmian
zachodzących w tubylczej kulturze
pod wpływem obcej cywilizacji.
Tymczasem
proporcje są odwrotne.
Mimo tych zastrzeżeń, omawiana
praca jest cennym przyczynkiem
do etnohistorii północno-wschodnich
obszarów dzisiejszych USA, wypełniając lukę w naszej
wiedzy o dziejach plemienia, które w czasach kolonialnych
należało do politycznie i gospodarczo
naj aktywniejszych
społeczności
tubylczych
tego regionu,
co
Brasser w przekonywujący
sposób udowodnił.
Mirosława
B. ~. PutiIov, Metodologija
sravnitelno
"Nauka". Leningrad 1976, ss. 244.
istorićeskogo
Posern-Zielińska
izućenija
Autor książki kierując
się przekonaniem,
że rozwojowy
różni się od procesu literackiego,
że jest od niego niezależny,
folklora,
Izdat.
proces folklorowy
że jest także nie-
�212
Recenzje
zależny od tych czynników, które kształtują
rozwój literatury,
widzi niezbędność
pewnej rezygnacji z literaturoznawczych
metod badawczych, a kształtowania takich,
które odpowiadałyby
specyfice folkloru. Autor odnosi się również krytycznie do
niektórych
metodologii porównawczych
stosowanych
w folklorystyce,
proponując
oddać pierwszeństwo
porównawczej
metodologii
historyczno-typologicznej.
której
teoretyczny
kształt zarysowuje
w swojej książce. Według autora właśnie ta metoda pozwala wykrywać
w folklorze nie zauważone
dotąd powtarzalności
uri-lZ
prawidłowości
ich występowania,
co daje w wyniku możność formułowania
hipotez
wyjaśniających
cechy i relacje obiektów oraz procesów.
1. Podstawą
typologii
porównawczej
czyni autor
dwa szerokie
założenia
wyjściowe: 1) że pojęciem typologia obejmuje się uwarunkowaną
szeregiem obiektywnych
czynników
prawidłową
powtarzalność,
występującą
w społeczeństwie
i przyrodzie, powtarzalność,
która objawia się w zjawiskach i obiektach, stosunkach
i właściwościach,
elementach
i strukturach,
procesach i stanach; 2) że podstawą
typologizowania
powtarzalności
są pewne prawidłowości, które rodzą się z koniecznej współzależności danej historyczno-społecznej
sytuacji oraz wewnętrznych
reguł
powstawania,
egzystencji
i funkcjonowania
odpowiednich
zjawisk
i obiektów.
Mówiąc o typologii w folklorze ma się na względzie powtarzalność,
która go
przenika,
ale która jako typologiczna
rysuje się dopiero wtedy, gdy powstaje
w wyniku
współzależności
systemu
i jego
składników
oraz
w v,;yniku
relacji ich z tradycyjnym
ludowym bytem i światopoglądem.
Powtarzalność
zjawisk folklorowych
o charakterze
zbieżności, tożsamości, podobieństwa,
analogii
jest typowa tylko wtedy, gdy nie jest przypadkowa
(np. tematy są typologicznie
zbieżne, gdy należą do jednego systemu artystycznego
wyrażania), gdy więzi i relacje mają charakter
stały i uniwersalny,
obejmują cały proces folklorowy. dominując nad między etnicznymi i międzynarodowymi
więziami genetycznego j kontaktowego typu.
2. Typologia jako metoda badawcza folkloru funkcjonuje
w planie synchronicznym i diachronicznym.
Jako typologia strukturalna
daje wszechstronny
opis
obiektu tylko umownie oddzielonego od planu diachronicznego.
Jako typologia historyczna (ewolucyjna) bada etapy i stadia rozwoju folkloru, zawsze odnosząc je
do etapów poprzednich.
A więc obserwuje
każde zjawisko folklorowe dwojakD:
jako samodzielną
całość (system lub jego element) w danym momencie istnienia
oraz jako etap w procesie rozwojowym.
Przez system folklorowy
rozumie się
pewien zamknięty, całościowy stan obiektu o stałej strukturze,
związany z daną
sytuacją społeczno kulturową
(np. folklor - jako system gatunkowy, gatunek jako system utworów, utwór - jako system wariantów itp.). System podlega regułom
wewnętrznej
dynamiki i zewnętrznych
oddziaływań. Reguły wewnętrzne pozwalają
tylko na takie tworzenie się lub chłonięcie nowych elementów, które nie rozbijają
całości. Oddziaływania
zewnętrzne
są przyczyną
etapowych
przemian,
ponieważ
każde naruszenie
struktury
systemu prowadzi do jego rozpadu i tworzenia się
nowego systemu. Nowy system staje się faktem ewolucji zachowując, jako jego
ogniwo, elementy i znaki poprzedniego etapu. Typologia analizując systemy bada
procesy, badając procesy - analizuje systemy, odkrywając nie tylko materializacje
reguł i prawidłowości,
ale także ich dynamikę·
3. U podstawy wszelkiej powtarzalności
i zmienności folklorowej leży typologiczna współzależność folkloru i świata zewnętrznego.
Realizuje się ona w "pecyficznie folklorowym
"odzwierciedleniu
rzeczywistości".
Folklor bowiem nie tyle
odzwierciedla,
co "wybiera" z ludowego świata takie tematy, które zostały wyodrębnione przez kolektyw i umiejscowione w ramach aktualnego, społeczno kulturo-
�Recenzje
213
wego systemu świadomości.
Dlatego każdy obiekt folklorowy
stanowi jedno, typOI':o artystyczne ujęcie tego, co w świecie ludowym ma nieskończoność powtórzeń
(temat nie rodzi się raz, temat rodzi się nieskończenie wiele razy). Stąd w centrum
folklorowej uwagi znajdują się typy tematów (balladowych,
epickich, bajkowych
itp.) tworzących
systemy o właściwych
im artystyczno-treściowych
strukturach.
Dlatego każdy obiekt folkloru jest rozumiany
tylko w danym systemie i dzięki
niemu.
4. Twierdzenie, że folklorowe procesy ewolucyjne, zachodzące w danych etnosa ch - są niepowtarzalne,
posiada podstawową wagę dla historyczno-typologicznej
teorii folkloru. Według tego twierdzenia
każdy folklor etniczny posiada i przechowuje ślady własnych etapów rozwojowych,
on także określa ramy ogólnych,
międzyetnicznych
powtarzalności.
Dzięki temu daje się zauważyć, że to, co w jednym folklorze stało się już tylko znakiem przeszłości - w drugim żyje pełnią aktualności. Dzięki takim faktom powstaje możliwość rekonstrukcji
ewolucyjnych
procesów poszczególnych folklorów i folkloru w całości. W tym celu typologia bada
więc polietniczne (a nie bietniczne) systemy i procesy folklorowe narodów o kulturowej i językowej więzi genetycznej (np. Polacy-Słowacy-Czesi),
narodów o długotrwałym
oddziaływaniu
kulturowych
grup etnicznych
(np. Bałkany,
Karpaty,
Kaukaz), oraz narodów o więzi kontaktowej
(np. Węgry-Rumunia,
BułgariaGrecja). W badaniach polietnicznych
typologia nie respektuje
już granic geograficznych, chronologicznych
i etnicznych. Nakładając na siebie systemy etnicznych
folklorów ujawnia tożsamości lub różnice w postaci brakujących
ogniw lub nadmiaru elementów. Ujawnia w ten sposób luki w ewolucyjnym
łańcuchu oraz zyskuje
materiał nadający się do ich wypełnienia.
5. Typologiczna analiza zakłada badanie folkloru w ścisłym związku z etnograficznymi realiami
bytu (obrzędami,
instytucjami),
stanowiącymi
wyraz typowych uogólnień kolektywnej świadomości. Ta sfera ludowego bytu dostarcza folklorowi odpowiednich modeli, gotowych, strukturalno
treściowych
wzorców dla artystycznych przedstawień.
Z drugiej strony potwierdza folklor ową tradycję, ponieważ
typowe sytuacje, stosunki, konflikty zostały już kiedyś przekształcone
w artystyczne
formy najwcześniejszych
gatunków.
Oczywiście
nie ma tu mowy o prostym
przejściu ani bytu w folklor, ani tradycji folklorowej
w folklor aktualny.
Przekształcenie dokonuje się za pośrednictwem
świadomości
folklorowej,
wyrażającej
się w typowych obrazach, motywach, tematach. Przeniesiznie
treści i znaczeń ze
sfery bytu w sferę folkloru lub ich modyfikacja
w sferze samego folkloru, są
możliwe tylko dzięki temu, że oba światopoglądy
- "bytowy" i "folklorowy"
mają charakter
semiotyczny.
6. Typologiczne analizy gatunków są w stanie początkowym.
Zmierzają one do
wyjaśnienia węzłowych problemów genezy, historii gatunkowych
systemów, właściwości artystycznych,
relacji
z rzeczywistością.
Badania
uwzględniają
fakt, że
tekst-utwór-gatunek
to trój poziomowa jedność systemowa oraz że wariantywność
jest uniwersalną
cechą zjawisk folkloru. Dalej, że nie istnieje tekst pierwotny ani
dążenie: od wariantu
do pełnego tekstu. Utwór żyje całością wariantów
i on to
właśnie stanowi podstawę
gatunkowo
typologicznych
uogólnień. Jeśli terminem
tradycja określić względnie stałe, dziedziczone wzorce i formy ludowej egzystencji,
to folklor stanowi na danym etapie odpowiednik tej tradycji. W swoich artystycznych formach nie tylko przechowuje
jej świadomość,
ale przekształca
się wraz
z nią. Dlatego wyraziste ramy gatunków właśnie w odniesieniu
do tradycji
pozwalają określać etapy procesu folklorowego.
Rozwój gatunkowy
najprawdopodobniej przebiegał
w dwojakim
procesie transformacji
i ewolucji.
Gatunek
�214
Recenzje
powstawał na drodze długich przemian transformacyjnych,
w których brały udział
elementy o charakterze
pozaartystycznym
(obrzędy, rytuały itp.), oraz artystycznym
(formy wyrażania). Aktualnie znane systemy gatunkowe są zamknięte, świadczące
o tym, że proces, który je kształtował,
był względnie jednolity. Jednakże gatunki
archaiczne, które znajdują się w niektórych systemach, świadczą o różnych stadiach
przerywania
się transformacji,
krzepnięcia
formy danego gatunku i rozpoczęcia
się procesu ewolucji, nie naruszającej
już danej struktury.
Typologiczno-stadialne:
powtarzalność
gatunkowych
systemów etnicznych
daje pewną nadzieję na zrckonstruowanie
poszczególnych
gatunkowych
łańcuchów rozwoju od najprymitywniejszych form, do złożonych gatunkowych struktur i ich wewnętrznej
ewolucji.
7. Dla dopełnienia
obrazu typologii historyczno-porównawczej
autor dodaje
jeszcze uwagi na temat folklorowego
historyzmu.
Pod typologią tego zjawiska
rozumie on występujące
w danych artystycznych
formach zasady poznania i odbicia historii, widzianej jako całokształt
działalności kolektywu związanej z rozwojem społecznym. Tak rozumiany
historyzm określa treść i strukturę
folkloru,
on z kolei wyraża świadomość
kolektywu,
jest znakiem jego pamięci i dążeń.
Jednakże
folklorowa
świadomość
(artystyczna
świadomość) wtopiona jest w tradycyjne formy dalekiej przeszłości. W swojej podstawie jest więc dorealistyczna.
a w chwili gdy realizm zaczyna funkcjonować
jako kategoria sztuki, staje się nierealistyczna.
Dlatego badanie świadomości folklorowej wymaga badania praw artystycznego odzwierciedlania
historii, tj. w fantastycznych,
umownych, hiperbolicznych itp. formach, kształtujących
obrazy rzeczywistości
w idealnym planie.
Powszechne prawo folklorowej powtarzalności,
które odkryto dzięki metodologii
historyczno-typologicznej,
stawia przed folklorystyką
nowe zadania: 1) zbadanie
genezy wczesnych form folkloru, 2) odkrycie praw rozwoju gatunków, 3) całościową
rekonstrukcję
rozwoju folkloru, na podstawie różnostadialnego
materiału
różnych
narodów. Ogólnie mówiąc - zbadanie folkloru w najszerszym aspekcie. W węższym
zaś - zbadanie konstrukcji
systemów artystycznych,
jako zjawisk ludowej kultury
duchowej.
Jadwiga
JagieHo
linguistique,
agronomique
et economique d'uT!.
Recherche
cooperative
sur programme,
organisee par Ie
Centre national de la recherche scientifique avec Ie concours de divers laboratoires
scientifiques;
T. 1 Geographie.
Agronomie.
Sociologie
economique,
Editions du
CNRS, Paris 1970, s. 310; T. 2. Ethnologie
historique.
Transhumance
ovine, Paris
1971, s. 318; T. 3 Ethnologie
contemporaine
l. Communautes
vitlageoises.
Vie
d.omestique,
Paris 1972, s. 336; T. 4 Ethnologie
contemporaine
II.
Montagnes.
Therapeutique.
L' Aubrac d Paris, Paris 1973, s. 302; T.5 Ethnologie contemporaine III.
Litterature
orale. Musique. Danse, Paris 1975, s. 382.
L'Aubrac,
etablissement
etude
ethnologique,
humain.
Obszerna monografia Aubrac - górskiego regionu w środkowej części Masywu
Centralnego,
obejmującego
Monts Aubrac położone w trójkącie,
którego ramiona
stanowią doliny rzek Truyere i Lot oraz masyw Margeride - jest największym
z dotychczasowych
osiągnięć we Francji
w zakresie interdyscyplinarnych
badali
monograficznych.
Z planowanych
7 tomów ukazało się dotychczas 5, o łącznej objętości 1648 stron. Zawierają one liczne materiały pomocnicze i uzupełniające, w tym
�Recenzje
215
229 ilustracji, 263 tabele, 92 mapy, 76 wykresów i przedstawień
graficznych
oraz
44 rysunki.
Poszczególne, opracowane
przez 46 autorów, tomy monografii
obejmują
następujące zagadnienia:
t. 1 środowisko
naturalne,
agronomia,
ekonomika
a społeczeństwo: t. 2 podstawy etnologii historycznej,
transhumancja
owiec; t. 3 społeczności lokalne
i gospodarka
agro-pasterska,
życie domowe; t. 4 pastwiska
górskie, medycyna ludowa, migracje do Paryża; t. 5 literatura
ludowa, muzyka
i zjawiska paramuzyczne,
tańce ludowe.
Monografia Aubrac stanowi wynik tzw. Recherche cooperative sur programme
nr 28 - RCP Aubrac, zainicjowanych
i koordynowanych
przez CNRS, a prowadzonych w latach 1963-1966.
Badania miały charakter
wyrażnie
interdyscyplinarny.
Brały w nich udzial
różne instytucje naukowe, przede wszystkim Centre d'Ethnologie franc;aise, Centre
de recherches ethnologiques
oraz Institut
national de la recherche
agronomigue.
W pracach
badawczych
uczestniczyło
ponad
40 naukowców,
reprezentujących
{'tnologię, socjologię, historię, geografię, dialektologię, agronomię, zootechnikę i ekonomię. Projekt badań opracował G. H. Riviere przy współpracy A. Leroi-Gourhana,
a bezpośrednie nad nimi kierownictwo
sprawowali
C. Jest, C. Parin, A. Fel oraz
C. Marcel-Dubois.
Efektem badań, obok recenzowanych
tu tomów, było m. in.
zebranie 987 obiektów muzealnych,
2 rękopisów
oraz wykonanie
442 rysunków.
9570 fotografii i materiałów
do ok. 15 filmów dokumentalnych.
Monografia Aubrac należy do opracowań, które znaczą rozwój francuskiej
humanistyki, w tym i etnologii. Jego kierunek zmierza do ujmowania
badanych zjawisk w szerokich historyczno-kulturowych
i społeczno-ekonomicznych
uwarunkowaniach. co możliwie jest jedynie przy podejmowaniu
zespołowych badań interdyscyplinarnych.
RCP Aubrac były jednymi z pierwszych
tego typu we Francji.
Ich podstawowym
założeniem metodologicznym,
co znalazło również szerokie odzwierciedlenie w opracowanej monografii, było dążenie do możliwie pełnej koordynacji gromadzonych
informacji i ich uzupełnianie
poprzez różne dyscypliny. Założenie drugie polegało na skupieniu całości problematyki
wokół zasadniczego
ella
analizowanego
obszaru zagadnienia
podstaw gospodarczych,
tzn. hodowli i podporządkowaniu
poszczególnych opracowań właśnie temu aspektowi. Z tego względu
monografię Aubrac możemy zaliczyć do typu monografii z problemem wiodącym.
Wreszcie, wyraźnie zaznaczone w pracy, założenie trzecie polegało na traktowaniu
badanej rzeczywistości zarówno w wymiarze współczesności, jak i przeszłości. Celem
pierwszego jest ukazanie realiów w ich strukturalno-funkcjonalnych
powiązaniach
(ethnologie contemporaine),
a drugiego wyświetlenie
i analiza dawnych struktur
społecznych,
kulturowych
i techniczno-ekonomicznych
(ethnologie
historique).
Z tych powodów w monografii wykorzystano,
obok zgromadzonych
różnorodnych
materiałów terenowych, również archiwalne.
Zawarty w 5 tomach materiał daje niezwykle interesujący,
kompleksowy
obraz
przeszłości i współczesności Aubrac - jednego z najbardziej
tradycyjnych
jeszcze
regionów Francji - jego podstaw gospodarczych
oraz żyda i kultury jego mieszkańców.
Górski region Aubrac, o średniej wysokości 1000 m, obejmuje
26 gmin należących do 3 departamentów:
Aveyron (U), Lozere (13) i Cantal (2). Ogólna liczba ludności wynosiła w 1966 r. 10383, 16 z gmin miało mniej niż 400 mieszkańców,
a tylko jedna przekraczała 1000.
Z punktu widzenia podstaw gospodarczych
Aubrac wyróżnia się zdecydowaną
dominacją hodowli bydła, opartej głównie na wypasie na górskich pastwiskach.
Ich
�316
Recenzje
szeroka strefa łącznie z łąkami stanowi średnio 97"," użytkowanej
ziemi. W przeciwieństwie do naturalnych
pastwisk alpejskich i pirenejskich,
aubrackie powstały
w wyniku działalności człowieka poprzez wyręb lasu na poziomic 1000-1400 m, co
umożliwia ich wykorzystywanie
nie przez 3, a !) miesięcy.
Obszar Aubrac został zaludniony w okresie średniowiecza,
a w jego zagospodarowaniu i wyrębie lasów najważniejszą
rolę odgrywały aż do 1789 r. dwa duże
opactwa: Aubrac (założone \". 1120 r.) oraz Bonneval (1147). Pastwiska ujęte zostały
w system dużych jednostek gospodarczych
- montagnes oraz wielkich gospodarstw
agro-pasterskich,
co wyróżniało Aubrac zarówno od północnej Francji, jak i reszty
Masywu Centralnego
(dzierżawa, parcelacja). Drugi z biegunów struktury
społeczno-ekonomicznej
Aubrac stanowiły społeczności wiejskie. Były one zapleczem rak
GO sezonowej pracy przy letnim wypasie, uprawie zbóż i transporcie.
Mniejsze niż
na innych terenach zależności feudalne przyczyniły
się do ich względnie autonomicznego rozwoju, opartego m. in. o istnienie dóbr gminnych. Jeszcze w l86~ r
ten rodzaj własności w części Aubrac zbliżał się do 300/0 (w całej Francji 8"/0).
Do XX w. Aubrac stanowił pod względem ekonomicznym
region względnie
samowystarczalny.
Wiejskie społeczności prowadziły gospodarkę autarkiczną.
Pewną autonomię Aubrac zawdzięczał istnieniu zespołu działających manufaktur
i rzemiosł, których gwałtowny zanik nastąpił w pel. XX w. (w 1962 r. mniej niż 10°,"
ludności czynnej zawodowo). Od pocz. XX w. dawna wielokierunkowa
produkcja
rolna stopniowo przekształciła
się w hodowlę bydła (w 1962 r. 90"/" hodowanych
zwierząt). Przyczyniły
się do tego zarówno warunki naturalne,
jak i rozwój rasy
Aubrac, doskonale zaadaptowanej
do wydłużonego pobytu na pastwiskach
w surowym klimacie. Specjalizacja
\Ii hodowli
bydła rogatego współwystępowała
z cofaniem się hodowli owiec i upra\vy zbóż. Ta ostatnia zajmuje obecnie od 0,1 do 12,5"10
powierzchni
(okres wegetacyjny
trwa od kwietnia do października).
Gospodarstwa
stanowią w większości własność użytkownika,
część jest dzicrża~··iona w systemie fermage, nielicznie metayage. 5;3% gospodarstw posiada mniej
niż 25 ha, część przekracza 100 ha. Prawie 50"/0 z nich liczy tylko 1-2 osób. System
gospodarowania
i hodowli należy nadal do tradycyjnych
i pozbawiony jest cech
wraźnej kalkulacji
ekonomicznej,
jakkolwiek
zapoczątkowane
zostały procesy modernizacji.
Najważniejsze
znaczenie w gospodarce hodowlanej posiadają górskie pastwiska.
303 montagnes,
o powierzchni ponad 20 tys. ha, należy do 250 gospodarstw (7 jest
własnością
gminy). Wypasają
na niej bydło aź 102 gminy i stąd Aubrac określany jest jako "bassin d'alimentation"
(w samym Aubrac 55 tys. bydła). Rozpoczynający się 25 maja (zakończony 13 października)
wypas posiada dwie formy:
1) tradycyjny
wypas połączony z produkcją
mleczną i serowarstwem
(w 1964 r.
na 57. montagnes),
wymagający
stałego nadzoru i pracy ekipy 2 - 6 buronniers
(W 1900 r. 1100,
w 1965 tylko 130), sezonowo mieszkających
w pasterskich
domach - buron; 2) zdecydowanie
upowszechniający
się wypas nastawiony
na produkcję mięsną, bez stałego nadzoru stad.
Aubrac
stanowiło
niegdyś ważny obszar transhumancyjnej
hodowli owiec,
pochodzących
głównie z Dolnej Langwedocji.
Ostatnia
w Aubrac transhumal1l:ja
odbyła się w 1965 r. i brało w niej udział jedynie 1000 owiec (w 1955 - 45 tys.).
Przepęd następował
na trasie ponad 100 km z wysokości ok. 300 m do 1300 m.
Przyczyny upadku tego typu hodowli owiec leżą przede wszystkim w ekonomicznym rozwoju Langwedocji.
Wiejskie społeczności Aubrac wyróżnia ich wewnętrzna
struktura
i małe rozmiary. Społecznością lokalną nie jest tu jak na innych obszarach Francji gmina
�Recenzje
(commune),
ale jednostka
dużo mnIeJsza, licząca niekiedy kilkadziesiąt
osób \Vies (village), w sensie nadawanym
temu terminowi w całym regionie (tzn. przysiółka, lub wioski hammeau),
bądż grupa wsi odpo'wiadająca
części gminy
\V pojęciu
administracyjnym.
Posiadane przez te społeczności i wspólnie użytkowane dobra gminne (biens communaux)
są w istocie dobrami wsi lub kilku wsi
(biens sectionnaux).
Stanowią ważne uzupełnienie areału prywatnej
własności.
Budownictwo Aubrac jest jeszcze w dużym stopniu tradycyjne,
ok. 50"/0 stanov.'ią domy budowane w okresie 1871-1939, ok. 47% ma 1 lub 2 izby, a 42"/0 doml'n': nie posiada bieżącej wody. Tradycyjny aubracki dom, kamienny i parterowy,
kryje pod wspólnym dachem część gospodarczą i mieszkalną. Jej ośrodek stanowi
wspólna izba (saHe commune), z otwartym ogniskiem, o ścianach pokrytych rodzajem boazerii, w której wnękach znajdują
się 1-3 zasłonięte
łóżka oraz szafy.
Powtarzającymi
się elementami
umeblowania
jest również serwantka,
wiszący
zegar oraz stół z ławami lub krzesłami. W izbie tej dokonują się wszystkie podstaWO\VC
funkcje życia rodzinnego.
Od pocz. XX w. Aubrac stanowi! region wyrażnie wyludniający
się (w końcu
XIX w. ok. 18 tys. mieszkańców).
Występuje
zjawisko
starzenia
się ludności.
Wskaźnik poziomu wykształcenia
należy do najniższych
we Francji. Pierwotnie
skierowana na południe, od pocz. XX w. migracja zmierzała na północ, głównie
do Paryża (stała i sezonowa). Jej przyczyny leżały głównie w płaszczyżnie ekonomicznej. W Paryżu emigranci z Aubrac wykonywali
najczęściej zawód węglarza
lub kelnera. Przejawem
silnej więzi terytorialnej
są powstałe w Paryżu regionalne towarzystwa
(Amicales d'Aubrac), pełniące również ważną funkcję adaptacji do środowiska
wielkomiejskiego.
Ruch migracyjny
jest zjawiskiem
stałym
i przewaźają w nim obecnie kobiety.
Tradycyjna
kultura
ludowa Aubrac
ukształtowała
się w ścisłej zależności
od warunków naturalnych
oraz społeczno-ekonomicznych.
Główny na nią wpływ
wywarł typ agro-pasterskiej
gospodarki. Wskutek stałego odpływu młodzieży, tradycyjna kultura utrzymuje się głównie w środowisku
ludzi starych. Niegdyś bardzo
rozwinięta ludowa medycyna i weterynaria
znajdują się na drodze zaniku, jakkc·lwiek utrzymuje
się jeszcze nadal charakterystyczna
w leczeniu specjalizacja
(od ran, złamań, wrzodów, upuszczania krwi itd.).
W zakresie treści folklorystycznych
Aubrac nie wytworzył form charakterystycznych wyłącznie dla tego obszaru. Większość elementów jest wspólna dla całegn
NJ:asywu Centralnego. Tak jest z wątkami w literaturze
ludowej, w której szczególnie powszechne są motywy wilka, diabła i czarownic. Wśród instrumentów
muzycznych występują
terkotki,
grzechotki,
dzwonki, bębenki, liry korbowe, piszczałki, dudy i akordeony. Muzyka o formach prostych i złożonych wykonywana
jest prawie wyłącznie przez mężczyzn. Wśród tańców wyróżnia się bouree, tańczony w 2 lub więcej osób, fornijaire,
bardzo popularny na pocz. XX Vi., crousade
oraz montagnarde.
Przedstawiona
wyżej, w sposób bardzo ogólny i raczej formalny, charakterystyka regionu Aubrac, posiada w monografii
niezwykle
drobiazgowe
i obszerne
omówienie. Wykorzystanie
wszystkich
dostępnych
materiałów,
środków i metod,
przy równocześnie
całościowym
spojrzeniu
na analizowaną
rzeczywistość,
dało
w efekcie w pełni przejrzyste
i zarazem dopełniające się w poszczególnych częściach
;Jrracowanie.
Uwagę zwraca materiał uzupełniający
w postaci licznych aneksów, zest3,vień
bibliograficznych,
wykresów, tabel oraz doskonałej jakości ilustracji. Wśród nich
wyróżnia siG zastosowanie,
w części poświęconej
literaturze
ludowej,
pełnych
�218
Recenzje
ekspresji
poklatkowych
zdjęć taśmy filmowej, przedstawiających
ludową narr<ltorkę. Podobnych
prób nowego rozwiązania
niektórych
technicznych
problemów
związanych
z badaniami
społeczno-kulturowymi
znaleźć można w tej pracy
więcej.
Monografia Aubrac nie jest jednak pozbawiona pewnych usterek. Nie zawsze
w pełni logiczna wydaje się kolejność poszczególnych
jej części. Nie określono
w precyzyjny sposób granic regionu, zaliczając do niego 20, 26 lub 30 gmin, w zależności od rozpatrywanego
zagadnienia.
T. 3 dotyczący kilku społeczności
lokalnych Aubrac prezentuje
raczej wzajemnie
uzupełniający
się niż porównawczy materiał, co w pewnym stopniu utrudnia możliwość określenia celowości
doboru tych społeczności do badań i ich reprezentatywności
dla całego regionu.
Dziwić może brak szerszego omówienia budownictwa,
które nie zostało u\Vzglęjnione również w zapowiadanych
2 dalszych tomach (znajdują się tam m. i1l. zagadnienia
związane z serowarstwem,
narzędziami
i technikami
rolnymi, ubojem
bydła i zróżnicowaniem
dialektycznym
oraz podsumowanie i indeksy).
Mimo tych nielicznych niedociągnięć, wielotomowa praca o Aubrac może stanowić rodzaj modelu badań monograficznych
w Europie, w mniejszym stopniu ze względu na specyfikę regionu - dla problematyki
badawczej,
a bardziej dla
konkretnych
rozwiązań metodologiczno-metodycznych.
Jest w każdym razie ważnym argumentem
w toczących się dyskusjach
o monografiach
regionalnych.
Jacek
R. Gubert,
.del Trentino
L'identijicazione
Alto-Adige,
etnica.
Indagine
socio~ogica
in
BednaTski
un'aTea
p~urilingue
Udine 1976, ss. 520, res. niem.
Obszerne studium Renzo Guberta, profesora uniwersytetu
w Trento, zasługuje
na uwagę nie tylko ze względu na szczegółowy problem, którego bezpośrednio
dotyczy, lecz także ze względu na pewne bardziej ogólne wnioski, które można
odnieść do współczesnych
procesów etnicznych w Europie. Stanowi ono opracowanie wyników badań nad współczesnym stanem i tendencjami
zmian odrębności
etnicznych na pograniczu niemiecko-włoskim
w prowincji Górna Adyga, nazywanej przez Niemców i Austriaków
Południowym
Tyrolem. Jej południowa
część
zamieszkała jest przez Włochów, północna zaś przez Niemców tyrolskich, Włochów
i mniej licznych Ladynów.
Dorzecze górnej Adygi, podobnie jak reszta Alp, zasiedlone było za c~asó\V
rzymskich przez zromanizowaną,
miejscową ludność. Po dawnej jedności językowej romańskiej pozostały we wschodniej części Alp 3 małe grupy językowe: retoromańska w .szwajcarii oraz ladyńska i friulska w Alpach włoskich.
Począwszy od V w. wdzierały się w alpejskie doliny fale ludności germańskiej, szczególnie zaś, od okresu karolińskiego, południowi Bawarzy. Ekspansję elementu niemieckiego ułatwiły epidemie, które w średniowieczu
wyniszczyły znaczną część ludności ladyńskiej.
Proces asymilacji
Ladynów przez Niemców trw<lł
aż do XVIII w., a germanizacji
uległ obszar aż po Trydent (Trento). Od końca
XVI w. zaczęło się nieznaczne przesuwanie
elementu włoskiego ku północy, lecz
dopiero po odłączeniu Górnej Adygi od Austrii po I wojnie światowej (1919) :lastąpiła
znaczna
imigracja
Włochów z sąsiednich
terenów,
wywołana
głównie
względami ekonomicznymi.
Włosi ci osiedlili się w większości w miastach. W cza-
�•
Recenzje
219
sie II wojny światowej nieco Niemców przeniosło się na północ, do Rzeszy. Przynależność omawianego obszaru do Włoch i nacisk demograficzny ludności włoskiej
wywołał silną reakcję
obronną
ze strony mniejszości
niemieckiej,
popieranej
także z zewnątrz (zwłaszcza z Bawarii), powodując duże napięcia w stosunkach
niemiecko-włoskich,
zwłaszcza z początku lat 60-tych XX w. W tej sytuacji również u Ladynów pogłębiła się świadomość odrębności etnicznej.
Zadaniem wspomnianych
badań, przeprowadzonych
przez Instytut
Socjologii
Międzynarodowej
w Gorycji, było stwierdzenie,
jakie są obecnie skutki oddziaływania rozwoju cywilizacyjnego
na stosunki etniczne i międzyetniczne
w Górnej Adydze. Badaniami objęto obszar włosko-niemiecki
w prowincji Bolzano (Bozen), w tym podobszar wiejski, zamieszkały przez ponad 10 tys. Włochów, prawie
50 tys. Niemców i niespełna 0,8 tys. Ladynów, podobszar miejski - 89 tys. Włochów, 26 tys. Niemców i 0,4 tys. Ladynów oraz podobszar ladyński z 7,6 tys.
mieszkańców, przeważnie
Ladynów i drugi obszar ladyński podobnej wielkości
w prowincji Trento. Razem badany teren zamieszkuje
ponad 190 tys. osób, tj.
mniej niż 25010ludności całej prowincji Górna Adyga. Wybrano spośród tej ludności przez próbkę losową 456 osób, tj. po ok. 75 z 6 podstawowych
kategorii
(Włosi z miast i wsi, Niemcy z miast i wsi oraz 2 grupy Ladynów), z którymi
przeprowadzono
wywiady oparte na obszernym
kwestionariuszu.
Reprezentacja
nie była jednakowa dla każdej grupy, najpełniejsza
dla Ladynów (ok. 1010całej
zbiorowości), najslabsza dla Wlochów (niespełna 0,2010).Każda z 6 próbek była zróżnicowana w stosunku do miejsca zamieszkania, wieku i płci, pominięto zaś różnicujący wpływ wykształcenia
i zawodu dla doboru próbek. Wywiadów dokonywali przedstawiciele
tych samych grup etnicznych, do których należeli zapytywani. Starannie przygotowane i przeprowadzone badania wykonano w 1973 i 1974r.
Uczestniczył w nich stosunkowo duży zespół badaczy, złożony z ok. 20 osób, pracowników naukowwych,
nauczycieli i studentów.
Książka zawiera bardzo szczegółowe omówienie badań i analizy ich wyników, a więc kolejno założeń teoretycznych,
metody uzyskiwania
danych i odpowiedzi na kwestionariusz,
następnie
zawiera
analizę
czynników
określających
sytuację etniczną oraz omówienie grup i kategorii społecznych. W aneksach zamieszczony został (I) pełny tekst kwestionariusza
badawczego w wersjach włoskiej i niemieckiej (każda ma 154 skategoryzowane
pytania, 15 stron), następnie
(II) zestaw modeli czynnikowych
oraz (III) matryce współczynników
korelacyjnych. Pomijając szczegółowe omówienie treści książki warto się zatrzymać przy
bardziej ogólnych stwierdzeniach
i wnioskach autora.
Poczucie przynależności
etnicznej przejawiło się najsilniej
wśród grupy niemieckiej, najsłabiej wśród Ladynów. U Niemców też większe znaczenie wykazały
"obiektywne"
(urodzenie), u Włochów zaś "subiektywne"
kryteria przynależności
etnicznej. Niemcy wykazywali także znacznie większy niż Włosi dystans w siosunku do innych grup etnicznych, zwłaszcza do włoskiej, podobnie jak północni
Ladynowie. Dla ochrony swej odrębności rozwijali Niemcy, a także północni Ladynowic, działalność kulturalną
wewnątrz swych grup, podczas gdy Włosi okazali
się bardziej skłonni do dialogu i współdziałania
z innymi grupami etnicznymi.
Obie podstawowe grupy doceniają współpracę interetniczną
(choć Niemcy z pewną
rezerwą) i potrzebę dwujęzyczności.
Słaba stosunkowo
okazała się integracja
z pailstwem włoskim, gdyż nawet ci Włosi, którzy wyżej cenili rozmaite aspekty
życia w Austrii niż we Włoszech, okazali się tak samo liczni, jak ich rodacy wyżej oceniający swój kraj.
�•
220
Recenzje
Analiza determinant
przynależności
etnicznej pozwoliła autorowi na stwierdzenie m. in., że siła poczucia przynależności
etnicznej i nastawienie
wobec gruf
zewnętrznych
nie są tak silnie uzależnione od siebie, jak tego pierwotnie oczekiwano. Przyjmuje
się pewną tolerancję
wobec zachowań innych niż uznane zu
właściwe dla swej grupy etnicznej. Występuje też na badanym terenie wyraźna
zależność między izolacjonizmem
etnicznym a takimi cechami osobniczymi, jak
zaawansowany
wiek, niski poziom wykształcenia,
zamieszkanie
na wsi, mała
ruchliwość
przestrzenna.
Wpływy cywilizacyjne
sprzyjają
nie tylko rozwijaniu
kontaktów interetnicznych,
lecz także umacnianiu
wewnętrznych
więzi w grupach
etnicznych. Gdy grupa mniejszościowa
ma zapewnioną dominację na swym terenie, wówczas łatwiej
wytwarzają
się w niej postawy
tolerancyjne
i pluralistyczne.
Obie duże grupy, włoska i niemiecka, stanowią na badanym obszarze systemy
o strukturze zorientowanej na trwanie stosownie do mechanizmów, jakie dopuszcza
obecna sytuacja polityczna. Znacznie słabsza jest grupa ladyńska, bardziej podatna
na wpływy zewnętrzne. Wyrażniej zaznacza się tu proces swoistego folklorY7.0wania własnej odrębności etnicznej: Autor stwierdza ogólnie, że przynależność etniczna zachowuje nadal bardzo istotne znaczenie na etnicznie mieszanych terenach.
Trudno jest przy tym orzec mu, czy widoczne współcześnie w północnych Włoszech, jak i w innych krajach Europy, "obudzenie się mniejszości" ograniczy się
do działań na płaszczyźnie kulturalnej
przez umacnianie
swych kulturowych
odrębności i oryginalności,
czy też sięgnie głębiej, do układów społeczno-gospodJTczych.
Wnioski z omawianej
książki mają niewątpliwie
poważne znaczenie cHa refleksji etnografa
nad sprawą
współczesnych
różnic kulturowych
na terenach
etnicznie pogranicznych
i mieszanych. Wyniki badań włoskich socjologów na pograniczu
kilku etnosów: włoskiego, niemieckiego,
ladyńskiego,
friulskiego
oraz
słoweńskiego i chorwackiego wskazują, że poczucie różnic etnicznych nie maleje,
pomimo narastającego
impaktu kultury powszechnej i masowej oraz pogłębiania
się uniformizmu
cywilizacyjncgo.
Nasuwają
się w związku z tym pytania, jaką
rolę odgrywa w tym własne, regionalne
dziedzictwo kulturowe
poszczególnych
grup narodowościowych,
w tym ich tradycja, jaką zaś wpływy kultur ogólnonarodowych. W jakich konkretnie
zachowaniach,
postawach
i sytuacjach
przejawiają się owe uwarunkowania
i w jakim stopniu wpływają
na nie przedziały
klasowe. Odpowiedzi na te i podobne pytania mogłyby zapewne dostarczyć badania przeprowadzone
metodami
bliższymi etnologii. Zamierzenia
badawcze Instituto di Sociologia Internazionale
w Gorycji wskazują na rozwijanie badań i w tym
kierunku.
Edward
"Ethnomedizin"
(Ethnomedicine,
Zeitschrift
fUr interdisziplinare
Hamburg, Bd. 2, H.1/2, 3/4, 1972-1973; Bd. 3, 1/2, 3/4, 1974-1975,
Pietraszek
Forschung.
W dziale artykułów
podwójnego
zeszytu 1/2 na pierwszym mIeJSCU znajdujemy rozprawę V. J. Brondegaarda,
Artemisia
in der gyniikologischen
Volksmedizin,
w której autor omawia ziołowe leki ginekologiczne
stosowane w starożytności
i współcześnie u wielu ludów. W kolejnym artykule, Skalpieren
in Europa, Alfred
Dieck analizuje
bogaty materiał
kraniologiczny
i stwierdza
fakt sporadycznego
�321
Recenzje
,kalpowania,
począwszy od odległych epok archeologicznych
do średniowiecza.
Autor przeprowadza
wstępną klasyfikację
motywacji tych zabiegów. W artykule
The Practice of a Jaipur Midwife
autorka, Marcha Tatkon, opisuje swoje doświadczenia z asystowania
hinduskiej
położnej oraz podaje informacje
o stosowanych
sposobach leczenia zaburzeń
miesiączkowania
i praktykach
przerywania
ciąży.
Autorka podkreśla wartość takiej techniki badawczej
w studiach nad medycyną
ludową. W kolejnym artykule, Magische Therapie in Nepal, Sigrid Knecht analizuje nepalskie praktyki terapeutyczne,
które wykształciły
się pod wpływem doktryn
buddyjskich,
hinduistycznych
oraz
miejscowych
praktyk
szamańskich.
Autorka w swej analizie opiera się na własnych badaniach
terenowych i przekazach pisemnych. Następnie Werner H. Stocklin analizuje z etnomedycznego
punktu widzenia chorobę "kuru" występującą
na Nowej Gwinei. Inge von Wedemeyer
w artykule Mais, Rausch- und IIeilmittel
im Alien Peru omawia znaczenie, jakie
w starożytnym
Peru przywiązywano
do kukurydzy,
jako środka odurzającego
i leczniczego. Ostatnim artykułem
w tym dziale jest obszerna rozprawa
Horsta
H. Figge, Zur Wirkweise
magischer Praktiken,
w której autor na przykładzie brazylijskiej religii Umbanda przedstawia stosowane praktyki magiczne oraz społeczną
interakcję między "kapłanem"
a osobą poddawaną zabiegowi.
W dziale "Dyskusje"
zamieszczono
trzy komunikaty
na temat społecznego
znaczenia medycyny
rehabilitacyjnej
oraz dwa krótkie
artykułyetnomedyczne.
Pierwszy z nich, pióra Elfriede Grabner, jest uzupełnieniem
do artykułu M. M6ckli-von Seggern, Die Gemse in der Volksmedizin
des Alpenlandes,
zamieszczonego w pierwszym tomie "Ethnomedizin".
W drugim, Some Goals for Ethnomedicine, George Simeon uzasadnia
celowość stworzenia
systematycznego
programu
badań etnomedycznych.
Przeprowadza
rozdział między dwiema, odrębnymi
jego
zdaniem, subdyscyplinami
- etnomedycyną
i antropologią
medyczną. Autor postuluje wprowadzenie
kursu medycyny i specjalnego
podręcznika
dla studentów
antropologii zainteresowanych
etnomedycyną.
Sugeruje również przygotowanie
dla
niespecjalistów
podręcznika dla zbierania danych etnomedycznych.
W dziale "Komunikaty
i marginalia"
znajdujemy
ciekawy indeks zagadnień
do tematu: zabobon, religia, nauka, zestawiony przez Riidigera Vossen z Muzeum
Etnograficznego w Hamburgu. Autor zwraca się z prośbą do czytelników o dostarczanie materiałów
do przedstawionych
zagadnień,
celem opracowania
ich przez
powołany zespół specjalistów.
Poza tym zeszyt, jak zwykle, zawiera
obszerny
przegląd książek i czasopism oraz komunikaty
niemieckiego
stowarzyszenia
Arbeitsstelle fUr Ethnomedizin.
W zeszycie 3/4 w dziale artykułów
zamieszczono:
pracę Ludwiga
Brandl,
A Short History
of Ethnomedicine
in Tropical
Africa,
w którym autor przytacza
dane żródłowe, poczynając od Herodota, dotyczące sposobów leczenia - zarówno
empirycznych,
jak i magicznych stosowanych
przez ludność tubylczą Afryki
tropikalnej. Kolejny artykuł J. A. ValSika i F. H. Hussiena, Popular Medicine and
7raditional
Mutilations
in Egyptian
Nubia, składa się z trzech części. W pierwszej
autorzy omawiają tradycyjne metody leczenia przez nacinanie i wypalanie oraz magiczne praktyki "medycyny prewencyjnej"
- noszenie amuletów. W drugiej części
omówiono okaleczenia kosmetyczne, natomiast w trzeciej F. H. Hussien informuje
o praktykach
okaleczeń narządów płciowych dziewcząt u trzech grup Nuba oraz
omawia opinie tubylców na temat celowości tych zabiegów. W kolejnym 3rtykule,
JJisease Concepts
in Addis
z pacjentami
and Medical
Practices
in Relation
to Malaria
among
Fever
Cases
autor, Helmut Kloos, na podstawie wywiadów przeprowadzonych
ambulatoriów
analizuje tradycyjne i współczesne koncepcje przyczyn
Abeba,
�2:32
Recenzje
malarii, jej zapobiegania
i leczenia. Autor nie stwierdza korelacji między pochodzeniem etnicznym i statusem społecznym a stopniem zachowywania
tradycyjnych
koncepcji i praktyk. Artykuł Petera M. Ladigesa, Der Feuerlauf auf la Reunion
1.£nd eine Sammlung
anderer
Zeugnisse, poświęcony
jest związanemu
z praktykami kultowymi
chodzeniu po rozżarzonych
węglach. Autor spotkał się z tym
zjawiskiem
na wyspie Reunion w związku z kultem hinduistycznej
bogini Kali
i opisał szczegółowo praktyki tego kultu. Jako materiał porównawczy przytoczono
tu również podobne praktyki
z innych terenów, m. in. z Bałkanów.
Kolejna
pozycja to praca H. C. Shukla'a The Fundamenta!
Doctrine
of Indian Medicine on
Human Variation.
Na tle doktryn filozoficznych Sankhya Yoga i Nyayavaisheshic,
na których opiera się medycyna indyjska, autor przedstawia
charakterystykę
podstawowych typów psychosomatycznych
według systematyki
trzech indyjskich myślicieli. Artykuł
Joachima
Sterly, Socia! Context
of Epidemic
Syphilis
in the
Chimbu District,
New Guinea prezentuje
społeczne i kulturowe podłoże kiły, przyniesionej do interioru Nowej Gwinei ok. 1969 r. po zbudowaniu
autostrady
górskiej. Sterly rozpatruje
tradycyjne
wzory społeczne oraz nowe czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu
choroby. Przedstawia
tubylcze koncepcje
odnośnie chorób wenerycznych
oraz podaje sugestie metod zwalczania tych chorób.
Choroby i środki lecznicze Nowej Gwinei są przedmiotem obszernego artykułu,
Kmnkheiten
und Heilmittel
in Bismarck
Gebirge
und am Wahgi-F/uss
im Hoch!and von Neu-Guinea,
pióra Heinricha Aufenangera. Autor przedstawia obszerny
zestaw chorób oraz tradycyjnych
sposobów ich leczenia. Omówione zostały również metody profilaktyki
i rehabilitacji
oraz zapobiegania
działaniom magicznym.
Hubert Fichte prezentuje
bardzo interesujący
artykuł Abb. Anmerkungen
z!/.
den rituellen
Pflanzen
der afrobrasilianischen
Religionsgruppe.
Autor przedstawia
w nim szereg nowych informacji
na temat roślin stosowanych
w czynnościach
rytualnych
religii aIrobrazylijskich,
a jednocześnie zamieszcza wiele cennego materiału na temat praktyk takich religii, jak: Revival, Candomble, Macumba, Caboclo.
Vaudou czy Santeria. Autorowi udało się dotrzeć do doskonałych informatorów
zielarzy i kapłanów
i przez pewien czas z nimi współpracując
gromadzić wiadomości.
Ostatnia pozycja w tym dziale to The Road of Life: Report of a Visit by
a Navaho Seer Ernsta Benz i Karla Luckert. W omówieniu tradycyjnych
metod
działania i zakresu kompetencji
wróżbiarzy, diagnostów i znachorów Navaho, autorzy przedstawiają
szczegółowy zapis przebiegu ceremonii "leczniczo-wróżbiarskiej"
u współczesnego
jasnowidza.
W dziale "Dyskusje" zamieszczono m. in. komunikat George'a Simeona, Field
Methods
in Ethnomedicine.
Autor wysuwa swoje sugestie w sprawie procedury
zdobywania danych w badaniach terenowych z dziedzinyetnomedycyny.
Zdaniem
autora
konieczne
jest położenie nacisku
na opracowanie
metod odnośnie poziomu strategii badawczej, zaniedbanej w porównaniu do dwóch pozostałych: analizy i prezentacji danych.
W zeszycie 1/2 1974-1975
zum
Pflanzensammcln
fur
Kurt
Walther
Mediziner
und
i Joachim
Sterly w artykule An!eitung
podają zwięzły zarys metod
i dokumentacji
roślin. Arthur M. KleinEthnologen
zbierania, preparowania,
przechowywania
man w artykule Cognitive
Structures
of Traditional
Medical
Systems:
Ordering,
of Illness rozpatruje
ważną
dziedzinę badań etnomedycznych:
porównawcze studia struktur poznawczych w tradycyjnych i nowoczesnych systemach leczniczych. Poznawcze porządkowanie
choExplaining
and
Interpreting
the
Human
Experience
�Recenzje
roby poprzez jej określenie, sklasyfikowanie
i wYJasmenie uznaje autor za jedną
z czterech podstawowych
funkcji opieki medycznej we wszystkich społeczeństwach.
Z porównania operacji poznawczych w tradycyjnych
i współczesnych formach opieki zdrowotnej
wyciągnięto
krytyczne
wnioski w stosunku
do metod współczesnych oraz sugestie zastosowania wiedzyetnomedycznej
dla ich polepszenia. W artykule Gesundheitscrziehung
in Liindcrn
der Dritten
Welt Edith Velten-Schuberth
na podstawie doświadczeń
Niemieckiej
Fundacji
ds. Międzyna,rodowego
Rozwoju
zwraca uwagę na konieczność uwzględniania
specyfiki kulturowej
przy propagowaniu oświaty
zdrowotnej.
Artykuł
Barbary
Heimannsberg
Zur
Behandlung
Psychisch Kranker.
Gespriich
mit eincm afrikanischen
Heilkundigen
dotyczy aspektów teoretycznych
i praktycznych
opieki nad psychicznie
chorym. Autorka
zamieszcza opis terapii stosowanej
przez dahomejskiego
znachora,
podkreślając
wysoką skuteczność
metod medycyny
ludowej w zakresie leczenia chorób psychicznych. Manfred Wohlcke w artykule
Erniihrung
und Gesundheit
in einem
Entwicklungsland:
Brasilien
przeprowadza
ekonomiczno-polityczną
analizę
brazylijskiego
modelu modernizacji
kraju,
podkreślając
konieczność
intensywnego
rozwoju rolnictwa w sytuacji, gdy około 40010 ludności kraju jest niedożywiona.
Artykuł Edwarda Montgomery,
Trance Mediumship
Therapy
in Southern
India:
A Tmnscript
of a Session, prezentuje
zapis "sesji terapeutycznej"
poprzez trans
li Tamilów
Nadu w południowych
Indiach na tle innych tradycyjnych
metod leczniczych stosowanych na tym obszarze Indii. Carl Laufer w Zur Mythologie
und
Biologie
der
Fortpflanzung
bei
den
Tolai
(Gunantuna)
auf
New
Britain,
Papua
przedstawia
mity o pochodzeniu
plemienia oraz wierzenia
i wiedzę
biologiczną na temat prokreacji. Dział artykułów zamykają dwie prace: Margarete
Mocklivon Seggern, DC'f Regenwurm
aIs Droge,
o powszechnym
zastosowaniu
dżdżownicy jako środka leczniczego w medycynie ludowej Europy i innych kontynentów oraz - do XIX wieku - w medycynie profesjonalnej;
Vagn J. Br0ndegaard,
Die Hirschtruffel,
o "jelenim truflu" - afrodyzjaku
rozpowszechnionym
w medycynie ludowej środkowej i północnej Europy.
Dział artykułów w zeszycie 3/4 otwiera interesujące
studium Louise Jilek-AaH
: Wolfganga G. Jilek Problems in Transcultural
Psychotherapy.
Autorzy ukazują
żródła trudności,
jakie napotykają
lekarze-psychiatrzy
w leczeniu
pacjentów
"poza zachodniego kręgu kulturowego.
Sugerują również sposoby ich przezwycię··
żenia poprzcz poznanie i zrozumienie kultury pacjenta oraz współpracę z tubylczym
znachorem w opiece nad chorym. Wnioski te autorzy
formułują
na podstawie
doświadczeń z własnej praktyki lekarskiej.
W artykule Aztec Medicine: Empirical
Drug Use Bernard
Ortiz de Montellanobada efektywność
25 roślin leczniczych
używanych
przez Azteków, porównując
azteckie wyobrażenia
o leczniczym działaniu tych roślin z fizjologiczną
i farmakologiczną aktywnością
ich składników
chemicznych.
W wyniku
analizy
autor
stwierdza proporcję 72010 leków efektywnych i prawdopodobnie
efektywnych do 28010
leków nieskutecznych. Praca Ralpha R. Kuna, Hoodoo: The Indigenous Medicine and
Psychiatry
of the Black American, przedstawia typ znachora - uzdrawiacza Murzynów amerykańskich
- lekarza Hoodoo. Autor zajmuje się klinicznym
i etnopsychiatrycznym
znaczeniem Hoodoo. Rozpatruje
społeczne i psychologiczne
problemy tubylczych pacjentów z punktu widzenia transkulturowej
psychiatrii. Postuluje "pokojową koegzystencję"
zachodniego systemu medycznego i tradycyjnej
terapii.
S0ren Andersen w artykule Schamanentum
in Ostgronland
omawia funkcje, jakie
aktualnie spełnia szaman w społeczności, z podkreśleniem
jego działalności
lecznicze;. Prezentuje
również
niektóre
atrybuty
szamana.
jak
maski
taneczne
New
Guinea
�224
Recenzje
i amulety. Artykuł Traude Vetschera, Zur Erniihrung
der Mina von Rajasthan,
przedstawia
całokształt zagadnień związanych z wyżywieniem żyjącego w warunkach subtropikalnych
ludu. Autorka omawia podstawowe
środki spożywcze, sposoby przygotowywania
pożywienia oraz zajmuje się problemem
awitaminozy, na
którą cierpi około 80% ludności. Paul C. Y. Chen w pracy The Malay Traditional
Birth
Attendant
opisuje usługi ludowej położnej malajskiej
- "bidan kampung"
w poszczególnych etapach: podczas ciąży, w trakcie narodzin dziecka oraz w okresie
po urodzeniu. Zwraca uwagę na niektóre niebezpieczeństwa
dla zdrowia położnicy
i dziecka związane z praktyką "bidan kampung". Dział artykułów zamyka studium
Joachima Sterly, Useful Plants of the Chimbu, Papua New Guinea, prezentujące
listę 315 gatunków roślin użytkowych zebranych przez autora, wraz z ich miejscGwym zastosowaniem,
m. in. w lecznictwie, magii i higienie.
W dziale dyskusji zamieszczono artykuł Thomasa Hauschilda, Zur tatsiichlichc)t
Wirkung
von Amulett
und Talisman.
Eine Kritik
magischer
Kurzschliisse.
Autor
analizuje dotychczasowe hipotezy dotyczące kwestii skuteczności amuletów. Proponuje własną, psychoanalityczną
hipotezę, która ma uwzględnić
złożoność zagadnienia oraz przedstawia "eksperyment
fizjologiczny" przeprowadzony
dla jej sprawdzenia. Propozycja
ta spotkała się z ostrą krytyką Joachima Sterly w artykule
polemicznym Zur Fruge der Wirkung
von Amuletten.
Dział dyskusji zamyka apel
prof. Antonio Scarpa przeprowadzającego
studia nad tematem:
"Podobieństwa
między akupunkturą
chińską i dawnymi ludowymi praktykami
leczniczymi w Europie"; prosi on czytelników, o informowanie,
które z zamieszczonej listy praktyk
leczniczych są im znane.
Danuta
Penkala,
Marek
"Ethnologie fran<;aise". Revue de la Societe fran<;aise. Nouvelle
annee 1974, nr 1-2, 3, 4, ss. 416; tome 5, annee 1975, ss. 200.
Gawęcki
serie, tome 4,
Tom 4 "Ethnologie fran<;aise" składa się z 3 części. Nr 1-2 zawiera wyniki
przeprowadzonych
przez grupę etnografów z Centre d'ethnologie fran<;aise, \\. latach 1970-1972, badań na terenie gminy Chardonneret
(Orne) w Dolnej Normandii.
Badania dotyczyły życia rodzinnego w zróżnicowanym
pod względem wyznaniowym (katolicy, protestanci)
środowisku
wiejskim.
Poruszone
w poszczególnych
artykułach
zagadnienia
związane m. in. z problemami
identyfikacji
z grupą rodzinną i społecznością lokalną, stylem i warunkami
życia domowego, stosunkami
wewnątrz
rodzinnymi,
organizacją
gospodarstwa
rolnego, transmisją
kulturową,
obyczajowością rodzinną i praktykami
religijnymi, dają interesujący
obraz zróżnicowania warunków
materialnych,
stosunków społecznych oraz postaw i aspiracji
między grupą katolików i protestantów.
Nr 3 wypełniają
3 artykuły z zakresu etnologii historycznej,
oparte na materiałach
archiwalnych.
M. Grinberg,
Karnawał
i społeczeństwo
miejskie
XIVXVI w.: królestwo
w mieście, poddaje analizie etnohistorycznej
i socjologicznej
doroczne karnawały w miastach Francji północnej i wschodniej i próbuje określić
miejsce i funkcje karnawału
w życiu dawnych miast i kształtowaniu
się w nich
kultury niższych warstw społeczeństwa francuskiego. J. Boissiere, Zwyczaje i obyczaje weselne w dawnej Francji:
śluby w Fontainebleau
w I pol. XVIII w.; opierając się na analizie kontraktów
małżeńskich,
opisuje warunki i zwyczaje zwią-
�225
Recenzje
zane z zawieraniem
małżeństwa
w różnych warstwach
społecznych
zamieszkujących małe miasteczko w okolicach Paryża. Numer zamyka monograficzne
studium
R.-L. seguina Narzędzia rolnicze w Nowej Francji:
od karczunku
do uprawy roli.
Nr 4 dotyczy w całości problematyki
folklorystycznej.
P. de Lajarte, a facecji
jako gatunku;
zarys analizy
strukturalnej,
dokonuje
analizy
struktury
facecji
i ustala tkwiący w nicj ukryty model, odnoszący się zarówno do zasady jej budowy, jak i ideologicznej
treści. K. Horn, Drzewo udzielające
pomocy
11;
niemieckiej
baśni, zmierza do ukazania,
w jakich sytuacjach
i w jaki sposób drzewa
udzielają pomocy bohaterom baśni, jakie są ich funkcje i pochodzenie. W artykule
Romans średniowieczny
i ludowe opowiadanie;
opustoszały
zamek E. Bozoky dostrzega na przykładzie
jednego z wątków wyraźną zbieżność jego semantycznego
kontekstu w obu typach badanej twórczości. Numer zamyka studium M.-C. Groshens,
Ludowa
praktyka
teatralna
Alzacji:
model akulturacji,
w którym autorka
rozpatruje zjawisko ludowego teatru i praktyki teatralnej
w ich różnych uwarunkowaniach, formach i zróżnicowaniu
środowiskowym.
Tom 5 zawiera 7 artykułów.
W studium
Od majowego
słupa
wolności
do
drzewa wolności:
rewolucyjny
symbolizm
a tradycja
chlopska
M. Ozouf podejmuje problem tworzenia symboliki rewolucji francuskiej
i splatania
się w jedną
całość tradycji rewolucyjnych
z ludowymi. M. Agulhon, $wieckie
pomniki
i miejskie dekoracje we Francji
XIX w., zajmuje się zdobniczymi elementami
XIX-wieczp.ych miast z punktu widzenia ich związku zarówno z tendencjami
artystycznymi,
jak i prądami
politycznymi.
W opracowaniu
Testamenty
i akty ostatniej
wolt
w końcu średniowiecza
M. de la Soudiere analizuje rozwój treści testamentów
i zawartych w nich dyspozycji, w których wyrażają się m.in. postawy wobec śmierci.
F. Alvarez-Pereyre,
Reguły
opowiadania
i strategie
słowa,
na bazie słownego
folkloru rumuńskiego
usiłuje ustalić kontekst, funkcje i znaczenie narracji w życiu
i kulturze wsi. Artykuł
M. Carrier
i M. Vachon, Francja
w politycznej
pieśni
Quebec 1765-1855,
dotyczy zawartych
w pieśniach
akcentów
politycznych
i wyrażonych w nich postaw wobec Francji na obszarze francuskiej
części Kanady przełomu XVIII i XIX w. Tom zamykają artykuły M. Segalen, Małżeństwo, milość i kobiety w ludowych
przysłowiach
francuskich
oraz monograficzne
studium C. Rivals,
Wiatraki
północnych
równin.
Dominacja
koźlaka
(cz. 2).
W obu omawianych
tomach, obok działu artykułów,
znajdują
się jak zwykle:
dział recenzji, informacje
o działalności
Societe d'ethnologie
fran~aise
oraz spis
{ltrzymanych przez Cef książek.
J.
B.Ch.Karmyseva
Ocerki
etniceskoj
istorii
juznych
Izd. "Nauka", Moskva 1976, ss. 323.
rajonov
Tadzikistana
Bed.
Uz-
bekistana,
Praca wybitnej znawczyni etnografii
radzieckiej
Azji Środkowej,
pracownika
Instytutu
Etnografii
AN ZSRR w Moskwie, Belkis Ch. Karmyszewej,
zawiera
wyniki studiów nad strukturą
i przemianami
etnicznymi
w XIX i XX wieku
na terenach na północ od Amu Darii, od ujścia Obiniou na wschodzie do ujścia
Szerabad Darii na zachodzie, zwanych dawniej Bucharą Wschodnią. Przynosi wartościowe materiały zebrane w trakcie własnych, trwnjących
od 1945 do 1971 roku,
etnograficznych
badań terenowych
i weryfikuje
informacje
zawarte
w pracach
15 -- I.-.ld LXII
�226
Recenzje
poprzednich
podróżników i badaczy. Wydatnie wzbogaca teorię przemian etnicznych na terenach zderzeń ludności osiadłej z ludnością nomadyczną.
Dane etnograficzne,
stanowiące źródłową podstawę książki, autorka dzieli na
dwie zasadnicze grupy: informacje o nazwach, liczebności, lokalizacji, wewnętrznej
strukturze
i kulturze poszczególnych grup etnicznych, a w ich ramach grup terytorialnych
i genealogicznych
oraz podania o pochodzeniu i dziejach tych grup
Ubóstwo innych rodzajów żródeł, a także możliwości obserwacji procesów etnicznych w badaniach etnograficznych
sprawiły, że właśnie danc etnograficzne stworzyły bazę źródłową pracy, Źródła urzędowe - materiały ze spisów ludności, wyniki badań językoznawczych
i antropologicznych,
a także ubogie dla tego terenu
pisane żródła historyczne, wykorzystane
zostały jako materiały uzupcłniajqce. Podkreślić należy wyjątkową wprost precyzję i ostrożność w formułowaniu
wniosków
z analizy tak bogatych i różnorodnych
materiałów.
Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań nad procesami przemian etnicznych, uderzające na terenie Azji
Środkowej, obserwować można również na innych terenach pozaeuropejskich,
na
których proces kształtowania
się grup etnicznych odbywał się w XIX i XX wieku.
Rozdział I "Etniczny skład ludności i rozsiedlenie poszczególnych grup w końcu
XIX - początku XX wieku" napisany został na podstawie materiałów etnograficznych, zaliczonych
przez autorkę
do pierwszej
ich grupy, uzupełnionej
innymi
rodzajami źródeł. Otrzymujemy
informację o liczebności i rozsiedleniu poszczególnych grup etnicznych zdumiewająco szczegółową jak dla terenu trudno dostępnego
w przeszłości, na którym w okresie przed rokiem 1924 nie było wiarygodnych
materiałów
statystycznych.
Grupami
dominującymi
są tutaj Tadżycy i Uzbecy,
występujący częstokroć w znacznym przemieszaniu. Autorka zauważa prawidłowość
w rozsiedleniu tych dwóch grup: w miarę przesuwania
się z zachodu na wschód
i z południa na północ wzrasta na terenie objętym badaniami liczebność Tadżyków,
a maleje Uzbeków. Proporcje liczbowe ludności związane są z charakterem
środowiska geograficznego,
preferującego
na terenach równinnych
stepów i półpustyń
pasterskich
Uzbeków, a na podgórzach i w górach rolniczych Tadżyków. Oczywiście, w związku z długowiecznym
współżyciem tych dwóch zasadniczych grup
ludności, wytworzyły się między nimi więzy gospodarcze i społeczne.
Tadżycy prezentują tutaj naj dawniejszą, osiadłą ludność kraju. Występują podzieleni na grupy terytorialne,
noszące charakter
grup etnograficznych
wyróżniających się odrębnościami
językowo-kulturowymi.
W ich ramach autorka wydziela
grupy typu lokalnego, których nazwa i specyfika kulturowa
związana jest ściśle
z określonym regionem, oraz grupy typu genetycznego, posiadające złożony rodowód
i nie użytkujące
etnonimów
utworzonych
od nazw geograficznych.
Obok grup
terytorialnych
wśród Tadżyków występowały grupy chodża i saida, o charakterze
społeczno-religijnym,
"stanowym", jak pisze autorka, "z etnicznym zabarwieniem".
Te wydzielone grupy, uznawane za potomków Mahometa i jego otoczenia, stanowią
segmenty wielu różnych ludów Azji Środkowej i przyjmując język i kulturę grupy
etnicznej, wśród której żyją - jak to miałem okazję stwierdzić w trakcie badań
w Afganistanie - z nią się nie identyfikują.
Do Uzbeków autorka
zalicza wszystkie
ludy posługujące
się językiem tureckim, które w trakcie integracji
etnicznej utworzyły naród uzbecki. Ich zróżnicowanie na badanym
terenie było znaczne. Możliwości klasyfikacji
dostarczył
zarówno tryb życia osiadły lub koczowniczy, od XIX wieku przekształcany
już
w seminomadyzm,
a także dzieje poszczególnych grup. Wydzielono zatem ludność
osiadłą, wśród której nie zachowała
się struktura
rodowo-plemienna,
ponadto
tzw. wczesne plemiona, które pojawiły się tutaj przed i w okresie podboju mon-
�Recenzje
227
golskiego, na koniec tzw. pozne plemiona - potomków plemion uzbeckich, które
przywędrowały
ze stepów Daszti-Kipczak
z Szejbani
Chanem
w początkach
XVI wieku. Poważnym
osiągnięciem
autorki jest w tym rozdziale uzupełnienie
i uporządkowanie tablic nazw podplemion, rodów, części rodów oraz grup rodzinnokrewniaczych (patronimii) najważniejszych
plemion uzbeckich. Mapę etniczną południowych regionów Tadżykistanu
i Uzbekistanu
uzupełniały
inne jeszcze grup~T
etniczne: Arabowie środkowoazjatyccy,
Irańczycy, Cyganie, Afgańczycy, Hazarowie,
Beludżowie, Indusi, Turkmeni, Kazachowie, Kirgizi, Żydzi środkowoazjatyccy
i przybyli tam w gO-tych latach XIX wieku Rosjanie.
Rozdział II "Historia kształtowania
się ludności" przynosi rozważania nad genezą i dziejami etnicznymi poszczególnych grup. W rozdziale wykorzystano
materiał etnograficzny w postaci etnonimów, nazw rodowych i terytorialnych
oraz podań o pochodzeniu i historii grup ludności, zweryfikowany
za pomocą danych ze
źródeł pisanych oraz wyników badań językoznawczych
i antropologicznych.
Allochtonizm większości ludności badanego terenu skłonił autorkę do sięgania po materia!y również z terytoriów sąsiednich: Afganistanu
Północnego, dorzeczy Kaszka
Darii i Zerawszanu
oraz Turkiestanu
Chińskiego. Procesy etniczne w południowych regionach Tadżykistanu
i Uzbekistanu
były od dawna zdominowane
przez
wzajemne oddziaływanie
i językowe i kulturowe grup ludności tadżyckiej i uzbeck;ej. Autorka formułuje ważny wniosek, że integracja
etniczna ludów tego terenu
i szerzej Azji Srodkowej
związana była z procesem ich osiedlania
się i przebiegała głównie na terenie oaz.
Książka B.Ch.Karmyszewej
dostarcza
przykładu
wykorzystania
materiałów
zebranych w trakcie etnograficznych
badań terenowych jako źródeł historycznych,
zużytkowanych dla rekonstrukcji
i interpretacji
dziejów etnicznych. Choć w pracy
brakuje
rozważań
nad ograniczeniami
właściwymi
materiałom
etnograficznym,
wykorzystywanym
jako źródła historyczne i rygorami obowiązującymi
w tej sytuacji badacza, sposób posługiwania się tymi danymi przez autorkę wzbudza pełne
zaufanie. W pracy dokładnie rozróżnia się i oznacza odmienne kategorie źródeł,
a dane etnograficzne
drobiazgowo weryfikuje
się za pomocą innych materiałów.
Szczególne zainteresowanie
może wzbudzić posłużenie się masowym materiałem
z etnograficznych
badań terenowych w postaci etnonimów i geneonimów. Również
uwagi o plemieniu jako grupie społecznej w XIX i XX wieku swoją doniosłością
wykraczają poza granice terenu objętego badaniami. Autorka stwierdza mobilność
i zmienność struktury
rodowo-plemiennej
ludów tureckich, łatwość z jaką grupy
plemienne i rodowe rozpadają się i tworzą nowe zespoły. Podkreśla brak uniwersalnych struktur rodowo-plemiennych,
występowanie
plemion zarówno o wielostopniowych podziałach wewnętrznych,
jak i bez owych podziałów, przy czym często
była nierównomierność
w zróżnicowaniu
poszczególnych
części plemienia.
Zajęta okresem XIX i początków
XX wieku autorka
jedynie sygnalizuje
ważny
proces przekształcania
się plemion z grup etnicznych w grupy etnograficzne
nowo
powstałych narodów. Wiedza o strukturze rodowo-plemiennej,
genealogii, terytorium
plemiennym,
jest współcześnie,
jak pisze, jedynie
wspomnieniem
zachowanym
w pamięci głównie starszego pokolenia. Celem tej pracy nie była natomiast próba
określenia roli pamiętanych
okruchów wiedzy plemiennej
i związanych
z nimi
postaw w życiu ludzi współczesnych.
Książka B.Ch.Karmyszewej,
choć zajmuje się tylko CZęSClą terytorium
Tadżykistanu i Uzbekistanu, stanowić będzie lekturę niezbędną w studiach nad historią
etniczną Tadżyków
i Uzbeków. Autorka,
zachowując
dokumentacyjną
wartość
pracy, umiejętnie
wykorzystała
faktografię
dla przedstawienia
przekonywającej
�228
Recenzje
koncepcji kształtowania
podstaw późniejszych procesów integracji etnicznej,
czonych wyłonieniem się Tadżyków i Uzbeków jako grup narodowych.
Zbigniew
Domusulmanskije
V.N.Basilov.
i obriady
v Srednej
Moskva 1975, ss. 338.
verovam)a
Izd. "Nauka",
Azii.
Red.
zakoń-
JasieW1CZ
G.P.Smsarev,
Praca zawiera szereg artykułów poświęconych wierzeniom i obrzędom ludów
radzieckiej
Azji Środkowej. Dotyczą one przede wszystkim form religii ludowej,
() źródłach przedmuzułmańskich,
a nie ortodoksyjnego
islamu. Artykuły łączą się
tematycznie
w pewne grupy.
Trzy pierwsze prace rozpatrują zagadnienie szamanizmu, dotychczas słabo opracowane w odniesieniu do terenów Azji Środkowej. Autorzy wykazują, że szamanizm
i związana z nim demonologia, uważane za charakterystyczne
raczej dla ludów
turkojęzycznych,
były rozpowszechnione
również wśród ludów iranojęzycznych.
Pierwsza, obszerna praca O.A.Suchariewej, Przeżytki demonologii
i szamanizmu
u Tadżyków
z równin,
napisana
została na podstawie wieloletnich
badań, prowadzonych od lat 20-tych, kiedy autorka uczestniczyła jeszcze w obrzędzie "kamlania", zanikającym
i trudno dostępnym dla osób postronnych. Autorka akcentuje
przeniknięcie
obrzędów szamańskich elementami religii muzułmańskiej
jako jedną
z najważniejszych
przyczyn przetrwania
szamanizmu.
Docieka genezy i próbuje
odtworzyć ewolucję szamanizmu i związanych z nim wierzeń u Tadżyków równin.
Kolejne artykuły z tej grupy, to: O.Murdowa, Szamanistyczny
folklor
obrzędowy u Tadżyków
środkowej
części doliny
Zerawszanu
oraz W.N.Basiłowa i K.Nijazkłyczewa, Przeżytki szamanizmu u Turkmenów
- Czowdurów.
Trzy następne artykuły
poświęcone są analizie konkretnych
form ludowego
środkowoazjatyckieko
sufizmu. Autorzy wskazują na związki między szamanizmem
środkowoazjatyckim
a lokalnymi
ludowymi
formami
sufizmu wspólnotami
iszanów i derwiszów. W.N.Basiłow w artykule
O pochodzeniu
Turkmenów
Ata
(ludowe
formy
środkowoazjatyckiego
sufizmu)
i S.M.Demidow Magtymowie
(studium
historyczno-etnograficzne)
dociekają
pochodzenia
dwóch spośród sześciu
turkmeńskich
"świętych plemion". Plemiona te zajmowały uprzywilejowaną
pozycję dzięki tradycji wywodzącej ich pochodzenie od czterech kalifów - następców
IVlahometa (Abu Bakr, Omar, Osman, Ali). Na podstawie
analizy autorzy wykazują
związek
sufizmu
z genealogią
tych plemion
turkmeńskich.
Artykuł
A.L.Troickiej, Z przeszlości kalandarów
i maddachów
w Uzbekistanie
dotyczy słabo
zbadanej działalności związków żebrzących derwiszów (kalandarów) i zawodowych
"opowiadaczy" legend z życia świętych (maddachów), obecnie już nie spotykanych
w radzieckiej Azji Środkowej.
A.G.Gafferberg w artykule Przeżytki
wyobrażeń
religijnych
u Beludżów
zebrał
materiały
o wierzeniach
Beludżów przesiedlonych
do Turkmenii
z afgańskiego
i częściowo irańskiego Sistanu w latach 20-tych.
Dwa kolejne artykuły: W.P.Szyszły, Srodkowoazjatycki
"tul"
i jego syberyjskie
odpowiedniki
oraz S.P.Poliakowa
i A.J.Czeremnycha,
Budowle
grzebalne
ludności
doliny Zerawszanu,
poświęcone są odrębnym przejawom kultu pogrzebowego. Autor
pierwszej pracy bada pochodzenie i znaczenie zwyczaju sporządzania symbolicznego
wyobrażenia
postaci zmarłego (zwanego "tuł"), które krewni przechowują
przez
�229'
Recenzje
pe\vien czas w jurcie. Zwyczaj ten, spotykany
u turkojęzycznych
ludów Azji
Środkowej, porównuje autor z jego odpowiednikami
syberyjskimi.
W drugim artykule rozpatrzono, sklasyfikowano
i wyjaśniono
różne typy budowli grzebalnych,
podkreślając znaczenie studiów nad tym zagadnieniem
dla wyjaśnienia
niektórych
cech religii przedmuzułmańskich.
Następne studium: N.G.Boroznej, Niektóre materiały
o amuletach - ozdobach
ludnoiici Azji Środkowej,
dotyczy również zagadnienia słabo przebadanego.
Zdaniem
autorki. amulety są dla etnografa interesującym
źródłem służącym do rekonstrukcji
dawnych wierzeń. Zachowująca
niezwykłą
trwałość tradycja
noszenia amuletów
wywodzi się nie z islamu, a z wierzeń przedmuzułmańskich.
Zbiór zamyka artykuł N.P.Łobaczewej
Rozmaite
kompleksy
obrzędowe
w rytuale weselnym
ludów Azji Środkowej
i Kazachstanu.
Autorka wyodrębnia
historycznie ukształtowane
zespoły obrzędowe w ceremonii weselnej ludów radzieckiej
Azji Środkowej,
wiążąc najstarszy
z nich ze stadium
rozkładu
społeczeństwa
matriarchalnego
i przejścia do patriarchatu.
Zdaniem autorki, wyróżnione
kompleksy mogą stać się, w dopełnieniu
do innych materiałów,
źródłem dla historii
etnicznej tego regionu.
Opublikowany
zbiór artykułów
jest niezwykle cenny dla badacza kultury ludów Azji Środkowej ze względu na bogatą zawartość materiałową,
której wartość
gwarantują
wieloletnie, weryfikowane
badania terenowe. Wszystkie artykuły
napisane zostały na podstawie
materiałów
etnograficznych
zebranych
w trakcie
wieloletnich badań prowadzonych
w ramach szeregu ekspedycji. Prace oświetlają
zagadnienia
słabo zbadane w dotychczasowej
literaturze,
uzupełniają
etnografię
ludów Azji Środkowej
o nowe dane, tym bardziej cenne, że dotyczące zjawisk
zanikajacych.
Wartościowym
dodatkiem
do zbioru
jest indeks
terminów
10k;t1nyc".
Danuta
T:!'J:' Heyerdahl,
Futu-Hiva.
Back
Garde:: City, New York 1975, ss. 276
to
+
Nature.
Doubleday
and
Penkala
Company,
Inc.
61 fot.
Z,:any od dawna polskim czytelnikom Thor Heyerdahl wrócił wspomnieniami
do czasów swej młodości, kiedy to w roku 1936 spędził pewien czas na Markizach
(Polinezja). Na stronicach książki autor opisuje swą podróż z Oslo przez Ocean
Atlantycki. Kanał Panamski na Archipelag Markizy. Książka zawiera 9 rozdziałów:
Pożegnanie
cywilizacji;
Biali ludzie-ciemne
cienie; Exodus;
Tabu; Ochłodzenie
oceanu: Na Hivaoa; Wyspa chorego wróżbity; W dolinie kanibala; Jaskiniowcy.
CytL;ję
dlatego
tytuły
wszystkich
rozdziałów,
aby zorientować
czytelnika
w treści książki, która na razie nie ukazała się w przekładzie
na język polski.
Heyerdahl znalazł na Markizach
życie spokojne, nieskażone
jeszcze nagłymi
zderzeniami
kulturowymi
i cywilizacyjnymi,
które przyniosły
zmiany i nieodwraca!:1e szkody dawnym mieszkańcom Hawajów, Wyspy Wielkanocnej
czy Nowej
Zelandli
AUlor w czasie pobytu na Markizach zbudował sobie bambusową chatkę, ubierał
si(; jak tamtejsi wyspiarze w pareu (kawałek materiału
owiniętego wokół bioder),
roznieca! ogień przez pocieranie dwu kawałków drewna o siebie, odżywiał się tymi
samyr:L owocami i jarzynami co i tubylcy, podejmował
wyprawy w głąb wyspy.
�230
Recenzje
badając pozostałości dawnej kultury materialnej
Markizyjczyków,
jak: ruiny ś\viątyń, miejsca dawniej objęte zakazem (tabu), posągi bóstw, jaskinie, petroglify.
Zaprzyj;łźnił się z wyspiarzami,
którzy stali się jego przyjaciółmi, a zarazem informatorami. Od nich uzyskał sporo wiadomości na temat przeszłości Fatu-Hivy i innych wysp archipelagu.
Thor Heyerdahl
i jego narzeczona, Liv, otrzymali nowe
imiona, to znaczy zostali zaadoptowani
przez naczelnika
wyspy do społeczności
polinezyjskiej,
podobnie jak w 1938 r. zaadoptowano
prof. A.Godlewskiego
na
Tahiti. Thor otrzymał imię Terai Matatea Tane, co znaczy ,,2 Nieba o Białym
Obliczu Mężczyzna", Liv zaś - Terai Matatea Vahine, co znaczy ,,2 Nieba o Białym
Obliczu Kobieta". Jak wiadomo z mitologii polinezyjskiej,
bóg Kan-Tiki przybył
od wschodu Słońca, miał jasną twarz, jasne włosy i jasne oczy.
Książka Heyerdahla,
napisana płynnie, wciąga nawet nieobeznanego
z kulturą
polinezyjską
czytelnika. Jest to praca popularnonaukowa;
autor wypełnia ją wiadomościami i informacjami
z autopsji, powołuje się na publikacje naukowe i podaje
tytuły prac, z którymi zechcieliby się zapoznać bardziej wnikliwi czytelnicy
Heyerdahl
omawia m.in. kontakty
kulturowe
wiążące wschodnią
Polinezję
z Peru i Chile. Trepanacja
czaszki np. była nieznana w Indonezji i W~chodniej
Azji, natomiast stosowały ją ludy zamieszkałe w prekolumbijskim
Meksyku i dawni
mieszkańcy Peru (przed podbojem Pizarra). Autor omawia też kontakty morskie za
pomocą prymitywnych
pojazdów pływających,
jakie łączyły w średniowieczu (wieki
IX-XIV)
mieszkańców
zachodnich
wybrzeży
Ameryki
Południowej
z \vyspami
wschodniej
Polinezji. Możliwość podróży na tratwie
z drzewa balsa udowodnił
Heyerdahl w czasie swej morskiej wyprawy na· tratwie "Kon-Tiki". Autor twierdzi,
że morze nie jest barierą, które dzieli. Morze łączy, ale łączy przede wszystkim
tych, którzy mieszkają
na wybrzeżach,
i oczywiście na wyspach. Morze jest ich
żywiołem, jest im bliskie, dlatego dobrze znane.
Książka Heyerdahla
Fatu-Hiva
winna się ukazać w przekładzie
~l,' :<;zyk
polski.
Z.E.Boltarovic,
Ukraina
stwowe Muzeum Etnografii
ss. 140.
v
doslidzennjach
i Przemysłu
poL's'kich
Artystycznego
etnograjiv
AN
XIX
URSR,
S1.
Kijów
Pań1976,
Cenna praca o charakterze
podręcznikowym,
syntetycznie
ujmująca
·.vkład
Polaków do etnografii
Ukrainy. Autor zwięźle ocenia dorobek polskich badaczy
i znaczenie ich działalności
oraz zbiorów w rozwoju nauki ukraińskiej.
Na podstawie źródeł rękopiśmiennych
i drukowanych,
w czterech rozdziałach odpowiadających okresom rozwoju etnografii, rozpatruje
proces narodzin i kształtowania
się
polskich zainteresowań
etnografią Ukrainy, charakteryzuje
główne prace, analizuje
polsko-ukraińskie
związki kulturalne
i naukowe, podkreślając
przy tym wpływ
wielowiekowej
wspólnoty historycznej
obu narodów na wytworzenie się wspi .•lnych
cech w kulturze i sztuce ludowej.
W rozdziale "Pierwsze przejawy zainteresowań
etnografią ludności ukraińskiej"
zwraca się uwagę na polskie kroniki z XVI wieku, w których opublikowano pieśni
ukraińskie,
oraz na literaturę
piękną i sztukę nieprzerwanie
czerpiącą z bogatych
�Recenzje
281
zasobów folkloru
ukraińskiego
(Klonowicz,
Goszczyński,
Malczew'ski,
Gosławski
i in.). Gruntowne
natomiast
obserwacje
i opisy kultury ludu ukraińskiego
zaczynają się w Polsc:e w XIX wieku, co wiąże się z wzrostem świadomości narodowej
j poszukiwaniem
w kulturze ludowej cech odn;bności lub wspólności słowiańskie i
a także z ruchami
narodowo-wyzwoleńczymi.
Pierwsi
polscy badacze
kultur;
ukraińskiej:
I.L.Czerwiński,
Z.D.Chodakowski,
KGiżycki, KMilewski,
KW.Wójcicki,
L.Gołębiowski,
KSękowski,
W.Marczyński,
Wacław
z Oleska,
Ż.Pauli,
W.Pol,
J.I.Kraszewski
~ interesują
się głównie kulturą społeczną i umysłową, zaniedbują
przejawy kultury materialnej.
Rozdział "Polscy badacze kultury i życia ludu ukraińskiego
lat 30-50 XIX w."
zawiera bliższc przedstawienie
dorobku pięciu postaci: Wacława z Oleska i Ż.Paulego oraz K.W.Wójcickiego,
J.I.Kraszewskicgo
i A.Marcinkowskiego;
omawia także
prace M. Grabowskiego,
W. A. Maciejowskiego,
A. Przeździeckiego,
Z. Fisza, E. Rulikowskiego, W.Pola, J.Korzeniowskiego
i A.Bielowskiego.
Autor zwraca U\vagę na
nienaukowe
i szowinistyczne
postawy
niektórych
badaczy, jak K.W.Wójcickiego,
M.Grabowskiego,
Z.Fisza, A.Bielowskiego (błędna ocena życia społecznego i politycznego, nie uwzględnienie
różnic klasowych i nierówności
społecznych), I.L.Czerwiń,kiego, W.A.Maciejowskiego,
A.Przeździeckiego
(subiektywizm,
rozpatrywanie
kultury z pozycji antyludowych,
szowinizm) i in.
Kolejny rozdział "Etnograficzne
badania Ukraińców
w latach 60-70 XIX w."
:JOŚwif;cono głównie pracy Oskara Kolberga
~ najbardziej
zasłużonego
badacza
:ego okresu. Autor w swej ocenie badacza wykorzystał
po raz pienvszy materiały
)publikowane
ze spuścizny
Kolberga
w tomach
jego Dziel wszystkich.
Ocena
wkładu Kolberga do etnografii
ukraińskiej,
jest bardzo pozytywna.
Autor podno,;i
hódłowe
znaczenie zbiorów, ich dokumentacyjną
wartość dla badań historyczno-port')\\'nawczych,
wszechstronność
opisu ~ mimo pominięcia
wielu zjawisk spolecznych, które uszły uwadze badacza (lub raczej nie doszły do głosu ze względów
~'f'nzuralnych), obiektywizm
naukowy i demokratyzm
w ocenie zjawisk. Zbyt małą
l\"agę zwrócił autor czytelnikowi
na muzyczną wartość zbiorów Kolberga,
któ;'f'gO zapisy melodii ludowych stanowią niewątpliwie
naj cenniejszy wkład do folklo:ystyki ukraińskiej.
(Stanie się to bardziej
widoczne po opublikowaniu
wkrótce
.\;szystkich materiałów
rękopiśmiennych
O. Kolberga
z terenu
Rusi Czerwonej,
Podola i innych części Ukrainy). Zgadzamy się w pełni z autorem, który stwierdza,
le wkład Kolberga
do etnografii
Ukrainy
nie został jeszcze dostatecznie
opracowany (s. 80).
Oprócz Kolberga,
wśród etnografóv,; polskjch interesujących
się kulturą
lu:lową Ukrainy w latach 60-70 XIX w. wymienia się J.Karłowicza,
W.Zawadzkiego,
T.Steckiego, L.Kunickiego
i T.Żulińskiego,
oceniając pozytywnie
ich dorobek. Autor zwraca także uwagę na pożyteczną rolę czasopism drukujących
etnograficzne
materiały dotyczące Ukrainy, jak "Kłosy", "Tygodnik Ilustrowany",
"Zbiór Wiadomości do Antropologii
Krajowej"
(organ Akademii
Umiejętności
w Krakowie od
1877) i in.
W ostatnim rozdziale "Kultura
i byt ludności ukraińskiej
w literaturze
etnograficznej lat 80-90 XIX w." omawia się systematyczny
rozwój i wyniki polskich
badań etnograficznych
dotyczących
Ukrainy.
W badaniach
zaznaczają
się dwa
kierunki - szczegółowe opisy zjawisk na niewielkich terenach i badanie wybranych
z<:gadnień na większych
obszarach
Ukrainy.
Do rozwoju badań w tym okresie
I)rzyczyniają
się wysiłki instytucji,
takich, jak: Akademia
Umiejętności
w Kra'"owie, Towarzystwo
Ludoznawcze
'.'le Lwowie ze swym organem "Lud", Muzeum
m. Dzicduszyckich
we Lwowie, Red<1kcja .;Wisły" '.v 'Warszawie, które finansują
�232
Recenzje
niektóre prace, publikują je, organizują konkursy i wystawy etnograficzne,
kształtują kierunki zainteresowań
zbieraczy, wypracowują
zasady metodologiczne
badań.
zajmują się sprawami teoretycznymi
itp. Wśród badaczy i zbieraczy wymienia się
I.Kopernickiego,
I.Franko, J.Talko-Hryncewicz
i L.Wajgla, Moszyńską, Rokossowską,
Schnajdra,
Dobrowolskiego
Popowskiego,
Stadnickiego,
Malinowską,
Tomaszewską,
Brykczyńskiego,
Szablewską,
Podbereskiego,
Neymana, laureatów
konkursu
etnograficznego
z 1893 r. - Sokalskiego,
Strzetelską-Grinbergową,
Mroczko, Falkicwicza i Baygera oraz wielu innych.
Podsumowanie
swych rozważań
zawarł
autor
\\'C
"Wnioskach"
końcowych
Meclard
N.M.Akramov,
pamirja
w
trudach
Voprosy
istorii,
i etnografii
narodov
Dusanbe 1974, ss. l~l.
archeologii
BL.GrombĆevskogo,
Tarko
Pamira
i Pri-
Azja Środkowa
długo była dla Europejczyków
ziemią nieznaną.
Pierwszyml
mieszkańcami
Europy przemierzającymi
ten teren byli kupcy podróżujący szlakiem
jedwabnym.
Szczególnie wiek XIII przyniósł nowe informacje o wnGtrzu wielkiego
kontynentu.
Przerwanie
szlaku w XV w. związane z ekspansją
ludów tureckich
nie sprzyjało pogłębianiu
wiadomości o tym obszarze. Jednakże szczegółowe wiadomości o tych ziemiach zdobyto dopiero w XIX i XX w., a wiążą siG one z walką
o strefy wpływów
między Rosją i Anglią. Intensywne
badania
naukowe
Azj:
Środkowej
prowadzone
były ze strony Rosji przede wszystkim
przez powstałe
w 1845 roku Imperatorskie
Rosyjskie Towarzystwo
Geograficzne,
inspirujące
i organizujące
m.in.
wyprawy
P.P.Siemionowa-Tieńszańskiego,
N.M.PrzewalskiegG
i B.Grąbczewskiego.
Geograficzny
dorobek Grąbczewskiego
był już wielokrotnie
omav,liany i oceniany zarówno przez polskich, jak i rosyjskich oraz radzieckich uczonych. Rzadziej
sięgano natomiast
do bogatych materiałów
etnograficznych
zebranych
przez podróżnika. Pierwszą pracą w całości poświęconą danym z zakresu etnografii, archeologii
i historii,
zgromadzonym
przez Bronisława
Grąbczewskiego,
jest przedstawiano
książka N.M.Akramowa 1, ograniczająca
się jednakże do omówienia informacji
dotyczących ludów zamieszkujących
Pamir i Przypamirze.
Książka składa się z rozdziałów biograficznych,
części poświęconych
omówieniu organizacji i tras poszczególnych wypraw
oraz z rozdziałów,
w których Akramow
przedstawia
i oceni3
materiały
etnograficzne
zebrane
przez Grąbczewskiego,
a dotyczące
ludów zamieszkujących
Pamir i Przypamirze.
Pracę kończy rozdział poświęcony problemom
archeologii Pamiru zawartym \v pracach rosyjskich orientalistów.
Na początku pragnę poruszyć problem przynależności
narodowej
B.Grąbczewskiego. N.M.Akramow, powtarzając
za M.Bogolepowem, twierdzi, iż Grąbczewskiegc
można nazwać Polakiem tylko ze względu na miejsce urodzenia i śmierci. O tym,
że podróżnik czuł się Rosjaninem
mają świadczyć m.in. użyte kilkakrotnie
przez
uczonego zwroty "Matuszka-RossUa"
"nasz russkij mużik". Autor pomija jednakże
1 Na konferencji,
która odbyla się we \\Yl'oclav.liu \V i97:; roku, Gl poswi<;coneJ kontaktolT~
polsko-rosyjskim
w dziedzinie
etnografii,
mial być wygloszon:>
referat
,.Obserwacje
B. Grąbczeskiego
nad kulturą Hunzakutów
i Tagłykó\v";
niestety,
:'cfcl'ent, P. Hrycklc\\'jc/
/. Lenin",
gradu.
na zjazd nie przybył,
nie nadesłal
również
tekstu.
�Recenzje
fragmenty
książki Grąbczewskiego
"Na służbie rosyjskiej",
w których podróżnik
opisuje, jak kilkakrotnie
prostował omyłki wyjaśniając,
że jest Polakiem w służbie
rosyjskiej. Mogąc więc uważać Rosję jak o państwo obejmujące
również ziemie
polskie za ojczyznę, czuł się Polakiem.
Przynależność
państwowa,
jak wiadomo,.
szczególnie w obrębie państwa wieloetnicznego,
nie przesądza sprawy przynależności
r~arodowej, a w przypadku
B.Grąbczewskiego
mamy ponadto jego wyrażne deklaracje \Ii tym zakresie. Nie bez znaczenia dla określenia przynależności
narodowej
badacza jest również to, że większość swoich prac opublikował
w Polsce i w języku polskim.
Pisząc swą pracę korzystał N.M.Akramow z materiałów znajdujących
się w Archiwum Towarzystwa
Geograficznego
ZSRR, Centralnym
Państwowym
Archiwum
Wojenno-Historycznym
ZSRR oraz z opublikowanych
w języku rosyjskim
i polskim prac Grąbczewskiego.
Informacje
etnograficzne
i ich ocenę zawarł w rozdziałach, których
tytułami
są nazwy obszarów
administracyjnych,
przez które
wiodły trasy ekspedycji (Karategin, Wachia, Szugnan), nazwy geograficzne (Dolina
Wańcza) oraz geograficzno-etniczne
(U Kirgizów Pamiru). Zastanawia brak konsekwencji. Karategin i Wachia były bekstwami
Buchary. Dolina Wańcza oraz miasto
Kała-i-Chumb
leżą na terenie Darwazu,
który był również bekstwem
Buchary.
Ponadto wszystkie bekstwa zamieszkiwane
były przez Tadżyków. Przez Tadżyków
zamieszkiwany
był także Szugnan. Uważając jednak, że różnice pomiędzy poszczeg')lnymi grupami są dość istotne. mógł N.M.Akramow
raczej użyć nazw regior>alno-etnograficznych
stosowanych
przez Grąbczewskiego,
a więc: Darwazowie,
Szugańczycy itd. Terminy te nadal używane są w badaniach
etnograficznych
na
t('!"cuie Tadżykistanu.
N.M.Akramow
starał
się zebrać jak najwięcej
informacji
pozostawionych
przez Grąbczewskiego
i poddać je wnikliwej
ocenie. Zgromadził
również sporo
materiułów
zebranych
przez podróżników
i uczonych współczesnych
Grąbczewskiemu oraz póżniejszych. Materiały
te potwierdzają,
uzupełniają
oraz rozszerzają
informacje
zebrane przez Grąbczewskiego,
podkreślając
równocześnie
ich wielką
\\'artość dla etnografii. Niestety, nie wszystkie materiały
zebrane przez podróżnikazostały wykorzystane
w pracy, a ponadto
przedstawiono
je dość chaotycznie.
\': rozdziale poświęconym
np. Wachijczykom
umieszczone
są informacje
o typie
antropologicznym,
o odzieży, podatkach
płaconych przez poddanych
Buchary oraz
r. rolnictwie. W tym też rozdziale znalazła się wzmianka o fotografiach wykonanych
przez Grąbczewskiego.
Trudno znależć wytłumaczenie,
dlaczego tylko w tym rozdziale. a nie np. w zakończeniu,
zdjęć bowiem interesujących
etnografa
wykonał
l'asz podróżnik wiele, a dotyczyły one nie tylko Tadżyków Wachii, lecz i Karateginu
oraz Darwazu, a także Kirgizów. Żałować ponadto należy, iż w pracy nie zamieszczono ani jednej fotografii
wykonanej
przez Grąbczewskiego.
Przecież
właśnie·
w archiwach ZSRR znajdują się klisze, podczas gdy w Polsce dostępne są wyłącznie
odbitki. A wartość dokumentacyjna
zdjęć jest bardzo duża, tym bardziej, że zacho\valy się dzienniki fotograficzne,
umożliwiające
ścisłą identyfikację
zdjęć.
:\1ateriały przedstawione
w innym rozdziale zatytułowanym
"Kała-i-Chumb'"
ułożone są w następującej
kolejności: pochodzenie nazwy Darwaz, rolnictwo, typ
antropologiczny,
pozycja społeczna kobiety, budownictwo,
odzież, wesele, pogrzeb,
sposoby sprzedaży
ziemi oraz podatki.
Pisząc o pochodzeniu
nazwy "Darwaz"
Akramow przytacza informacje przekazane
przez Grąbczewskiego,
a tłumaczące, iż
nazwa pochodzi od słowa "wrota" lub "tańczyć na linie", pomija jednak legendę
związaną z owym "tańczeniem
na linie", a zanotowaną
przez Grąbczewskiego.
Podobnie \V innych rozdziałach dotyczących Tadżyków, zabrakło wielu informacji,
�234
Recenzje
m.in. dotyczących komunikacji
(doskonałe opisy gupsarów i sposobów ich \\"\"korzystania, czy też opisy sposobów pokonywania
lodowców, znajdują się w publikowanych pracach Grąbczewskiego).
Pominięte zostały również wiadomości o sądownictwie przedstawione
przez podróżnika
na przykładzie
Wachii.
Od rozdziałów
poświęconych
Tadżykom
nie odbiega
rozdział,
w którym
omawiane
są materiały
dotyczące Kirgizów, mimo że wiadomości
o tym ludzie
zebrał podróżnik bardzo wiele. N.M.Akramow
przytacza ich niewiele, a o pozostałych jedynie wspomina, pisząc że Grąbczewski
" ... zebrał wiele dokładnych
informacji dotyczących
zapłaty
kałymu
za kobiety, pożywienia,
hodowli, zimowisk
i koczowniczego życia Kirgizów, o ich religii, stosunku Kirgizów do sąsiednich ludów, o rozwoju rzemiosła i handlu" (s. 7&-77). Sporą natomiast część tego rozdziału
poświęcił problemom związanym z samą ekspedycją i trudnościami
piętrzącymi
się
przed nią. Uważam, że na te rozważania było miejsce w rozdziałach poświęconych
'omówieniu poszczególnych
wypraw.
Równie oszczędnie
potraktowano
problemy
najdawniejszej
przeszłości.
interesującej archeologów, zawarte w pracach Grąbczewskiego.
Dobrze, że ukazała
się praca wydobywająca
na światło dzienne materialy
~tnograficzne
zebrane przez Bronisława
Grąbczewskiego.
Szkoda jednak, że przedstawiono je w sposób niepełny oraz że nakreślony
wąski zakres geograficzny pracy
nie pozwolił na zaprezentowanie
i ocenę pozostawionych
przez podróżnika ullik:i]nych informacji
o Uj gurach i Hunzakutach.
Maria
Georg Calavaris,
The SymboLism
University
of Wisconsin Press
ilustr. rJ5.
Stamps.
of
EarLy
Madison
Christian
Milwaukee
and
Marciniak
Bisantin
London
1977,
Bread
ss. 235,
Swoją skromną pracę ChLebki komunijnei
ich pieczęcie
("Lud" 1970, c. 5~,
s. 71-85) zakończyłem uwagą, że temat nie został, jak dotąd, należycie opracowany.
Wyraziłem
pragnienie,
aby tych kilka moich hipotez pobudziło świat nauki GO
głębszych w tej dziedzinie studiów. Pisząc powyższe słowa nie wiedziałem
i nie
przeczuwałem,
że równocześnie
ze mną i naj zupełniej niezależnie
na amerykańskim kontynencie
takie właśnie studia dobiegają
już końca i na półkach księgarskich
ukazuje
się dzieło po\vażne
i w pełni naukowe
profesora
George';)
Calavarisa
The Symbolism
of Early Christian and Bisantin Bread Stamps,co
w tłumaczeniu
na j. polski brzmi: Symbolika wczesnochrześcijańskich
i bizantyjskich pieczęci chlebowych.
Czytając i podziwiając
bogactwo źródeł i materiałów,
którymi autor się posługiwał, nie mogą jednak zrozumieć zbytniej może ostrożności autora, która to
cecha nasuwa mimowoli myśl, że wygodniej czasami być laikiem, którego mniEj
obchodzą autorytety
od logiki. Przykładem
takiej nadwraźliwej
naukowej
ostrożności Calavarisa
może być pieczęć z wizerunkiem
ryby (fig. 28), błędnie wedluc;
mnie datowana
na wiek IV. Profesor nie odwaźył się widocznie pójść poe pr<,cl
opinii właściciela pieczęci, czyli Muzeum Sztuki i Historii w Genewie, przenosząc
ten eksponat na III wiek, a tymczasem wiemy, i to na pewno, że od połow\' wieku IV rysunek krzyża w otoku zapanował
już wszechwładnie,
rugując bezapelacyjnie wszelkie inne dotychczasowe
symbole (prócz monogramu
"Chiro", ale na-
�•
Recenzje
wet tcn ostatni wkrótce zanikł). Bardzo wątpliwe, czy pieczęć sławiąca rybę zdołałaby utrzymać
swój autorytet
przy równoczesnym
błyskawicznym
rozkwicie
symbolu krzyżowego, może najwyżej w jakimś bardzo zapadłym kącie. W żadnym
wypadku jednak takim "zapadłym
kątem" nie mógł być Achmin-Panopolis
centrum klasztorów Pachomiusza. Tutaj właśnie krzyż zapanował najpierwej.
Z kolei pragnę zwrócić uwagę na dwie pieczęcie komunijne, których unikalna
wartość nie została podkreślona
przez Calavarisa:
pieczęć z terrakoty
(fig. 18),
o średnicy 8,8 cm, znajdująca się w posiadaniu Brytyjskiego Muzeum w Londynie,
jedna z dwóch najstarszych,
a więc pierwszych pieczęci eucharystycznych,
jakie
dotąd, wydaje mi się, zostały znalezione; drugi egzemplarz, ciekawszy, bo z alab2stru, posiada Etnograficzne
Muzeum Kapadocji w Adanie (ryc. 1). Obie te pi e-
RyC. 1. Pieczęć z alabastru,
znajdująca
się w Regionalnym
Muzeum
w Adenie,
Turcja
(IV w.n.e.);
najprawdopodobniej
pochodzi
z klasztoru
Tabenessis
Pachomiusza
i jest chyba
najstarszą
pieczęcią
tego rodzaju
w kościele
chrześcijańskim.
Fig. 1. Alabastrine
seal from the Regional
Museum
of
Adan,
Turkey
(IVth cent.
A. D.). It is most
probable
that
the seal comes
from
Pachomius's
Tabenessis
monastcryand
can be considered
oldest
in the
Christian
cburch.
częcie mają identyczną rzeżbę, czyli najpierwotniejszy
znak krzyża równoległego,
zaprojektowany
zapewne przez Pachomiusza
dla jego klasztoru w Tabenessis. Jak
wynika z treści książki, tej drugiej pieczęci z Kapadocji prof. Calavaris nie znał.
Nie widzę też u autora książki podziału pieczęci eucharystycznych
według
wzoru ustalonego dla każdego z odszczepionych kościołów. Autor z tym podziałem
się nie liczy. S<jdzc, że przede wszystkim pieczęcie eucharystyczne
należałoby po-
�Recenzje
dzielić na dwie zasadnicze grupy: przedrozłamową
(III-VII w.) i porozłamową.
(VII i dalsze wieki). W tym podziale nie chodzi o Wielką Schizmę, tylko o okres
wyodrębniania
się poszczególnych sekt i kościołów z ich odrębnym i swoistym
rysunkiem pieczęci. Właśnie to czyni Brightman w swojej Liturgies;
jego podział
kościelny jest przejrzysty.
Do przedrozłamowej
grupy przydzieliłbym
przede wszystkim te dwie wymienione już okrągłe pieczęcie z krzyżami bez napisów (z Achmin-Panopolis
i zAdany)
oraz cały zespół pieczęci z brązu, pokrewnych załączonej tu pochodzącej z Antiochii
(własność W.K., ryc. 2).
Ryc.
Fig.
2.
Pieczęć
2. Bronze
z
brązu,
z okresu
przedrozlan10wego
(V \V. n.e.);
pO('110dzi
z Antiochii
(Antakia).
\Vlasność autora.
seal (Vth cent. A. D., befme
schism) of Antochian
origin (Antakia). Owned by the author
of the paper.
Profesor Calavaris przyjmuje, owszem, taki ustalony rysunek, ale tylko w odniesieniu do pieczątki nestoriańskiej
(fig. 51). Pieczęcie z Brandisi (fig. 29, 30, 31;
nie zostały zaliczone do tej nestoriańskiej
grupy. Dlaczego? Podobna rzecz dzieje
się z pieczęcią typu koptyjskiego,
której wzór jest przecież aż nadto dobrze
ustabilizowany.
Taką właśnie przykładną pieczęcią koptyjską jest pieczęć klasztoru
św. Katarzyny z góry Siany (fig. 42), jak również św. Stefana w Jerusalem (fig. 43)
oraz obie pieczęcie Bizantyjskiego
Muzeum w Atenach (fig. 44 i 45). Odnosi się
wrażenie, że prof. Calavaris, jako cstrożny naukowiec, nie śmie zmieniać nomenkla-
�Recenzje
tur i datowania ustalonych przez wymienione kościoły greckie. Rozumiem, że przy
istniejącej
animozji pomiędzy kościołami koptyjskim
i greckim takie oderwanie
tych pieczęci od wiary właścicieli jest ryzykowne.
Na ogół książka Calavarisa, dając czytelnikowi mnóstwo materiału, wprowadza
go w las, a nawet dżunglę bez wyjścia. Z treści dzieła kwintesencję
wyprowadzić
.bardzo trudno.
Wacław
Vera Trkovska,
pm. 5, 1974, ss. 136;
phI.
Ćeskti
ntirodopisnci
bibliografie
Ćeskd ndrodopisnli
bibliografie
Korabiewicz
1971-1972, Praha,
1973-1974, Praha,
DEF CSAV,
UE F, CSAV,
l, 1975, ss. 179.
Dwa tomy czeskiej bibliografii
etnograficznej
są kontynuacją
bibliografii
umieszczanej corocznie, do 1970 r., w czasopiśmie "Cesky Lid". Obejmują one wybór prac dotyczących czechosłowackiej
i światowej etnografii i folklorystyki
oraz
dziedzin pokrewnych (np. archeologii, muzykologii, historii).
Tom 1971-1972 zawiera 652 pozycje, dotyczący lat 1973-1974 843. Pozycje
zostały zebrane w czterech działach: A - Etnografia i folklorystyka
ziem czeskich,
B - Etnografia i folklorystyka
czeskich mniejszości za granicą, C - Etnografia
i folklorystyka
europejska
i pozaeuropejska
- antropologia
społeczna, D - Pokrewne dziedziny.
Dział etnografii
i folklorystyki
ziem czeskich jest naj obszerniejszy
i warto
go wyszczególnić. Zawiera 30 podziałów: 1 Źródła; 2 Bibliografia;
3 Historia etnografii i folklorystyki;
4 Osoby; 5 Muzeoznawstwo - ekspozycje, wystawy; 6 Szkoły
wyższe - nauczanie; 7 Teorie, metodologia, metody, etnogeneza, regiony etnograficzne; 8 Dokumentacja,
czynności naukowo-informacyjne,
klasyfikacje;
9 Organizacja prac naukowych,
kongresy, towarzystwa,
informacje
o badaniach
terenowych; 10 Monografie,
atlasy, słowniki, beletrystyka;
11 Zajęcia:
rolnictwo,
pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo,
pszczelarstwo;
12 Ludowe \vyI'oby, rzemiosło;
13 Transport, komunikacja;
14 Zagroda, budowle, ochrona zabytków; 15 Mieszkanie: wnętrze, sprzęty domowe; 16 Odzież, ozdoby; 17 Pożywienie;
18 Stosunki
społeczne, prawo; 19 Przesądy, zwyczaje, obyczaje; 20 Ludowe umiejętności
wytwórcze; 21 Podania, baśnie, opowiadania,
anegdoty; 22 Zagadki, porzekadła, prognostyka, przysłowia, przypowieści, gry dziecięce; 23 Teatr ludowy; 24 Pieśń ludowa,
pieśń ludowa pochodzenia artystycznego;
25 Pieśń kramarska i literatura półludowa;
26 Muzyka ludowa, instrumenty
ludowe; 27 Taniec ludowy; 28 Ludowa twórczość
artystyczna,
uroczystości,
zespoły artystyczne;
29 Różne; 30 Etnografia
i folklorystyka miast i obszarów przemysłowych.
Podziału tego dokonała autorka na podstawie klasyfikacji
przyjętej przez Instytut Etnografii i Folklorystyki
Czechosłowackiej
Akademii Nauk.
Różne są rodzaje
prac uwzględnionych
przez autorkę:
obok wydav.'11ictw
książkowych i artykułów opublikowanych
w czasopismach etnograficznych
i folklorystycznych
są również prace publikowane
w innych, niespecjalistycznych
wydawnictwach zbiorowych, periodycznych itp.
W cbrębie wymienionych
działów został wprowadzony
alfabetyczny
układ
autorów. Każda praca została opisana oddzielnie jako numerowana
pozycja. Obok
�238
Recenzje
opisów cech wydawniczych
autorka umieściła przetłumaczone
na język niemiecki
tytuły prac oraz adnotacje podające bliższe wiadomości dotyczące treści poszczególnych pozycji, co podnosi wartość omawianych
bibliografii.
Obydwa tomy są
uzupełnione indeksem autorów, a tom dotyczący lat 1973-1974 posiada wykaz wykorzystanych
czasopism i wydawnictw
zbiorowych. Sądzę, że obydwa wydania
winny zawierać również indeks nazw geograficznych,
bez którego korzystanie
z bibliografii jest znacznie trudniejsze.
Nasuwają się również inne uwagi, zwłaszcza dotyczące przyjętego przez autorkę
układu bibliograficznego.
Uwagi te odnoszą się przede wszystkim do działu etnografii i folkorystyki
ziem czeskich.
Np. w punkcie 5 wspomnianego
działu, który dotyczy muzeoznawstwa,
nie
zostały uwzględnione
pozycje omawiające
skanseny oraz ochronę i konserwację
zabytków; prace z tego zakresu umieściła autorka w punkcie czternastym (Zagroda,
budowle, ochrona zabytków), co może budzić zastrzeżenia. Sądzę, że "ochrona zabytków" winna stanowić osobny poddział. Wydaje się również, że do wspomnianego
punktu piątego winny być przeniesione prace omawiające działalność muzeów (badania naukowe, eksploracje, konferencje). Częściowo pozycje te umieściła autorka
w punkcie dziewiątym (Organizacja prac naukowych).
Korzystniejsze
byłoby rozbicie punktu siódmego (Teorie, metodologia, etnogeneza, regiony etnograficzne)
na cztery mniejsze rozdziały,
gdyż prace dotyczące
metodologii i metodyki winny być umieszczone w osobnym punkcie, w innych
zaś prace związane z regionami
etnograficznymi
oraz etnogenezą. Jako osobny
mógłby znaleźć się również poddział dotyczący teorii kultury. Słuszniejsze byłoby
także usunięcie z punktu dziewiętnastego
(Przesądy, zwyczaje, obyczaje) prac dotyczących religii, magii i medycyny ludowej i umieszczenie ich w im tylko przynależnych rozdziałach. Dla przejrzystości,
prace umieszczone w poddziałach 21-27,
omawiające folklor słowny i muzyczny, należałoby chyba rozbić na opracowania
ogólne, omawiające
poszczególne dziedziny twórczości, oraz na teksty. Podobnie
w dziale etnografii i folklorystyki
europejskiej
oraz pozaeuropejskiej
- antropologii społecznej, należałoby uwzględnić podział na prace omawiające kraje słowiańskie i pozaeuropejskie.
Oczywiście powyższe uwagi nie wyczerpują
zagadnienia
w całości. Ich celem
jest jedynie wysunięcie
postulatów,
które mogą zostać również uwzględnione
w toczącej się od dawna dyskusji nad opracowaniem
układu polskiej bibliografii
etnograficznej.
Grażyna
"Cesky Lid". Narodopisny
Casopis. Praha
Ewa
Markiewicz
1975, 1976.
A.Robek w artykule napisanym z okazji 85 rocznicy ukazania się pierwszego
numeru "Ceskego Lidu" stwierdził, że najlepszym
przejawem
postępowości tego
czasopisma
jest prezentacja
w nim nowych, bardziej
aktualnych
tematów badawczych i nowych teoretycznych
doświadczeń,
zarówno w zakresie etnografii,
jak i folklorystki
("Cesky Lid" 1976, nr 5).
Zawartość
treściowa
omawianych
dwóch roczników w pewnym sensie potwierdza
słuszność
wspomnianej
oceny. Z bogatej
różnorodności
tematycznej
�Recenzje
"Ceskego Lidu" warto zasygnalizować
ciekawe i wszechstronnie
udokumentowane
zagadnienie wiatraków, które omówione zostało w kilku artykułach
przez znanych
specjalistów, jak J. Varekę, V. Buriana, O. Pokornego (1/75).
Wiele miejsca czasopismo poświęca problemom
należącym
do etnografii
hi3torycznej. Ten rodzaj tematyki prezentują artykuły m.in. J.Haubelta, J.Stai'tkovej(w numerze 2/75), J.Heroldovej,
E.Melmukovej-Saseci,
J.Sula (3/75), V.Dolezelovej
(4.'75) oraz L. Hlavackovej
(1/76).
Szczególną uwagę, jak się wydaje, należy zwrócić na oryginalne i ciekawe artykuły z dziedziny folkloru,
autorstwa
C.Havlikovej
(1/75), O.Hrabalovej
(3/75),
A.Satke (4/75) oraz V.Scheuflera
(2/76). Są to m.in. artykuły
dotyczące folkloru
dziecięcego i górniczego.
B. Jan.
"Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Belgrad, t.3 6/1973, ss. 290, t.37/1974,
319.
.,Glasnik Etnografskog instituta", Etnografski institut Srpskie Akademije Nauka
i Umetnosti, Belgrad, t. XXII!1973, Belgrad
1974, ss, 284, t. XXIV/1975, Belgrad
1975, ss. 187,
S3
Jugosłowiańska
literatura
etnograficzna,
z wyjątkiem
kilku pozycji, zajmuje
na łamach polskich czasopism miejsce - niestety - marginalne. Szczególnie małO'
uwagi poświęcono piśmiennictwu
serbskiemu.
Warto w tym miejscu przypomieć,
że obok zasłużonego,
z wieloletnią
tradycją
"Glasnika
Etnografskog
muzeja
u Beogradu" (wychodzi od 1901 r.) ukazuje się także (od 1952 r.) "Glas nik Etnografskog Instituta
SANU" w Belgradzie, Oba wymienione
roczniki zasługują na
omówienie.
"Glasnik
Etnografskog
muzeja
u Beogradu",
ukazujący
się pod red. dr
S.Zecevića dyrektora
Muzeum, prezentuje
wyniki badań prowadzonych
przez
zespół pracowników muzealnych i szersze grono etnografów belgradzkich.
Problematyka prac publikowanych
jest niezwykle sz.eroka, dla lepszego zorientowania
czytelnika wydaje się celowe przedstawienie
zawartości
dwóch tomów (36 i 37),
w ramach grup poruszających
podobną problematykę.
Umożliwi to jednocześnie
ukazanie profilu omawianego
czasopisma.
Na plan pierwszy wysuwają
się zamieszczane w dziale studiów i artykułów
opracowania poświęcone kulturze społecznej i duchowej. Do ciekawszych, zamieszczonych w tomie 36, zaliczyć należy artykuł S.Zecevića Zavetina
u severoistocnoj
Srbiji, w kt6rym autor analizuje ciekawy obrzęd występujący
na terenie północnowschodniej Serbii, mający charakter święta całej wsi. R. Hasenbegović
(Magijskij
i empiryjski
elementi v narodnim
obicajima
oko rodenja)
omawia w oparciu o materiały pochodzące z terenów Jugosławii poszczególne zabiegi medyczne oraz towarzyszące praktyki magiczne podczas porodu. M. Barjaktarović
w artykule Pitanje
"jednodancica"
iz naiiih narodnih verovanja porusza zagadnienie wierzeń i praktyk
związanych z ludźmi urodzonymi
z tych samych rodziców w tym samym dniu
i miesiącu bądź w tym samym dniu (np. w piątek) w różnych miesiącach i oczywiście latach. Autor podaje liczne warianty wierzeń i praktyk związanych z "jednodniowymi", dając jednocześnie próbę interpretacji
genezy tych wierzeń. N,Pantelić w artykule Snahacestvo u Srbiji i njegovo poreklo na podstawie materiałów
�240
Recenzje
z północno-wschodniej
Serbii omawia zachowane jeszcze niektóre zwyczaje i praktyki związane z instytucją
"snochaczestwa",
w zakończeniu
próbując
wyjaśnić
genezę tego zjawiska. Przedmiotem
rozprawy L.Reljita Kultni
sim boli na diplomu
jednog bastovanja
iz 1802 godine jest analiza symboli znajdujących
się na ręcznie
wypisywanym
i zdobionym dyplomie ogrodniczym z 1802 r.
W dziale artykułów
i rozpraw zamieszczono także artykuł P. Vlahovica Etnićki procesi u Makedoniji,
w którym autor omawia z antropologicznego
punktu
widzenia procesy etniczne jakie dokonały się od paleolitu i obecną etniczną strukturę. Interesująca
rozprawa S.Beslagica Stetcy w okolini ZabIjaka
dotyczy średniowiecznych kamieni nagrobnych
pochodzących z nekropolii w Czarnogórze. Autora interesuje
przede wszystkim symbolika i datowanie tych pomników.
W dziale materiałów
J.Trifunovski
(GrobIja
i grobovi u Kumanovskoj
oblasti)
opisuje zachowane groby pochodzące z czasów prehistorycznych,
okresu rzymskiego,
średniowiecza
i okresu panowania
tureckiego.
Opisuje także groby współczesne
muzułmańskie,
albańskie, czerkieskie i cygańskie. M.Kiś, Uskrsnji obićaji Srba ·oko
BudimpeSte, przedstawia
obrzędy związane z okresem wiekanocnym, praktykowane
przez grupę serbskich osadników zamieszkujących
od 300 lat zwartą grupą kilka
wsi w pobliżu Budapesztu.
Przegląd
zawartości
numeru
37 "Glasnika
Etnografskog
muzeja"
rozpocząć
należy od grupy artykułów
poświęconych
kulturze
materialnej.
J.Bjeladinović
w artykule Narodnja
nosnja u valjevskoj
Podgorini,
Kolubari
i Tamnavi rekonstruuje strój ludowy w oparciu o naj starsze zachowane źródła ikonograficzne
do
okresu I wojny światowej
oraz omawia i charakteryzuje
strój ludowy używany
jeszcze obecnie w okolicy Valjeva (SR Serbia). R.Mamuzić, Naseljavanje
i kultura stanovanja
u Vojvotanskim
naceljima
18 i 19 veka, przedstawia
procesy zasiedlania terenów Wojewodiny, obszaru o specyficznym obrazie kulturowym,
wynikającym z różnych ruchów migracyjnych i faz kolonizacyjnych.
Ruchy te, a szczególnie w XVIII i XIX w. (dokładniej przedstawione
przez autora), wpłynęły m.in.
na specyfikę ludowego budownictwa.
Na podstawie materiału
archiwalnego
autor
próbuje nakreślić obraz życia tego okresu. P.Vlahovic w artykule Etnoloski znacj
nekich novih migracionih
kretanja
u Jugoslaviji
na podstawie literatury
omawia
znaczenie ruchów migracyjnych
dla obrazu kulturowego
poszczególnych regionów
,Jugosławii.
Pozostałe artykuły zamieszczone w tej części "Glasnika", podobnie jak w zeszycie poprzednim,
dotyczą kultury
społecznej i duchowej. S.Zecević w rozprawie Rusalke i todorci u narodnom verovanju
severoistoćnoj
Srbije, na podstawie
materiału pochodzącego z północno-wschodniej
Serbii (terenu, jak już wspomniano,
kulturowo
najbardziej
zachowawczego),
omawia na szerszym tle porównawczym
zachowane
obrzędy praktykowane
w okresie "rusalii"
(rusalna njedlja), stwierdzając ich podobieństwa
i analogie wskazujące
na słowiański
rodowód. Druga
część poświęcona
jest omówieniu interesujących
wierzeń związanych
z okresem
pierwszego tygodnia Wielkiego Postu. W tym to okresie według wierzeń ludowych
pojawiają
się istoty demoniczne,
"todorcy", występujący
w postaci grupy koni"
kulawego konia, względnie jeźdźca czy jeźdźców o wyglądzie ludzkim z ogonem.
Autor przedstawia praktyki związane z tymi wierzeniami, dając jednocześnie próbę
interpretacji
ich genezy. D.Bandic w rozprawie
Krv
u religijskim
predstavima
i magijsko-kutnioj
praksi
naseg naroda
na podstawie
zgromadzonego
materiału
dotyczącego wierzeń i obyczajów
oraz innych dziedzin folkloru próbuje scharakteryzować
rolę i znaczenie krwi i jej powiązań z religią. M.Kasuba przedstawia
w artykule
Seoski privredni
obicaj
i obredi naroda Jugoslavije
u pro/ecnom
�Recenzje
241
kalendaT~kom
ciklu.slI próbę kcmparatywnego
spojrzenia
na obrzędy doroczne narodów Jugos~awii na przykładzie
zwyczajów i obrzędów gospodarczych
serbskich,
czarnogórskich,
macedońskich,
chorwackich
i słoweńskich,
a także ludności muzułmnńskiej, związanych z wiosennym cyklem kalendarzowym.
W dziale materiałów
zamieszczono
krótkie monografie
etnograficzne
okolicy
Buraka (południowowschodnia
Serbia), pióra N.Pantelića
oraz wsi Zlokuce, pióra
P.Paunovic.
W dziale not znajdujemy
materiał poświęcony muzeom etnograficznym
za granicą. W zeszycie :~6S.Zecević przedstawia
skansen w Martinie oraz Leningradzkie
Muzeum Etnograficzne,
a w numerze
37 P.Kostić
omawia
działalność
Muzeum
w Bogocie.
Nadto w "Glasniku Etnografskog
!VIuzeja" znaleźć można ciekawie prowadzoną
kronikę i dział recenzji. Należy także odnotować
fakt, że w poszczególnych
numerach zamieszczana
jest sukcesywnie
bibliografia
dotycząca
wybranych
zagadnień: w tomie 36 opublikowano
obszerną
bibliografię
dotyczącą
zadrugi
na terenie Jugosławii,
którą niezwykle starannie,
podobnie jak szereg poprzednich,
zestawił L.Andrcjir;
w zeszycie nClstępnym opublikowane
zostało zestawienie
bibliograficzne R.R<Jkića dotyczące pokrewieństwa
i nazewnictwa.
Drugim, jak już \vspomniano,
czasopismem
etnograficznym
ukazującym
się
w Belgradzie jest "Gla~·:lik Etnografskog
instituta
SANU", pod redakcją
M.Vasovica. Układ omawianego
czasopisma nie odbiega w zasadzie od układu "Glasnika
Etnografskog
muzeja"
i składa się z czterech
części, tj. rozpraw
i artykułów,
materiałów
i przyczynków,
not i przeglądów
(recenzji) i kroniki.
Zamieszczone
w nim prace stanowią
przegląd
bieżącej problematyki
badawczej
interesującej
przede wszystkim pracowników
Instytutu,
lecz nie brak tu prac etnografów
nie
związanych zawodowo z tą placówką. Z uwagi na trudności w dostępie do poszczególnych zeszytów omówiona zostanie zawartość tomów XXII (1973) i XXIV (1975).
Tom XXII otwiera opracowanie
M.Vasovica Pristup proucavanju
regionalnych
celina, zawierające
teoretyczne rozważania opracowane z punktu widzenia geografa,
dotyczące sposobów i metod interdyscyplinarnego
i całościowego badania poszczególnych regionów. P.Vlahovic, Neki waźniji
etno-antropoloski
problemi
na podrunu SR erne Gore, śledzi na podstawie
materiałów
i literatury
procesy antropologiczne i kształtowanie
się struktury
etnicznej na terenie Czarnogóry.
W artykule
polskiego
antropologa
fizycznego,
T. Malinowskiego,
Verovatna
praslovenskoprailirska
granica
na jugu
polski h zem/.ja, przedstawione
zostały wyniki badań
nad problemami
pogranicza prasłowiańskiego
i prailiryjskiego.
L.Jankovic,
Vertekopski l'atni album Jalonela
Badena, omawia dorobek angielskiego
lekarza, który
w okresie I wojny światowej zgromadził zbiór pieśni i melodii żołnierzy serbskich.
Dwa kolejne ciekawe artykuły
dotyczą wybranych
zagadnień kultury ludowej
}udności czeskiej, zamieszkującej
jako mniejszość narodowa
niektóre wsie \V Ba;jacie. J.Vazeka
z Pragi \\" artykule
Seoska arhitektu.ra
ceskog jezickog
ostrlJQ
u juźnom
Banatu
publikuje
wyniki swych badań w skupisku
ludności czeskiej
zamieszkującej
w zwartej grupie trzy wsie w południowym
Banacie. Przedmiotem
badań było budownictwo
ludowe, które, jak stwierdził
autor, straciło swe czeskie
cechy i ujednoliciło
się pod względem architektonicznym
z typami domów charakterystycznymi
dla Serbów.
I.Heroldova
przedstawia
w artykule
GodiSnij
i porodicni
obicaji
banatskih
Ceha zwyczaje
oraz obrzędy doroczne i rodzinne
praktykowane
wśród Czechów mieszkających
w Banacie.
Tu należy zauważyć,
iż w przeciwieństwie
do ustaleń Vazeki, w zwyczajach
i obrzędach
dorocznych
:" _. '.cHI LXII
�Recenzje
dostrzega się wyrazmc te cechy charakterystyczne,
z kUlrych jednoznacznie wnio.,kować można o etnicznym pochodzeniu mieszkańców, którzy je zachowali i praktykują. Z kolei V.Stojancević
w artykule Jedna starija hrvacka migraciona
stuja
u Moravskoj
omawia na przykładzie starej fali migracyjnej
z XVI wieku niektóre
problemy badań enklaw jugosłowiańskich
w Czechosłowacji.
W dziale materiałów
opublikowano
kilka interesujących
pozycji. M.in. M.Barjaktarovic
w artykule
Lokalne
migracije
u pravcu
Titova
U.zica na pl'imeru
nekoliko
novih
preduzeca
wykazuje
wpływ nowych przedsiębiorstw
przemysłowych na zmianę tradycyjnego
kierunku
i rozmiarów
migracji stałych ludności
·wiejskiej. J.Trifunovski
w opracowaniu
Prilog
proućvanja
Roma u Jugoslaviji
przedstawia
wyniki badań
etnograficznych
nad grupą cygańską
zamieszkującą
Kocanską Kotlinę w Macedonii. J. Krunić w opracowaniu
Sjenica
na przykładzie
wybranej
wsi analizuje
strukturę
jej rozplanowania
oraz omawia typologię budynkóvv mieszkalnych.
Z.Dolinar
w artykule
Srodstvo
i l'Odos[ovi
zajmuje się
problemem pokrewieństwa
i rodowodów i towarzyszącej
terminologii.
M.Javanović
w rozprawie Narodna nosnja w Srbiji u 19 veka prema delima putopisaca odtwarza
na podstawie relacji dziewiętnastowiecznych
podróżników przebywających
w Serbi;
clementy stoju ludowego.
Rocznik XXIV otwiera kilka artykułów
poświęconych
tematycznie
problemom
treści etnograficznych
w literaturze
pięknej i pracach naukowych.
N.Stojancević
w artykule
Etnoloske
konponente
knizevnog
stvara[astva
1ve Andrica
stwierdza,
że w dorobku pisarskim Andrica szeroko uwzględnione
zostały elementy kultur.\'
tradycyjnej,
które mogą mieć przy dalszej analizie znaczenie dla etnologa. M.Draskić w opracowaniu Rozmatranje
o pojmu naroda i nacje sa osvrtom na myslemnja
u jugosloveskoj
literatury
omawia na podstawie
dotychczasowego
dorobku badaczy jugosłowiańskich
wyniki swych ustaleń dotyczących pojęcia narodu i nacjI
"\V dwóch kolejnych
artykułach
przedstawiona
została działalność naukowa dotycząca kultury, historii i folkloru Czarnogóry wybitnego adwokata, N.Martinovic"
(T.Nikicević,
N.Martinović
i njegowo
stvaralastvo
u oblasti
kulture,
politicke
i drzal'no-pravne
istorije;
M.Radonović U spomen Niku S.Martinoviću,
pregaoncli
na pl'oucavanje
borbenog folkloTU). ABrencz
w artykule Zajednicki
i osobeni clernenti u pogrcbnim
obicajima
zapadnih
i jużnih Slovcna przedstawia
próbę komparatywnego
spojrzenia
na obrzędowość
pogrzebową.
M.Vasovic w rozprawie
2'ivotna sredina u narodna bastina omawia różne aspekty wpływu środowiska naturalnego na życie i kulturę. Problemem
współczesnych
migracji wewnętrznych
na
przykładzie
ruchów migracyjnych
w wybranej okolicy zajmuje się M.Gogic-Luto'lac w artykule
Problemi
savremiennych
spolniih
migracija
na primel'U
op!;thw
Ivangrad,
PIau i Rożaje. B.Vlahović w opracowaniu
Neki etnicki
procesy u Belo;
Krajni
(Slovenja)
omawia historię zasiedlenia i ruchów migracyjnych.
A.Lazarević
zajmuje się zagadnieniem
potencji i impotencji
seksualnej
w zwyczajach
ludowych, stwierdzając,
że dalsze wyniki badań mogą okazać się pomocne dla seksuologów i psychologów. Wpływ przepisów prawnych na kształtowanie
się stroju ludowego w Serbii omawia M.Jovanović.
"\V dziale materiałów
zamieszczono cieka-,vC'
opracowanie
J.Trifunovskiego
dotyczące kultu drzevva (artykuł powstał z okazj:
trzydziestej rocznicy śmierci znakomitego badacza T. Dordevica) oraz D. Savkovica
o zwyczaju pasterskim
"gvednih bogomila".
Problematyka
podejmowana
na łamach "Glasnika Etnografskog
instituta", jak
wynika z pobieżnego przeglądu zawartości,
jest niezwykle bogata. Został w nim
opublikowany
szereg artykułów
niezwykle interesujących
ze względu na podejmowane zagadnienia,
jak i stronę teoretyczną.
Jako fakt godny odnotowania
należ,
�~·13
Recenzje
podkreślić pozytywne zjawisko udostępniania
nych ośrodków, w tym zza granicy.
łam
czasopisma
etnografom
Andrzej
.,Traditiones".
Acta
197:3. Si<JVenska Akademija
Vede. s,;. 235.
z in-
Brenc;:;
Instituti
Ethnographiae
Sloveniorum,
Vol. 2, Ljubljana
Znanosti in Umetnosti. Razred za Filoloske in Literarne
Kolejny tom "Traditiones"
wskazuje,
że redakcja
realizuje
konsekwentnie
swoje zalożenia programowe;
między innymi problematyka
prac publikowanych
odzwierciedla w sposób pełny kierunki prac badawczych
etnografów
słoweńskich.
Zmierzają one m.in. ku tematyce z zakresu folkloru, kultury społecznej i duchowej.
Wyrazem
tych zainteresowań
są ciekawe
artykuły
Milko Maticeva,
Duhovin
u.: I3rkinih.
(Der "Duhovin"
in der Landschaft
Brkini)
i Tone Cevca, Pripovedno
izroći/o o gamasih z zlatimi
parklji
Kamniskih
Alp (Die Mii.ndliche
iiberliefterung
iiber gemsen mit golden Klauen
aus den Kamniker
Alpen). Również tej tematyce
POŚ\'::ęcone są zamieszczone
w dziale "Materiały"
opracowania
PavIa Merku,
Tarćm :mske legende i povedke i Heleny Lozar-Podlogar,
Drobci iz pohorskih
zapisko '.'
r\,; osobną uwagę zasługuje artykuł Niko Kureta, K fenomenologije
maske,
w któr~'m autor analizuje
zjawisko maski jako fenomenu
w kilku aspektach:
[l~ychic:znym, rel igjjnym, społecznym, historii kultury oraz omawia rolę maski w życiu ludu.
HdelH
Lozar-Podlogar
w artykule
Zenitvovanskje
śege
v
Prekmuri,iu
s posoimóm
ob.zirom na Porablje
na przykładzie
materiałów
z ciekawego terenu
Prekomurija,
gdzie krzyżowały się wpływy słoweńskie, chorowackie
i węgierskie,
oman':" obrzędowość weselną. Z innych artykułów
wymienić należy opracowanie
V. NU\'aka, A.T.Linhard
o kulturi
starih Slovencev,
w którym przedstawiona
20~tala analiza zawartości etnograficznej
dorobku A.T.Linharta
dotyczącego terenów
Słowenii. zawartych w dziele Versuch einer Geschichte von Krain und iibringen
siidlichen
Slaven
Oesterreich,
Lubljana
1788,
II 1791. Przedmiotem
rozprawy
Branislava Rusica i Vilko Novaka, Slovenci w I3istrenici v Makedoniji,
są procesy
migracji i zasiedlania przez Słoweńców terenów Macedonii w okresie po I wojnie
światowej. .Jedynym artykułem
poświęconym
kulturze materialnej
jest rozprawa
Franci Saria, O raziskovanju
stanovanjskie
kulture.
(Zur erforschung
der Vohnkultur).
w kt(Jrym autor omawia, na przykładzie badań prowadzonych
w Słowenii,
niektóre: zagadnienia
dotyczące metod badań wnętrz i wyposażenia
budynków
mieszkalnych.
W dziale przeglądów uwagę czytelnika zwracają polemiczne artykuły-recenzje
V.No\-o.l,a. D.Umek-Krnel
i N.Kureta.
Andrzej
Brencz
�244
grafski
Recenzje
"Slovenski etnograf". Rocznik XXVII-XXVIII
muzej, Ljubljana
1976, ss. 120.
(1974-1975), Slovenski
etno-
Tom otwiera interesujący
ze względu na podejmowaną
problematykę
artykuł Franci Sarfa Stanovanjska
kultura
idrijskih
rudarijev
ob prolemu
stoletjci.
Zostały w nim omówione wyniki badań przeprowadzone
przez Muzeum Etnograficzne w miejscowości Idrija (SR Słowenia), gdzie od XV wieku czynna jest kopalnia
rud rtęciowych. Przedmiotem
badań było budownictwo
mieszkalne rodzin górniczych, a także wyposażenie wnętrza. Autor porusza zagadnienie architektury
i podziału wnętrza XIX-wiecznych
zbiorowych budynków mieszkalnych,
wyposażenie
mieszkań poszczególnych rodzin, dając jednocześnie krótką charakterystykę
obrzędowości rodzinnej.
Kolejny artykuł Mariji Makarović, Medsebojna
pomoc na vasi na Slo,'enskim
na primeru
Predgrada
v Poljanskoi
dolini
ob Kolpi,
dotyczy zagadnienia pomocy
wzajemnej. Autorka omawia formy pomocy i zmiany jakie dokonały się od końca
XIX wieku, zwracając szczególną uwagę na stan obecny. Zmiany (mechanizacja,
specjalizacja
produkcji)
zachodzące w poszczególnych
gospodarstwach
powodują,
że pomoc wzajemna jest w chwili obecnej traktowana
jako jedna z form nowego
zjawiska, jakim jest praca kolektywna w ramach kilku gospodarstw.
Angelas Bas w artykule Zacetki
ljutomerskih
konjskih
dirk
przedstawia
na
podstawie
materiału
archiwalnego
początki
wyścigów
konnych
w słowefJskiej
miejscowości Ljutomer. Wyścigi te jako jedyne powstały z inicjatywy
chłopskiej.
Podstawą ich utworzenia
i rozwoju (od 1874 r.) były próby sprawności i wybór
najlepszych koni hodowanych w okolicznych zagrodach chłopskich. Chłopi-hodowcy
wprowadzili także podstawową odmianę koni wyścigowych i roboczych.
Tom zamyka bibliografia
ludowych recept i przepisów leczniczych z terenów
Słowenii, którą zestawił Milan Dolenec. Zostały w niej uwzględnione
materiały
zachowane na terenie Słowenii, pochodzące z czasów od okresu późnego ~rcdniowiecza,
Andrzej
J{mos Barth, A kalocsai
typu salasz wokół Kaloczy),
res. niem., ang., ros.).
szcil/cisok
Kalocsa
Brencz
telepillesneprajza.
(Etnografia wiejskich osad
1975, ss, 176, nlb. 3D, tabele, mapy, ilustracje
Najbliższa okolica Kalocsy, miasteczka
położonego w komitacie Bacs-Kiskun.
znana jest daleko jako region o bardzo interesującej
kulturze ludowej, a ściślej zdobnictwie. Występuje ono w postaci niezwykle bogatych, kolorowych haftów oraz
jako dekoracja malarska
ścian budynków
mieszkalnych.
Nosicielami tej kultury
jest grupa etnograficzna
zwana Pata. Od sąsiednich grup Pata różnią się innymi
jeszcze elementami kultury, a także dialektem.
Praca Janosa Bartha ukazuje genezę tej interesującej
grupy etnograficznej,
która ostatecznie uformowała się w drugiej połowie XIX w., a jej powstanie i dzieje
związane są z historią Kaloesy.
Kalocsa od średniowiecza
była siedzibą arcybiskubstwa,
aczkolwiek
było to
zawsze niewielkie miasteczko o charakterze
rolniczym. Kiedy w końcu XVII wieku
�245
Recenzje
stąpili stąd Turcy, zaczęto usilnie zabiegać a rozwój miasta. Wówczas to nadano
mieszkańcom Kaloesy - rolnikom - zaniedbane pola, położone w pewnej odległości
od miasta. Na tych nowych terenach rolnicy kaloczańscy wznosili budynki gospodarcze w formie zwartych ulicówek. O ile zjawisko budowania
obiektów inwentarskich z dala od budynków mieszkalnych
nie jest tu rzadkością, to sytuowanie
grupy budynków gospodarczych
w zwartym zespole jest zjawiskiem
nietypowym
dla osadnictwa występującego
na Nizinie Węgierskiej. Taki typ zabudowy powstał
tu pod wpływem szczególnych warunków geograficznych
i ekonomicznych,
a mianowicie: jest to teren nisko położony w delcie Dunaju, więc pod zabudowę wykorzystywano tylko nieliczne nieco wyżej położone miejsca, zabudowując
je bardzo
gGsto. Do połowy XIX w. chłopom wolno było budować
tylko na gruncie, który
był ich własnością, a ponieważ teren wokół miasta i w samym mieście należał do
wielkiej własności, nie była tu możliwa tradycyjna
zabudowa rozproszona. Ponadto
do połowy XVIII w. istniały tutaj wspólnoty gminne, a także do połowy XX w.
ugorowy system upraw.
W wyniku tego wokół Kalocsy powstało około 25 skupionych osad, składających
siG z samych zabudowań
gospodarczych,
zwanych salasz. Na salaszach trzymano
bydło. magazynowano
płody rolne, przez lato mieszkała tu cała rodzina, natomiast
na zimę w salaszu pozostawali
tylko mężczyżni doglądający
dobytku. W połowie
XIX w. wszystkie rodziny chłopskie z Kalocsy powszechnie dzieliły życie między
salasz a dom w mieście. Z czasem na salaszach pobudowano
zabudowania
mieszkalne i kontakt z miastem słabł, aż poczęto domy miejskie wysprzedawać.
W rezult3cie w końcu XIX w. wokół Kaloscy utworzono
administracyjnie
nowe wsie,
a byli mieszkańcy miasta stali się chłopami już nie tylko z racji wykonywanego
zajęcia.
Barth omawia formy użytkowania
roli na salaszach, formy oczynszowania,
a także organizacjG pracy na sala szu, organizację
szkolnictwa
i życia religijnego.
Adam
Historia
ferencji
Zakład
kontaktów
we Wrocławiu,
Narodowy im.
Bartosz
w dziedzinie
etnografii.
Materiały z konpod redakcją
Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego.
Ossolińskich,
Wrocław 1976, ss. 234.
polsko-rosyjskich
W ramach obchodów Roku Nauki Polskiej Zakład Historii Nauki, Oświaty
i Techniki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz oddział wrocławski Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
i Zarząd Wojewódzki
Towarzystwa
Przyjażni
Polsko-Radzieckiej
we Wrocławiu zorganizowały
w stolicy Dolnego Śląska I Konferencję Naukową poświęconą
historii kontaktów
polsko-rosyjskich
w dziedzinie
etnografii. Odbyła się ona w dniach 19 i 20 września 1973 r. z udziałem etnografów, przedstawicieli
historii nauki, socjologów i publicystów
reprezentujących
środowiska Warszawy, Krakowa, Poznania, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia.
Etnografowie
radzieccy nadesłali
referaty,
które zostały odczytane
uczestnikom
konferencji.
W recenzowanej publikacji znajduje się siedemnaście referatów prezentujących
dorobek polskich uczonych w zakresie badań etnograficznych
na obszarze Syberii
i Azjii Środkowej.
W pierwszym, zatytułowanym
Geografia
w etnograficznych
badaniach
ludów
�246
Recenzje
Józef Babicz przedstawił
bardzo ciekawie i wyczerpująco rolę geografii
w eksploracjach
etnograficznych
oraz antropogeograficzną
ideę związku człowieka
z przyrodą.
Referat drugi, opracowany przez Władysława Baranowskiego.
zaznajamia nas
z polskimi osiągnięciami na polu etnografii rosyjskiej ludności Syberii. Jako najbardziej zasłużonego autor wyeksponował
księdza Jana Chyliczkowskiego. który
na podstawie informacji zebranych w czasie długoletniego pobytu na Syberii wydał w 1898 r. wartościową pracę pt. Syberia pod względem etnograficznym,
administracyjnym
i przemysłowo-handlowym.
Stanowi ona jeden z pierwszych zarysów
etnografii środowiska syberyjskich Rosjan.
W trzecim referacie Barbara Heidenreich zobrazowała kulturę Goldów i Oroczonów w świetle materiałów etnograficznych
zdobytych przez Stanisława Poniatowskiego w okresie przerwanej na skutek wojny wyprawy do Kraju Nadamurskiego. Jakkolwiek wyprawa trwała bardzo krótko (od 15 czerwca do 8 sierpnia 1914 r.),
to jednak jej znaczenie naukowe było poważne, gdyż polski uczony zdołał zebrać
wiele nowych danych o kulturze materialnej,
społecznej i duchowej wymienionych grup ludnościowych.
Referat czwarty, pióra Henryki Hołdy-Róziewicz, dotyczy relacji o lecznictwie
ludów Syberii otrzymanych
w wyniku spostrzeżeń polskich zesłańców, podróżników i uczonych. Autorka oparła się głównie na materiałach
zebranych przez
B.Dybowskiego, E.Piekarskiego,
P.Smolika, B.Piłsudskiego
i J.Talko-Hryncewicza.
Wszyscy wymienieni, oprócz Piekarskiego
i Piłsudskiego, byli lekarzami, a ich
prace mają dużą wartość jako materiał porównawczy.
W referacie piątym, przygotowanym
przez Barbarę Jankowską
i Antonil:go
Kuczyńskiego, pt. Polacy jako obserwatorzy
i badacze kultury
ludów
Kamczatki
uwypuklono m.in. zasługi przemilczanego dotychczas jako Polaka Piotra Kozyrewskiego i jego syna, Jana, który po tragicznej śmierci ojca był inicjatorem dwóch
rosyjskich wypraw na Wyspy Kurylskie. Mianowany następnie zarządcą Kamczatki
polecił sporządzić w 1715 r. z kory brzozowej księgę podatkową przeznaczoną do
zapisywania
nazw rzek w rejonach, gdzie zbierano podatek, rejestracji
nazwisk
osób składających daniny i wiadomości o rozsiedleniu i liczebności poszczególnych
rodów koriackich oraz itelmeńskich. Dzięki temu można było obecnie skorygować
liczebność ludności tubylczej i stopień jej depopulacji pod wpływem feudalnej
władzy carskiej. Z innych zesłańców autorzy wymieniają
Ludwika Sienickiego,
który w swym pamiętniku z 1754 r. pozostawił sporo ciekawych opisów życia Koriaków, Jukagirów, Czukczów i Itelmenów. Wspominają też o uczestniku powstania
kościuszkowskiego
i zesłańcu na Kamczatkę,
Józefie Kopciu, o jego Dzienniku
podróży i zdobyczach dotyczących etnografii Itelmenów. Z kolei prezentują bogaty
dorobek Benedykta Dybowskiego o tubylczej ludności Kamczatki i informują czytelników o wzmiankach Karola Bohdanowicza na temat stosunków demograficznych
Kamczatki.
Referat szósty, napisany przez Zbigniewa Jasiewicza, dedykowany jest polskim
badaczom i obserwatorom
kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu.
Autor
poświęca wiele miejsca pracom Bronisława Grąbczewskiego (cenne relacje o Sartach-Uzbekach
i Tadżykach - mieszkańcach Kotliny Fergańskiej, Kirgizach z Ałtaju i Pamiru, pamirskich Tadżykach z Karateginu, Darwazu, Szugnanu, Badachszanu i Wachanu oraz mieszkańcach Buchary i innych miast środkowoazjatyckich).
Następnie
pisze o dorobku etnograficznym
Leona Barszczewskiego,
J.Witorta,
Marii A.Czaplickiej, Władysława Massalskiego, K. Małeckiego i J. Toeplitz-Mrozowskiej.
Syberii,
�Recenzje
W referacie siódmym autorka radziecka,
Maria Kulikowa,
korzystając
z za;;()bów archiwalnych irkuckiego muzeum krajoznawczego,
scharakteryzowała
w skrócie wyniki badań etnograficznych
prowadzonych
przez polskich zesłańców sybery jskich. Najwięcej miejsca przeznaczyła omówieniu działalności Feliksa Kona.
Przygotowany
przez Jana Krzysztofa
MakuIskiego
referat
(ósmy z kolei) pt.
Ksztaltowanie
się współpracy
między
zeami etnograficznymi
Leningradu,
warszawskimi
muzeami etnograficznymi
historia
i stan współczesny
zawiera,
a mu-
oprócz
zwięzłego zarysu historycznego
kontaktów etnograficznych
polsko-rosyjskich
przed
pierwszą wojną światową, opis wspólnych osiągnięć obu państw po 1945 r., a zwłaszcza wzajemnych
korzyści wynikających
z podpisanej
27 listopada 1970 r. umowy
o WSpółpracy między Państwowym
Muzeum Etnograficznym
w Warszawie a Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR ,,,. Leningradzie.
W referacie dziewiątym Hanna Maria Małgowska zobrazowała
etnografię Syberii opartą na pracach Ludwika Niemojowskiego.
Zaznaczyć należy, że działalność
wymienionego badacza omawiano dotychczas jedynie marginesowo
i mało kto wie
o tym, że był on autorem pierwszej
większej polskiej publikacji
etnograficznej
o ludach syberyjskich,
która została przychylnie
przyjęta
w zachodniej
Europie
i przetłumaczona
na język angielski.
Referat
dziesiąty
jest dziełem autorki
radzieckiej,
Tamary
P.Matwiejewej
nosi tytuł: Z badań nad wkładem uczonych polskich w dziedzinie etnografii
Sy!Jerii i Dalekiego Wschodu. Istotną jego wartość stanowi fakt, że wykorzystała
or,a materiały
archiwalne
Rosyjskiego Towarzystwa
Geograficznego,
które patronowało niejednej wyprawie i w swoim czasopiśmie zamieszczało artykuły naukowe
naszych rodaków. W wymienionym
archiwum
znaleziono m.in. drugi tom pracy
Wacława Sieroszewskiego
pt. Jakuty, listy jego żony Stefanii, dzienniki z podróży
Bronisława Piłsudskiego, rękopis B.Dybowskiego O ekonomicznym
polożeniu mieszkańców Wysp Komandorskich
w porównaniu
z mieszkańcami
pólwyspu
Kamcza.tka (1884) i wiele innych ciekawych
publikacji.
W referacie dalszym Helena Ostromęcka
omawia polską ikonografię
Syberii
o tematyce etnograficznej
sprzed 1917 r. Do naj cenniejszych żródeł zalicza fotografie
pochodzące ze zbiorów B.Dybowskiego, B.Piłsudskiego
i S.Poniatowskiego.
Ponadto
charakteryzuje
prace o znaczeniu dokumentalno-naukowym.
Należą do nich m.in.
rysunki J.Talko-Hryncewicza,
obrazy malarzy dokumentalistów
L.Niemirowskiego
i S.Wrońskiego oraz obrazy i rysunki J.Bergmana,
B.Zalewskiego,
M.Oborskiego,
a także różnych anonimow-ych twórców.
Referat Adam Kamieński
Dłużyk
w Syberii
Wschodniej
i źródŁa jego wiadomości etnograficznych
napisany został przez Borysa Polewoja, który oparł się na
nowych materiałach
znalezionych niedawno w radzieckich archiwach i wprowadził
wiele poprawek do współczesnych
opracowań dotyczących życia i działalności naszego zasłużonego badacza.
W referacie następnym mieszczą się uwagi Tadeusza Słabczyńskiego o związkach
polskich
badaczy
ludów
Syberii
z Rosyjskim
Towarzystwem
Geograficznym.
Z tekstu dowiadujemy
się, że członkowie RTG otaczali opieką naszych zesłańców,
umożli"viali im kontynuowanie
pracy naukowej i - niejednokrotnie
- przedterminowe zwolnienie
z przymusowego
pobytu
na Syberii. Szczególnie
aktywnie
współpracował
z Wschodniosyberyjskim
Oddziałem
RTG
doktor
medycyny
J.Talko-Hryncewicz.
Jego kontakty
wykraczały
znacznie
poza ramy naukowe.
Utrzymywał
serdeczne stosunki osobiste z wieloma członkami Towarzystwa.
Referat czternasty, autorstwa Sławoja Szynkiewicza, obejmuje historię polskich
badań nad ludami mongolskimi. Znajdujemy
tam m.in. szczegółowe opisy osiągnięć
�248
Recenzje
filomaty wileńskiego,
Józefa KO\lialewskiego, uważanego
powszechnie
za twórcę
naukowej
mongolistyki,
charakterystykę
prac
Władysława
Kotwicza,
Juliana
Talko-Hryncewicza
i Przecława
Smolika.
Zbigniew Wójcik informuje
następnie
czytelników
o elementach
etnograficznych występujących
w pracach niektórych
geologów polskich badających
Ro.;ję
przed rokiem 1914. W pobieżnym skrócie cytuje nazwiska ważniejszych
badaczy
Rosji azjatyckiej,
uwypuklając
ich zainteresowanie
problemami
ludności tubylczej
rozległych połaci carskiego imperium.
Przytacza
tytuły prac, w których zawarte
są pewne materiały etnograficzne i wyraża słuszne przypuszczenie, żc w radzieckich
archiwach można by znaleźć sporo nowych danych.
Treść rozdziału
szesnastego,
przygotowanego
przez Antoniego Kuczyńskiego,
dotyczy zbiorów etnograficznych
polskich badaczy Syberii w XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem
wartości eksponatów
Benedykta
Dybowskiego
oraz wystawy zorganizowanej
w Muzeum Etnograficznym
we Wrocławiu
z okazji konferencji naukowej na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich
w dziedzinie etnografii. Zasadniczym celem ekspozycji było zaprezentowanie
przybyłym gościom materiałów
etnograficznych
przywiezionych
przez Polaków z terenów Syberii. Jej
cenne uzupełnienic
stanowiły wypożyczone z Biblioteki Zakładu Narodowego im.
Ossolińskich pamiętniki
polskich zesłańców.
Antoni Kuczyński omówił perspektywy
naukowej współpracy polsko-radzieckiej
w dziedzinie historii etnografii. Przedstawiając
niezwykle ciekawie i wyczerpująco
dotychczasowe postępy, zwrócił uwagę na potrzebę dalszego kontynuowania
wspólnych badań w oparciu o bogate archiwa znajdujące się w ZSRR, na nieodzowność
sporządzenia
dokładnej
dokumentacji
zasobu źródłowego
polskich "syberia nów"
zachowanych w zbiorach obu państw oraz wysunął propozycje stypendialnych
wyjazdów polskich historyków
nauki i etnografów.
Recenzowana
książka jest pozycją wartościową.
Została opracowana
rzetelnie
i fachowo. W sposób przystępny
zaznajamia
czytelnika
polskiego z poważnymi
osiągnięciami
naszych rodaków na bezkresnych
obszarach syberyjskich.
Ich zapał,
hart ducha i całkowite
oddanie sprawom
nauki budzą podziw i powinny być
drogowskazem
dla przyszłych pokoleń. Stanowią elementy kształtujące
wychowanie
patriotyczne
młodzieży i dlatego zasługują na jak największą
popularyzację.
Niejednokrotnie
bowiem nie potrafimy docenić wkładu polskich zesłańców do światowej skarbnicy wiedzy i kultury. Pożyteczne są również dołączone do tekstu ilustracje
(ogółem 50), które ułatwiają
lepsze zapamiętanie
nazwisk zasłużonych
Polaków.
Odnosi się to szczególnie do licznych portretów i kilku map z zaznaczonymi trasami wędrówek azjatyckich niektórych badaczy.
Szkoda, że dwa bardzo interesujące
referaty,
a mianowicie
Jana Krzysztofa
lVIakulskiego i Anny Kulikowej
wydrukowano
jedynie w streszczeniu
na skutek
niedostarczenia
przez autorów
pełnych
opracowań.
Ponadto
referaty
rosyjskie
można było opublikować również w języku polskim. Tak zresztą postąpiono z przedmową. Z innych niedociągnięć
prezentowanej
pracy rzuca się w oczy słabo czytelna mapa przedstawiająca
szlaki wędrówek polskich badaczy po Syberii w XIX w.
Oprócz tego na s. 24 ksiądz Chyliczkowski
figuruje z imieniem P. Powinno być
J.-Jan.
Uzupełnienia
wymaga też wzmianka
o zbieractwie
cedrowych
op;echów
(s. 28). Na Syberii nie rosną cedry. Limba syberyjska
o jadalnych nasionach jest
czasem mylnie nazywana cedrem. Niezbyt dokładnie podano na s. 54 nazwę ryby
z gatunku łososi (Salmonini).
Podrząd łososiowce nosi nazwę łacińską Salmonoidei,
a rodzina łososiowate Salmonidae. Łosoś nazywa się zaś Salmo salar L .. Nie wiem,
co oznacza podana przez autora nazwa "Salmonini". Następną nieścisłość zauważyłem
�240
Recenzje
na s. 55, gdzie widnieje wzmianka o roślinie czeremsza (Avium
victoriale).
Poprawna nazwa brzmi: Allium victorialis
czyli czosnek siatkowaty. Tę samą roślinę
określono na s. 62 jako "czeremcha".
Są to oczywiście drobne usterki nie umniejszające
w żadnej mierze wartości
publikacji, a zwrócenie na nie uwagi wypływa z obowiązków recenzenta.
Roman Karczmarczuk
Eugeniusz Andrzej
Daszkow9ki,
Afrykańskie
spotkania.
dawnictwo PoznaI'lskie, PoznaI'l 1975, ss. 225 + 2 nlb.
Opowiadania.
Wy-
Jedenaście opowiadań o tematyce morskiej prezentuje czytelnikowi polskiemu
momenty zderzeń kulturowych
i cywilizacyjnych,
gwałtownych
i nieoczekiwanych
na terenie Afryki Zachodniej, która uwolniła się od kolonializmu
nie przestając
równocześnie znajdować się w kręgu kapitalistycznych
zależności ekonomicznych.
Bezpośrednie zetknięcie się białego człowieka, Polaka, z kulturami
plemiennymi, wywodzącymi się z wspólnoty pierwotnej, której w chwili obecnej odpowiada
socjalistyczny ustrój społeczny, pozwala dostrzec, jak inna jest umysłowość czarnoskórego afrykańskiego
człowieka i jak inaczej reaguje on na te same zjawiska.
Daszkowski w swych opowiadaniach
daje pierwszeństwo
czarnemu
bohaterowi.
Prezentuje różne postawy wobec białego przybysza z dalekiej Europy, który nigdy
nie brał udziału w podboju Afryki. Autor przedstawia
czytelnikowi
nie tylko
zE:wnętrzny portret bohatera, daje obok lub równocześnie portret wewnętrzny
skomplikowaną
psychikę afrykańczyka,
różną od naszej.
Spostrzeżenia
i przemyślenia
autora koncentrują
się wokół ciężkiej i odpowiedzialnej pracy w portach, spraw socjalnych i bytowych czarnych marynarzy
i robotników portowych, ich ubezpieczeń społecznych na wypadek ciężkiej choroby lub wypadku. Znajdujemy
wiele ciekawych opisów afrykańskich
zwyczajów plemiennych, np. dotyczących poszanowania przywódców, ich autorytetu, mimo
iż niekiedy materialnie
stoją niżej od swego poddanego parającego się pracą związaną z morzem. Czytamy spostrzeżenia
na temat potrzeby
artystycznego
wynowiedzenia się afrykańskiego
twórcy ludowego w formie, jaka jest bliska jemu,
a daleka przybyszom z Europy czy Ameryki.
Opowiadania obfitują w skondensowane
opisy i przekazy nastrojów, aury oraz
napięcia psychicznego czarnych i białych bohaterów akcji, ich wzajemny stosunek
do siebie i wzajemne wartościowanie
się. Oto fragment, kiedy chodzi o ocenę twórczości afrykańskiego
artysty: "Ty mi okazałeś uznanie, w zamian masz kawałek
mojego afrykańskiego
serca, zamkniętego
w tym obrazie".
Styl i język opisów Daszkowskiego jest inny niż styl i język prezentowanych
dialogów. To zróżnicowanie napełnia opowiadania dynamiką i nie nuży czytelnika.
W książce Daszkowskiego
odkryłam nerw bystrego obserwatora-etnografa.
Henryka
Romańska
�250
Recenzje
Kazimiera
Zawistowicz-Adamska,
Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy prace
i upowszechnianie.
"Łódzkie Studia Etnograficzne",
t. XVIII,
Łódź 1976, ss. 163.
badawcze
-
opieka
Osiemnasty tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych"
w całości dotyczy polskiej sztuki ludowej. Jednakże daremnie w niej szukać klasycznych już rozwClżań
na temat odmian tej sztuki, jej stylów, motywów czy kompozycji. OpracowClnic
posiada zgoła niespotykaną
dotąd kompozycję. Autorce chodziło mianowicie o pokazanie aktualnej
sytuacji, w jakiej polska ludowa twórczość egzystuje. Założeniem autorki było również pokazanie problematyki i stanu badań nad tym tematem
w różnych instytucjach: placówkach PAN, katedrach uniwersyteckich,
muzeach i nCl
terenie "Cepelii". Chodziło również Zawistowicz-Adamskiej
a kwestie opieki nad
twórczością ludową oraz formy jej upowszechnienia.
Wspomniana
problematyka
omówiona została referatowo i bez głębszego angażowania się w szczegóły. Ten fragment książki stanowi jakby pierwszą część całego opracowania.
Druga część - aneksowa - obszerniejsza, ma być, jak się wydaje, uzupełnieniem i zarazem ilustracją
wywodów poczynionych na początku. Znajdujemy
tam
m.in. poglądy różnych autorów na temat sztuki ludowej, ankiety, kwestionariusze,
karty twórców, sprawozdania
z konkursów folklorystycznych
itp. Ta część obszernego materiału może budzić zastrzeźenia zarówno co do celowości, jak i ramowego
ujęcia.
Ostatnia część zawiera starannie dobrane ilustracje, obrazujące aktualne przejawy artystycznej
twórczości ludowej.
B. Jan.
Maria
Biblioteka
Paradowska,
Bambrzy,
mieszkańcy
"Kroniki Miasta Poznania".
PWN,
dawnych
Wrszawa
wsi
miasta
Poznania.
1975, ss. 178, ilustr.
38.
Książka Marii Paradowskiej
przedstawia
dzieje grupy ludności zwanej Bambrami,
osiedlonej
na początku
XVIII w. we wsiach
podpoznańskich.
Nazwa
"Bam brzy" pochodzi od pierwszej grupy osiedleńczej, która około 1719 r. przybyła spod Bambergu
w południowych
Niemczech, sprowadzona
przez magistrat
miasta Poznania w celu zaludnienia
wsi podmiejskich,
opustoszałych
skutkiem
działań wojennych oraz zarazy panującej w latach 1708-1710. Pewne grupy osadników pochodziły z innych stron Niemiec, a mianowicie z Wirtembergii i Szwabii,
niektóre zaś z Prus Wschodnich, a nawet ze Śląska. Z czasem opustoszałe wsie
zaludniły się także osadnikami polskimi, lokowanymi na tym samym prawie czynszowym. Stąd za wsie bamberskie
należy uważać nie tylko te, które zostały zasiedlone' przez kolonistów niemieckich
spod Bambergu
lub innych miejscowości
położonych na terenie NiemIec, lecz również te, które zostały osadzone Polakami.
Tłumaczy to trudności w określeniu i scharakteryzowaniu
elementów kultury wsi
podmiejskich
zamieszkałych
przez Bambrów. Prawidłowe
i ostateczne ułożenie tej
"mozaiki kulturowej",
jak określa problem autorka, utrudnia
przede wszystkim
brak źródeł archiwalnych, pozwalających
na odtworzenie przynajmniej
fragmentów
kultury materialnej
i duchowej ludności przybyłej w okolice Poznania we wczesnych latach osiemnastego wieku. Właściwie a ludności tej wiadomo tylko, że była
wyznania rzymsko-katolickiego,
co stanowiło warunek sprowadzenia jej.
�Recenzje
Chcąc przedstawić
obraz wsi przed przybyciem
osadników, Paradowska
analizuje historię miasta i jego wsi, stosunki
społeczno-gospodarcze,
niektóre
elementy kultury
oraz zniszczenia
miasta i wsi okolicznych
spowodowane
wojną
i zarazą. Najbardziej
zrujnowane
były wsie Wilda, Rataje i Zegrze. Próby sprowadzenia rozproszonej ludności miejscowej nie dały rezultatu, wobec czego postanowiono sprowadzić element obcy. Jak wspomniano
- falę osadnictwa
niemieckiego zapoczątkowali
wieśniacy
spod Bambergu.
Zasiedlali
oni kolejno Luboń,
Dębiec, częściowo Bonin, Rataje,
Wildę. Ponadto
w dwóch wsiach:
Jeżycach
i Górczynie niemieccy osadnicy osiedlali się obok mieszkających
w tych wsiach
polskich chłopów.
Omawiając osadnictwo niemieckie wsi miasta Poznania, autorka opisuje ustrój
prawny i zagadnienia społeczno-gospodarcze
skolonizowanych
wsi. Stosunek prawny
osadników do ziemi był szczegółowo określony w umowach osadniczych i występował pod nazwą prawa okupnego emfiteutycznego.
Przechodząc do omówienia kultury Bambrów (a w każdym razie grupy nazwanej tak z tytułu swego pochodzenia), autorka stwierdza, że Bambrzy byli nosicielami kultury odmiennej niż kultura ludności zamieszkałej okolice Poznania. Nadmienia wprawdzie za Kolbergiem, że kultura ta była może niezupełnie obca na naszym
terenie, nie kładzie jednak na to stwierdzenie nacisku, co wydaje się zupełnie słuszne. Opis kultury bamberskiej
naj starszej, z pierwszej połowy wieku osiemnastego,
jest niestety, ze względu na brak żródeł, utrudniony.
Pewne fragmentaryczne
dane
nie dają obrazu całokształtu życia osadników. Nie można się więc dziwić autorce,
że rozdziały poświęcone kulturze materialnej
(s. 77-89) oraz wierzeniom i obrzędom
(s. 89-100) są niewielkie i opierają się głównie na opisach Oskara Kolberga, dotyczących stroju, uprawy ziemi, pożywienia, budownictwa
i obrzędów. Jeszcze mniej
miejsca poświęca
autorka
sztuce bamberskiej,
wspominając
jedynie
o dwóch
rzeżbach T.Glogera, który tworzył w Poznaniu w połowie XIX w. Należałoby tu
jednak zaznaczyć, że nie są to jedyne znane przejawy bamberskiej
sztuki plastycznej. W zbiorach Oddziału Etnograficznego
Muzeum Narodowego w Poznaniu znajdują się trzy malowidła,
które opisał Stanisław
Błaszczyk ("Polska Sztuka Ludowa" 1968, nr 4). Stwierdza on, że malowidła te w polskim obraźnictwie ludowym
są zjawiskiem
odosobnionym.
Dwa z tych obrazów przedstawiają
Św. Barbarę,
trzeci Św. Józefa z Dzieciątkiem (nr. inw.: E 1490, E 3306, E 3305). Znalezione one
zostały w Poznaniu oraz Mieczewie pod Poznaniem i prawdopodobnie
są dziełami
jednego malarza lub jednego warsztatu.
Obrazy te wyróżniają
się wśród kolekcji
ludowego malarstwa techniką wykonania, polegającą na wklejaniu wyciętych partii
litografii, oraz jaskrawo
dekoracyjną
formą i przeładowaniem
ornamentycznym.
Ta właśnie ulubiona przez Bambrów dekoracyjność,
miejsce znalezienia oraz brak,
jak dotąd, śladów podobnych obrazów z innych obszarów Wielkopolski, wskazują na
związek artysty z grupą etniczną bamberską.
Natomiast szczegółowo opisała Maria Paradowska
strój bamberski,
zwłaszcza
kobiecy, który zachował się naj dłużej. Osadniczki spod Bambergu
przywiozły
ze
sobą bardzo bogaty i efektowny
strój, posiadający
niezwykle
charakterystyczną
"pękatą" sylwetkę. Suknia wierzchnia była dwuczęściowa i składała się z szerokiej
spódnicy oraz kaftana
mocno dopasowanego
w talii. Poszerzenie
dolnej partii
sylwetki dawało się uzyskać przez włożenie kilku spódnic spodnich, wśród nich
jednej przynajmniej
watowanej.
Elementami
dekoracyjnymi
były hafty na czepkach, chustach i fartuchach oraz krezach, a także dodatkowe ozdobniki w postaci
bogato przybranych
kieszeni, barwnych
~hustek zdobiących czepki, a szczególnie
wysokich, zwracających
uwagę kornetów ze sztucznych kwiatów. Barwy strojów
�252
Recenzje
były również bardzo intensywne:
karmazyn,
ostra zieleń, szafir. Sukien tych
Bamberka posiadała czternaście, co już samo świadczyło o zamożności właścicielki.
Jest zupełnie zrozumiałe, że strój ten podobał się mieszkankom Poznania i okolic
podmiejskich
i że skłaniał do naśladownictwa.
Autorka książki wzmiankuje, że
"szybkie, trwałe przyjęcie się stroju bamberskiego
przypisywano
m.in. temu, iż
miał on wiele cech wyrażnie słowiańskich"
(s. 101). Twierdzenie to jednak nie
wydaje się w pełni udokumentowane.
Ubiór bamberski miał typowe cechy osiemnastowiecznego
stroju kobiecego, noszonego w ośrodkach wiejskich, do których
docierały echa współczesnej mody miejskiej, środkowoeuropejskiej.
Obfita spódnica, dopasowany kaftanik,
czepiec brokatowy,
tiulowa chusta skrzyżowana
na
piersiach i przewiązana z tyłu - to typowe elementy, które znalazły zastosowanie
w stroju Bamberek. Może tylko chęć zaznaczenia strojem dostatku, bogactwa, co
przejawiało się na przykład w zakładaniu kilku spódnic, decydowała o obfitości
stroju osadniczek, obco czujących się na nowym terenie. Z czasem większą rolę
w stroju odgrywać zaczęły białe batystowe lub tiulowe czepki, o kroju zbliżonym
do czepków tiulowych środkowej Wielkopolski, lecz mniejsze oraz zdobione nie
jedną, a dwoma parami wstęg. W haftach ręcznych na czepkach, fartuchach, fryzkach, prześledzić można wpływy białego haftu ludowego wielkopolskiego. Strój
bamberski
kobiecy, prawdopodobnie
dzięki swojej dekoracyjności
i jednolitemu
stylowi, został z czasem ściśle związany z obrzędowością kościelną w poznańskich
parafiach śródmiejskich i peryferyjnych,
stając się powoli wyrazem polskości kobiet go noszących. Czy jednak ubiór ten, jak pisze Paradowska, "dla wieśniaczek
poznańskich
stał się strojem regionalnym,
narodowym"
(s. 166) jest sprawą
dyskusyjną.
Znajdujące
się w zbiorach Oddziału Etnograficznego
Muzeum Narodowego w Poznaniu liczne elementy stroju bamberskiego
pochodzą wyłącznie
z obszaru miasta, a zwłaszcza dzielnic peryferyjnych
(dawnych wsi), w których
osiedlali się niegdyś osadnicy bamberscy. Są to dzielnice: Wilda, Jeżyce, Górczyn,
Rataje. Ubiory wieśniaczek z innych okolic bliskich miastu pozbawione są głównych elementów dekoracyjnych
zdobiących strój Bamberki. Zupełnie inne są też
w formie i zdobieniu "złote" czepce oczepinowe. Charakterystyczne
są również
wypowiedzi starszych kobiet, zamieszkałych obecnie w Poznaniu, a pochodzących
ze wsi podmiejskich, że noszą "strój poznański" w odróżnieniu od bamberskiego.
Jakieś więc względy decydowały o ubieraniu się kobiet w strój bamberski lub
poznański. Może było to kryterium
ekonomiczne, bo posiadanie
przepisowych
14 kompletów strojów, z których każdy składał się z kilkunastu co najmniej elementów, łączyło się z dużą zamożnością. A może jednak decydowało pochodzenie?
Szkoda, że dotychczasowe badania nie umożliwiły otrzymania odpowiedzi na to
pytanie.
Strój męski bamberski nie odegrał takiej roli jak ubiór kobiecy, gdyż Bambrzy
bardzo szybko przejęli ubiór chłopców wielkopolskich,
o czym wspomina cytowany przez P&radowską autor niemiecki. Bambrzy nosili więc wołoszki granatowe
lub czarne, ciemne spodnie i czarny kapelusz.
Przedostatni
rozdział książki Paradowska
poświęca kwestii polonizacji bamberskiej grupy etnicznej, a zwłaszcza roli szkoły i kościoła, których działalność
najbardziej
zaważyła na tym procesie. W ciągu około stu lat, przyjąwszy za początek rok 1750, w którym zakończył się napływ osadników niemieckich, Bambrzy
wtopili się całkowicie w społeczeństwo polskie. W latach osiemdziesiątych następnego wieku Bamb~zy byli już spolonizowani,
co stało się silnym ciosem dla
pruskiej polityki germanizacyjnej.
Czynione przez germanizatorów
próby pozyskania na nowo Bambrów dla narodowości niemieckiej nie dały spodziewanych przez
�Recenzje
władze pruskie
rezultatów.
Analizując
to ciekawe
zjawisko
autorka
pisze, że
"obydwa przeciwstawne
sobie procesy, tj. polonizacji Bambrów i dążności do germanizacji prowincji poznańskiej,
w pewnym momencie zetknęły się ze sobą, niejako nałożyły na siebie i wywołały
efekt właściwie
nieprzewidziany,
w postaci
intensywniejszego
procesu polonizacyjnego
ludności niezupełnie
jeszcze spolszczonej" (s. 143-144). Ta szybka i całkowita
asymilacja
obydwu grup ludnościowych,
przy braku materiałów archiwalnych
obrazujących kulturę przybyłych w XVIII wieku osadników, utrudniła
autorce naszkicowanie
jasnego obrazu kultury
bamberskiej. Z niełatwego tego zadania Paradowska
starała się wywiązać sumiennie, wykorzystując
dostępne jej źródła.
Przedstawiony
przez autorkę obraz grupy etnicznej poznańskiej,
zwanej Bambrami, z pewnością zainteresuje
grono miłośników Grodu Przemysława,
a Bibliotekę
,,Kroniki Miasta Poznania" wzbogaciło o ciekawą pozycję wydawniczą.
Zofia
Z problemów
socjologii
folkloru,
we WSP w Opolu. Filologia Polska,
red. nauk. Dorota Simonides.
t. XV, Opole 1977, ss. 84.
Grodecka
Zeszyty
Nauko-
Folklorystyczny
ośrodek badawczy
Wyźszej Szkoły Pedagogicznej
w Opolu,
pracujący od lat pod kierownictwem
prof. dr hab. Doroty Simonides, jest w Polsce, na dobrą sprawę, jedynym,
który prowadzi
systematyczne
badania
współczesnego (żywego) folkloru w terenie. Chodzi tu w zasadzie o tzw. folklor ustny.
Badanie przekazu ustnego, środowiska jego życia, sposobów i mechanizmów
transmisji, zmiany treści, powstawania
wariantów,
funkcji tego folkloru w życiu konkretnych społeczności itd. - wszystko to wymaga stosowania
adekwatnych
metod badawczych oraz odpowiednich
sposobów analizy na tle i w związku z życiem tych społeczności. Nie wystarcza tu stosowanie tylko analizy tekstologicznej,
trzeba sięgać po metody nauk społecznych
socjologii, psychologii
społecznej,
antropologii społecznej i kulturowej
czy etnologii. Omawiana publikacja
jest właśnie wyrazem takich poszukiwań.
Organizator
badań i redaktor
tomu, Dorota Simonides,
w artykule
Folklor
a środki masowej
komunikacji
podejmuje
naczelne zagadnienie
zależności
tych
dwóch zjawisk. Okazuje się, że nie są one wobec siebie opozycyjne,
że nadal
funkcjonuje
przekaz ustny czerpiący właśnie także z przekazów
mechanicznych,
co obu przekazom
nadaje
charakter
twórczy.
Artykuł
J. Hajduk-Nijakowskiej
uzasadnia socjologiczne podejście do badania folkloru, szczególnie w płaszczyźnie
wiązania badanych treści folkloru ze świadomością
społeczną ludzi, z osobowością
kulturową narratorów
i odbiorców, bowiem folklor jest wyrazem życia kolektywnego. Wykazuje to na przykładzie
podania wierzeniowego.
Niejako ciągiem dalszym
tego zagadnienia
jest opracowanie
T.Smolińskiej
o konieczności
uwzględniania
w badaniach sytuacji narratora,
okoliczności w jakich przekaz folklorystyczny
się
dokonuje, a więc: kręgu odbiorców, sytuacji ogólnej, typu narratora
a charakteru
środowiska itd. Autorka daje też zarys historii takiego ukierunkowania
badawczego
(od K. v. Sydowa) i współczesne przykłady
takich badań (Kadłubiec,
Neumann).
Z analizy wynikają
wnioski praktyczne
odnośnie do metod badań terenovv-ych,
podobnie jak to uczyniły obie poprzednie
autorki. Kolejny autor, B.Żurakowski,
zajmuje się w~pMczesnym wierszowanym
folklorem dzieci i młodzieży. Wykazuje.
�23-1
Recenzje
jak dzieci, używając
tradycyjnych
form wierszowania,
włączają
w teksty elementy brane z bieżącego życia, zwłaszcza z mechanicznych
przekazów kultury.
O tym zagadnieniu
informuje
w całości omawiana obok publikacja
D.Simonidcs
Współczesny
folklor
dzieci i nastolatków,
będąca dobrym przykładem efektów badawczych ośrodka opolskiego.
Dwa ostatnie
opracowania
zawierają
inną już problematykę.
Danuta Matysiak omawia czynniki wpływające
na kształtowanie
się literatury
dla ludu
w epoce romantycznej:
zwrot w ustosunkowaniu
się szlachty i duchowieństwa
do
oświaty ludu, pierwsze przejawy literatury
"obiegu niskiego", towarzystwa
oświatowe i różne typy szkół i szkółek wiejskich, wreszcie specjalne pisarstwo literacki c
dla ludu - powiastki, gawędy, artykuły w kalendarzach
i książeczkach - a także
cel moralny tej literatury
rzeczywisty
stosunek chłopców do tych odgórnych
oddziaływań.
Wreszcie K.Kasicz pisze o przeobrażeniach
w teatrze ludowym na Opolszczyżnie
\V
latach
1945-1975.
Jest to powiązanie
doświadczeń
osobistych
autora
(brał
udział w teahdlnym
ruchu amatorskim)
z jego zainteresowaniami
naukowymi. Na
ogólnym tle dziejów kultury polskiej wydziela cztery okresy w historii teatru ludowego na OpoIsz czyż nie.
Praca wydana jest małą poligrafią,
czysto i czytelnie. Szkoda, że redakcja
techniczna nie dopatrzyła
wszystkiego (np. różnice w formie przypisów). Na od\\Tocie strony tytułowej zmieniono imię redaktora naukowego z Doroty na Danutę.
Interesujący,
wielce pożyteczny i nader efektywny
kierunek badań folklorystycznych ośrodka opolskiego otrzymał w omawianej publikacji miano "socjologii
folkloru". Rozumiemy to jako efektowny tytuł. Nie byłoby jednak chyba słuszne,
by całe takie nowoczesne ukierunkowanie
badawcze nazywać "socjologicznym··.
J est to po prostu współczesna folklorystyka,
której cechą jest - obok tradycyjnej
i współczesnej
(strukturalnej)
analizy tekstologicznej
- sięganie w badaniu "żywego folkloru" po metody i rezultaty
nauk pokrewnych:
etnologii, antropologii
kulturowej, socjologii. Współczesne metody badań są dla nauk społecznych wspólne,
nie ma między tymi naukami celowo zakładanych
przedziałów, jak to było dawniej, jest natomiast
ich ścisła integracja.
Stąd np. folklorystyka
czechosłowacka,
reprezentująca
podobne ukierunkowanie
jak opolska, nic nazywa siebie "socjologiczną". Jest po prostu współczesną folklorystyką.
Józef
Dorota Simonides, Współczesny
folklor
dzicci
i nILstolatków.
w Opolu. PWN. Wrocław - Warszawa 1976, ss. 249.
Rurszto
Instytut
Śląski
Autorka, znana dobrze z wielu swoich publikacji, należy do tych folklorystów,
których nie zadowalają
zastane żródła i ich analizy tekstologiczne,
lecz którzy
sięgają zwłaszcza po żródła wywołane w badaniach terenowych i analizują folklor
żywy na tle i w związku z jego autentycznym
środowiskiem.
Omawiana
praca
jest efektem ok. lO-letnich badań terenowych autorki z jej zespołem, przeprowadzanych tym razem w środowisku dzieci i młodzieży. Badania zostały ukierunkowane nie - jak to zwykle bywa - na typowych informatorów
"opowiadaczy", ale
lk
samych nosicieli swego własnego l'olkloru dzieci i młodzicż, nazwaną tu
,.nastolatkami".
Początkowo
zamiarem
autorki
było ograniczenie
się do terenu
�Recenzje
śląskiego.
W wyniku wyrywkowych
rozeznań zauważyła, że formy i treści folkloru
dziecięcego i młodzieżowego są \\' całym społeczeństwie
polskim znacznie ujednolicone. Słuszny jest więc tytuł nie noszący ograniczeń regionalnych.
Wyraźne ana-'
logie uwidaczniają także nasze zespołowe badania w Wielkopolsce.
Folklor dzieciqcy i młodzieżowy
jest w naszej literaturze
stosunkowo
słabo'
udokumentowany
i zanalizowany.
Do swoistego jego "odkrycia" jako rzeczywistości
hogc>.tej i w pełni żywej autorka
doszła w trakcie
dawniejszych
swoich badań'
dotyczących
współczesnego
folkloru
mieszkańców
Śląska
(jej rozprawa
Współczesna śląska proza ludowa,
Opole 1969). Odtąd ten folklor stał się przedmiotem
intensywnych
badań prowadzonych
bezpośrednio
w środowisku
jego życia. Należy
podkreślić, że tylko tą drogą można uchwycić zarówno wszelkie jego przejawy
i formy, jak też jego rzeczywiste
funkcje życiowe. Jest to więc zarazem adekwatny
model współczesnej analizy zjawisk folklorystycznych,
model - krótko mówięc an tropologiczny.
Praca dzieli się na trzy części. W pierwszej zawarte zostały zagadnienia
ogólniejszej natury: zarys historyczny
badań polskich folkloru
dziecięcego i ich powiązań z folklorystyką
światową; wydzielenie zjawiska folkloru dziecięcego z ogólnych zjawisk folkloru, pojęcie tego folkloru i jego cech właściwych,
odróżnienie
folkloru
dziecięcego
od folkloru
dorosłych,
zestawienie
różnych
poglądów
na
genezę formy i treści oraz znaczenie tego folkloru w badaniach
folklorystycznych.
Tu zostały zawarte
także postulaty
i zasadnicze
stanowisko
badawcze
autorki
\': badaniach swoistej subkultury
dziecięcej. Wszystko są to ujęcia po raz pierwszy
systematycznie
(choć skrótowo) w naszej literaturze
ujęte.
Część druga, nazwana literacko "Dzieci między sobą", złożona z 10 rozdziałów,
jest systematyczną
analizą zebranego repertuaru
folkloru dzieci i młodzieży. AuLJrka miała spore trudności z systematyką
tego materiału.
Nie będziemy wchodzić
\....te ~prawy, gdyż nasze tu omówienie nie ma charakteru
tekstologicznego.
ChcelY!Y
natomiast zwrócić uwagę na samo zjawisko i na sposoby jego interpretacji.
.Tuż \\' czqści poprzedniej
autorka
określiła
wyrażnie
charakter
tego zjawiska.
T."olklor. o który tu chodzi, ma więc wybitnie charakter
środowiskowy.
Chociaż ba?U,;C
na treściach i formach tradycyjnych,
znanych już na ogół w XIX w" to'
jc;o treści są stale aktualizowane,
stosownie do "wciąż nowych sytuacji kulturotwórcz~'ch", Słusznie autorka twierdzi, "iż dzieci są obecnie jedynym autentycznym
ś:'odo"'iskiem,
w obrębie ktĆlrego jest tworzony i przekazywany
folklor" (s. 37).
Folklor jest życiową potrzebą dzieci. "Żyją tu głĆlwnie i bywają świadomie
rozPo\\',;zechnianc te tematy, te formy, które są celowo przez pedagogów
omijane,
lub !1<l które - z różnych powodów - nie zwraca się uwagi. Tak przeto folklor
uczniowski stanowi poniekąd
podziemie
literatury
dla dzieci, Żyje na zasadzie
konspiró1cji" (s. 39). Właśnie potrzeba uzupełniania
oficjalnej literatury
i dążność
cia spontanicznego tworzenia według własnych gustów i stosownie do poziomu rozwoju psychicznego, zapewnia temu folklorowi wieczną żywotność. Stąd też autorka
wy"'odzi stałą w tym folklorze tcmatykG obsc£niczną zarówno w jej zabarwieniu
skatologicznym,
jak seksualnym.
"Tematyka
obsceniczna
czytamy stanowi
dla dzieci w wielu wypadkach
prawdziwe
tabu, które chcą złamać, aby przeżyć
C'JŚ niedozwolonego.
Tabu występuje tu jako nie umoty"ilowany zakaz" (s. 49).
Poszczególne rodzaje i elementy folkloru omawia autorka według dwóch grup·
wieku (6-10 i 11-14 lat), stosownie
do stwierdzonej
przez psychologów
różnicy
\\. strukturze
psychicznej. Dzieciom najbardziej
właśclwe są mikroformy,
zwłaszCZa
rymowanki
czy wyliczanki,
dzieciom
starszym
(nastolatkom)
zaś gatunki
fabuJame i abstrakcyjne,
Nie będziemy już tu ich omawiać, podkreślić
wszakże
�256
Recenzje
należy znakomite
bogactwo tych form, ich niezwykłą
żywotność a zarazem (CO
dało się nam stwierdzić
także na innych terenach) powszechność
występo\\·ania.
Formy tradycyjne,
choć nasycone nowymi treściami, są na ogół dobrze znane. Należą do nich różne wyliczanki,
przezywanki,
"prowokanki",
zagadki, trawestacje
przysłów, opowieści komiczne o charakterze
skatologicznym,
czy wreszcie różnego
rodzaju anegdoty. Do oryginalnych
osiągnięć autorki należy natomiast swoiste odkrycie tzw. "opowieści z dreszczykiem"
czy opowieści z życia - gatunku żyjącego
wśród nastolatków.
Wywodzą się one z podań wierzeniowych,
a opierają się o jakieś nadzwyczajne
przeżycia ludzi, niby autentyczne,
ale niesprawdzalne
i r,iewiarygodne (opowieści o "czarnej" czy "żelaznej ręce", o wampirach, duchach itp.).
Tekst zawiera bardzo interesujący
ich zbiór. Podobnie swoistą nowością w analizie folkloru młodzieżowego (nastolatków) są elementy wierzeniowe i przesądy wywodzące się z typowej symbiozy myślenia racjonalnego
z irracjonalnym.
Świetny
jest ich zbiór, a analiza wręcz wyborna.
Końcowa, trzecia część pracy dotyczy analizy mechanizmu
życia i przekazu
folkloru oraz jego żródeł, z uwzględnieniem
trzech kręgów tego życia: rodzinnego,
kręgu rówieśników oraz inspiracji płynących ze środków przekazu masowego. Są to
bardzo interesujące
i trafne analizy o charakterze
socjologiczno-antropologicznym.
Omawiana
praca jest niewątpliwie
dużym osiągnięciem
badawczym.
Zawiera
z jednej strony duży ładunek tekstów folklorystycznych,
starszym często zupełnie
nie znanych. Z drugiej strony na podkreślenie
zasługuje wzorowa metoda badań
terenowych
w środowiskach
dzieci i młodzieży oraz odpowiadające
współczesnym
wymogom analizy. Autorka przedstawiła
adekwatny pogląd na folklor jako istotny
element subkultury dziecięco-młodzieżowej,
na źródła tego repertuaru
i mechanizmy
jego transmisji
zarówno w oparciu o zasoby tradycyjne,
jak inspiracje
płynące
z otoczającego życia. Doskonale ukazano w pracy świat życia dzieci i młodzieży
widziany od tej strony, świat fantazji, wyobrażeń, wierzeń i przekonań oraz reakcję
na otaczającą rzeczywistość, a także mechanizmy współżycia społecznego w grupach
dziecięco-młodzieżowych.
Zarówno
strona tekstowo-dokumentacyjna,
jak i analityczna zapewni omawianej
pracy szeroką użyteczność i wzięc'ie u czytelników:
tych z kręgu folklorystyki
i pokrewnych
dziedzin, jak też z kręgów szerszych.
W jakiej zaś mierze książka wejdzie także w obręb literatury
młodzieżowej, pokaże naj bliższa przyszłość.
Józef
Bu rs:t'l
Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim.
Studium folkloPrzedmowę napisał Julian Krzyżanowski.
Śląski Instytut Naukowy. Katowice 1975, ss. 161 + 3 nlb.
rystyczne.
Zagłębie Dąbrowskie
szczyci się bogatymi tradycjami
górniczymi sięgającymi
XIV wieku, lecz dopiero w połowie XIX w. na pierwszy plan wybijają się górnicy
węglowi.
Studium folklorystyczne
Adolfa Dygacza zostało opracowane i napisane przede
wszystkim na podstawie długoletnich
badań terenowych
w Zagłębiu Dąbro\\'skim,
które rozpoczęli na tym terenie Oskar Kolberg, Stanisław
Ciszewski i Michał
Federowski.
Adolf Dygacz zebrał w ciągu 25 lat kilka tysięcy pieśni ludowych,
�Recenzje
z których część poddał analizie naukowej i wydał już poprzednio drukiem w wielu
swych innych publikacjach.
Interpretację
prezentowanego
materiału cechuje dojrzałość przemyśleń i wniosków, wielostronność
spojrzenia
i metod badawczych.
Analiza porównawcza
prezentowanych
pieśni wykazuje
powiązania
pieśni górniczych z folklorem warstw
społecznych i grup zawodowych innych regionów Polski. Interesujące
i odkrywcze
są pokrewieństwa
tych pieśni z literaturą
staropolską.
Ludowe pieśni górnicze z Zagłębia Dąbrowskiego
poddane zostały klasyfikacji
i systematyce, w związku z tym wyodrębnione
zostały pewne ich zespoły tematyczne i funkcyjne.
A więc mamy pieśni obrzędowe i zwyczajowe, historyczne,
społeczne i rewolucyjne,
pieśni o zawodzie, o pracy, pieśni rodzinne, towarzyskie,
zalotne i miłosne, żartobliwe i satyryczne, mieś ni o muzykowaniu i tańcu. Ponieważ
pieśń łączy się z melodią i ruchem, przeto wyodrębniony
też został taniec zawodowy.
Wszystkie utwory - to pieśni-dokumenty
epoki, w których można zaobserwować pewne prawidłowości
w rozwoju treści. A więc występuje
często spotykana
w twórczości ludowej kontaminacja
wątków, ich migracje i wzajemne przenikanie,
powstawanie nowych wariantów słownych oraz melodycznych. Natomiast socjologia
folkloru to dziedzina mało w Polsce rozwinięta,
a silnie zarysowane sprawy społeczne występują przede wszystkim w pieśniach robotniczych,
do których należy
ludowa pieśń górnicza.
Autor kończy stwierdzeniem,
że wyprowadzone
przez niego wnioski "są zgodne
ze stwierdzeniem
nauki radzieckiej,
mającej
w zakresie badań nad folklorem
robotniczym
najpoważniejszy
dorobek w skali światowej"
(s. 143). Oczywiście,
folklor robotniczy będzie miał w każdym kraju inne zabarwienie i proporcje, mimo
ideowej wspólnoty klasowej. Pod tym względem interesujące
związki wykazuje
folklor narodów, które rozdziela granica językowa. Można porównać pieśni górnicze angielskie z polskimi i odnaleźć w nich wspólne płaszczyzny tematyczne
lub podobne metody twórcze.
Ksiąźkę zamyka spis wykonawców
ludowych,
wielu dziś juź nie żyjących.
Zestaw ważniejszych publikacji składa się ze 157 pozycji.
Jako źródło i jako praca naukowa (dodać należy: praca habilitacyjna
Adolfa
Dygacza) wnosi ona do ogólnego dorobku kultury wiele nowego i cennego. Jest
to również trwały pomnik wzniesiony dla braci górniczej Górnego Śląska.
Henryka
Barbara
Bazielich,
Muzeum Górnośląskiego
ilustr. 86.
Złote
hafty
w Bytomiu.
'W
tradycyjnej
Etnografia,
odzieży
zesz. nr
na
Romańska
Rocznik
1973, ss. 104,
Śląsku.
6, Bytom
Każda nowa książka Barbary Bazielich o haftach jest dla badaczy tej dziedziny kultury ludowej źródłem wielu cennych informacji.
W obecnej pracy uwaga autorki skupiona została na haftach złotych, zdobiących pewne elementy tradycyjnej
odzieży śląskiej. Autorka zaprezentowała
czytelnikom etnograficzną kolekcję śląskich haftów złotych znajdujących się w zbiorach
Muzeum Górnośląskiego
w Bytomiu. Zgromadzone tam okazy pochodzą z różnych
terenów Śląska, z pierwszej i drugiej poł. XIX w. oraz pierwszych dziesiątków lat
17 -- Luci LXII
�258
xx
Recenzje
w. Osobną grupę stanowią hafty wykonane współcześnie oraz przykłady ich
adaptacji
do pnedmiotów
użytkowych. Omawiana
praca - jak pisze autorka "ma za zadanie przedstawienie
haftów
z uwzględnieniem
zmian zachodzących
w czasie i przestrzeni,
ustalenie ich stosunku do haftów artystycznych,
użytkowanych przez inne grupy społeczne oraz określenie, chociażby w przybliżeniu, ich roli
we współczesnym
zdobnictwie"
(s. 17). Autorka wzmiankuje
też, że celem pracy
jest również rozpropagowanie
śląskich haftów jako wzorów godnych kontynuacji
i zastosowania we współczesnych robotach ręcznych.
Prezentacja
bogatej kolekcji haftów złotych zdobiących śląskie czepce i ży\votki, poparta
materiałami
źródłowymi,
stanowi bardzo wartościowy
wkład do
skromnej literatury
rodzimej przedmiotu,
lecz zamierzony
charakter
popularyzatorski pracy pozostawia
wiele do życzenia. Prace popularyzalorskie
tego typu.
z natury rzeczy wykorzystywane
przez osoby nic posiadające wykształcenia
etnograficznego,
powinny
mieć charakter
wzorników,
łatwych
do odczytania.
Podstawą takich prac są tabele ściegów, zbliżenia motywów
i fotografie
barwne
Istniejące
wzorniki hafciarskie
- typu pracy Jadwigi Turskicj
pl. Hatty (Warszawa 1967) - traktują
ludowe motywy hafciarskie
dosyć dowolnie. Byłoby więc
celowe wydanie pracy popularyza torskiej łączącej fachowe opracowanie
technologiczne poszczególnych grup polskich haftów ludowych z rzetelnymi informacjamI
źródłowymi. Podobne wydawnictwa
ukazują się na terenie Związku Radzieckiego
i Czechosłowacji,
służąc zarówno etnografom,
jak i zespołom tańca ludowego czy
prywatnym
amatorom haftu ludowego.
Omówienie
liczącej
67 okazów kolekcji
haftów
złotych Barbara
Bazielich
poprzedza
wstępem,
w którym
podejmuje
próbę uporządkowania
terminologii
określającej
robotę hafciarską. Jest to cenna inicjatywa, gdyż dotychczasowe definicje pojęcia "haft" lub "wyszycie", stosowane przez badaczy zajmujących
się odnośną problematyką,
nie są zbyt precyzyjne.
Autorka
przyjmuje,
że haft (lub
wyszycie) jest ozdobnym szyciem wykonanym
w swoisty sposób za pomocą igły
i nici na stosowanym
tle, tj. tkaninie
lub skórze (s. 10). Definicję tę wywodzi
Bazielich z analizy słowa "wyszycie", które ma w swoim rdzennym temacie słowo
"szycie". W nazewnictwie
większości
języków słowiańskich
występuje
ten sam
źródłosłów, tzn. szew - szycie. Jak pisze autorka, te same treści kryją się też
w niemieckim
słowie hetten, które oznacza tyle, co "zeszywać grubymi nićmi" ...
(s. 8). Słowo to przeszło do języka polskiego wraz z obcymi wykonawcami,
pozostając
określeniem
robót
wykonywanych
przez osoby wyuczone
zawodowo
umiejętności
hafciarskich,
podczas gdy określenia
wyszycie, wyszywać, odnoszą
się do prac tradycyjnych,
do umiejętności dziedziczonych z pokolenia na pokolenie.
Dalej zajmuje się autorka analizą kryteriów wartości przydatnych
w monograficznym opracowaniu
haftów. Wartość zdobnicza haftu zależy od trzech czynników:
rodzaju tła na jakim występuje,
rodzaju zastosowanych
surowców oraz techniki.
Haft więc, jako określony wytwór kulturowy, można oceniać z różnego punktu widzenia, tj. artystycznego,
estetycznego
i technicznego. Analizując
te trzy kryteria
wartości określonego
haftu autorka
dochodzi do wniosku, że najsłuszniejsze
jest
przyjęcie
kryterium
estetycznego,
pozwalającego
na podział haftów według kolorystyki oraz ogólnej kompozycji. Rozróżnianie wyszyć zgodnie z barwą i miejscem
występowania
jest również znane w przekazach ludowych.
Odrębny rozdział autorka poświęca przekazom historycznym
na temat śląskich
haftów złotych, cofając się aż do najstarszych
jego przykładów.
Publikowane
na
zdjęciach i omawiane hafty są dziełem fachowców reprezentujących
wysoką klasę
pod względem techniki wykonania i artyzmu. Wiejskie hafciarki pojawiają się na
�2;",9
Recenzje
widowni z chwilą, gdy formy dawnego, mieszczańskiego
ubioru giną we własnym
środowisku i po odpowiednich
zmianach znajdują
zastosowanie
na wsi i przedmieściach. Są to przede wszystkim złotem haftowane czepce i żywotki. Najstarsze
czepce pochodzą z Dolnego Śląska i datowane są na lata 1830-1860, a żywotki
cieszyńskie kolejno na lata 1840, 1880, 1902-1910. W końcu XIX w. strój regionalny w rejonach Dolnego Śląska zaginął zupełnie, z tym większą więc radością
należy pokwitować
stwierdzenie
autoTki, że w zbiorach Muzeum Górnośląskiego
w Bytomiu
znajduje
się 67 okazów strojów, na których występuje
haft złoty.
W skład tej kolekcji wchodzą czepce w ilości 29 sztuk, żywotki w ilości 37 sztuk
oraz jedna torebka liturgiczna.
Haftowane
czepce i żywotki pochodzą nie tylko
z ośrodków miejskich, lecz także z ich bliższej i dalszej okolicy. Analizując
pochodzenie złotem zdobionych czepców śląskich, Barbara
Bazielich nadmienia,
że
"na terenie rdzennej
Polski, to znaczy poza wschodnią
i północno-wschodnią
granicą Śląska, czepce ze złotogłowiu albo też brokatowe,
haftowane
złotem, wy~tępowały również w różnych miastach, ale nie na wsi" (s. 43). Pragnę tutaj jednak
wspomnieć, że w zbiorach Oddziału Etnograficznego
Muzeum Narodowego w Poznaniu z:1ajdują się czepce "złote" pochodzące z ośrodków wiejskich ziemi wielkopolskiej.
Dla badacza strojów ludowych naj cenniejszą część pracy stanowi szczegółowe
omówienie fragmentów
ubiorów, zdobionych
złotym haftem. Barbara
Bazielich,
z całą sumiennością
i dokładnością
charakteryzującą
jej prace, opisuje formę zachowanych czepców i żywotków, materiał, z którego są sporządzone, technikę wykonania haftów oraz ornamenty
zdobnicze i ich kolorystykę.
Sposób wykonania
i dobór materiałów
wskazują na spore umiejętności
fachowe. Dotyczy to zwłaszcza
starszych haftów złotych. Różnicę w poziomie wykonania
zaobserwować
można
głównie w zdobnictwie żywotków: im młodsze, tym haft mniej staranny i gorszy
pod względem kompozycji. Zagadnieniom ornamentu i kompozycji poświęca autorka
osobny rozdział, omawiając
w nim układy zdobnicze na czepcach i żywotkach
oraz analizując pochodzenie motywów. W złotych haftach na czepcach i żywotkach
śląskich, zwłaszcza najstarszych,
prześledzić
można wpływy szeregu kolejno następujących
po sobie stylów historycznych.
Najciekawsze
jest zagadnienie
przenikania się wpływu stylów znanych z historii sztuki z elementami
Todzimymi,
tradycyjnymi.
Problemom tym autorka poświęca ostatni rozdział książki. Znajdujący się na końcu pracy aneks zawiera opisy form i zdobień czepców oraz żywotków znajdujących
się w zbiorach etanograficznych
Muzeum Górnośląskiego
w Bytomiu. W tekście pracy oraz na jej końcu umieszczono
63 fotografie
jednobarwne.
Na zakończenie pragnę raz jeszcze podkreślić wielką wartość, jaką dla etnografów przedstawiają
rzetelne opracowania
monograficzne
haftów ludowych. Należałoby sobie tylko życzyć, aby przy wydawaniu
tych niełatwych
prac wykazano
się też odpowiednim poziomem naszej sztuki dTukarskiej.
ZOfia Grodecka
Irena Turnau, Garbarstwo
cław 1975, ss. 133.
wieku,
Wro-
Penetracja
mało znanych, pozornie drugoplanowy·ch,
niedostrzeganych
innych badaczy dziedzin historii kultury
materialnej
to znamienna
cecha
przez
dzia-
na ziemiach
polskich
w
XVI-XVIII
�260
Recenzje
łalności naukowej
LTurnau.
Należy do niej również recenzowana
książka na
temat garbarstwa
- rzemiosła i przemysłu, które nie pozostawiło po sobie licznych i łatwych w interpretacji
żródeł oraz nie doczekało się ponadregionalnych
opracowań w piśmiennictwie
polskim.
Autorka zajęła się w pracy techniką i organizacją
garbarstwa
odzieżowego,
a więc zagadnieniami
szczególnie zaniedbanymi,
nie rezygnując
zresztą z informowania m.in. o społecznej pozycji rzemieślników.
Rozdział I omawia tzw. garbarstwo proste, najbardziej
rozpowszechnione
w całym kraju. W poszukiwaniu
pierwszych
śladów garbarstwa
sięga I.Turnau
do materiałów
archeologicznych;
śledząc naj prostsze techniki garbowania,
korzysta również z danych etnograficznych. Szczegółowy obraz stosowanych
w XVI-XVIII
wieku technik garbarskich
przedstawiono
na podstawie zebranych materiałów
pozostałych z działalności cechów garbarzy i szewców. Dla interpretacji
źródeł, niezwykle ubogich w informacje
technologiczne,
wykorzystano
polskie i zagraniczne podręczniki i inne prace z zakresu garbarstwa.
Konieczność ograniczenia
ram pracy wyłącznie do garbarstwa
cechowego uwarunkowane
jest stanem źródeł. Nie ulega bowiem wątpliwości. że
zarówno garbarstwo
proste, a przede wszystkim wyprawa tłuszczowa, jak również
wyprawa
skór futerkowych,
stosowane
były szeroko w wytwórczości
poza cechem, szczególnie w rzemiośle dworskim i w ramach przemysłu domowego.
Rozdział II zajmuje się garbarstwem
skór futerkowych.
Przedstawiono
kolejno naj prostsze sposoby wyprawiania
skór, pomieszczenia
produkcyjne,
sortowanie skór surowych i ich wstępną obróbkę, przygotowanie
skór zakonserwowanych, garbowanie
właściwe i wykańczanie.
Lakoniczność
zapisów archiwalnych
dotyczących instrumentarium
kuśnierzy nie pozwala prześledzić genezy rejestrowanego w badaniach etnograficznych
zróżnicowania
narzędzi do oczyszczania i szlifowania mizdry, spotykanego w zachodniej i południowej Polsce. Nie tylko dla etnografów interesujące
jest określanie
poszczególnych
sposobów wyprawy nazwami
terytorialno-etnicznymi:
wyprawa
litewska
czy wyprawa
węgierska
lub angażowanie się przedstawicieli
niektórych
grup etnicznych
w działalność
garbarską.
Wspomnieć tu należy m.in. o Tatarach zajmujących
się tradycyjnie
garbarstwem
na terenach
północno-wschodnich
dawnej
Rzeczypospolitej 1. Powiązanie
czynności rękodzielniczych
z określonymi
terenami i grupami etnograficznymi
czyet··
nicznymi, spotykane
zresztą również w innych dziedzinach wytwórczości,
świadczy o znaczeniu wymiany doświadczeń zdobytych w odrębnych środowiskach.
Garbarze na ziemiach polskich, co stwierdza
LTurnau, korzystali
zarówno z wynalazków technicznych
Europy Zachodniej,
jak i doświadczeń
wyprawy
i barwienia skór Bliskiego Wschodu; znali oni również wyprawę węgierską i metodę wyrobu rosyjskich
juchtów.
Rozdział III przynosi omówienie garbarstwa
skór kolorowych:
czerwonoskórnictwa, białoskórnictwa
i zamszownictwa,
kordybanictwa
i safianictwa.
Po przedstawieniu
cechowych ram produkcji
autorka zajmuje się techniką poszczególnych
specjalizacji. Wskazuje na ich szybki rozwój i doskonalenie się w związku z wzrostem zapotrzebowania
i przejmowaniem
środków i umiejętności
technicznych.
Praca LTurnau
godna jest uwagi nie tylko jako cenne kompendium
wiedzy
() staropolskim
garbarstwie.
Jest przykładem
metody integralnego,
wykraczającego
poza granice wyspecjalizowanych
dyscyplin, wykorzystania
dostępnych żródeł historycznych:
archiwalnych,
piśmienniczych,
archeologicznych
etnograficznych.
l
Por.
warszawa
s.
KrYCZYI1Ski,
Tata·rzy
1938, s. 154 i nast.
litewscy.
Próba
monografii
histol·lIczno·etno!Jrafic.~nej,
�2fU
Recenzje
Pewne obawy budzić może zbyt częste odwoływanie się, m.in. za pośrednictwem
umieszczanych
w pracy ilustracji,
do materiałów
z innych terenów, o różnych
warunkach społeczno gospodarczych. Wnioskowanie
przy pomocy analogii, metoda
niezastąpiona w badaniach historyczno-porównawczych,
jest tu zresztą stosowana
nie dla sugerowania podobieństwa kompleksów produkcyjnych
czy zespołów umiejętności technologicznych,
a dla wyjaśniania
nieczytelnych
w naszych materiałach
szczegółów technicznych. Książka LTurnau, czytana wespół ze Skórnictwem
odzieżowym w Polsce XVI-XVIII
wieku tejże autorki, jest dziełem pionierskim,
o wielkiej wartości zarówno dla dalszych studiów nad garbarstwem,
jak i dla prób
syntetycznego ujęcia dziejów rzemiosła i przemysłu w dawnej Polsce.
Zbigniew
,.Kalendarz
Śląski
1977". Wyd.
"Profil",
Ostrava
Jasiewicz
1976.
Przeznaczony dla Polonii czechosłowackiej
"Kalendarz Śląski" wstąpił rokiem
1977 do XVI rocznika. Wydawany jest on staraniem Zarządu Głównego Polskiego
Związku Kulturalno-Oświatowego
w Czeskim Cieszynie w ostrawskim
wydawnictwie "Profil". "Kalendarz Śląski 1977" jest 42 tomem edycji polskiej (wychodzą
w niej poza kalendarzem
materiały folklorystyczne
i etnograficzne, twórczość prozaiczna i poetycka po polsku piszących autorów na Śląsku Cieszyńskim; o publikacjach polskiej edycji informuje "Lud" regularnie).
Kalendarz - zgodnie ze swoim przeznaczeniem - chce być przede wszystkim
dobrą lekturą. Powinien zatem przynosić artykuły do czytania, związane z regioLem, jego problematyką
historyczną,
etnograficzną
i kulturalną,
powinien bawić
i wychowywać, przekazywać
potomnym
prawdę o naszym życiu współczesnym
i skomplikowanej
historii. Kalendarz, by być ludową lekturą, musi przynosić dużo
humoru, rozrywki. Czy omawiana publikacja potrafiła sprostać tym wymaganiom?
Zacznijmy od treści i ogólnego układu.
Podstawową pozycją jest kalendarium,
w którym przypomniane
zostały ważniejsze rocznice i daty, przeplatane
ludowymi przysłowiami
i przypowiastkami.
Na część tekstową składa się w sumie 26 artykułów, poukładanych
w tematyczne części: materiały
społeczno-polityczne,
folklorystyczno-językoznawcze,
proza, poezja, humor itp.
Artykuł wstępny, pióra S. Kondziołki,
omawia dorobek PZKO w związku
z 30 rocznicą istnienia
tej zasłużonej dla Polonii czechosłowackiej
organizacji.
Autor nie poprzestaje tylko na ocenie dokonań, lecz wytycza zadania, jakie stoją
przed PZKO w obecnym etapie rozwoju społeczeństwa czechosłowackiego w świetle uchwał XV Zjazdu KPCz.
E. Mrózek przygotował
ciekawostki
historyczno-krajoznawcze
pt. Jak Polska
długa i szeroka, zaś artykuł Szuflady
pełne tajemnic
zwraca się do wszechświata
i jego historii. Omawiając ubiegłoroczny "Kalendarz Śląski 1976" oceniliśmy zbieraczą pasję folklorysty
czeskocieszyńskiego,
Daniela Kadłubca
(autora cenionej,
monografii o ludowym bajarzu, niedawno zmarłym Józefie Czechowiczu), szczególnie zaś zdobycze naukowo-poznawcze,
jakie przedstawił
on z wypisów z kalendarzy. W tym roczniku zamyka swoją analizę przede wszystkim językową, ale
również obyczajową, notatek z ludowych i wiejskich kalendarzy.
�262
Recenzje
O. Matuszek zebrał obfity materiał o działalności teatru amatorskiego
,7, latach międzywojennych
na Śląsku Cieszyńskim, który przedstawił
w formie omówienia i oceny dokonań. (Szkoda, że przedwojenny
ruch amatorski
traktowany
jest w odosobnieniu
od innych dziedzin, które przecież odgrywały nie mniejszą
rolę społeczno-towarzyską
w życiu Polonii czechosłowackiej,
jak czytelnictwo. ruch
śpiewaczy, zbieractwo itp.)
Solidnie wzbogacony został w porównaniu
z poprzednimi
kalendarzaml
dział
wzajemnych
związków kulturalnych
czechosłowacko-polskich
artykułem
pt Józefa
Dobrowskiego
związki
z Polakami
oraz przypomnieniem
działalności
zasłużonego
polonofila, Vaclava Hanki. Halina Ondrusz-Djan
przedstawiła
streszczenie swojej
pracy magisterskiej
na UJ Pijaństwo
na Śląsku
Cieszyńskim,
zaś w artykule
Czarna
księżna, lotnicy
i nauczyciel
opublikowane
zostały wspomnienia
':> zasłużonym działaczu polonijnym, J. Stebli.
Materiałami
folklorystyczno-językowymi
są przyczynki
J. Łyska O ~lootach
koło Jabłonkowa
oraz O sytuacji
językowej
na Śląsku Cieszyń.skim.
W ostatnim
idzie o ciekawą próbkę przedstawienia
procesów integracyjnych
i dezintegracyjnych, jakie zachodzą przede wszystkim w mowie ludzi miejskich na Śląsku Cieszyńskim, którzy wyzbywając
się wielu cech ściśle gwarowych
posługują się na
co dzień szczególną odmianą naddialektu
z wieloma elementami
czeszczynv. ale
również z wyrażnym
nawiązaniem
do polszczyzny mówionej.
Tematyka nazewnicza została ciekawie i humorystycznie
przedstawione
',' artykule pt. Czego nie wiemy o naszych nazwiskach,
bardziej poważnie zaś 'o" przyczynku R. Ochmana pt. Stare i nowe nazwy kopalń naszego zagłębia.
Dział beletrystyczny
przynosi
przekłady
czeskich autorów
z Ostrawskieg;);
Płonącego
konia M. Rafaja
oraz Takie powroty
F. Cecetki. Redakcji kalendarza
udało się zdobyć nie publikowane
dwa opowiadania
Gustawa Morcinka: W dzień
deszczowy
i ponury
oraz Prawdziwa
historia
o węglu i jego ludziach. Z przygotowywanego
przez wydawnictwo
"Profil" w Ostrawie tomu opowiadań
zmarłego
pisarza i społecznika ze Śląska Cieszyńskiego,
Gustawa Przeczka, OdrlU)r/yU'anie
siebie,
zamieszczono
w kalendarzu
okupacyjną
opowieść pt. PierWSze "potkanie.
Dział poezji jest mniej obszerny ilościowo, ale niewątpliwie
jakościowo ciekawy. Publikują
w nim wiersze przedstawiciele
młodego pokolenia
czeskocieszyńskich poetów - K. Kaszper, T. Wantuła, G. Pyszko i J. Zolich.
Z ludowej
twórczości
tradycyjnie
dobry poziom reprezentują
OPo"\'l<Jdania
.T. Korzennego (sen.) oraz wiersze tegoż autora i E. Milerskiej. Z badań folklorystycznych zgromadził K. Piegza już sporo ciekawego materiału
ze Śląska Cieszyńskiego, przede wszystkim pieśniowego. Tym razem poświęca uwagę "pieśn; ludowej o miłości". Z drugiej
połowy wieku XIX zawiera
kalendarz
przy\'Zynek
J. Kołka O pidniach
świeckich
Adama Sikory.
Podczas kiedy fraszki J. Gaudyna utrzymane
są w dobrym guście. trueino to
powiedzieć o wyborze dowcipów i żartów, które podane w gwarze śląskiej nie
tylko nie zyskują, ale tracą, często zahaczając o trywialność,
niezalcżnie ud tego,
że zaczerpnięte
zostały z popularnego
tomu Ber .śmiesznych I uciesznycl,
:8oroty
Simonides.
"Kalendarz
Śląski 1977", wydany w nakładzie 7.600 egzemplarzy, odzr;,hz,1 się
staranną
szatą graficzną. Wiele czarno-białych
zdjęć z fragmentami
Podbc·,kidzia
uzupełnia tekst. Praca redakcyjna
kalendarza
powierzona została Janowi Korzennemu, który zadbał o proporcjonalne
i ciekawe ułożenie treści i - co sZCLc~"lnj('
godne jest podkreślenia
- o dobry poziom językowy publikacji.
Jifi
D(l1niJ'~
;':11
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5c4052edf3103a4b318b48e98f446cd.pdf
f0cb6e8c6dc1c0fe77dc48b963686c1a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1695
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1568
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.3-4
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XLV
Zeszyt 1-2
Warszawa
2001
�REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA
Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka,
Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105
E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl
Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Dagnosław Demski
Na okładce wykorzystano fragment plakatu wydanego
z okazji święta Kumbha Mela w Allahabadzie
(ze zbiorów prywatnych D . Demskiego)
Tłumaczenia streszczeń angielskich: Anna Kuczyńska-Skrzypek
Korekta: Redakcja i Autorzy
Wydanie publikacji zostało dofinansowane
przez Komitet Badań Naukowych
Etnografia Polska © Copyright 2001. A l l Rights Reserved
A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska
Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences;
in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography ofBook Reviews of Scholarly Literature;
IBR - CD-ROM
Printed in Poland
PL ISSN 0071-1861
Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality, 01-216 Warszawa, u l . Brylowska 35/38
Tel.: 631 45 18, (0-22) 607217879, fax: 63141 37, e-mail: rwlq@optimus.waw.pl
Drukarnia: PUIP, Jachranka 94
Zam. nr 48. Objętość ark. wyd. 23,5. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g
�SPIS TREŚCI
Etnologia w X X I wieku [?] - Iwona Kabzińska
5
ARTYKUŁY
Wanda P a p r o c k a - Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939
Polish institutions and organizations in the Eastern Borderland of Poland in the
years 1920-1939
Anna E n g e l k i n g - Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach
1934-1937. Organizacja. Metody badań. Problematyka. Uczestnicy
Ethno-sociological expedition of Józef Obrębski to Polesie in the years 1934-1937.
Organization. Research methods. Problems. Participants
Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny?
(Wizerunek medialny przewodniczącego „Samoobrony")
Andrzej Lepper - the charismatic peasant leader? (The media image of the leader of
"Samoobrona" ["Self-Defence"] peasant trade union)
Inga K u ź m a - Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary
Les emotions comme l'objet d'une foie et d'un raison
Iwona K a b z i ń s k a - Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie
katolicyzmu i prawosławia oraz konfliktów między „siostrzanymi Kościołami"
(przykład Słowian wschodnich i zachodnich)
The Utopian idea of the Slavonic unity in the light of the religious divisions within
Roman Catholicism and Russian Orthodox Church and the conflict of "sister
churches". (The case of the Eastern and Western Slavs)
Dagnosław D e m s k i - 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt
Kumbha Mela
The twelve year Jovian cycle in the Great Tradition of Hinduism. The ritual cycle
of Kumbha Mela
Eugeniusz K ł o s e k - Górale dwóch narodów? O warunkach i konsekwencjach polsko-słowackiego rozbratu we wsiach Bukowiny rumuńskiej
The highlanders of two nations? Circumstances and consequences of the Polish-Slovakian breach in the villages of the Romanian Bucovina
Justyna D o b o s z y ń s k a - Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii
Tbilisi - the "little homeland" of the Polish colony in Georgia
Andrzej W o ź n i a k - K a r t k i z dziejów prawosławnej parafii św. Aleksandry w Stanisławo
wie koło Modlina
Some pages fron the history of the St. Alexandra Russian Orthodox parish in
Stanisławów near Modlin
9
22
23
45
47
84
85
97
99
116
117
134
135
153
155
181
183
194
STUDIA I M A T E R I A Ł Y
Zuzanna G r ę b e c k a - Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana
tradycyjnej kultury i obyczajowości
The world of the Old Believers in northern Belarus. Continuity and change of their
traditional culture
Jacek G ą d e c k i - Turystyka czy neokolonializm?
Tourism or neocolonialism?
195
214
215
221
�RECENZJE I OMÓWIENIA
George E. Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton
University Press - Marcin Brocki
Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A . Kuczyń
ski (red.), Wrocław 2000, Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego - Anna
Milewska-Mfynik
Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001,
Prószyński i S-ka - Małgorzata Bujak
Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w X X wieku, Warszawa - Poznań 1999, Wydawnictwo
Naukowe PWN S.A. - Andrzej Furier
Antoni Kroh, Sklep potrzeb kulturalnych, Warszawa 1999, Prószyński i S-ka - Mariola
Kuligowska
Wielka Syberia małych narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy
„ N O M O S " - Katarzyna Kulikowska
Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej,
Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska
Gerard Labuda, Święty Wojciech. Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier,
Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska
Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji
Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska
Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej,
Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska
Jarosław Komorowski, Kresowym szklakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I : Polesie,
Świdnica 1997, część I I - Nowogródczyzna, Świdnica 2000 - Zdzisław J. Winnicki
„Studia Angerburgica", t. I (1996), t. I I (1997), t. I I I (1998), t. I V (1999), Węgorzewo
- Zuzanna Grębecka
223
225
228
230
232
235
237
238
239
240
241
243
KRONIKA
Zapomniany odłam Dajów w Chinach - Sławoj Szynkiewicz
„Kroniki Sejneńskie" - Zuzanna Grębecka
Wystawa „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii" - Olga Kwiatkowska
247
250
253
�Najnowszy tom Etnografii Polskiej, ukazujący się na początku no
wego wieku i milenium, pragniemy zadedykować Pani Prof. dr hab.
Wandzie Paprockiej - długoletniemu Kierownikowi Zakładu Etnologii
Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawniej: Instytut Historii Kul
tury Materialnej), Redaktorowi pisma w latach 1986-1996, Autorce
i inicjatorce wielu prac badawczych z zakresu etnografii Polski i Sło
wiańszczyzny, etnografii historycznej, mniejszości narodowych, pogra
nicza polsko-białoruskiego, zmian kulturowych, przede wszystkim zaś
niezrównanemu Nauczycielowi i Niezwykłemu Człowiekowi.
Chcemy Jej serdecznie podziękować za inspirację i wspieranie na
szych pasji badawczych, wielką życzliwość, opiekę naukową, jak też za
stworzenie niepowtarzalnej atmosfery przyjaźni i zaufania w miejscu,
z którym od wielu lat związane są nasze losy.
Redakcja
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/294c446a98734f9b44375629711e6082.pdf
53acb4c3b459f1c7d4104a55d0dbf08e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2886
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2691
Title
A name given to the resource
Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.260-262
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
NOTY O AUTORACH
n y m . Członek K o m i t e t u N a u k o w e g o p e r i o d y k u „Ouaderni
U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica,, (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u
Noty o autorach
Wydawniczego periodyku „Mediterraneo A n t i c o :
Economie
Societa C u l t u r e " . O s t a t n i o został m i a n o w a n y r e d a k t o r e m n a
czelnym periodyku „Annali dell'Istituto U n i v e r s i t a r i o O r i e n
tale" (Sezione filologico-letteraria), w którego Komitecie Re
d a k c y j n y m pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979).
Najważniejsze publikacje: I i lingvaggio politico nel Prometeo di
Eschilo. Saggio di semantica, R o m a
1975; Legislazione orale
Małgorzata Baranowska - p o e t k a , k r y t y k i h i s t o r y k litear-
e tragedia greca. Studi sullAntigone di Sofocle e sulle Supplici di
tury. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, j a k Pamiętnik mistyczny,
Euńpide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Ro-
Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa.
m a - B a r i 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociologo delia
Miesiące, lata wieki oraz w i e l u artykułów z zakresu wyobraź
comunieazione, M i l a n o 1 9 9 1 , wydanie rozszerzone i u a k t u a l
n i symbolicznej i k u l t u r y masowej, dwóch t o m ó w wierszy
n i o n e : Lecce 1996; Parmenide di Elea, Poema sulla natura, In-
Miasto, Zamek w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywat
troduzione, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999.
ną historię poezji.
Jest także a u t o r e m literackiego przekładu i wstępu d o Iliady.
Omem, Iliadę, M i l a n o 1986. Przekład t e n został wyróżniony
pierwszą nagrodą X X V I edycji k o n k u r s u „Citta d i M o n s e l i c e " .
Krystyna Bartol - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i
wersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu; interesuje się
poezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami w y
Barbara Czarniawską - k i e r u j e Katedrą Studiów Zarządza
k o n a w c z y m i ; a u t o r k a licznych prac teoretycznych i i n t e r p r e
nia w I n s t y t u c i e B a d a ń n a W y d z i a l e E k o n o m i i i Prawa H a n
t a c y j n y c h z tej dziedziny, m . i n . m o n o g r a f i i Greek Elegy and
d l o w e g o n a U n i w e r s y t e c i e w G e t e b o r g u . Jest m i a n o w a n y m
Iambus. Studies in Ancient Literary Sources (1993), książki;
profesorem Europejskiego I n s t y t u t u Z a a w a n s o w a n y c h S t u
Studia teoretyczno- i historyczno-literackie nad dialogiem pseudo-
diów Zarządzania w B r u k s e l i , członkiem Szwedzkiej Królew
-Plutarclw. „ O muzyce" (1995) oraz pierwszego całościowego
skiej A k a d e m i i N a u k oraz Szwedzkiej Królewskiej A k a d e m i i
przekładu na język polski d i a l o g u pseudo-Plutarcha O muzy
T e c h n i k i . W b a d a n i a c h zajmuje się głównie procesami k o n
ce ( 1 9 9 2 ) . Jej autorstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) d w u t o
t r o l i w złożonych organizacjach, a o s t a t n i o k o n c e n t r u j e się
m o w e j p u b l i k a c j i Liryka grecka. Wybór tekstów i komentarz
n a zagadnieniach zarządzania w i e l k i m i m i a s t a m i . M e t o d o l o
p o d r e d . Jerzego Danielewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) .
giczne ujęcie jakie uprawia w s w o i c h b a d a n i a c h polega na
O b e c n i e pracuje n a d k o m e n t o w a n y m przekładem wybra
łączeniu t e o r i i i n s t y t u c j i z podejściem n a r r a t y w i s t y c z n y m .
n y c h pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie A t e n a j o s a .
Opublikowała wiele prac dotyczących zagadnień
Uczestniczy j a k o współautor w p r z y g o t o w a n i u a k a d e m i c k i e
i a d m i n i s t r a c j i publicznej w języku p o l s k i m , szwedzkim, wło
go podręcznika h i s t o r i i l i t e r a t u r y greckiej.
s k i m i a n g i e l s k i m . O s t a t n i e p u b l i k a c j e m . i n . t o : Narrating
Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r
o f C h i c a g o Press, 1997), A Narrative Approach to Organiza
biznesu
the Organization: Dramas of Institutional Identity ( U n i v e r s i t y
naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " .
Członek
redakcji „Kwartalnika
Filmowego".
Kierownik
Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l
tion Studies (Sage, 1998), Writing Management ( O x f o r d U n i
versity Press, 1999), A C i t y Reframed ( H a r w o o d , 2 0 0 0 ) .
W y d a ł a również G o o d Novels, Better Management (z Pierre
G u i l l e t de M o n t h o u x , H a r w o o d , 1994), Translating Organi
nej. A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o
zational Change (z G u j e S e v o n , de G r u y t e r 1996) oraz Orga
logii współczesnej. Współautor książki D o m iv tradycji ludo
wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portrety obcych ( 2 0 0 0 ) .
nizing Metropolitan Space and Discourse (z R o l f S o l l i , 2 0 0 1 ) .
Antonina Bereza - absolwentka e t n o l o g i i n a U W ; s t u d e n t
ty; Accounting, Management and Information
Publikowała artykuły w : Accounting, Organizations and Socie
ka I S N S , U W .
Technologies;
Consultation; International Studies of Management & Organi
zation; Journal of Management Studies; Management Commu
nication; Management Learning; Organization;
Giovanni Cerri - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczaj
Organization
Studies; Scandinavian Journal of Management Studies i Studies
ny l i t e r a t u r y greckiej na W y d z i a l e L i t e r a t u r y i Filozofii I n s t i
t u t e U n i v e r s i t a r i o O r i e n t a l e w N e a p o l u . D o tematów, n a
in Cultures, Organizations and Societies.
których k o n c e n t r o w a ł się w dotychczasowej pracy badaw
czej należą: związek między oralnością a p i s m e m w k o m p o
Mathieu Deflem - profesor socjologii n a P u r d u e U n i v e r s i
zycji i rozprzestrzenianiu tekstów p o e t y c k i c h w epoce archa
ty. A u t o r o k o ł o 4 0 p u b l i k a c j i poświęconych socjologii p r a w a
icznej i klasycznej; epos h o m e r y c k i ; słownictwo polityczne
i k o n t r o l i społecznej (w t y m prac n a t e m a t organizacji i dzia
w liryce i tragedii; teorie antyczne na t e m a t n a t u r y i celów
łania i n s t y t u c j i p o l i c y j n y c h ) , a także h i s t o r i i socjologii i a n
o p o w i a d a n i a historycznego i biograficznego; m e c h a n i z m y
tropologii.
narracyjno-ekspresywne, za p o m o c ą których m i t jest usta
wicznie a k t u a l i z o w a n y jako p a r a d y g m a t sytuacji i n d y w i d u a l
Jacek Dziekan - absolwent p o l o n i s t y k i K U L , r e d a k t o r tygo
n y c h i społecznych; rytuały, ideologia i k u l t u r a dionizyjska;
d n i k a l o k a l n e g o w Dębicy. Publikował w „ K o n t e k s t a c h " , j e
t e c h n i k a d r a m a t u r g i c z n a t r a g e d i i a t t y c k i e j V w. p.n.e.; myśl
d e n z autorów książki Ojczyzny słowa.
platońska ze szczególnym uzwględnieniem t e o r i i k o m u n i k a
c j i i p o e t y k i ; filozofia i poezja Ksenofanesa z K o l o f o n u i Par-
Izabella Dzienisiewicz - ukończyła etnografię ( U n i w e r s y t e t
mcnidesa z Elei.
Warszawski). Jest w trakcie pisania pracy magisterskiej. Po
Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organizator
siada także d y p l o m t e c h n i k a księgarza. O b e c n i e z p o w o d u
międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . W w y d a w n i c t w i e
b r a k u możliwości znalezienia pracy w zawodzie pracuje jako
A r g o (Lecce) kieruje serią „II vello d'oro", w której publikowa
menadżer b i u r a w k a n c e l a r i i p r a w n i c z e j . Interesuje się a n
ne są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie antycz
tropologią k u l t u r y współczesnej.
260
�NOTY O AUTORACH
Jan Gondowicz - k r y t y k , wydawca, współpracownik „Tygod
Anna Malanowska - absolwentka p o l o n i s t y k i U W , studia
n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie
d o k t o r a n c k i e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , pisze pracę
go, Słownik komunałów
doktorską poświęconą p r o b l e m a t y c e legend t e a t r a l n y c h .
G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta
styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie.
Peter Martyn - d o k t o r n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , a d i u n k t za
Tomasz Grygiel - d o k t o r , absolwent U W , laureat N a g r o d y
t r u d n i o n y w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N i wykładowca, zajmuje
i m . Prof. dr. Władysława Tatarkiewicza, p r a c o w n i k n a u k o w y
się k w e s t i a m i związanymi z historią, strukturą przestrzenną,
I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Prowadzi badania n a d r e c e p c j ą sztu
i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotuje pracę h a
k i włoskiej w światowym dziedzictwie, teorią i filozofią sztu
bilitacyjną wokół p r o b l e m a t y k i wspólnych k o r z e n i o d cza
k i . A u t o r l i c z n y c h prac d r u k o w a n y c h w k r a j u i zagranicą.
sów starożytnych w p r o j e k t o w a n i u a r c h i t e k t o n i c z n y m oraz
Teresa Grzybkowska - profesor, bada sztukę polską i gdań
c h o d n i ą Azję, s u b k o n t y n e n t y europejski i i n d y j s k i oraz Pół
ską w kontekście sztuki europejskiej i t r a d y c j i antycznej. Te
n o c n ą Afrykę.
układzie przestrzennym miast na obszarze o b e j m u j ą c y m za
m u zagadnieniu poświęciła k i l k a książek, m . i n . M i t Erosa
w sztuce polskiej ( 1 9 9 3 ) , Artyści i patrycjusze gdańscy ( 1 9 9 6 ) ,
Aleksandra Melbechowska-Luty - h i s t o r y k sztuki, studia
Świat obrazów Jacka Malczewskiego ( 1 9 9 6 ) ; sesje M i t Odysa
na U W , d o k t o r a t z n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( U W 1966). Spe
( 1 9 9 8 ) . W y s t a w y Mitologia Jacka Malczewskiego
cjalizacja: h i s t o r y k sztuki polskiej X I X / X X w. A d i u n k t w I n
w M u z e u m C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e ( 1 9 9 6 ) , Aurea Porta
stytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w l a t a c h 1 9 5 5 - 1 9 8 5 ) ,
Rzeczypospolitej w M u z e u m N a r o d o w y m w G d a ń s k u ( 1 9 9 7 ) .
P r a c o w n i a Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 a r t y k u
w Gdańsku
Założyła studia h i s t o r i i sztuki na U n i w e r s y t e c i e G d a ń s k i m
łów i 7 książek, m . i n . Teofil Kwiatkowski
w 1998, gdzie wykłada. W i e l e podróżuje.
O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwi
(monografia),
ka De Laveaux, W r o c ł a w 1988; Posągi i ludzie. Antologia tek
I S P A N , Warszawa
1993
Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y (studia: socjo
stów o rzeźbie
logia U W ) , a u t o r w i e l u tekstów o współczesnej kulturze ar
(wspólnie z P i o t r e m S z u b e r t e m ) ; Mali mistrzowie polskiego
polskiej XIX w.,
tystycznej, zwłaszcza l u d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r
pejzażu XIX w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki
kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za
nocy w malarstwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999; Sztuk
granicą. O s t a t n i o wydał Sztukę zwaną naiwną,
mistrz. Twórczość' artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwi
Na
skróty,
Obrazy ludowe. R e d a k t o r „Kontekstów".
da, N e r i t o n , Warszawa 2 0 0 1 .
Magdalena Jagiełło - ukończyła Katedrę E t n o l o g i i i A n t r o p o
Jacek Olędzki - e t n o l o g , d r h a b i l i t o w a n y , pracuje n a W y
logii K u l t u r o w e j ( U W ) . W 2000 r uczęszczała na Uniwersytet
dziale G e o g r a f i i i Studiów R e g i o n a l n y c h U n i w e r s y t e t u W a r
Wiedeński w ramach programu stypendialnego Sokrates/Era-
szawskiego. A u t o r tekstów d o naszego pisma o d 1959 r. O d
smus. A k t u a l n i e studiuje p o d y p l o m o w o w C e n t r u m Studiów
k i l k u n a s t u l a t łączy szczegółową i systematyczną pracę ba
Latynoamerykańskich U W . Pasjonuje się kulturą i historią
dawczą w M u r z y n o w i e koło P ł o c k a z szerszą refleksją obej
M e k s y k u . Planuje kontynuować specjalizację w tej dziedzinie.
m u j ą c ą i n n e części Polski oraz znane m u z autopsji miejsca
w Europie, A z j i i Afryce.
Iwona Jędrzejewska - A b s o l w e n t k a Wydziału P o l o n i s t y k i
U n i w e r s y t e t u Warszawskiego. O d r o k u 1994 d o 2001 miesz
Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w I n s t y t u
kała w U p p s a l i w Szwecji. N a Uppsala U n i v e r s t t e t s t u d i o w a
cie K u l t u r y Polskiej na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i U W , p r o j e k t o
ła między i n n y m i filologię szwedzką i lingwistykę. W Szwecji
dawca oraz d y r e k t o r artystyczny i n a u k o w y O ś r o d k a B a d a ń
pracowała j a k o tłumacz tekstów n a u k o w y c h . Po p o w r o c i e
Twórczości Jerzego G r o t o w s k i e g o i Poszukiwań
do Polski pracuje d l a w y d a w n i c t w a JACEK SANTORSK1 & CO.
n o - K u l t u r o w y c h we W r o c ł a w i u . A u t o r w i e l u książek i arty
Przekład powieści A g n e t y Pleijel Lord Nevermore jest jej d e
kułów z zakresu h i s t o r i i i t e o r i i t e a t r u , edytor tekstów: Jerze
b i u t e m jako tłumacza l i t e r a t u r y p i ę k n e j .
go G r o t o w s k i e g o , Mieczysława
Osterwy,
Wacława
Radulskiego,
Teatral-
L i m a n o w s k i e g o , Juliusza
Konrada
Swinarskiego.
Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię n a U W ;
Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, Romantyzm w polskim
adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej
teatrze współczesnym, W y d a v ^ n i c t w o L i t e r a c k i e 1972; Gro
U W ; zajmuje się k u l t u r o w y m i u w a r u n k o w a n i a m i przekazu
towski i jego Laboratorium, P I W , Warszawa 1980; Grotowski
wizualnego oraz popularną r e c e p c j ą sztuki.
wytycza trasy, Pusty O b ł o k , Warszawa 1993; Grotowski.
Źró
dła, inspiracje, konteksty, W y d a w n i c t w o słowo/obraz t e r y t o
Agnieszka Kula -
ukończyła studia w Katedrze E t n o l o g i i
i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . Praca magisterska Rewaloryza
ria, G d a ń s k 1998. Złożył w w y d a w n i c t w i e slowo/obraz tery
toria książkę Pamięć Reduty.
cja kulturowej przestrzeni miasta. Dzielnica El Raval i M u z e u m
Sztuki Współczesnej w Barcelonie ( p r o m o t o r : prof, dr hab. A n n a
Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i
Zadrożyńska, 2001). Publikowała w „Poznaj Świat" i „Gazecie
U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o
Studeckiej".
wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France
(War
szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997).
Michał Łuczewski - S t u d e n t K o l e g i u m Międzywydziało
Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop
w y c h I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h U W ( W y
ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki
dział Psychologii i I n s t y t u t Socjologii) oraz C o l l e g i u m l n v i -
dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach.
sibile (filozofia p o l i t y c z n a , h i s t o r i a i d e i ) . O b e c n i e zajmuje
się z a g a d n i e n i a m i awansu społecznego, stereotypami spo
Agneta Pleijel - bardzo znana i c e n i o n a szwedzka p o e t k a ,
łecznymi oraz związkami między n a c j o n a l i z m e m a p a t r i o t y
d r a m a t u r g i powieściopisarka. O p r ó c z k i l k u t o m ó w poezji:
z m e m . Publikował w „Kulturze i Społeczeństwie", „Res P u
,Anglar, dvargar" ( 1 9 8 1 , Anioły, karły), „Ogon u r en drom"
blice N o w e j " i „Studiach Socjologicznych".
(1984, Oczy ze s n u ) , wydała również powieści: „Yindspejare"
261
�NOTY O AUTORACH
(1989, Psia
Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia
G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997,
(1987, K t o zważa na w i a t r ) ,
łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) .
Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną
Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje.
„Hundstjarna"
w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma
czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i ,
Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y ,
angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się
pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i
w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a
U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy
Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u .
c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o
Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e
kieł, rzecz o szamańskich
się antropologią miasta i fotografią.
a paradygmaty etnologii, Warszawa
Kulturowej
graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie
misteriach, Warszawa 1979, Tabu
1989.
Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak
cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u .
Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień
związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e
resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania
tożsamości -
n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi
Summary of articles
Krystyna Bartol, Read, Read Homer...
Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story
T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an
stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ
expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad,
czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k
t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e
w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u
" G r a n i c e Europy".
a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e
ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o
sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e
resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f
the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i
ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e
Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o
posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as
wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo
sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all
ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t
epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i -
k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1.
-aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele
Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin-
m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d
berg: dalecy i bliscy (1995).
ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he
ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t
A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o
secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented
m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso
by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is -
w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal
n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego,
in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of
k u l t u r y sepulklarnej,
h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the
tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety
i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o
k i mieszkań na wsi i w mieście.
sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f
Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a
kiem
Nie
powstrzymana
mięśniem
szybuję
this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of
tomi
nagrodzonym
w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u
1986.
Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e
K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987)
i Niebieska pończocha
dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków
1 9 9 3 ) . Jest
w Wy
Laureatką
przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze
były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i
gan 1990; D a n River Anthology,
A n A n t h o l o g y of
Maine
Contemporary
ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t
allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this
sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the
N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego
Aglow.
every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti
1990; Ambers
Polish Women's
awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve
als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o
m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d .
Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk.
The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz
1996
I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l
oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o
kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz,
Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas
d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i
t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar
k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h
stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects,
literackich.
originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a
special
U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m .
O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40
programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość,
poświęconych
Autorów
i Kompozytorów
ZAiKS.
a
critical
a ruthless
attitude
assessment
towards
of
their
s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the
of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art
Na
groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz
Związku
life,
e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor
l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e
o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich
b o n d ; b o t h disclosed
contemporary
Obecnie,
(subsequently
Gombrowicz
continued
became
the
by
the
modernists),
co-author
of
while
"self-aware"
l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e
w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz
biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as
kuje w S z t o k h o l m i e .
262
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77920fa5204c7697393fe9a969fc9e17.pdf
5d714af42768d9f559b0bf7a21fe4d36
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2887
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2692
Title
A name given to the resource
Summary of articles; Errata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.262-270
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
NOTY O AUTORACH
(1989, Psia
Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia
G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997,
(1987, K t o zważa na w i a t r ) ,
łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) .
Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną
Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje.
„Hundstjarna"
w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma
czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i ,
Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y ,
angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się
pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i
w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a
U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy
Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u .
c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o
Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e
kieł, rzecz o szamańskich
się antropologią miasta i fotografią.
a paradygmaty etnologii, Warszawa
Kulturowej
graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie
misteriach, Warszawa 1979, Tabu
1989.
Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak
cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u .
Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień
związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e
resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania
tożsamości -
n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi
Summary of articles
Krystyna Bartol, Read, Read Homer...
Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story
T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an
stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ
expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad,
czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k
t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e
w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u
" G r a n i c e Europy".
a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e
ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o
sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e
resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f
the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i
ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e
Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o
posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as
wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo
sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all
ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t
epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i -
k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1.
-aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele
Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin-
m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d
berg: dalecy i bliscy (1995).
ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he
ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t
A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o
secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented
m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso
by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is -
w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal
n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego,
in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of
k u l t u r y sepulklarnej,
h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the
tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety
i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o
k i mieszkań na wsi i w mieście.
sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f
Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a
kiem
Nie
powstrzymana
mięśniem
szybuję
this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of
tomi
nagrodzonym
w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u
1986.
Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e
K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987)
i Niebieska pończocha
dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków
1 9 9 3 ) . Jest
w Wy
Laureatką
przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze
były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i
gan 1990; D a n River Anthology,
A n A n t h o l o g y of
Maine
Contemporary
ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t
allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this
sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the
N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego
Aglow.
every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti
1990; Ambers
Polish Women's
awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve
als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o
m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d .
Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk.
The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz
1996
I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l
oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o
kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz,
Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas
d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i
t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar
k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h
stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects,
literackich.
originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a
special
U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m .
O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40
programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość,
poświęconych
Autorów
i Kompozytorów
ZAiKS.
a
critical
a ruthless
attitude
assessment
towards
of
their
s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the
of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art
Na
groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz
Związku
life,
e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor
l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e
o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich
b o n d ; b o t h disclosed
contemporary
Obecnie,
(subsequently
Gombrowicz
continued
became
the
by
the
modernists),
co-author
of
while
"self-aware"
l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e
w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz
biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as
kuje w S z t o k h o l m i e .
262
�SUMMARY OF ARTICLES
emigres
the
the w o r l d o f science a n d art, d e p i c t e d against t h e b a c k d r o p
A t l a n t i c . These expeditions c o u l d be regarded as a sheer
a n d sea
o f t h e course o f the f r i e n d s h i p . T h e i n t e r v i e w , c o n d u c t e d by
coincidence
or
voyagers,
since b o t h h a d crossed
metaphysical
phenomena,
a
mysterious
impulse w h i c h set i n t o m o t i o n i n t h e i r "creative
work
the Polish translator o f t h e b o o k , tries t o b r i n g f o r t h t h e
Polish perspective a n d the a u t h o r ' s a t t i t u d e towards P o l a n d .
oceanic m o t i f s l i m i t i n g the range o f the universum". For
W e also p u b l i s h some excerpts f r o m the
centuries, c o l l e c t i v e consciousness has t u r n e d t h e ship i n t o
b o o k by A g n e t a Pleijel.
aforementioned
a n archetype, a m y t h i c a l a n d m a g i c a l " f i g u r e " ascribed t o
the c o n c e p t o f the r o u t e a n d voyage o f life, a symbol o f t h e
soul, hope, stability, a n d t h e "closed"
universe.
Norwid
Anna Malanowska, The Theatricalisation of the Funeral of
S. I . Witkiewicz
t r a v e l l e d t o N o r t h A m e r i c a o n t h e sailing ship " M a r g a r e t
An
Evans"
u n d e r s t a n d i n g t h e p u r p o r t e d f u n e r a l o f S. I . W i t k i e w i c z ,
(1852/1853)
and
returned to
Europe
on
the
attempt
at
interpreting and,
at
the
same
time,
steamship "Pacific" ( 1 8 5 4 ) . H e described b o t h vessels i n a
h e l d i n 1988.
masterly way i n his n o v e l Cywilizacja,
i n w h i c h he l a u d e d
s u p p l e m e n t a r y parts, o f w h i c h the first shows the p a t h
the t r a d i t i o n a l sailing ship a n d expressed a c e r t a i n aloofness
traversed by W i t k i e w i c z (already p o s t h u m o u s l y ) f r o m a n
towards the m o d e r n , speedy steamship, w h i c h u l t i m a t e l y
artist relegated t o the m a r g i n a n d a n outsider to a n a t i o n a l
The
t e x t is composed
o f three m u t u a l l y
s u n k i n 1856, probably after a c o l l i s i o n w i t h a n iceberg. T h e
m a r t y r (the a l t e r a t i o n o f his status is w e l l i l l u s t r a t e d by shifts
p o i g n a n t experience o f this e v e n t i n c l i n e d N o r w i d to w r i t e
w i t h i n his legend). Part t w o analyses
the m a r i t i m e Legenda, expressing
spectacle (Raszewski) a n d a show ( G o f f m a n ) , d r a w i n g f o r t h
his o p i n i o n about
the
t h e f u n e r a l as a
mirages o f c i v i l i s a t i o n , the m i g h t o f t e c h n o l o g y a n d the
a n d characterising
illusive chase after matter, e m p i r i a a n d all things t e c h n i c a l .
interests,
G o m b r o w i c z sailed t o A r g e n t i n e i n A u g u s t 1939 o n M/s
whose
" C h r o b r y " , a n d once i n Buenos A i r e s he w r o t e Trans-
People's R e p u b l i c o f Poland) were decisive f o r its specificity
Atlantyk
, a n o v e l m a i n t a i n e d i n the spirit o f a farcical
tragedy, a c o n t r o v e r s i a l message addressed t o t h e Poles, a n d
the assorted (at times c o n t r a d i c t o r y )
a t t i t u d e s a n d expectations
entanglement
and
context
o f the p a r t i c i p a n t s ,
(the
twilight
a n d uniqueness. Finally, the t h i r d p a r t c o n t a i n s
of
the
hypotheses
a n d a summary.
a n assessment o f the Polish past a n d m e n t a l i t y c o n f r o n t e d
w i t h the n a t i o n a l w a r t i m e cataclysm a n d the problems o f
c o n t e m p o r a n e i t y . M/s " C h r o b r y " , adapted for the purposes
o f a t r o o p carrier, s u n k near N o r w a y i n 1940. A f t e r 24 years
spent i n A r g e n t i n a , G o m b r o w i c z (always fascinated
with
t h e sea) described i n his Dziennik 1963
how
during
a return trip
t o Europe
he
( D i a r y 1963)
noticed
the
mist-
e n s h r o u d e d p h a n t o m o f " C h r o b r y " , w h i c h appeared o n the
A t l a n t i c as a harbinger o f fate, a n a p p a r i t i o n o f lost y o u t h ,
a "perished brother, lost f o r ever".
Tomasz Grygiel, A Victory of Art over Time? From the
Current Premises of Schopenhauerian Thought
A n essential feature o f c o n t e m p o r a n e i t y is a c o n s t a n t race
w i t h t i m e , its c u l t , a n d f e t i s h i z a t i o n , w h i c h destroy
the
i n t i m a c y o f t h e life o f a n i n d i v i d u a l a n d t h e n a t u r a l course
o f his a c t i v i t y , a n d e v e n devastate t h e sphere o f c u l t u r e .
T h e r e emerges the q u e s t i o n w h e t h e r a n a n t i d o t e t o this
state o f things may be sought i n a r t a n d its experiencing. W e
discover
human
a n a f f i r m a t i v e answer
thought i n which
the
i n those conceptions
subject e x p e r i e n c i n g
of
art
L e c h Sokół, Edgar, Duke of Nevermore and Bimgo. Bronisław
succumbs,
Malinowski as a Character in the Oeuvre of Stanisław Ignacy
Witkiewicz
f r o m s u r r o u n d i n g reality, e v e n i f o n l y m o m e n t a r i l y . A t t h a t
T h e article discusses the close f r i e n d s h i p b e t w e e n Bronisław
no
M a l i n o w s k i (researcher, w o r l d - f a m o u s anthropologist) a n d
i n t e r p r e t e d i n terms o f t i m e and space a n d b e l o n g i n g t o the
Stanisław I . W i t k i e w i c z (writer, painter, a r t i s t ) , and i n p a r t i
daily w o r l d , k n o w n as t h e w o r l d o f the " w i l l " , since i n the
t h a n k s t o its specific properties, to e x c l u s i o n
p a r t i c u l a r t i m e , A . S c h o p e n h a u e r c l a i m e d , s u c h a person is
longer
governed
by
of c o n t e m p l a t i n g art
the
e a r t h l y laws o f
man
coexists
not
physics
cular its „literary" version, c o n t a i n e d p r e d o m i n a n t l y i n W i t -
act
kiewicz's y o u t h f u l n o v e l 622 wpadki Bunga, czyh Demoniczna
presented objects b u t w i t h the images o f t h e i r ideas ( i n the
with
the
kobieta (622 Falls o f Bungo, or the D e m o n i c Female), w r i t
P l a t o n i a n sense), w h i c h exist i n a d i f f e r e n t d i m e n s i o n . T h e
t e n i n 1 9 1 0 - 1 9 1 1 (supplemented i n 1919), b u t never p u b l i
presence (experiencing)
shed d u r i n g t h e author's l i f e t i m e ; i n i t , M a l i n o w s k i is por
art,
trayed as Edgar D u k e o f N e v e r m o r e , a n d W i t k i e w i c z -
m e n t i o n e d by K . Jaspers, w h i l e S. Ossowski, w h o creatively
as
together
with
the
o f t w o d i f f e r e n t w o r l d s : real a n d
latter's
timeless
presence,
was
B u n g o . T h e a u t h o r n o t o n l y depicts the d i f f e r e n t attitudes o f
adapted elements o f S c h o p e n h a u e r i a n
the t w o m e n towards science, art and life, b u t also notes t h a t
the correctness o f the thesis o f " l i v i n g f o r a m o m e n t " ,
already i n this early " l i t e r a r y v e r s i o n " one may
c o n v e n i e n t i n the r e c e p t i o n o f art.
encounter
premises for t h e subsequent ( i n 1914) b r e a k i n g o f a very clo
thought, launched
T h e a c c o m p l i s h m e n t s o f c o n t e m p o r a r y art, i n c l u d i n g t h e
se f r i e n d s h i p (the o f f i c i a l reason being t h e i r disparate a t t i t u
des towards the w a r ) . T h i s " l i t e r a r y " version is referred t o
the a c t u a l relationship, a l t h o u g h its models and m o t i f s can
be f o u n d also i n l i t e r a t u r e f r o m the Young Poland p e r i o d .
q u a n t u m t h e o r y a n d relativistic cosmology, w h i c h negate
" t h e a r r o w o f t i m e " a n d even p e r m i t t h e possibility o f
designating its d i r e c t i o n i n c e r t a i n regions o f the universe,
appear t o go h a n d i n h a n d w i t h t h e p h i l o s o p h i c a l i n t u i t i o n
o f Schopenhauer, i n w h i c h t i m e c a n be l o c a t e d also outside
Two Eagles. A n Interview Held by Katarzyna Suchcicka
with Agneta Pleijel
t h e t r a d i t i o n a l laws o f e a r t h l y causality. We w o u l d like t o
A c o n v e r s a t i o n h e l d w i t h A g n e t a Pleijel, a u t h o r o f the b o o k
l i v e d , is assisted by experienced c o n t a c t w i t h art.
Lord
Nevermore,
telling
the
story o f t h e
believe t h a t l i b e r a t i o n f r o m these laws, e v e n i f o n l y short
complicated
f r i e n d s h i p b e t w e e n Stanisław I . W i t k i e w i c z (one o f t h e most
Teresa Grzybkowska, The Lady from Elche
p r o m i n e n t figures i n Polish art u p t o t h e second w o r l d war)
T h i s t e x t is a fragment o f Podróże Tajemne (Secret Journeys),
a n d Bronisław M a l i n o w s k i ( w o r l d - f a m o u s a n t h r o p o l o g i s t ) .
a c u r r e n t l y w r i t t e n account o f a j o u r n e y to Spain, A s i a M i n o r
T h e p u b l i c a t i o n , w h i c h is n o t a d o c u m e n t a r y w o r k , i n t e n d s
and Sicily. T h e t i t u l a r Lady o f Elche is a likeness of a female,
also, i f n o t p r i m a r i l y , t o f o l l o w t h e c o n f r o n t a t i o n b e t w e e n
carved i n stone, discovered at the e n d o f the n i n e t e e n t h
263
�SUMMARY OF ARTICLES
c e n t u r y i n Spain a n d almost i m m e d i a t e l y taken to Paris, f r o m
a s y m b o l . A u t h o r describes p a r t i c u l a r features o f skyscraper
w h i c h i t was r e t u r n e d to the A r c h a e o l o g i c a l M u s e u m i n
i n its c u l t u r a l contexts. I t can be i n t e r p r e t e d as a "pseudo-
M a d r i d i n 1941. T h i s unusual w o r k o f art became the topic
t e m p l e " : the " t e m p l e o f m o n e y " .
o f reflections about Iberian art - the sculpture, w h i c h tells the
b e a u t i f u l and haughty face predict the pathos and archaism
Peter Martyn, A British Troy in The Heanland? (On The
Flourishing, Dissolution and Ultimate Oblivion of An Urban
Civilisation)
o f hieratic ceremony at the Toledo a n d M a d r i d courts o f
T h e author, a C o v e n t r i a n by b i r t h , has sought to place i n an
story o f bygone days, depicts a female deity i n ceremonial
costume,
whose
magnificent
jewellry and
majestically
m o d e r n Spanish monarchs. T h e Lady o f Elche conceals the
appropriate historic c o n t e x t the vestigial urbane features o f
secret o f eternal y o u t h , an a t t r i b u t e o f a goddess whose image
w h a t for a long time, before the nearby, modem-age
w i l l always r e m a i n anonymous, comprising the very essence
constantly
o f royal f e m i n i n i t y suffused w i t h d i v i n e tranquillity.
transmuting urban accretion
and
of Birmingham
usurped its position, was the urbs p r i m a o f the M i d l a n d s .
Based largely o n t w o English-language articles published i n
Barbara Czamiawska, A need for symmetrical ethnology in
management studies
Warsaw, the text is i n t e n d e d for Polish readers to bring i n t o
M o d e r n i z a t i o n was never a process l i m i t e d to " n o n - m o d e r n "
inhabitants o f a city whose true apogee is seen to have been
countries,
involves
reached i n another, m u c h earlier age. I n spite o f the v i o l e n t
everybody i n the c o n t e m p o r a r y w o r l d , a l t h o u g h i n d i f f e r e n t
course of events under H e n r y V I I I and his progeny, there is
but
a process t h a t c o n t i n u e s
and
focus
the unique i d e n t i t y and culture generated
by
the
forms a n d w i t h v a r y i n g results. T h e r e f o r e , the postulate o f
ample i f fragmentary evidence to suggest that, d u r i n g the
" s y m m e t r i c a l a n t h r o p o l o g y " , or " s y m m e t r i c a l
ethnology"
prolonged struggle for p o l i t i c a l power waged t h r o u g h o u t m u c h
f o r m u l a t e d by B r u n o L a t o u r b u t p r a c t i c e d already by such
o f the B r i t i s h Isles and France ruled by the Plantagenets,
great
anthropologists
as
M a r s h a l l Sahlins,
great
C o v e n t r y h a d been t a k i n g shape as an u r b a n republic i n
which
embryonic f o r m . Rapid decline i n the 16th century a n d a
is o f
i m p o r t a n c e , especially i n the field o f m a n a g e m e n t ,
anthropological
m a r k e d abstention f r o m the m a i n trends i n so-called n a t i o n a l
scrutiny. W h i l e t h e w a v e o f " o r g a n i z a t i o n a l c u l t u r e " studies
affairs right d o w n to the 2 0 t h century relegated to the remote
m a d e the first e n c r o a c h m e n t i n this t r a d i t i o n , i t is n o w t i m e
past the unquestionable significance o f a B r i t i s h analogy for
was
traditionally excluded
from
the
to collapse s u c h d i c h o t o m i e s as " t e c h n i c a l - i d e o l o g i c a l " , or
the Greek
" s y m b o l i c - p r a c t i c a l " a n d pay m o r e a t t e n t i o n to the rituals o f
inhabitants as a G o t h i c equivalent of the Celestial
polis or G e r m a n
Freistadt. Worshipped by its
m o d e r n i t y , a n d to the role o f fashion a n d mimesis i n the
Coventry's independence was secured by the burgess at the
City,
global economy. T h i s article discusses t h e challenges a n d
expense o f feudal overlordship and ecclesiastical authority.
t h e promises of such an a p p r o a c h to m o d e r n c u l t u r e .
T h i s enclave o f m u n i c i p a l liberty was to itself fall v i c t i m to
encroachments
Jerzy S. Wasilewski, The Travelling Ethnologist. Confucius in
Front of a Camera, the Female Shaman with a Microphone
A successive f r a g m e n t i n a series describing the experiences
by
the
Crown
(Dissolution
of
the
Monasteries; Charles IPs order t h a t the city walls be spited),
c u l m i n a t i n g i n direct state interference and c o n t r o l (collapse
o f the outworkers' m o v e m e n t f o l l o w i n g the
1860
Anglo-
o f a k n o w n e t h n o l o g i s t o n a voyage to the C u l t u r e of the Far
French Free Trade A c t ) .
East. T h i s t i m e , W a s i l e w s k i shares observations
T h e r e is absolutely n o t h i n g n e w i n the m a x i m t h a t history
f r o m his
stay i n Korea a n d meetings w i t h K o r e a n shamans, w h i c h i n
tends to be t o l d by its v i c t o r s . A n hypothesis based o n the
i t i a l l y appeared d i s a p p o i n t i n g a n d o n l y later led to an u n
c o n c e p t o f post-mediaeval u r b a n d i s s o l u t i o n m u s t reject t h e
d e r s t a n d i n g o f local specificity. "Slowly, I became aware o f
s t a n d a r d i n t e r p r e t a t i o n t h a t u r b a n g r o w t h forms p a r t o f a
the fact t h a t I s h o u l d be d e c i p h e r i n g the values l y i n g at the
decisive
basis o f K o r e a n s h a m a n i s m
as
u l t i m a t e l y global, c i v i l i s a t i o n . C o n v e n t i o n a l endeavours to
a c o m p l e x o f artistic p r o d u c t i o n s , e x p a n d e d i n a m a n n e r n o t
perceive d e v e l o p m e n t s i n the city o f the past i n terms o f
e n c o u n t e r e d a n y w h e r e else i n the w o r l d . A v e r i t a b l e c o n
c o n s t a n t progress fail to adequately a c c o u n t for the h i g h l y
test o f the fine arts, w h e r e the success o f the female s h a m a n
c o m p l e x a n d o n the w h o l e vaguely d e f i n e d mechanisms
is measured i n such disciplines as dance, song, r e c i t a t i o n o f
so-called
m y t h s , legends a n d fables, the art o f f o r t u n e - t e l l i n g , conver
become a n u r b a n l a b o r a t o r y i n w h i c h a new social order
sations a n d banter w i t h the audience, a n d , finally, the co
based o n t e c h n o l o g i c a l advance was supposed to be forged,
i n a d i f f e r e n t way, m o r e
stume, m a k e - u p a n d even t h e art o f m a k i n g paper
flowers".
today's
c o n t i n u u m i n the
history of 'Western,
and
of
h i s t o r i c process. Fated i n the 2 0 t h c e n t u r y to
city
bears
the
stigmata
of
having
had
its
a r c h i t e c t u r a l p r o f i l e a n d very u r b a n l a y o u t t r a n s f o r m e d
Tomasz Wit Szerszeń, " I n the Shade of the Skyscraper" -
b e y o n d r e c o g n i t i o n i n the course o f several generations.
an Attempt at an Anthropological View of New Architecture in
Warsaw
T h e gaping shell o f St. Michael's cathedral c h u r c h w i t h its
The
article
is d e v o t e d
to a n
contemporary architecture
skyscrapers-
a n t h r o p o l o g i c a l study
i n Warsaw:
especially
of
of
the
m a g n i f i c e n t steepled b e l l tower offers the most p r o m i n e n t
testimony, i n soaring stone, to the glory t h a t must once have
been C o v e n t r y . N e v e r
designed
to serve as
a
bishop's
cathedral, b u t rather for the citizens as their o w n expression
h o w they exist i n the c o l l e c t i v e i m a g i n a t i o n .
(culturally
o f pious gratitude a n d above all civic p r i d e , apart f r o m their
understood) category o f h e i g h t a n d the image o f the city. H e
chapels, i t featured upper chambers where m a n y of the more
Author
emphasizes
the
relation
between
shows h o w the change i n o u r acquaintance w i t h h e i g h t is
important
reflected i n poetry, art a n d U t o p i a n ideas. A u t h o r presents
A l o n g s i d e the meagre a r c h i t e c t u r a l m o n u m e n t s preserved to
crafts
would
meet
and conduct
their affairs.
the r e c e p t i o n o f the sudden appearance o f skyscrapers i n
this day, the varied a n d changing contents of the so-called
Polish cityscape i n t h e early 90': they were c o n c e i v e d
as
mystery plays p r o v i d e v i t a l insight i n t o b o t h the city's c u l t u r a l
s o m e t h i n g e n t i r e l y new, o d d a n d mysterious. T h a n k s
to
and social life. T h e civic drama p e r f o r m e d by the crafts i n the
p o p u l a r press they have become p a r t o f a c o m m o n m y t h .
streets reflect
T h e y acquired features o f p a r a d o x i c a l a n d ambiguous life o f
original m o r a l i t y a n d miracle plays enacted by the monastic
264
a growing
t r e n d towards secularising
the
�SUMMARY OF ARTICLES
orders. Religiousness and spirituality remained a v i t a l part of
strong b o n d w i t h the experiences o f the body, as evidenced by
these pageants, b u t equally i m p o r t a n t ingredients
its very name: the j u d g m e n t o f taste. Sensual
were
experience,
comedy, satire and a n increasingly p r o n o u n c e d reference t o
even i f we were to be aware of its fallibility, still remains one
pagan mythology. A p a r t f r o m a n o n g o i n g socio-economic
o f t h e most
crisis, the gradual demise o f Coventry's ' D r a m a t i c Mysteries'
contacts w i t h the w o r l d ; hence transcending the j u d g m e n t o f
personal
and i n t i m a t e ways o f
establishing
reflects the c u l t u r a l and p o l i t i c a l distress t h a t befell the city
taste is t a n t a m o u n t to transgressing the c u l t u r a l l i m i t a t i o n s o f
d u r i n g England's o w n royal enterprise of r e f o r m a t i o n . T h i s
o w n experiences. T h e
was ensued by a brief b u t bloody spell of c o u n t e r - r e f o r m a t i o n
m e n t i o n e d group of researchers was based t o a considerable
before the Elizabethan 'Renaissance' ensconced itself i n the
degree o n works by Pierre B o u r d i e u a n d his theory about the
c o u r t capital. W h i l e the rise o f P u r i t a n i s m sounded the d e a t h
socially classifying role o f the j u d g m e n t o f taste.
knell
to local
creative
genius
throughout the
i n t e r p r e t a t i o n proposed by above
country,
t h r e a t e n i n g even London's e b u l l i e n t theatre life, attempts
were t a k e n , t h r o u g h the avoidance of Biblical references, to
Grzegorz Sokół, The Madonna of Częstochowa
National Symbol
salvage s o m e t h i n g o f the ' C o v e n t r y E n t e r t a i n m e n t s ' . Based
A n abbreviated version o f a w o r k w r i t t e n as part o f ethnology
o n Joseph Flavius's T h e Jewish War, the play metaphorically
courses at W a r s a w
t i t l e d T h e D e s t r u c t i o n of Jerusalem is i n t e r p r e t e d by the
c o n d u c t e d i n the Częstochowa sanctuary a n d Licheń i n 1998.
as the Polish
U n i v e r s i t y , a n d based o n
research
a u t h o r as a parable of the M i d l a n d s city's o w n demise. I t
T h e author i n q u i r e d about the n a t i o n a l a n d religious message
seems q u i t e likely t h a t , as opposed to the o u t l a w e d pageants,
of the
t h e 1584 performance was staged i n just one place, o n the site
Częstochowa, the shaping of its significance, and the r e l a t i o n
of Coventry's o w n temple, w h i c h
the
likeness
o f the
Madonna
of
demolished
between its religious universality and n a t i o n a l or o u t r i g h t
w i t h i n l i v i n g m e m o r y i n the late 1540s: the first cathedral
personal particularism. T h e pilgrims usually assess the direct
and Benedictine
c o m b i n a t i o n o f official n a t i o n a l symbols w i t h
Priory. T h e
h a d been
s y m b o l , i . e.
annual procession
o f Lady
the
Black
G o d i v a , first i n t r o d u c e d i n the 1 7 t h c e n t u r y as a m u c h
M a d o n n a negatively, c l a i m i n g t h a t the
needed substitute for the d i s c o n t i n u e d 'Mysteries', seems to
becomes partially desacralised and - especially i f one poses
d r a w its roots f r o m a m a t r i a r c h i c a l d i v i n i t y . B o r n o u t o f the
this
worship o f n a t u r a l forces a n d spectacles i n times p r e d a t i n g
i n t e r p r e t a t i o n . A t the same time, the very presentation of the
the i n t r o d u c t i o n of Christianity, such rites, as w e l l as being
Częstochowa p a i n t i n g possesses a specifically Polish character,
instrumental
w h i c h is the reason w h y i t can f u n c t i o n independently as a
i n the
city's
creation,
c o u l d easily
have
i n f l u e n c e d its r i c h mediaeval pageantry.
as
portrayed
of
tragedies,
comedies
openly
-
calls
for
a
thus
slightly d i f f e r e n t
n a t i o n a l symbol. T h e "concealed" contents, i . e. those w h i c h
Lastly, b u t c e r t a i n l y n o t least, events a n d sentiments
i n the
question
holy image
a n d histories
are n o t o n l y visually manifested i n the d e p i c t i o n , b u t w h i c h
nonetheless constitute a n extremely essential c o m p o n e n t of
Shakespearean d r a m a appear n o t o n l y t o be c o n n e c t e d w i t h
its message, possess a n u m b e r of assorted sources.
b u t t o actually d r a w t h e i r origins f r o m C o v e n t r y . I t seems as
reconstruction o f the symbol w i t h i n an i n t e r v i e w takes place
good as c e r t a i n
t h a t the ethos o f the city'ss
The
dramatic
u p o n the basis of its historically shaped significance a n d its
Mysteries, the o v e r w h e l m i n g m a j o r i t y o f w h i c h were never
current, pragmatic context. T h e a u t h o r also a t t e m p t e d to
transcribed a n d thus never h a n d e d d o w n t o posterity, f i n d
perform a semantic-historical analysis o f the sources o f the
t h e i r expression i n the Shakespearean heritage.
contents o f the titular image by d i v i d i n g the examined issue
according to its four aspects: cult, miracle, iconography and
politics. H e also delved i n t o the composite r e l a t i o n between
religious universality a n d the
Ewa Klekot, H o l y Pictures, Lichen and the Judgment of Taste
F r o m 1997
students
to 1999
the a u t h o r c o n d u c t e d , together
of ethnology
concerning
at
contemporary
Warsaw
Częstochowa
with
area o f
examination
of
the
perception
of
an
object
of
f r o m the v i e w p o i n t o f its aesthetics - the c h u r c h o f H o l y
Providence i n Wesoła, w i t h a n i n t e r i o r designed by Jerzy
aesthetic
a n d a n object w h i c h gave rise t o certain
protest
-
the
sanctuary
in
Licheń.
opposition
seems
to
the
be
i n t e l l e c t u a l nature, a derivative of our process o f contrasting
c o n t e m p o r a r y sacral art, assessed positively by the researchers
Nowosielski -
n a t i o n a l specificity of
i n t o a n intellectual p r o b l e m . A p p a r e n t l y , i t possesses a n
the
investigations was selected i n such a m a n n e r so as to facilitate
an
This
f u n d a m e n t a l a n d at times is frequently recognised and t u r n e d
U n i v e r s i t y , research
religious art. T h e
Madonna.
The
investigations were concerned also w i t h t a k i n g a closer l o o k
the t w o categories, to w h i c h i t is d i f f i c u l t n o t to succumb once
one conducts their verbalisation. By referring t o the m o d e l
devised by V i c t o r Turner, the author declares t h a t the more
important line of division
runs n o t so m u c h
between
Polishness a n d universality as between the personal, o u t r i g h t
i n t i m a t e a t t i t u d e t o the M a d o n n a of Częstochowa a n d the
official stand.
at contemporary religious art t h r o u g h the eyes of its users.
H e n c e the visits i n Częstochowa and K a l w a r i a Zebrzydowska
Agnieszka Kuła, The Licheń Golgotha as an Example of the Rivalry
as well as a study o f the d e v o t i o n a l art m a r k e t . I t rapidly
of the Tradition and Popularity of the Way of the Cross Service
became apparent t h a t pride o f place was g i v e n to the value of
P e r t i n e n t research focused a t t e n t i o n o n the c o m b i n a t i o n
contemporary religious art a n d the possibility of applying the
w i t h i n the Licheń G o l g o t h a of t h e t r a d i t i o n of mediaeval
j u d g m e n t o f taste, w h i c h , based to a great measure o n sensual
Sacri M o n t i a n d the W a y o f t h e Cross service. T h e a u t h o r
experience, is the worst justified by means o f discourse or the
was also interested i n the image o f G o l g o t h a r e m e m b e r e d by
least susceptible to relativisation. T h e present-day j u d g m e n t
the visitors. D e p a r t u r e f r o m the symbolic
o f taste, f o u n d e d o n the e v a l u a t i o n of aesthetic qualities and
recreation o f reality leads t o a p r o f o u n d i n v o l v e m e n t o f the
the
participants o f the religious ceremony.
conviction
about
their
autonomy,
comprises
an
i n s t r u m e n t w i t h w h i c h we are equipped by our o w n c u l t u r a l
The
i n favour of a
principles o f
c o m p o s i t i o n , resembling those applied by the architects w h o
t r a d i t i o n - we simply "react w i t h the j u d g m e n t of taste" t o
created Sacri M o n t i , i . e. realism a n d the i s o l a t i o n o f the site
the m a t e r i a l effects of man's
w i t h the assistance o f v e r d a n t v e g e t a t i o n , are n o t o n l y to the
activity. T h e
artistic ( i n c l u d i n g musical)
aesthetic j u d g m e n t contains
a n extremely i
265
l i k i n g o f the f a i t h f u l b u t also facilitate t h e i r engagement.
�SUMMARY OF ARTICLES
Antonina Bereza,
Devotional Picture
The
Functioning
of a
Contemporary
w a ] a n d S k ę p e ) a n d reviews select v o t i v e paintings featured
H o w are d e v o t i o n a l i a used? W h a t is t h e i r purpose? T h e
ged, a n d the same type o f t r u s t recuts for almost 300 years,
t h e r e i n . T h e essence o f miracle experiences has n o t c h a n
answers to these, at first glance, banal questions pose q u i t e
albeit probably less universally. It is reality w h i c h has suc
a d i f f i c u l t task. D e v o t i o n a l i a , a n d i n p a r t i c u l a r d e v o t i o n a l
c u m b e d to t r a n s f o r m a t i o n s - the appearance o f a l c o h o l i s m
pictures, b e l o n g simultaneously
i n Poland a n d b a n d i t r y i n the U . S . A . (evidenced by the v o
to various w o r l d s -
the
w o r l d o f art, r e l i g i o n , sometimes specific magic, as w e l l as
ta o f M e x i c a n emigres).
the w o r l d o f objects o f daily use, o f souvenirs a n d small gifts.
The
a u t h o r t r i e d to d e m o n s t r a t e
t h e assorted f u n c t i o n s
Karolina Siemion, Miraculous and Ordinary Water
w h i c h c a n be f u l f i l l e d be d e v o t i o n a l i a a n d , at the same t i m e ,
A
the m u l t i p l e reflections o n t h i s t o p i c .
group " F i l m a n d p h o t o g r a p h y - m e t h o d s o f e t h n o g r a p h i c
study pursued as p a r t o f the e x p e r i m e n t a l
laboratory
d o c u m e n t a t i o n " , c o n d u c t e d by P. Szacki, К . B r a u n a n d A .
Magdalena Jagiełło, From Holiness to the Mundane - or on
the Profanity of the Devotional Image during the Decline of the
elderly) was gathered i n 1999 i n the regions o f Krasnobród,
Audiovisual Epoch
Rzeszów
T h i s text is one of the results of investigations carried o u t i n
supplemented
Częstochowa as part of a laboratory dealing w i t h
composed
devotional
Różycki.
The
material
( m a i n l y conversations
with
a n d K r o s n o as w e l l as i n Gietrzwałd,
by a b o u t
of t w o parts:
and
the
200
photographs.
the
second -
first
kitsch. T h e author embarked u p o n an a t t e m p t at describing
water",
the present-day c o n d i t i o n of the holy image. T h e emergence of
m i r a c u l o u s spring appears suddenly -
a n d was
The
pertains
to " m i r a c u l o u s
the
w o r k is
to " o r d i n a r y
water".
The
i t gushes t h a n k s to
such extreme forms o f devotional objects as the ones she
the i n t e r v e n t i o n o f
encountered i n the course o f her studies, and the impossibility
r e v e l a t i o n o f the V i r g i n M a r y - the subsequent patrons o f
a saint a n d is o f t e n associated w i t h a
o f perceiving i n t h e m any incorrectness and profanation are,
the f o u n t . T h i s is t h e source of t h e water's h e a l t h - g i v i n g
according to the author, the outcome o f the encroaching new
properties, w h i c h r e m a i n c o n s t a n t
audiovisual epoch w h i c h has produced i n us novel instruments
the spring. T h e m e d i c i n a l a n d magic effects o f the w a t e r
unless someone sullies
o f perception, rendering us helpless i n the face o f a new reality
increase d u r i n g specific periods, e. g. at Easter. U p to this
that combines f i c t i o n a n d t h a t w h a t is real, and obliterates the
day, t h e c u s t o m o f d r a w i n g water f r o m a spring at m i d n i g h t
boundary between the w o r l d o f the sacrum and the profanum.
or i m m e d i a t e l y before d a w n is c u l t i v a t e d i n m a n y parts o f
Izabella Dzienisiewicz, The Image of Licheń in the Media and
in the Eyes of the Pilgrims
p a r t i c u l a r day endows i t w i t h special qualities.
Poland. T h e fact t h a t n o one h a d yet d r a w n water o n t h a t
A d e s c r i p t i o n o f the M a r i a n Sanctuary i n L i c h e ń as w e l l as
Małgorzata Baranowska, The Postcard
the way i n w h i c h i t is perceived by p i l g r i m s a n d the media.
T h e a u t h o r has been c o l l e c t i n g postcards for years, a n d has
C o n d u c t e d research d e m o n s t r a t e d t h a t the f o r m e r consider
b r o a c h e d this topic i n assorted publications ( i . a. " K o n t e k
the Sanctuary t o be a w o n d r o u s a n d m a g n i f i c e n t place,
sty" 3-4/1992 a n d " V i s u a l A n t h r o p o l o g y " , v o l . 7, n o . 3,
where everyone experiences s t i r r i n g e m o t i o n s a n d w h i c h
1995). T h e
pilgrims leave s p i r i t u a l l y u p l i f t e d . T h e d i a m e t r i c a l l y diffe
blems associated w i t h the classification o f postcards.
presented
t e x t indicates
predominantly pro
r e n t image o f L i c h e ń f o r m e d by t h e media employs such
c o l l e c t i o n is as i f a " n a t u r a l " , c u l t u r a l state o f the postcards,
expressions as k i t s c h , tawdriness, a n d " a r c h i t e c t u r a l debau
w h i c h , i n t u r n , i m m e d i a t e l y p r o d u c e t h e f o r m o f a collec
The
c h e r y " , a n d draws a t t e n t i o n t o the e x o r b i t a n t costs o f the
t i o n , the p r i m e reason being t h a t f r o m its very onset the p o
u n d e r t a k i n g . T h e a u t h o r presents her o w n p e r c e p t i o n of L i
stcard is " t h e offspring o f the n o t i o n of a series". T h e deve
c h e n , a n d as a " n o n - t r a n s p a r e n t e t h n o g r a p h e r " concludes
l o p m e n t o f p r i n t i n g , industry, c o p y i n g , a n d the m o d e r n p o
t h a t we are d e a l i n g w i t h a p o s t m o d e r n sanctuary.
ssibilities o f r e p r o d u c t i o n became c o m b i n e d w i t h i m a g i n a
t i o n , a l o n g i n g to t r a v e l , the c u l t o f all t h a t is exotic, a n d i n
Jacek Olędzki, Mexico. Contemporary Miracle Consciousness
t i m a t e reminiscences. T h e postcard is a being w h i c h c a n be
Jacek Olędzki, The Marian Sanctuary in Bardo Śląskie
classified i n an almost endless n u m b e r o f ways. A s a rule, we
For almost fifty years Jacek Olędzki has been e x a m i n i n g m i
deal w i t h classifications
racles, a n d has published, also i n our periodical, texts about
b u t i t is w o r t h n o t i n g the presence o f "producer's collec
miracle sensitivity a n d v o t a . T h i s t i m e , he considers M e x i c a n
t i o n s " (the a u t h o r draws a t t e n t i o n to several extremely i n
imposed by p a r t i c u l a r
collectors,
vota, so-called retabk>s. A s i n the past, M a r i a n and Jesus sanc
teresting series d e v o t e d to N a p o l e o n ) . C o l l e c t i n g postcards
tuaries i n M e x i c o are d o m i n a t e d by rather naive, t o u c h i n g
differs f r o m o t h e r types o f collections, for instance, stamps,
paintings executed o n t i n , always bearing an a d o r a t i o n i n
i . a. due to the fact t h a t a stamp c o l l e c t i o n represents a cer
scription e x p l a i n i n g the events w h i c h lay at the basis of the
t a i n value f r o m its very b e g i n n i n g . T h e a u t h o r also e m p h a
given v o t u m (thus, we may speak about a process of rende
sises t h a t postcards played a c e r t a i n part i n the p r o m o t i o n
r i n g public something w h i c l i frequently remains
o f the c i n e m a ( i . e. mass-scale d u p l i c a t e d portraits o f
extremely
nerated figure to w h o m a request or thanks are
film
stars a n d scenes).
p r i v a t e ) . A s a rule, each retablo includes a likeness of the ve
addressed.
T h e a u t h o r describes a n d analyses assorted examples o f reta
Jan Gondowicz, The Passions of Pastor Dogdson
blos, basing his text p r e d o m i n a n t l y o n material c o n t a i n e d i n
Lewis C a r r o l l , alias Charles L u t d w i g e Dodgson, is universally
the excellently published and admirable Miracles on the Bor
celebrated as the a u t h o r o f tantalising stories about A l i c e .
der: Retablos of Mexican Migrants to the United States by Jorge
T h e a u t h o r o f the presented text reveals the almost u n k n o w n
D u r a n d a n d Douglas S. Massey. I n his analysis o f e m i g r a t i o n ,
face o f Rev. D o d g s o n : a passion for photography. A certain
t h e a u t h o r notes t h a t i t was primarily a plebeian
p i q u a n t tinge to this years-long pastime is added by the fact
phenome
n o n , a n d compares i t to earlier tides o f Polish emigres.
t h a t the favourite models were prepubescent girls. I t must be
I n the n e x t text, Olędzki writes a b o u t one o f the most cele
added, however, that the sessions were always chaperoned by
brated c u l t centres i n Poland ( n e x t Jasna G ó r a
a governess (this was V i c t o r i a n England, after all!)
[Częstocho
266
�SUMMARY OF ARTICLES
Andrzej Pieńkos, "My Buildings Are Paper, Like My Writings"
Residences of English Eighteenth-century Men of Letters.
Reduta i teatr makes t h e reader aware o f Osterwa's
distinctness i n the history o f the Polish theatre a n d theatrical
T h e amateur-architect originated i n England, where d u r i n g
c u l t u r e . A c t u a l l y , he r e m a i n e d i n i m i t a b l y u n i q u e despite the
fact t h a t i t is possible to indicate various analogies a n d
the first h a l f o f the eighteenth century there appeared
realisations of the "literary house", i . e. architecture shaped as
an artistic concept o f the writer. T h e house, the palace and
the castle were n o longer the image of the w o r l d , a reflection
and a symbol of cosmic order; they became the r e f l e c t i o n o f a
private order. T h e house as the seat o f private dreams became
increasingly frequently the auteur w o r k of the owner, a feat
achieved just as often by ignoring norms b i n d i n g at the t i m e .
T h e a u t h o r analyses the residences o f A l e x a n d e r Pope i n
Twickenham, Lord Burlington in Chiswick, William
Shenstone i n T h e Leasowes gardens, H o r a c e W a l p o l e i n
Strawberry H i l l , a n d W i l l i a m B e c k f o r d i n F o n t h i l l A b b e y .
A l l these objects c o n s t i t u t e realisations o f conceptions
devised by the writers, a n d to a lesser or greater degree
discarded the a r c h i t e c t u r a l n o r m s o f the p e r i o d .
T h i s tendency towards architecture n o t conceived i n an
a r c h i t e c t u r a l mode is p a r t i c u l a r l y v i v i d l y d i s t i n c t i v e i n
F o n t h i l l A b b e y a n d Strawberry H i l l : despite the p a r t i c i p a t i o n
o f architects, the buildings remained the s u b l i m a t i o n of
literature. N e i t h e r the Pope residence n o r any other examples
can be i n c l u d e d i n t o the history proper o f the artists' studios.
Nonetheless, they r e m a i n o u t s t a n d i n g instances o f the
"artist's h o m e " , and thus a place associated w i t h his oeuvre by
means o f assorted bonds, creating his m i l i e u - the complex of
i n s p i r a t i o n and the c o n t e x t o f reception.
Zbigniew Osiński, Osterwa's Loneliness. What Is New
Research about the Reduta Theatre?
in
Texts by Juliusz O s t e r w a , w h i c h the a u t h o r has gathered i n
his book Reduta i teatr. Artykuły - Wywiady - Wspomnienia
1914-1947 (Reduta a n d the T h e a t r e . A r t i c l e s - I n t e r v i e w s Reminiscences 1914-1947, W r o c l a w 1991), were never
i n t e n d e d as a t e x t b o o k addressed to actors a n d directors.
N o r d o they c o n t a i n t e c h n i c a l remarks or records o f actors'
t r a i n i n g . T h e presented p u b l i c a t i o n is p r i m a r i l y a register o f
the traces o f Osterwa's creative p a t h , left b e h i n d by h i m i n
the course o f 33 years. T h e actor, director, c o - f o u n d e r o f the
Reduta T h e a t r e a n d its head, constitutes a p r o m i n e n t
chapter i n the history o f the theatre and for some still
remains a v i t a l i n s p i r a t i o n . U l t i m a t e l y , every a u t h e n t i c
Polish theatre c o m p a n y is c o m p e l l e d to c o n f r o n t the Reduta
experiences and declare its stand towards t h e m : as c i t h e r
pro or con. T h e r e is simply n o t o t h e r way to act. T h i s is the
reason w h y the a u t h o r considered i t i m p o r t a n t to salvage as
m u c h as possible of Osterwa's statements, either w r i t t e n or
made i n assorted i n t e r v i e w s . A f t e r a l l , we can never tell
w h a t , a n d w h e n w i l l p r o v e valuable. C e r t a i n strongly
embedded stereotypes o f a p p r o a c h i n g b o t h O s t e r w a and the
Reduta T h e a t r e i n c l u d e the o f t repeated, even up to this
very day, o p i n i o n t h a t the most i n t e r e s t i n g a n d i m p o r t a n t
was the First Warsaw Reduta f r o m 1919-1925. W h y c a n n o t
the same be said a b o u t t h e W i l n o R e d u t a ( 1 9 2 5 1929/1931), the Warsaw Reduta I n s t i t u t e (1931-1939) or
projects o f the " D a l " a n d "Geneza" theatrical fraternities
d a t i n g f r o m the occupation? A n o t h e r such stereotype is the
c o n v i c t i o n t h a t the Reduta staged exclusively a Polish
especially inspirations i n the closer and m o r e distant past.
A l m o s t all the questions posed i n Reduta i teatr appear to be
still very m u c h topical, even i f their w o r d i n g
m i g h t seem
slightly anachronic. T h e most significant ones are: 1 . w h a t is
the nature of the creative theatrical company? 2. w h a t does
" t h e ethos o f a c o m p a n y " denote? 3. w h a t is the role played
by the headAeader of the company? 4- w h a t is the essence of
cooperation between the director and the actor? 5. w h a t
about the nature of actor's w o r k d e v o t e d to his role? 6. w h a t
is the present-day m e a n i n g of "social engagement" i n art, i n
other words, the theatre conceived a n d practised as a service?
T h e title o f this article i n t e n t i o n a l l y refers to V s e v o l o d
M e y e r h o l d ' s article f r o m 1921: Odinochiestvo Stanislavskogo
( T h e Loneliness of Stanislavski), at the t i m e n o t translated
i n t o P o l i s h . S u c h a r e f e r e n c e conceals a p r o f o u n d
c o n v i c t i o n t h a t against the b a c k d r o p o f the Polish theatre
and artistic c u l t u r e of the p e r i o d the endeavours pursued by
O s t e r w a and the Reduta T h e a t r e were a n isolated, a l t h o u g h
by n o means f u t i l e , effort.
Michał Łuczewski, How Belorussian Flower Tackled America
A n essay o n the social reflections o f M e l c h i o r Wańkowicz,
r e c o n s t r u c t e d p r i m a r i l y u p o n the basis o f a series of reporta
ges f r o m A m e r i c a : W ślady Kolumba ( T r a c i n g the Steps o f
C o l u m b u s ) , composed of: Atlantyk-Pacyfik ( 1 9 6 6 ) , Królik
i oceany (Rabbit a n d Oceans, 1968), a n d W pępku Ameryki
( I n t h e N a v e l o f A m e r i c a , 1969). N a t u r a l l y , W a ń k o wicz's w o r l d o u t l o o k is far f r o m u n i f o r m a n d does n o t yield
a d e d u c t i v e system. Its f u n d a m e n t a l elements i n c l u d e a de
s c r i p t i o n o f (a) technocracy, whose best developed f o r m is
to be f o u n d i n the U n i t e d States; (b) the c o n f l i c t b e t w e e n
technocracy a n d organic c u l t u r e , „civilisation„ a n d „culture„; (c) the ways a n d means o f t r a n s f o r m i n g organic c u l t u r e
i n t o its t e c h n o c r a t i c c o u n t e r p a r t ; (d) the positive and nega
tive aspects o f technocracy a n d organic c u l t u r e ; (e) the
c o n f l i c t b e t w e e n values venerated i n technocracy; (f) the
obstacles e n c o u n t e r e d by technocracy ( b o t h inscribed i n its
d e v e l o p m e n t a n d e x t e r n a l barriers); (g) the strategy used by
organic c u l t u r e for the sake o f its p r o t e c t i o n ; (h) strategies
applied by technocracy i n a b a t t l e waged against its deficit
o f values. Wańkowicz sought refuge against soulless t e c h n o
cracy i n Poland, b u t c o n t e m p o r a r y generations are bereft o f
such as h a v e n .
Anna Spiss, O n the Usefulness of "Rubbish"
T h e article considers
the original o u t f i t t i n g o f a flat and
staircase i n an o l d t o w n house i n the Kazimierz district of
Cracow. T h e author and executor is one of the residents,
Stefan L., a house painter and stove fitter by profession. T h e
interiors, and especially the staircase, were embellished by
resorting to various gadgets, gaily coloured packaging and food
and industrial containers, old calendars, reproductions o f
pictures, etc. T h e ensuing composition yielded particular
sequences o n g i v e n themes, e.g. p o l i t i c s , sports, or
m o n u m e n t s . Together w i t h his wife, the a u t h o r arranged next
to the house a garden (to be seen today) i n t e n d e d for c h i l d r e n ,
repertoire, w h i l e Osinski's b o o k shows t h a t one o f the
c o n s t a n t features o f the c o m p a n y headed by O s t e r w a a n d
Mieczysław L i m a n o w s k i was its readiness a n d openness to
accept changes, a n d the fact t h a t i t f o u n d itself i n a
p e r e n n i a l statu nascendi, as e v i d e n c e d by three successive
Reduta Statutes.
267
and maintained i n a similar style. A f t e r the death of Stefan L.,
the interior decoration was n o t l i q u i d a t e d . True, his artistic
proposals have n o t been emulated, b u t they c o n t i n u e to enjoy
the approval of the occupants of the house as well as passcrsby
and tourists.
�Рок/ca Sztuka
Ludowa
KONTEKSTY
C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T
2002, V o l . L V I N o 1-2 (256-257). I n d e x 369403. I S S N 1230-6142. Price 24 zł
I N S T I T U T E O F A R T P O L I S H A C A D E M Y O F SCIENCES, C U L T U R E F U N D A T I O N
Contents 1-2/2002
ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ
Time i n Ethnography
2
Biography and Art
KRYSTYNA B A R T O L
G I O V A N N I CERRI
ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY
Read, Read H o m e r . . .
5
Odysseus - A H e r o W h o Tells H i s O w n Story
6
Cywilizacja - Trans-Atlantyk. T h e O c e a n , Ships a n d H a v e n s o f
N o r w i d and Gombrowicz
LECH SOKÓŁ, EDGAR
* * * T w o EAGLES
A G N E T A PLEIJEL
A N N A MALANOWSKA
T O M A S Z GRYGIEL
TERESA GRZYBKOWSKA
17
D u k e o f N e v e r m o r e a n d B u n g o . Bronisław M a l i n o w s k i as a
C h a r a c t e r i n t h e O e u v r e o f Stanisław Ignacy W i t k i e w i c z
29
A n I n t e r v i e w H e l d by K a t a r z y n a S u c h c i c k ą w i t h A g n e t a Pleijel
37
Lord Nevermore
41
T h e T h e a t r i c a l i s a t i o n o f t h e F u n e r a l o f S. 1. W i t k i e w i c z
53
A V i c t o r y o f A r t over T i m e ? F r o m t h e C u r r e n t Premises o f
Schopenhauerian T h o u g h t
69
T h e Lady f r o m E l c h e
73
Ethnology Today
BARBARA CZARNIAWSKA
JERZY S. WASILEWSKI
A N e e d For S y m m e t r i c a l E t h n o l o g y i n M a n a g e m e n t Studies
79
T h e Travelling Ethnologist. Confucius i n Front of a Camera,
the Female S h a m a n w i t h a M i c r o p h o n e
87
Urban Anthropology
T O M A S Z W I T SZERSZEŃ
" I n t h e Shade o f t h e Skyscraper" - a n A t t e m p t at a n
A n t h r o p o l o g i c a l V i e w o f N e w A r c h i t e c t u r e i n Warsaw
PETER M A R T Y N
94
A British Troy i n T h e Heartland? ( O n T h e Flourishing,
D i s s o l u t i o n and U l t i m a t e O b l i v i o n o f A n U r b a n C i v i l i s a t i o n )
104
Licheń and Contemporary Religious Sensitivity
E W A KLEKOT
H o l y Pictures, L i c h e ń a n d t h e J u d g m e n t o f Taste
117
GRZEGORZ SOKÓŁ
T h e M a d o n n a o f C z ę s t o c h o w a as t h e Polish N a t i o n a l S y m b o l
120
AGNIESZKA K U L A
T h e L i c h e ń G o l g o t h a as a n E x a m p l e o f the R i v a l r y o f t h e
A N T O N I N A BEREZA
M A G D A L E N A JAGIEŁŁO
T r a d i t i o n a n d P o p u l a r i t y o f t h e W a y o f t h e Cross Service
126
T h e F u n c t i o n i n g o f a Contemporary D e v o t i o n a l Picture
135
F r o m Holiness t o t h e M u n d a n e - or o n t h e P r o f a n i t y o f t h e
D e v o t i o n a l Image d u r i n g t h e D e c l i n e o f t h e A u d i o v i s u a l E p o c h
IZABELLA DZIENISIEWICZ
141
T h e Image o f Lichen i n t h e M e d i a a n d i n t h e Eyes o f t h e
Pilgrims
149
J A C E K OLĘDZKI
M e x i c o . C o n t e m p o r a r y M i r a c l e Consciousness
159
J A C E K OLĘDZKI
T h e M a r i a n S a n c t u a r y i n Bardo Śląskie
164
Miraculous and Ordinary Water
172
KAROLINA SIEMION
Biography and Ethnology: Victor Turner
M A T H I E U DEFLEM
M A Ł G O R Z A T A BARANOWSKA
JAN GONDOWICZ
R i t u a l , A n t i - S t r u c t u r e a n d R e l i g i o n : a Discussion o f V i c t o r
T u r n e r Processual Symbolic A n a l y s i s
188
T h e Postcard
200
T h e Passions o f Pastor D o g d s o n
207
268
�I
ANDRZEJ PIEŃKOS
" M y B u i l d i n g s A r e Paper, L i k e M y W r i t i n g s " Residences o f
E n g l i s h E i g h t e e n t h - C e n t u r y M e n o f Letters.
ZBIGNIEW OSIŃSKI
209
Osterwa's Loneliness. W h a t Is N e w i n Research a b o u t t h e
Reduta Theatre?
M I C H A Ł LUCZEWSKI
A N N A SPISS
219
H o w t h e Belorussian F l o w e r T a c k l e d A m e r i c a
229
O n t h e Usefulness o f " R u b b i s h "
237
Reviews
TERESA G R Z Y B K O W S K A
JACEK O L Ę D Z K I
ALEKSANDER JACKOWSKI
JACEK OLĘDZKI
N o r w i d Recognised A n e w
240
A n O l d W o m a n i n a Cemetery
242
T h e Others
249
D r a w n w i t h a Single S t r o k e , or W h y D o Sparrows Bathe i n
t h e Sand i n A p r i l ?
SŁAWOMIR SlKORA
252
E t h n o g r a p h y as a W a y o f Life, o r M e e t i n g s w i t h V i l l a g e
Musicians
257
N o t e s o n the A u t o h o r
260
Summary o f Articles
262
Errata
Ważniejsze błędy dostrzeżone w numerze 1-4/2001 „ K o n t e k s t ó w "
Major mistakes perceived in this volume of K o n t e k s t y
N a s. 65 opublikowaliśmy p l a k a t Metamorfozy (esej teatralny) Włodzimierza Staniewskiego
a u t o r s t w a Krzysztofa M . Bednarskiego. A u t o r s t w o p l a k a t u m y l n i e przypisaliśmy i n n e j osobie.
WŁADZA
SII.A
Kożmińczyk
Łado,
'Quia
(1-110
Jasza
(Kija?)
1-412)
Statutu
provincialia
BYTOWAME
ZASWIAI V
Nija
Lado.
ITija
Heli
ITija
Jasza
(= Kija?)
(Leli)
( - Nija?)
(-1420)
Set mones
Cunradi
Lado,
Heli
(1423)
Jasza
(Leli)
Powieść
rzeczy is W/
Lada
Boda
Jesza
Lada
! Ya у a
llija"
Ńija?)
Leli
(1538)
Długosz
Dzidzilelia
Nija
(Dzidzilela),
(1455 14X0)
Dziewaua, M a
rzann, Pogoda,
Żywic
Miechowita
Jesza
Dzidzililia,
(1521)
Nija
Dz.iewiana.
Marzann.
Pogoda;
Łada. Leli i Po
leli
Lada, Jesza
Kija,
Dzidzilela;
Jesza/
L a d a , 1 cli
Boda
i Poleli;
Dziewanna/
Lada
Hipotetyczna systematyka funkcyjna bóstw prapolskich
269
Nija
�W a r t y k u l e Leszka Kolankiewicza Widowiska polskie a religia Dionizosa pominięta została zamieszczona poniżej tabela:
Pomyłki wkradły się również d o podpisów p o d ilustracje w a r t y k u l e Andrzeja Pieńkosa Wulkaniczne spektakle natury w sztuce
nowoczesnej:
Podpis d o górnej i l u s t r a c j i ze strony 519 (J. C h . D a h l , Wezuwiusz widziany z brzegów C a p r i , 1822) p o w i n i e n się znaleźć p o d
i l . n a stronie 539, zaś podpis p o d i l . na s. 539 ( L . Robert, Z a t o k a Neapolitańska, 1821) odnosi się d o górnego obrazu n a s. 5 1 9 .
W podpisie d o d o l n e j i l . n a s. 519 niepotrzebnie powtórzona została data, w i n i e n o n brzmieć: J. P h . H a c k e r t , Wezuwiusz
w r o k u 1774, Kassel
N a s. 5 4 0 między ilustrację a podpis „wkradły s i ę " niepotrzebnie d w a wersy t e k s t u artykułu.
W a r t y k u l e Jacka Jana Pawlika S V D , Lalka w obrzędach pogrzebowych z a m i e n i o n a została k o l e j n o ś ć i l u s t r a c j i :
i l . ze s. 545 p o w i n n a być n a s. 5 4 9
i l . ze s. 5 4 6 p o w i n n a być n a s. 545
i l . ze s. 547 p o w i n n a być n a s. 5 4 8
i l . ze s. 5 4 8 p o w i n n a być n a s. 547
i l . ze s. 5 4 9 p o w i n n a być na s. 5 4 6
(podpisy p o d ilustracje pozostają n a s w y c h d a w n y c h miejscach).
W n o t a c h a u t o r s k i c h (s. 554) przekręcony został tytuł jednej z p u b l i k a c j i Pani Profesor Krystyny Bartol: właściwy tytuł
b r z m i Jamb i elegie.
I n the Author's Notes (p. 554) has been printed incorrectly the title of the publications of Professor Krystyna Bartol. The correct
title is: Jamb i elegie.
W angielskiej wersji spisu treści (s. 570) k i l k u a u t o r o m błędnie zostały przypisane tytuły referatów (na s k u t e k przesunięcia
k o l u m n y z n a z w i s k a m i względem k o l u m n y tytułów). Prawidłowa atrybucja poniżej:
I n the English-language version of contents (p. 570) the titles of some articles were wrongly attributed to the Authors. These should
read as follow:
Warren D . Anderson
The Ethical and Spiritual Aspects of A n c i e n t Greek Music
Leszek K o l a n k i e w i c z
Polish Spectacles and the Religion of Dionysus
Krzysztof R u t k o w s k i
Poetry and Rite. The Word and Tradition according to Mickiewicz
Zbigniew Taranienko
The Golden Ass of „Gardzienice"! the Uncovering of the Pace of Greece
Za te i i n n e pomyłki A u t o r ó w i Czytelników pragnęlibyśmy serdecznie przeprosić.
We would like to apologise to the Authors and the Readers for all these and any other mistakes.
270
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/465993766f036876a30a92bbd77a4663.pdf
c8b7bd259a45e92e2f4b6a6124a49299
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2889
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2693
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.1-2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Polska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
• A N T R O P O L O G I A KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA
2002 rok LVI nr 3-4 (258-259). Indeks 369403. ISSN 12.30-6142. Cena 24 zt
I N S T Y T U T SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, FUNDACJA KULTURY
S P I S
ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z
DARIUSZ CZAJA
T R E Ś C I
Karnawał. Życie i literatura
3
Zycie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury . . . . 6
Komentarze i polemiki
WOJCIECH
MICHERA
W I E S Ł A W SZPILKA
CZESŁAW ROBOTYCKI
DARIUSZ CZAJA
ANTONI KROH
Kultura, empatia i techniki skrawania
23
„Żyj i daj żyć"
26
Hermeneutyka i życie. Na marginesie rozważań Dariusza Czai . . 27
Parę życiowych kwestii
29
Starorzecze. Książę. Telefony. Zegar
33
Wydarzenia
ALEKSANDARA MELBECHOWSKA-LUTY
KRZYSZTOF CZYŻEWSKI, M I C H A Ł JAGIEŁŁO,
Jest to jakoby klejnot korony jego.
O wystawie Jacka Sempolińskiego w warszawskiej Zachęcie . . . . 39
Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa
47
B O Ż E N A ŻÓŁTOWSKA
Etnologia dzisiaj
VICTOR TURNER
Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, rytuale i teatrze.
Przełożył Grzegorz Janikowski
53
JERZY S. WASILEWSKI Etnolog w podróży (3). Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie
60
FlLIP M . T A R A N I E N K O
Muzyka jako mowa i mowa jako muzyka próba rozumienia
jednakowej istoty obu czynności
68
PlOTR M A C H U L Gardzienickie manuskrypty
75
ROBERT D A R N T O N Wielka rzeź kotów (Wstęp do książki The Great Cat Massacre).
Przełożyła Ewa Domańska
83
Karnawały w kulturze
WOJCIECH DUDZIK
SUZANNE CHAPPAZ-WIRTHNER
DiETZ-RuDIGER MOSER
UMBERTO ECO
RUSTAM KASIMOW
KARL
KERENYI
ASA
BOHOLM
Karnawały - święta, zabawy, widowiska
Z dziejów badań nad karnawałem.
Przełożyła Łada Jurasz-Dudzik
Jedenaście tez o karnawale. Przełożyła Marta Pietrzykowska . .
Komizm - „wolność" - karnawał.
Przełożył Włodzimierz Karol Pessel
Poetyka karnawału i obrzędów przejścia. Rozmyślania nad
pojęciem „karnawał". Przełożyła Barbara Chmielewska . . .
Człowiek i maska. Przełożyła Anna Kryczyńska-Pham . . . .
Weneckie widowiska karnawałowe w maskach.
Przełożyła Justyna Jaworska
1
98
105
130
132
137
141
147
�SPIS TREŚCI
VICTOR TURNER
ROBERTO D A M A T T A
HOLLIS URBAN LIVERPOOL
MACIEJ RÓŻALSKI
Karnawał, rytuał i zabawa w Rio de Janeiro.
Przełożyła Iwona Kurz
159
Karnawał równości i karnawał hierarchii.
Przełożyła Marta Kolankiewicz
171
Źródła rytuałów i zwyczajów karnawałowych w Trynidadzie:
Afryka czy Europa? Przełożył Błażej Dzikowski
183
Salvador, miasto Capoeira
193
New age
E. K U B I A K
DOROTA H A L L
ANNA
MAŁGORZATA JUST
MAŁGORZATA BARANOWSKA
ANDRZEJ PIEŃKOS
JAN G O N D O W I C Z
MARIUSZ CZAJA
ROBERT KULPA
ALEKSANDRA B A N A S Z K I E W I C Z ,
MAGDALENA
Sztuka New Age
God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age
„Sztuka Przebudzonych" - między magią i transcendencją.
Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age . . . .
202
211
223
Kolekcja nieidealna (2). Jestem tutaj
237
Dom artysty -relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane 'a . . 241
Gwiazda Piołun
247
„Koniec Świata, choroba i sąd ostateczny".
Apokaliptyczne historie Tadeusza Słobodzianka
249
Karnawał? Kamp i gender w Drag Queen Show
263
Więdnięcie. Twórcy i trupy. Wstęp do antropologii gruźlicy . . 273
RADKOWSKA, T O M A S Z RAKOWSKI
W Ł O D Z I M I E R Z KAROL PESSEL
Melanezyjczycy Versus Farmerzy
276
Noty o autorach
Summary of Articles
284
287
M a s k i karnawału w e n e c k i e g o . Fot. Jurgen Schug. Źródło: Jurgen Schug,
schen Kamevals,
E u l e n Verlag, F r e i b u r g i . Br. 1998
2
Venedigs Maskenspiel. Eine Chronik des veneziani-
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36adb8d5f9e541f46c450b6672ee79bd.pdf
bf5aa190a21316e0fbbdbee8c7a642b1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1883
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1747
Title
A name given to the resource
Spisy treści / LUD 1984 t.68
Description
An account of the resource
LUD 1984 t.68, s.423-428
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Spis treści
T. STUDIA
Jean-Fra:nl;oi.'
Go ..;.'3 i a u x, Etnologicz!le
dwobtosci
Francji
'
BarbarCl L c Ś, Religia
i jej symbole
Katarzyna
K a n i o \V S k n, Tradycja
metodo.logiczna
powojennej
etnografi!
p(~bkiej a ewolucjonizm
Hanna C z e r w i ń s k a, Cza . ; świcltcczny
w tradycyjnej
ku.Jturze ludowej
A'ndrzcj R o m a n o w . ; k i, Indianie Nawaho jako przykjad
intensywnej
adaptacji kultuf'.lIvcj
II. ARTYKUŁY
51
71
89
I ROZP!Ł<\WY
K.Jrl..;tanty S y III o n o l e w i c z - S Y m mo n s, Między
hi.'3toriozofią
a naukami ~połecznymi
- .'itudia porównawcze
nad cywilizacj.ami
w Stanach
Zjednoczonych
(1940 - 1[ł80)
l\Leczy.'ilaw T r o jat'.
Krtlcvipocg
cst0l1.ski epos ludowy
K.Jic S i !11 i c z i jew. Kobieta-h,ljduk
w poezji ludowej Słowialn Południowych
:Y'Jllizjusz C z u b a l a, O ludowym
leczeniu gliną w Pobce
R\',sz<1l'd K it n t o r. Etnograficzne
badania polonijne. Rzeczywistość
i propozycje
I[L MATER[AŁY
3
15
121
139
165
181
197
I DYSKUSJE
""L'i,sa C z a r n o c k a. StoWc\l'zy~zl'nia mlodzieży wiejskiej
na wsi ukr,lifJskiej
\\' II połowic XłX w, - ,na poczqtku XX wieku
L'anciszek
S i e l i c k i. :\negdoty
o narodowościach
i wyznaniach
w b, powiecie wilej-;,kim
Wojciech S a d o w s k i, Rzeźba św. Antoniego
od Maciejewskich
jako symbol [o.sów prze~iedlellców
zza Buga
3:cfan
A I e k .sa 11 d r o w i c z, Noworoczne
,.wymiatanie
biedy"
w Chrzclchówku
i okolicach
Lc:on S k r z y p c z a k. Materiały
do etnografii
Chojna
nad Wartą
.\[ariu.sz B a u m a n n, Tradycja
..;zutka ludowa
ludowa
kultura
art y;;tyczna
217
225
244
250
2'52
267
�424
Spis
trdci
IV. RECENZJA
T,ijekoztato
bibliografia
" varo.'iok n~prajzi-'lntruV.llogiai
kuLll~l'i~I!WZ ('·l'd.
Z. Fcjo.s, P. Niedern1i.illel')J 1982 (R1):lzard
I{(lłlto~')
Bachtin. Dialog. J<;zyk. Literat·ma,
1!}83 (Wojciech
BtLr:;zta)
N. A. Begradze. Oczerki po agroetllografii
Gruzji. 1!}82 (Edward
l'ie/.ra:;:::ek)
G. P. Snesariev,
Chorezmskijc
lL'gendy kak i"loczl\ik po i.'; t tll' ii rcligiznych
kullow Srednej Azii, 1983 (Wojciech
L)Jsiak)
N. A. Lawol\en, Karel.'ikie Narodnyje
z<lgadki. 19!12 (Wojci<'c!l
L)JsIClk) .
Ru.s:;kije epicze.;kije piesni Karelii. 1981 (Zbig1tiew
/(lLbink)
S. N. Azbelew, btCJ,rizm bylin i :;pecifik,\ folkl,)ra, 1982 (Wojl'iech
L)Jsink)
Narodnaja kultura i byl BeJarmau. Tezisy dokjadau. 1982 (FTCIIH'is:::<'k Sielick.i)
Belaruski
;lwrodny teatr, 1983 (Frallci:;zek
Sielicki)
Legendy
i padanni.
1983 (Francisz<'k
Siclickil
By.lg<lt'.;ki namdni pesni ;,;ybr<ln i ot bratja :vJ.iladinowi, 1981 (/\oil' Simic:ij<,w)
Makedonski peczalbarski
narodni PCS:li. 1979 ({(o/e Simic:::ijew)
.
Makedol1ski pe,'mi za narodno-o.'ilobodutelnata
burba, 1980 (l";'oil' Si.miczijCl,v)
Narodne pesmc makedonski Bugara, 1980 (Ko/e Simiczijew)
.
Momci,lo Zlatanović. Narodno pes'l1istwo .]uzne Si'bije, 19!1Z (l";:ole Simiczijew)
HaLidża Krnjević,
Ziv: pa! imp,.;psti iii o u..;menoj poczijj. \980 (Kok Simlczijew)
(Ryszard
Kantor)
.
Kantor)
2&2
28.)
235
288
290
292
2~3
296
2(11
293
302
~lO;j
303
:31';
:jj5
:3l1
:318
3":
324
32':)
328
Wspomnienia
() Ignacym
Solarzu
..Chrzestnym",
opr. Zona Micrzwił1ska-Szybka,
1983 (Ryswrd
Kantor)
.
Janusz Zdeb:;ki, Cmentarz
zaslużonych
w ZakopclTlem. Przewodnik
biograficzny, 1983 (Ryszard
Kantor)
Kapliczki,
figury i krzyże przydrożne
n,1 terenie diecezji tal'l1owskiej, 1983
(Witold
21.9
281
:312
Izabella Jost, O:iadnictwo kaszubskie
w Ontario, 1983 (Rlls:::ard /{cl.lIlorl .
Dzieje Polonii w Ameryce Ł'lCiń.'ikiej, 1983 (Ry:;zarLl
Kantor)
.
Gabriel Brz<;k, Benedykt Dybowski - życie i dzido, 1981 (AI!/(Y/li l\.tLCZ]Jli.ski)
Anna Łajming, Mlodość - W.spomnienia, 1980 (Antoni
/{uczyliski)
.
Zbigniew Wójcik, Aleksander
CZek<lIlOWs.ki.Szkice o ludziach. n<luce i pl'L'ygodzie na Syberii, 1982 (Antoni
Kuczyński)
.
Ksi<;ga humoru ludowego, red. D. Simonides, 1981 (Władys/aw
Henr/zel)
Edward Kolodziej, Wychodźstwo
zarobkowe
z Polski 1918 - 1939. Studia nad
polityką
emigracyjną
II Rzeczypospolitej,
1982 (Ryszard
Kantor)
W"pomnienia
chłopów pow . ;tańców 1863 roku. opr. E. Kozłuw.'iki. 1983 (RlI:;zard
2,.)
2.,
:)00
.,Culture Populai-rc Alban<lisc" (Edward
Piet raszek)
Ion Vladutiu, Creatori contemporani
din Romania,
1981 (Barbara
13azidieh)
P.oI.,ko-rmyj~kie
związki .'ipoleczno-kulluraJne
na pi'zl'lomi(' XIX i XX wieku, 1980 (Antoni
Kuczyński)
Kazimierz
Dopier.ala, A'dampol-Polonezkoy.
Z dziejów
Polaków
\V
Tureji.
1983
2i3
Przewoźny)
330
332
333
V, KRONIKA
Jan Amost Smoler (Kazimierz
Fedyk)
Jubileu.,;z 50-lecia pracy naukowej
dra Stanislawa
ro~~
335
Bla.'izczyka
(Zbigniew
To-
~
�425
Spis treści
XII EUl'opej.-;ki Kongres Socjoiogii Wsi (Edward
PietraszekJ
Komisja F'uturologii Mi<;dzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
(Commission on Futurology
IUAES) (Edward
Pletraszek)
.
Sesja naukowa Ill. Orga'nizacje po1onijne a toż:.-;amość narodowa zbiorowości
ernig'racyjnych
(Ryszard
KaiLlor)
Seminarium
nt. Charakter
narodowy
Polaków a różnice
międzyzaborowe
(Rysza rd Kantor)
349
3'51
354
20-1ecie SiKKT-PTT1K im. Wincentego Pola w Poznaniu (Adam Pol)
Zydzi w Tarnowie - wy:;tawa muzeaina (Adam Bartosz) .
Etnograficzne
wystawy cza.'iowe w 1982 r. (lWOIUt
Grze/akowska)
Konferencje, zja;cdy i inne spolka~lia uwzględniające
problematykę
etllog.raficzn'l w 1981 r. (Gra::lIna
Ewa Karpi7iska)
.
Sprawozdanie
Zarządu
Głównego PTL za ()kre.'i od IX/I982 do VIII/1983
{Antoni
347
Kucz1l1iski)
357
358
363
3'88
391
Protokól z 59 Walnego Zgromadzenia
Delegatów
P11L. Łańcut, 9. - 11. IX.
1983 1'. (A. J. Gerlach-Ktodnickal
Uchwała 59 WZD PTL
Wykaz zagranicznych
dziel zwartych Biblioteki P~L we Wr·ocławiu za lata
1981- 1933 (A J. Gerlach-KŁodnickal
~Iagi~teria, doktoraty i habilitacje z zakre.-;u etnogmfii (Maria Niewiadomska)
VII. IN
398
101
402
405
l'vLEMoORIAJvl
Kazimiera Zawistowicz-Adamska
(MaŁgorzata
Miroslawa Kwiatkowska-Jastrzębska
(J. G.)
Julian Ranula (Antonina
Lubecka)
Aleksander
Ole.>nczuk (K. M.)
GoUcka-Jablo'ńskal
415
417
419
4122
�Contents
I. STUDIES
Jeall-FTaJ1~ois G o c; s i a u x, Ethnological
Duality
rYf
FTance
Barbara L e ś, Religion and Its Symbols
Katarzyna
K a n i o w s k a, Methodological
TradHion
of the Post-War
Polish Ethnography
and Evolut.ionism
Hanna C z e r w i il s k a, Holiday Time in Traditional
Folk Culture
A,ndrzej R o m a n o w ski.
:'olavajo Indians a>' an Example ()f Il1'terhive Cul,turaI Adapta1ion
II. ARTICLES,
MATERIALS.
51
7l
ag
PAPERS
K(YrJstanty S y m o n o I e w i c z - S Ym m o n s, Between the
Philo.sophy
oj'
Historyand
Social Science,;, Comparative
Studie,; on Civilisation." dl the
United States
(HJ40 - HJ80J
Mieczysław T r o j ,a !l, Kalevipoeg
~ an E"tcmian Folk Ep(.lI' .
Kole S i m i c z i j e w, A Women-Haidukin
Folk Podry ol' Southern Sla\'s165
Dionizju.sz C z u b a I a, On a Clay Folk Treatment
in Poland
Ry,;zard K a n t o r. Ethnographic
Research
on Poli,;h EmigJ'<lnb, Fact:- ;end
Propositions
Ill.
3
15
121
139
181
197
DISCUSSIONS
L,I1'!:,a C z a l' n o c k a. A.c;,,;ociation.c;of V!ll,lge- Youth in the Country ol CkraitlL' in the Sec(md Part of the 19th Century ,wd ,It the Begirl'li!lg 'If the
20th Century
Franelszek
S i e l i c ki. Anecdotes on N,\tionalitie,;
and Cn·pcL; iiI Ihe Former Wilejka
County
Wojciech Sad()w.-;ki.
St. Antoniu.-;-Sculp1ure.
fl'llm 1hl' Family .,,1' :Ylacie'jL'\\'l.Ski a.-; a Lot Symbol D[ PCL;(H1.-;Di.splacl'd from B"!lillCj
Uw Bug
River
Stl'f,lIl A,le k,; CI 11 d l' I) w i c z, :'olL'WYear', .,Di...;tl'C.,,-Sw(·('pillg" .ll Chl'Zq("J<J\vki) a!ld the :'oleighbourhl)od
Leoll S k r z y p c z ak. Materiab
for Ethnography
of Chojna ,Ii :hc \Varta
River
:YIariu"z B a u m,) n n. Tradition
- Folk, :\rt - F'1)lk" /'\1'ti..;{](' Cu11ure
21,
22.'>
2-104
250
~,'>2
267
�427
Contel2.~
lV.
fU:VIE\,A.'S
bibliog.!"~lLa
tI
varo:-o;\.
noprajli-an.tro;pol().g~c'ri ~:lllató~ah,)7. irl~d.
rejós, P. ,\)il'c1vrmuiil'l"l, 1982 (Rus.:·(ll'c/ KantaT)
Bachtin. Dialog. Jt;zy.k. Literatura,
ElB i WOJcieciz
lJur,,;:ln)
N. A. Begradzl'. Oczerkipn
ag·roetnO'graf,j.i Gru7;ji. 193:2 If:crward
Pletras.:ekJ
G. P. Sill'Sariev. CIHl!"l'zm.'·kijc logc'ndy kak i<toczni,k P') .>toriir'eHgiznyeh
kultnw Srl'dlll'j
,\l.ii.
1~B3 (Wojciecli
Łysia.k)
N. A. Lawo1ll'n.
Karehkie
.Nilr(l-tinyjl' za.gadki. 1'1'82 (Wojciech
Lysiakl
Ru"k·ijc
epiczcs'k ij,p piesn i Ka reli,i, 1981( Zhipniew
K[lbiak)282
S. N. Azbell'w,
Ist()'rizm bylill i ",pl'ci'fikil fnłklora,
1982 liVojciech
L·ysiak).
)I::lrodnilja kullura
i nyt Belaru'-<au. Tezisy dokjadau,
Hl82 (Francis:;ek
SieTaje~()ztatu
Z.
!i.eki)
274
277
27'9
281
284
285
Belaruski
narodny
teatr. 198:l (Francis:d(
Sielieki)
LiC:gor1.dyi pildanni.
198:J (Francis:'ek
Sielick!l
Bylgarski nar,ndni pesni syl>rani ol bra-tja Miladinowi, 1~81 {Kole Sim"iczijew)
Ma.kedoń,;'ki peczal'ba'rski
narodni pesni. 1979 (Kole Simic:ijew)
l\Iakedonski
pesni Z;I narodno-o,;,lu'b(}dutelnala
borba. 1980 (Kole S-imi.cz'Źjew)
r\arodne
pesme ma'kt'd0'l1ski Bugara,
1,9<,:0 \Kole
Sim'ŹCzijew)
.:vIfJ!11i<iloZla'tanović. Narodn0 pesnistwo JUŹllO SI'bije, 1982 (Kole Simic:.ijew)
Hatidb
Krnjević,
Ziv.j pali-mpsesli
j,!i mrncnoj
pocziji,
1980 (Kole
Simic.:ijew)
(Hys:ard
1983
296
297
298
308
Kantor)
312
..Chrze ..;tnym".
ed., 1983 (Ryszard I'~alltol')
.;,uu . ;z Zdobski. Cmentarz
za . ;!uż<>nych
(n!is:arc/
figury
(Witold
314
319
321
324
326
328
o 19!1ilcym Solarzu
1ge:l
306
w Turcji.
Kantnr)
W ..;pomnienia
lWY,
293
i XX wie-
Osadnictwo
kas.zubs·kie w On'ia'rio, 1983 (li.yszarr/
Kantor)
Brzęk. Benedykt Dybowski - życic i dzieło, 1981 (Antoni
Kuczyński)317
,\:::1<\ Lajming.
Mlndość - Wspomnienia,
19·80 (Antoni
Kucz)j11.skiJ
Zi}igniew Wójci·k. Aleksander
Czekanowski.
Szk,icc o ludzi,wh. na'uce i ,przygodzie nil Syberii,
1982
(Antoni
Kuczyński)
K.,ic;ga humoni
ludowego, D. Simonide.s, cd., 1982 (Wladuslaw
Helldzel)
.
E:ó""ard Kolodziej. Wychodźstwo
zarobkowe
z Pols'ki 191 (l - Hl:l9. Studia !Jad
politykil emig'racyjn;) II Rzeczypo,politej,
1982 (Rys:ard
Kantor)
W"pomnienia
chłopów piJw.stańców 1863 roku, E. Kozlow.,ki. ed.. 1983 (Ry-
'';:dpiiczki,
290
292
302
Ba:ielich)
Jo-l.
s:ard
2811
300
,.Culture Populain'
Albanaise"
(Edward
Pie~ras:ek)
Ion Vladutiu. Creatori
contemp(}l'ani
din Roma'nia, 1981 (Barbara
Pol,;ko-,rosyjskic
związki s;połeczllo-k,uHurillne
na przełomie
XIX
ku
1980 (lIntoni
Kuczyński)
KJzimierz
Dopie.rała, Adampol-Polonezkoy.
Z dziejów Polaków
flabella
Gahr;cl
1273
Zofia
Mierzwil1ska-Szybka,
330
w
Zakopanem.
Przewodnik
biO'grafi-
Kantor)
i krzyż('
332
przydrożne
na
terenie
diecezji
tarnow,;kiej.
1983
Pr:ewo£nJj)
3;l3
V. CHRONICLE
.,d:: Al'1I0 •.;t Smo!cl' (Kazimierz
:jO:h Aniver..;ary of Scientific
TOr01!ski)
Feduk)
Work
3'35
oE
dr
Stani.'law
Blaszczyk
(Zb'igHiew
345
�428
Contens
121h European Congress of Sociology on the Country (Edward
J>ietrrtszek).
Comm.ision on Futurology IUAES (Edward
Piet raszek)
.
Scientific
Conference
on the PQlish-Foreign
Org.unizati·oll and the Natirmal
Identity
of Emigrant
Community
(Ryszard
[{an/or)
Semunaor on the Nationul Churacter
of Polc.~ and their !ntersec!c)ri;t1 Differences (Ryszard
Kantor)
2{)th Aniver..,;ary of the Wincenty-iFoJ -- A'is[Jciation SKKT-PTTK
ill PoznaJ'l
KAc/am
Pol)
(Gra:::yna
:34g
:3.'»)
,3:H
:).')7
Jew.s in Tarnów - Museum Exhibition
(Adam
Harto!!z)
Ethnographic
Temporary Exhibitiom Organized in 1982 (lWOIII/(/
Conferences,
COJlgres:ies and other Meetings on Ethnographic
]981
:>+7
Ewa
:3.,)3
Crzeiakowska)
Karpi/iska)
:3ol!
Report on the Activity of the Cou'ncil-Boarc
of tlw Polish Ethnograpl11'r's
Society in thePe'riod
of September
1982-August
1983 (1lIlWI/i Kw'z!/Ii!!ki)
Proceeding of the 59th General Meeting of the Deiegatc':i ol' the [,cJ!i.sh Ethnographer's Society - Łallcut. September
9 - 11. 1983 (A J, (;crlu('h-Klodnicka)
Re.~oluti,on of the 59th' Generul Meeting Df the Delegate.'; (Jl' the Pol'i.,h Ethnographer's
Society in Łańcut, September,
198:3
New Book, Purcha.~ed by tIll' Libl',U'y of the Polish Ethllogr<lpill'L".s Socil'ly
in WroClaw in the Yea]','i 1981 - 198:3 (11. J. GC'riocit-I<loclnic!w)
Ma.sier's Thesis, Docior'" Di.s;;erta1ioll and Exam.'i (>/uaJifying f,,)' A.'i.o;istani-P)'ofl\ssor,'ihip in tlw Domain of Ethnography
ilV!nriu
Nicu:iurlol7lskn)
VI.
:Jt>3
I-'roblcm.~ in
:)~<)
'J':)8
,;01
·;U:?
.,1).')
IN ME:vl0RIA:\!
Kazimiera
Zawistowicz-Adarnska
(Ma/gorza/a
Mirosława Kwiatkowska-Ja,~trzęb.'ika
(J. G.)
Julian Hanul,a (Antonina
LHbecka)
AJeks;lIlder
Ole.'izczuk (I<. M.) .
\~~,
..........
-.•. -#/
(;o/icka-Jnhlmisk(/)
';19
+22
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49e584012d8995beecd99c4918497ba8.pdf
24c00669002c28c69a20c73112c48209
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1882
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1746
Title
A name given to the resource
In memoriam / LUD 1984 t.68
Description
An account of the resource
LUD 1984 t.68, s.415-422
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 6B, 19B4
VI. IN MEMORIAM
KAZIMIERJA
ZAWISTOWICZ-ADAMSKA
(lB97 - 1984)
Pogorzeb [pI'ofes.<Ju·Ka.oin.ie,ry Za wi;.s·towi,c.z-Ada.'mskicj odbył ,;;ię dwwua:s'l-ego
1ipca 19Bł T., prawie w ,sauno .połudJ]iJe. ad 'k1Uk,u wi IW Ladzi :pa.now:ały UiIJ3.ły i
fala .g.o.rąca palralliŻJow.ala miesz,kaJ'tców odwy'ikłych ood 'u;pałÓ'w po ,d'1wgich tygodniaC1h ziunna·. Skupieni ma Sl-arym CmerJ]taJflz'Uodruchowo l&zuJka.liś.mycieruia li iyllko
t.i, którym ceremon.iał wyznaczał
miejsce bo1LSlkoot wa.r tej moguły, is'barl:iwy1.Twale
w ,palących prom'ieniach
słOIka. Pr.zySlzlo n3iS w ielu, nawet ba,r'liw wielu, mirmo
'uriolpÓ'w i upał·u. W olJ.'s.zalku ża~obnym Iprzewa1ia,Li jednalk lludziie 'S'ta["s,i i odoJjIf'z,ah,
którzy prwkJroc.zyli już i9WOją smugę cienli,a ,i ,dla któ1rychCiZa.s !miał ~nlny M'ymiarr.
Niie zabrakło też ll1a.s- o;sl(iaoi'l1oioch
,s'tuodentów Zmalrłej, z któlfymi m'irała zajęcia
przed odej.ścioem na emery t lIirę. Byl<iśmy w tym ,grr'o:nie lS'lo.'iurrJikow,omłodz.i, a.le
przecież i l1<l,szetwaHe s,lraclily już mlod~eńC1ZY owal!, [pOd OClZamuprzybyło nam
zma'l's!zc:zek, a w·Lolsyn.ie rntiały już tej bairwy CO 17 .1:a,ttemu.
I pewnie dlatego żarl śC'i'S'kał:serca, !bo $lkUIPieni na omenta,r.zuczuliośmy
głęb<Jko,
że 'Oto od s,zed,l Człowi,eok, który .był Śiw.ia,dJkie:ffiIlra;szej ornł{)ldo'Śclii że m'ier,zą'C poD
ludz.ku, prwk,roczyJoiśorny j·uż połoIwę nasz.eg,o życia'.
Pamiętam
pierws'zy wy;kła,d z Pr<Jfesor Z,awoisoboowieoz-Ada;m.s!ką.
0Ja .1 ~'oik studiów w 19'62/63 r. przyjęto
wtedy [pięć osób ,i 'j'uż ta rn.iewielka .liczba ll1iCll1'ZlUCała
!k,am-era,!:ny,.l1lioeomiJ.,1
intymny
r<Jodrl3Jj:kontaktów
z owylkłado1wcą. Ka'te.dir.a Etnogrlafii
mieśc.ił.a ,się w gmachu Bibli,orte'k!i Uniwc,rsytecokriej 'przy Izbiegu 'uEc Matejki i Na:·utowicza. Wykłady
odbywały się w jedynej -sal,i wy,kłaldoweoj, zbyt przes'tronnej
dl.a pięciuOIsób,
,a na wykładowcę
czekaliśmy
,zwykle ow hoUu, który Isłużył nam
zasza!tnię,
!P<Jczeoka'!niq,i salę 'reklrca'cyjną. Co pewien C'ZUiS!ktoś :z nas za,giądał
do bib 1'io.[eki zu:kłu,dowcj połqcz.onej 'z palk,o'joem a!sytentów i sipl'<1wdzał, C!ZY"Babci!a"
już ,przyszła. Panią profesor
Za'wi's'toiW'ic:z ~otarrslioSlwdenci ;na:zywa:h między :i'dbą
.,Babcią" i s,zybko za·c·zęlJi.~my~'ch llaŚ<l,aJd:Olwać.
W:koró'tce ,mieLiśmy olkaz1ję pfiZ.'ekonać
s'ię, że "Ba:bc.i:a", w6wc·z,a;s w wieku 65 klit, miomo 'c.iężildch 'życiowych oprzeżyć i naodwyręŻJolneg,o z,drlOwua, promi'eruiowała
eoner,g-ią ii ·tJwó·rczymi pomysła,mi.
Na <ten
iP:er~zy
wy<klad 7. na:mi :ze "Wstę,pu odo €ltno~nrfli.i' przYlS!Zła w slz,al1'ej gaTsoll1oce i
białej blUzce. W tym okres·ie życ.ia nos,ila rzeczy białe, szare i czarne i ni,gdy nie
widziałam Pal1Ji P,rofes'o'r w Mlk'ni IW iin.Il1Yll11
Ikollo:l1z!e.M,iała barodzo dT<Jhną, 9rozUopłą, ptrawie dziew"C:zęcą Iigrurę -i pięklne siwe wło:sy 'o rmlecznej balrwie. Mówiła rvv-yraŹinie, jasulo, !ZatPewne osotarają'c :się, abyśmy
Imorgl,i z te~o poieTwslZe!go w życiu
uniwC["sytecikiClg{) Iwykła.du wYl1lieść jak najwięcejkmzyśoi.
P'amiiętam, słuchałam
zachwyc'OII1a, że wszystko ·l1oz.umialaomi naldążyłam z no'towiClll'1lierrn.
Po:tem bylo tych 'kontalktÓ'W corraz więcej. DOiSrzływ)'lkłaody rz e1.:nQg,rof1iJi
l~iPOłecleós'tw lPilC["w,Q'tnych,e1n:ografii Po.lsku, ellJnro.g,raJJiii
Słowian
O-lU!Z!Z 'tradycyjnej
i
wspók;z·e.sll1ej Ik'u.lltuTY1u-dowej. PieJ"'\V'szy eg,zamin ISlldardall1YIPr'zed P.mią Profes<JT
w)'lpadł <:Ito1p'ier<J
00 III r. studiów., w s'emes>ta:'.zeziom<Jwym. Był to. egzamin
rz etno.g'raiVi PolISki. Piani P·rofesoor miesum~a samotnie
od -chw.Lli w<:!Oowieńs1lwa,za,]·edw.ic
kilkauloaśC!i'emli.nui odlfO.giod ka'ted.ry, Wy,goooiej Jej był<J eg;zamMLowaoćiIllaiS'W 'domu,
tym ball'd~iej, że 'Clg:zamimy c;lągnęły !Się ,dług<J, a Profesor !pytała nals odokłaodll1lie.
O wyznaczonej
godzinie 'nuci~kahśmy
·dzwonek przy drzwiaoh na paT,terze ,dormu
l
�416
ln Memoriam
przy ,u1'iJCy BucZJka 30. ,prze.z długie lata 10'3·ok ll'<1zv",is'k,aloikator'k,i w,icoliała 1l,\
dcrzwiach ,urzędowa ,t.aibUic.z.ka,inf.onmując'a, że wł,<tś;nie 'tutaj mi,eśd iS,ięOtdidJZilał
Po~s.k!i'ego Towa:rzys'tw.a Ludoz.na'wczego.
Prz.ekrac,zaliśmy
IprÓ1g .j wchodzliliilmy do
ni('wie~k.iego, pr:zytuM1Jie urządZOlne.gomiesz!kani<t, wYlpełni'onegomeblam.i
z "Ładu",
'książkami li łudowymi śWlią!Jk1ami.Sia,dywaij,iśmy pnzy !I1liewielikiun bUJUTec.zku,ŚJW'iadOIrI'l.ipowagi 'ohw;iJli, ol~oun,T1i'eISltTemOWa!l1li.
Pani Profesor uśmiechała
slię. :zadav.:ala lPytania i oie:rlPlirwie clzek;<tła Q1clip'owliedz'i.
Zwy'k']e po'tem wY\\1iązywala S'ię dłuższa
nnrnowa 'i zdenerw'Oiwanic 7.:l1Jiikało
bez śladu.
Dziś żałuję, że lnie umiałam 'w~'edy ·Z tych rozl"nów więcej sk.o.rzystać. M:i,alam
lliepowta'r.wJir:ą okazję, aby pytać Panią Profesor o żydc intelektualne
WaTSzawy,
a Jejs1udi'a
w FriflJl,andiii i FrranCj,i,O wiel.kie IP(),silaoi'eIpolls:kiej nauki, z k:tó,rymi
s,ię .styrkała. I:Ież IZ 'tych TOZlmów można byłoby wY'l1Jicść, ileż u'trwallić ...
Pal1Ji P,rafc,so.r IZnała .za'ilnteTeiSOWaJli<tka:ż,deg;o z na's 'i dYSJkn~tl1<ie:starała <;;'ię
nimi ISlteor'ować.Pamiętam
jak w 1966 T. za:l>rała mn:ie, M"u'lio!G WiL~r.u'S:zclwsiką
i Elę
Król,iikowsiką do Zalko,panego n.asYlTliPo:zjum f'Olklorystycz.nc. Obrady toczyły 'srię w
domu wczasQlwy:m ,Podhale", doo,koła byla piękna rn,roy.:na 'z.ima. Za'kopane pęka'lo
o'dgo.ści, a Ina ina'S!Zym'syrn:p8zjum poj·a'\V1ia·łys,ię v.s{)by ·z.n,me ·nam z kklury
'i S'CCny. PiieJ'w~zy r·,ł\Z zobaezylam
wówczalS Zofiię S()~arzową, MarynG Okęck<j-Br-omkową, Jadw.i,gę Hryni,ewic:c:ką i Jana Sztaudynge,ra.
który cały CWi' pUnic przysłuchi""'al csię obroa,dolm. Na .owym :syn1p01zj'Urn S,pi'0I'a'IWsiG oczywlisc.ie '0 trI, G) jest. a
eo nie jes't folklor-ern ;i Pani Pr-ofesor ZawJs.tc"W1iczwygłoIsila odczyt ;pod zna.mi€<nnym :tytułe!m "N:i'ep()lJ"o();zumieniai .propozycje", 'k'lóry wniósł 'luieco bodu IW rO'zr1amię\.n.ione głowy dy:slk1uta.ntów. Cało,ść mater:iałów -z tego il1Jte'resującClgo 5JpOJVkan.ia
zamieścił p.olem "Teatr Ludowy". HekQ'oć jes'l'em w ZaikollXllnemi ,pr-zechod'zG uli( ą
K(lśd u-sz1ki obok domu "Po,d'ha'le", przypominam
sobie to sympozj·um i słyszę Jana
Sztaudynger,a
jaik iPoasumo'wał .zawli,łe 'dysputy jed'll'l tylko f.ra'szką: "Nic żądajcie
od folkloru, by :był ja'kiegoś ;koloI'u". Wmi.m·ęu,pływu
lat, po skończeniu :studiów
widywałam
P.cu",ią Profeso,r COlTa.zlTzadziej. ByJam tylko jedną ·ze 'sltu:dentok, która
pOSizła wla:sną dr.o.gą. Pa'miętam jednaJk. ja/le Pa:ni Pn}f,esor ,eicszyła siG, k,iedy udał'o
mi s,ię cnś o -el.no'gr,afii wydru'ko\\,nać lub :przeprowadz,ić z niąwywia-d.
Nie .~zc'l.Gdzila
m'i wó\vezas .słów .pełnych ser-decz,nośoi li c.jt:lpła.
Os'ta'\.nl~a wlieJoka gab z udzil,alem .,Babei" odbyla slię ,we wrze~l1iu 1977 1'. z
o-j,azji 50-llecia ,pracy ,neuJwwej Pa'ni Profesor. Zjechało wÓWCZ.:l',do Łodzi m:ló'stWi)
przyj,lciół uczll1Jiów.i wspólpracowników.
P,rofes,olr była w do-s'k,cmalcj [(H·mic. ~\'ZTcl~Iz,ona;śm·i,:ila .s.iQi .c'ies-zyla razc·m z nami.
Os.ta'Lnie, n.a,pra wdę o.,;ta-\'l1:e w'''po.rn:nielloic Wi'lLe s.ię dla mnie 7. zupc!l1i-e janym,
nieK'wnym n.i-kr.mu wyd:arZJeniem. v\' _zimie, po jubileus·z·u wralcalam :P(),cljąg:icm Z
Warszawy.
Wysiadłam
o 22-g.iej na DwO'rc-u F',cbrycznym i lYJc!ubnie jak pozostali
pa"ażc1'O'wic 's·złam .z trudem po ,ohlodz.o:nym chc'dn',k'u. UI·ice po'k.ry'le były dosj.(),Wnie jcd" ą tafią ·lo·du. Nagle wśród .palSażerów ,z'Ob.\czyłam I'rofC'''.()T Z·aw: stor,V'ic 7..
k·tóra ,nic mogąc u:tlrzyma,ć ,równ:owa,gi, :z,djęła buty 'i siąpała Ipol'u,d\zie w samych
lyllko P81'1czHchach. Do'la,rłam do Niej, pomoglamsię
ubrać ,i po-wuj.i. kurcccorwo
tr;:ymając s,ję jedna odr.u~iej dOls:zły,;my do do·mu.
Kiedy w 'dniu ;PCl'grzeou, 'w upaJny lj.pc,OiWYd'loiCl'lr·e,ktDr UJ\iiwC>l'-sy'letuLódz.k,iego wy,lic'zal :va.slugi :i 'odZinalczerui'a ZIma'rlej powiaŁo mi ~1agle t-amtym mrozem
,;pr,zed bt. Zobarc!zylam s't-alT<szą:pa.nią be,z tytułów naukowych.
ls,ple'.l1d1XÓWi doo,tojeńs:vw. Wlidz'iałam rnaJoeń,ką, s.iwą kohietę, be.z'ra,dll'ą w s'wej !S-am-otno'sci. s1:oJącą
w no'cy, :pośrodku wielk;ie,go miliasia w 'Pończochach ,na nblDd7Jo,nyrn chod!nli'ku. I .poczułam, że wła-śf!\ie v':1Jedy była mi bar-dw blilska.
Mal[jor:ata
Galicka-Jabłońska
�In Memoriam
MIROSŁAWA
417
[''ci
KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA
Mg'!' :'''lirosława
Jastrzębs,ka,
zwana
"Mirką" - pierwsza
asystentka
w Katedrze Etnografii
i EtnoIcrgii w Lublinie nie żyje.
Z Jej o,wbą wiążą się \"ispomnien.ia
pienvszych
powujennyc-h wysiłków i prac
wokół C'tnografii KUL i UMCS, Polskiego
Towarzystwa
Ludozn<lwczego
i mnóstwa
organi'zacji
typu rL'giona:!nego i muzealnego.
UroclZOII,1 w 1921 r. w Gąbinie (PlocKie), ukol\czyla w ł93!J '!'. s.zkołę średnią
w Warszawie
i lu zastała Ją II WOjD::l
świalowa. Po up'ldku p()wsta1nia znalazła
siG w KrGżnicy pod Lublinem, a tuż po
ł lą') r. zI1al,lzła zaIrudnienie
w Związku
MUZyKÓWw Lublinie Graz na Kato1iekim
Uniwersytecie.
Tu -rozpoczq!a studia na
wyd.dale
hUITl,1'Ilistycznym na :;ocjologi'i,
,\ po pienvs.zym roku studiów ,przeniosła
siG JW U;VICS i rozpoczf;la .,;·tu'dia w Katedrze
Etno·grafii.
wówczo<; należącej
() wydziału
biologii
nauki
o ziem.i
u:vrcs.
Pll
stud-iach w łalach 1946 -195ł r. uzy.-kała, niemal ja,ko pierwsza.
d~'p/,m
magi,stra elnografii.
Miro'sława była jedną z pierwszych
muich studentek.
\\'y:óżl1iała siG ogro!TIn'l pilnością, pracowitością
i zdolnuściami;
skromna
i uczynl\C,;)ył,]
przcz w ..;zyslkich bardzo lubiana i te cechy dominowaly
w ,Jej charakte:'c'
·~o
:{OI\C~1.
\V ukresie
19·j(j r. rozpoczyna
swoją dzialalllość
w PolSKim Towarzy'·. ,"iv
Ludozn<.lwczym, bierze udzi.,l! w trudnej pracy uporządkowania
bibhotok-i To'.\'",':·zyst\va. wywiez.ioHej w latach wojny ze Lwowa do Krakowa
i lam porzuc',;l~·. w
nieład.zie i zlli"zczcn'i-u w okre.sie wojny, aby - z kolt'i znależć się w LU8:;':":e.
gdzil' w żmud.llcj bezillteresownej
pracy z udziałem w;;zy:;tkich niemal słuch,.'~'2Y i
pracowników
naukowych
w Ka.te-drze oraz wszystkich
lubelskich
e;no;;'·,.:·ów
zosIala uporządkowana.
W pracy tej, a 'zwłaszcza w pracy nad,'katalogo''''~:''':-~~Jll
biblioteki - oddała wielkie usługi, w ten s'pu.,ob zaliczyć J'l trzeba do pie:·"'.-.zydl
i niezapomnianych
członków
Towarzystwa
i katedry
c-tno.grafii KUL i L'.I\1CS.
Nic sposób pominąć również w tym miejscu mgr. Józefa Jastrzebskiego,
Jej :':','eża,
bqdącego ro\vnież w (}wym czasie ,n.a studiach w Lublinie.
Po 1957 r. pr zell o";'i s'iG Mirosław,] wraz z mGżem ,do pracy zawodowej
,\. ,,:,,<1raktel'ze et!wgra,fa w Muzeum w Toma's'zowie Ma.zowieckim i tu opiekuje siG b;'::Jl~joteką i .zbiorami muzeum 'przyro>dJn'iczego. a w '196!J r. uzyskuje
tytuł ku,'~-:'.o:za.
Okres tell, lo uk-re'S gromadzell'ia
biblio·leki i prawidłowej
inwenta·ryzacji
zabytJ].:ów
o·raz groma.dzcnie l'kspIHlatówetno'gQ'a£>icznych.
Było tu możliwe dzięki wy"',:,,ietmu
us<połecZlnieniu Obojga małżol1lków ol entuzja.s1ycznej
współpracy
z towany< '.','dmi
regionalnym,i
oraz młodzieżą
regionu
Rawy Ma'zowicc'kiej,
Brzezhn 'i 0P'k:l.:;1<1.
Przcz ,wiele łat Mirooslawa prowaoz,i1a S'tudium regionałne
przy :vIuz("Um - '''''y27
Lud, t, LXVII[
�418
In Memoriam
gla ..-';Ld!a
10.
odczyty.
PraCOW<lhl
Spóldz.ie'lni
·pc;;ka,:r.y. ·~·,tycioCcz.ki dla ~l.,kól 'harcen=1.\\'a
Wl\Lt'
1':-<1-(':y
:\Tazowiecikiej.
Ten glębOiko
reg:ionu
typu
.Ją auża
Kom.isji
oraz
Ludof\vych
w
Q<ipo;wicdnich
.pny
Trybul~alS'k'il11,
pf'<u:y.
.i badawczych
i
Byla
jest
zlącz:oJlych
świetla.Il)'lITl
w
Toma,sz,o'\\".;c
OpUC:7Jb:e.
[·ego
:Vla.z-ow.ieek,wn
.
--
Wyooiak
Kultu-ry
\\' ,pracy
i SI:luki
d7Ji;Wlll:gH. ż·e byLI
zmal·.jej2-l
pr.acy
·.V
lej
.z-o.s'lala leż przcwod:,i-
X1982
et!llografa
Urzędu
\\'yrói,IlIin'na
obok
1' ..
;z etnogu·,a.f.ią zdiu·mi·cw<i h"gaciwo
pnzYlkła<dem
w
Ri,wie
orgallL.lz.aejaeil
i ;;:towm·,zyszCll.
nic więt:
;~L'q,r;o-
ezlo::;·;:'·:I'.
f'JT.fll Lyd'<1 :ku i IUl' T·.vego
tetl11'atyki
wieloma
oidZlI1>aozeniami i :pochwalami.
W życ.iorysieś,p.
Mi:roslawy
Ja;strzębslkciJej,
lla'..:iko'wych
w
Ikonta;k l
placówek
s\\ll()jej
Artystyezll'o-EJtnogll',l'f'ic:znej
Wo.j·e·.vó·dz:kieg:o w PioiI:kov.',ie
.d'o \\riel-u
żywy
e:nl'I'g-ia :: ukochanie
'lk~Y·,\·l~ym
AT'tys'lycznt~go
J·e.i
u~nożhwlal
':-e..g")
i ..d.-(>·.\·a'l~zY,~7.e(l
byla
';,{Ól"cgo
I •.udnwego
Twórców
T.rybu1nals1kim
cechclwał.a
T'\V·P -
.~to'~·un{.~h::!.\'hrosJawy
Mazowsza
Stow:ar.zyszenie
Plot'nk'owic
.czącą
Rękodzil'l'a
~połecz-ny
IpJd-zach.
co:
::1Po!L"czr~ic w
:pr·ac
'x'''ipół-
['ol"m
wc
w,~pók/.l''''lym
żydu.
Cześć
Jej
pamięci
J. G.
WYK.\Z
WAŻNIEJSZYCH
PRAC ETNOGRAFICZNYCH
M.
OPRACOWAŁ MGR JOZEF JASTRZĘBSKI
S;Y"'I:o:danie
.:: prac w bibliotece
l. XXXIX,
1952, s. 532 - 536.
Polskiego
Towar.::ystw[l
.J ASTRZĘBSKIEJ
Ludu:nawc:cf/IJ,
"Lud"
1961
Wrri.::blj
zabwgi
z
magiczne
..U}'~:ci:ic Studia
Ci.;;£:.:nle
,.Lo:iz,:-:ie Studia
"P!·c,.ce
i
i
wigilijnym
niektórych
1962
wsiach
Ma terialy
pow.
:\Iuzeum
r 9 -
powiecie
brze::iiLskim
br:c:i7"tsl;ief/o
.
i rawskie:·/f).
lJ)Joc:y liski m, .,Lódzkic
1965
::wiq:ane
la:nowskie
okresem
Areheolog.icl.llcgo
BrZeZiiJ'Fkie,
T
w
t. IV, 1»62, s. 199 - 202.
1964
:: Herodami
w pow. br:e:ii!skim
l. VI. 196-+, s. 185 - 193.
wier:'enia
E'.:'·'g'l'aficz.na"
w
Etnograficznc"
7.'J.'",c:aj chodzenia
d:,,; S·.ll·ograficzt1c"
z dniem
l. Ill, 1961, s, 79 - 93.
Etnograficzne'
scodrokach
po
Z'.I:')c:aje
związane
1965,s.
oj
wC:CSllCfjO
Etnograflezllcg.o
St,u-
(/:zecil"IS1(llO,
w Lodzi
Ser:a
137 - 167.
1972
Ha'.,:s'=ie
197:2. "
-
(Twórcy
lttdowi
łódzkiej),
"Lódzkie
Stud-La Etllografit:z'l1c"
t. XIV,
67 - 76.
Br :i':ińskie
(Twórcy
XI\-. '. 77 - 8·1.
Tu:i)rc:ość
pox.
:ierni
i d:ialalność
Rawa
ludowi
Jó:efy
lVhlz., Toma;;'zów
.ziemi
Siwek,
Mal..
S'S.
lód:kicj),
tkac:ki
"Łó·dzkic
i wycinankarki
Studia
Etllograficznc"
ludowe';
: Zako.':;ciela
20, ['yeo 15.
1977
S:tuka
ludowa
wojewód:twa
piotrkowskiego
(Katalog
wy.s'tawy).
Piotr.ków
Tryb-u-
J1a:,<I~: 1977, 5:5. 16.
Konkurs
s:tuki
Etn"gTaficZil1c"
lltdowej
t. XX,
wojewód.:twa
1978, 5. 167 - 169.
piotrkowskiego
1976 - 1977, "Łódz:,kJe
Studia
l.
�/
In
Memoriam
419
o :'II. Jas'lr:.t;b.skiej pi,sG! J. P. Deko;,v<s: \V ,utyku!ach: JÓ2c1 i !\Iiroslawa
Ja,~/ r~ębscy, laureaci
nUfjrody
Województwo
Lód:kiefjo
u: 19, I r., •.Łód'l:~.i.e StUiCE"
Et.nograficzne" t. XV, l!l73, s, 139 - 141.
No/V bi()rJTafic~ne
pracowników
lód~kieuo
o,~r0(lk(l <:tno(Jra.fic.: neuo, .,Łó(hj,:i,e Stud:<l
Etr,ogr<l1'iczne" l. XV!!, H175, S, '27·28,
\\"pomnienie
o M, Ja'strzt;bskiej
opubliko\I'ał
R. Kotew:cz,
I'v1u~eun, bylo Ich
]Jieru,,,:ym
domem.
"Włókna
Sz'tuc,zne" ,pis,mo Za'ldadó\l'
Włókien
C)-,emiczmyx:h
.Chemitex-Wisto/ll"
Nr 16.'17, Tom,l':;zów Mazowiecki 20 Xll 19.82,s, 5.
Za pracę społecaną M. Ja:it.rzębska utrzymała
liczne pod7.'iękowa~li" : oypln;ny
~owarzystw oraz l'l><;ortowych władz lokalnych ,j 'wojc\\'ó,dz:..;i.ch, a tai<"Jl' j,;s~y zawicrające wyrazy u.zJwnia i ,po·dziękowa,ll.i.a jak: Dyplom HO:l():'I)WYCent:'al~;e,j Komi,,;:
Koordynacyjnej
·do S'praw Upo\V'sz.echniarr:a Kultury
p,'zy :Y1i·nio'tr"l.t:Kultury
l
Sztuki za 7.a,;łu.g,iw 'r<lZWOjUspołecznego uew'stnict'waw
~uJturze ~ 19" :' .. dyplomy hOllorowe Ministra Kul,tury i 51,tuki za o,.;iąg:liQcia \\' Up')w~ze:::h!l'a:,:'..l kullU]'y
uzyskiwanc
IV latach 1976, 1979. POlZa tym wraz z m~żern otrzymaia
x unl
r.
wysQ,ką lKl.grodc: Województwa
Łódzkiego za upow.;zechn:';ulic
twó,CZl}~c': ludc,wej.
Pos'iadała
od7..naczcnia:
Ho'n(Jirowa Opzna,ka 'IVojewództwa
Łódz:":cCś" (1971),
Srcbl'lla Odznaka za OpickQ 11<ld Zabytkami
(1975L Odzml:sa Zasłuż();;;~'go Działa,
cza Kultury
(1975). Złota Odzna,ka za Opiekę nad Zabyt.:';arni lł977), Odznaka za
Z;,;:tugi dla Wojc\\'ództwa
Piotrowskiegq
(l9,;"91. Złoty K:'zyż Zasług: 'H·~Wl.
,JULIAN HA:\lVLA
H)33 - 1983
:-Ja zebraniu ogólnym cz!on:kowie Od·
ci.zi'llu PTL w M~z<lOie Dolnej,odbylym
'.1' dniu 22, Ol. Ul8-t L. minutą
ciszy uczciliśmy pamięć zmarłeg'O 17 grudnia
1983
.' prezesa
lHl:iZego Oddziału
m,gra
Juliana Hanuli, oraz poświęciliśmy
część
zebrania 'na \\'."pomnien'iC' p'Jśrniert'll.e o
:'\':n,
Gdy w czerwcu 1'9831', na zebrani,'..l
0gó!nyrn żegnał ~ię z nami, na pt:WJlll
:-Ji,;'; t z !la,:i nie przypu.szczał, że było to
pożegn.anie faktyczne
i O:it<lteczne, Mia!
przeci('ż dopiero 50 la t i wiele planó\v
n;l przyszłość,
Musial tylko poddać sir;
')pl'r:lcj i za.sta wek .;ercowych l w tym
celu miał uclać .sit; na obserwację
przed
::~1bicgiem do kll:1iki.
Prawda jednak O'kazala się ba·rdziej
o;':r'..ltlla, Umarl z:lIed'wit: IV fi miesięcy
póżniej, Ale pamięć () \ii.m pozosta·nie
'A'~ród !las żywych, gdyż zgodnie ze
.<łnwam·i Horacegl) - ,,!lO!l om'n..is moriar", Zmarły żyć będzie w dziele doko!lanym
p~zez siebie za życia, wewspomnieni:1ch
wychowanków
w .szkok : w drUZ\'llie
!1aree'l'Slkiej, w~'ród rzl'S'zy mło,doeiall1ych i do'rosłych turystów
i \vędrowców
zrze27·
�420
In Memoriam
.'iwnych w PTTK, a ,talkże wśród iczlonków Oddzjału PTL w Msz.anie Dolnej, którego człol1Jkliembył Old }ut~go 1972 L, a prerzes,em - lod' paź.dziernika 1931 r.
Ju:lan Hanula UJrodzH IS.ię3. 06. ,19133r. w W'o1:iSklrzydlallsikiej w rndzllll'ie chłopskiej. W 1940 Il'CJfZ!I)(}czą'ł
,naulkę w IszJko,lecpO\w:slz;(~chnej
w Woli SkrzydLC\i~sJkiej,a po
jej uikolwz'en.iu w 1945 'I'. 'Ws'tąpił do pryw,C\'tnego gimnazjum w Szczyrzycu. TuU'kollczy! IX klasę w 1949 r. Dalszą naukę musiał przerwać z powodu trudnych warUllków m,ater'iaJnych w ro.ci'zilnie.
Już w gimnazjum w kwietniu H}47 I'. wstępuje do ZHP. a w marcu 1949 r. do Związku Młodzieży Polskied. Plnz,ez ;) miesjęcy Ul50 r, pnaco!\wl! '\v GS "Sam'op<YmO\cChłOjpslk'a" w SkrzyidI:nej, rówiDoc'z,eśnie pełni! funkcjt; przewodniczącego
Ko!a ZMP w WoE Skrzydlańsiki'ej, a póź.niej - przewodniczącego
Zarządu Gmiin!lego ZMP w Sikrz)'1dJ!nej.
Od września 1950 II'. do lutego 1951 ['o odbywa! szko,lenic w Szkole Organizacyjnej ZMP w Krr-aikowi,e,apo jej UlkOtlclzeniu,w marc'u 1951 2Os'1a!Isikierowany do
pl"acy na 'sltwnolWillslku
rk,ierowniika ¥l)'1działu SzikOilno-HarcClI1S1kiegoZ,trządu Pow.
ZMP w OlkU's'~u. We Iwrz'eśniu 11951r. wstąpi! do PZPR. Od kwietnia 1953 T. przenió,;ł s'ię do pIracy w Z<tr<zą;dziePow. ZMP w Limanowej
jako instruktor Wydziału Szrkolno-Ha,rcerskiego.
\V.styezniu
1954 II'. podjął pmcę w S~ole
Podst. ,nr2 iW Kas'iJllce Małej najpierw jalko .przeW'Odn:DkOrgani-nacj'i Ha['cers!kiej, a później na.uczyC"iel. W 1953 I'.
ro,zlPoczął nalukę 's)'1sltem€lmIzaoclznym rw Liceum Pedagogicznym w Sta:rY'm Sączu,
kOl1cząc ją 'egz,aminem dOijrzałośC'i 'w LiIPcU1956 To W tY'mże jeszcze ;roku To'zpoczął
nauJkę w Zaocznym SitwdLium NauczyC'1elslkim ne. filologi:ipOibikiej
w Krakowie.
W czasje ,pracy w Ka,sin:c,e Małej pełnił Ipm.ez 11 lat fumikcję .sek,retarza POP
PZPR i przez ;2 kadencje - I'adrnego Gromadzk,tej R,tdy ~arodowej. Z dniem 8
lutegJo 1~65 r. 'Został u['lolpowany :do pracy w a!dminisirac}i ja,ko przewodnkzący
PrezY'dium GRN w M;s'zan'i,eDoiln€lj. F'ul]kcję tę pełnił do końca 1'!-l68r. Od 'stycznia
do końcIa s'ierpruila 1969 ['o pIT'acOiwał,jaiko s'ek're1::wl'zPow, ZwiązJku Kółek RolniC'zych
w Li,manowej
Od wrlześn.ia 196,9 II'. wród,ł do pracy w ISJziko,lnic<i\vie,
pełniąc ,do 9. la. 197Z I'.
'obow,iązlk'i ikierown:iJka Szik'oły PodsJt. w Rabie Ni,żnej. aod
10. 10. 1972 r. Ipmcuje
jako inaUlc,zyciel'w !t'ejże szlko:le aż do prvedwczesnej śmierDi.
Od .llts'toiPaJda1975 ,r. \'do15 lutego ,1976 T.uczęszczał
na kurs ,przygntolwawczy
fHolo,gii [)oll!slk:i1ej
w Nowym Sączu, la na,s!tępni,e ,wstał przyjęty do WSP - filologha
polslka w K['alk'Owie. Studia ukońc:zył ,dyp1oomem:ma'gi.s'iers,kim26, 06.19.31 ,I'.
Z ,pralcą halrcerslką !nlie 'rozistawał ISJi'ęm,ig,dy. Jako Druh Harcmist.rz PRL !pełnil
fU'11lkcjęinstruk!bora iZHP prowadząc 77 DH, a :później 14 DB: 'im. Solarza w Rlalbie
Niżnej, Był wielo:klr'atnym człornlkiem Raldy HUfca, członkiem ChOlrąg,v.ianej Komisji Rewiz)'1jnej, a pm.ed:e w.szYlstlklilm- d[,użY'noiwym. Bra! za'wsze udział w ak'cj~
letniej. Był Wlzorrowym wy,chowawcą ha['cerslki;ch poikolell :i ich 11lajbliź..szYIll1
przyjacielem. Rada Hu:fcla GOlrezańskiiego Lim. Władyls'ła.wa O~kanJa w Mszanie Do,lnej ze
śmierdą
DI1uha HaTcmisltrm Juliiana Hanuli poniosla niepowetowaną
's'tratę.
Już w Kasince Małej spędzał swoje woilne chwile z mołdzlic..'!Żą,organizując
tealt'r ,amatO'rskJii,a póż:niJej - w ThalooeNi'ŻJlej wędrując z dziećmi ,i dorosłymi po
Beskidach ,i liJnny,ch ,górralch jaik'o prz.ewOidniJk PTTK. ,p,roWJardziłstanice harcersild:e
dla :dzieci wiejsIkiich !w KlralkQwie ora,z obozy wędrowne. Do PTTK nale~ał od ['olku
1960. Był barr-dizoalktywnym jeig'0 czl)(JTIikiiem,
Brał udział w pracach Z,amądu PTTK
w Ra:bce-Zdr,oju.
/
�421
Założył przy Sz.kole P.odst. \'1 Rabie N.iiŻnej Młodzieżowe
Kolo Turr-ysltyczne.
Organizował liczIle wyc'ieczki pie:srze i autoikarr'«Jowez 'mlodzie·żą, alby z<J!pozlnaćjel z
pięknem naszego re.gionu. Koło ml<J,ctz.ieżowe w Rab.ie Niżnej z·dobylo w lalach
1978- 79 - 80 z.\ 'Udz:iał \\7 rajd'zie Trybo'W>lk:i-ejpucharr- prZJcchodni .na wł.asność. Założył ~eż .przy szkole seik{;ję :koła.rSJką. W 1l'97'2II'. u:k~)ńC'.z.ył
ikuI's p;r,z,ewodnllków gÓJ',:kich. Jako przcwOidU1'ilk:pracował w Od:c1z,iaąeRabcz.ań.sikim, ·op.rowadzał mlodz.ie·ż i
stairszycrh po tutejszym regi()lnie. Poma,gał rÓ'V.':r1:ież
'IN sZiko.Jeniruprzyszłych
'i\de:ptów,
klórzy chcieoJ-iuzy;;;kać .,oLopidJ prz.ewoduika. Sam zdobył Złotą Odznakę GÓr~ką.
Za swoje pr:J{;ell'trzymał
od Za'rządu Złotą Odznarkę PTTK. Jc@o o,dejś(;lie O'k~'yło
żalrJbą Oddział Rabczar\ski.
Od ,rOiku 1954 lIu.Ieżał J1'i'!"pJ',zerwan,iedo Związku Na'Uczyciełsllwa Po'b,k,iego. Po
o,kre"i-c zawieszenia dzialalrności orga'ni:zacj.i po,djął pracę w g'I'upiemlnżycielskiej
ZNP. W zeb-ra\li,u wybo.rczym reaktywOJwaneg'o Związku już lnie mó,gł wziąć udziału,
chociaż burdzo inlere,ował slię je·go pos'lępami.
Kol. JuJiwJ Hanu,la wstąpił w poc,zet członków Oclid'Z,iał'UPTL \V IV!s:l\anj,eDolnej w lUllym 19n r. WYikazywał z a,i:nteres,OIWan-iedia.ieklOll,og.ią. W lat,\'ch 1974 - 75
pisalprollorkoly
zebor:u\ czlonków Oddziału. Wdlniu 8. 06. 1975 II'. na posze'fZo:Jym
zebrani'u-sesji
:1<tulkowej ,ku uczc,z:eniu ~'{)cznicy WI. Orkana
wygl'Orsił Tefeu'at pL
"Ubra-z wsi podgo'l'czar'lSk iej pod k()łn'iet: u'bie-gle.go wieku i proj€'klly reformy usw'<Jju
rolJll.'go w twórcz:r,;ci Wl. OJ"kana". V.; dni,u 24. 11. 1980 I'. ,pl"zed-s1t<\>\vił
..Współczesnekierunki
etllog,rafii", :W. 09.1982 To wygla.-.ił referat pt. "Pisa'rs.hvo lu.dowedo I
wojny światowej".
l
W dnilu 4. 10. ł981 L mgr Julian Hanula .z·ostaje wybrany pnezesem Oddz'iału
PTL w M,zanic Dolncj. Na zehraniu w dniu 21. 11. 19,&2II'. wygł,asza slowo wstępne
o 35-1ec,iu pow.starnja Oddz,ialu PTL 'w M·s7.ćlnie Dolnej, iPO'dikreślając zaslu-gi zalożycieli Oddóa]u: dr,] Sebas,tiana Fhz,aka i mg'w Piotra KaJecl:J,ka - d-oltychczasowych
i zmarłych już prezesów Odd:z.ialu. Nies·poid'z,iewar.,1.emło,dy prell'S sam zaJHda na
POW<1'Żllą
chol'obG ser.ca. Na zeb'l'a.ni'u w dini'll 26 czerwca 1983 T. dzię·kuje wszystkim
członkom za współpracG, sc'k·n.'tarce - za 'prowadzenie właśC'i~v;ie Oddziału, Sika'l',bl1ikow.i - za jego trud. w zbieraniu <;Ikładek. Wszyscy zebrani wyczuj'i, że preze"
7('gna się z czl<Jllkami Oddziału.
\\' ze':lraniach odbytych w dniach: 25 wrzcśnia i 20 listopada 1983 Toku nic bierze
już udzialu, czuje "i<; ba,rdzo ,.laby. Zdoł<1l je",zcze napi-sać Jist do członków, który
sekrelarka odcz.yt:l!a zebranym. Obecni ze swej strony wystosowali .pismo d,o prezesa ze ,lr}wami oluchy i nad.ziei na 'rychłe ponowne spotkanie.
Zmarł w dniu 17. 12. 1983 r. do ostat.ka wykazując
zainteresoQwanie pracami,
w których już nic mó-gl uczestniczyć. Je'S-zc'z.ew dniu 16.12. 1983 ł'. pToslił ż(}n~ v
przekazanie
mu informacji
o aktu.a,IJnych wydarzeniach
·dnia z żyda organiz,\cji
związkowej. Nazaj utrz rano już nie żył.
Mgr Julian
Hallula posiadal na'stępujące
odZllaczenia (wg dat otrzymania):
Odznaka Tys,iąclecJa. Odzmaka - X lat w Służbie Narodu, Knyż za Zasługi dla
ZHP, - 1974 1'., Srebr1JY K'l'zyż Zasługi - 1976 'r., Zasłużony w Pra-cy PTTK ~~"śród
Młod7Jcży - 1978 r .. Zlot.\ Odznaka 'Za Zasług:i dla Woj. Nowo·:;ąd:ec'.kiego - 19,8 L,
Srebrna Odznaka ,. Zasłużony Dz.iał,acz Turystyki - 1978 r., Dyplom Harcmislrza
Pol soki Ludowej - l!J79 r., Złoty Krzyż Zasłu'gi - 1983 r.
Antnnina
Lubecka
�422
ALEKSANDER OLESZCZUK
H900 - 1933)
Ul-odzn:ny 22.VIIL1900
II'. we .w.-;:i.Kolembrody
U'la Lubc!,-;z:czyżnue, v;
1-. 1937
U-k'llliczył Studium Sekc.}i Spolec:Zlnu-o.świaitowej WWP ·w Warszawie, Ig,dzie ćwic.zenta z z·akr·e-,u eit."1og-ratitiodbywa" pod kiLerun1kiBm '!)J';of. St. POl1lia'to'Ws:k~eg'n.
W o·kre"'ie 19,27 - 19·:39 Inauczyciel \\. ,póllllo:)ll-ej LubelSizczyźnie. Po z<llkończcniu
11 wojny :rmuczycue'! szkól zawodorwych w Gdiu'rsku-Ohwie,
a .nals't~pl1Jie"łi Parcze\-vi-c.
\V czal;;ic swojej wieloletn:iej
pra,cy nauc'zycie!s'k,i:cj z ,{),g'!'OImn,j
pasją popularyzowaI wiedzę o region,ie pn. Lubelszczyzny
i PodIasi'l. Jego szczególnc zain [ere-o'wlenia to 'Pi·eśl~.i'i illwzyka lu-dtm¥a. Rea~IiJzo'W".'łje poprzez ong:ani:zo!w,wIie .zc:s.po·łów
.pil.'Sli i tańca ludolwe.glo w s.zjkołach oraz Izb-ieraulIi,cma'tcria!ów \V terc.nie. O,publiko\\··al '\\i.ie1e'cel1lnych opora.cowat} z dZJiedvi:ny fol.kł'()ru Pod!a;:lia. M. illl. na wym.ienieni~?a,;ługlu:ją -ta:k'i:epo:zycje jalk: Zboże ·i chleb w obrzędach i:wyc:ajach
na Pod[asil( 011az Pieśni ludowe z Podlasia wydialnepl'ze.z PTL w rOiku 1951 j-aik{)jeden
z aumefóW Arc!ui,wum EVno,grafi;c:weg,o "PTL". AI·okl;;ander Oleszczulk by! ",":iclolet.nim i aktY\V'Dym członkiem Oddziału PTL w LubDiln,ie.
K.M.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf21bdaa9671ab4e2c85db318a5162ef.pdf
ebbb3da6bd77a1012f5cbd8f5e966e95
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1881
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1745
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1984 t.68
Description
An account of the resource
LUD 1984 t.68, s.335-414
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
t. 68, 1984
V. KRONIKA
JAN ARNOST SMOLER
{1816 - 1884)
Sto lat mija od śmierci Jana
Arnosta Smolerja, a pamięć o tym
wielkim działaczu
łużyokim
jest
wciąż żywa nie tylikJ wśród Selribów
łużyckich i we wszystkich krajach
słowiańskich, ale i w całym świecie.
Wiele jest przyczyn tej popularności Smolerja. Niewątpliwie największą sławę w kraju i za granicą przyniosło mu wydanie fundamentalnego dzieła Pjesnicki hornych a delnych Serbow. Ale na wielkość tej
postaci składało się całe jego pracowi te życie i bezgraniczne poświęcenie ideom, którym służył wiernie
aż do końca swego życia.
J. A. Smoler urodził się 3 marca
1816 r. we wSli Łućo (Me>rzdoTf)w
północnej części Górnych Łuży,c.
Ojciec jego, Jan Karol Smoler (urzędowo - Schmaler), był nauczycielem wiejskim w Łuću, a od 1821 r. we
wsi Łaz (Lohsa), gdzie pełnił również funkcję kantora przy ewangelickim
kościele. Tutaj Jan Arnost rozpoczął pod okiem ojca nawkę w wiejskiej
szkole a l"ównocześnie naukę l"ysunku i gry na skrzypcach. Tutaj zżył
się ze środowiskiem wiejskim, wówczas jeszcze czysto łużyckim. Poznawał więc tradycyjne obrzędy i zwyczaje lud Ow€, słuchał pieśni ludowych i niekiedy notował teksty tych pieśni i ludowych bajek.
Poważne zainteresowanie językiem i folklorem łużyckim budziło się
w młodym Smolerju dOlpiero w gimnalzjum w Budziszynie, do którego
"'ostał iP'1"Zyjętyw T. 1830. Pod Wlpływem ,lektury, koleżeńsklich dyskusji i bacznej obserwacji ówczesnych stosunków i wydarzeń politycznych
w kraju, budzi się w nim nie tylko dojrzała świadomość narodowa, ale
i tragiczna świadomość zagłady, jaka zagraża Serbom łużyckim, ich języ-
�336
Kronika
kowi i kulturze. To były dla piętnastoletniego Smolerja motywy jego
wchodzenia na drogę działania sp'Ołecznego. Za zgodą swych władz szkolnych organizuje wśród kolegów-Łużyczan zespół samokształceniowy w
zakresie języka i kultury serb::>łużyokiej. Sp::>tykali się więc, by czytać
teksty łużyckie, poznawać gramatykę, zwiedzać zabytki dawnych Łużyc,
śpiewać pieśni ludowe a nawet zapisywać teksty pieśni i bajek ludowych.
Lektur·a GoHfrieda lIerdera Stimmen der Volker in Liedern pogłębiła jeszcze zainteresowania Smelerja pieśniami i bajkami ludowymi,
potwierdziła głębJlki sens zbierania i wniikania w ich sens i f.ormę, skoro
"najwyższa i naj,pł.odniejsza mądr.ość pochodzi zawsze od ludu". Poza
tym niemały wpływ wywierał na niego nowy pastor przybyły do Łazu
w r. 1835, Handrij Zejler, wielki ,poeta i działacz łużycki. On to umacniał młodego Smolerja w jego zainteresowania.ch kulturą ludową i w
jego woli działania społecznego.
Studia we Wrocławiu
Po ukończeniu gimnazjum w r. 1836 Smoley rozpoczął studia teologii
ewangelickiej we Wr'ocławiu. Wkrótce jednak, po obowiązkowych zajęciach, trafiał na wykłady filologów i histor)'lków. Słuchał więc wykładów
wybitnego germanisty A. H. Hoffmanna, zbieracza :pieśni, w tym pieśni
polskich na Górnym Śląsku. Dzięki niemu znalazł Smoler dodatkowe a
interesujące z'ajęcie w bibliotece uniwersyteckiej. Uczęszczał też na wyiklady histolfyka A. Stenzela, 'znawcy hilSt:l'rii Łużyc. Obaj pwfes-oT'owie
in.'1lkŁanialiSmolerja do 'Opanowania innych języlków shYWliań1skich,
głównie polskiego i czeskiego.
I tutaj, podobnie jak w budziszyń::>kim gimnazjum, Smoler gromadzi kolegów Łużyczan pr~g'1ących uczyć się jęz)'lka ojczystego. Zes,pół
ten przekształcił się niebawem w Łużycko-niemieckie Towarzystwo Badania Dziejów i Języków Łużyckich. SmaleI' został sekretarzem Towarzystwa, a od 1'. 1839 - prezesem. Jemu też :przypadł zaszczytny o.bowiqzek wygloszenia referatu na oficjalnym zebraniu Towarzystwa w ·obecnosei władz Uniwersytetu. Tematem referatu były lużyckie pie.;ni ludowe. W referacie, wygłoszonym w jęz. niem:eckim, Smoler dJikonal z
dużą wnikliwością analizy swoistych cech melodii i tekstów pieśni łużyckich, nieco uwagi poświęcił kantorkom okolic Łazu, wreszcie przeczyitał tE:!;~stydziesięciu pieśni łuż)"c!kkh w myg'inale i pf/ze1kładzie na jęz.
Iniemrie:oki,bez up:ększeń, na:bmiast ,z tr0':5;kąoo.didanie auŁe'nLyczuego ducha w 'sło'wach łużyckich pieśni.
Referat Smolerja był dla Łużyczan wydarzeniem dużej wagi. Po raz
pierwszy w oficjalnym wystąpieniu postawiono przed poważnym audytorium a,kademickim problemy ludowej !kultury Serbów łużyckich. Była
�337
Kronika
to zapowiedź
dalszych
prac Smolerja
w tej dziedzinie
a zachęta
dla
obecnych
tam młodych
Łużyczan.
Wystąpienie
Smolerjapodnioslo
jego
autorytet
i pozyskało
mu nowych
przyjaciół,
m. in. znanego
uczonego
fizjologa, Czecha, prof J. E. Purkynjego.
W jego gościnnym
dla słowiańskich studen tów domu poznał i za.orzyjaźnił
się z polskimi
stud-en tarni,
pisarzami
i uczonymi,
ze studentami
czeskimi
i południowo-słowiańsikimi, tu wreszcie miał dostę,p do bogatej bibli:oteki uczonego.
Przyjaźń
z Purkynjem
była dla Smolerja
naj cenniejszą
szkołą życia.
Codzienne
rozmowy
z wielkim
uczonym
i patriotą
czeskim
otwierały
oczy młodego
Łużyczanina
na dynam:cznie
rosnące
ruchy
odrodzenia
narodowego
wśród Czechów, S;owaków
i południowych
Słowian.
Smoler
dostrzegł
przed własnym
życiem wieLkie zadanie do spełnienia.
Dojrzała
w nim zdecydowana
wola działania
dla budzenia
świadomości
narodowej
Serbjw
łużyckich.
W tymw duchu nawiązywał
listowne
kontakty
z towarzystwem
łużyckich
studentów
w Lipsku i z budziszyńskim
stowarzyszeniem gimnazjalnym,
które ;przyjęło nazwę Soóetas
słavica Budissinensis. Zachęcał do wytrwałej
pracy nad języki€m
i literaturą,
do zbierania i zapisywania
pieśni,
gawęd,
,przysłów
i bajek
ludowych.
Budził
miłość do wszystkiego
co jeszcze żyje w narodzie,
do języka ojczystego,
pieśni, obyczaju,
a szacunek
dla dziejów
i pomników
narodowych.
Dawał w listach przykłady
odrodzenia
narodowego
u innych narodów
słowiańskich
i tym ożywiał za,pał mlodych do działania.
Swoje ferie między semestrami
poświęca
Smoler wędrówkom
po całych Łużycach.
Poznaje
również
DO.ne Łużyc€ i tam w spotkaniach
z
pastorami
i nauczycielami
wiejskimi
przekonuje
o potrzebie
budzenia
świadomości
nar.odowej,
obrony
przed germanizacją,
znacznie
silniejszą
pod rządami pruskimi
niż w Saksonii.
Pełną zachwytu,
ale trafną o,pinię o Smolerju
wyraził
w swoim liście wr. 1840 zna!ny sl'alwista rlQlsyjski, lzim31ił Sriezniewslki,
zktbrym
~rmlJler jako przewodn.:ik wędrował
,po Gó:rnych i Dolnych Lużyca,ch: "Smoler
jest przykładem
dla dOfoOsłych i młodych
patriotów ... Chce poznać swoją
Ojczyznę, ale .nie z zewnątrz,
a w całkowitym
zespoleniu
z nią. Dlatego
wędruje
po całym kraju,a
wszędzie
czuje się j.ak w własnym
domu ...
Och, gdyby każdy naród europejski
miał po jednym
Smolerju
na tyle
ludzi ile jest Łużyczan
i gdyby ci mieli środki po temu, by udzielić światu swych doświadczeń,
o i eż szerzej otworzyłoby
się poole działania
dla
historii, filozofii i filologii. Zazdroszczę
im Smolerja ... "
Pieśni
Górnych
i Dolnych
Łużyczan
Zamiłowanie
do śoiewu
i zbierania
pieśni
ludowych
Smolerjowi
od najmlodszych
lat, by z czasem przekształcić
Referat
wygłJszJny
w r. 1838 na zebraniu
Towarzystwa
22 Lud.
t. LXVIII
to~warzyszy[.o
się w pasję.
świadczy
już
�338
Kronika
o jego dojrzałym i głęboko ,przemyślanym stosunku do łużyckieg,o folkloru. Sz'Częśliwy zbieg okoliczności sprawił, że Smoler znalazł się we
Wrocławiu w środowisku uczonych, zamiłowanych w folklorze,. m.in. w
pieśniach ludowych, w śwdowisku młodych patriotów słowiańskich,
którzy wśród ludu odnajdywali nowe, przebogate wartości narodowe. I
to w niemałym stopniu sprawiło, że gromadzenie ,pieśni, gawęd i bajek
ludowych stawało się dla Smolerja patriotycznym obowiązkiem. W języku ojczystym i w folklorze widział nie tylko bezcenne skarby, które
trzeba chronić, ale i tajemnicę trwania i życia narodu.
Smoler zresztą nie był odosobniony w gromadzeniu pieśni; zbierali
je H. Zejler, J. P. Jordan, B. Markus, a nawet Niemiec, Leopold Haupt,
sekretarz Górnołużyokiego' Towarzystwa Naukowego w Zgorz'e1cu. Z
jego to inicjatywy Towarzystwo ogłosiło konkurs na zbiory łużyckich
pieśni ludowych, w ,którym w r. 1838 uczestniczył bezimiennie również
SmJler.
Smoley zdecydował się wydać drukiem mo'żliwie pełny zbiór łużyckichpieśni
ludowych. Zaczął więc porządkować i opracowywać swoje
matteriały, k'or'Zystając z ceI1Jnyeh,~ad Ipr'of. HoffmalI1na. W lecie 1839 r.
zapadło decyzja o współpracy z L. Hauptem. Pieśni miały być wydane
w języku serbołużyokim i niemieckim, Haupt zatem miał m.in. czuwać
nad formą przekładów niemieckich. Smoler z niezwykłą pracowitością
przystąpił do uzupełniania zbiorów, do gromadzenia tekstów i m-elodii
pieśni, zapisów bajek, opowiadań, legend, przysłów, opisów obrzędów,
zwyczajów oraz obiektów kultury ludowej Górnych i Dolnych Łużyc.
K,::>rzystałrównież z pomocy swych znajomych i przyjaciół, których odwiedzał w swoich podróżach po kraju. Doskonalił równocześnie swój
warsztat folklorystyczny. ZapoZ'llawał się z dawnymi i nowymi wydaniami niemieckich pieśni ludowych, ze zbiorem słowiańskich pieśni ludowych Ce~akowskieg:o, ze zbiorem słowaokim Kollara (Narodne zpiewanky), ze 'zb:'OI'€ImseT'bSlkichpieśni Vwka Karadzića, z pl€'śniaani słoweńskimi, rosyjskimi, ukraińskimi i ,pn.skimi (Wacław z Oleska, K. W.
Wójcicki i in.).
W latach 1841 - 1843 wyszło w Grymie (Grimma) dwutomowe monumentalne dzielo L. Haupta i J. A. Smolerja Volkslieder der Wenien in
der Ober- und Niederlausitz,
Pjesnicki hornych a delnych Łuziskich
Serbaw. W pierwszym tomie Pjesnicki zam:eścił Smoler 331 pieśni góriIlołużydki.ch IZ 237 melodiami. Popnzed'za je w~tęp, w !którym auto'r, -ohJik
og6.1nych informacji o Serbach łużyckich, charakteryzuje pieśni pisząc
m.in., że czytelnik ... , w tych samorodnie pJwstałych i wyrosłych a
wśród ludu zasłyszanych .pieśniach więcęj prawdziwej poezji znajdzie,
niż w tysiącach sztucznie skomponowanych, wygładzonych i wykończonych wierszach dawnych i nowych czasów". Są w nich ... "dźwięki czy-
�Kronika
339
ste i świeże, często pełne tajemniczości i głębszych uczuć [... J kwia.ty
leśne i polne, którrych barwa i woń upiększają pełną trudu drog~ pasterza i rolni!ka".
T'om drugi (Proznicki) zawiera 200 tekstów pieśni dolnołużycbch z
80 melodiami. W obszernym "Dodatku" zamieścił Smoler 18 bajeik górnołużyckich, legendy, przysłowia, ~pisy zwyczajów, obrzędów i zabobonów,
sIJ'is grodzisk, informacje o dialektach łużyckich, wreszcie nazwy wsi
w jezJ'iku niemieckiJm i w obu językach łużyckich oraz mapkę Górnych
i Dolnych Łużyc.
Pieśni Górnych i Dolnych Serbów łużyckich
wzbudziły duże zainteresowanie i uznanie w kraju i za granicą. Recenzenci podkreślają,
że jest to nie tylko jeden z największych zbio.rów pieśni ludowych, ale
i pierwsze poważne dzieło z dziedziny łużyckiego ludoznawstwa. A. M:>sbach pisze w "Tygodniku Literackim": "Ilo,ść pieśni ludowych tego małego narodu budzi podziw; przewyższa prz,ecież polskie i morawskie
pieśni nie tylko liczbą, ale także różnorodnością. Smo.Jer podniósł wartość zbioru przytaczając identyczne lub podobne pieśni innych ludów
słowiańskich ... " Polscy przy jacie Smolerja, W. Maciejowski, R. Zmorski, J. Lampa i inni przyjęli z radością wiadomość ,Q wydaniu pieśni
łużyckich. Lampa, autor zbioru Pieśni ludu śląskiego wielokrotnie wspomina o wpływie dzieła Smolerja na jego warsztat foLklorystyczny. Również Oskar Ko~berg zetknął się z Pjesnickami Smolerja, głównie w okresie prac nad monografią Wielkopolski graniczącej dawniej z Dolnymi
Łużycami. W tece 39 materiałów Kolberga znajdują si~ przekłady tekstów z "Dodatku" d·o II tomu, z opisem wesela wraz z pieśniami weselnymi i innymi fragmentami. Z bardzo dużym uznaniem pisali o dziele
Smolerja Czesi, Słowacy, Rosjanie, a nawet Niemcy. Ta opinia powtarzała się w ,późniejszych i obecnych monografiach Sm:>lerja. Autorzy
podkreślają, że tym jednym ogromnym dziełem Smoler zasłużył sobie na
trwały pomnLk.
Studia filologii s10wiańskiej
Zainteresowanie Smolerja językoznawstwem slowiańSlkim rozwinęłc
się za.pewne w okresie, kiedy rozpoczął naukę języków słowiańskich
IPolskiego i czeskiego a później i rosyjskiego, a takie w trwałych kontaktach ze słowiańslkimi ,przyjaciółmi. I stąd wywodzą się u Smolerja pierwsze próby rozwiązania bardzo trudnych u Łużyczan problemów pisowni. Ewangelicy łużyccy posługiwali się frakturą, przy tym dla odrębnych w tym języku słowiańskim głosek stosowali znaki diakrytyczne w
bardz.o dowolny sposób. Stwarzało to w dużym stopniu sztuczne bariery
językowe między katoJikami a ewangelikami.
�340
Kronika
W r. 1839, po konsultacjach z Zejlerjem, P. Jordanem i Purkynjem,
Smoler opracował .pierws,zą propozycję zmian w pisowni górnołużycki·ej
Opierał się w dużym stopniu' na pisowni .polskiej i czeskiej. Zastosował
te zmiany w wydaniu pie3ni łużyckich. W 1'. 1842 wydal broszurę p.t.
Krótki wykład ogó~nych zasad pisowni (Krotke wulozenje powsitkowlleho prawjepisanja).
Przez wiele lat .powracał Smoler do spraw pisowni
obu ję7yków łużyckich, ale już w oparciu o wiedzę zd;)bytą na studiach
slawistycznych.
W r. 18-12 powołany został na stanowisko .profesora filologii słowiańs.J,;,iejUniwersytetu we Wrocławiu Czech, Fr, L. Celakowski. Smoler
skorzystał ze styp·endium i ,po dwuletniej przerwie powrócił do Wr-oclawia, by rozpocząć studia slawistyczne. Pogłębiał swoją znajomość języków słowiańskich, szczególnie języka czeskiego, co ułatwi lo mu nawiązanie przyjaznych kontaktów z .pisarzami i działaczami czeskimi. Smoler zdobył wkrótce przyjaźń i zaufanie Celakowskiego. Toteż na zaproszenie ,pf1o feso:rawyjechał z nim do Pragi. P'Jlbyt w Oz-echach miał dla
Smolerja ogromne znaczenie. Chłonął wszystko, c'Okolwiek mógł przenieść na grunt łużyoki. Interesował się działalnością takich instytucji
narodowych, jak Czeskie Muzeum w Pradze i założ·ona przez Muzeum
Martica C.eska, wydająca dzieła U'c:zOony>Ch
-c~eskich. Obserwował aktywnJiŚć czeskich działaczy 'Thaf1O'dO'Wy>Ch,
IIlIauc:zyC'i'eli
czeskich uczący>Chh2~płatnie języ!ka ojczyst-ego. W Tumowie zachwycał się przedstawieni-eJn
teatru amatorskiego z udziałem czeskich studentów.
l
W służbie narodu
Po zakończeni,u letni-ego semestru w r. 1845 Smoler opuścił Wroclaw
na zawsze, ch::>ciaż stypendium kończyŁo się dopiero w marcu 1846 r.
Trz-eba głęboko 'wniknąć w motywy 'i idee życilowe Smo:erj'a, by Ipojąć
sens jego zasikakujących decyzji. Zakończył studia teologiczne, ale nie
;zamknął €Ig!ZamiillemdypllOlffiowym. Wiedział bowiem, że jego życie
nie będzie zwiqzane z parafią: postanowił służyć całemu narodowi. RozPacz'lł studia filologii sl'Owańskiej, ale nie -fa to, by zdobywać dyplomy
czy stopnie naukowe, do których nie brakło mu zdolności. W rodzinie
języków słowiańskich wraz z zabytkowymi tekstami staro - cerkiewno
- sbwiańskimi odkrywał z radością tysiące więzów z językiem ·ojczystym. W litefaltura.ch słowiańskich .oonajdywał wątki bliskie jego nar-odowi. Odkrywał je w [pieśniach, legendach, bajkach rudowych ez€skich,
słowackich, po:skich, rosyjskich, ukraińskich. Jego studia języldw i litera tUl' słowiańskich, jego więzy przyjaźni z ucz-onymi, pisarzami i działaczami czeskimi, słowackimi, po:skimi i r-osyjskimi miały również swoje głęb::>kie podłoże patriotyczne. Zdobywał przyjaciół dla swego narodu,
�Kronika
341
gromadził doświadczenia tak bardzo przydatne w jego działalności po
powrocie do Łużyc.
Te d:>świadczenia wyniesione z Wrocławia i z pobytu w Czechach
umiał Smoler wykorzystać wkrótce po przyjeździe do Budziszyna. Z
zapałem kroczył w nurt życia społecznego, nawiązywał i odnawiał dawne kontakty i znajomości. To m.in. z jego inicjatywy spotykają się działacze łużyccy, H. Zejler, J. Smoler, Mosak-Kłosopólski, K. Pful, J. Wanak, M. Cyz i i'nni, w dn. 18 kwietnia 1845 r., by podjąć decyzję o utworzeniu Macierzy SerbJłużyckiej
(Maćica Serbska). 8moler podjął się
utworzyć i redagować organ Macierzy Serbołużyckiej (Casopis Towarstwa Maćicy Serbskeje). w którym miały być publikowane artykuły naukowe, teksty literackie i materiały folklorystyczne. O utworzeniu Macierzy Serbołużyqkiej i jej zadaniach w organiwwaniu życia społecznego, kulturalnego i naukowego pisał Smoler w "Nowinach Tygodniowych
("Tydźenske N:>winy)").
Dzień 18 kwietnia, pamiętny w dziejach Łużyc, zapisał się w pamięci
jeszcze jednym wydarzeniem, przy którym ujawniła się aktywna i twórcza poslawa Smolerja, udzielająca się Jego .przy ja ciolom. Występ chóru
na zakoń·c:z,enlepierws:zego zeibrania nasUln.ąłslZtCzęśhwąmy51, by 00 rdku
urządzać !P'Ulbjozne k':>noerty, na których wykonywano by sbwiańJSIkJie
alei ll1!iemiecikieplewa. Smoler wspó-ldzialał ;z 'orgaln'tzatOlfamiikl().rucelftóiW.
K. A. Kocorem, Ikompozytorem i dyrygentem i H. Zejlerjem, poetą, autorem tekstów pieśni i oratorów, wśród których największe uznanie zyskały oratoria "Wiosna" (Nalećo), "Wesele łużyckie" (Serbski kwas) i
"Żniwa" (Zne). Coroczne koncerty .nazywane "świętami pieśni" (spewanske swjedźenje)
stały się odtąd tradycyjnymi imprezami kulturalnymi
Łużyc.
W 1'. 1847 zakończyły się prace nad organizacją Macierzy Serbołużyckiej l jej organu, ikwartalinika "Casopis Towarzys1twa Maćicy Serhskeje". Ma,cierz Sebołużycka sku,piała łużyckich u'czonych, pisarzy i działaczy. Jej autorytet wzrastał wśród Serbów łużyckich, szczególnie po r.
1848, kiedy wystąpiła do rządu saskiego z żądaniem wprowadzenia do
urzędów i szkół języka łużyckiego.
Smoler zdecydował się pozostać w pracy dziennikarskiej, widzą-c w
niej najskuteczniejsze sposoby oddziaływania i budzenia życia narodowego. Redagował "Casopis Maćicy Serbskeje" i publikował w nim szereg
swoich artykułów z dziedziny ludoznawstwa i językoznawstwa łużyckiego, m.in. Pozostałości starodawnego
nabożeństwa
u Serbów łużyckich
(Powostanki ze starodawneho
nabozinstwa
w serb. Łuz, 1848), Serbołużyckie nazwy ptaków (Serbske ptace mjena. 1856/57). W r. 1847 Smoler przyjął dodatkowo redakcję słowianofilskich "Jahrbucher ful' slavi.
sche Literatur, Kunst und Wissenschaft" wydawanych w Lipsku przez
�342
Kronika
Jordana. Wkrótce wykupił to rpismo i wydawał je wraz z wychodzoącym
dwa razy w tygodniu "Slavische Rundchau", podającym aktualne wiadomości polityczne. W ten sposób Smoler starał się zacieśniać więzy kulturalne swego narodu z innymi krajami słowiańskimi i wiadomości o
życiu Serbów łużyckich przekazywać do wielu krajów Europy.
W oikresie wzrastają,cej fali Wiosny Ludów, z którą Sm::>ler wiąże
duże nadzieje, przejmuje z rąk Zejlerja redakcję "Nowin Tygodniowych"
("TydźenS1ke N::>winy"), a po ,przejęciu w r. 1850 wydawnictwa, przemianowanych 'na "Nowiny Serbołużyckie" ("Serbske Nowiny"). Uzyskuje zatem zna,cznie szersze pole działania, docierania słowem pisanym do
rodaków w kraju i za granicą. Nie omijały go oczywiście konflikty z
władzami, nieporozumienia i zawody. Nie sprzyjały mu w jego działaniu,
nieliczne wprawdzie wśród Łużyczan, środowiska konserwatywne i zbyt
lojalne wobec władz niemieckich, nieprzychylnych wobec ruchu narodowego Łużyczan.
Smoler nie zbaczał z drogi wiodącej do celów, które s'obie skrzętnie
wypracował w ciągu wielu lat studiów we Wrocławiu. Zdobywał tam
wiedzę i doświadczenia nie tylko z ksiąg, ale i w długich rozmowach z
uczonymi, pisarzami i działaczami, z przyjaciółmi wśród Polaków, Czechów, Słowaków i Rosjan. Był przyjacielem wszystkich Słowian i to manifestował w swoich artykułach, ale nie był zwolennikiem idei modnego
wówczas panslawizmu. Smoler uczył się od swoich przyjaciół słowiańskich tajemnicy budzenia życia narodowego, samodzielnego życia narodowego, by jego niewielki naród, owa "zapomniana wyspa" słowiańska na
morzu niemieckim, mógł trwać i rozwijać się mimo braku własnej państwowości, a nawet przy nie~pirzyjających mu stosunkach politycznych.
Tym ideom służył Smoler w swojej pracy dziennikarskiej aż do końca
życia.
Dla młodych pisarzy łużyckich zorganizowanych w stowarzyszeniu
"Lipa Serbska" stworzył Smoler w r. 1858 przy" Nowinach Serb::>łużyckich" .,Dodatek" ("Mesacny Pfidawk"), a w r. 1860 'organ pisarzy łużyckich "Łużyczanin" ("Łuzican"), przemianowany w r. 1882 na "Łużyca" (.,Łuzica"). W 'r. 1872 roz.poczyna Smoler wydawać organ młodych
pisarzy "Lipa Serbska". Pismo to redagowane do r. 1881 przez największego poetę łużyckiego, Jakuba Barta Cisinskiego, miało poważny wpływ
na rozwój literatury serbołużyckiej. Zagadnieniom nclUkowym i kulturalnym Słowian !poświęcony był wydawany przez Smolerja i Pjecha tygodnik w jęz. niemieck,im pt. "Slavisches Centralblartt, Wochens1chrift fur
Literatur. Kunst, Wissenschaft und nationale Interessen des Gesamtslaventums". Pismo to zjednywalo Serbom łużyokim sympatię i uznanie u
wielu słowiańskich działaczy narodowych.
Najwięcej troski poświęcał Smo~er w pracy dziennikarskiej ochro-
�Kronika
343
nie mJwy ojczystej. Podjął się nawet w r. 1850 nauczania języka se!fhołużyckiego w budziszyńskim gimnazjum, a w r. 1851 wydał dla celów
szkoLnych Małq gramatykę
języka serbołużyckiego
(Mała recnica serbska). Wielokrotnie występ{lwał w {lbronie prawa do nauczania i używania języka serbołużyckiego w szkole i kościele, zgodnie z ustawą z r.
1848. Smiałe wystąpienie Smoleria w obronie dzieci łużyckich nie przygotowanych do konfirmacji z powodu braku łużyckiego pastora wywołało ostry konflikt między pastorem Ri.illingiem a Smolerjem. WlProcesie
przed sądem powiatowym w Budziszynie został skazany na rok więzienia za wystąpienie publiczne przeciw władzom ,kościelnym. Na szczę.ście
sąd apelacyjny w Dreźnie uwolnił go od winy i kary. To wydarzenie
pobudziło Smolerja dD dalszej działalności w tej dziedzinie, m.in. do {lStrego wystąpienia ,przeciw inspe!ktor owi szkDlnemu w Kamjencu (Kamenz) z powodu lekceważenia przez niego ustawy oprawach do nauczania języka ojczystego młodzieży w szkołach wiejskkh.
Sprawy kultury i życia kulturalnego narodu były, rzecz jasna, zawsze w cent'rum zainteresowań i zaangaż'owania Smolerja zarówno w
pracy dziennikarskiej, jak i jego udziale wżyciu
spol'ecznym. Zawsze
z entuzjazmem pisał o twÓircwś<::iliterackiej, muzy,czn.ej, o "świętach
pieśni". Z jeg.o inicjatywy w T. 1851 ,powstało w Budziszynie towarzystwo kultuti.'alne "Budyska Bjesada" organizująca, na wzór czeski, koncerty, przedstawienia amatDrskie, zabawy, wycieczki. W.zory tego towarzystwa przeszły do okolicznych wsi i przyczyniały się do powstawania
chórów ludowych i teatrów amatorskich. Były zresztą popularne takźe
wśród łużyckich robotników w Dreźnie i Berlinie.
Ogrom pracy nie pozwalał Smolerjowi na dalsze prace nad folklorem
łużyckim. Zachęcał jednak do dalszego zbierania i publikowania pieśni
ludowych, bajek, opowiadań i wszelkich ,prac z zakresu ludoznawstwa
łużyckiego.
Przewodniozący
Maoierzy Serbskołużyckiej
W r. 1872 J. A. Smoler z·ostał wybrany przewodniczącym Macierzy
Serbołużyckiej. Do licznych zajęć wydawcy i redaktora przybyły nowe
i bardzo odpowiedzialne zadania kierowania tą dużą już organizacją
Górnych Łużyczan. Jednym z ważnych zadań była wówczas budowa domu Macierzy, w którym winny pomieścić się bogate juź zbiory, rozmieszczane z kDnieczności w prywatnych
domach, biblioteka, obrazy,
rękopisy, a poza tym redakcja, dru'karnia, którą Smoler zakupił w r.
1875. sale obrad. Pierwsze zbióflki środków na ten cel nie wysta;rczały.
Nieco większe sumy, które wpłynęły z zagranicy, pozwoliły na zalkup
clomu w śródmieściu. Ale ten dom tylko w części ,odpowiadał potrzebom
�344
Kronika
Macierzy. Powstawało więc trudne zadanie budowy nowego domu i
szukania pomJcy u słowiańskich przyjaciół. Rozpoczęły się więc podróże
Smolerja do Czech, do Rosji,a w r. 1875 wraz z M. Hórnikiem do Poznania. Zwiedzili tu Bazar, wzór dla przyszłego domu Macierzy. Poznaniacy gościnnie przyjęli przedstawicieli bratniego narodu, ale własne
trudności finansowe związane z budową Teatru Polskiego nie pozwoliły
im na wydatniejszą pomoc. Ostatnia podróż Smolerja do Warszawy, Kijowa, Moskwy i Petersburga w latach 1881 - 1883 również nie przyniosła spodziewanych efektów. Budowa "Serbołużyckiego Domu" przeciągnęła się aż do pierwszych lat dwudziestego wieku.
Po r. 1871 znacznie pogorszyła się w Niemczech sytuacja mniejszości
naroiowych.
Szczególnie zagrożone były planową germanizacją Dolne
Łużyce. Toteż szczęśliwym wydarzeniem dla Dolnych Łużyc było założenie w Cho'Cie'bużu w r. 1880 dorlnołuży;ck,iego oc1dziaru Macierzy Łużyckiej. Inicjatywa wyszła od Polaka, szczerego i aktywnego działacza na
rzecz Łużyc, adwokata kaliskiego, Alfonsa Parczew1skiego. Niestety, szersz'ej działalnJści w Dolnych Łuży'cach Smoler nie zdołał już rozwinąć.
Ostatnie lata życia przyniosły mu niemało kbpotów politycznych i iinansowych trudności. Z ostatniej podróży zagranicznej powrócił chory.
Zmarł 13 czerwca 1884 roku.
POIgrzeb Smo1lerjla był wie]ką manifestacją żałohną ludu łużyckliego.
PochJwano go na Hrodźisku w Budziszynie. We wszystkich krajach słowiańskich pisano z żalem o zgonie wielkiego patrioty i działacza narodowego Łużyczan. Warto w tym miejscu przytJczyć kilka zdań z biografii Smolerja, którą napisał jeszcze za jego życia w r. 1883 wspomniany
wyżej, Alfons Parczewski:
Smole1r czuwał ... całe życie wpatrwny w jeden cel, natchnion)' wielką, wzniosłą miłością kraju ... Jest coś ni-ezwykłego, posągowego, w
tej długoletniej, do jednego celu skierowanej pracy SmJlerja. Im mniejszą i uboższą ojczyzna, tym więcej szanować trzeba wielkość przywiązania do niej...
Biedne, nieszczęśiiwe Łużyce niczego dać nie mogą, a
przecież Smoler życie całe im poświęcił ... Miłość ojczyzny nieszczęśliwej, zagrożonejzgulbą,
wypełniła całą duchową istotę Smo1le1rja... Nie
było s,prawy ogólnego znaczenia, nie było pracy narodowej, do której by
ręki nie przy~ożył. Życie Jana Arnosta Smolerja zlało się zupełnie z
dziejami odrodzenia Górnych Łużyc".
Kazimierz
Fedyk
�Kronika
345
JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ
DRA STANISŁAWA BŁASZCZYKA
W dniu 14 marca 1983 roku w sali renesansowej
ratusza poznańskiego odbyła
się uroczystość z okazji jubileuszu 50-l.ecia pracy naukowej dra Stalnislawa Blaszczyka zorganizowana
przez Muzeum Narodowe w Poznaniu,
Instytut
Etnologii
Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
- Oddzi,ał w Pozna'niu, oraz Spółdzielnię
Pracy Wytwórcaw
Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Folklor" w PoznaJniu.
Uroczyste zebranie otworzył doc. dr Henryk
Kondziel,a, dyrektor
Muzeum
NarD,rioweg,o w Poznaniu, który w imieniu -o,rganizatorów powitał Jubilata,
podkreślając Jego zasługi w zakresie badania w:ielkopolskiej sztuki ludowej
dzi,ałalności muzealnej.
Omówienia działalności naukowej
i muzealnej
Jubi'lata [lrz,edstawrili: doc.
dr Bogusł,aw Linette: "Sylwetka naukowa i dor,obek dra Stanisława
Błaszczyka"
mgr Zbigniew Toroński: "Działa'lność muzealna dra Stanisława
Blaszczyka".
Po referatach
Jubi,lat został odzna'c7!ony Odznaką
Honorową
m. Poznania
a także ,otrzymał listy gratulacyjne
od Wojewody Poznańskiego
i Pr,ezydenta
m. P,oznania. Również został wręcz-Dny dr St. BIaszcz)"kowi medal pamiątkowy
MuzeullU N:a,podowego w Po,znal'liu. Następnie odbyło się skladanlie Juhilaito'wi giratulach i upomi'l1Jków, które ,roz[loclzął w ,ilmieniu I:ns'tytutu Etno;]lOig.i-i
UAM prof. dr
Józef BUlr:';lta, dzli~ląC ,s'ię ,re-f!eksja'mi ,i trwają'cej ponad 30 lat wIspólnej !pra'cy
113ukowej i terenowej, orl,\,z zo'st'aly otd'ezyrtane nadesłane
telegramy gratulacyjne!.
Po złożonych gTatulacjach
zahrał gło,s Jubi.lat. Mów'ąc a 9wym żyC'iu Izłożył
hołd swym lrod,zlicom, k1tórzy wychowa'li ,go w ,duchu pOlszal'lowanJia _pou!slkości'i Ibradycj,i na,wdow'ej. Podz.ięko'wał leż swej żOln,i'ei dzieC'iom, że oienpliwli'e :zno:sJill'ijoego
dług.ie wyjazdy oW teren i z,jmowanie \SiięptI!a,cą .na'ulkową. Dr St. Bł.aSizCizyrk
:podkreślił, że JegoZCliinteresowania
kuliturą ludową 'tr:wały od cza,sów m~()odoś2d,le2Z
dopiero po lalach z\\1iązał siię ;profesjemaInie z etnog,raf,ią. Na zakończeni'e Jubiolat
wspomniał o problema:ch,których
nie udało mu ,stię z-reali'z:o'wać,m. ,~n. ukończenia
remontu hudY-l1k u Etnog.rafic:znego w POIzlna.niu.
Uroczysto'ść Za.kOllCZCHlO
spotkaniem towarzyskim.
Z okazji uro'czy:,;tośoi z.organizowana została okolicznościowa wystawa wybranychpublikacji
Jubilata,
którą przygotowali
prac,ownicy Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu.
Dr SLmislaw Blaszczyk urodził się 14 czeI'wca 1906 1'. W Konam'ch, w dawnym powiec.ie rawickim. Dzi:e:C'iń,s,twoslpędzone ma ,wslimiało
wpływ 'W ,późniejszyrn ok,rcsli,e ina zainteresowania
etnOrglraf,ic'Z,ne,choć :po ukońc,zeniu glim.nazjum
wybrał l.itudia pOllonistyczne, a po stud.iach pracował jako nauczyciel gimnazjalny.
Zainteres-owania kulturą
ludową spowodowały,
że -dr Stanisław
Błaszczyk wo:]ne
chwile poświęcał wędrówkom
po ws,iach południowej
Wielkopolski,
w czasach
których zafascynowały
Go przydrożne
rzeźbione krzyże i slupy. Tym właśnie
"bożym męk,om" p:J:święcił swe pierwsze artykuły. Po II wojnie świato'wej dr Stanisław Blaszczyk związał się z muzealnictwem,
.i w tym 'Okresie ukończył studia
etnograficzne. F,ormalnie od 1 stycznia 1950 1'. został pracownikiem
Muzeum Narodowego w Poznaniu, w którym do końca 1975 re>kupełniłfunkcję
kiefoOwnika
oddziału etnogr.aficznego.
Działalność naukową rozpoczął dr Stanisław
Blaszczyk w 1933 r. pracą p.t.
Staropolski
przekład
"Sylwii"
Mairet'a,
'Opublikowaną w "Pracach
pokmistycznych Studentów Uniwersytetu
Poznańskiego"
nr 5. Następne
jednak !publikacje
�346
Kronika
wiązały się z problemami
JwLtury ludQwej. Do dni,a jubileuszu ukaz.ało :>il: drukiem 120 prac dra Błaszczyka.
Należy IPodlkT,eśI.ić,że w ,głównej mi'erzc publikacje dl'a St. Błas:zczy<k,,,dotyczyły Is'ztulki ludowej, j,ej !Pfzeo!>r,ażeń, ·a także !teoo1i wtuikJi Iludowej. Zajmował się J'llhHat ;z'Włals:zcz:a
wielikCJiPOl:siką
.s'z.tu.ką·l,udową. Wy-dają w 1975 r. proZ'czM·u.zeum Nar·od'Owe w· -Poznaniu mon'Ografua Ludowa
plastyka
kultowa
w Wielkopolsce
jest
uwieńcz'eniem
wielołetnich
badań Autora,
a zar'azem fundamentalnym
dziełe'll
o sztuce ludo,wej w WielkopoLsoe.
Oprócz tego -dł' S1. Błaszczyk ipubłik,ow_ał 'prac-e dotYCz;lce innych dziedzin' ,kultury ludowej, a także problemów muzealnictwa.
Dr Stanislaw Blaszczyk związał się z muze'a'łnictwem od 1949 L, .a formaInie
od 1950 r. i w tym zakresie ma olbrzymiezaslugi.
To właśn.ie JubiLat, poprzez
swój -ofiar.ny wklad 'Pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu,
potrafił
zgromadZJić ,gno's obecnych :muz1ealiów W Oddz:ia,j,e Eltno,gtr'af'iczmym M'Uizeum Naa-odoweg,o w Poznaniu. Sytuacja 'dz1ału 'etnoograficznego po II wojnie światowej .była
trag.iczna. Zbiory etnograficzne,
które w 1~39 r. wynosiły ok. 3500 eksponatów,
faktycznie zaginęły w czasie wojny. W ramach rewindykacji
wróciło do Poznania
tylko 45 ekspona'tów.
Początkowo dzi,ałetnograficzny
mial siedzibę w Rogalinie. Tu 24 lipca 1949 r.
została otwarta "tala eks,pozycja etnograficzna,
nad której przyg-otowaniem współpracowal z 5 osohowym zespołem ·dr S1. Blaszczyk. OtwaroIe stalej wystawy poprzedzone :rostało ba-daniami terenowymi,
w czasi'e których po'zyskano eksponaty
UJmoż1iw,iające z-org.a.nizowanie ek'spozy-c.jli Z chw,i1ą zallJroudnierm.aow Mu.zeum dr S.
Słas'z,czy;k kOiD'tynuO'wał na .sze'roką -skalę badania terenowe,
w c.zaL<;Iie
których
zdobywał przedJrnio'tydozbtioru
muzealnego. PO'c:zątk'owo ;był jedy;nym pracown.ikJem działu etnogroaficzne1go, a .dopier-o :po kilku latach powiększał się zespół pracowników w dziale.
DZJięki inicjatywie
dra St. Błaszczyka ,dział etnogr,aficzny przeni·esiony został
w 1957 r. do P'Oznania. Tu ,po kilkuletnich
staraniach
uzy'skał budynek przy ul.
Grobli 25, który od 1964 r.stał
się siedzibą Muzeum Etnograficznego.
Stan techni·czny teg,o budynku był zły i dlatego od 1972 r,oku rozpoczęły się :prace remontowe, ,któ1"e mają by~ zakończone w 1985 r. i wówczas będZJie można urządzić
stałą ekspozycję etnograHczną.
Dr Stanisław BłaszC'Zy>kw czasie pracy w muzeum z-onganizowa! sZ€reg wystaw etnograficznych,
m. in., wystawę wielkopolskiej
sztuki ludowej w 1961 r.,
która była też eksponowana w Kosza'linie j Lublinie, a także wystawę w:ielkopolskiej sztuki ludowej w 1974 r. z okazji 25 rocznicy otwarcia pierwszej powojennej stalej wystawy etnograficznej
w Rogalinie. Oprócz tego Jubilat pomagał 01'g.aniwwać etnograficzne
ekspozycje muz'e.alne w szeregu muzeów w Wielkopolsce.
Dr Stanisł,aw Bła,sz'czyk swą wiedzę przekazywał
studentom
pr-owadząc od
1960 r. wyikł.ady z za.kresu sztuki ludowej j muzealInietwa na Uniwe~sytecie im.
A.. Mickiewicza
w Poznaniu, a także w <latach 1974- 197'1 na Uniwersytecie
im
B. Bieruta we Wrocławiu.
Jubilat
brał też. aktywny
udział w ·organizacjach
związanych
z etnografią.
Jest długo'letnim
czJ.orrkiem Polskiego
T,owarzystwa
L'lldowGznawczeg{), którego
Walne Zg,r'omadz.eJrl'iew 1983 r. na,dało Mu tytuł członOm honorowego.
Jest też czł-onkiem Komisji Etnograficznej
i Wydziału o Sztuce Poznańskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wiedza, umiejętności i doświadczenie dr,a S1. Błaszczyk-a były powodem, że jest członki-em rad naukowych
Muzeum Narodowego
w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictw,a w Szreni.awie, Muzeum Pierwszych
�347
Kronika
Piastów na Lednicy, :.l także WojewódZJkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej
Twórców
Ludowych
~rzy M.inisterstwie
Kultury
i Sztuki, Tcre-nowej Artystyc?nej
Komisji Kwalifikacyjnej.
T3Jkże czł,onkowstwo Jubilata
w redakcji międzYl1lar'octoweg,o czasopisma etnograficznego
"Demos" {Berlin-Drezno)
i zespole ba,dań pomników
przydr'ożnych
austriackiego towarzystwa
ludoznawczego świa,dczą o uznaniu Jego głębJkiej wiedzy ,j umiejętności.
Dzi,ała'Lność i wiedza dra Stanisława
Bł3JSzczyka była zawsze
dQceniona,
o czym świ·a.dczy ,p()siadanie przez nieg,o szeregu Qdznaczeń państwowych,
m. in.
Krzyża Ka-wałerskieg·() Orderu Odrodz,enia PO'lski. Przyznano ,Mu też nagrodę im.
Oskara Kolberga.
'Przechodząc w 1975 1". na emeryturę dr St. Błaszczyk z'Ostał honorowym ku"toszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minuster Kultu'ry i Szlufki za ogn}mne za:slu.gi w 'c:za'sie pracy w M'uzeum. Jest to jedyny przypadek w powojennej historii Muzeum Nar'octowego i ,dlatego cieszy ten fakt, że
to właśnie etnograf został w ten .sposób 'uhonoro1wany.
Na zakończenie niech mi będzie wolno powiedzieć, że Jt.:bilat nadal pracuje
nad problemami, które były 'pasją Jego całego życia. Obecnje dr Błaszczyk nadal
ws,półdziala przy oprac·owywaniu
Atlasu
języka
i kultury
ludowej
Wielkopolski,
pows'lająceg{) jako ws'pó]ne ,dzieło IJlis!tytutu F1iJllJ'l.olg,ii
Polslk,iej ii InstytultlU Etnologii Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza, ·oprac-owując .kartogramy
z komentarzami
do kolejlnych 'h~mów. Nada.l służy On ra:dą, lpomocą ,i doś<wiadc,zeniem swym anlo-dsz~'m ko!eog,oan~nacującym w muzeach.
Zbigniew
XlII EUROPEJSKI KONGRES SOCJOLOGII
BUDAPESZT, 25 - 29 VII 1983
TOToński
WSI,
KO!1ues len zgromadZi iI tr'zy.stu 'kli,lkuodz.iesięoiuuc,zestm'ików ,ze wszy-sbk.ich al'emal państw europejskich ,i kil,ku spoza Europy. Najliczniejsze
były r~rezenta·cje
trzech państw socjalistycznych:
Węgier, Rumunii i Polski, które też dostarczyły
łącznie ponad połowę ze 145 zgłoszonych ref.eratów (odpowiednio
32, 23 i 21),
przy 9 referatach
ze Zw. Radziecki'eg-o, 8 z RFN, a mniejszej jeszcze ich łiczbie
z inych krajów.
Obrady odbywały się w siedmiu grupach
roboczych, glównie
'w jr;zyku angielskim, a także francuskim
i niemieckim. Nauki etnol'ogiczne reprezentuwało nie więcej jak kilkanaście
osób, w tym z Polski tylko a'utor tego
sprawozdania.
W kilku referatach
zostały uwzględnione
treści dotyczące kultury
chbpskicj
wzgl. kultury wsi tradycyjnej,
w kilku lub kiLkunastu dnnych przedstawio.nc zostały różne zag,adnienia sp.Jłeczności wiejskich bl,iskie również za,interesowa'niom etnografów.
Niektóre z referatów
wartQ więc tu Iprze.dstawić.
Rolf; kultury tradycyjnej
we wspóJczesnychprz·emianach
wsi uwzględnił referat M. Frykowskieg·o(Mass
culture
and culturaL
traditions
ot village),
zwracający uwagę :na zna-2z;e~,'lekulturowej
reil1't~giraocji s:połeC-ZIIl.Q.~ci
w,iej-skich. Podab.ny
temat poruszyło ·dwóch referentów
rumuńskich.
C. Radu (Mass media tacteur
de changement
dans La societe rurale)
pod,kr.eśhił ambiwałentne
cechy "deruralizasjl" woi i niebez,pi'eczeństwo .kry.zy.s·u jej 'toż:s:amoŚ<ci.kul'turowej. zaś M. Marfea
(euItH re populaire
et vulorisation
critique
des traditions
et coutumes)
zwrócił
�348
Kronika
m. in. uwagę na fakt, iż taki.e znaczna część mieszkallców rumuńskich miaot puzostaje nadal wierna wiejsikemu obyczajowi i ceni tra,dycję ludową.
Kilka referaotów, głównie autorów węgńerskioh, dotyczyło baJrdzo !ils:totmej·problematyki sposobów, i stylu życia oraz systemów wartości ludności wiehkiej. Zespół ,ba,dawcrz.y: E. Ha.J1Iku'S1S,
R. Mauchlin, L. Fusotos 'i A. S.zakolcsuy pr:zedslawił
wyniki szeroko zakrojonych
badań reprezentacyjnych
na obszarze całych Węgier.
w których wyróżniono szczególnie zagadnienie
różnic &połeczno..,ku'1turowych rpomiędzy miastem ~ ws.ią (Interactions
between socia-economic
factors, way of life
and value orientations).
Z referatem tym łączą się tematycznie r·ozważania M. Hoppala (Way of life as model and/or cultural
paradigm)
nad sposobami życia jak,o
częścią składową kultury; przy okazji autor wyraził krytycz.ną uwagę o mało dokładnym ujmowaniu pojęcia sposobu życia przez węgierskich etnog,l-afów. PQrównanie dwóch oclJmiennych systemów wartości, jakie 'ugruntowały
sję pod wpływem 'PI'OC'e5Umodernizacji w dwóch wsiach węgierskich, znajdujących się w różnych warunkach
eko,logicznych, zawier'ał ,oparty 'o badania etnograficzne
referat
T. Javor (Two viUages two value systems). Typologię robotnLków wiejskiego
pochodzenia i chłopów-,robotników
w południowo-zachodnich
Węgrzech onz propozycje charakterystyki
ich spo'sobów życia dał Z. Karpati (The changing way of
life of peasant-workers
on the way from
vmage to town).
Ze społ·eczneg'O oraz
'k,ul,turowego pUJIlk,tuwJLdzenia Ln'ter'esujące 'są Wlnio'Sikri
'Z badań
na,d świadomo'ścią
swego miejsca w społeczeństwie
węgierskich
r·obotników rolnych, przedstawione
'Przez M. Sozane (Self perception
of agricultural
workers
in Central
1lungary);
według autora nie wykazują
oni określonej świadomo'ści !klasowej ani wal'stwowej - uważają się z'a żywiC'ie1i .nalI'odu,którY1m :się ni'cźk ,pow'odz,i"tle k'l&rzy są
też świadQmi ich niskiej oceny z .powodu ciężkiej i brudnej pracy. Godny uwagi
był też referat P. Juhasza i B. Magy.ara (Some remarks on the position of the
Hungarian
and Polish small producer
in the seventies), który dał próbę porównania sytuacji drobnych producentów
chlopskich na Węgrz€ch i w P·olsce. Specyficzntie polski temat konstruowaIl1ia przez ludność wiejską,
rzemieśl.ników
ja,k
i rolników, licznych ciągników malej mocy ,oraz narzędzi i maszyn rolniczych od
wyorywaczy
po kombajny
zboż,owe, przedstawił
E. Pietraszek
(Biiuerliche
VerbesserU1~gen
und
eigene
Konstruktionen
der
landwirtschaftlichen
Geriite
und
VR Polen und ihre soziokulturelle
Aspekte);
wzbudził on .,;pore zainteres-owanie jako objaw niedowładu
przemysłu, ale z drugiej strony uzdolnień
i zaradności polskich chł,opów.
Z referatów
autorów zachodnioeuropejskich
warto w~p;)m.nieć referat Szwajcara T. Abta (Landesentwicklungspolitik
und Dorfgemeinschaft),
który m, in. uwydatniał "niszczący wpływ" postępu materialnego
na życie gminy-społeczności wiejskiej, a także referat Fina O. TUQmi (Integration
and participation
in the village
community:
discussion
on possibilities
and limits
of classical
sociology),
który
przedstawił
ujęty z ogólnego stanowiska
problem integracji
społeczności wiejs,kich na tle 'krytycznej
oceny teoretycznego
dorobku s,ocjologii, a takź,e 'historii,
etnologii i fil.ozofii. Także ~ilka innych referatów, ·dotyczących m. ,in. zagadnien
rodz.iny i :sytuacji kobiet 'Wliej:sk:ioch,
było bl'~SikrichwSisiPółczes.nej pmblema'tycc e'tnogr.aficz.nej.
Schlepper
in
Treścią koilku referatów były ważne porównawczo zagadnienia chłopskich "połeczeń.stw Azji i Afryki. Wśród nich wymienić warto referat H. vander
Breemera (M. Sahlins et les Aouans de Cóte d'lvoire,
deux conceptions
difJerentes
de
sousproduction),
,który omawi.ał z·agadnienie niepeł.neg-o wykorzystywania
moi.li-
�349
Kronika
waści produkcyjnych
przez pewne ,plemiona .afrykańskie,
;przedstawi,ając
poilemiczne uwagi w stosunku
d·o książki Sahlinsa Stone Age Economics.
Uczestnicy kongresu
mieli też możność krótkieg·o, bezpośredniego
zetknięcia
się z węgierską wsią w trakcie .półtoradniowej
wycieczki na połu·dnie Węgier, do
k0mitetu Bacs-KiSlkun. KaŻida ,z pięoiJu ,grup (wg podz'iału Ina autoka,ry) zwiedzała ill,j gminę, zapoznając się z jej gospodarką,
.3prawami socjalnymi
i oświatą,
a także z warunkami
życia ro·dzin. Dobrym wprowadzeniem
do tej wycieczki była
niewielka, ale hardz.o dobra w swej treści wystawa .poświęcona historii węgierskiego rolnictwa i wsi w ostatnim półwieczu, od 1933 r. ('ln . .in. z dobrymi, "etnograficznymi"
fotogratiarmi)
i dostarcz·one
wszystkim
uczestnikom
zw.ięzłe materialy dotyczące treści wystawy. Po dr'odze zatrzymano
się pierwszegJ
dnia na
obiad Vi dużej g'ospodzie przy niewielkim
muzeum wsi węgaerskiej
(skansenie)
w m.iejscowosci Laj'Osminsze, gdzie podziwiano
widowiskowy
pJkaz strzelania
z hatów przez dwóch konnych p.łL5terzy, .ale do zwiedzenia skansenu nikt nie zachęcał i tylko kilka osób zaglądnęło przez ,okna do oświetlonych,
lecz za~kniętych wnętrz. Na drugi dzień, w dużej wsi Hajos, wystąpił niewielki
miejscowy
zespół ludowy, który przy akompaniamencie
dwóch harmonistów
pokazał kilka
obrazków tanecznych
związanych
z uprawą wina. Byli to potomkowie
niemiec'kich kolonhtów z XVIII w., którzy zachowali je.3ZCz,eniektóre elementy swej tradycyjnej kultury, w tym melodie w rytmie Hindlerów (tu usłyszeliśmy, ku swemu
zdumieniu, swojską melodię, znaną u nas do słó..v: Pij, pij, pij hrae:ie pij), ale
w gospodarce (bardz'o rozwinięta upr.awa wina), częściowo też w .stwju i języku
ulegli madziaryzacJi.
Organizatorzy
Kongresu
zaprezentO'Wali niewątpliwie
dobrze węgierską
socjologię wsi i węgier.ską wieś w.spólczesną. Węg:ierscy etnografowie
uczynili to
wcześniej przez liczne swe publikacje
w odniesieniu
do węgierskiej
wsi tradycyjnej i węgieró>kiej kultury
lud·owej. Poziom jak i wartość ,informacyjna
węgierskich referatów zasługiwały
niewątpliwie
na 'uwagę, pJdobnie jak poziom gospodarczy ,j ład przestrzenny
węperski.ej
wsi, hędący widocznym dowodem ciągłości
jej kulturowej tradycji.
Edward
Piet raszek
KOMISJA FUTUROLOGII MIĘDZYNARODOWEJ
UNII NAUK
ANTROPOLOGICZNYCH
(COMMISSION O.L'JFUTUROLOGY IUAES)
Wśró::i komisji działających
w ramach
IUAES przej.awia
szczególnie
żywą
działalność Komi.sja Futurologii,
utworzona
przed kilku laty i kierowana
przez
etnologa indyj.3kiego B. K. Roy Burmana. Informacje
,0 jej
działalności
publikowane są m. in. w biuletynach
Unii (lU AES Newsletter),
redagowanych
przez
E. Sunderlanda
i zamieszczanych
.systematycznie
od 1982 r. w "Current
Anthropalogy". Program działania
tej komisji ·ohejmuje śledzenie tych działań
i proce.-;ów wspólczesnych, dziejących się w kulturze jak i gospodarce i polityce, które
mogą mieć poważne znaczenie w kształtowaniu
przy.szłosci. W kwietniowym
nume~ze biuletynu z 1983 1'. (5/83) znalazł się podpi.3any vzez B. D. !"Tiller krótki
apel komisji do ogółu etnologów interesujących
się futuryzmem
i1ntropoJ.ogicznym (anthropological
futurism),
o zgłaszanie udziału w spotk:Ollliach p1nelowych
i sesjach XI Międzynarod.oweg·o Kongre.3u NAiE (Quehec-Vaneouver,
sierpień 1983).
�350
Kron.ika
Antropolo:g6w4uturoIog6w
określa się jako tych, kt6rzy poszukują
właściwych
środków w celu a) interpretowania,
przewidywania,
konfrontowania
i uzg3dniauia potencjalnych
skutków dokonujących
się aktualnie ingerencji społecznych, politycznych, ekonomicznych,
ideologicznych
technolog.icmych
i naukowych
w systemy kulturowe
ludzkości, oraz b) r'Ozpoznawania i ukierunkowywani,a
potencjalnych oddziaływań
wzg'1. skutków, jakie mogą za sobą pociągnąć reaJkcje lud6w spoza kręg6w kultury zachodniej na przyszłe kierunki rozwoju politycznego.
ekonomicznego, ideoIogicznego, społecznego, technologicznego
i naukoweg,o. O działa]nQś.ci tej KO'misj'i na IX Kon:!Tes,ie nie :posi:n,damy jC~'Z.Cizesto,ownych ma'teri,lłów - podobnie jak malteil1iałów dLa całego Kong'resu.
Wcześniej,
w latach
1980 - ,SI Komisja
Futur'Ologii {)I'ganizowała .;potkania
i seminaria pod wspólnym hasłem ,,okna ku jutru". Odbyly się one w Indiach,
Malajzji, Tajlandii
i USA z udziałem
gł6wnieprZie~:k;tawicieli
trzeciego świ.ata.
Tematem dyskusji były zagadnienIa
'przyszł,ości pluralizmu
etniczneg·o i nowych
ruchów etnicznych, przyszłości plemi'on w systemach państw narodowych,
przyszłości religii i nowych doświadczeń religijnych
oraz przyszłości ws.i i środowiska wiejskiego w warunkach
zagroż,enia cywilizacyjnego.
Arualiz·owano też współczesną rolę i potrzeby
nauk &połecznych, oceniając
krytycznie
ich założenia
i funkcje. Według s'prawozdania
zamieszczonego w numerze 3/82 IUAES Newsl·etter s,twierdz'ono, iż ..obyczaje i ,et,hos ,paUlk spolec"ZJnych uk·s:z't.al'!Kl'\valy"ię w
warunkach
industrializacji
Zachodu, opartej na eksploatacji
zas,obów w krajach
pod panowaniem
ko'łoni,alnym '" Nauki społeczne miały wówczas umacniać r,olę
elit. " Współczesne nauki społeczne nie m'ogą być kontynuowane
na stary :-;posób.
Nie mowa
pozO'!31tawi1aćnlieliczil1ym :zJadani,a 'old'Zwi.eroi-edJl:a.n.ia
złożoil1)"Ch s'P,aow
społeczeństw ... ". P.odobnie krytyczne uwagi o naukach społecznych, wśród nich
także '0 etnologii, dały się słyszeć wcześniej na X Kongres,je NAiE. Na posie::lzeniu Komisji Futur·ologii, odbytym w ramach Interkongresu
w Amsterdamie
w
1~81 r., postanowiono
zorganizować
na XI Kongresie NA,iE se,;jc; plenarną
nt.
"Wyłaniający się jeden świat ci preferowane
jutro" oraz powołać na tym kongresie komisję antropol,og.ii i jedności nauk o człnwieku i jeg.o środowisku. Przewodniczący ,komisji podikreślH ,potr:zebę innej, 'niż wnie:s,iolna przez Zachód. fil'(),Z'[rfiii
życia, obejmującej ludzkość i przyrodę.
Przyszłości wsi ipolityoe
w stosunku do niej wstała poświęcona dyskusja
zorganiz·owana w maju 1982 r. przez Komisję Futurologii i WydzLił Pracy Społecznej Uniwersytetu
w New Delhi. Na tle sytuacji trzeciego świata omawian~
głównie problemy Indii. Podkreśl.ono m. in., że przy 'planowaniu
rozwoju wsi
trzeba widzieć wyraźnie podsystem
wiejski w ramach całeg·o systemu sp0łecznego.Perspektywy
rozwoju wsi. ujawnione
w krajach
liberalnego
kapitalizmu,
ZSRR oraz w Chinach nie mogą być obowiązujące dla trzeciego świata. Zdobycze
wsp6łczesnej cywilizacji powinny być udostępniane
obszarom wiejskim bez ich
fizycznej urbanizacji
lub wyludnienia.
W różnych miastach Azji obserwuje siG
wzrost więzi pierwotnych
,a także proces jakby chłopienia (peasan.tization)
życia
ml'ejskiie""o. co dowoc17,i siły wiejs.k'ioh zasad życia,. Altema'tywą dla życia w ,duobnych, rozprosz.o.nych wsiach może być nie życie w dużych miastach, lecz w większych ws,iach wyposaż,onych w niezbędne dobra cywilizacyjne. Z,godni'e z ethosem
demokratycznym
trzeba zachować równowagę między kO!liecznością a wolnością
w planowaniu
rozwoju oraz kontynuować
oparte na idei Gandhiego równo'ległe
popieranie przemysłu i rolnictwa bez faworyzowania miast.
Zwracano
nego rozwoju
też uwagę na silną zależność rozwoju wsi od uwarunkowań
og61gospodarczego i polityki oraz na ·odmienność i względność wybor6w
�351
Kronika
dokonywanych na różnych tpozioma(:h. Niektóre
n<lrmy ethosu narodowego,
jak
równości społe(:znej, są dalekie od urzeczywistnienia
nawet w ramach samej rzeczywistości wiejskiej, dlatego w Indiach "tra·dycyjne wiejskie s:p0łeczeństwo musi 'umrzeć, aby miUony uciśnionych istot ludzkich mo,gły żyć w po'Czu'Ciu godności". W kraju tym wzrasta ciągle licz,ba bezroliIlej i niezatrudnionej
lu,dności
wiej"kiej, dI,a której nie :ma też miejsca w miastach, \Perspektywą
dającej
się
przewi'dzieć przyszłości jest r.aczej stagnacja
niż istotne zmiany, zwł.aszcza na
lepsze. Dzieci głodujących będą także głodować. Zwr6c<lno uwagę na potencjalną
rolę młodzieży ·d:la ZJdynamizowani.a procesu r'ozwoju, bez czego "przyszł-ość wiejska może się stać postępującą
degeneracją,
równolegle do degeneracji
miast".
Podsumowując dyskusję pf7ewodniczący zebr.ania M. Mohanty stwierdził, że szczególne :ZlooCiZ€l1Iie
dla wielkich mas IUId'nośc,iw;iejskuej m:a wtal3ciwe .z:0:r'g<łJ:"i'z·o'W3nie sił społecznych i sprawiedliwy
podział zasobów, które mogą w całości wystarczyć dla całej ludzkości, a wyk<lrzystane być powinny tak, aby zapobiec nędzy i różnym formom uza'leżnienia, "Przyszł,ość wiejska nie jest odwf<ltną stl"Oną przyszłości miast, jest raczej odzwierciedleniem
przyszłości całego społeczeństwa" - stwierdwno w zakończeni,u sprawozdania.
Silne zaabsorbowanie
dramatyczny:mi
problemami
wsi trzeciego świata, skupiającej więk3ZOŚć jego mieszkańców,znamionuj,e
nie tylko prace Komisji Futuroiogii IUAES, l·ecz odzwierciedla
w pJważnymstopniu
zainteresowanie
etnologów z tamtych krajów ,losami ich ludów i kultur w warunk3ch zderzenia z kulturą Zachodu i 11arastającymi
zagrożeniami
ze str,ony cywi!.izacji .przemysłowej.
Dominu.je CO'Dazwyraź.n..iej iIl'i,ep~ikój 10 b:iIO'logkzne waJI<u,nlkiiprzetrwania
społeczności, plemi'on i 'ludów, dla których perspektywa
rQzwojui dobrobytu jest coo najwyżej pożądaną możliwością. Także ku'ltura duchow.a z zagadnieniami
wierzeń,
mitów, sztuki, f,olkloru ujmowana
jest jako własne dobro 6ł·abszych, zagrożone
przez cywilizację białych. Etnolodzy je,d:nak, jak to przyp;Jomniano na po,przednim
kongre3ie NAiE .. który obradował pod hasłem "Wyzwanie r,ozwoju", zbyt mało
znaczą na tym św,iecie, zdominQwanym ,prz'ez wi·elki business, .aby g,o z,mienić,
lecz i ,oni próbują coś czynić w tym kierunku, starając
się ·przynajmniej
upowszechnić wi·edzę 'O ·dramatycznej
sytu.acji większ'Ości ludów i k>u-ltur trzecie€o
świata.
Edward
Pietraszek
SESJA NAUKOWA NT. ORGANIZACJE POLONIJNE A TOZSA'MOSĆ
NARODOWA ZBIOROWOSCI EMIGRACYJNYCH
{LUBLIN 21 - 23 XI 1983
R.}
Rosnące zainteresowanie
dla szer'Oko rozumianej pr,oblematyki poloonijnej przejawia się m. in. w coraz czqściej organizowanych
w ostatnich latach przez krajowe placówki nauk'Owe sesjach ,poświęconych dZ'iejom 'zbi,orowości polo"'ij.nych. lich
kulturze ,i jej prze:nianom. Owe sesje ujawniają stan i potrzeby badań nad tymi
zagadnieniami, przez co dają okazję do refleksji zarówno historycznej,
jak i czysto praktycznej;
umożliwiają formułowanie
i krystalizowanie
planów ba,dawczych
.na przyszłość.
Niezmiernie interesującą
sesję teg'O rodzaju
zorganizował
Katolicki Uniwersytet Lubelski w dn. 21 - 23 listopada 1983 r. Sesh poświęcona była bardw szeroko rozumianym
zagadnieni{)m
wpływu
działalności
org,anizacji
po'lonijnych
(wszelki,ego rodzaj,u a.le 7.WłaS;ZCZia
reLLg,ijnych 'i ikulturalnych) .na utr,zy;mywanie się
�352
Kronika
tożsamości nar·oodowej Poj,oniL N.a 6esji zjawili .się .licznie g-oście z.agranicEni, byLi
'to ludzii'e .zaaJ1Jgażowani w działalność ,po·lo.nijną, ,którzy 'cizJiJel'ild
·się wła,,,nymi d-oświadczeniami
i przemyśleniami.
Ci, którzy
nie mogli przybyć os-obiście, nadesłali tok.sty wystąp~eń. Krajowi badac.ze ,przedstawili maieniały () chau'a'~iefQ:e ba,rdziej systematycznym.
Aczkolwiek
głównie ·omawiane byly organizacje
polonijne
Nowego Świata, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych
i Kanadzie, znal,azły się
także - choć mniej liczne - wystąpienia
poświęc·one ,P,olo.nii australijskiej
oraz
zbiorowo,ściom polonijnym w kraj.ach europejskich.
Na se3jiprzedsta
wiono trzy wystąpi·eniao
ch:uakterz€ogólnym
oraz 25
krótszych
lub dłuższych komunikatów.
Oczywiście, nie sposób omówić tu wszystkich wystą.pień, choć wiele na to zasługuje.
Ograniczę sit:: do ;przedst<lwienia
referatów '0 charakterze ogólnym.
W niezmier.nie interesującym
r€fer.acie J. Balka'larz '(Lublin) ,przedstawił doktrynalno-prawne
stanowisko
Kościoła wobec funkcjonowania
-organizacji etnicznych. N-owe prawo kCll:1,or1iJazne
(nie zOtSiało jes'zcze wprow.adzone
we wszYtStkich
krajach) wiele uwagi poświęca emigrantom,
ich prawu do zrzeszania się w organizacjach etnicznych, pr.awu do zachowania,
rozwoju i obrony dziedzictwa
kulturowego. Z tych założeń 'wynika wiele konkretnych
i nowych obowiqzków
kleru,
który włączyć się ma, w duchu uchwał II Soboru Watyk,ańslkiego, na zasadzie
partnerstwa
(a nie danego z góry autorytetu)
w działalność świeckich stowarzyszeń o cha,rakterze etnicznym.
P. Taras (Lublin) w rzeczowym wystąpieniu
omówił tr'<'ść pojęć kultura nar')dowa i etnicz.na or.az kulturowa
i etniczna
bŻs3imość. By/'o to niezbędne, gdyż
wieloznaczność
wymienbnych
terminów mogla utrudnić
r·ozumienie wielofunkcy jności organizacji
pol'onijnych,
których wszystkie
funkcje
w k.o.n:sekwencji zmierzają, jak się wydaje, do zaspokajania
-podstawowej pCltrzeby ich cz/onków, .potrz.eby identyfikacji
z grupą, identyfikacji
z jej tradycjami
i teraźniejszością
kulturową. Preleg·ent mówił o dziedziczeniu desygnatów kultury, o jej przekaźnikach,
zwlaszczao
języku. Scharakteryzował
identyfikację
jako proces i jako stan.
A. Brożek (Kraków) przedstawił
referat pt. "Historyczne
uwarunkowania
powstania j f\ozwoju orga,nizacji polonijnych".
W swym niezmierni·e interesującym,
a .miejs'cami nie wahalm IEI~ęt€l!!() ",'t'W'~erdZJićnQwato·!"skim WY'S:ąpieTI'iu,
A. Brożek lJWlróai,łiUWa.<1ęna ,stain świ.aod:omości .narodowej emiglra,ll'tów o;ra'Z na iCth
ikuiturę pol:.tYc:ZIną.Czynniki te miały decydujące
znaczenie dla ·k!ształtowa:~ia s!ię
i charakteru
o'l'ga11lizacji p::>JoTJJijnych.POWlsitawały one bądź 'slponianiczU1oie.bądź w
spo.sób k;j·erowany; cel ,ich działallnoŚtCi zwrócony był ku Slamej g.pupie, bądź - co
było częste - ,ku kratj'ClWliro,::J:z.innemu. Zda·ni·em referenta.
or,ga'n:,zacj-e !polon-;jne
były w znacznym
stopniu
rezultatem
odtwarzania
struktur
życia społecznego
w kraju macierzystym,
ale także dowodem wzrost~1 św.iadom;}ści narodowej emigrantów
w sytuacji
dias:pJI'Y. Manifestacja
tożsamości etnicznej
i narodowej
pO'przez tworzenie
i uczestniczenie
w -organizacjach
był·o reakcją na niespełnianie rosnącycha.spiracji
rzecz imigrantów
w nowym miejscu -osiedlenia.
Prz·edstawiJne
komunikaty
dają się uszeregow3ć
ze wzglę:lu na obszar, któreg·o dotyczyły.
NaJwięcej
powiedziano
na s'esji o -organiz:.lcjach polćlnijnych w
Arreryce
Północnej
(13 wystąpień).
L. S. Malinowski
prze:lstOlwił działalność
Zjednoczenja
Polsko-Narodowego
w Brooklynie, J. Gill omówil dzia/llność
Związku Podhalan w USA; o Centrali P{)lskich Szkół Dokszta/caJijcych
mówi/ J. Woźniak. Dowiedzieliśmy
się wieie o akcjach podejmowanych
p~zez Centrum Pols-ko-Slćlwiańskie,
Katolicki
Klub Dyskusyjny
i K%
Przyjlc:ó/
KUL-u w Nowym
J-orku (E. Altmajf'r), o młodzieżowych
organizacjach
i klubach
kulturalno-o·świa-
�Kronika
353
towych w New Jers·ey (K. Tarla); o Komisji MłodzieŻJowej Kongresu Polonii Kanadyjskiej
(W. Perchał)
o polskich
·organizacj.-lch kulturalnych
w Bridgport
(F. Lachowicz), 'O St·owarzy.szeniu Kombatantów
w Kanadzie
(M. Szczeciński),
o Radzi·e Ko,ol'dynacyj·nej Polonii Świata (J. Kaszuba), czy ·0 Konferencji
Księży
Polskich Wscho'dniej Kanady
(R. Kosi.-lrz). Do najbardziej
interesujących
w tej
grupie należały wystąpienia
W. Wnuka (parafia
św. Trójcy w Winds·or i działające w ni·ej ,organizacje poJ.onijne), J. Dobranowskieg.o (ZwJązek Polaków w Kanadzie) oraz A. Halasa (Organizacja
Polskiego Kościoła Narodowego
w USA).
W więk.;zości przypadków
,o działalności
wymienionych
organizacji
mówiLi jej
aK tywni członkowie, niekiedy zało.życiele czy 'Wli,el,oletnipreze:s.i.
O Polonii eurvpejskiej
mówiło 10 uczestników
konferencji.
Kilka wystąpień
miah charakter
historyczny:
T. Musioł omówił ·działalność kultur.alno-oświatową
Polonii niemieckiej w latach 1920 - 1939, A. PoniatowSlka (Warszawa) prz·edstawJła
wystąpienie
n.t. po'lski·e środowisko berliń.<;kie w koncepcjach
II Rzeczypospolitej.
O współczesnych problemach PO'lonii w RFN mówiła - na przykładzie
Hambul1ga
- 1. Zwak, {) Danii traktował referat Z. Tko·cza i k'Omunikat W. Zdunka. O Pol.skiej Macierzy w Anglii mówiła A. Podhorecka,
o polski'ch organizacjach
re1.igijnych we Francj.i R. DzwonkowskL
A. Nadolny przedstawi!
działalność
Związku
P'Olaków w Austrii po II wojnic światowej, a jedynymi wystąpieniami
na temat
Polonii w okrajach socjalisty·cznych
były uwagi W. Osajdy o organizacjach
polonijnych na Zaolziu oraz T. K.ani o walorach kalendarzy
wyd.awanych na Śląsku
Cie.>zyńskim jako źródła do badań aktywności
Polonii wCzechoslowacji.
O Polonii austra'lij.>kiej i jej działalności mówił.a A. Achmatowicz-Otok,
a ')
T,owarzystwie P,a1.s:kimw BeriS'so {Argentyna) M. Więckowski.
Prz·edstawione wystąpi'enia wzbu·dziły żywy oddzwięk, oJecz niestety dyskusja
nie mogła siC; rozwinąć, gdyż 'ol-ganizatorzy przesa'dzili z ilośc.ią wystąpień,
których było o wiele :wdużo w krótkim cza.>ie.
Jak zawsze w wypadku podobnych imprez naulmwy,ch, absorbujących
kilku.>et uczestników z kraju i zagranicy, należy zadać .>obie pytanie na ile ziściły .się
zamiary organizatorów,
czy spotkanie
miało konstl'uktywny
charakter,
na ile poszerzyło wiedzę. Jeśli, w przypadku
s,esji lubelskiej,
głównym celem miało być
poinform.owanie
uczestników o różnorodności
polonijnych
organizacji,
ich bieżącej działalności, to cel został w pełni osiągnięty. DowiedzielI,iśmy siC; sporo o rosnącej aktywn<Jści PO'I{)nij amerykańskiej
i austra'lijskiej,
o niezwykle
szerokich
planach kulturalno~oświatowych
Polonii 'angi'elskiej, o trudnościach
organizacyjnych lVe Francji i RFN itd. W wielu przypadkach
wypowiedzi przedstawiane
na
sesji przekraczyly
wymiar inf.ormacji, były próbą uogólnienia,
niekiedy konkretnymi pr·opozycjami 'pr.ogramowymi. Były gło'sy wskazujące
na konieczność zmian
prog,'amów działalności.
Za najważniejsze
uważam opinie mówiące o zmniejszaniu 'óiC;roli j(;zyka pobkiego
w przekazie
polskich narodowych
treści kulturowycho;"az
te, które wskazywały
na koni·eczność oparcia działalności <Jrganizdcy jnej (ta;)), gdzie je.-;t to możliwe) na szerszy'ch, pona-detnicznych
plaszczyznach,
np.
uniwersytetach,
ogólnokrajowych
pr-ogr.a.mach ku'ltura:lnych
itd. Jednocześnie
dominował pogląd, z którym w pełni tru-dno się zgodzić, ż·e w dalszym ,ciągu w wielu krajach podstawowym
środowiskiem,
w którym przekazywane
są i powinny
być treści .';!użące poglQbien.iu t·ożs.amości .etni·cz;neji narodowej
Pol,onii, jest parafia pol'onijna. W -ogóle problem
roli 'parafii w życiu IPolonii w pr7.iC.>złości
.i w"pól:'zc'nie wy,daje s·:ę jednym ,z Ikluc:zowych w :S!z·en)ko:f.Qzumi'wnych ba,dam'iach
pol.unijnych.
W niejednym
wystą'pieniu
podkreślano
zmaczenie folk'loru, j-ego kultywacji
2:1 Lud.
t LXVIII
�354
Kronika
w utrzymywaniu
etnicznej t'ożsamości Polonii. Wydaje mi .s.ię jed.nak, te - iak
dotąd - zbyt rzadko wychodzono tu poza sformułowania
ogólnikowe. W istocie
.Q fa[lklllol1z,e
paloo'I1JijnymI1Jiewiele wie.my. Fo-l,klo'r przeniesiony przez pierw'sze .pokolenie emigrantów
jest już przeszłością. Twierdzę, te powstał na jeg,o bazie ów
mał,o nam znany fQlklor polonijny, wielce zróżnic·owany w zależności od kraju,
w którym się kształtował. Niestety, procesy przekształcania
się folkloru polskiego
w polonijny uchodzą uwadze badaczy, co uznać na:leży za niekorzystne zarówno
z punktu widzenia teorii naukowej,
jak ,i praktyki kontaktów
Polonia - :kraj
macierzysty.
:Sesja :lube1Sika nie wniosŁa nic nowego do ,ba·dań nad dziej,ami org.anizacji pll;lonijnY'<:h.Stała !5lięjed.na:k ,w.aiwą ,pr€7Je:1ltacjąobec,n~o kh :s:ta,nu, u'kazała 'larów·no
prężność Pol,onii, jak i jej trudności. Dała wiele materiaIu do refleksji odbiegających od głównego tematu, refleksji
o przyszłości Polonii. Być może, działacze
JPOlonijni obec:n:i w Lublinie wyniosą ,ze IsiPotkan.ia wskazówki i s.ugeSltie do cta'!szej 'działa,lności. Byłby to jeszcne jeden powód do uznania ~sji za udaną.
Ryszard
Kantor
SEMINARIUM NT. CHARAKTER NARODOWY ,POIJAKOW
A ROZNICE MIĘDZYZABOROWE
(SZELĄG KOŁO OSTRODY, .30 V - l VI 1983 R.)
Instytut
History:czny
Uniwersytetu
Wr-oc!.awskiego
Ośrodek
Badań
im.
W. Kętrzyńskiego
w Olsztynie z-org.anizowały niezmiernie .interesujące seminarium
poświęc,one z,ag.adnieniuistnienia
i funkcjonow.ania
charakteru
n:u·odowego Po'!aków. Seminarium
zgr·omadził-o ikilkudziesęcu uczonych, główne historyków,
zajmujących się tymi problemami
i dało ,okazję do szerokiej dyskusji. Przcdsta wiano 10 ,referatów, .które podobnie jaki
towarzysząca
im dyskusja dały bez wątpieni.a świadectwo doniosłości problematyki
i jej ,aktualności. Łącznic w dyskusji
wzięło IU/dz'i.al35 oUc'zestników, niekltórzy wiclolkrQtnic.
IStefaln Kienij'cwoicz w wys,tą.pieniu otwieI'ającY'm 'seminarium (Charakter
narodowy P01aków. Mit czy rzeczywistość?)
podzielił się z zebranymi re(lcksjlmi
i wątpliwościami, jakie nasunąć się mogą hi.storykowi(i
nie tylko), g.dy stara siC; uporządkować swoją wiedzę na temat charakteru
jakiegokolwiek
nar·odu, a P.olaków
w szcz,ególności. "Ni·e znam metody naukowej - ,pJwiedział mówc,a któraby
zdołała udowodnić, że ogół członków jednego nar.odu wyróżnia si!; ()d innych
,określonymi cecha:ni charakteru
.. , M1mo to warto zajmować siC; charakterem
narodowym, ponieważ przekonanie o jego istnieniu gra .poważną .rolę w historii".
Główny walor wY's-tąpJicni.aS. Kieniewic>z'a polegał na ·uświa,domicmiu słuchac·zoon,
że jeś'li charakter narodowy istnieje, to jest on zmienny w czasie, a owa zmienność 'W bliżej j,eslzcz'eni'eolkrreśl'ony Slposób wią'i;es.ię z hilstor6ą ra'l'odu-. Jeśli hCl<daInia ,cha;rakteru l1JaTOdowego l1Jie mają :slprowa.dzać Isiędo bada'l1Jia s'tercoty,p6w (w
tYlm talkże a.U'to,s;tereO'tyiPÓw),lecz :ich 'I1Ja.duzę-dnymcelem j-es't uczynienie poję<:ia
tego kaitJegOI'lią'za.równo wyj,aśl1'ia'ną, jak ,i wyjaśll'i.ają:ą (poprzez hi.storię j samą
hilstori-ę), :t,o.nal'eży im dać mocną bazę 'teoretyc:zną i Źiródłową. Jalk dotąd, hisiorycy
są od 'teigo da'le-cy,
Stef,an Bednarek
w interesujący.
lecz pozostawiający
także spory niedosyt
s.po:sób, ukazał słabości rodząc·ej się dopiero teorii charakte.ru narodowego (l'•reto.
�Kronika
355
problemy
badań nad charakterem
narodowym
Polaków).
Jak to często bywa i tym razem zainteresowanie
problemem znacznie wyprzedziło naukową
refleksję nad jego naturą. Nie ma zgody na to, czy charakter naukowy jest fenomenem p.sychicznym, czy kulturowym.
Czy charakter
narodowy istotnie ma być
obiektywny, czy tylko .subiektywny. Są to dość zasadnicze pytania; bez odpowiedzi na nie nie spo'sób zajmować się pr,oblema.mi przez seminarium
poruszanymi.
Jak się zdaje, cZGŚć uczestników spotkania prezentowała
pogląd, iż chamkter
narodowy ma byt realny i wpływa na dzieje, część, że jest tylko niejako funkcją
świadomości narodowej i ci raczej skłonni byli do hadania stereotypów.
Wystąpienie S. Bednarka uświadomiło słuchaczom, że używane przez wiele dyscyplin
pojęcie "charakter narodowy" nie ma waloru heurystycznego.
dologiczne
Choć bez wątpienia :uczestnicy seminarium
doskonale zdawali sobie sprawę
z metodo,logicznego niedopracowania
podstawowego pojęcia; poję'Cila wokół którego toczyły się obrady, dalsze wystąpienia
ni,e skoncentrowały
się na zagadnieniach metodologicznych, lecz ukazywały próby opisowego określenia (czasem tylko zilustrowania) treści terminu, a także przedstawiały bazę źródłową do tego r.()dzaju prób.
Jacek Kolbuszewski w wystąpieniu:
Charakter
narodowy
Polaków
w literaturze pi<;knej udowodnił, i.e literatura
może być pomocna w badaniach autostereotypu narodu, jak i po prostu charakteI'u narodowego, lecz z zastrzeżenim, że
będzie zawsze źródłem niepełnym i relatywnym. Literatura
artykułuje
stereotypy
i bywa ich nocs,icielem. Bywa ich kreatorką
i rejestr.atorką.
Ni,e moż'emy nigdy
stwierdzić w jakiej roli występuje. "Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o kształt
narodowego charakteru
prz,ez pryzmat literatury
pięknej siłą rzeczy - podkreślił
J. K,olbuszewski - pJlegać musi na pewnego rodzaju preparowani'u tej odpowiedzi, z pełną w dodatku świadomością, iż może to być odpowiedź niepełna i nieobiektywna. WeryHkacja prawdziwości
wszelkich tego r,odzaju 'sądów dokonywać
s,iGwiGc mw·;j poza obszarem literaturoznawstwa".
Grono znanych historyków (J. Molenda, J. Bardach, A. Ga'los, L. Trzeciakowski) pokusiło siG o próbę określenia różnic charakteru
Polaków z,amieszkujących
wyraźnie wyodrębnione obszary zaborów. Próbowali o,dpowiedz,ieć jakimi cechami różni,!:i się od sicbie Polacy zamieszkujący Galkję, Królestwo Pobk,ie, WielIkopolskę i Wielkie Ksic;.stwo Ltewskie. A także - niej,ako pośrednio ukazywali
warsztat historyka, który przemyślenia swoje opiera na konkretnym,
przecież jednym z mQżliwych tylko, zespołe źródeł. Wystąpienia były błyskotl.iwe, .pełne znakomitych .sformułowań i pasj'onujących .szczegółów, ale miały według mojego
przekonania jedną słabość wspólną. W stosun:<owo małym stopniu uwzględniona zostałaoczywisL1
prawda, że to sytuacja polityczna, ekonomiczna czy kulturowa modelowała zachowania i działania 'ludzi w poszczególnych zaborach, pl)wodowała ujawnienie siG takich
nie innych cech w określony'ch ,obiektywni'e sytuacjach. To zaborcy tworzyli ramy, w których cechy potencjałne charakteru
narodowego mogły .się ujawnić.
Wystąpienie
L. TrzeciakoWlskieg,o ukazało obiecujące perspektywy,
jakie niesie badanie charakteru
narodowego rpo'przez rekonstruowanie
systemów
wartoś,ci poszczególnych
warstw
,społeczeństwa
w ściśłe
określonym momencie dzie}owym. System wartości nie jest czymś danym lSPOłeczeństwu, jest funkcją jego obiektywnej sytua,cji.
J. Żarnowski zajął się w swoim wystąpieniu (Uwagi o przekształceniach
charakteru
narodowego
Polaków
w procesach
integracyjnych
II Rzeczypospolitej)
zagadn'enlicm ujednolicenia
slię cech na,rodowyeh 'W Odrodzonei Polsce, zaln.iJkalnra
materialnych
i świadomośdowych
różnic między poszczególnymi zabor,ami. Zda23"
�356
Kronika
niem preleg.enta, które wywołalo po,lemiki, w okresie międzywojennym
nastąpil
w Polsce wyraźny wzrost samokrytycyzmu
Polaków, ujawniło
się dążenie do
dorównania innym narod,om, zaszł,o ujednolicenie
tradycji hi.<;toryczno-kulturalnej
('dz':ęki :';y6temo'W,i jed.nolt:R.go :5!Zlkro'rt
ktwa) oraz UiPOW:s,z€chniłosię myślenie 'kategoriami ,interesu całej PoLski.
A, Brożek (Elementy polskiego charakteru
narodowego
w warunkach
diaspory)
zwrócił. uwagę na fakt, iż w zbiorowościach -emigrantów pol.skich za granicą wyraźnie następowały
transformacje
cech uZtllanych za należące do pobkiego charakteru narodoweg,o. Transf.orm,acje te przebiegały w dwu 6trdach:
w sferze etosu pracy i bytu materialnego ·or.az w sferz,e systemu wartoś,ci ideowych (kultura
polityczna). Sądzę, że 'Uwagi te mogą stać się punktem
wyjścia do badań nad
charakterem
nawdowym
Polaków () ty1e, że uświada'miają nam, iż c'cchy charakteru narod·oweg·o są wtedy widoczne i łatwiejsz,e, do uchwycenia, gdy występują
w kontekście
z cechami ,odmiennymi, nieraz skr,ajnie, repr'ez,entowanymi
przez
inne na'cje. M,o,żna powi,edzieć, ż'e w warunkach
diaspory cechy nar'odowe niejako się 'obiektywizują.
Na zaJkończenie T. Szarota - rezygnując w -ogóle z 'POjęcia charakteru
narodowego - omówił wpływ wojny i okupacji na aut()stereotyp !Polaka. Żał,ować na'leży, że org.anizatorzy seminarium z góry zał'ożyli, iż czasową barierą dla {)IJl1awianych zagadnień - w 'Przypadku wszystkich refer,atów jest rok 1945.
Nic
je.>t rzeczą
możliwą
.omówienie
wyczerpujące
tematyki
referatów,
a zwłaszcza licznych i pasjonujących
wątków poruszanych
w dyskusji. I.'3tnieje
nadz,ieja, iż materiały
z seminarium
oraz rejestracj'a
oby pełna! dyskusji
ukaże się niebawem w ,druku. Na tym miejscu po{nielę ''';ip' kilkoma uwagami
i refleksjami, natury zarówno ogólnej jdk i szczegółowej.
Sądzp" że seminarium
spełnił() swoje zadanie. Ujawnił·o ogrom trudności metodolog.icznych, któr'e należy rozwiązać, aby z pożytkiem dla nauki baodać tzw.
charakiter namdowy. UkazaŁo także, że .istm·ieje bardzo s'zeroiki ma,tm,ja! fa·:dog"3ficzny dla tego pr·oblemu, na który skła.dają się rejestracje działań ludzkich i ich
rezultaty, bowiem w ten właśnie sposób wyrażają siE:: najczęściej owe r6żni,)ce
nawdy cechy charakteru.
Gbawi,am się jednak, że historycy - choćby llajśw.ietniejsi - patrz,) na problem charakteru
narodowego d-o·Ść wąsko, poprz,ez dosh;pne im źródła. Jako że
źró.dłotwórcze były w przeszł'o:ści warstwy wyżS:ZJe,są oni sklol1ni do bad<lJ!1ianie
tyle charakteru
.narodowego PQlaków, ile r.aczej chdrakteru
okreś"lonych warstw:
s,zlachty, j,nt,eligencj.i, b<ulfŻ>uazj;i.Aby jednalk mówić o cha,ra:k,tcrze naTo·dowym
w sensie dynamicznym,
należy zag,~dnienieto
wyraźnie
powi.)zać z procesem
kształtowania
sip' nowoczesneg,o narodu polskiego. Proces ten ukazuje jak Polska
z pań.stwa, g.dzie .istnia! jeden naród (szlachta), sta'wa!.a siG nar,o·dem wielostanowym, mimo iż pozbawionym
państwowości.
Cht.opi np. przez stuJ.eci.a ni·e byli
częścią nar'odu; 'staIi się nią w oJueśłonym
momenci·e dziejowym, wnosząc nie
tyl:ko określ·ony kultu.r·owy bagaż, ale także właściwe sobi·e cechy, nawyki, .system
wartośei. Dzisiejszy charakter
narodowy Po'lak6w - jeśli i.stnieje, a zJd.aniem nauki je"t danie .o,dpmv.iediZlina ·to pytanie - ,ZJdaje>się ,być ,ko.n.gl!omeratem sprzecznych niekiedy cech, co wiązać można z przenikaniem,
z.apożyczaniem, upowszechnianiem siG tych cech w obrębie w,arstw, klas i stanów, które tworzyły i tworzą
naród .
.Myślę, że potrzebne \Są w:SlpóIne badania historyków, socjoł·ogów, psy·chologów
i etnografów
nad f,ooomenem, jakim jest char.akter nar·odowy. Jeśli istnieje cha··
rakter narodowy i jest zmienny, to istnieją także czynniki możliwe do okI"eśle-
�357
Kronika
nia, którc owe z,miarny po'Wo,dują, Ujoawn:ie1r1!i·e
:ic·h może 'mieć wi'elką Walf'LośĆtakże
pozanaukową. Nie cho·dzimi
tu o ·plytke S'ocj'Otechnkzne recepty, czy potakiv,l.anie
władzy, gdy bł<;dy swoje uspr.awiedliwia
np. warcholstwem
naro,du, lecz o fakt,
iż myślenie a narodzie, o joego charakterze,
a histQri.i, je.st zawsze w równym stopniu skierowane w przeszlość, jak i w przyszł·ość. Ni·e jest dziełem przYPJJdku, iż
dy.skusjc o c1uralkterz·e narodowym Polaków wybuchały zwykle w momentach dla
narodu krytycznych. Ni-oc;ły obok ebpjacji
także bardzo potrzebny powiew optymizmu, powiew nadziei.
Seminarium
w Szelągu J1ie był·o miejsc·em, gdzie rozwiązano
choćby jeden
problem. Raczej pomnożono problemy. Ogromny walor teg'O spotk·mia tkwi w jego inspirującej
roli. W moim .prz'ek·ona.niu bylo to spotkanie Q randze niezwyklej,
którą być może w pelni uświadomimy
sobie do'piero po latach, spotkanie, ważne
nic tylko dla hi.'itorii, alc dla wszystkich
dyscyplin humanistycznych.
Ryszard
Kantor
211-LECIE SKKT-PTTK
IM. WINCENTEGO POLA W POZNANIU I ETNOGRAFICZNO-FOLKLORYSTYCZNE
ASPEKTY JEGO DZIAŁALNOSCI.
" . ° . Patron Koła byl ni·e wizytóWką czy częścią narzwy, ale po to, by mob:illiw'wać,
by bŚĆ jego śladami °.. pewnym wzorcem dzialaLnośc'i, a na .polu ·etnografii zachęcal młodzież do zajęcia się .i tymi sprawami ... "
Jer:.y
••.
Sobc:ak
Ta półf"'rmallla g~'upa krajozlnawozych wo,lontarius:zy Licząc.a prrec!iętnie od 23
cie ,19 człorrtków zo'Sltała z.ałożona 17. 10. 1963 of. j jest prowadzona dotąd przez na'llC7.yC'irela,
który przc.z~_aczyl na ·tQ znacZ!llą ,część SIWego wo'ln.ego CizalS'U.
W przectiągu
tych20 lat 355 zmieniających
s;ię czlQlników pozo~tawiło P'O S'obie niezł.e dzi-edzljctwo:
~61 wycieczek i 13 obozów wędrownych przemierzając
przeszl.o 4500 'km rozmaitych
rngionów PRL, uczestnicząc
w :różnych po.żytecznych akcjach
i imprczach
oraz
setkach zebrar'l i zbiórek, org<JJl1JizującId!:l'iesiątki wybranych ·tema·tyczn.ie ulroczystych
wleczorn.ic ,i 'kilk'a wystaw, mawiąwjąc
szc<r-eg ciJ€'kawych -kontaktów, z,dooywając
mullum odzJ!l·ak i :k'illk.a:J1Jagród,'1°cdagując stalą gazetJkę gaiblotkową, a od 1979 r.
un,ikal.ne 'Pl.s,emko 'krajo7.Jna1wcz,e(:którego wys:zło dotąd 9 numerów), zaś przy 'tym
wszystkim llicprucrwanie
dokumentując
swą ż)"'Notność. Dzialall1Jość kola od-hila
·się echem w .dzies·'ą'[.k.a'ch publik.acji, a nawet audycja~'h PR (7X) i 'wi,dow:is'ku
TVP, lecz 'koronnym śla,dem tej pracy j<est edycja "Kro.niki Koła", 'l'eallizowana
rękcdziclni,czo przez jeao 'kroll1iiikany, a która może być po['ówl.:oana W pe'w:lym
slbpniu ze ś:r·edniowiecZJnymi dziela'mi Benedyktynów,
jeś!Ji nie eo do a!f'tyzmu, to
na pewno d1akładu .pracy, tym ·t.rudniejszej, ,i:ż jes't tworem - In:ec.ierlplilwej z.aw,s",e
młodośc,j, 'wspolma,gal1Jej j-edJna'k 'doświadC'ZJerJ;iem opiekuna
Kola. Pracowlioi
k,olnikalpze tego "jedncegz:e:illip1a:rzow:eg'o wy,dawni.otwa oiąg!eg'o" zoilustrowai',i i
gęsio :zapi·sah przes'zło 2000 s'tron w 10 tomach 4° IZ'Ostawijąc po sobie swo'iJst y 'i
erginal'ny, choć wycinkowy
·d:okumOOlt nals'zych czasów. Spójrzmy
na Ite, ik.tÓir,e
świadną
'O tych
a1spektach działalno·śd, nc!szą~ych cechy związane z etnog1raHą i
foj,klo·wm. Gr,omadJka tych realnych entuzjastów
'swego k,ra'ju i pożyrtecznergo 5pędlanra woln1eg,o ezasru dIG poznwnia jelgQ oblic'za 'i przeszłości dO'pr·acowała Slię w
tym o'kresie swoi"ltego 'i 'S'W(}j~ki'egoze5·polu P'O's,tęP'Owatlliai dzi:ałalności 'rodząc bez-
�358
Kronika
wiednie wla,Stl1Y "qucus'i-f'o']klor",pows1tały
<dzięki ,tw6rczemu
i:ndywidual~zmow,j 4
osobowego .zarządu, <like·optowanemu w SiIX)'sóbni,eSlkrępo.wany li spontaniczny
przez
t-; mini-s:połeczność 'uc'z.niows:ką. W wiekki·erUJnikowych :wiult:eresowania2h z.nala'zło
E'lę ni·e tylko
zapOZlnal1lieslię z ,dor:ob'k!iem patrona Kola, a,le 'i CZlołowyc,h etno:glf1afów
Polsiki historycznej
(.główni:e O. Kolber'g) 'z'e >szcz.eg6Iulym - 'co ?Jrowm'iale - uwzględnieniem
Wielkopo.ls'k'i.i jej przeboga'te,g,o :f.ol.kl,oI'u. Prz,ed 'każdązz3p'I.anolW3!I1ych ·imprez og;lądan.o 's'laTe wydawnidwai
:;p:ewniki. W'.p6'nie uczO'c,o ,,"q i~p'ewano :pieśni ludowe TOZp:1Mywanego aktualni,e ,rogli'onu. \Vklokro~niezwiedzano
mUZl';). izby!
6kon.s.eny regio,~all1e, 'spra'wdzająe nabyie .uprzednio w lu7.ny:::'h~awędach i'nformacje 'ju.QIk:rywa·jąc ·dla s'ieb:i'e .nieZlnClneci'okawo-st:ki. z.godnie z chętn,ie przytaczanym
w p:s.maoh Vli,n~. Pol.a p')w,jo(~dzell!i'2m:" ... ct haes mcminisse
ivxa/;it ... *" Poni·eważ opiekun,
jalk ,i niektórzy
członkowie Koła :n:e byl.i pozbawieni
umi.ejętności
muzycz;;o-jp~aSitycz,ny,ch ;PClwls,ta'wały Iswoi!~'le dz,i>CI;k,l,wk.sU1e
trawestacJe,
a ,nawet Ip~.senoki z·e slowami, bo czyż natchnienie
do utwouów choćby małych - nie u,dziela siG głównie w al'mo5·fe'rz,e .ra'dos':1.ej, Il,ics·~,t'ęipo'wanej
spontaniC"zlDości. U.prawiano
i bardz;j'ej Izaawans'Owo;.nc po.s:Zlukiwanoia 1 (l'op:enie
!Znam:on -tol.salmośC'i .p8przez :regiona1i;zm (np. ma'zurs.k,i :\IT. Kajk'i i '1:1.).Chcą~ d,)jŚć .
iS'to'iyi ducha rcg.ionu zapomawa>l1Q się !selektywnie z twórc.z,o,śC'i<\pi's.a:rzy i podaniami H'.gionu, <l .nas<ę;p::,ie ·od'bywa.ło sjq je-o 'zwiedz.:Hl:ie .zodnajod:y"wa I:f.''ffi eharakterystyc'znych
motywów .i !pl-z-eod!stawic:i·el,i
(m. 'i'n. Sital1'Yfl.isa.k, pi~nińsk:i, Eug.
Bieol3Jwski z Wejs'un, H. Struta w MOTg::Hl'tlll~).z CZf.ogl(J
wyn':J,ały Ol,ohne wi·cc,z"·c·i'ice
tematyczne,
a na wet oprac.awani.a mOllO·graf,ioz.ne. Wybió-re:zym elementem
stricte
etnograficz;nY'm było zo'rgani'zowac:iei
,pDzepr·owaldz·ell:i'c 16 dal. ob-m,u wędrownego
ze stałej ba,zy w Chockieży po<d iki.ocu:n. :zawod. ·ctu'bo,gtrafam~'l' D. Vva!,j.?6ry a::J.solWel1'tkii UW, ik't6'l1a'wy::nst!".Ulowała mło(»dz,~ż IN terenowych
po;;·z.ukiwal:li<1.~hetnogr.-fo,lklo;ry:~·tyC'znyeh. Owo pOZJna~val:,ie z autops,jiruiepowtarrzalnc-go
,piękna swego
k,raju p:Jz!stawiłQ tej ,gru.p~e ,ugJ'luntO'wan1ie tO'ż5.amo~c'i1 U1,iez;d!ar;l!e
WOIPc1'l1nien,'a:odInail€lz.ienie wla<s:nelg·oik!odu, owocujące ,nadal w ,sla:mo,Dzutny;mz koJej Ikontynuowaluiu pc}Znanego - w młodo.ści - działal1oiiU.Jer,zy Sob-eza,k 118:p'sał Z ja1klj'ejś okazji:
" ... dumny jes1tem z tytih l:u·c,zii -to jesl( 'dlla ml1lie najw'ększąsa,tysf.alkcją
... ", a
niżej podpi'sany !'lii·e mniej, 'iż "ci ludzie' :nada,i,i mu swe honorowe czlodw'S'two.
Można zaJryzylk'O'wać ISIPO'S·t'Tlzeżenj'e,
że wdo:Yi'e kOl1oSu.mpcjli,'rozchw:ania idC'aló~v i
,wzorców prz'cdsta'wi'ona
tutaj
migawk:a
dz,iałalności
SzkoQl.n~giQ Koła KrojozlTI.
TUlryS't. PTTK im. Palla w POllJ:laill].umą)że :stanowić, jeśli nie m-o.dc'I, to ;·p:,.a'w-d.zoalY pm'ktycznie
.przy,kla·d insllY'nktu 'samozachowawcze.go
,i ,pożY'teczlUogo, a <.::e:kawego modus vivendi.
Czlomek Rady Opi·elkuńerzej "Izby Pami~c,i
:Wince-go Pola" w SO:Jiesr,>:ew,je
Adam
ŻYDZI W TARNOWIE
-
WYSTAWA
MUZEAL.
O rKu'II1JUifJz,e
J}GIIlSlkJcih
Żydów wj'emy dz,iś mniej,
świata slta,rożytnego czy ·dalekich kulturach
Nowego
k~iążki Prz,eunysława J3:uTcharda I .posłużył jalko mott.o
·zeum Okręgowe
w Ta'flnowie wys,ta:wy pośWlięco'nej
• Wyimek
z H01"3cego: " ...
I to przyjemnie
I Przemysław
Bu'rchard,
Krok za rogatkt,
Pol
A.
ID'iż o zma·rłych kul;iwrach
Swi,ai.a. Powyższy cytat z
.zou·'gani:zowanej przez MuŻydom. To druga z kolei
jest wspomnieć
... "
Warszawa
1964, podpis
pod
zdjęciem
po
s. lH
�359
Kronika
wystawa
w ,tym muzeum
poś'więoOitlia prezentacji
kuLtury mnlle]'SIZ06CilnalfolClowych. PJierwsza do'tyc,zyla ey'ganów w Polsce 2, ta z ko,lei., ukazując Żydów, ZQ.,tala pomyś!,uKI jalko ·ekspozycj.a iJlustru,jąc.a temat w .zasięgu ['·ąg:ionallD.ym.Jako
że zarówI'o m'iasto, ja·k ,też 'l'cg1'on bOIg)a,te'są w .paJnią,tka ży-d:ows'kie, natomiast
Żydom 'W Po:lsce o,gólnóe p),święcone ,ą ekspo,zycje w Muz,cum J'Udia'~slj;Y'cZlnym
w
Krakowie ora'z w Żydowslkim Instytucie
Histo,rycznym wWars:zawie,
takie !po'
traktowanie icmatu wydału :~,ięnajbardz,iej iU1'·,eresujące.
Podo.):}nic jalk w przypa,dku tematu cyg,ańSlkLego, Tównj'eż u Itematży·doW'Siki
lobudzil ogromne za1inter€'S'owall1i'e,nie tyJ'ko 'IN .g;raJllic.ach regiloll1Ju,i nue tylko
w g!'anicach Pols-h. Jes.t to ,dowodem szczegó1neg;o 'zalLnteresowanila problematykil m.nlicjs:zości ·etnicz.nych, któr'e wzroslo .po Hl80 To wraz z ser.ią publilkacj:i w
polskich czas'opismad1, tra1ktującyc,h teJnat w innym niż dotąd świ,etle. Wystawa
tdrnOW"Ka była ,też po<'wierdzen~om, j,lJk !prawdziwą była ref1ekiS'jla P. BUJI'chaTda
"przed bli~kodwudz:i-estu lat,
Wy<;tawa czyn.nabyław
m.ie:;,iącach hpliec WTześi·el\ Hl82. ZłoIżyły :się ind
r,.ią g;romadzone o,d .szeregu lot systematyczni'e eks'pona,ty materialn,e oraz zachowany w muzeum dość pO'każny zbiór -dokumentów miejsiki'ch dotyczących spraw
żydowskich, .a ta'kż.e zbi-rrry osób prywatnych.
Uzupelnieni,em' były 11'ielkzne pr'zec!m-ioty WYip:~życz.Qone
z innych muzeów sąsliednich.
Losy Ży,dów w Tarna'wi'e byly typowe dla SikutpislkżydowsIkich w imnych Iffi'ia"tach prywatnych
RzeC7,po,Slpolitej. Stąd 'leż .it11'10rs'u;jąoe
Iffiożebyć blii:sz'e omów.i€nie ich his'ioTij w op<lJr<."iu
'0 ek.slp8nowane 'na wys!tawiedoku.menty
i przedmioty.
Zydzi 'osiedlili się w Tarnowi'e prawdopodobnie
w XV w., gdyż z tego ,okresu
znalny jest pierwszy do,kument wymieniający
Żyda z Ta'rnow.a (Judeu~iU Kolepa do
Tarnów) 3.
W począ:lkach XVI w. skupisko żydows~'ie -nie było jes'l'cz,c liczne, slkolI"'opod;t.lki pladli wraz tZ Zy,dam'i IkrakOlwskimi i ,ka.Zlimieu'sikiJmi
4. W koń,cowych
lra'tach
tegoż. wieku jes't j-uż tu jednaJ< slpora gmina ,żydowsIka, o czym świadczy zalożenie
\v tymczatsi'e
cmentarza
w pohl.i:sikiej wsi Po,gwi,zdów (obecnie dzielnica m~a!slta.)
O~'az wybudowanie renesaln~'o'Wej .sy na,gogi w pohl!iżu rynku 5.
a f.a·kta'l'h P:J'wyżs.zych 'i.n.fo.nrTI-O'wa.ł
IP)ś:redn~{) uka,zalny na wystawie ·dokument,
w którym ko.lejny wklściciel Tarnow,a (Tar,nów ·do k<ońca XVIII w.był
mia.sll-em
prywatnym)nad]je
ZydQm pewne .przywileje. Dokument .ten wystawiony
przez
Stanisława Koniecpol'slkiego w 1676 r. jest powtórzeniem
wcześniej's'zyeh nadań z
l;:.t 1637 i 1581. Odpowiedni fragment 'tego aktu brzmi: "Przejrzawszy
pr,awa i
.przywileje Zydów ta.r:nows,kich, chcą2 aby niez,gody m'ędzy ch:r-ześctijal~y i ży,dy
1::'rIlows·kich. nie wszczyn.alysię,
ale aby Żydzi pa-cifice bez turba6ej
ża,dnych zażywać mogli, .przeto umyśliliśmy niez.gody między chrześcijany
i Zydy mieszczany
ta'mow!slkimi ,us.pokoić i wieczni'e umQ;I1zyć. P~lll1o tedy wejrz,aJwszy w prawa od
przodków naszych Zydom nadane, chcemy to ,mieć k,oniecznie, żeby Zydzi do
urzędu miejslki,ego pooląani
o żadne sprawYl1'i'e byLi, ale tylko ,zamkowemu sądowi po,dlegali. Zeby wszelkie towa.ry przedawać hezpiecmie
mogli. Tu,dz~eż 'i g{)_
nalki
.palić i 'one s'zy.nk-ować. Talk ·też bóżll1Jka ja,ko kierchal
mają być w
pokoju za{;howane, czego urząd miejsiki przeSltrz'egać ma" 6. W C'ią~'li tego stul,eda,
Zob. Anna
Bartosz.
'Jan
Lenick,
Tarnów
S. 32 - 33.
2
• Maurycy
Horn,
Zydowskie!(o
Instytutu
• Archiwum
• Tamże.
Cyganie i ich kultU1'a wystawa,
..Lud"
za czasów Lellwttów
Iw:) Dzieje
miasta
Najstat"Szy rejestr
osiedli
żydowskich
His!orycznego",
z. 3, 1974, s. 13.
Muzeum
Okręgowego
w Tarnowie
(AMOTl,
w
t. 64: 1980, s. 352 - 3')5.
Tarnowa,
Tarnów
1911,
Polsce
MT-AH/D4/52.
z
1507
r.,
"Biuletyn
�360
Kronika
od nada.ni'a pierwslz>elg,o pmywilcju,
iSlprawyżydow:ikie
c;z-C'zcg61.nieostro występują
,spo.z.aek:spanowd.ny,ch
Ina wYS1t'awie dOlkumentów.
Żydzi d'Otma,g.ają :s'ię swy.ch wcześ'ni,ej nadia1n)'JCh !praw, ,m!i,esZJczalni,cstaTająs;ię
u 'kolejnych 'dZiied:ZJiców wyjedinać ja!k
.najwięcej
'ogranicza'jących
Ży,dów a;któw. Ta'k więc jes:zcze w 1633 ,r. ks·i'-lżę Włady'sław Dami'rnk Os'brog,>Ik:i, j,a1kże w iJrm'YJn miejSJou 'SIPrzyjająl.:y Żydom .piISIUI,aby
zadowolić
mi,cs'ZJozan: "Żydów aby więc'ej nie pnzyjmować
·i aby byl:i j.;:lIkz dawna
pod -ju~'ysdy1kcją miej,ską ,i Ipoda:bkli W:Szy·S'tk<ie,'Lak ,k,róleW!slkie jalko 'i mi.C'j-ski,eplaoili, także żeby w Żladne prZJkupsltw,a i handle
w mi·eścj.e na ,przeszlkodę innych
Imiesz.C'zan ruie uda'wali się" 7.
W 1635 r .. mieS>ZiCza'D!i·c
'ta,j",Jl0WiSl.:y,zwra.cają s:ię do rk!s.ię:'ia IZ proścą,
aby za'bronił handlu li palenia
polf:zahk:i .powołując
's!ię Iprzy tym nla !g.eneralny s,tatuą z
1538 r., :k'tóry 'Po::;.tanawiJał: ",alby Ży:dowie Imimo .paota j-eśh które z imia!s-ty mają,
mies.zCiZal1Jam ,ku;pie:twa
nie -odejn1JowaLi ,ani .się :niem baw:ih" 8. Proszą dali ej arrie~ZJczani'e, mając nardzieję ,na 00fnrięcie -danych Ży·dom rprzYWilejów: "aby w mieśc.ie
na,szym Ikupiectwem
sIię nLe bawiLi, ty:llko aby na sramej hchwLe podł.Ulg starego
zwyc:zlaju ,z>CJiSltawali"
9. Ks,iążę Władysław
potwi'er,dza Imi'es'zclzalnlom pl'lZywiil,eje, o@raniczając je Żydom. Tak ,czynu jeszcz'c klil,k,aik,f'atni,e "IV la'1:a'ch następnych
>.ie Z<awsZJe jedrnaik cierpliwie
czytyw.ał slUiPloiokd
'jednych i 'sika'rgi drugich. Na 'kokj;ną sikarg<;
mieszczan
w paż,drzierruTIku 1645 'r. oci:pow,iedz:ilał ·bar,dw krótko:
"Zydów ja1k,eśC1ie
sami 'dobrowo.1nie ·dro iPfiaw [... j ,przY'Puś'Cibi, talk -d'O c.~z.a'S'u0iel'pieć ·ichmu:S1icie" 10
Na wnLO<S1C1k
dU'cho'wieństw,a ·uunowsikiiego w ·s'1:yC'.zon,iu
1654 r. książę Wła,dysław
'ogła.sza ".aby Zydzli żadrnych ,gruntów
chrześc'ij,ańsik-ich
od dnia 'tegl() 'i na potym
ni.e :siku.pyw,aE, wn.i }em żalden ;przedawl3ć <ni,e ważył SIę, nli!cch :'.iię więcej Ini,e fr<OZ'szerzają. Prawa Ii mandata,
jakic jeż'eli 'na 'S'zlkodę ,mias'ta ode minic ad mallie na,fEl!la -otrzy.mali, te we wszystikJim ,aa1tihiluję" 11.
Przy talk !Ziffiien.ioa'jącej 's:ię łasce pańSikiej .sta!f·ają lSIiGZ)'ldz:i, [liezaoJe'Żl1Iieod Iksliążęcy,ch !prZyWilejów, ,pakJto'Wtać z m,ies·zczalIlami. Obszerną
UU11'OWę.z 'rajcam'i Ikl,rno'WJsikiU11Ji
Zlawar1i Żydz·i w 1631 r. W ·umowie tej ok,r.eśl·one zo.S1tały 'powi.lllności podta1Jkowe Zydów wyplywające
IZ racji 'lliybk'Owa1n.i.a 'cmental'z.a wc wsimiej'slk!Lej
Pogwizdów. J!edl1JD'clz,eśl1!ie
.za.'; r1aj-cy mTIej.scy ,gwaiI'<lJJ1'towa,j<j
ZY'domzachowa;n:ic
spoik·[),ju
cmenta'rza,
który., ja'k z 'treśd u1mowy wyniika, bywał hez:czcs'zc:z'ony przez chrzcśc:ijaln. O !zabezpieczel1li'e ISIPo1koju'k,ieT'chału 'ZJabieg'aIi Żydzi częs'1;o, ,a .gwarancje
talkie
składane
lim były m. -in. 'i przez ik.s:ięci,a KO<lltiet'po·ls.kiego, k'1:ÓTYw~n.nym .nie urs'zan.owania 'miej:soea !kultu ·gToZlił Ikarą 500 !zIp. Prawdopado:bnti-e
- malo s1kuteczn.i·e.
Do general;ruej umowy z .rruiast€'!11 ,dochod'Z!i w maju 1670 r. Umowę 'lE; wtwierdził książę Alek.sander
Jran'uSlz, ,syn Włardysława Dominiika. Umowa la śd,śle OIkreśla
s'tOSUlllk.i z cecha,mii
kupi'ec'1:wem, 's-po'sób :użytkowania
wo,dociągu .miejskiego, podkreśla zakaz przyjmawania
'obcych Żydów, :a p~z,ede w,"zys't'kiTIm {Jikre;La powinnośc.ii
,podatkowe
Żydów, 'które są nader wylso,klie. I talk z 13 domów, jalkie posiadają
Zydzi .na terenie
miasta, placić mają blis'k'O 1/3 wszel'kilch rpodatkórw miejsJk'ich, a
,także kOU1trybuej-i ,na wypardeik 'WJbaT;gnrięcLa'l1!ieprzyj.aciela. Eą to już Ilaj-g-orsz·c lala
w histortii :miast'a. T.arnów j-est wYll1li~slzclZonyp:ClżaramIi, najaZJda,mi o.bcych wojsk,
z.araJzą· Choć :mi.als'to jes't uWOilniolne od podabków, 'Chyli 's:ię w 'l'U!inę. W tak.i·ej sy;tualQji ŻydZJi Wiidzą !szansę 'wy1k'UljJ!ie.n:ia0puSltoszałych
domów 'Czy -placów w oón~b.ie
nl'iasta. Zwraoają
:Slię do urzędu mliJa'S'ta o Ipoz'w'olenie z<llku:pu domo:st 'i os:iedlenie
1 AMOT,
, AMOT,
, Tamże.
I' AMOT,
11 AMOT,
MT-AH/D4132.
MT-AH/D41242.
MT-AHID41244.
MT-AH/D41146.
�Kronika
361
się w obrębie murów. W ks,ięgach miel}slkJilchz'a1cho'wały się talkie [lI'oiśby. Oto wlięc
w lut)'lm J 736 1". Józef Zelmanowicz [prosli o ,pozwolenie kU[pl11aod chr'zcśe:ijanJina
domu przy Brnlm'i'e Pil,zneilSlkiej, gwa1ralntujqc ,płaćk ,poda1tkJi,'k>()ntrybucje, 'cle. proporcjcna,lnie z .iI/mymi mie.szczanamii. Zobowiązuje 's'ię 'również: "bUldynJków ,górnych
nie wysli'awiać, tylko dolne według dia'wnego wymverzenia ;placu ii proporej·i Idomów
kaitoheki'ch drewlllianych" 12.
,Zgoda mieslzc'zlaln,uzależlllwna była od z,goidy zWlierzohiności za1mikOlwej,do Ik1tórej
zainteresowany
zwróoił się z odpowiednią
'sulphlką. NiewątplliW'ie dobrze opła,c:olny
kS:ląże zawLadomił urzą,d 'r,aidziecki: ",mia'sto ItO przez u'S't,aW'iczne ogniowe ,poża,ry
tudz'ież przez inne nieszczęśl'iwo,śc'i diUiŻiojest ,SlpU'sto.szone,i do olSltaltl"liejjuż ,prawi'e
przychioidz'i ruiny, że w Im,ieśc.ie zClnnześe:ijarn nli'e Ima Ikto ,prG'Wiie[publliciz,nych pIacić podatków, w'ięc .zapobiegaljqc t'ej dalszej 'ruinie, chcę aby przez większą ludzli,
w:przód chrzośdjalll, a ,in defedo tych, iprzynla'jmni'ej Zydów os,iedlić telż miasto ad
prisbimulll et florentienelll1 kiedyk'Olwiek przyjść mo:gło Is'tatum" 13. Kolejno Zydzli
zajmują opuszcz,ollle ,domy kalt:O'lickie, CiO }ednalk z dawna ZJalmieszlkałym Zydom
niezbyt o,dlPowlialda!o. W tymz.rujnowa1llym
mieście obaW'i'aIi s,ię konikurencji przybyszów, :toteż ich 'sprz,eei'w niekiedy uci~s'zać musiał samdziedz,ic.
Incydent nade.r
dramdlt)'lCzny ,zdarzył siG w 17:37 iL, kiedy to pobito nowo >QIs1i,ed'lającego
siię Żyda, 00
barwni'e 'rela'cjonuj;e tC!kSltks.iążęcego oSitTzeżeni;as'k~erowane:godoslPołeczności
żydowskiej. "Sta'flsii ży<diows'cyikahału dowiedziawszy
się {) kOrl'trakc,ie, z l1'i'el11awiści
temuż Samuelowi Ahralmolwiczowi ku,pować tego.ż domos1tw<a ,zlalkaznl.i, 'a ,gdy tego
odstąpić nie chciał, napr:zód zna'c'znie zbiWlszy więz:ić w ikunlie, a p01tem ikląlwą na
n'iego ciGżJką wydali i w hOiżnicy ją pflZy świlecenliu świec cza'r1rl)'lchi Itrąbii.erl'iu
w trąbki publilkowal,i" 13. Mimo to w latach losliemdzlies'i,ątych tegoż wieku było już
w mi>cście 30 żydowskich domów.
I choć Zydz,i z'Clwi'Stnie pilnowa1'i swych iinteresów prywaltnycih, 'DOj'edinaiki la'S
micesta nie był im oc,·.jętny. W,idząc jeg{) opłakany sItainsami deikla'rują ,p~:mO'cf.jnalnsową. W rOiku J 738 z:awalrta z,ositała nas'tępu,jąca "Umowa ,między ,m,aglilsl1Jr1a't,em
Tarno'wa a całą s'Y'1la,golgą":
.,Pirzy ta1kichmias'ta
Ta,rnowa podulP:udłego dolegll,ilwo'śC'i,a,ch,gdzie wlsizędzie pustek pełno, (jedini) pDwy'micTa'h ludzie, (drudzy) T'z,emiosł,a popr.zes1tali tI"obii,ć,ja,ko
też 'z mia'sta powychodzi'wszy pUSlto place, ,dOimy, ka'm'ienioe pozostawiiaH. 'Tudzież
nakupcolch
wcale ,zeszło, żadnych hanldlo1Wców, Ik'upieetwa 1 j.aik'i:egoikolwi,ek pożywieni'a ubog,i,e chrze.;djańlstwo
nie ma. Wlięc sama 'synagoga ta'rnows'ka uwa'żając
i zm'iarkowawszy
dDibrze, że talk ,podupadłe m'iasto Ta'rnów nie może wysllarczyć do
za.spcikojenia C1ięŻJk,jego
podatku, OpTÓCZzłoItych polski,ch ,dwuset porzwa,lajq złotych
dwadzieścia punktualnie
O'ddawać" 14.
Żydz,i czynią to w 'interesie mia:sta, ,aile też swoim osobi,śde. Oto bowi.em podejmująstarall]i,ao
,przyjęcie .swej młodzieży do cechów, ,na 'co nlie godzą Siię mieszczanie. CzłOil1!kowiecechu -rzeżn'ików, na propozycje
Zydów, odpowiadają
p',smem
z',ltytuł'O'wćlilly,m:"CzeJnu Zydzi nie ,mają ;z nam,i w rzem'io,śle przys:tojlnlie li ;gruntowlllie P11I'tiClUPOW:aĆ".
A oto wyją'tek Z teg'o ;p::slma: "g,dyiby Zy,dów w cecihu !swYim
mieJli, :k't6Tych jalko świat stoi niikędy ,nie było nigdy ,i nile maiSZ 'ich w żadnY1m
cechu opis,any'm do tego cza'su. Albow:ie'm czeladż wędrowna
nalsza wlzlgrarr:dzona
by ,była i 7Jarz,ucliwsz:y 'im to, że z Zydemeś :się pzemiosIa uczył, za czy;m maj ąc
my takąs<wmotę
mu:s'ieEby'śmy nie uczyć cz,e'ladzi li nie posyłać do Iudz:i" 15. Aby
AIMOT,
Tamże,
" AMOT,
" AMOT,
l!
13
Acta cons. Tarn.
p. 223 - 224.
MT-AH/D4/2C,2.
MT-AH/D4/464.
AD
1730 p. 222.
�362
Kronika
swe racje ·tY1mmocl1Iiej po·dlk,reślić, IzaZ!naczalją .mi.eszc.zanic "dłużej Ichrzcścijanl1liż
Ży,dów w Tarnowie", koilc<zą zaś ży.czen;iem, "a.by 'ich lkoiedy'kolwiclk Z;,I IrKljmniejszą okazją z lITI'i«ls·tajatko :Z Bochni i PilZl11:a,·00 daj Panie Bo'że, wypędzono" 18.
MilITIa tyc·h zalb:egów od lat czterdz;iestych
XVIII wiekuz.aczynajq
w T.u'!1o·wi·e
pows'ta.wać ·żyd'O'w'slk:iecechy .Y1zem:ieślnicze.
Zajęcie Tarnowa
przez Austri'J.ików, .po:7.bawiel1lie odz.iecizlicz·nychpanów praw
prywalinych do mkllsta, powo'duje usbanie wzajemnych
korespondencji.
Życie Imiasta, a także Żydów, regulo.wane jeslt generaJny'mi ustawami
lPai1.c;twO<:lwym:i.
ReguIO\Va!ne ba'rdzo ;sz.czegółowo. Rząd ausltri:<J.'ck'inakazuje
Ży,dom przybranie
llaz\\"is!k
o niemieckim
brzmicni,u, r€lguluje ,s!t,o'sun'ki/kah.ału :z miG.stDm, a t'a,k~c I.yc.i'e prywatne Ży.dów, m. '~n. sprawy zawier.Mlia n.ałżeńSltw,.przechodze<ntia
na wi,,,,q ~-{atolic:ką, s:p:oawy meJ·dowania 'S:ię,c'3lz'ko:l.nictwai't·p.
W ,dobie a'U'~on()UTIkzlł1ej,
w drugiej poł,owie XIX w., mics'zczar,ic żydowscy zasiadają w rudlZ!ie .miejSlbej i Vi każdym urzędei,c mają swych prz,c<ci's':aw'icic'!-i
pTOpOlfcjQlnalnic .do ,chrześcija11. Wla,dz.e au,itriack.i,c staTają s:ę dbać o ,slPlkój ·i bBzpieczcil,5rtwo Żydów. K'ic-ciy wybuchająroozfuchy
antyżydowsJkic, r'opolrty policyjnc
pełne 'S4 uwa,g odnośni'e ,de1,j'k:atrego !agodZlClJ1lj,a
mapięc,ja, wyłapywania
agi1tato.rów
antyżyocio'wskich, uśw:iadam:iania 'społeczeństwa,
'zwłaszcza na w:;,i i 11a prz-N;micśc.j,ach. W I,alt.ach Isiedemdz,ies'iątych przez Galicję IPrze<t<l'C1za
0S'jęfa-Ia uC'iokitnierów
z :Rosji, ,gdzie wtedy 'Sz:cz-ególin1ena's.lili!y ·stiępo·gromy
żydowlSikic. Częić Z)"dÓw
zn.alazła s'Chil'oJ1Ji€ł1':-e
w Tarnowie oj okol,icy, aczk{)lwielk policj.a ni.eehę'bn'i.e wi.działa
te napływają::e
elementy, m.ctjąc ,do';ć pro'b!];emów rz wł.asną lu.dil'o;c;ą·
W dru'g!iej poŁowie XIX w. bo,g,aci Zydziza!k:laodajcl szereg fabrylk, ~I~l'c:pów,
powsitajes!ZiPital ży>do'\Vostki.
Buduje się 'też o'lbTzym'ą .sY1na.goę. której budowa t~wu
z prZJerfw.ami 'kilik,a'ci'zdes';ątklit, a ulkollC701l10ją -ci-opie'ro w 1903 r. Był 10 jeden
z ibaTdi?JiejcharaJkte'rystYlC"Z.nych elementów
architektury
mia5.lt:1 do 1940 r. W tym
też czasie .pols'taw,io:no s:ty'l.olwy :budy,nek mikwy, który ocalał z ,pogrom'u niemie::ic:iego.
Okres dzi€'więtm,a:sto<\Vic!~:~nejhistori'i reprezen'!Jowalny był na wystaw·je skifomniej niż wielkii wczes.n1iejos'Zc.Były oto główil1lie zdjęcia bożlI1icy (Nowcj), oraz jej pa'oj-ektów, 'od kltó,rY1ch'o'Staltecz:n:ieodstąpiono; łaźni 1 domów w dzielnicy żydowskiej.
Były ,też d01k'llJmenty obra'Zują~.e udział Zydów w żydu miars'ia.
J·edna ,Slala po,święcona była maTtYI'o'logiitarnoW's'kiC'h
i oko'licwy'ch Żydów.
Kiedy nadszedł wrz;es,i.eń 1939 L, W T:arnc'\vie zam:eszkoiwaŁo 25000 Zydów, co stanowił·o pona·d po~owę mies.Z'kańeów m.iasta. Ich 1'05 był z Igó.ry prz.ez Ni'emców
przygoltowany.
Eksterminacja
POSltępowala stopniowo, aż do :zupełnej za.glady s'poleczności żydo'Wskiej. W paź·dziel'llIilk'UToku 1'939 na!kaz,ano ll'(),s<'ćO'pa"I!<.i'Z gwiaz·(ą.
Ko'lejno o:gra'l1liocz:anoich ;najpro,'its1z,e prawa i swobody - :zakaizal1Jod1!o·slz·enia
futer,
po,dróżowm1'1a, ehoodzern:ia -ehadnilkami, z;ablokowanoich
konla bankowe, narka,Z'<.1inO
OZl1JrukoWRITie
'sklepów żydow'Ski.ch .gwia,zdcl, zam'knięto sZikory ,żydowskie, wp;,owcudwno ·obowiązek rCiężJkjej pracy. DlaszczegMneg.o
.po'gnębienia Żydów spalono
w początek
h~tQ;pa'dta w.szy:;tikie boiJll·iee, domy modlitwy
i bibliot.ekG. Tny dU1:i
pło;nę!a NQlW<aSyna,goga, któ.rą m·a .koniec wY'.sa,dzol1lOw powietrze.
Żydz·i mielii
w po"c:zątkaeh 1£40 r. q)u~dć mies'zkl<J,nia przy 'głównyc'h ulicach 'miast:!' Ich m:en~c ze'stalo Ha:o'owalne przez Niem'ców.
Ponieważ ,nokazano Żydom rolniko'm clprowadzel1'ie się do mklls1. wydz'ielcnych
dla Jepsz,e~o lich kontroJowall1lia, w czerwcu 1942 r. w Tarnowie znalazło siLę ok.
40000
Żydów. Wówcza.s o·dbyla s~ię 'krwawa lilkwi,dacja p:Jłmvy tej ludnr.,śei. Prz.ez
tydziień 'od 11 - 28 czerwca mordowano
Żydów n.a tarnoWSlkim ·k'ircho.J.e, bito i TOZII!
Tamże.
�363
Kronika
strzeliw,m" na Ryniku, ulicach i w m,j'eslzlkan'iach. Część ich wy1wi'eziolJlQna ś,m,i,erć
do Bełżca. POIzOl,stołych20000 zlamknięto w utwoTz,onym w dniu 19 cze'rwca getde.
Terror. ciężka pra'ca, głód, ci,erpienia towalrzy'szyły życiu ,na :terenie getta, poza
którym groziła natychm,ia:S1towa śmierć. M'imo, iż za ,pomoc Żydom gr'o,z:ila rórwnież utratażyc'ia,
poma,gano i,m w m'iarę m'o,żJ.iwośd. Dc'starczano żywnmić, leki, zaop,ltrywano
w fałszywe dokumenty
i świodectwa chrztu. Znaczną pomoc w tym
za'('!'e,s:icświadczył urząd pa'wfialny przy ka,tedme talrnows:ki'ej.
:\rie było to jedna'k dz,iałan:ie 'S'kuteczlne na większą ska.lę. Ko'lejne a1kcje HikwidJcyjne odbyły się we wJ';Zcśniu i j,i's'topadzie 1942 1'. Ponad 9000 osób wywieziiono
na śmiicrć do obozów zagłady. Kolcjnohkw'idowano
getta w okolicy Tarnclwa i ,tu
spędzC\,no rcsz,tki :ludności żydowsIkiej. W lecie 1943 r. byIo na 'Z;mn:iejslzolJlymobszane gett<.l blis;ko 12000 Żydów. Ich osta'~eczna za,głada nastąp.ła
we w.rześniu
tego rOiku. Ci, którzy nie 7Jginęh na miej,scu podcza,s przygotowywan;i,a tiranspoJTtu,
przeżyli r;'iewie!e dłużej. Cel,em i,ch podróży był Oświęcim ,lub PIa,,,zów. GettQ ,tarnowskie przestało i,stnleć 17.
Z tego okrutnego
cza,su pochodziły eksponow2ne
fotogrMie prze,dlSltawiające
Żydów w ta:rnoWSlkim ge!tcie, obwieszicz,enie niemieckie
grożą2e Polakom śm;erClią
w przypadku po,mo!cy Żydo'm, liczne dokumenty
jak: :spisy :z:arekwiirowanych Żydom s.przc;tów, spilsy 9puszC!zO'nych pmcz ,nichm'ieS'zkml,
:k!sięg:i ,meldunko'we iVp.
llu:;tracją tego cza.su było() duże zdję2'i,e wnęVrzaspa,lonej
bóźnicy z XVI w" z której do dziś zachowała się mO'cno zniszczona, murowana bima.
Część wys'larwy prz,ez:naczono na wyeks.p~)Qowal1'ie kultowych aikcesor,iów, ,k'ló,re
po cz(;.ści zachowały :się w zbiora.ch muzea,l,nych, częśeiowo z!Q!s'1aływypo,życzone od
o,sób prywa'lnych, a :także z ,obecnie funikcjonującej
bóżnicy ta1rnows'ilkej. W jednej ::ali, z .zabytkowym'i renesa,nS'owymimalowidłaini,
zaa'ranżowane
zo's'tnło wnętrze bóźnicy, 'z bi,mil, ,pilrechetem, świeez.nika.m:i, pulpi,tem na 'księg:i i tacę WTaz
z jej przybraniem.
W gablo'la:ch znalazły slię atary, ta,sy, tef1l:iny, s:w1'all'Y,zwoje
Pisma Swię'ego itp.
Oddziel,nie POlkilZ3)J10domowe 2:kces,(J'ria Teł:ig:ijne: la'mp'ki i świeozil1iiiki'hanukowe. kubki 'kiduszo'.v'C, serwetkę pod 'macę, balsaminki
li inne naczynia ,i .prz.edmioty.
C,lłość wys1tawy li'lustf'Owana była o'bralzami i ryslunkami o trp,śC'i żydowski'ej
autcrstwa tarnowslkioch ma'la'rzy: AIQjzego Majchra i Ju1:i,ana Grabo'W's'kiego. ZW'i'edz:lj ącym tO'wa!:'zys'zyły o,dltwarzanle z ta:śmy malgneto.fonowej pieśni żydowskie.
W efekcie dużego za·interesowanlil3 tematem wysltawy wszczęto stara'nia utworwni2 na terenie woj. t2rnowsJkieg'o muzeum żydows:kie;.',o. ISltnieje szansa na utworzenie takiego muz,eum w :Cą''}'rowie Ta,rwllwsiki'ej, gdzie aiktualn:ie TemO'll'tuje się
je'dyr ą na 'tym terenie :Sy1J1.a,go.gę
z polowy XIX w., .pierwotnie z przeznaczeniem
n? dom ku'ltury.
Adam
ETNOGRAFICZNE
·WYSTAWY
CZASOWE
ZORGANIZOWANE
Bartosz
W 1982 ROKU
MUZEA
War
s z a w a, Pańs!twowe
Muzeum Etnograficzne
"Swiątecz;ne
zdobnictwo
17 Aleksandra
Pietrzyk,
Z dziejów
zagłady
"Zeszyty
Tarnowskie",
2: 1970, s. 14 - 21.
ludności
wnętrza"
żydou;sklej
w
regionie
tarnowskim,
�364
Kronika
Scenariusz:
B. Ogr,oidowska,opr,awa
,Plastyozna:
K. Burnatc)<wicz. 'Eb!po:(ycja:
18. 12. -81 - 30. 04. B2. Ok. 400 eksponatów.
Katalog, pJa1kat.
",Po'ls>kie shoje
Judo.we"
Scenal1iu'sz: G. Tka,czyik, E. P.i1s'koOrz.E'kSfPO'z)'cj-a: MU'zC"um Ok.rę·gmve
Po'dla,s,j,kej. Ok. 350 e!ktSlponatów. KatnJog.
"Stroje
Judowe
lindiian Ameryki
Łac:iillsJkiej"
Seoena'rius'z: T. WalendJZJiak, Oiprawa plastyczna:
03 - 40. 05. Muzeum Etno'gr.aficzme w TOl'uniu.
"Kultura
"". Ei·alej
A. Bednarek.
Ekspozycja:
~6.
Afgani!Stanu"
SC611<lJri;u:s:z
i ·opraw.a plaSJtycz.nla: M. Sz'tral1i-ow;i'c.z. Elk,<;<pO'Zycja:.maJ"zec - C'Ze<fwiec Muzeum .Ok1rę.gowe w Radomiu.
Ok. 150 ek'sponatów.
F:OJder. 'W"półolfgaTlJiza'Voof:Muz·eum Oklf(~g'owe w Radomiu.
"Wie'1k'anocne
Scenal1~usz: T.
kwiec,ień -
'ilmpres'je"
Amhf'o:z,iClWi!clz,,opTawa
maj. 800 foto'gramów.
"Broń
plalS'tyczna:
K. Cho'j.nacki.
Bk'PDzycja:
wyspi,a1rzy Pa'cyfiJku"
SCCllw':riuJSJz:B. KohutDlic'ka. E!kspozycja:
16. 04 - 15. 07 w Muzeum EJtn()~rafi.oznym we W,roiCławi'u. 116 ekslPonatów.
ln,f'or,mao1Jo,r. W'slpóJO'r.ga'llJiza'tolf: :VT-uz·cum
Etnograf'iczne
we \V'f<Odawiu.
"lVla!<lu's'UWoi ,rzeŹJba T.adeusza
Żaka"
Scena.rl'1.ls'z: B. ETber, A. Kurzątlkowslk,a, OIpr@wa plastyczna:
R. Gryga. Eik:~zyc'j.a: 25. 06 31. 08. 45 ekSIPOIlaltów K.a ta log. W.s,pólor.ganizator:
.:'vluwclm
-Narad,owe w Kielclach.
,.Naby!iki po-zaeu<rorpe<j,Slk.iePań.S'twowego MWZC<U'll1
Ebnogra<f;jc'Zl1<elgow WaTszawi;e z lat 1972 - 1r!l82"
Scena!l'iusz:
B. Kohuil1Jiclk.a, !oprawa pkł1s'tyczna:
zycja: 9. 07 - 30. 09. 435 ekspol1latów. Katalog.
"Malowanki
Powiśla
H. GałąZ!kl<l, R. Gry'ga.
E;,'s;po-
Dąbrowskiego"
Sc,ena:rius'z: Z. Sz'ewc'zyk, komisarz
wystawy:
J. Mj,gdał, opra.wa pla·,;.tyczna:
K. Burna1Jowi'C'z. EJkspo<zycj.a: 8. 10 31. 12. Ok. 170 e!k;;.po'na1ów. Ka'ialog.
WS!pół-or.g.a;ni.ZJa<t'Or:
Muz·eum Ebnogra£icZine w Kra'kowi,e. Departament
Biblriotek,
Domów KUltUTY.
"Twórczość
partrz -
Plock,
Muzeum
.rzeźbiarska
"DoToberk ar'tj'lSityczny
-
Wla:dysla!W.a Wójc·jka"
Mazowieck.ie
Odd:ZIiału Mazowi'eC'kiego
Scenariusz:
H. Ma,ntol'S!ka, ()prawa
30. U. Ok. 60 ekslPOl1atów.
WOJEWODZTWO
BIELSKOPODLASKIE
MUZEA
B i a l a P o d I 'as k a, Muzeum
Okręg'owe
,;Polskie
pa'tirz -
S T L"
.placS'tycZil1<a:R. Gryga.
s1roje
·PańtS1wQlwe Mu,'Z'eum Etnograficzne,
luodoowe"
War:;.z<lJWa
BkSlpozycja:
15. 11
�365
Kronika
"Tkanina
podla'sika"
Scenariu;:z: C. Wn;biaik. Ek'spozycja:
;lego. 18 eksponatów.
19 - 20. 06 i\'k'c1demia Wychowania
WOJEWODZTWO
Fizycz-
BIAŁOSTOCKIE
:vrUZEA
B i :1I y s t
ej
k, :v1uze'Um Ok!ręgowe
"Ludowe
,obrzędy bialo,&tocczy:zny"
Scenariusz:
M. Łobacz,oprawa
,plaIS1tyc,zna:W. Cieśla. Ekspozy,cja: 28. 05 1. 06. BieNk,i Dom KUltUTY. Ok. 60 eksponatów.
W:srpółorgani:zator: Biel s!ki
Dom KuHiUry.
"Sztulka 1udO'wa białostocczyzny"
Scenari:usz:
15. 07. 81 -
Jakubowsika,
opralwla pl<lJstyczna: A. SZYima1niuk. Ekspozycja:
4.04.82. Ok. 300e!ks,ponatów. Pla,k·al\.
H.
WOJEWODZTWO
BIELSKIE
MUZEA
B i e ], k o Bi a I a, Muzeum
Ok'ręgolWe
"Ludowe 'tradycje
Sce:Jariusz:
teatru
B. TUT!1Jo.Ekspozycja:
ludowelgo :na Podbe:s1klidziiu"
14. 05 -
14. 06. 60 eksponatów.
"Lalka aDli'ffiowa:na w zbiorach Muzeum
Archeo.J.og,icznego i EtnOlgrai,icZJnego w ŁodZii"
Pi1trz -
Archeo'l·O'gkzne i Etnograficzne
Łódź, Muzeum
"W.spółczeslll.a sztuka ludowa województwa
ka,w'wic.kiego, opo1s.kliego, częstochowslkiego
i bielskiego"
pa tn -
Bytom, Muzeum
Górnośląskie.
"Najnowsze :naby1Jki Muzeum Okręgowego
w Bielsku - Białej z lat 1974 - 1982"
Scenariusz: J. Konio'r, konsultacja:
83. 2.')0 eksponatów. Plakat.
"Rzemiosło
B. Turno.
ludowe
"Sztuka
ludowa okresu
Ekspozycja:
28. 09. 32 -
10 -20.
11. Z.S.Z. Induk,taBiel-
Swoiąt Bożego Narodzenia"
18. 12. 82 -
28. 02. 83. Z. S. Z "lnduk,ta".
C i e ' z y ~l, Muzeum
Scenariusz:
3. 02.
i jego wy'roby"
ScenC;l"lusz: M. Dlok, J. Kc.nior. Ekspozy·cja:7.
,ko Bi:lla. 70 oksponatów.
Scenariu:c;z: J. Konior.
:lG eksrpona'tów.
Ek.spozycja:
.,Zdobnktwo ciie:i:zyilsfkiegostroju :ludo,wego"
M. Oczkolwslki. EJksIPO,zyCj.cl:
1. 07. - 30. 08. 202 eksponaty.
�366
Kronika
W lis ł <li,MuzeU!m Be:slklidzlklie
"Ob11Zędo.wIQ;5Ć
Bo,ż,o-Na,rodzeniowa i Noworoczna
w tw6rczo;5ci PawIa Dr.agoa»a"
1'5. m. 81 - 2·8. 02. 82. 28 ek'Sipo'nar1.Ó'W.
Ekspozycja:
ż y w i e c, Muzeum
"P'ClIklcm1kunslQwa
wystawa ludowego zdoblli£'twa
KJwiaty żyw!~ec,jde 19B1"
bibutkowego
Scel1JaiI'iU!SlZ:
M. Mer·es, opraJWa plastyclzl1la: B. ROIsiek, J. Gołąb. Bk::jpozycja:
23. 02. 82. ,180 eks;poalJar1.ów.Wc,;półOlrgan'i'zator: Spółdzielni·a P'racy
.RękodzieŁa Ludowego i Artys1Y'cznego ."Milenium" w Kralkow,ie.
28. 12. 81 -
"Po'kO'nikuI1SOwawy:s1:awa J'z,eźby l'udowej"
Scel1la:riu:SIZli ,oprawa plastyczma: L. Grajny. Ek~p'ozycja: 2. 03 eksponalt6w.
WSlpó1-0I'gan'Lza:tor: 'fuwanYJ5t!wo Miłośn:ików
Ziemi
w ŻY'wou.
,;Po'kOlnJkulf:Sowawystawa
18. 0-1. 140
Żywi1eck1iej
malar.Sltwa na sz'kle"
8cenari.UiSz: L. Grajny, 'O'Poow1apła.stycrzna: K. W'i:łc:zyńsl1d. L. GrajalY. Ek!Spozycja: 20. 07 - 5. (}9. 136 ekspona1t6w. Ws[pÓłorr.gall'1iJz,a,toT:
WojewódZlkli Dom KultUiI'Yw Bliel'Slku Białej.
INSTYTUCJE
NlEMUZEALNE
S u c h Cl B e s Ik'i d 'zk a, Tow<lTZys'lw>QMiłośnJilków Ziemi Suslk'iej
"Wys1t'Clwa twórcZQśC'i l;u'dowej i e1kiSponatów
etno,glra.fkZJnych Ziemi Sltslkdej"
Scel1JariUlSlZ oprawa p'la:SJtyczna: A. K'rze~z.orwSJki. Ek~pozycja:
p0'l1at6w
WOJEWODZTWO
1. 05. 150
e:,~-
BYDGOSK[E
MUZEA
C h o jn i c e, Muzeum
Regionalne
"Pokonkursow'a
wys1;awa twórcz o;5ci ludowej
1
Kaszub"
Scenari'UJsz W. Tryborsika, OpJ'alW<l'pla.",tyC'zna: Ł. Wa'rpił1sika. kOllo;uHacja naukowa: MU!lZeum Etnograficzne
w Torun~lU. Elk's;po'zycj.a: 30. 05 - 24. 08. 100 eksponatów. Pla'kat.
T uc h
I()
I a, Muzeum
BOifÓWTuchOlIs!ldch
"Hafot kaszubski
z IterenóM' Bo'rów Tucholskich"
Scenalr!iuslz.: M.
15. 06 -
Rioisentf'l~t,er., opr,awa
30. 09. 29 ek,slpona,tów.
pkls'tyczna:
"RzeźJba ł'udowa ze zlbior61W M'uzeum
SCe'llJari'US!z: M. Rosentreter,
5. 10. - 31. 12. 23 eksponaty.
opr.awa
Eo OlszeW's,ka.
E'k!5iPOzycja:
EtnOlgJ"aficwego w Toruniu"
'pl'astyC'z.na: E.
Olszews'ka.
EkWc'Zj'cja:
�367
Kronika
WOJEWOIlZTWO
CHELMSKIE
MUZEA
C h e ł m, Muzeum Okrę,gowe
"Rzeźba ludowa li ;L'kull'ina z a'egjOll!uśrodikowo-'W<>chodini·cjPol'siki"
pa1rz -
Luib\lin, Muzeum Ok,rę:gowe
WOJEWOOZTWO
CIECHANOWSKIE
MUZEA
P u ł t u s Ik, Muzeum Regiiona-lne
"Twón:Z'ość Kurpiów
Białych"
Scenari'usz i konsuHacj.a: J. Śll1Jiegocki, oprawa
Ekspozycja: lipiec. 97 ekl'lpona:tów. Plak'at.
WOJEWODZTWO
MUZE
<pia:stycz:na: M. Ru.tkielwicz:
ELBLĄSKIE
A
E l b l ą g, Muzeum
"Meble i sprzęt domowy na Żuławach"
ScellaTliusz: K. LasikoW'S'ka, orpra,wa plastyczna: A. Zdan:owslka-Hosbeli'll. Ekspozycja: 11. 10. 81 - 25. 02. 82. 82 eksponaty. W·s:p6łorgani·za'to·r: Dział Et'l1ng'raficzny Muzeum Na:rodQwego w Gda ilsiku.
K w i d z y 1\. Muzeum
Zamkowe
"Ceramika
w Malborku,
DQliny Kathmandu"
Scellal'iul;z:
Z. Film'slki, olpra;W,1 plasil.yczna:
- 31. 12. 226 ek:spon:,lty.
"Rzeźba sakl'<\,l'!la twórców
Scenariu'Sz:
Oddział w Kwidzynie
H. SamploW'ska, oprawa
- 15. 12, 75 eks:ponalów.
S. Cz,erny.
ludowych
15.
Oi)
Dolnego P.ownśla"
plastyczna:
WOJEWODZTWO
Ekspoz,ycja:
S. Czerny.
BkspozyCj.'I:
1.
06
GDAŃSKIE
MUZEA
Gda
1'1
s k, Muzeum Narndowe,
Oddział Etnograf'iJi
MI
Oliwie
"Rzeźba ludowa Pomorza"
"Rzeźba ludiOwa Pomnrza"
Socl1'a'l"iius'z:T. PrzaŁa, oprawa pl'astyczna:
81 - 20. 06. 82, 300 e1ksponaotów. Plalkat.
W. Czern~iew:ski. Ekspozycja:
19. 11.
�368
Kronika
Koś
c i e ź yn a, KasrZiubslki Parnk EtHlolg'raiiczny we Wdzydzach
"Współczesna
,patrz -
sztuka
ludowia Wdzy!dz i olkollk"
Gdial1s!k, WOjewÓdZiki Ośrodek
INSTYTUCJE
KwHury
NIEMUZEALNE
G d a ń s ik, Wojewódzki
"Rzeźba
Ośrodek
Kultury
WhldYlsława Licy z. Wdzydz Tucho'l:slkich"
SCeina1riuC'z: K. SZiałaśna, Oipra'wa Iplalstycz:na: H. Blaszko'w:ska
pozycja: 16. 05 - 28, 07. 55 eiks[)olnatów.
"W'S'półeze'SlJ1iaSlz!tuka ludowa
Kaszub
-
Gregm.
Eks-
Środkowych"
Scena'riusz:
K. 8załaśna,
o,prawa :plalstyczna: J. Śpiewak.
Eik,s,pozycja: 24. 06
~ 31. 08. Miejski
Dom Kul.tury Kairtuzy. 120 eikC1pOIll<l.tów.
Wspólorlganiz:ltor:
M,iej siki Dom Kultury.
"Współcze".na~ztulka
ludolwa Wdzydz Ii okoli<c"
Scena'riusz:
K. Szala:śna,opriawa
plastyczna:
J. Spiewak.
Eksipozycja: 22. 07
- 31. 08. Kalszubsiki Pank Etno;gr,af,icZlny we Wdzydzach.
52 e'k,sponaty. Wspólorganiz:a10ir: Kaszubs:kii Pa'rlk Btnolgriafilczny.
"Rzeźba
Izajasza
Rzepy"
SC'eJ1~riusz: K. Szala,śna, 'Cypr,awa plaistyczrna:
- 31. 08. 80 eklspolnlCltóW.
"Drewniany
świait Zygmunta
J.
K. SzałaśDia, O[lr'<lIwa pla's:tyczna:
- 15. 11. 35 ekspoml.Jtów.
"Betlejem
Ekspozycja:
31. 07
Ek'spozycja:
16. 10
Bu:kowskiie.go"
Soenariuslz:
pa'trz -
Śpiewaik.
A. F:ularczyk.
poll~ki'e"
Torul1, MUlzeUlmEtn,ogr:ai'iczne
WO.JEWODZTWO
GORZOWSKIE
MUZEA
Go r zów
W i e I k o P o I s k i,
Muzeum
"Dziecko
patrz
-
Torur1, Muzeum
M i ę d z y r z e c z.
Okręgowe
w sztuce
ludo,wej"
Etnog,raficzne
Muzeum
"Pokaz
pisanek
'.i pahn
wielkanocnych"
ScenarliiUsz: J. Pota,rslk,a, oprawa plasityczna:
pozycja: 3. 04. - 24. 04. 82 ekspOIllaJty.
R. Po!ta'Hski, Z
Bącz,kow,;'ki. EK.-;-
"StaTop:J10ki pi:enl'iik świą tecz:ny"
Scena'r~itl!Siz:J. Potarsika, oprawa plastyczna:
pozycja: 21. 12. 82 - 15. 02. 83. 96 eksponatów.
R. Polarski,
Z. Bączk'Ows,b.
Eks-
�369
Kronika
WOJEWÓDZTWO
,JELENIOGÓRSKIE
MUZEA
B O l e s ł a w;i e c,
MuzeUim CeraD:lli!ki
"Ceramika
B.o'lesł:awa Roman()IWekiego"
Sce'I1.<.lirÓ!Uf;z:
T. Wo1aJl11in,QiP'rdIwa plas1y<:Wkł: S. Wo}da. EJkspozycja:
21. 08 - 8.
11. 58 ekL';lpOlIl.aJtów.Fol<der. W:SlPÓł<Xl:gall1izaJtorzy:Sp6Mziell!1lia "CeramiJkJa Art ystyozna". BolesłJawiCl1d Ośrodek Kultury.
MUZEA
K a I i s z,
Muzeum
Oklręgowe
Ziietnli KaJriJsiIciej
"Jano:S'ilk
W S'ztuce ludowej
KoI"O'Illka
W'j'rOby 7. liści kuk'lllrY<lIzy"
Sc€in:a:riluISZ:M. ŚC'isł.a, A. Ja!błoń:slka sik!L EkSlPOZycja:
BiluI'o Wystaw
H.
05
-
Artystycznych
Wa~ny, oprawa iPlast~a:
P. Rondial<eIks!P<JlTható\V.
Plakat.
Wsp6łorgaJIlli:za(toT:
w Kall,is"Lu.
15.
06.
300
"Haft
patrz
-
Toowl,
ludowy"
MooeumEtrJiogJrafioz:ne
"IOO-Jecie wypnawy Stefana Szo1oa-RogozUńs:ki~o
do AfTy~i ZacihoolIlJiej"
Scenariusz:
M. Susła, M. Zoacha<rowslka G<>łuchow&'ka, o.praw:a plaSltyczna:
P. RoncJ.alli;,ki, T. W'aJI"da. EkslPOlz)"Cja: 14. 09 - 7. 11. 15,9 ek,slPOnat6w. Pl.afkat.
W'1P6łolI'lgaJl1l~z,at'Or:
Muzeum Etno~af1iczne
w Kra!kowie.
w reg1oll'liie ikaLisik~m"
"Sztu!k:a 'ludowa
Sceooriu:s!Z: B. F'i,mn,gier, <JiPI"<lwaplastyclZlllJa: M. Czyżalk, kOllliSultacja: M. SCIi.;:la. Ek~pozycja:
18. 11 - 22. 12. Wojewódziki
Dom Kul1un-y w KaJLiISzu. 5'9 elkspolill'tÓW. W'SlPÓłorga'l1Jizator: Wojewódziki Dom K'llIltlUiry w KaJliisrzu.
"Tradycyjna
ISIZO!Pkaikirakow6lka"
ScenaJ'riu~,z: A. JC'ZJi,erska, OIpr,aw,a plastYCiZllla: W. OzWmil!1J3.Ekspozycja:
20. 12.
82 - 16. 02. 83. 17 eksponaltów.
K,altalqg. P'L3Jka t. WSlPÓło!l"'gantirza~Q1r:Muzeum
HistorH Mias1a KmikolWa,
1
WOJ"EWODZTWO
KATOWICKIE
MUZEA
B Y t () m.
Muzeum
GórnośląJSikie
"Wsp6łc'Z,esna
sztuka
liUdo'wa"
Scen<!'l'iu;;z: K. Kac7Jka, M. litpa-KU!Czyńsk.a. EkJSipozycja:
zeum G6l1nof>ląslkic w By;tomiu, 1'8. 06 - 18. 08. Muzeum
1ł
Lud, t. LXVIII
12. Ol
- 26. 04. Mu-
Okn:gowe
w B.iellSiklU
�370
Kraniku
BiJałej. 404 ekó;iponalty. Karta'log. PIraika,t. W~6łmganiz,at(Jrz.y:
MiniJStersrtwo Kultury i Sztuki w Wars:z.,awi'e, W)"dział Kultury
i Sz,tulki Urzędu Wojewódzkiego
w Katowicach,
Spółd:z.,ie1JnJia Rękodzireła
Ludowego
i Art)"S1yc-znego "Cepelia"
w Wams7Jawie.
"Powstall1lia
Slą'Sdde w plastyce
n~rofesjonalllcj"
SCe1W.TVUrSlz:
K. Kaclzka, ikQmislarz: E. Pa'ld.cy. ~kSII)(nycja: 19. 02 -25.
:zreum w RybniJku. 52 ekspona!ty.
Ka'talog.
Plaikalt. W:sp6łmganiza'tor
w Rybniku.
G łJ wic
e,
Muzeum
"SZ't:U!ka ludow,a
Scenalllvusz: G. P'f'Zybył, qprawa
347 eksponatów.
R y b n i ik, MuzeUlffi
Śląska
01eszyńsiJde.go"
plasltyczmra: A. Ha~ko. EkiS[)ozycja:
"POWlstamia SIą:sJde w plastyce
paltrz Z a b J: Z e,
Byitoim, Muzeum
nieprofcsjona'llI1ej"
M'u:zoum
,;Obralz Sląslk;a w malarsrtwi'e
nrleprofes'jolnallnym"
"z naszych
Ekspozycja:
roibotruiczycrh tm,dycji"
ScenariJuLSlZ: J. Paw1as - K,OrS, oprawa
pla:stYC'Zlna: J. Kozak.
09. 82 - 27. 02. 83. 1'12 ekS!POua'tów. Itnforma101l".
EkJS!PO!zycj'<I:24.
NIEMUZEALNE
K a t o 'W li,C e, :K;a1owicikie Towax:zySliwo
;,Biały
SpołcoZil1lO-KuHul'ahnc
haft
śląski"
Soonoo:U!SlZ: Oz. Rzuoidlo,
opraWia pl,astyczlla:
J. Przy:pkowslki,
A. Dy~a'c:z. EkspozYC'ja: 17. 05 -31. 05. 25 eiksipo:na1t6w. Ka,ta'l'og.
WOJEWODZTWO
INSTYTUCJE
27. 07 - 3. II.
GóTHOŚ'ląslkie
SoenariUiSIZ: J. Pawlas - KłUS',oprawa plasrtyc7_11Ja: W. Pr,awdzi'och.
2, 03. - 17. 07. 98 eksrpona1ów. Ilnfmmat'oT.
INSTYTUCJE
O·L MuMuzeum
konsulta<;ja:
KIELECKIE
NIEMUZEALNE
K i e l c e, Tow.axzys1Jw;o Przyjaciół
PQ,Jsklilego
"Wystawa
Gónniotlwa,
Huinic:t wa
'i Prz,emy.slu
S1.a,ro-
twÓirCÓW lrt.VdQWychIkielecczyzny"
S'CieJOOJrilUJS'z
i opralWa plaSltycz,na: K. SC'iwLarsika. Ekspozycja:
4 - 5. 09, !'iOWd
Słupia
(wystawa
w plenerre).
Ok. 300 ekLSipOIl1>aJtÓW.
Współ<lU"ganiWatOlr: Wojew6d'Z!ki Dom KuJltury KJielce.
�371
Kronika
WOJEWÓDZTWO
INSTYTUCJE
KOSZA.LINSKIE
NIEMUZEALNE
K () s z a l i n, WQjewódzJkJi Dom Kultury
"Rękoa:uiJeło lrudO'Wei tWórC1ZJOść
pamiątlktalrSlka"
Scenariusz
i oprawa rpllastY'c=a: R. K,oołiorwSlka.EkstpozY'cja: 9. 07 - 10. 08
153 eksponaty. Katalog. WslPÓłorg,a.nizartorzy: AIf,t RegliJoll1- Sopot, Kosl'z.al.iń:ski
Odamał PTL, Mf\l:ueUlm0Ikrę-g;orweKosza.Ji'l1.
WOJEWÓDZTWO
KRAKOWSKIE
MUZEA
Kra
k 6 w, Muzeum
Eltinogra:fiiCzllle
"Dialbły W poiJJsikJiejkf\lllJtumzeluJdowej"
S0cma:rtiu!Slz:W. Grąocz;ewsikJi, oprawa
,plastY'Cwa: A. MścriwujeWSlk,a-Wajda.
konJSultacjJa: M. Beier:sclJ<J;rf.EJk!SlpozY'cja:30. 11. ,8.1- 10. 03. 82. Ok. 200 ekS(pO~
l1Iat6w. PlaJkalt. Folder; 1'6. 03 - 3. 05. Muzeum RegiOll1a1nJew MY1ślel1liJca~h.78
ekspoll1a:t6w.
"Ma'jjka Bosika Częstochowska
w SlZtuce ;ludu ,polsk,iego"
Scenari'UiSz: A. Jacher - TyszJ.!:O'Wa,M. Be:ierr:sdod, opra,wa plastyc:z.na: A. Mściwujewska-Wajda,
L. Wlajda. EkJSiPozycj.a: 8. 10 - 5. 12. Ok. 1200 eks\POnartów.
IGtalog.
WystaJwa z Mu':ueum Zabawek
z Norrymber:g.ii
"Nolfymber>ga w KrakIQW,ile"
ScenaJ1i:us:z: L. Bayerr, W. Schmidt, oproawa plastyczna:
F. Oolrier, Ikonsu,ltacja:
W. Schmidt, M. Bcierrsdorf EkspozY'cja: 20. 12. 82 - 10. 04. 83. 1253 ekSpOfr1alty.
Kata'log, foLder, pLalkat. WSlPÓłoI1ga:ruiJzatorr:
Muz;€Um Zrubarwek z NOIfJ'1ffibergi.
Kra
k ó w,
Muzeum
Histo:rY'czne Mias'ta Kr<l1kowa
"S:oorpk:ikmko-wskiJe 1'982"
SCeI'1a:r'iJUiSZ:
T. PetrY'k, oprawa
- 30. Ol. 83. 87 eksponaltów.
IpLalstycz'oo: A. za,Jińslka. EJkspozycja:
M y ś l e :n lic c, Muzeum Reg10nalllle
"Di<libły w lPOl~kiej kultu'l'Z€ ludowej"
patrz -
Kraików, MUZJeum Et:rrograf.1cz.ne
"Tkani,na dekorracyjna
Ek.9!pOzycja: 5. 06. - 29. 06. 54 ekSipO'Iliaty.
WOJEWÓDZTWO
MUZEA
J a s ł o,
24*
Muzeum
Re~ionaLne
w Polsce"
KROSNIENSKIE
5. 12. 82.
�372
Kronika
i WS{pÓłcz€tSJIla iI'Zeiba
"Dawoo
Scenariusz:
06. Jasielski
K
l'
w z'bior.ach
M'llJZeum
K.
A. Stwirui, IQIPI"awa iPlas'tyczna:
Dom Kudtlury. 60 ekspo-naJt6w.
Reg1OinallJn€ogo w J.a,ś;]~"
MaC!iej'Szy1k.
o S iI1 o, MiwzJoom Okiręguwe
,,Rzeiby
hllOOWIe WłJaidysława
z K1aarilie'Illicy Górnej"
Chajca
Soonarirusz: A. KoS!iek, Qprawa pl,a.sltyc=a:
K. Rusiżel. F)k,spozycja:
09. Wsp6łorrgaIt1iz3ltor: MU!Zeuan Okręgowe R~eszów.. .
Sa
5 - 25.
EklSipozycja:
iI1 o
ik, Muzeum
fudO'WU1ictwa
en -
12.
Ludowego
"Stara
SceTIJa["!.iusz:
23.
miedź"
R. Gnzą'dz.ie'la, -<JIP!'aWia plaS'tycm.a: A. SzcrepkoW'Sikli.
fEkisIpozycj.a: 30. 05 - 30. 10. 428 ek5/P'OilQif.y. Katalog.
WO,TEWÓDZTWO
J. Wójw"\V'1cz.
LUBELSKIE
MUZEA
Lubl'in,
Muzeum
Okręgowe
"Ludowe
wyroby dre'WlI1liail1e"
ScenaIl1iusz: E. Kępa, oprawa
plast)'C'Zna: K. Wlitaro~a.
Ek\SlPOzycjl<l: 13. 04.
. - 30. 05. 130 oeIklSlP<Jll1i<łrtów.
Składall1lka.
W.sa>6łor.gall1!irzattor: StoW.aTZysiZen1e 'Dwórców .LudowyOh.
.,Rzeźba
~ likiMliina
Polski"
z iTe~on'UśrodkOlWO-WlSChodflli.ej
E. Kępa, D. Powilańs!k:a - Marvur, qprarwa p1<wtyc;z,na: K. WdrtJkowSIka. BkspozY'c'ja: 5. 08. - 2łi, 09 w Muzeum
OkręgowY'!ffi w Cheł!ffi~e. 220 c'k,,,po·
Ina't6w. K'a1taiLog. Wsp6łorga'IllizatJoir:
Muzeum
Okręgowe w Chełmie.
S0enariUJ.';Iz:
Ł ę c z 'n a, MUZiewm
Lu'bellJS/kiego Zagłębia
"Lęcz.na
&enamUJ.sz:
~ycja:l0.
W ęg1owe,go
ośroclIkliem
ił:
Sliooz.ibą
19a1I'TIcarstwa"
J. Pa!luch,
opf;aw:a plastty~zl1.'a: H. KobiałJm,
09 - 10. ;12. 38 eksponatów.
Suda.danlka .. '
WOJEWÓDZTWO
w Lęc-z.nJej
kO'!1sull".lC'ja:
J. Gurba.
ŁOMZY&SKIE
MUZEA
C i e c h a n o w li e c, Muzeum Holndctwa
im Kl'Zys'ztofa Kluka
"Si€lT'pe'C'ka rzeźba
ludowa"
Scenari·usz:
T. Czerwiill,-ik!i, oprawa .pla15tycz.na:
- 10. 04. 202 ~k.s{p()(lllity. Ws,p6łOlf,ganJ.za'tor:
w SieI1pCll.
L o m ż a,
W. Bo<gutdki. Eksrpozycja:
15. 02
Muzeum
;j, Pal"lk
Etnograf,iczny
Mu~eunn Okręgowe
"W.spółczesne
lu<iOlW€ m'ala.rstwl()
na szikle"
�373
Kronika
patnz -
Toruń,
Muwuan
EtrnlQlg)rai1i.<:me
"WytwórozOiŚĆ !domowa. KuriP.1dwSlka Puis=za
ScenaTium:
A. BłachO'wsllci, oJ)1'awa plmstycz.na:
20. 07 - 1. 10. 1'15 ekJsip<mat6w.
WOJEwOnZTWO
Zielona"
S. KędZJielaWBIki. Eksp0zycj:a:
LOnZKIE
~UZEA
Ł 6 d ź, Muzeurm A.rchOOlQgkzne i Etno~ficZll1e
"ZbLo!fY Dz:ia~u Kultur .MiejslkiJch
MuiWUllTIA!fchoologlicznego Ii EtnogrrafLc:ZIl1ego
w wOOi"
ScenariUlSrZ.: E. Wła-dylkowa,
2a. 01. - 18. 04. Folder.
Muzeum
0(pl<łiWIa:p1a:SltY'cz:na:Cz.
Chmnc7.y1k. Eks[pO'Zycja:
"Nowe naibyjjki
Arrcheologicznego ci E1m.ognrl!iczmego
w Łodzi 1981 ('ot1wtg1!faiia)"
EkS[pOzycja: 28. Ol - 18. 04.
"Rzeźba
lu!dowa P'oWsikd.
Środilmrwej"
Scenar,iru.'>Z: B. Wróbtlew$ka. E!<;'S[pOzY'cja:
30. 03
23. 05 w MUlZJ€iU1ffi
w ~ezinacho W,~p6łoll"~ndzaitOT: MUIZeUIffiw Brzezli!nach.
"Lal!k'a alllJi'ffiowall1aw z.bllioll"ach
Muzeum Archoologicznego
i Etnoglra,fiiczrnego w Łodzi"
ScenaLrius,z: B. Mienicika,OIPrawa
plastY'czna: A. Łabieniec. Eksrporzycja: 22. 05 - 13. 06 w Muzeum OkiI'ęg·owym w Bielsku Białej. 140 eks[pOnaitów. WslP6łO!fganizatm: Muzeum Okręgowe w BidSIku Bi!ałej.
Muzeum
"Hafty chiń~kie w zbiorach
ArcheologicZIllogo i Et:llJograficz.n.ego
w Łodzi"
SC€!l1a,riusz: W. Nowom. ,EkS!PQzycja: 1. 06 - 09 w
i Aparatury
Trakcyjnej
"Ema-Elta"
"Sztuka
Fahryce
Transforrma1oir6w
Chin"
Sc'enarriusrz: W. Nowos'z, oprawa plastyczna:
J.ZieHńslki.
- 13. 12 IW Pańslllwowym Teatrze La/lek w Łodzi "Arlekin".
"Sztuk>a i rękod~ieło
Ekspolzycja:
1. 09 -
EkS!PQ'zycjG: 14. 10. -
5.' 11 w'
·ludowe Podhar},a"
Sce<nan~UJsz:L Bernasińska,
A. TwaroowsOm.
KMPiK w ZdJuOOkiej-Wol.i. FoldeT.
"Kultw,az.bLiJża
narody"
Sce'nGIT"illi<;lZ:
W. Nowosz. Ek's,pozycjla: 6. 11 - 30. 11 w DzJi'eln:icowej Bibll~otece
Publicznej Łódź Śródmieście.
"Wiej'S!kie zwyczaje
i obrzędy
vimowe"
Scena['Q!U'SiZ:
Z. Ma~k, oprawa plGlStycz.n.a: J. ZlieHńs!k!i.ElklS[pO'zycja:15. 12 - 18. 02
Teatrze w,lek w Łodzi "AIl"lekriln".
w Państwowym
�374
Kronika
WOJEWÓDZTWO
NOWOSĄDECKtE
MUZEA
N <lW Y S ą Cz, Muzeum
Okil"ęgowe
"MalarstW<l
Ni/krifoa.-a"
SCeIlJarrws:z; T. ,J~błońJslk.a, ,oprawa plalSityC7.i11a:J. Czech. Th6tporzycja: 16. 02 - 31. 03 Muzeum
'DartrzańSlklie Zakopalne.
57 'eksponatów.
Wsp6łorr,gani.rz,atoT:
MUZieum 'Da:tr'zańsk'ie im. T. Chałubińsik:iego
Zaikolpane; SCea1arirusz: Z. Tatikow.sfkra, O[pl'awa plas'tycZiIlJa: J. DUlborwkz. EikSlpolzy{~ja: 17. 08 - 15. 10. Muzeum
Ok,ręg'owe Pi'ott.r!k6w TTybumalrS1kli. 141 ekrSpoO'naJtów. Proik.at. WSIP6lorganiJro'tor:
Muzeum Oklfęgowe P101Tików Try.b1.lJl1aJ1Slk':i.
"K<JtrO<l1Ik:i
&>IOOws:kie"
Scena'riusz:
M. Brylaik - Załllisika, opTaJWa 'plastyczna:
B. Nalgierow.a, M. Kroh.
Ekspozycja
1. 06 - 30. 00. Ok. 70 '€Iksporiat6w.
Ka:ta,log. pla!ka1. 16. 07 - 30. 09
Szczal\WtiK:oaMuzeum Pi€ll1liń;Sik:ie,o;pralWa .płaSltyczna: J. Bien:iaik.
"Swiątki
z Paszyna"
Scenal';iusz:
A. Bartosz. Eks.pozycja:
,1i:piec-SJierpień Muzeum Okręgowe
w Tairnowi€'. Ok. 100 €Ikspo:nat6w. Wsp6ł'or'~all1:izart;oT: Muzeum Oklręgowe w Taa'no'\ville.
"W !klrę,gJuTeof1iJa OCliepIki"
Sce!l1a'ri'UJSIZ.:A. Kroh, S. WiJsłocik:i, oprawa
plastyczna:
A. KTOh. Ek'Spozyc~a:
10. 07 - 31. 08. Ok. 40 €lkSfPO:nat6w. KatalO;g. Ws'1JÓrorgJallli.zaiorzy: Kr,aikoWlSki
OddZ'i~ł PTL, Wydział K1uJiwry i s:z.tuki Urzędu Mliasta Kra/kowa.
"Współczesna
Oprawa
plasty.=a:
- 30. 09. Sądecki
Muzeum Okręgowe
tlkaJ!1Ji:naludowa
rogiJOOlu Pi,OitJr!kowrSikri.e~"
B. i M. MagieooWJie, M. BTyla1k-ZałuSlka.
Park BtnOrgJffid'icZl!1Y.Ok. 40 eks.po:nat6w.
w PiQl.rikOlwi€ TrybulllaJSlkri.lffi.
Ekspozycja:
1. 09 Wsp6~olrgatn.izatoll":
"Po kOilęd>Z.ie"
SoeIllalI'1us:z: M. KI'oh, oprawa pl'asrf.yclzna: M. Kroh, B. i M. Maglierorwie.
pozycja: l. 12. 82 - 31. Ol. 83. ak. 80 ek,sponat6w. Katalog.
Eks-
R a b k a Zd r 6 j, Mil:Leum im. Wł. OTik:ana
"Szopki
ikolęd'Illicze"
Scel1~I!"'i.USlZ:Z. Rak, B. PSalfsiki, oprawa
20. 01 - 25. 03. Ok. 20 ekspoJ1at6w.
"W spółc7.esna
Scena'flius:z:
Z. Rak, B. Psaa'siki,
4. 04. - 30. 06. 35 eks,p<lII1a t6w.
plastyczna:
W. Kopytek.
:rzeźba ludowa"
oprrawa
pla6'tyczna:
W. Kopyttelk.
Eks!pOzycja:
/
1
S :z. c z a w n i c a,
Muz,eum P1enińsiklie
.gowego w NOlWym Sączu
Ekspozycja:
im.
J.
S z<l,lay:a. OddJzilał Muz,t'"um OkTęgO-
••KQironikd BobowsIkie"
paw:z. -
Nowy
Sącz, Muzeum
"Rob6tkri
Okręg·owe
ręezne
ZofiJ. Wiercioch"
Oprawa
plastyCZl!lJa: J. B~eniek. B. Węglarz.
ek.srpona·t6w.
"Haft regionalny
Heleny
Ekrspozycja:
Zachwieji"
2. 11 - 30. 11. Ok. 40
�375
Kronika
OpraWia .pktSJ1.ycz.na: J. B:iJell1iielk,B. Węglanz.
20 ek,spOlIl.at6w.
BkiSjpO:zyc}a: 1. 12 - 30. 12. Ok.
Z a ~ o p a n e, Mwzeum Ta'brz.ań.sikrieim. T. Chałubińslk!iego
"Ma:lalrstwQ na s:zlk.lieAnny P'i:toń"
Scenall'jusz: H. Sl"C'dJniawa, qpI'aw,a ,plas'tycznJa: E. Ro,clJz.ik.EkISiPO'zycj;a:2. 01 - 15. 02. Ok. 60 eIk'SIPO!Ilat6w.
"M.aJamtwu
pailrz -
N.iJkifrojf,a"
NOlwy Sącz, Mu:z€U!Il1Ok['ęgowe
"Z,dohienue UlhioT/ugóraJi na P.oidJtaitr·zu"
Sc€lI1a.rllusz j <:lIpr.awa.plastyczna: H .. i S. Zurow.sICY. EJklSpolZycja: 1. ·10 - 30. 10;
6. 12. 82 - 27. 02. 83. Ok. 150 elksponaftów.
Z ubr zyca
G ó If n
,<l,
Mu:zeum -
Orawslkj P;aTik Etnoglfafk:zny
"D M<mi3ików i w Dz:iedJii.nie"
SC€ll1all'1ius.z
,i oprawa
pla.styczl1la: J. Piłiah, konsultacja:
G. Herziig - Wolsik'a.
Ekspo'zycja: 3. - 30. 04. Miejs~i Oś'radek Ku1tury w Nowym Ta,r'riU. Ok. 80
L'ksponatów. Katalo'g. W.spółOifgaruizator: Miej,slki OŚT'OideikKJuI;tu:ry w Nowym
T.argu.
"Helfódelk: li.j.eg1orzeźby"
Scena'r:iJuS'z
oprawa
plalstyc,Zlllił: J. Pilich,
Ekspozycja: 19. 06 - 30. 12. 65 ekspon1atów.
INSTYTUCJE
,kioll'lJSułtacja: G.
H.erzig-Wo/lsfi!:a.
NIEMUZEALNE
M a ok6 w P o d h a l a ń s koi, "Makowi-auika"
wego i ArtY\Sltycznego
"Białe
hafty
Sp61dzJielw
P.rocy
Ręlkodz'iela
Ludo-
lfeg'ionaJne"
ScenaTiusz ,j IQpra.wa plastyc:zna: H. Czerny. Ekspozycja:
8. 06. - 15. 10 dw6r
w StryszoW'ie ,k/Ka,Iwar,ij Zebrzydow:slk:iej. 103 ek5Jponaty. F101der.
WOJEWOnZTWO
OPOLSKIE
MUZEA
Opo l e -
B Ii. erik o woje e, Muzeum
Wsli OpoLskiej
"Opolslk.Le k'ro'S'zonki" ScenariuS'z i qpr.awa
ek.sponatów.
pla.styczna:E.
wystawa
Michna.
pokOUlikU!f's'o'Wa
E>kQpozycja: 2. 04. - 1. 05. Ok. 100
"Opolsikii SItrój llll,dowy"
Scenalriusrz ,j oprawa
plastyczna:
E. Plr6chniClka. Ekspozycja:
-144 eksponaty; 17. - 31. 12 MUiZ€'U!Il1
E:ta1ogn-aficZd'J.e
Wrocław.
° po
l e, Mu'zeulll1 Sląslka o.po-lskiego
"EJ.emenrty zdQhniczie kobi'ece~oSlb'o.ju
na Opolszczyźnie"
ludowego
20. 06 - 15. 10.
�376
Kronika
ScenariuSIZ: E. Wljas-CkoohoJska,
oprawa plliasitYClZna:M. Coc, E. WdJas-Grocholslka. EkSlpOClycj'a: 10. 116 - Hl. 12. MUQ:eu:In w NamYlSloWlie. 143 ekSiPQll1a'ty.
"Gody li 7JapUi5.tyna Opolszczyźnie"
Scenailin.llsz i qpT<aJW<l.
pla:s<tycr.wa: E. W'ijas-GrochoJiSlka, M. Goc. Elk..<;ipQ.7.ycja:
15.
;12. 82 - 31. 03. 83 Muzeum w Namysłowie. 57 ekSlPcm.a-tów.
"Qpo,lsika ceramika
ma,!jowana"
SaenarilUJSz i 'QIpI'"awa plastyczna:
E. W:ija:s-Groc'hOllska,
15. 12. 82 - maj 83. 121 ekSlPCJlllatów.
WOJEWÓDZTWO
M. Goc. Ek\;ipoz.ycja:
OSTROŁĘCKIE
MUZEA
O s etr o ł ę ik a, M!l1,wum Okręgowe
"KJwr;piowslka IP'las.tylka obrzędowa
Łyse 82"
SC€lnaTiusz: W. Pawlak,
M. Ols'zew;s;k'a, opr,alwa ,p1<lJstyczna: A. 01ech{)wiSiki.
.EJkspozycja: 4. M. ZbirOlI'ClZaSZJko,ła Gmill1lllla w Łysych woj. Ot."kołęokie: 100
eksponatów. W:;półOlI'ga[lli,za,t()[':MllJZeum Qk'ręgoWle w Łomży.
"Tk,aCltw{) i ceraaniJka [la KUiI1Piach"
ScenaTilusz: M. 01srLElws:ka, OPTalWla pIaJs<tycIZJna:A.
czerwiec-lWrzesień. 20 eksponatów.
Olechowsik'i.
Ek:spozj'1cja:
"KUiI"'Piowsk:aSlZ1'uik:aludowa"
SoonarilUiS:Z:J. Ki€'lialk, opraw,a p1JaSJ1;yczna:A. OIe<:ho'w:Slk:i.Ekspozycja:
-UstQPad Muzeum RegionaJ11l1ew PI'ZlaJS[lY'szu,50 ekspoIl1.atów.
WOJEWÓDZTWO
liJpli'eC-
PILSKIE
MUZEA
P li ł a, MUiZeUimOkręgowe dm Stanisława
StasrLica
,,,Sztuka ludowa 'i amaioTSk:'a wojewódz,1.wa pilsikiego"
8cenarillJSlZ: J. N'iedźwiecl<Ji, oprawa ,plas'tyczJm: M. Kałużna. Eks:pozYClj,a,:20. 01
- 15. 04. Muzeum im WiJdora Stacholwia'k,a Tlr:zcLanki. 90 ek!>ponat6w, WiSipółorganizator:
M'u,z,eum im. Wikltora Si,achowia.lk'a TrzCiitCll!1Jka.
T ,r z c i a n k a,
Mwrewn
im. Wilktora Staohowiarka
"S:z:tu:ka 'ludowa
lP'at.Dz.-
i ama1or:s1ka wojewódzJtwa
Pila, MUZieum Okręgowe
im Stanirsława
pH'S!kieg<o"
StasiZica
•.Ludowema1la.fl5Jtwo na .szkle"
patrz
-
Poznań,
Muzeum
Etnogralliczne
"Od kłody
ScenariUSlZ i oprawa plastyczna:
ek;wonatów. Inf·ormator.
do komody"
G. Cybu.lska.
Eks}XYzycja: 11, 07 - 21. 11. 359
�377
Kronika
WOJEWÓDZTWO
PIOTROWSKIE
MUZEA
Op
Q
C Z
11{i,
Muz~um
Reg,ionarlne
"Sztulka
liudowa
OpocZlIlliatn"
Sce.llJum'USJz:J. P. Delk.olWsiki. Elk:sporzycja:
22. 04. 82 -
15. 0-1. 83. 190 eokspclII1<1-
t6w.
Pio
1.r k ów
TIf Y b U!Ila l li k .'i, M'uzeum
"Wybrane
OkIręgowe
daJie~ny
,W'o,jewódiztwa
srl,tu/ki ludowej
,piO't:rlkow\Slkirego -
(rzeźba, rg,ar;ncalf'S/two, !k<>walSltWlO"
Scenari'l1iSz:
plalSi)'lCllll1'a: J. Dubowicz.
Z. TatkoWISika.
16. 06 15. 08. 167 ek:S!PO'na.tów. Ploalkai. W:sIpóŁoiCIgawatoTZy: Mu-
Z.
EJk~poi.yeja:
zeum
Tail.ilmwslk<a, OjpI<iwa
v; ToonaiSZQfWlUeM:afZO'W1i.elClkim,
Muzeum
Ręgiomallne
..Ma'larstwxJ
part.mz-
W Opocznie,
MUiZeum
Nowy
Sącn, Murzeum
Nilkli1'ora"
Oktręgowe
"Sier-a<drz/ka l'zeźba
P'iJW'OilSika, opracowanie
Ludowa"
~diapltacja:
J.
27. 11. 82 -
18. Ol. 83. 63 eks[pO!I1aty. Plakat,
"Wl'q)Ólcze'Sna t'ka!1iiJna iud()(wa
pa.ttrrz -
Regiiooa1lne
w Rad<>ms!ku.
Nowy
R a d o cm li k 0,
Sącz, Muzeum
plaISltyc~:
J. DUJbrowl~cz.
EJkspozycja:
f:O'Lder.
regionu
piJo'tlI1kow,<;Ikriego"
Oklfęgowe
MUiZeulffi Regiona:lnie
.•POItSlkat!kaJ1!ink'l luoowa"
Qpra'\\t1;l ,pla.<;t~zna:
Z.
Helfleue<r.
'EJkSlPOrzy'C'ja:30. 03. - 5. 05. 54 ek;siponaty.
WS(pÓl00'ganJiJzator: MU7Jeum Etnolgraf.ic1JI1e IW KraikVW'ie.
"Rzeźba
Oprawa
ludowa
plastyc7Jna:
WSlpółOlfga:n~artor:
regionu
wieLuńslk:ieg-o
Muzeum
ZLemi
Wieluńlslkiej,
"Ma1l<lJDStwo KatalrZYUły
OpraWIa
plalSltyCIZJna: Z.
"Rzeźba
He!lfeuer.
pl,astyczna:
Z.
Helfeuer.
Gawlowelj"
15. 06 - 2. (}7. 20 e!k~'>IpOll1attóW.
BtnOrgtI'afiC'znre w
'doziedJzi!Ily twórczości
pJ;astyc:ZJOO:Z. Helfeuer.
Muz.eum
Muz'euIffi
Eks;pozycja:
wojewód:z.twa
Oprawa
OkręgOlWle w Sieradzu.
~udoWia Z1iemi RadomszczańSlkfiej"
"Wybrall1e
Wsp6ŁorgarJIilza1orzy:
Muzeum
Bk:S\POZycja:
F{)ildea-,p11aik1ait. W~pó~oI1glanJizaltor:
Oprawa
i siemdik.iego"
EkspolZ.ycj1a: 20. 04. - 3. 08. 126 elkspolllJai6w.
Z. Helfeuer.
Kralk:,Q'W'ie.
4. 08 - 6. 09. 60 ek:s'ponratów.
ludlowej
piotT.ko\ViSkiiego"
Eik's;pozycja:
Okrręgowe
5. 08 -
W PLo:trkowie
Regronalll1e 'W OpoCZ'l1!iJe,M,UiZeum w TOIffiastlowie
30. Q9. 100 eik:SipOll1aiów.
TrybunalSlklim.,
Muzeum
Ma.ZiOWiecikdro.
"Ii!1diall1rie A!1Jd6,w i drżiungl'i peTlUwiań.s'k!iej"
Sce=i'U.<;tZ
!i oprawa
pla.sitycwa:
J. Łalpot1. EJkSlPOzycja: 2. 12. 82 -
10. 02. 83.
�378
Kronika
114 eikspo!l1Jaltów. Fo,Idel!". WSIPÓłolr,gal!l:ilz'aitor: MUlzet\m
S:zczeai;nie.
T '0 m a s
·Z
NaT()dowc
Oddz:iał
w
ó w M a ·z o w i ·e c k~, MI\lZetlJ!11
"Ludl()I\VG,tlk,amna Tawska
Ii brzezil'ls1k.,"
SC'e'nalI1i;usrzi O\PTawa plastycilIl1a: M. Ja,strzę.bslka. Ek",pozycj.a: 16. 02 - 31. 03.
Ok. 35 €lkSIPoll1art6w. W~półorlgJall1ii,~atiQT:Spółd~i'eln:i,a Prz€ll'IlY'słu Ludowego
i Ar·
rtysltyccZlnego "Twórczość
Mazowielclk,a" Tomaszów Maz;owi.eck'i.
"SzJtUJka lUJdowa wo:jewódzitwa p1ortrlkows.kieg·o "Tzeźba i CeT·alln1ka"
Scena"-,h.L.";z: W. BoigUiTa1t, ooprawa pla~ycZi!la: !K. Ka'Ciilk. Ek~pozycja:
- 11. 11. 111 e1kCSlponaltów. WspÓłorgi3l11Jirzalt0lf: 'MuzeUJm Okręg{)we
Tlrybunałcslki.
WOJEWOOZTWO
15. 10 -
Piotr;k6w
PLOCKIE
MUZEA
Ł ę
c rzyc a, M:uzeuan
"Rz;eiJba w d['ewrruk K'alZimi,erza Kowal~kI1ego"
Sc.el!lUlriUiSz i olpraJwa plastyc'Zl!la: K. Kowaiski,
W. Grabszewski.
23. 06. -26. 09. Ok. 70 ekslpolI1atów. Katalog,
plakat.
"PQfPlenerowa
wystawa
rzeźby
Ekspozycj':1:
GrotmliJd' 82"
SClell1Ja;rliusrz.:A. DlJużewslka-SOibcza1k, oprawa
plaistyciZJla:
ip<lzycj.a·: 12. 10 - 15. 12. 17 ekspOlna:tów. Płalkat.
S. Staniis<zewslki.
Eks-
P ł 'o c Ik, MUlZJoom Marz.iowieclkie
"Kultura
lUido'wa re.gionu
gąbiń.sko-sa!l1Jilidd.ego"
SCena1T1U'SIZci. Qprawa
plastycZ:I1Ja: W. Dowlas:zewicz.
Ek.'lpozycja:
29.04 - 20.05.
Murz'eum ,i Pail"k Etnog'rafi.crmy w Sierpcu. 72 eks,p()lł1;aty. Ws:pólorgJ<J:rJ'iz.ator: MuIleum i Pa,rk Etmogr-aficZll1Y w Si:erpcu.
"Twórczo,ść
pa:tmz -
TZJeibiar:s:k,a Władysława
WaiI'S!zJalwa,Państwowe
Wójci'ka"
Mu.z.eum Etnogll'afic'zne
"Dwyczaje 1 obrzędy ·okresu :z:i<mowe,gQna Mazowslzu"
Scenall"iusrz: T. Baraniu'k,
<ltpr.awa .pl.ac9tYCZll1a:Z. Sa m••itk-Zaremba,
140 eksp01nat6w.
Katal'Olg.
T. Za.reunba.
S rl, e r 'P c, Mu:z,eum i Paaik EtnQ,grafie'ZII1y
"Sztuk'3
!patrz -
PłOClk, Muzeum
"R'zleźha ludowa
ludowa
iI'eg;iOił1I1\l
gąbińsko-l~,all1iC'k'iego"
Mawwie(~kie
w prywatnY'ch
.vb'io['a'ch koile,kcjonerów
sier:peck/ich"
Scenari:uslz: J. PiQltrQlwSlki, oprawa ,plamycrzlllu: K. Pieha, k,oU'l;$Jultacja: T. CzerWJńSiki. Bk'Sipozycj.a: 26.05 - 17.07 w Si·erpec'kLm Domu KUJ1tUTY, 107 ekslPOIJJa1ów.
"Po1J.Slkaepokii .piastowskiej"
�379
Kronika
ScenartiJUlsoz:T. Czerwirrslk'i., oprawa p1astycZJnJa: J. PiOJt'l"oWSlk:i.
Bhpozycja:
7.06 - 30.08. 24 ekspona'ty.
"Mala:r:9two
lila szk!lie Ha,lJill1y BLei!1ieik"
Sce.nariuSiZ ,i o:pl'uwra plaSltycrnna: G. CzerwJiitsikra, !koll1,s:u<1tacjla:T. Czerwińsiki.
Ekspozycja:
28.09 - 5.11 w Sierpeclkim
Domu Ku,lil:,UlI'Y.70 €Ik.spoll1altów. Katalog.
"Rzeźba
l'Uido<waMawwSlza"
SCe'nmiusrz: T. Ozerw'ińslki, Oip:mrwa iPlasltyc.zna: T. Bochell1, ik'ons'ult,aci'a: F. Mtidwra, FJk.'i/POzycja: 23.11 -23;1'2 w Bibl.iot€ce Miejslld'ej w Sierpcu. 18 eikslPOtJ'18,tów
.
.,Swlpkti ś'WIiąteeZJTIe"
Scenalri,usrz: T. Czerwiń~d,
opraWia plasttyczoo
EkSjpOzycja: 21.12.82 - 20.01.83. 40 ek'spona,tów.
WOJEWÓDZTWO
~ !k<msu1tacj:a:
M.
Pro/kopek.
POZNAŃSKIE
M U Z Ec\
P o 7.na ń, Muwum
Ei!Ilo~l'afic.zne,
"Ludowe
Oddiz'iał
MIUiZ€'um Nra!flodowego
W
POZilla'n'iu
mailaI'Slttwo na s.zJlde"
Soenari:USlz i oprawa
pla'srtYC'U1a: M. Ba'Uiman. Bks.pozycj'a: 311.04 - 31.06 W Muz.eum im. W. Sta'chowialka
w T'r'zdancle. 76 elkISlpO!Ilartów.Folder. WSlpÓłOlI'gianlizator: Muzeum tum. W. StachąwiiJa!ka w Tll'zcrialnce
",Rzeźby
Pawła
Brylińsikiiego"
Scenatriusrz.: Z. Toro ń-sild, M. Ba1uman, OIpraWia plas'tye'z'l'lla: K. J<lJs:iewim. Ekspozycja: 31.08 - 3.11 w W ielkopoll&k:iJm Partku Etnog!ra'iicz:nym
- Muz.eum Pi€ll1Wszych P.iastów na LecLrbi.cy. 20 e'kL'5lP'Q1Ila1tów.
,,Plasiylk:a
lu,dowa
P'oZillianJia d ok-ollie"
ScerltaTiJUSIZ:M. Ba'Utrna'il, oprawa
plaJS,tyc~na: D. Strzelookla. EkSJp()'zyC'ja: 25.09- 5.10 w O:ilro'diku Kul!tulrY dl,a Miasta
i Gminy W Mos:illlie. 43 eksponaty.
sz
,j'
e n i ~\ W a, M'UJzeum Narodowe
Rolmtictwa
"PI'laJCe Stowarzyszenia
Plastylków
Scenalrliill:Siz: S. Ols'z'ewski, o,prawa
- 31.08. 183 eikS\POO1Ja>ty.
KataJo,g.
A!ffialtOlI'ÓiW
'z Wrocławia"
plasltycJZlna: R. Fab,iański.
E!kspozycja:
20.07-
"Po1stk'ie wiatraki"
Scenari·usz:
M. SielrSJz.eńs.ka, op!raw,a plaJ5Jtyczna: R. F'a1biatrlJOWSlkii,Jm'IlJSultacj-a:
F. KlaczyI1s,ki. Ekspozycja:
21.09.82 - 31.01.83. 60 ekspolnatów.
W r z e Ś n i <l, Murz.eum Regionalne
'um Dzd,eci WT7.eŚ!rIieństkich
"Rzeźby
Scena,riusz:
Ekspozycja:
ze Swiętego"
Z. Łąkow5!k'i, oprawa
13.11.1!,2 -15.05.83.
plastyczna:
45 eks.ponatów.
WOJEWODZTWO
MUZEA
R a d o m, Murzeum
Ok.TęgOwe
B. Musiał.
RADOMSKIE
�380
Kronika
"Życie
i t.wÓJrczoŚć J. Klocha'l1JoWSlkiego w rz.eźbfue i ma'lalI"sltw,ie lu'C!QlWynn"
A. Wadawedt,
-oprawa' ,plaSltye:vna: A. Waclawelk,
R. Poglone1ska-Wojtaszek.
Ek'SlPO'z.ycja: 24.06 - 16.10 w P.UJ!1IkClieWys.tlaf\VlOlW)'mw Zwo!'€'ni:u. 78
eik:s(poo1.a tów . Kaltalog.
Soena.rtiI\l.SlZ.:
"V tRejoJWIWy Prr";zegJlą!d:PJa!SltY1kiN:i€pr.ofesjona1nej"
ScenariruJslz: J. Mamu[", G. KwapiJS>iewiJCz, oprawa
,plastyC'Zll"1a: J. M~uu,
R. PoIgorzelslm-W{)ljtasz'edt. Eks[pOIZycja: 20.10 - 15.12 rw PUJ!1Ikde Wystawowym
w 'ZJWI(}'leniu. Ok. 70 e1kSiPO!naltów.Ws\pólocgamzat<xr:
Mliejsko-GmiJnny
OŚirodek K,UIlltu:ry
w Z'WJOIlen<Lu.
R a d o m, Muzeum
Wsi RadO!IIlSkiej
,,Rzeźba
ludowa
Stan:i5ława
Den'kriewdcz.a"
Scien<llI'li,u:sz:S. Ros,ińs1ki, A. Waclawek,
<JiPI<liWlaplaS'tyc.z!l1a: A. Włodau1Z. \{(JIJl1ii'sam: M. Ju["ecka. EkslPoz)"cja: 3.04 - 30.06. 151 eikSIPo'l1la,t6w. Kata1log. Elk5IPorzycja: l'ipiec w "Starej
Ko:r,degalrdJzrle" w Wa·f'S<z.UJwie;s:ielr,piJeil w M UJZeunn Mi<asta
Zgierza w ZglieTZ!U.
"CeraaniJka
ludowa
Ziem~ RadomSlk,iej"
S<:€lrlmtiJusz: M. J'ul'ooka, qprawa
plastyc'z11 a: A. Włod.aTo'z. EkJs.porzycja: 1-1.06- 5.07 w Gm:iJnnym OŚlI"OdlkiuKu:lrtwry w PirzyslUJs:Ze. Ok. !lO €Ik.SiJ)O<I1aiów.
I
"II-e
OgólnOlp01skie
BienJnalle Kowalstwa
Ludowego"
Scenariusz:
S. Ros:ińslkli, opmlwa plaSltyc'zJDa: A. Wł,od-anz, komiL5lalflZ:A, Wacławelk, M. JUTec'ka. EJksporzycja: 3.07 - 30.0'9. Ok. 200 e1kSJPOna.t6w. Ka'l-a'log, .plak,at.
EksipOZycja: paidziernJiJk
liSltopad w "Stalrej KO'l'degalrdzie"
w War.srzawie,
g1"u,dJz.ień82 - styczeń 83 w Muzeum Miasta Zgierza w Zgierrnu.
INSTYTUCJE
NIEMUZEALNE
Ił ż a, WojewódJzika
Sip6łd~ieln!ia
Pracy
Prz.emysłu
Lu'do'WegQ ,.Chałupnik"
,,LUJd~lwa 'ceralmiJka w pr'aicorwn~ach. młodych
galfnca1rzy"
SCena;rtuSiZ: S. Roffiń.s<k:i, opmwa pia.s<t:yc7Jna: Z. Pilasek. EkS/pozycja:
w Muzeum Etnoglr.aficwym
w Iłży.' 110 ekSipona1ów. Ka1taJlog.
S o I e c nad W.islłą, Gminny
Ośrodeik
1{,U'ltulry
"R~kodrzieł()
Scenarrliusz: M. Bolikowa,
- 10.07. 6 eksponatów.
Z w O :1e ń, Ośrodek
qpra'Wa
2-l.11 - 28.12
naszych
ikob'iei"
plaSityc'z:IlIa: A. Ka~yńsika.
Elks<pozycja: 31.05-
K.utlltmy
"V Re,giOill3ilny Ptrizeg'ląd Sztuikli Nieprofesj'OI1a'ln-ej"
Scenariu'SiZ 'i Qlpr,awa ,plas:tycz'rJJa: J. Ma7Jur, G. Kwa.pisiewicz.
ElkSlPOzycja: 20.10- 6.11. w Punkoie Wy:st:aWIOWym w Zwoien:i'u. 120 ekspo;na,t6w. Platl<:at.
WOJEWOOZTWO
RZESZOWSKIE
MUZEA
Łań c
(
lU
,t, Muzeum
Zamek
"SztuJka
ludowa
d1rolic Lańouia"
�381
Kronika
Srenaxtius'l i oprawa
plaS<1;y<.-m.a:J. Majewslk:li,
zycja: 27.09.81 - 3'1.03.83.
R z e
li
IkO'.ru>Uf1ta!cja: K. .RuszeJ.
Ek~-
rz 6 w. Muz.eUlJ11 OIkll:ęgQfW1e
"Ma'LM"S/two
Antoniny
JalkuJ:jiczlkowej"
23.03 - 26.09 w Muzeum
Ok:ręgrywym
w
59 C'kSjpO(l1attów. W\5PÓ~OO1gall1lizartoll': Muzeum
OkiI"ęg(JfWe w Krośnie.
Sctma[''iI1]~z:
KJrośnie.
K.
RUSlZel.
ElkslPOzycja:
,.Ma1aif::nwo
Scenariusz:
lu<CllolWa XIX wieku"
i llWeiba
K. RU&LeJ. EkSiJXl'Zycja: 20.06 - 6.10. 250 ekspo,r1!ilIt6w.
WOJEWÓDZTWO
SIERADZKIE
MUZEA
Wi e J u 11. Muzeum
Ziemi
Wieluń:sk:iej
"Rzeźba
Scenariusz
ek~t6w.
j
ludJow,a RegiOJ1U Sieradzkriego"
oprawa
pJa.9tyclZI!1a: B. Wihrś. EksrpozY'cja:
9.08 - 12.09. Ok.
W'SiPÓłorgani2atOT: MulZeuJlTI Okręgowe
w Sieradzu.
WOJEWÓDZTWO
200
SKIERNIEWICKIE
MlJZEA
L o w : c z. Muzeum
NarrodOlwe
W
WarszalWlie, Odd:ziJał w LoW'iczu
"Dywany
pat"·z
-
Touul1, Muzeum
dwu,oslI1Qwowe"
ErtnOlgrajjiozme
"Ad<llPtaJCja ludJawego
ha,fi!Ju łowickiego"
Scenariusz: M. ClZyżC'WSik,a, H. Niedz.iels1ka, oprawa pła,srtyczna:
Sz. Sz.klliP. ko'1lsuJ'!.acja: H. Swiątkowslki.
EkSlPO:ZY'Cja: 30.07 - 8.09. 95 e'ks,p<.lil1a't6w. Kalta,l'O'g.
WSJpół()lrga1JlLzator:
Sp6łdz:ie1niiJa ."SIZ1!U!ka Łowicka".
zyr a
if
d Ó w, Muzeum
Okręgowe
..50 lat Amat'Orsikic.go
Zespołu
w Lipcach
Re.gionaluwgo
lim. WI. Reyanoll1rt.a
Reymoll1toWiSlklich"
S<:cllarius:z: B. DzierżanJo:w;;~a, E. Po,tyń~ka, opll'a'wa ;pl,a:~tyclzna: M. Za.k[·:zews~i.
EkspoiZY'Cj<a: ortlWalr:C'ie 19.09. IW lzJbli:eRerg:i'OII1alnej w Liirpc,ach ReyanO'l1ltowsik~:ch.
WOJEWÓDZTWO
SŁUPSKIE
:\'1 U Z E c\
By t ó
0),',
:Y.!uzeua11Zach{)dllLo-KaSiZUbsiku€
Scen.aritlSlZ d QlPrawa
"Sztulka
1udowa Kas'Zoub"
pla:styc'ZJIla: P. Cieleoki, J. KOiPy,dło'WlSik'i.Ek~rzycja:
- 241 1. Ok. 140 e1kSJPO'natów.
26.06-
�382
Kronika
WOJEWÓDZTWO
SUWALSKIE
MUZEA
P i s z, MUOOUJnReg!i,olt1allD.re
"Sztuika hlldo'W.aIWojewództWla SlUw.alslkiego"
Scell1!a1rfiu:s1Z
i oprawa
84 ekSlPO'naty.
INSTYTUCJE
plastyczna:
M. Kulęg1orwSikIi.Eks,po'z)"Cja: s,tyczeń-I:'.necień,
NIEMUZEALNE
G i ż y c iko, Miej,Siki Dorm Kulltwry
,,1 Wystawa
P'oiko'l1lku:reorwaPllasrtytki Obrzędorwej
10
tematyce
zimowej"
Opraw.a pllaSlt)'czna: B. Chludzińslka-Grąz:iewicz,
ikonJS'Ultacja: B. Chru{}zińska-Grąz'iew1 CZ, Z, J8Jrosz,ek. Efi<::slPo:z)'cjla:
5.02 - 12.02. 230 eksponatów.
W",półorga'l1JiJroItOIf:
WojewódZlki DQm KuJtwry w Surw·ałJkach.
I
S e j n y, Mli,ejs:klo-GmimlllyOŚlrodek Kultu:ry
"pi[,ezlenltacje'8:2 -
Przegląd
Scena:rilUslz i Qpmwa
elk6ponaliów.
p:rac twórców
ludowych
plast)'ClZlt1a: M. Ka!npowicz.
WOJEWÓDZTWO
i ,plastyków
BkSIPozycja:
aJIrul'torow"
26.11 ~~U1. 91
SZCZECIŃSKIE
MUZEA
S'Z C'Ze c i Ill, Muzeum
NaTodowe
"KuHu!l'a Indian
Andów ,i dżunigLi IPe:ruwiańsJkiej"
ScenaT~u"z: J. Łapott, oprarwa plas:t)'lczna: D. Boehlllke. Ekspoz)"Cja: 7.11.811- 18.04.82 w Muzeum O'KU"ęgOWymZJiemi KaIi'slkiJej w K,a:Lislzu;29.06 - 14.09 w Muzeum Okrr'ęgowym w Sie:radzu; 17.09 - 17.11 w Muzeum Ziemi WieluI1slkiej w
WielunLu; 20.11.82 - 3.03.83 w Muzeum Hegiona1nym w Ra;dom~ku. 221 dkLSponatów. Forder.
INSTYTUCJE
NIEMUZEALNE
S z c z e c i n, W,ojewódiZlki Dom bCuIltu['y
"Wojew6dZJka Wy:st,awa Pla st)'lcznej Twó[,cZJości Ludowej
i AmarU)[;:iKiej"
Seelllariu6lz: H. Ore.>lk:a,olprr-arwaplastyczn,a: S. Wojda, lk-orlJSult.acja: Dział gtJl{)gralf'ii Muz€lU'm NalI'Cl'doweglQW Szczecinie. Bks:pO'zycja: 1.12.82 - 9.01.8.'3.300 ekspolIlaJtów.
l
WOJEWÓDZTWO
INSTYTUCJE
TARNOBRZESKIE
NIEMUZEALNE
Ta'l'nobT1ze,g,
WQjewódJz:ki DQm KultUTY
"Ogrody
z modej W)'lQlbra~nIi-
malarstwo
E1eo.nory Bery"
�383
Kronika
Scel1i3rJuSlZ:J. Myj~;k. Eks,pozycjoa: 20.01 - 20.02. 20 ek's.ponattów.
"Dawna
5z'OjplkaklfakoW'Slka"
Scenami'l.l.5!Z:J. Myjaik. o;pra,wa .pla$tyc:zna: H. Bilecka, T. Sl.a:>iz.ewSlki.EkSJPOzyeja: 1 - 12.03. 16 eksiPo.nat6w. Ws!pćło1)gtanJiza1<olI1zy:
Mu7.e'UIffiOkiTęgowe w Sam.do.miemu. Muzeum Hi'SJtolfy=e w K.ralkow1e.
..BLo.gosł<llWienis7.az.el'O<Ścią-
malalrstwo
Jana
KaZ[1.oc:k~ego"
Sc(),n.aril\.lJ$z:J. Myj,aik. EkspOIZycja: l - 30.03. 25 cc1{s!pO'l1a:tów.
Ws/póło:rgall1li.za.tor:
WojewócWk'i Dom Kulltulfy wRzeSIZowie.
"BłogQf;łialw:ienislzczerościią -żhiol'owa
wystaJwa malalfzy tzw. naiwmych"
SeetnalfllU'SiZ:J. MyjaJk. Ekspwycja:
16 - 30. 03 w Zakł,aJ<io.wym Domu KuLtu'ry
w GOl'!Zycach; 10 - 30.05 w S'tas<wwl'iJk'imDomu KJu,ltUlfy w StaSJZflwie. 15 eksponaltów. W,,,półor,ganizal1.·omy: Zakła,do:wy Dom Kultury w GO!rzy:ca'0h, StaslZowski
Dom Kultury w Stm~!Zo!WIie
.
..Błogoslawieni
Isxczeroścuą -
ma,lalfs1!wo T'eo.fila Ste'lma,cha"
Scenaa:ulU:>z:J. Myjak EksJPO'zycj,a: 9.04 - 20.05 w Domu K,ultUlfy w J'a11JOWlie
LubeblkJm. 20 ckSJPOnatów. W,s,półol'lganlizaJuOfI':Dam KuIWil"Y w Janowie
Lubelskim.
"SZ.tuk;'1 ludOIwa i fo~k,l·o·rwoóewódJZitwa tamnooI'zeskiego"
Scen.ari·lIJSIZ:J. My}ak. EkISiPO:zycj,a:1.05 - 30.05 w Gminnym
Ośrod1ku Kułtury
w Zdziłowicach.
30 foto,gTatlili. Wsp6łol'ganirzator:
Gminny O§,rodek Kultury w
ZdLilowicach.
.,Aktualny s,tan kultury ludowej
w wojewód:ztlWlie taTnobr.zesildm"
ScenamiJu'SiZ:J. Myj-aJk, o,prawa plastyc.zna:
Ekspozycja: 2 - 15.05. 60 eks.ponat6w.
M. Bob<rorwiSlka,M. Pi'leclm, J. Gawel.
"Nas.:ze S'UKCesy na Og6olno'PO<lsik:imFelSltiwalu kapel
w Kazimienzu"
i śpLewaikó,w lu'dowych
Scenall'i'IJsz: J. Myjalk, opraw~ plta:S1tyc;zna:M. KąCika. Eksrp<)lZycja: 10 - 30.05 w
JanowSlkim Domu Kulrtu.ry w Ja'nowie Lubelskim. 50 C!k:sponatów. Ws.półoTga'l'lri;zator: J~,nowsik'i Dom Kultury w Janowie lubel.sl]dm.
"WIanki
sob6tkowe"
SeC>llaaWiS,z:J. My'jak, oprawa p],aiStyczna: T. S1.arszewski, konsulta.ej,a:
.';izeJ..Ekspozycj<l: 20 - 24.06. 15 ek'spOJllatów.
K. R'Il-
"CeiTam1ka figur,a,lna Ka.rol,a TtomczY'ka"
8cen:ari'UJS:zi ~plfaw,a plla's'tycZlla:
J.
Myjak.
Elks[)Ozycja: 1 - 15.07. 30 ,ekSJPO!l1aiów.
"GusŁa 1aiSowlaclkde"
z wridowi'slk,a follkUorys~yc;zn(),gofoloifC\polfltaż Mamialna ŁaibiJSrza
Scen:ari'll5JZ: J. Myjaik, oprew,a plasty=a:
H. FiJecka. Ekspozycja:
1 - 30.09. 30
fotO:gr.afii.
"SzJakami
kultulfy !JuJd.owejfutOT~taJŻ
Janowskd·e"
&e.nal'ius'Z: J. Myjafi<.ElkSlPO<Zy:cja:1- 30.10. 40 ·f'CitografiJi autorotwa:
A. DY'la, M. ObaiTIZaa1lka.
M. ŁabiJsza,
�384
Kronika
WOJEWODZTWO
TARNOWSKIE
MUZEA
T a 'r fi 6 w, Mtuizeum OkJrę,gowe
,,Mala(l'Sltwo na saJkle Joilanrty Pęlksowej"
ScenalI1ilu.sz: A. Bartosz.
kat.
EkSlp<o<zycja:30.01 - 1.9.04. 266e1kJsipomatów. KattJ<-l<1og,pla"Świątkd
patrz
-
NOf\\o-Y
Sącz, Muzeum
z Paszyna"
Ok!l"ęgowe
WOJEWODZTWO
TORUŃSKIE
iVIUZEA
B il"o d
fi i c
a, M urz.eum Reg.iJolnawne
"P'OISlld haft
patirz -
TOIr,uń, Muzeum
ludowy"
Etnog:raficrme
"Podha;la~
m.a'la,rst'wo na szikle"
pań:nz - TOil"uń, Murz.eum Etnog)rati'OZ'Ile
Gr iU d IZ i ą d Z. Mu.zeUlll1
"Po;ls1kiihaft ludowy"
patrz - Toruń, MU2etlJ1l1E!tn<~grafic;l111e
T o il"U ń, Murzeum Etno.glliad'icz.ne
"W,isła w :sztuc,e ludowej"
Scena[·riusa.: A. Blachow.siki, oprawa plals'tyczna: J. W.a,Ś\ko. Ekspozycja:
13.03- 205 Muzeum Z~iemi KiuoawsJkiej i Dobrrzyńsbej
we Wlocła'wlku. 83 elkSpoill<l.lty.
W'SIPÓło.rganlirz.art'Oll':
M'urzeum Ziemi Kurjawrsudej i DoIbirzyńsikliej we Włocławlku.
Scena'riusz:
A. BŁachOW1sikri,opralwa p'!-aISJtycZlna:H. Masrzkiiewicz. Ekspozyoja:
21.07 - 23.09 Muz€lumE1mo,g'raDicznym
w ZiielOl!1ej Gó,rze z sri€ldrz,ibąw OChlli.. 88
ekiS!PCIDatt6w. Wsp6łolliganizatoil": Muo?}eum Etnog1wfiicz:ne \II ZieLornej' Górze z
siedrz.ibą w Ochli.
SC€lllarius'z i 'Oprawa plastyczna:
A. Blachow:Siki. Eksrpo;zycja: 15.10 - 4.11 TQII,vanzysJtwo Sztuik P,ięknych - stalI'~l KOIrdegaTda - w W a,rsza wie ,
"Tw6rczo<ść Srtallli'Słiawa Korr;py"
SC€llla.riusz: A. BlachoWisiki, 0iPTawa pJas1yciZ;na: A. Bednarek
- 30.05. 93 ,E'k~a1:a;j;y. ImlOn'martoL
"Dziiedko w sztn1c'e ludowej.
Tw6rczość
Eks.poz.ycja:
Hl.O:l··
dla dizi:ecka"
&ena[Wum: A. Błachowslki, CJlPiI'aJWa
plastyoma:
EikSlporzycja: 20.03 - 4.05 Mu:zeum Otk.ęgorwc w Go:IZowire W'iel:koopol"ki'm 112 e:kspOlllal16w,
"SlJroje Ii ~doby
part'rz -
W·,wsza'\'Ja, Państwowe
1nJdiaJn A.merrylki ŁaCJińls,ki-ej"
Muwum
"WSpólczes1lle ludowe
EitJ1JOIg1raficzne
mala!"Stwo na szkle"
�385
Kronika
Scen,}rius,z i oprawa plaiS1tyczlla: A. Błacho'\Vslki. 'Ekslpozycja: 2.04 - 10.05 Muzeum Okręgowe w Łomży. 43 eksponaty. W:spółorgaDliz,atm: Muzeum Okręgowe
'.v Łomży.
"Dywany dwuos'no'\\Towe"
Scblariusz i o!pi'awa plastyczna: K. Tursika-Skol\\'If1onek. Ekspozycja: 5.04 - 26.07
:\Iuzeum w Łowiczu. 34 ek!srponaty. WSpółO!figanizaltO'r:Muzeum w Łowiczu.
Scenariusz: K. TUfSika-Skowronek, opr'arwa lpastycz'na: Z. Fiszer. Ekspozycja:
12 - 28.10 Muzeum Okręgowe 'w Simadzu. 33 eks;pona1ty. V!siPóh:~rga'!1izator:Muzeum Okręgowe w Sieradzu.
"Haft ludowy"
Sc<'nar'iu.sizi oprawa pla~tyczilla: K. TUfSlka-SkO'wDonok,.Eks'pozycja: '14.04 - 14.06
Muzeum Oku'ęgowe w Przemyślu. 63 eksponatów. Ekslpozycja: 24.07 - 15.09 MuZl'um Ok'ręgowe w Kaliszu. 70 ek:spollla,tóW.WS\lPółorganizator: Muzeum Okręgowe w Kaliszu. Ekspozycja: 24.11.82 -15.01.83 Muzeum IW GruchiądJzu. 82 ekspo,laiy, Wopółmgalni,zalto'r: Muzeum w Grudziądzu .
.,Kultura
Ilnaterialna
Paluk"
Scenarriu:s,z i Olp1"awaplastyczna: 1. vViron:kow:;lka.Ek.sipozycja: 15.04 - 15.09 Muzeum w BiJslku;piu.108 eks!pona1tów.
"Malarstwo
ludO/we na szkle"
ScenarilU!sz ,i oprawa plas!tyczna: A. Bla,chorwslki. EkslpOlzycja: 15.04 - 15.09 Muzeum R€lgliorna,llne
w Brodnicy. 47 ekspo'natów.
"M. C.llIrie-SkłodO/wska w rlz:eźbie ludowej"
ScenariusiZ i OipDawa plaIS1tj!1C~na:
T. Nemere.
,',la'wowa nr 8 w TOTuniu. 9 ek:slpon~\tów.
Erkslpozycja: 'l - 30.06 S~oła
Pod-
"WyClinanlka ludowa w P1oI1Isc,e"
Scenariusz i oprawa plas1tyc:zna: L. Tyczyńs.k,a. Ekspozycja: 2.06. - 10.07 Muzeum
Okręgowe w Zamo£ciu. 91 ,eksponatów. Ekspozycja: 11.06 - 2.07 Zakładowy Dom
Kultury "Przą'mkzka"
w Toruniu. 28 eks,ponatów. ScenaU'iusz: A. Błacho'wsk,i,
opraw.aplastyczna:
T. Neme'l"e. Eklspozycja: 18.11 - 9.12 Klub "Pegaz" w Toruniu. 36 eksponatów. Scenariusz: L. Tyczyńs1ka, opDawa plastyczna: F. KukHński. EkstplJiZycja: 6.12.82 - 6.01.83 Muzeum Ziemi Kociewskiej
w Stro.ga'rdz'ie
Gdańs.klim. 78 ekspona'tów. W,~półorogarnizaitm: Muzeum ZiJemi Kode'MSkiej w
Starogardzie Gdańslkim.
,.Malowany fajans wlocławsiki wCizoraj i dz:iś"
Scenariusz: J. Dąbro'wsika, J. Łukasiewicz, oprawa plastj!1c'zna: J. No,wierslk,i'.
Ekspozycja: 11.06 -10.1. 566 eksponató:w. WspółOlr:ganizato[': Muzeum OkręgO'\';'e
we Włocławku. Plakat.
"Współczesna
rzeźba
Ludowa Pomorza"
Scellarius'z i oprawa plastyczna:
B. Dudarewiclz. Ekspozycja: 23.09 - 4.11 Muzeum Ziemi Kociews1kiej w Staro,gardz.ie Gdańsk,im. 57 eksponatów. Ws'półorganizator: Muzeum Ziemi Kodews.ki:ej w Starogardzie Gdań,s.klim.
"Rzeźba ludowa Borów Tucholskich
i Kalslzub"
Scenariusz: A. Blachowsiki. Ekspozycja:
5.10.82 - 31.01.83. Muzeum
choli. 64 ekslponaty. Współorganizator:
Muzeum w Tucholi.
"Białoruski
'25 Lud,
t. LXVIII
haft ludowy"
w
Tu-
�386
Kronika
SC€lnaa:iruSiZ
i orpraJWuplastyoz11a: K. Tuns\ka-SJmwrOll1'ck. Ekspozycja:
40 Msponatów.
"Betleem ludowe"
15.10 -15.11.
Scooariusz: A. Bła'chowski, oprawa pl,as'tyc-zna: K. SzałUtSna. A. Fulaa·czy;". E"$!pozycJa: 10.1282 - 7.01.83 Wojewódzki. OŚirodek KuJotury w Gdań:S!ku. 30 C'bpO'na\tów.. WSIPÓłIQlrgaTIliJz<lJtorr:
Wojewódzki
Ośrod€lk Kultuil'Y w Gdańsku.
"TwórcZoQ'ść rudowa
ScenariJUsz i oprawa
,ponatów.
województwa
to'ruńsik1c.go"
plalSl1.yc:Zl1Ja:
L. TyczyńSika. Ekspo:zycja:
"Tra.dycyjne
13.11 - 5.12. 90 c'k,
węd'k<lQ's1lw,ow Pol~ce"
Scenaa-iruslZ: W. Ous'zewsiki, o<pI'aw.a !plastycZJl1a: J. Pietrzyk.
- 15.03.83. 250 eksponat6w.
Plakalt.
WOJEWÓOZTWO
Ekspozycja:
1112.32-
WLOCLA WSKIE
MUZEA
W 10'c la w'elk, Muzeum
Ziemi K'uJja<w"kic.j,j DabI'zYI1slki~!j
"Wisła
Ipalt:nz-
T,()l'UI'],
Muzeum
w sztuce
ludowej"
Etnograficzne
"Sv\urka J,udowa Kujaw
~ Z.i€lm:iDohrzyilsJd-ej"
Scoooaa'iusz: I. SW'ięch, oprawa plasty,c7Jna: J. Now,i·erski. Ekspo'Zycj.a: 15.07 - 20
250 eks'Poll'lat6w. Katalog.
09. Ok
WOJEWÓDZTWO
WROCŁAWSKIE
MUZEA
.,Reg·ionalne
palr·z
t. 67
Etl1Jogl'a:£icZineWystawy
!patrz
t. 67
Etoog:rafiJc7IDe Wys.tawy
,pa'trz
t. 67
Ebnol~aficzne
,,6 tysięcy
"XVI W.ojewódzki
la.lki świata"
CZaJSlowe.zoI'gani'zowane
lat ceramiki
Czasowe
L
.lJU·d 1983.
z.org.a.rn.:wwa.rl!cw 1981
1'.
Lud
na Sląs,k'u"
Prnz-cgilą-dPlastyiki
WySltawy Czasowe
"XVII Wojewódzki
rw 1981
1983.
Ama,\olfsrkiej"
7Jorrg.anoi.z-owć\iI1Je
w 1981 r. Lud !l983.
PrzegIląd Plastyki
Armatorskiej"
Scenanirus:z: S. Szmi,dt, oprawa plaJSltyc'Una: T. W'wńsJki. Ekspozycja. 18.09 - 17.1 O.
180 eks'PQnatów. WSlIJÓł,o([lglani,zatQlr:
WO'jew6'dz:k'i Dorm Kuhtu.ry we Wrocła·wiu.
"Broń
paltI'rz -
Warslzawa,
;patrrz -
Opole -
Wyslpiaorzy Pacyfiku"
Pa]lstwQlwe Mu.z,eum Etnograficzne
"Opolsikie slrroje ludowe"
Bier!kO'W'ice,Muzeum
Wsi Opolskiej
�387
Kronika
WOJEWOOZTWO
ZAMOJSKIE
:VIU Z E A
B i l g o raj,
M~lf,OOIffi
Rzemi,osł Ludowych
"MaLaTSliwo Ludowe zamojszczYZJ1Y"
E,kspozycja: 1.03 - 15.04.
"Zdoibnictwo obrzędowe"
WOJEWOOZTWO
ZIELONOGORSKIE
MUZEA
Z i e lon a Gór
a, Muzeum Etnograificme
'z siedzibą w OchIi
.,Rękodzieło ludowe i artystyczne
wojetwództwa z1elonogórs1kiego"
Scenariusz: B. Łakoma,
Ok. 250 eksponatów.
oprawa
plastyczna:
S. Para.
Ek'spozycja:
15.05 - 15.07.
"Wisła w sZltuce ludowej"
,pM'rz -
Toru
l'!,
Muzeum Etnograficzne
,.Ludowe obrzędy i zwyozaje dOlrQlcznew zlidonogórC<"iem"
Scenariusz:
82 - 23.05.83.
S. Bydalek,oprawa
plas1tyc'Zna: H. Maszkic,d·cz.
285 eksponatów. Katalog.
WYSTAWY ZAGRANICZNE
ZORGANIZOWANE
EkSlpo:zycj:d: 15.10
W 1982 ROKU
CZECHOSŁOWACJA
Bratysława
"Miikolaj Kopernik
wpolSlkiej
rzeźbie ludo-wej"
Scenari:ulsz i oprawa plastyczna:
L. Tyczyńsika. Ekspozycja:
1 - 14.04 Ośrodek
Informacji i Kultury Polsikiej w Bratysławie.
74 eksponaty. W'sp6ło.rgan>i2:ator:
Ośrodek InformacH i Kultury Polskiej w Bratysławi'e.
"Pol,ska wycinaJlIka ludowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
L. Tyczyńslka. Eikspolzycja: 1 - 14.04 Ośro,dek
informa'cji i Kultury Pol:sk<iej w Bratysłaiwie. 95 eksponaltóv,,'. Wsp6łorganiiZa·to'r: OŚirodek Inf'ormacji i Kul,tury Polskiej w Bratysławie.
Zilina
"Milkołaj KopeT111kw polskiej
ScenarliUSiz
25'
oprawa
irZeźbie ludowej"
pl1a.styczJlla: L. Tyc'ZyńS!ka. Ekspozycja:
10.04 - 4.05
Dom
�388
Kronika
Związków Zawodowych. 74 elksponaty.
i Kultury Polskiej w Bm1tysławie.
W:;półoTlganizat01': O~ode[k
Informacji
"Polska wycinacr1Jka~udowa"
Scenaa-,1u6z i oprawa pJa:s1ty'C:Zna:L. Tyczyńska. Eks;porzycja: 10.04 - 405 Dom
Związków Zawodowych. 95 eksponatów. Współorganizator:
Ośrodek Infmmacj,j
i Kultury Polsbcj
w Bratysławie.
FINLANDIA;
Oulu
"Dzieciom poprzez lalkę"
Scenariusz:
M. Pinińslka. Ekspozycja:
7 - 27.07
WspółorgaQ1!~za'tor:BLb!l1otelkaMiejska w Oulu.
Val's
BiblJi<Jrt.eUl:a
Miej'Sika w
Oulu.
a
"DZiiedom poprzez lalkę"
Scenar1usz: M. PinJińs1ka. Ekspozycja:
Wsp6locg.ankaioT: Muz,eum w Vassa.
NIEMIECKA
REPUBLIKA
3105 - 27.06
MUZCiUlffi
w Vassa.
Folder.
DEMOKRATYCZNA
Berlin
twórców
"MalalI'sltwo nadwne
województwa katowickiego"
8cenar1U1S1Z:K. Kaozko. Eikspozycja: 21.07 - 9.08 Oś,mdeik Infotrmacji i Kultury
Polslkiej w Berlinie. 49 eksponatów.
Katalog, ilnfocrunatolI'. WspółoTganizator:
Oś.rodek In.folrmacji ,i Kultury Polstk1ej w Bea'linie.
Iwonna
Grzelakowska
KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE
PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1981 ROKU
M i ę d z Y 11 it r 'U d o wa 'Se s j a n a u k o w apt,.
"Ku:J1tura i slZtuka lu,dów
raddeckich
republik Azji Srodkowej" (Warszawa, 23 - -6 kwietnia). Or~anizatorzy:
Muzeum Azji i Pacyfiiku w Warszawie, Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków Minisrterstwa Kultu1ryi Sztuki. Referaty: Z. Ja s,jeWlic:z,Sztuka stosowana Uzbekistanu
a procesy przemian
spoleczno-kulturowych
w II pol. XIX i w XX w.; N. Syczowa,
Sztuka dekoracyjna
ilzji
Środkowej
i Kazachstanu;
J. Ps~rusińska, Sztuka bylych
�389
Kronika
do historii
sztuki
wspólczesnej
narodu
kirgiszbiorów Muzeum
.1zji i Pacyfiku
z kręgu mu<.ulmańskiego
Azji Środkowej;
T. Majda, Wątki literackie
w malarstwie
miniaturowym
Azji Środkowej;
Z. Nowak, Odrodzenie
Bibi-Chanym
(stan obecny i możliwo.~ci rekonstrukcji
słynnego
meczetu
Tamerlana
w Samarkand=ie);
F. \\'okroj;
Właściwości
populacji
nomadów
nad Amurem
przed. półwiec.:em
(z badań prof,
S. Poniatowskiego);
M. Bero, Wkład Leona Barszczewskiego
do poznania
kultury
ludów Azji Środkowej
prezentacja
zdjęć i przcźroezy; Z. Now.a·k. Tradycje
Omirbeka
w.~ród. Karakałpaków;
E. Ro:sochacka, Kolekcja
rod.:iny
Kulczyckich
.icrko
źródło do badań nad kobiernictwem
orientalnym.
Sesji row·aU'lzyszyŁoo~warcie wystawy w "Zachęc·ie" pt. Sztuka ludów Azji Środkowej
i Kazachstanu
l.organizowanej przez Min. Kultury ZSRR, Min. Kultury i S:ztuk'i PRL, MLbzewrn Sztu:ki Nal'odów Wscho'du w Mos;k'wie, Muzeum AzH 'i Pa.cyf,i:k)l w 'Warszawie
i CB\VA.
Uczestnicy sesj.i wzięli udJz,1ał w wycieczce do Krakowa
gdzie o'g.ląciali Q-rienta'1ia
w Państwowyoh
Zbiorach Sztuiki i w,z;ięLi udział w Spotkilliliu 'Z prof. Jerzy SzabloO"\vsikimora.z do Zakopanego
gdzie oglądano koIc:kcję dywanów
ze zhiqrów rodziny Kulez.yekich z'najdującą sdę w Muzeum Ta'trzails'kim.
afgańskich
kiego;
Kirgizów
Z. Ananicz,
-
przyczynek
Komunikat
n/t
i e S e m i n a J' ,i li m E t n o log i c z n c ,po,ś\vięco,:~ fitoOrga.n.iza.torzy: PollStki'e Towar.zy.sJtwo Ludo-zlla\vcz(' Oddzia-l
Etnograf H Un:irwersyt€·tu W'l'Ocła'l'\'s!kie~o wr,8Z z Kołem
Refer.aty: H. Bwrchał"'d, Możliwości
archeologii
w ~lJk"'.'sie
badań nad ziołolecznictwem
w pradziejach;
J. Dąbro'W:~ka, Ziololecmic:wo
w .~wicCle "Flora
Silesiaca"
H. G. Mattuscki;
R. Sa,chs, Ziołolecznictwo
ślqskie w ś'wietle
"Stirprium
et Fossilium
Silesiae (1600 r.) K. Schurenchjelda:
W. Ci"ov.'ski. 1\. Paluch, Surowce kumarynowe
stosowane w ziololec,:nictwie
ludowym
na lerc'rtie Pol~
Skl; T. Mars.zewski, Problem
identyfikacji
i pochodzenie
rnalabathrum;
A. KowalSika-Lewi'cika, Znajomość
zióŁ leczniczych
i ich użytkowanie
wśród
ludności
wielkiego miasta w 1981 r. na przykŁadzie
Krakowa;
E. Szychow.sk8- Baebel, Elementy
II O g ó 1 n ,o p o 1 s k
terapiii ludowej (1,8 VII).
w Rze~zow'ic, Ka,t-edra
N<lJuko'wym Etno'grafów.
magiczne
fitoterapii
ludowej
Terlc;:ika, Wykorzystanie
.:iół
na
przykŁadzie
w medycynie
Kujaw
ludowej
i poludniowych
'W
K(ts,~'(b,
W.
Lubelskim.
S e s j a p op u l a r 11 o 11 a u oko w a pL "Fo,liklor Górnego Sląskn"
(Op<>lc ;~ IX).
Organizatorzy:
Oddział PTL w Opo'lu. Opolskie Tow;:hJ.·'zysi1.woKulturalr.o-O.Ś>wiatowe, Muzeum Wsi Opo·!skiej. Referaty: D. Simonides, Zadania i drogi rozwoju
folkloru na Górnym
Ślqsku;
H. Wewł,owska, Obrzędowość
doroczna na Górnjjm Sląsku; T. SmoliilJ~k<\, Przemiany
w sztuce gawędziarskiej
(na przyklGd:ie
folkloru
śląskiego);
J. Hajduok-Nijakowsika,
Świadomość
historyczna
w tradycyjnym
'olkU)r:e ślqskim; B. Zura:kows!ki, Wartości estetyczne folkloru.
JugoOslowiańsko-polski-e
sympozjum
pt. "Ro:dJzi.!ta PO],.->K,l i: jugoslawiailska
w świetle badań etnologicznych"
(Poznań, 21 - 23 IX). Orgaul.iJzatQl',zy:
Katedra Btnogrr-afi'i UAM w PoznanliJu. Refemty:
Z. Jas'iewicz, Polskie etnologiczne
badania nad rodziną po roku 1945; P. Vlahović, Organizacja
rodziny
i iycia rvdz'innego we współczesnej
Serbii;
D. Drljaca, Starszeństwo
(seniorat)
małżon.kl
w TOdzinie wiejskiej
migrantów
sezonowych
w ostatnich
stu latach;
Z. S,ta.szC!Zlak,Ob"rzędowość rodzinna
jako wyraz przemian
obyczajowości
wiejskiej;
Z. Divać, Transformacja
obrzędowości
rodzinnej
w warunkach
współczesnych;
M. Malesević, Obrzędy
(rytualy)
B. Walendows:ka,
rodzinne
związane
Przeob1'ażenia
z menstruacją,
rpligijności
rodzin
weselem
w
i pierwszym
środow'isku
wiejskim;
porodem;
B, Li.-
�390
Kronika
nettt', K,tU ura muzyczna
rodzin
wiejskich
w Polsce; A. Brenc.z, Hodzina
wiej:;ka
u środO'wisko mieszkalne;
J. Bursata, Wietoaspektowość
etnografic.:nych
badcni nad
rodziną;
N. Pavković,
Teoretyczno-metodologiczne
podejście
do badait
nad jugosŁowiańską
zadrugą
z XIX
i pierwszej
polowy
XX wiekn;
L Kovacević,
Podcjścz.e
metodologiczne
tv nowych
badaniach
nad ::adrugą;
M. Rad'Ov<llllOW·ić, ProbLem etnologic: nych badań rodziny
w świetle
współczesnych
mirjracji
ludno,~ci; J. Bcc1l1ars~~i, Z badań nad pr::ekazem
ku.lturowym
w rod:inic;
D, Bra-lit, Znaczenie
.~Iruktury
wieku
w 'rodzinie
w badani.ach
kultury
duchowej:
M. Bw::h(J'IV,,'ki, Systemu
teartości
/0.'
rodzinie.
Próba
o~;reśLcnia
problematyki
i .:all)~dl
/porctyc:
nych.
Ses~a
mu,zeologiczna
pt. ,,50 lalt w ,;lui-bie ll<:\luki i j,ulhlry
193\-1931"
{ł-<ó-dż, l Xi. OrgaJlJi7.atorzy: Pallstwowe
Muzeum
Al'chcJogi,czne
: Elnoglrafi'cznc
w
Łodzi. Referaty:
B. RymaS>7.cwSiki, Nauka jako ins/ntment
pracy mu:eów
polskich:
K. lVIaku:.sk:, Teoretyczna
koncepcja
wspó/c:csnc[1O
mu.:eum
etnoflrafic:nego;
/\.
Kanwis.zc':·, Muzealne pracownic
Iwnserwuu;1'skic,
icl,. cde
i ::adanin;
M, Piniil.''ka,
LalkG
widowiskowa
w mV:'cum
T. Ła,,;cc7.ew,;I~a. 7.:n.by/r'l.: mu:'ect1n.l1 IV ró.::n)<ci!
aspektach
cL ;lllalności
wychotva wczej.
S te m; ;1 a
kr Gljo z n aw c z c p.Jl .. ,Sladam.i
WiJ;cc:l\lte-go Pola w WielOrganizatorzy:
Komisja
Kr,ajo7.Jlawc:za
ZWPTTK.
K·omitd Osie<iłowy Gdal'll;k - Sob~es'zewo,
O dd'zi'ał PTTK
StOCZl1i G·d'Il'rs1<icj. Rada Opi'C'kuJ1C:Z;1
Izby PamiĘCI: W. Pola.
i<opois-ce"
l'
,i u m
(29 Xl).
S e s ~ ,{ p.t, "S.wiat 'DJadzmysło1wy w p{);bkiej k'UJtouJ.'zc l,udowej"
(K,raków,
30 XI).
Or;gaJ'lLzato'rzy: PoLslkie Towarzystwo
Luo,olznawClzc, Mu!zoul11 Etno·g!raficzn.e
w Kra!kowie, Referaty:
U, Lehr, Zmora,
strzyga
i wampir
w wierceniach
ludowych
Beskidów:
A. Szyfer,
Demony
donwwe
i inne w Polsce Północnej;
B. Buranu'wS!ki,
"T>1orou:a
Polski
d:iewica"
i
SrocJ.1.wwej;
A.
roznosiciele
KowaIs:ka
J. Kamocki,
ludowych:
Świętokr:yskiego.
\V K"rkow.ie
Sesji
.:ara211 W
-Lewid<a.
Zycie
pozagrobowe
towarzys,zyło
wier:cniach
ludowych
Wllobrażeni.a
.':mierci
tv
w!er.:eniach
o~warci,ewy""tawy
ziemiach
wierzeniach
mics:kańców
w Muzeum
w poJsil<ic'j klll·lU'1~I.C' lu·drnvc.',i.
pt .. ,Diabły
na
w
re:ionv
Etno,gYaf.icz,nym
Z;lg,a-dn.i('nW
d("mono,]ngi<:zne
~\'Vku1ttli~'Zt? hlc1()/\\"ej:'.
Z e b:'
r..,j ,; Komisji EtnogTaficznej
Oddziału P_-\:--; w Krakowie:
D. Tylkmva, Farma.kologia
ludowa
mieszkaitców
wsi /-:.ur])ack icll CG Polsce; ;\. K0',\'aLska - Lewicka,
Cz:osnek tv kuchni, medycynie
i m.anii,
2-4 fI J. Kłimas,zewsoka,1Hetoda
geograf'iczna
i .iej~astosow(/71i('
u: et/loomjii.
ó
n r.
:3: III.
nego
Folklor
Cz. Robotycki,
28 IV. l\I.Ko·n:-ec-ki,
badail
;;lanll
i stanu
kresu budolcnictwa
!II. Pak ropka.
czasu strajkn.
Problem
syntez.y
zachowania;
ludoweoo.
UJ
26 V. L. Dzi~gi,el, łVspó/.czesna
cje
bu.downictwa
Polsce.
Omówienie
polityka
rozwoju
tv .'wiell<'
ludowego
J, Czajk'o"Nski,
Najnowsze
książek
prof.
rolnic:cgo
akwa/-
publikacje:
za-
1. Tloc:ka
i doc.
Libii
i jej
implika-
Ewa
Karpiil.ska
kulturowe.
14 X. .\.
7
xn.
Fento:l,'
R. RCliillus"
Scotland's
Postać
changing
lemkowskiego
countryside.
znachora
-
baczy,
Grażyna
�Kronika
ZARZĄDU
391
SPRAWOZDANIE
GLOWNEGO POIBKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
ZA OKRES OD IX/1982 DO VIIJ/1983
~a 58 Walny:m Z'grQlmadz.eniu Delegatów PTL, obJ·a·drującym w dui.ach 10 -12
wrześn·:a 1982 r. w Kahszu, wybrano nerwy skład Zaną:du Główneg.o w o'soba'ch:
dr A:1:1;: Kowa,l.ska-Lewicka
- p.rezes, di!' St:mi:sław Chmielowski,
dr Ma'rek Ga\Vqc';": Niceprc~zesi.mgr
Antoni Kuczyll,slk,i sekcr'e!ta.rz 'generalny,
dr Ewa
Fryś-Pi.t...tra.szkOiwa - z-ca sekretaa'za genel'alnego, mgr Gr,z.egorz Skalski - ;;ka'fh:1ik, ck J:mus.z Bohdano'wicz - z-ca slkar1:Jln,j,ka;członkowie ZG: prof. dr Józef
B:.<rszla, mgr Zofia JeŻ-Jarec.ka, d!f Janioo Nijakowska,
.mgo[ KaLina A11!tonQWd'~'Z,
mg':' L.lgen~u<:z Jawn:'ski, dr .Janusz Ka,mook'i, mgr Ma'r:ia Gołubiko'W. mgiI' Marzena
Sc:iisła, mgr Irena Lechowa, m!!ir KrY'Sltyna Kac'zko, mgr Aleksandra
Tys,zkowa,
doc. dr hab. Jadwiga Kucharska; z-cy członków ZG:mgr
Jan Palka, dr Krzysztof
.:\1a:'<:u1.',;';:.
mgr i\1aria Parnowska. Główna Ko,misja Rewizyjna: doc. da: hab. Ed'walrd
P·ieLa'szl'k ,-- pnewodniczący,
mgr Józef Lech - sekret'arz., ,doc. dr hab. !'.·n:drzej
;V1i,k(jL:jC'lY~
- członek, mgr Magda,lena KOipac-z,mgr Stefan Lew - z-cy człol!1ików
SlId Ko-leżeibki: p,r·of. dr Ain.na Kubrzeba-P.ojnarr·Oiwa - przew'OodJniczący, pro·f. dr
Doro·la Simonide-s, prof. dr :Yl<uriaPriiffemwa
- człoJliko-wie, dJ: Lo'ngin lVIa,Licki,
doc. d:', hab. i\'Iari.a Gladyszowa - z-cy c,złoa1,ków.
\V o::\1'e"ie s:pr:nv(ndawczymodbyło
się s,iedem po'siedizel1 Pre'ZydiiUm ZG PTL,
\vi-;tórych ~lczes,tlliczyła większa ..ść cz!-oników P,re:zydium. W oikresie tym odbyły się
:ówllież dwa po,siedzenia Za.rządu Głównego. Na SIledem Prezydió\v ZG PTL dwa
odbyły <ę poza tCirenem siedziby Zarządu Głównego. Od S'tyczJlia 1983 roku ze
\\"Zglęc!u :1,) póJro'CZny pobyt skarbHiika ZG PTL mgr e. Skalskiego na stypendium
z:lg;',micwym,
w czynnościach
·urzędowych w ramach Zarządu ,zaS'tęp()1wal go dr
Janu<;; B'Jhdanowicz, statutowy zastępca skarhl1Ji,k,1.
\V styczniu lS83 ]'.odby!o się w ł,odz.i wyja·zd<Ywe Prezydium ZG PTL. podczas
i;ló;'cg., Z;lp'JZnalll) sil; szczegółowo z pracą O';'1"od!ka 1nforma~ji;
Dokumenta.cji
Etnog,'"ficz!;ej i wspólllio przedys1kutowa.no plan pracy tej jednosItki na rok 1983.
Ostat:,;c w okresi(' sprawo,zdawczym
.posiedzenie Prezy,dium ZG PTL odbyło -s'ię
7 ',VU('ś;','a
J ga3 ,. \V Lat'1cucie, na 'którym omawiano
przed,e wszystkim sprawy
z:.vią;:~',.~ćz bieżącym W;llnym Z.gromadzeniem Delegatów. Tym sprav,mm poświęcone był" leż 'l'>tatnie \\' okresie "prawoozdawczY'm pO'siedzenie Z3Jrządu Głównego
PTL 8 ·.\·:·ze21i:1 ł983 r .. na którym Zarząd zapoznal slię do:kla'dllie z pracą PI'CZy-di;,m~. ";:ccpldwał ją : zaleci! do . .;'Z,zce-gólowegr)przedstawienia
'N,l1ne:nu Zg.romc..ldzelJ:u Dl'1egalów.
Pj~:"dlo
czlonkowie
Prezydium
ze PTL wizytowali dwukrotnie
redakcję
"Ludu" i ..Dziel \\'szys-lkich Os.kara Kolberga" oraz Ośrodek Dokumentacji
.l Inf-oormacj: El:wgraficzncj
\V
Łodó, redakcję
"Literatury
Ludowej
or·az -.I Od'dzialy
tef.C1II)\\·e l'TL. Wi'zytacje te miały na c,el,u bliż-sze z,,'po-znanie "ię ze ,;pccyfiiką
pracy :ych age-nd Towarzystwa,
poz,naalie ,i·ch kł01po'iów i bieżącyc,h problemów. Na
Prezydiach
ZG ohradujących
siedmiokcr'o<tn:ie :om,aw~3'n.obieżące slprarwy Towarzystwa i jego agend, do których m.in. n,\!leżały: sprawy wydawnie,ze,dys:trybucja
wyda'-.vnie:w, sprawy osobowe, polityka finansowa
Towarzystwa,
działalność biblioteki
i ODiIE, \vi'zy:lacje Oddzi,ałów, orgaln.izacj,a Wa'lnego Z.g'f'oma·d:zenia Delegatów, sprawy IO'Kaluwe -biura i 's'ekn:"talfiatu ZG PTL maIZ Bihl,io'teJki i A:rchhViUJl1Nauikorwego,
�392
Kronika
działaaność
naukowo-<popuuacr·yzacyj.J1ia, wreszde
k'westia nowych człol1Jkó\v :]"J1Orowych Towar.zyshv,a. Ponadto us'taloil1o, ż'e po.s:zc,zegóLn;ic.zlol~]k()lw,ieZairządu"bcjmą opiekę nad ~~g€lndami Towa!!',zys1wa. I 'ta,k prac.ami Oddr,dal6w opi,c.kuje ~ię dr
EW<l-Pietras·zko·wa, \vydawnic-twamJi mgcr' An'toni KUC:':Y(lSlki,bibl,ioteką dr Marek
Ga1vlięClki,ODilE 'mgr Grzegor,z Skal'SkJi, opiekę nad u!!'ch.h,,"um n:loll-kmvym powic'J'Zi!no mglr B. Jankows:kiej,
a ,dr P. Dekow~k,i ·slprawuj.e orpi.cUi:ęnad Kołami Mil<:.'ników FolkloT'u, 'W 0pocu1i'e, Łodzi i KaJ,i:szu.
Sprawy,
które były przedmiotem
po,slicdzeil ZaTÓ\WlO
ZG, j,li1~ ; 1'1'c'zydiuil1l,
WY1llikały częściowo z toku .rea.li.zacji wnJioslk6w \V.a.l!:C1goZgl'O'ma-dzenia D:.'IL'g~ltóW
z l'O:kU 1982 O1'az były wyzn.ac.zane 'koniecznością po.rząd'iwwaJllia bieżących ~rudnQsci, a tafkże stanowiły reallizację sta'tUltowych 7..adia(1Towa'rzystwa.
Prz)bliżaj'lc
niektó.re z tych soprawmających
ważące znac.zeni'e ,dla pracy TO'walrzy.,iwa i jc'go
agend należy .podklfeślić, że zal'ówno Prezydium
jalk ,j Zarząd Gł6wny 'uzn;lly za
taką kwesJtię ba,zę lokalową Za.rządu Głównego Towarzystwa
i j('go w'!'{Jclu·,
•••
·<dch
agond. W 'tym przedmiocie
i.sitni:eją howie'll z:rhl'cz.ne zaniedbania .. Starano ;;Q(,: zatem Zllik".':ido'Vv,ać
.
Je zabiegając
u mi'cj-sc'owych władz adrniil1i5ltracyjnycih ;niasta i
wojewódZJtwa W1"ocław~kiego, a talkże w Oddozia,le PAN we Wrocla'\VILu oraz \V
Uniwersytoci,e
W1'odawSlkim 'O 1'0., aby w remontowa:JlY.J11 obe{:,nie -budy:';';u przewoidzianY'm dla Kat0dry
A·rchO(Jlog.ii i Kalted,ry E·!;no.grafi· Uniwersytetu
W"ocła,\"Sikiego pl'Zewidz.icć ,również pewną powi·enchni(,: dLa potrzeb Towarzystwa.
::włas·ze.za j{'go Bibl,io:wki, Archiwum
N.lukowego
o'naiZ reda.kcji po,;;zc7.egól':·;Y':!J.cerii
wyda'wl1Iiczych.
\v <,kiresie :-:.prawozci:a'wc,zym dokonano również rogulacj.i placowych -,vobe'~ ".cób
<z'3hudn.lonych w poszczególnych
a,ger]da:ch TowarzyS'twa, tj. \V bi'urze, ODilE OT"Z
dwukrotnie
w Rodakcji DWOK. Uposa.żenia praco'wni:ków zatl1udll1io'l1ych ',\' To'\vaPAN i opierają
:j.ię ina t.abelach pla'c 'Obowiązujących
a'ldualnie ie p,lacó\\·ki.
PolSik.ie Towa'r'zY'stwo Ludoznawcze
należy do gru·py l.o'l.•.
m;rzys'tw dZ:~ILljącydl
pod olpieką m.erytoryczną
Pols:kiej Akademi,i Nau.k. Jeg,o cele to: prace ba ci·a"\'cze,
IPLl'bl,i;kowa'l\,j,eetnog.raficznych
pmlc llau.ko'wych 01"a,z l'(Jz'Pow~z.echniallie ·.\·ie<J,zyo
.rzys,twiic ni,eodbiegają
od wynag,rodz'eó jalk,ic sltos.Qwaillc ;;ą przCiz inlIC' placówki
!kuI:tuTze ludowej
i konieczności
jej ochremy. PTL li,czy obecni:e 1128 l'zbnków,
"kupionych
w 22 Oddziałach:
Gdails,k, KaLisz, Katowice, KOMa,lin, Krakó·s. Lt·.'zn~.
Limanowa, Lublin, Łarkut, Łódź, MSiza.na Dolna, 0pOole, PoznalI, Prz.cmy~l. RZt,,:zÓ\\".
Sanok, SZ'czeci,n, T.OToUf1,
Wa'rs'Zawa, Wro'C!aw, Zakopane, i Zielona GÓn.
Towarzystwo
działa w op,uciu {) statut, któ.rego picrw'asza .pow(lje!ll:.~i 'xeL-;ja
zostala opracowana
w 1~47 1'. Po szere'gu drobnych 'zm.ia.n, dos,tosowuj;jcych .go do
aktual:nej sytuacji,
.obo'wiąz.uje ostatnio
~tatu<t wydany 'IV 1·970 Toku. Xatomia,t
nowa wersja statutu znajduje
sdę w przygo,towa1ni:u i po ostatec.znej konsultacj,; z
Biurem Organ~zacyjno-pNn\111YI!TI PAN zostanir rprzcdłoożQn.\ Walnemu ZĘl'n·;n;,d7.eniu do zatwi€'I"dz·e-nia.
2.
O -d -d ozi 'a I'y
·t e
l'
en owe
Oddziały terenowe
PoliSikiego To'wacr-,zystwa Ludoznawozogo
skupiają
członków
zamie:srzkałYich wdanej
miejs'cowości
i okoHey. Różna jest ich J.i'czebnuść, różne
także - w z,aJeżności od zain1eI'e:s'owoar'! czlo,nk6w - metody pracy. Je-d'ne prowadzą działalność na,UJkową inicjując i orgaln.izując bwdan·ia terenowe, publ,j'kują rezultaty własnych
ba'dail, U1rzą'dzają 10lkalne l'ub ogólnopoL kie sympo.zja rproblemowe.
1I1Jll'€Odd:z.iały srpccjalizJują &ię wpo.puJ.aJfyzacj.i wiedzy o KuJ,tUJf,zeludJo.wej, orga-
�393
Kronika
niz:ują odczyty i ,po,ga,danku, zajmują ""ię O~hTQU1ązabytków
sz'iu'ki i budownictwa
ludowego, prowadząporadnidwo
z z.a;kresu folkloru, zbierają
eksponaty dla muzców czy i'lb pamiątek. Wiele Oddziałów wsp6ł,pracjue ści.śle na tym polu z innymi
miejscowym.i ,insty'tuc}'1m:i ku 1ltura,lnymi i spolec.ZJl1ymi.
Szc:z.egółO'w.e :o<prawozda1nia z ,d:z.iała,hwśc:i Od'działów 'Pil'zedstawuonc 'loiS1tały
Walnemu Z-g.nJU11a,dzclhiu
przez ich pnoostawiC'ieli.
W o,p'inii,i P~'ezydium i ZG PTL
tyliko część Oddzi-ałów prowadz,i IpraVv-iJdłową odziałalno·ść. Nidkiór€ Oddziały nie
.przeolrze.gają tc,nmiinów ·rea,lrizacj:i o.gólnie kierowarnyoh 'Pism ZG, aIe mają talkż.e
duże 'la);egloŚor:liz tytułu n.ie!pklccni.a slkładeik coz1'oU1ik:owsikich,
'nie nadsyłają Siprawo'Zdali, p!,anów i nie utrzymują
bieżącego kO'!1ltaiktuz ZG PTL. W tym wz;ględz.ie wyrr..ienić należy Oddziały: koszalllińs.k,i, lim anowsk,i, przemYiS1ki, '"a'nocki, s"Lczec.ińsik.i.
Do naj lepiej pra,cujL}cych Oddzuałów n'a'leżą: KLl:\uwi<ce, K,ra'ków. La ńc.uft, Łódź.
Opo,le, Po'wali. Utrapicniem
wręcz w d7.iralalności niektórych
Oddziałów jest sprawa
bieżące'go o!placan.i,a ,'kladek c złonko ws'k ich. W przedmioC'i€ tym największe
z:'1l~gh)l~oi po,siadają
Oddzialy:
Limanowa,
Lublin.
Przemyśl,
Sanoik, Szczecin.
Wa,rszawa.
:3. S ck c j c
p r o b lc mo
\N
c 'l K ,ol a Z a i n l e :1' e ,
(l
wali
Sekcje 'te \wOol'zą ezłO'lukowie PTL\ IkltÓQ'ychłąoz,! wspóLne zainlerersO'wania naukowe, bądź też dorr'aźna po.\rzeba opracowania
jakliego'ś k01nlk,rctne·go zo'gadil1Ji'enia,
przy czym Sekcje plYwstają p'JlZa sltruktUlrą Od:działów, natom~ars't Kola Zai;n,lere-s,owaĆ1 - pl'zy po'szczególnych Oddzi,ałach. Nue mają one stałego cha'rakt'eHl, zawiązują s,it: wówc,zas, kiedy jest na 11,i-e:za.po'\rz:ebCl'wa:n.ie"p<)1c-c,z,ne,a prZJesl\ają
isrLn,i'Cć,
'K,i·codyzaimkrcs'QoW<lnici zapal uClzC'sr(ni'kówosłabnie.
W~róct kół n~ja'k\ywniej
w o';1atnich k1J1achdz<iala'ją Koł·a Zai'nter·C'SlQwań KultUr<j Or-mi.a-n przy OddJZ.ia.le Wars.zawsJkum i Kr.aiki{l'W"kim o·raz Kolo MilośTl.ików
fol·kohJlru Łodzi 'Przy OddL.,ia!e Łód",kim.
SZlCzególna u'waga należy się SekcJi Korespondentów
TetreI1owych. powstałej w
1976 r. N,deżą do niej milo::'nicy ro,dzimcj ku.j1Uiry (-nie tyl:ko czlm~k(;'wie PTL),
dz.iałacze społeczni i Iku!.turahl.i, J.ud7Jie,róż.nych zawudów (wielu ·rol'ni!!ców), Tóżncgu
wiC'~u i wyksztalccnia,
których
łą~,zy wspólna idea utrwalania
dla ;potomności
wszelkich przejawów tr·adycyjnej kulltulry ludowej. Obc'Dnie Seikcja ta zrzesza około
170 kOlres'p<):Ildcntówz 42 województw,
a ich praca 'Dopa·rtaj'C'SJtwyłączl!lJile na działaniu spole,cznym. Sekcją Ko,respunden1ów Te['enowych uip.iekuje sdę 'ohecnie Oś'rodek
D01kum~mtacji i Informacji EtnCl'g,ra'ficzlnej PTL w Łodz.i, u,], Jar,a'cza 7S.
4. S praw
y 'w y d a
W]l
i c ze
Przewijająca
s.ię przez obra'dy poprzedniirch Walnych Zgcr·o:ma.dzeń Towarzy,stwa
spraw·a kryzysu wydawl1Jic.wgo pa·djęta 'Zos'tała pr-zez aktualny
Z'a·rząd Główny i
w wyntiku .przepr-owa dz,onego Toz.pol7Jnania pos'tanowi<Jtl1o dzial,a'lność tę rea1ktywować podejmując
szereg przedsięwzięć organiza,cyjnych,
:zarówno wewnętrznych
ja'k
i zewnętrznyoh.
Z p:l<przedniego ra:po'tu o sta;nie wydawlll.ictw PTL pr:nedJ.oiŻ'one;go
na Wa,lnym Zgromadzentu w Op<).J.uOI1'.a,z
'kontynuacjli tego problemu pl1z€wijająceg-o
s'ię przez obrady ostatniego WZD w KałlisrZJuwynikało w sposób jedn'07J1ae.zny, że
katasU'ofa1l!lJa wręcz sytuacja w zak['e"ie polityki wydawniczej
Towarzystwa
wymaga jeooo'Zl1acmegoQ ·j.ej f.07Jwiąronia. W ·tym kioer'U'nik:uszły też po~zC'zególil1e punik:ty
�394
Kronika
Uchwały 58 Wa.l<neg.oZgromadzeni.a Delegatów, obradującego
w 1982 roku w Kaliszu, z'obowiązujące nowy Zanąd Głów,ny do pod'jęahl ra·dyik:a·lJ1ychdzi·alań w tym
względzic. Stąd też :SJPrawom tym poś'\lnięco-ne zo.~tały drwa Pre-zy;dia ZG PTL, na:
których tpr,zeanaliJzowa:no dolkładaxie zaistn.iałą ~y;tuacj<;. Okaz.ało s'i<;, że na 9 s'e.rii
wydawruic'zych, ik1óu'ymi dys.pOlnuj'e ZG PTL, tyko ciztery ikomi,tcty Tcdakcyjne ty'ch
.serii, a więc "Ludu", "Dzi,eł W:szystklk:h Oskara Kolherg/a,', ,.Liter·atury Ludowej"
i "Ló·dzkich Studiów Etnograficznych"
pracującf;ektywnie,
w wyniku czego poSizczególnc tomy tych serii ukazują siię w miarę systematycznie.
OpuJ1'ov,:alJlaz09tała
sj'ltuacj,a k,ryzysowa w wy;da'waniu .,Literatury Ludowej".
Równie '(l.ptymi,styc1zlnieksdaltuje
Is,ię Lsytuacja w redakcji "LódZikich Studiów
Et no.g;raf.ic·mych". W ,dkres'ie sprawozdawczym
ulka.zal soil; 22 tom tych "Studiów"
za rok 1!l82, na,tomias't w produ:kcj;i znajdują s,ię 'vomy 23 .i 24, a różnym siopniu
wiawa.n-sowania -pr.ac wyda'Wll1iczych. Na ,"zcz'ogólne podkrc~lC'nil: 7.as!u·guje t:utaj
(Jperaty"""ność zC'S'polu redakcyjn:eg<J "Lód,z.kich Studliów Et-nogra licz.nych" w zakrcs'ie zabe.zp·ieczania s{)bic ~'roodik6wfinalls.owych lnu wydal1li'c pos'zc.z0g61nych tomów.
lam gdz.ie jeodnak .powstaną o,kroeśl'o;netrudnośc.i w zak,resje pchwgo ,IXikryela :kosztów dI'lu!ku, ZG PTL s!ua!ra! s,i<;będz!i'c łagodzić jc po,przez do'Jacje wlasnl', u"~y\\'ając
na ten cel środki wygospodarowane
.przede wszysvkim pCJprzez sprzcda;j '\\'yd~lwJlijC'tw Towa,rzystwa i dalszą ich sys'iema,tyczną or'az plaJ1io'wą akwi7.ycj,;.
POSltępUOący ciągle s'tan zaawanJSowall1ia prac .redak'cyj no-edytol'sk,jch występuje rów·n;ież \To.' redaik,cji Dziel Ws:ystkich
Oska.ra Kolberua,kicr.owalwj
przez prof.
dr Jó,zefa Bursztę. W o,k,rcs.ic s;prawo,zdaw.c:zy;m .nic uikazał się jednak żaden tom
DWOK, w drulk'1.lnatomias1 znaj-dują s.ię tom 59, cz. I zatytulowany
}'v]ateriuly
do
etnografii
Slowian
Poludniowych
i Zachodnich,
cz. 1 - Łużyce o'raz tom 67, cz. I
Z3,tytułoW'a~ly Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu
joriepi.anowym
i jest to ta' a
sama sytuacja WY'ciawnic za , jaka pr'zeti'slj;aw:iona byloa na 5B Wa,i-nym Zgromadzeni,u w KJa·lis<Zlu.
W rama'ch wznowi·eń DWOK dorbj,og,ają !końca ,prace polii,grafic.zmc nad calośc'ią
7-·tom(~wego wz,llowier:;ia Wielkiego
Księstwa
Po::nańskieuo,a
ll3Jklad 1500 ko·mplclów po,sli,ada pe~nc 'obłożenie z'amóv,lien,i><lmi.W Pracown.i Kolbergowskiej
t,'wają
prace
redakcyjne
na
,tomem
37 - 38 DWOK,
nad
tamem
47 Che!mskie-Pr:c7Tl);skie,
tomcm 59 cz:. II Materia./y
clo ctno[/rafii.
Słowian l'oludniowych
i Zachodnich,
tomcm67
cz. II Pieśni i melodie Ludowe w oPJ'Ucou;(milt fortepianowym,
tomcm 68 pL Utwory
woka!.ne
i wokaLno-instrumentalne
"'I'a,z tnml'm Gil Utwory
instrum<'nia!.nc
Oskara
KoLberua.
wyniku szczegółowej
analizy sy-tuacj'i \-vY'dawniezcj w ramach po~zczególnyeh ser.ii oka!zalo 'Się, że tyt'uły scr;ii:.,P.race
Etno log,j,c.z
n c", ,,!'r'l;lCe i Ma:terialy
Etno.graficzne",
"A-LIas Polskich St.r·00ów Lu d'O>\vyc
h" , "Arehi1wum Etnr;graficznc"
i
.,B.iblinteka P.o;pula!rl1onaukowa" po's!ia,da!y za,leglośe-i wy·dawn1icze od 9do
;) lat.
Teki red:llkcyjnc były pus·te, brak bylo rz.eczo'l.v'cgo zaintl'Te'S'ow~lln-iasię ich pr:.\Ccl
prze·z po,przedni,c kolegia redaik,cyjne. W wyni<ku ta,biej sytuacji zdecyduw;1ll") się
na zmianę tych 'komitetów redakcyjnych
powołu'jąc nowych rl'dakt'JT'ów na~zcl';1ych
poszczególnych
tytułów. Aiktuałnie redaktorem
nac·zcJnym "Prac Etnologicznych"
j.es't pr·of. d~ hab. ZbigJniew J·as.icwi'ez, "Prac i Materiałów E.tnog'r,aficlJnych" - doc.
dr hab. Edwa,r,d Pielra's,zek, "Biblio·telk:i POJpu!31rnonau kowcj" - doe. d;' hab. LC.'izek
Dz.ięgliel, na1'cmiast "A,rchiwum Etno·graficmego"
- dr Janusz Kam·ock,i. W okresie
s;prawo·zd.awczym zais·tniJa'ła również zauia,na na stanow.j,s.ku red<lJktora naczelnego
"Łódzkich Stl1d.iów Etnografioznyoh"
i funkcję 'tę pelrui doc. dr hab. Jadwiga Kucharska. POiZ'ostal:c reoda1k'cje iklierowal1Je są przclZ byłych rcdaktcorów, tj. redalkcja
..Ludu" i "Dz.iełW'slzys-tok.ich Osikara Kolbeng·a" pTz·ez prof. ,dr JÓ'zlefa B\l!l1sztę, re\"1
1
�395
Kroniku
..Lj'lenl·t.ury Ludowej"
pr.zez pro1. ,dr hab. Czesława
Hernasa" a redalk!Cjja
"Atlasu PolskLch Str'o,j6w Ludowych"
pr,z,e,zdo'c. dr hab. Ba,rharę Radelich.
T,alka
obsada pcsz.crz:egól'nych iTcdakcjli PiTzedłożona xl()'stala przez Prezydium
ZaiTządolWli
Głównemu PTL w dniJu 20 Jis1wpa,da ub. r,olk'U i uzyskał'a jego ,ail~,cepta·cję, przy
czym postanowiono,
że w skład pos7.c7ególnych !kOllnoi,tetów.redakcyjnych
wejdą z
ramienia
ZG PTL dwie osoby, lj. prezes - dr Anna Kowalska-Lewicka
i sekrelarz gcncraJllY - mg.r A.nton<i Kuczyt1~kj, by na hieżąco uczes.ln;iczyć w polityce
wyda,wrLic7.ej i ra.u~m z 'ko,mitetami red'alkcyjnymi
pl.anować ją i do.s:kona,lić.
Ca!:J,scio;1,vopoJi,tY'ka wydawnicza
PTL, jej J'ozwój bieżący i iPe'l1s'pktywy ounawiana byLi .na specjalnej
na,ra,dz.ie reodoa!ktolrów pOls1zczegó.jlnych sCirii, która o'dlbyła
się .; marCa 19H3 ro,ku. Wówczas ,też za'twierdzono
plan wyda;1,\"n.ic,zy na rok 19ę3
i przyj<;lo pewne ustaleni,a na lata iruJ.S tę,pnc. Alktua.hni·e w prodUlkcj,i znajduje
się
X tum ..Prac Eolnologicznych", zatytułowany
Wieś środkotvego
i 61nocnego Afganistarw, autoi'stwa
Ma,rka G:n.vt:;c:ki,ego. Planuje ,<;,ię,że t-om ten uikaże się w rOiku
b-i<'ż;lcyrn. W przygotowaniu
redakcyjnym
dO<:.dr L. Dz;ięgoiela znajduje s,ię Xl 1'om
.,Prac Et'~'o,!o.gic,znY'Ch"pl<lIHJWany do wy.dania w <[\)Ik'u19'8-1, zawielrający materiały
;'. .'e,'.:; nau;,owej,
i<,wa.rzys,zącej 58 \Va,lnemu Zgrromadzen'Lu De.Jeg'a'lów w Karhszu,
uzupel:J'.):,yo
artykuły
prozellJ!;ująoe W:Sipółczesl1e !badal\1.i~ !i ,obserw.acj,e et'nog:·aficz·:;(' prłHva'ozone przez Po,ła.ków w różnyc,h rejonach
świata. Na tom ten ZG
PTL pooiada .dotacjt:; w sumie 200 tys. :zł., ,pr'Z'eka,za,ną prze!z Ureąod Miast.a K,ali:sza.
POl1ac!t', 'W ,ramach "BibH()itek,i PopularnonaukO'\vej"
u:każe sliEl w roku 1984
praca doc. dr hab. Jacka
KoHl'u'szeW:Slkiego,zatytułowćlna
Wiersze
z cmentarza.
/lnaka
;vs)Jólc~esnej e)JląraIiki
nagrobnej,
w nakładz1c
10 :tys. egz. Oprócz lego w
ra:nach ~ej boibohotek i pla'nujc .s.i~ wy'dać 'W Jatach następnych
następując'e
.prace:
Wi::,~ ,I.' krajobra:::ie
Janu.na
Bogd"nowskiego.
Budownictwo
i s:::tuka Górnej
Gralcy
:\larialna KO'rI1L"C.kit'.go,Encyklopedia
wiedzy
o kulturze
kulinarnej
ludu
pO{Sf:'l'(IC,
Ja:\a De.kowskiego.
Polskie
:::abawki
llLdowc
na tlp
e1~ropejskirn
.]"·1'I:1
BU.'a'~a i Bogdany PlicholVs.kiiej.
Do ..Biblioteki
Popula,rno'lla,ukowej"
,planowa.na jeslt na roik 1985 praca ,red.
'vIaig'}rzaty GoliClki.ej-Jabłorls.kie:i, poś'w,ięcQna sylwetkom
pols,k>kh etnografów,
będąl'a z!):":'E'm esejów op:\rtych
o wywrj·ady z wyhiklY'm:i, wSlpółczesnymi
dnograrbktii1
f:1111:.
DopcJ:,'ając
ionformacj,j o <1ziala.lno·sei wyda\vnLcz.ej w ukresie; ;;proawozdawezym
'cI-'a)·.',"' nalata
na;sotęplle podać jes'zcze Q1'"leży, że w roiku UJ83 wydano
Ku1uiur: cq;(/((wlliclwo
P'1'L o,ra;z informator
dz.iałaJllO':;C~Pol!lkie'g'o TOW,ll'Zystwa
Ludo,::;::·,'.·cl.e:;o,klóry
z:tpewne przyczyni się ,do żyws,zego zainl.e.resowania
naszych
czrn~:I;,Ó"\- iJ.;-acarn.i na uk()I\,\,y=m i i -o;rg.aniz.~~.cy}n~tmi
To\var-zy.st'vva.
AK tua":)"
s'tan zaawansowan.ia
pr-ac 'l'eda'kcyjnych
':Jraz auior<.;ikich pozwa,ja
'-I'-AicrdLić. i.e w."t,:\\\·iOIlC do planu wyda.wnkzeg·o :n.a ro:k 1985 ,prace .pt. Strój pod}wie{!!.'};:
"amach serii ..Atlasu Polskich Strojów Ludowych"
i Warmińska
wieś
Brqsu;aic/
u; woj.
OIS:::tYlisldrn w l"'<l'mach "Archiwum
Etnoog:rafiJCz;negoo"ukażą się
"\. pl<l!~"'",1!)yomterminie .
';:·;.l/_
°
'1,'
.J.
D\!'
:,' y b u c j a
IVy d a
\V
n ic t w
Podając oec-ni'e dotychcz.a.,ową
pralktykq w zalkTes,ie dy'sirybucji
wydawnictw
wjasnych PrezY'dium ZG PTL uznało, że pr'owadz.o,n.a była ona w la'tach ubie.głych
nic zawsze planowo i chalraktery,zorwała :się d'Użymi łuk.am·i w 'za/kresie na·sycenia
pote:lc.i:,!:~ych odibior'Ców j'niol1macjami o możliwO<icia,ch zakupu Ik'S'iąże!k wydawa-
�396
Kronika
nych lprrzezPTL.
Wobec tak'iej sytuacji
w pr'zedm.iude tyrn opracowa::'J "ze;'eg
przeds.ięwzięć 'o~'ga[liz;a{;yjnych a cha,rakte:i',ze akwizycyjn)1m z.ubu'wi<l~ująC przy tym
Bh1TD ZG PTL we Wrodawiu
·do prowad.zen.ia tej dz,iałalnośc.i \V Slposób :<y.-i(~matyczny ,i o;pera'tywny. InfOol"1macjea1kwizycyj.ne rozesłano ,do s·zeregu placów€<;';:nau!kowyc·h, kullturallno-.oświatowych,
muzeów, 'lQlW,llrZystw regiun;lillych
itp. Pona,dto
objęto nimi przedSJiębiolrs~wo "Dom Ks,jąŻJki" ·i to ,zarówno w ,.ieci k"·:ęg~l:r,;.k;(;j;a~
i anrtykwa,ryczn,ej, a w po,rozum,ieniu z dyreikcją "Domu Ks,iążiki" wc WToclaWri~
stworzono stały punktsprzedraży
wydav,nnictw PTL \v K,s,ięgarni Naukowej ~.\'e Wroc1aw.iu, eo l'ównież przyczyni S!ię·do w.zros'tu ;z,bytu na,szych tytulÓw.
W Q'alInach ,d.z,iałaLnuści akwJizycyjnej zo.ragniZ'Owa.no alkcję pod na z,w'! .,Każdy
Członek PTL poslia1dacz.em b ibl.iotec 7.ki etno'gl'·af.i'cz:nej", w cr'amo;lc,hktórej paprzez
Oddzklły skiero,wallloo do nasrzych członków Ust akwizycyjny
wraz 'z "ata logiem.
Akcja t.a była realizacją Uchwały 58 Wa.lnego Z.g;rO'lTIa.dzL'Clli1a
De!ega-ló\\' l'ol<-:ie,!?,o
Towarzys!twa
Ludcl'Zmawczego, obradującego
w Kali.szu, zobowiązującej
Biuro ZG
PTL do pojęcia slz.erszej dzi'aalliności na rzecz a!kwizycj>i wyda wniet \Ii ,właSllych.
których zapasy były dość waczne, s'twall'z.ając przy tym l'>woistego irodzaju:rudności
magazynowe,
W ooC'enieZG PTL akcja ta prowa,d.zOlna sysLeInatycu1ie od <paź,dz.iern~k~,1982 r.
przyniosła poważn,e re-z'ulta'ty, a zapasy ma.gaznowe \V n.iL'!których tytuLlch :zmalały ,dl()'.:w,ieLk;olścrl.
1100 egz" tzw, żelaznego .Zapa,iU. Ważne są 'rez'u!taty :f.:::~l!l,,{)'\\"e
proward:z,onej .akcj,i, które z,amY'kają s,ię sumą ::l45 tys. zł.. ~'kła,dającą się z \\'pływów
w IV kwartale
,roiku 19,82 wynoszących
123 tys. zł. rJralZ z wpłY\lió\\' l pólro,'za
1983 r. wynoszących
122 tys. zł. PklnO'W<lny zyslk oZ tytułu ,sprzedaży wydawnictw
o1ue~l'(r.llY zastał na wk 1983 wielkością 1 520 tys, zł., a stan jego wy;i-:o()nanh na
dzierl 30 czerwca 1983 r. wynosi 722 tys. zł, tj. 47,5% założonego planu. Dr,tycr:czasowe wpływy s,tanow·ią najwyż.szy wskaźJl1Jik ,ze ~o.;prze(k\ży.ja:ki uzy;;kan', ..,. n-;u'l',ie
ost.a,tni,ch lat dz,iałałnośc.i alkwizycyjnej.
Przy okazji dys'trybucji wydawnictw
ws.ponU1i-eĆ!1~t1.L'ży,
że w orkl'e«"p,'a\\'ozdawczym zlikwidowanym
został ciągnący s'ię o,d szeregu lat problem n;('I,Q,p'J\\·ied·
n:iego magazynowania
książek w jednym
z pormie,zczet'l magazynowych.
',\-"bec
po,djętych sta,rail na,stąpiło przem.ies.zclzc-ni,c książek z tego ma-ga'zynu do 'P'Jmieszczcń przy uL Przyby5'zews1k,iego, dzimża.w.ionych od Uniwersytetu
Wrocł,l'.\· ...i;::ego,
g'dzie w'slkutek 'Z.a.insblowania 'Dowy-eh regałów wygus'po,dar-owano dodat:·;·',·.\·ą
powierzchn,ię .stwa,17..ająC,poprawę wctlf\unkÓrwmagazy.now~'!lia \Vycl~n\'n;ct··.'.-.
6.
O,ś~'ode:k
Dokumentacji
,i
Info:rmacrj
i
EtnogTaficz:',e;
O~rodeo'k z sie·cliz,ibą w Łodzi prowadził .diZJiała,l'l1ośćstaiutowaą
zgodni,c :. planem pT;acy, zatw,ierdzollym przez Prezydium Z.arrządu Gl. PTL.
W okrres·ie lS,prawozdawc'Z,Y'Il1w ramach ,pracy Ośro·dJka, pl'zy wSlpól'Pl'a~y Kom!iJtetu ~,a<U'kEtnologicZlllych i jego fL.'1ansOrwym ,popa.rciu, u:końcwno drugą część
btibliogr,afi.i et nogtralfii po:lsik,iej za la'ta 1961 - 6'9 i prz.ekrazano ją do druku oraz rozpo,częto prace na,d bibliro'gJrafią etno,gorafii polslkiej za lata 1976 - 79. I'o::wdto na,da'l
gr,omadzoHoO bi1bliog'rafię T'eirospektywną
za lata 1926 - 1939 oraz ukohcZl,110 bibIi-o,grafię zawa:rto·ści "Literatury
Ludowej" za laia 1957 -1982, a talkże podjęto wslG>pne
prace ,zwliąz.aJllJez .przygotowaniem
inooksów ·doo-biblio,grafii etnogT,afi.i p(l!sk.i'ej za
lata 1961 - 69. Za:r;ząd Główny wid.zu pilną po1ll'zebę uk,ioerunlkowan.ia dals'zej pracy
Ośrordlk.a w -przedmiocie do·klUmentacji bibliograficznej
etnografi.i 'PO·1s1k,iej
z c<wentuałnym objęciem tą bibHogrra!£ią cza.sopism tal~Lch jak: "Zi·emi.a", "Wisła", "Bi:blio-
�397
Kronika
teka \\\WSizawstka"i innych. Sprawy te, talk ważne z punktu widz,enia wa,rsztatu
nauKO'wego, będą szczegółowo uzgadni,ane ,z Kie'[Qwnictwem Ośrodka, przy planowa,niu pracy na r'OiKUJ84 j łata nasr:ępne.
Dopełniając tych informacji dodać należy, że w ramach współpracy z ODiIE
Ośro,dck przygotował dla "Demosu" 35 st:reSlzczeń aU'torsUd:ch po,lskich o:prac,owań
etnograficznych
o'rn zwmyitikował 22 ni'emieck,ie tlumaezeni'a i przy,'otował
160
pozycji dla International"
Volkskundliche
Bibliographie
za lata 1981/1982 w liczbie
200 no'lck bibliograficznych.
Oś"odE~lkwspółpracuje
sŁale iZ Komitetem Nauik Etnologicznych
Polskiej Aka:lomii Nauk i na jego zlecenie prowadz:i prace nad 'slownik,iem etno;g;raficznym.
W okresie sprawolzdawczym prace Ośrodka w tym zaikresi'e koncentrowały
się nad
6 tematami:
budownidwo,
'wnętrze, st'rój, 'f'olni'C!wo, pożywienie i cera'm,ika.
ŁącZlliie zgromadzono 200 nowych haseł ,maz 1010 wypisów z Uteratury. Ponaldto
Ośrodek prowadził działalność doikumentacyj1no-inf'o1rmacyjną w zaik,resie działalnośći etnograf,icznej w Polsce ();l'az przygotował d]'a kroniki "Ludu" mater,j'ał na temat
etnograficznych sportkail odbytych w 19'31 roiku, a ta,kże koordynował (prace redaikcyjne na rzeclz fra:nc:uskLego pisma "Świat w obi€iktywie".
7. B i b I i o t e k a
N a u:k o wa cim.
J. C z e k a n {)iW
S
k ieg o
Integralną częścią Towalrzystwa jest biblioteka ZG im. Jana Czekanow.skiego,
mieczcząca się we Wrocławiu. Nad działalnością hiblioteki z !f,amienia ZG op:ekę
sprawował dr Marek Gawęckti. W oikresŁe sprawo,zdawczym Iksięg·o'Zbióa-7.l\vięks:zył
się o 456 vo1uminów:
- .zakurpi'O'no126 voluminów
-z
wymiany otrzymano 30'9 vQlum'inów
- z ,darów 7 voluminów
- z p,wduikcji PTL 14 vo<1llminów
Bibl,iolteka '11i.czy14555 vol. czasopism Ii wydawnictw
ciągłych olra'Z 15775 vo,luminów dzieł zwa1rty:ch. Na']eży pod:kreślić, że biblioteka nie miała trudności z finan/Sami na zakup książek. Wydat,kowano na ten cel 39726,zł, a pOlna1ditopostanowiono brać udzjał w aukcjach antykwary'cznych,
ktMe dają możlirwość 'uzupełniania
zbiorów bibliotecznych.
Pods.tawą po'więks'zania kSlięgolzbio,ru, obok za'kupów, jes't wym.i,ana wydawnictw. Biblioteka prowadzi wymianę z 40 instytucjami krajowymi
160 ,ins'tytucjami
zagranicznymi. W ostatnim okres,ie nawiązano wym.ianę z 10 nowymi placówkami
za granicą. Należy podkreślić, że wym.iana zla'grankzna jest w zasadzie jedynym
źródłem pozys,ktiwania czasopism e'tno.g["afkznych i wyda'wniotw ciągłych. Tą drogą otrzymuje TCl'czn:ie 160 tytułów. Publikacje
wy'dawa1ne przez PTL ,d0'2Ii1e:wją
poprzez wymianę do 36 k'rajów świa ta.
W tro'Sce o zabezpieczenie cenny:ch zbiorów hibliotecznych OIprawiono 133 voluminy ks,iąże;k, a dz,i,ałalność ta będzie kontynuowana.
Na wniosek ZalfZądu Głównego PTL mgr J. Kło<dnicka opracOi\vała nowy schemat katalogu rzeczowego, który po merytorycznej
ocenie będzie podstawą nowej
klasyfikacji zbiorów bibliotecznych.
mgr
Antoni
Kuczyński
Sekretarz Generalny
Zanądu
Głównego PTL
�398
Kronika
PROTOKOŁ
Z 59 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO,
ŁAŃCUT 9 - n. IX. 1983 R.
WZD o<dlbylo się w s'aH DOImu K\.IJHury w Łańcuc,ie. Obrady oL\',,"arzyi Kierown:ilk Rejonoweg'o Oś.rodJka P:ra'cy Partyjnej
w Łailcucie Rys'za'rd Fus, 'który
w imieniu .gospodarzy powoi/tal Prezesa PTL, Zalrząd Gł6wny Towar;zystwa, ticzestnuk6w WZD or,a,z zaproiSlzonych gości: Wicewojewodę
Rz,eszow5:kiCtgo - Józ,eia
Kr6l,a, Dyrektora Wydz. KultUlfY i Sztuki Urzędu Woj. - Adol'fa Gu:be:rnatta, Z-cę
Kier'G<wIl'iik.aWyd,z. l Ta,uki Oświ'a'ty i Kultury KW PZPR - KrzYSlz'tofa JDdllak:icwicJZa, Naczelnika Miasta Łańcuta - Władysława
Gwi,z,daka, a także przed.,tawideli radia i prasy.
Nas:tę,pn,ie głlos zabrała :dr A. Kowails'ka-Lewic'ka, Pr'e<zes Towa:r:zystwa : ~aproponolWała na przewo<dn:isc;ząccg'o Walnego Zgromadzenia
prof. dr J. BUrsztę·
Do stołu proezydial:nego poprosiła ['ównież prezesa Oddzj~llu Łailcuckie.go Franci-sz'ka Frąc:Zlk-a,deleg,ata :z Łańcuta J. Micała oraz Rys:za'rda FU$a. F. F'rączek d,dękującza
wY'rói;nieni'e popros>ił ozwo,lnienie
go z uczes,lnictw~\ w PrC'Z.y.dillrrllZjazdu
zoe "vvzględiu na liczne zajęc,ia, wyni,kające <Z ob'O'wiąvków ·goS!poclar·za.
PIraJ. dr J. Bu:rszta otwor.zył WZD ws;pomruen.iem o zm.,n·łych czło~~:kac:hnac.zego Towarzystwa.
W ostatnim roku odeszli od nas: - Wand,\ Cie.siC"lsika'l Kola
M.iłośn1kÓw FolkloiJ'u 'z Opoczna, mgr M.iros!a'wa Jas'lrzęhstka z Tomais.zmva ~IClz,..
doc. Fm:n:ai:szek Kotula z R,zeszowa, mg,r Aurelia M,io,doucho'Ws:kaz Wa:rszawy. mgr
Aleksander
Oles'zezukz
Lublina, eLr KClz.imj'erz Piet-k:i<ewiczz Wa-rs:za!wy, Jal'~ PIIJCil'ISikiz Zakopanego - m~ Edyta Star·ek z Wars.zawy, prof. dr Be-r.na.rodSych1<J.oz
Oddziału Gda ilsJd ego. Zebrani chwi.lą cisrzy -uczcili ich .pamięć.
P·rof.d[' J. Burszta pono,wnie z<lJbTał.głos i .zaproponował 'n~\prz·e\\·().dl~jc;:ąceg()
Komisji Uchwał i Wniosków d:r J. Kamocik.i1ego IZ Oddziału Krakow~'kit·.g(!. Delegaci zatwierdzili :kandydaturę.
Pona,dto do komis'ji weszły: dr KrystY'n,~ :'>brna'k
z Lublina i mg'r Ursz,u],a Zębalslka z Kraikowa.
Ko,lejnym .punktem obrad było odczytanie
przez ,dr Stanisława
Chmielowsk<ie,goprotokol-u z 58 WZD. Protokół ·został przyjęty hez zastrzeżeil.
Sprawo:z.danie z rocznejdziała]ności
ZarządJu Głównego i a'i~eoJldT,-jwu-rzystw.a przedstawił
SekretJa:r.z Gener'alny
PTL mgr AMoni Kuczyilski. ?-.'astęp;1ie
mgr Ma,ria Niewiadomslk.a zlo'żyła spraw-Oozdan1e z pracy Ośr-odka D(;kumentacji
EtnOografiaznej PT'L w Łodzi, a mg:r Jan P.ałka 'Z działalnoś·ci Red.a·kcj.i DZ'ieł Wszys,t,kiochOskara Ko']berga w Poznalnlu.
Sprawozdanie
finansowe odczytał Za,stępca Skalrbnika PTL dr Jamuslz Bohdanowicz.
Przewodniczący
GKR -doc. dr E. Piei\Jraszelk pr,z.CJdstawi! sprawoz·danie Głównej Komisji Rewizyjnej
PTL. Stwierdził,
że roc:zny bilans działalności Z:.trządu
Głównego wypadł pozytywnie.
Do wł.aściwe·j ~·ea.J.izacji planów i o's:ą<:\a,nia pomyślnych rezu]'tatów podejmowanych
powa,żnych przeds,ięw'Zięć przyczyniają
sIię:
duże zaangażowanj'e
i aktywność
Prezyd,ium, dobra ()Irgan.ilZacja i przyjE;ty styl
pracy oraz systematyczna
wsp6łpralca Prezyd1um ,z. Biurem i agendami Towarzystwa.
W 'dalszY'm cliągu 'ohrad s.prawo'Z.da·nila zlo'żyli przeds,tawiciele
Oddz,iałów:
:gdails'iikegoQ,ka:lL~k.1eg'O,katowickiego i ikra:ko:ws1kiego. Na tym pieil'Wszą Część obrad
za,koilczon<J.
�Kronika
399
W ewstic .przerwy ueze&t.nicy WZD 'zrw;j,edz:i'lJi
wysJtawy w MiejskJi'ej B,jbliQ'Łece
Publicznej: "I~udow,a twórc.zo'ść literack'a H!,gioml łańcuck,iego" i "MalaTstwo gnlpy "Ziemia" ",
Po przerrv,'lie do'żyl,j sprawozdania p.rzedslawic~ele Oddziałów w Lesznie, Lublinie, Łańcucie, Mszanie DO'lnej, Łodzi, Opolu, Poznaniu,
Wr'Oc1aw,iu, Rzes~owie"
Wa,rszawie i Zakopanem.
Na tym część ;"pr'~woz:dal\vczą WZD z,aikoilc:zono.
P!fzysl!ąpiono do nas1tępnego pUil1Jk,tuWZD - nadania członk06twa honQrowego
PTL ,du'oWliSia\lli·sla'wowi Blasoz,czy:kow.i,proof. ck Józefowi Gajikowi i prof. dIr FT,amci..'iozkorwi
Woikrojoowi.
Prof. dr J. Burs:zta ,poi'nfonmOlwał ze1:Jlr,a,nych,że OddJzia,ł Poznański PTL przedłożył Zalnządow.i Głównemu wniosek o nadanie :go()ldno~k,ihonoroweg,o' człoQnka
PTL doktOifo,wi Stanisławowi
Bła:szc.zyiko'wi. Dr Stanisław
Blaszczyk (ur. 14. VI.
1906) jest dlugołetnim i za,służonym czloniki,em Towarzystwa.
Wiele 'lalt pracował
w Zarządzie Głównym PTL. W ,pełnie<l1Iuu'swy'ch fun:kcji wy,kaizał wysolk1e umiejęlności onganizaocyj'ne, :sumienność i kompetencje
,w sprawach Towarzyst.wa. Jest
znanym i cenionym specja1>istą w dziedzinie kultury 'ludowej, głóW11Ji'eWiielkopolski i Ziemi Lubusli-;:iiej,zlw!as'zcza w za,k,res:ie ~'>ZJiuk,i
ludowej.
Walne Zgroma.dzcl1Jie zatwi€troClziloten w.niose!k jednogł,o,śnie.
NalS'tępnie dr A. Kowa'lska-Lewicka
po-inforrmowała, że Zarząd Główny PTL
uchwalił zI,v,róc,ić się do WZD z Iwnio'sikiem ,o nadanie członikoiStwa honorowego
p rofe'ioOlf
owi ,dr Jórzefowd Gaj;kowi. Pr:zedstaw,iła zehranym sylwetkę pro.fesora, .
.JÓzef Gaje'k (.ur. 12. II. 1907 r,) wiele llflt życia pO'ś'więc,ił pTacy w T()Iw"drzys'tw~e.
W ,19415 T. IN Lublinie wraz z iJlTIym.iczłon:k,a:mti dawn.ego Zia'r,zą'du reaktywował
Towarzystw'o. Dzięki Jego ",tail'aniom pTlZewiez.iono cenną biblio;Jeikę ze Lwowa do
LubIlina. Niewą~pliwą zasłu!:'ą pf'ofesoira było u'twolI1zeni'e 6-ciu nowych serii wydawniczych: .,P'wc Etnolog,ilcznych", "Biblioteki PQPularno:na'U1kowej", "Atlasu Polstkic:h St'rojów Lu.dowych", "A,rchiwum Etnolglroad'icznego", "Literatury
Ludowej",
"Łódzbch Studiów Etnograficznych".
W okresrie 22 lat działalności wyg'zla większość wydawnidw
Towarzystwa.
Spo,śTód wieilu inicjatyw J. Gajka nal,eży wymienić pomysł j'eedycj.i Dzieł Wszyst.kich Os:ko'ra Kolberga - jes't redaiktorem pi,enN's,zego tomu. Waios'elk przyjęty zo,sltał jedno,głośnie.
Dr Stanisław Chmiel'O'Ivs:k.i przedstawił
sylwetkę prof. dr Franci'SZlka Wo'kroda.
Prof. dr F. Wokroj (ur. 1906 r.) ·jest dbugo'le1Jnim i zasłuż'onym czł'0n.kiem naswgo
Towarzystwa,
Przez 40 lat aiktywnie uccze,stn.ioczyłw pracach
Zarządu Główne,go
i Komisji Rewizyjnej PTL. W latach 19,80-1982 ,pełnił funkcję Prezesa Polskielgo
Towa'rzys-iwa Ludl(),znawczeg'o. W ok,resie tym patronował wys,Hkom Za1rządu Głównego, zmierz,ającym do ożywienia działa'lno'ści wydawniczej
Towa'rzystwa.
Walne Zglromadzenie jednoglo,śnie za,twierdz.lło wniosek.
Prof. Burszta poi.nformO'wał, że Ina'sltępne Wallne Zg,romadz1clnie odbędzie s.ię
na Kurpiach w {.;omży lub Ostrołęce - z'wiązane będJzlie ,z ulfoczY'S,t'Olściami100-lecia urodzin Adama Chętnlilka.
W części dyskusyjnej
obr,ad głos zabrała drr' A. Lewiclka. Podik:reśliła, że Oddziały PTL są ważnym o.gniwem dz:iałalnoŚCJi Towa,rzystwa,
informują
o pracy
człon'ków we wszyst.kich 'rejonach kmG'u. Zarząd Główny. pra.gnąc nawiązać bliższy kontaikt z c:złol1Jkami, opracował iniocmMor o działa.IlJ1ości Towa,r,zyslwa m'az
Katalog Wydawnictw PTL, które to mateniały otrzymał ka,żdy członek. Z tych też
pobudek 8 w,r'z'eśn,j:a br. o godz. 17-tej o'dibylo S1ię S[poVkanli,eczłoi!1ków ZalI'ząodu
�400
Kronika
Głównego() z przedstawicieliami
Oddziałów. ?-l,a z.cbrau1iu nic byłodelcga'tów
:~ dzicsięc,iu Oddziałów. Prezes zaapelowała o czł'onJków o ścisłą więź i rzetelne ws.półdziaałnie ,z Z.alfządem Głównym, pClPrzez regulan1e o.pła'ca.nie ~'klad€ok, telrminowe
składanie rapOlrtów finans'owych ,i sprawozdań
z dz.iała,lnol;;ci oraz z.głasz3ni,(' &WOich bolączek .i -kł0iPO'tów.
2'<astępnje głos zabrał
dcl,egalt z K'r<likowa ,reprc:zclnL\nt Sekcji Ormian
'IN
sprawie wys<okościs.kładk.i
czło,nkows:kiej. StwierdzH, że składka
j.est bardzo
niSlka i proponuje podwyżs,zyć ją na 150 zł roczini,c. Pndziqkował ZaiI'Ządowi Głównemu !za opiekę <nad ś'rodowi,s,kiem .miłośników kuHury ormiań,k;icj i polinform.ował a ,przygotowywaniu
II Zjazdu Ormi,aU1.
Przegło<sowano wysokość składka ciZłonJk.oiWskiej 150 zł wn.iosc'k urpa,dł. .:'a tomia-s,t ;propo'zycja prof. BU'rs1zty, ,alby sik1adlka ro·czna wY'IwsHa 100 zł
zQstała
przez W,a.lne Zg.poma d.zeil1ie za'a!PI'obowana i będzie Obo.Wiiązywać {J,d l stycl.'1ia
1984 r.
Mgr Malflia Parnowska
zabrała głos w spr,awic nowehzacji
statutu
TowarzySitwa,. W odpo'Wiedzi Prezes PTL po.informowała,
re Prezydi'um ZG z,decydowaIo,
że ·projekt zmian ,<;tatutowych zostanie przedło7.JOny Walnemu Zgl"O'rnadiZ<cniuw 1l'Oku przyszłym. Wcześniej prDje'kt sta'tutu z po'Pr.awlkam.i zositanlC pnzesłail1Y do .zaDpiniowalnia do Biu'I'"03Organ.liZJacyjD{J-Prawn.eg,oP AN.
W końcowej częśai (Jbrad ·d!!' Janusz Kamoelki .prz.C'd'Sl!.<lWił
'w omieniJu Komisji
Uchwał i Wnjo'Slków 'P'rojekt
uchwały 5·9 W,a,JU1ego Z,g.romaodiz€lnia Dele·g'atÓiw.
Uchwała ta została jednQgło'&nie przyjęta.
Z iko·łei ,da' Ewa Fryś-Pietras'Z'k'oW03 tPI'zypomniała zebrmlym uC1hwałę z Ka'!isza
o wpłatach pien.ięŻinych na konsetI'wa'cję na.grobka Oskar.a KO'lbeq~a i Pa:uJogo Zegoty. Wlieczorem odbyło s.ię sipotka,n.ie tDwa[,zySJkie Illcizes'tniik6w WZD. W czasie
spotkania tPI'zeprorw,adzono ,zbió["'kę pilenięŻl1ą na !konserwację w/w gT·o,bów. Zebrano
10 tys. zł.
O g'odr.>:.l7-tej luczestnicy WZD spo1Jkal,i s'ię nla wys:tępach z.esipołów foJlkJorysltY'Ciznych. Wystąpił Zespół Pieśl11.i ,j Tańca "Gro,r],zlisz.c,zaki" z Grodziska Dolnego
oraz Zespoły Regionalne z K,rzemienicy, Futomy i A;Jbitgowej.
Hl września odbyłas'ię
wYClieczk,a etnogTaf.iczna na tmsie Mcdynia-ZaJesie,
Raks,za\\'a-Kąty,
Brzóza. Zwiedzano praco1wll1liegarll1ea['slkie i zabawka,rskie.
11 \\.rześni.a odbyła
się Sesja Nurkowa .po,d na1zwą: "ProbJema:tY'ika sPOłeczU1{)-'ku1tuLt'owa Ziemi Łańcucki,cj" z nastę.pując)'1mi irefera,talmi:
-
doc. dr Maroia Biernac!k,a, Oświata
a spoŁeczne
i kulturowe
pr::eobrażenie
wsi
łańcucko-przeworskiej;
-
-doe. dr Józef PółćWlia['telk, Przemiany
kańców
-
mgr
wsi okolic
Andrzej
Łańcuta
w warunkach
na przeŁomie
Karczmarzewsiki,
XIX
Wspólczesna
życia
i mentalności
miesz-
i XX wieku:
obrzędowo.~ć
cyklu
rocznego
na
Rzeszowszczyźnie;
-
.dr Kr:zylSztof R'uszel,
Kultura
l'udowa
wsi
łańcuckiej
-
problemu
i potrzeby
badawcze;
-
mgT Stefan Lew, Markowa jaką znam;
StaJl1Iislawa Piekło, Ośrodek garncarski
w Medyni GŁogowskiej;
Jan Micał, Ośrodek wytwórczy
zabawkarstwa
w Brzózie Stadnickiej.
Pr'otOlkołowała:
Protokołowała:
A. J. Gerlach-KŁodnicka
�401
Kronika
UCHWALA
59 WALNEGO ZGROMADZENIA
DELEGATOW
POLSKIEGO TOW,ARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO,
OBRADUJĄCEGO
W DNIACH 9 -11 WRZEŚNIA .1983 R.
W ŁAŃCUCliE
KOIli';"'ja uchwal ,i w!1iios:ków wybrana na 59 WZD w ,,'kładzie:
d~ Janusz Kamocki - ,przewodniczący
dl' Krystyna Marczak - ezło'nek
mg,r Urs,zu!a Zęba Iska - czł<Jllek
po ,,:czl"gólowym za,pc;-znal1liu .s.iG ze s!pr<1'wo'Zldaniem Za'rządu Glównego PTL z.t
okres \lD IX/lfl'82 do VIII/1983, wYlgło:s,zo'nym .prz.ez Se;k,rC't'arza Genc'J'alnclgo {l,raz
wysłucJlaniu
dy,s.kusji i uwz,glęc!Jl1Iieniu wruiosllcÓlw.złożonych do :komisji, stwil"rdcz<!
że:
i. Walne Zg,ro.madclcUlie Deleg.atów doc'enj,a dQltychcz.a;sową 'lJT,ucG03Tu'dika Dokumentaeii
i Info'rmacji
Etnu,graficz:nej
w .za:k,res,ie O;pracowywal1li'a b~bliografii
etnograf!: polskiej, przy ścislej ws,pMpracy z Komitetem
Nauk Etno,logicznych, RoZ'.'vijaj'lc dotychczasowy
zakr,es plrac bibLio.g,[',af,jcznych ,; dokumentacyjnych
!pQ"()\vadzonych w ODiIE, Walne Z,g,romadzenic Delega,tów ·z,obowiązuje Ośwcieik do
przed,ta\"jcnia
sz'c'zególowcg,o programu
działalno·ści na rze~z op£aco'\vania bj,b1:i>ografi.i ozawar·!ośc'i etnfJ!grafic'znej cza'sopism: "Ludu", "Wi~ły", .,Zolemi'·, ,.\Vędrowca"itp.
Bib,liogJrafie te będą publiikowa:ne w rama.ch 's'er,ili "Archiwum
Etno,g.raficmego" .
2. Wobcc li ieSikuteczno:ki wciąż iPonaWiia~lYClhap€lli o pun.ktualne 'l'e'gul(}wal'1ie
:"kładek, Walny Zjazd w'leca, aby pr.zy wy.z,n,acz.al!1liu}.imitu delegatów .po·szczegól·ny·ch Odd;~iałów na Zjazdy Towa'r·zys.twa, brJ';aa1opo'd iuwa,gG jedynie licz'::Jc: C.Zh:i"ów Odclziaiu, który mają a,ktualil1iie opłaconą sikł,a,dikęc>złon:k'olWOSlką.
3. \V:tiJlY Zjaz.el Delegatów uważa za stosowne wydar',ie materiał6w
ses~j nau](0\\'(')
Proli[emaiyka
s]Jolec:no-kuLturaLna
Ziemi Łańcuckiej
stanowiącej
,integra'.ną cz';~ć JoraeI 59 Walnego Zgroma·dzenia
Delegatów,
wzbogaconych
'pr·zez zap;.'
impa'z
~"\\'ilrzysz<)eyeh temu spotkaniu.
W pr;z'edm'io.c.ie tym na'iei.y Po!/,o5ta'wiĆ
ill'LlcjalywG Oddz.i,alowi ŁaIiC'uc'kiemu, przy jednoczesnym
wspieraniu
go ;nery to:,yewic i. 0rgan:wcy}nic
prze? ZG PTL.
-l. \,' ~\V'iązku z 'przypaellającym w ,r·oku 1905 jubileuszem
gO-lecia Towa.rzy~t\\'Ol ; ·;I)-lecia wZllowienia jego dz,ialalno.ś ci :po drugiej wO'jn,ie ~wia·t<J\'·ej a Z«raze:n pnyjęcia
jego dl)jsicj~z.ej nazwy, WZD widzi pilną potr.zebę -,>zczeg61owego
oprac,,',':"::i:i pro'gramu tego juhileu'szu ·i z'aalkc'entowa11iu w nim ro,li PTL w h'stori: ·i ~()ZW(]ju c;tnog'l':lfii po l's,kkj. Obcho,ely ,te p~iwi.nny odbywaćs'it;
w Lublinie.
do :có:'cgo Towany,two
zoslta!-o przeni'es,ionc ze Lwowa i gdz,ie 't'ec:ktywowałc·
swoją d;ć;al:l1n(}~ć IV HH'i r., twonąc
tam ,z:a:razem pierwszy oddział PTL po \\rojnie. W,L:ni~Ć tego jubileuszu
wymaga o,pr,,",cowania przez ZG szc,zegółowego programUJbl:hi"clów
ii przedstawienia
go do z:wtwicDdzcnia ina (iO-tym \Valnym Zgromadzeniu Dc!·ega'tó,w o,raz powołaruiahom.orowC'g{)
Ko.mite1u Obchodó\\' 'tego jl1bilel;"'~" 'poś>ród za'służonych etno'grafów,
Prz€'w()IcJ;niezący Komisji
dr Janus:: Kamocki
2~ Lud,
t. LVXIII
�402
Kronika
WYKAZ ZAGRANICZNYCH
DZIEŁ ZWARTYCH
BIBLIOTEKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZ?'IAWCZEGO
WE WROCŁAWIU ZA LATA 198<1-1983
Ang'.<lIraoo Fl'aIl1C€scO Antonio:
Firel'czc 1973, ss. 353
Vita
tradizionale
dei
e pastori
contadini
Calaon'si,
A.rta populara aromanilor
din Dobrogea, BucUlr,esU 1979, ss. 38, tabl.
Bmanova Magdalena:
Zemed.elstvi
starych
Slovanu,
Praha 1980, ss. 395
Bern,ci.t R. M., BeI'IlJdit K. H.: Mir pervych Avstralijcl'v,
Mo:s:kva 1981, ss. 444, 11.
BibUographia
Ethnographica
CU1·patobalcan,ica.
Sva:e!,'
1 Lid,ova architektura,
Brno 1981, 5'5. 119
Bibliogmphie
d'etudes balkaniques,
vol. XII - 1978, vo-1. XIV - 1979, vol. XV - 1980.
Sof,ja 1980 - 1983
BibUographie
der Ungarischen
Volkskunde
1978, 1979, 1980, Bu'dapest 1979 - W81
Bidea Ovidlu: Istoria folcloristici
romdnesti,
Bucaresti
1974, 5'5. 586
Bos'ić MUa: Ribarske sprave i alali u Vojvodini,
NOVri Sad 1982, ss, 127
Brautigam
Herbert:
Gefas:; und Figur. Keramik
aus Amerika
und /lsien. Dresdea
1983, ss, 100, II.
Brom lej J. V.: Etnos a etnografia, Brotis,lava 1980, ss, 332
Braml'ej J. V.: Sovremennyje
problemy
etnografii,
Moskva 1981, ss. 388
Br,ounlej J. V .. Kasuha
M. S.: Brak i sem'ja u narodov
JugoslClvii, M()l-;'kv,( ,9a~,
:ss. 2,37
BrollZJini Gi0VCllHli B<J,ttista: Cultura popalare. Dialettica
e contestualita,
Bar: 1980.
ss. 301
Bulgarische
Volksmarchen.
Hrsg. Vadav
Frolec,
Diisseldorf
1971, ss. 293
CataloCjo illust1'ato
deUa mostra
etnografica
Siciliana
ordinata
da Giu:se;p.pe Pi'\!'!\
,
'1
,P'a'!ermo Ul68, ss. 94, il.
Chozjajstvo
1'979,
i
byt
zapadnosibirskogo
246, i1.
i lamai,:m
55.
Christianstvo
1(
korennogo
krejstjanstva
naselenija
Sibiri
X\'II-nacala
(XIX
XX
1'"
;\luC',f,\'<1
- XX), Lening,rad
1979,
ss. 225
Chri!Aov Crur.b:ł.o: Bolgarii 1300 let, SOLia 1980, ss. ,271
Dancu J'wJ.i:ana, Daneu Dumitru:
Die bauerliche
Hinter[Jlasmalerei
in Humanielt,
BerJ,i1l1 1980, s:s. 156, ta,bl. 150
Dadu lor d,an , Stwesou S, G.: Dictionarul
folcloristilor.
Foldorul lite[·ar romanesc,
Bu;cur,eS'Li 1979, ss. 5lJ;1
Demo Ondrej: Z klenotnice
slovenskych
ludovych
piesni, Bra,tis 1,\'va l 9.H
1, "," ,108.i l.
Dite a tradice lidove kultury.
Ridi V, Fralrec, Brno 1980, ss. 183
Du;nare Nicolae: Arta populara din Muntii
Apuseni, Sibhu 1981, ss, 97
DudCikova Maria; Presporsky 2von. Bratislavske
baje, povesti a historicke
obrd:ky,
BrM.iSll,ava 1981, ss. 176
Egenter
Nold: Bauform
als Zeichen
und Symbol.
Nichtdomestikalcs
BClu.en im
Japanischen
Volkskult,
ZUrich 1980, 56. 421, H.
Elements
de
tradition
orale
et
h:istorique
en
Boudhisme
Tibetain
bo'UiI"g 1980, ss. 87
Enzyklopiidie
Etniceskije
des Mćirchens
t. 3,
zesz. 2/3, 415, BerI.in 1981
processy
iEtnografija
v stranach Juznoj Ameriki,
Mosikva 1981, ss. 531
i archeologija
Srednej Azji, Mos.kv,a 1979, SIS, 178, il.
Etnografija
Karakalpakov
XIX-71aca!o
XX v., TasZkeJ1it 1980, ss.
Sakya,
St~·<l.-;-
�403
Kronika
Ewers
John
-Apache
C.: Murars
in the Round. Painted
Tipis
WaschingtQlI1 1978, ss:. 55, tabl.
of
the
Kiowa
and
Kiow(J-
Indians,
Fochi Adrian: Coordonate
sudest europene
ale baladei
populare
romdnesti,
BucUJresti 1975, ss. 270
Focsa Gheorghe: Tara Oas:ului. Studiu etnografic.
Cultura
materiala
vol. II, 'Bucuresti 1975, ss. 437
Folklor i istoTi.ia, SO'fia 1982, ss. 29'1
Folklor Moldovenesk.
Bibliografie
1924 - 1967, Kis'inev 19'68, SIS. 122
Folklor
stran Magriba.
(Alzir,
Marokko,
Tunis),
.'\nnotirova.nnyj
btiblLogTafiees!kij
ukaz:a!tel, Moskva 1979, ss. 133
Die Frau in der Bauernkultur
Pannoniens,
Za,greib 1982, S5. 159
Gedenkschrift
filT Leopold
Schmidt
(1912 - 1981) .::um 70. Geburtstau,
Wien 1982,
'55. 100
Georgieva L, Moskva D.: Zenata v savremennoto
balgarsko
selo, Sof.ia 1rli31,ss. 16~
Geschichte der Sorben. Band 1 - 4, Bautzen 1975 - 1977
Getreidebau. in ost- und mitteleuropa.
HISlg. L Ba1ass1a, Budarpes,t 1972, s,. \,5:3
Grebonscikov S. M.: Belorusskije
tancy, Minsk 1978, ss. 239
Gribova L. S.: Dekorativno-prikladnoje
iskusstvo
narodov
Komi,
MOSikv,a 1'980,
ss. 237, i1.
Gunda Bela: Ethnographica
Carpatho-Balcanica,
Budapest 1979, ss. 426, iL
Guseva N. R.: Chudozestvennyje
remesla Indii, Moskva 1982, ss. 237
Holban Eugeln, TomaseLli-Bo1ban Angela: Arta populara din judetul
GaZati, Galati
1974, ss. 285
30 godin Institut
.:::aFolkLor "Marko
Cepenkov",
Skopje 19 80, ss. 87
30 Jahre
Institut
filr sorbische Volksforschung
1951 - 1981, Bautzen 1980, ss. B7
Interetnicke
1!ztahy Vo folklore
karpatskej
oblasti,
Bratislava
1980, ss, 351
International
BiblioUraphy
of the Social Sciences. Anthropology
\'01. 23 - 1977,
London 1981, S'S. 5,69
lonesc'll Grigo're: 11Tchitectura de teritoriul
Romanici
de a lunuw. veacurilor,
au-o
cu:resti l 9'82,s..<;.711
Is lietuviu etnogenezes, ViLnius 1'98:1,ss. 115
,Jauabeva Tatjana: Petr Dienkov. Biobibliografija,
Sofia 1982. fiS,.289
Jerabek Richard: Plastika lidovych tvllrcu., Praha 1981, s:s. 70, il.
Jerabek Richard (s kolektivem): Promimy jihomoravskć
vesnice (Nci.rodop!sne stu-die.:: Brumovic),
Brno 1981, ss. 189, iiI.
Just Johannes, Kail"pinSlk;iJi..irg'en: Siichsische Volkskunst
aus der Sammlu-J1.g des
Museums filr Volkskunst
Dresden, Le~pz.ig 1982, ss. 314, il.
Kaarrma Melanie, Voo1maa Aino: Eesti rahvaroivad.
Estonskaja
narodnaja
odezda,
Tallinn 1981, ss. 461, il.
Kerba.ge Toufi:c: The rhythms of pearl diver misic in Qatar, Doha b.r. "".81
Komorovfilka M,lrta: Slovenske crpaky, Bratis,l.ava 1980, s:s. 143, d.l.
Kompleksnyje
problemy
istorii
i kultury
narodov
central naj i jugovoStoC1Wj Evropy, Mos~kva 1'979,ss. 287
Kostjum
narodov
Srednej
Az:ii. Istorikoetnograficeskije
ocerki,
Moslkv(ł Hl79.
'ss. 237
Kratovo
stara architektonsko
urbanisticka
sodrzina, Skopje 1980, :'IS. 1'1<3, H.
Kulturno
blago Vojvodine.
Etnologija,
NovI Sad 1980, ss. 37, 11.
KU1'o.glo S. S.: SemeJnaja obrjadnost'
Gagauzov
v XIX- nacale XX V., Kiś'inev
1980, ss. 135
1
26*
�404
Kronika
Lal1l. J(J"eI:
Krippenknnst
Marburg
,in Schelsien,
1981, IS.>. 199,
populaire
Yougoslave,
Belgrad 1980, iS'S'. 113, il.
peuples
ouratiens.
Leur
culture,
leurs traditions.
Vart
Lcs
1980, SIS. 372, i1.
Lidova
slavebni
kultura
198J, s'S. 3711
Ludovc
śperky
a o:doby
Ludovy
v ceskoslovenskych
Magyar
SIS.
Karpatcch
Martin
na Slovensku,
rextil.
Martin J 981,
Nepraj::i
Lexikon,
Red.
uj.
Pete:r
Haj-dlu, Budapes,t
a pfilelllych
11:emich,
BnlO
1982. s.'. 100, i1.
48, Q'1.
Red,
Or,tutay
G yllllla, T. l A-r~, T. 11 F-Ka,
Budapest
-1977 - 197f}
M"ly'e'l' AÓ',ian C.: Peasants
Berkeley
1973, S'5, 233
Mead Si,dney E,: The Old
in
Ute
Reliuion
Pacific,
in
A
the
of F.;ji
S/udy
Brave
RUiraI Soc·C'1.y,
Illd,iCl7l
Berke'ley
.'Vew World,
1977,
Sf'.
189
Medan
Medan
Melzer
V'1'/9i1: Cintcce epice, Cl:uj-Na:poca
197!\ sos. 717,
Vi'rgil: Folklona
copiiiar,
Cluj-Naip:lca
1980, ss, 32ll
M,il<lś: Sbirka
vysivek
: Jizniho
Kyjovska
ve tondu
Krajskeiw
Vlastivedneho .'I1u.z:ea v Olomonci,
OJomouc 1980, ;;.>. 40, iJ.
M e'moria
Saecnlaris
Sakari
Pii.lsi. AuJz·eichllungen
V{l11 ei'ner
For,schun,gsre.ir.-;e nach
del' nord-lichen Mon gQiIci im J.athr·c 1909 '!'Jcbs,! Bibliogra.phie-n.
Bearhe,itct Harry
Halen, Helsinki 1982, s's. 202, i1.
Melllghin
\Vilfried:
Kellen,
Romer
unrl
MU:lchen l'9ll0, ss. 299, i1.
Museums
of Etlw,ographic
SocioloUicol
MU2ej
ukrainskoi
kulturf.
.;::.5. lO.)~ dL
Oored! i obrerlen folklor.
Ondrejka
;';:limenl.Povesti
u
Sviclniku.
Sa<;t. T. I. ZJvkov,
a :::resti
:' rIolin
Germancn
Nat.ure
.
.l\rchaolo(Jie
in Homania,
Putivnik
po
Sibiu
ss. 179, i1.
Sv,idnik
19&1,
J971,
(·kspo:ic·ii.
Sofia 1981, ss, 347
stredoslol"t"Tlslqjch,
Geschichte,
lmd
MarliJn
1981.
,-s. 147,
Pa'P'ah'1.gi Tache: 1\ilic dictionar
folkloric,
Bucurest,i 1979, SiS. 545
Pecsch Rei;ihDird:
VolkskulIsl.
Uwmd/
im Spicr!!'l
]JO[JH!.cir(')'
l3i!nerc!
(les 19
Jahr/iu)!derzs,
Berl'~n 1978, ss, 164, i1.
Phil:.ip"
Ge,)o)'ge Hanvoud:
Chiefs
and Challcn~Je)'s.
/",!ian
U"sis/nnc('
rind Cooperalion in Soutiwl'n
California,
Berkeley
1975, :;s, 225
fJirinsky
l; raj.
Etn<>grafs'ki, folklo.rni i jcz;i,kQ\'j :proućvanija, Sof.ia 19ao. ,. 687, il.
Polcryje
isslerlovanija
InsUtuta
Eino[}rafii
1978, MO'Slkva l!l80, ss. 26~
Problemy
is/orii
i etnourutii
Ameriki,
Mos'kva J979, ss. 278
Probierni!
sla vjallskoj
etnoorafii
(k 100-letiju
sa dnia
r()~rknUe. ci C)lU
korrespmzdent,,; A:V SSSR D,J(, Zeleni71[JJ, Leningrad
1~17:1, ss. ~:39
I'remc?1!!
:~tr1or1Jch traelicli
1" s11casnosti.
T. 2
Socia!islickć
/cTCijiny. B!'aUslava
1978,
neportoiTp.
s:"
331
,l'efuc!!':;
qu·cs (x\r s. -
balkail.iques
1945), Sofia
1966 - 1975. T, 1 -
lIis/oire
(;t's peH))lt's
balK:ani-
1983, ss. 571
He'Volucni
promeny
jiiwmoravs/cćho
venkova.
Red. V. Frnlcc, UnlO 1980, ~S, 23'1
Savić :VI.: Istorija
na bal[Jorskija
narod.
FotO'lipno iz:danie, Sof ja 1981, ss. 128
Schindler
!vIargot: Die Kucnringer
in Sauc und Legende.
WiEln J9981, ss. J59
Seliscev
A. ;\1,: Polog i negovoto
balgarsko
noselenic,
Fotot. 'iz,danie, Sofia 1981,
ss. 439, il.
SeEsccv A. ~I.: Slavjanskoto
naselenie
'V Albanija,
Sofia 19~1, ss, 352
Seme,jnaja
obr.7adnost'
narodov
Sibiri,
Mosuwa 1980, ss. 237
�405
Kronika
Stein.i'tz Wo,Jf,gang: Ostjakologi.sche
IV - Beit rage ;wr Spracr,wisit.
Stories of Men. Reports on the Ainu Folklore.
T. II, Sapporo 1982, ss, 2'65.
Szlilagy,i Miiklós: A Hemad halaszata. (Die Fischerei
am Fluss Hemad),
Musikole
senschaft
und
1980, ss. 89, 'ii.
Wyn: A Bibliography
Thumas
Band
Arbeiten.
Budapest
Ethnographie,
19BO, ss. 493,
Br,idgend 1982, '>S, 160
GembloiUx 1979, 'Ss. 292
Tryzna D. S.: Belaruskija
dyvany i gabeleny, M.i>nsik1f}Bl, ss. 126
Tschechische
VoLksmii.rchen. Hrslg. J<lJI'omir Jech, Berli:n 1961, ss. 5911
Tuwinische
Volksmii.rchen.
Hrsg. Erilka Taube, BerlliJll 197B, ss, 412
USltinova M. J.: Semejnyje
obrjady
latysskogo
gorodskogo
naselenija
L'
XX V.,
MO>Sikva1980, ss. 164
Vajgand G.: Etnografija
na Makedonija.
F'o·tot.i.pno izdanie, Sofi.a 1981, 35 104
Vaprosi na etnografijata
i foLkloristikata,
Sofia 1980, ss. 197
Veleva M'<""ia, Da:nceva-Bla,g'ojeva Sneżana: Bulgarische
Volkskunst.
Trachien
und
Schmuck, Saha 1981, ss. 174, H.
Viehwirtschaft
und Hirtenkultur.
Etnogruphische
Siudien,
Budapest 1969, ss. 9Q3, li.
Vikto,rova L. L.: 1\1olngoly. f'roischozdenie
naroda l istoki kultury,
Mosk;'u 19S0,
ss. 222, il.
Vuo're1.a Toivo: Kansanperinteen
sanakirja.
(A Dictionary
of FoLk Tradition)
He1'Slinki 1979, ss. 542
WU·iam Eurwyn:
Traditional
Farm
Buildings
in North-East
Wales
;550 - 1900,
Caerffi.li 1982, ss. 334
Wy,pych Konrad: Deutsche I~ehnworier
in del' polnischen
Bergballsprache,
Gissen
1976, ss. 267
Za zivota a bojov Lud!l Uhrovskej
doliny.
Narodopisne
studie,
BratLslava 1977,
s.s. 504, :il.
Trends
in
ethnic
group
Traditional
relations
in
Asia
Music
and
in
Wales,
Oceania,
11. J. Gerlach-Klodnicka
MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE
Z ZAKRESU ZTNOGRAFII
PRACE
Uniwersytet
PRASOL Jolanta,
Obrzędiowo,ść
J. Klimaszewska.
MAGISTERSKIE
J.agieUońSlki -
K,r·ak6w 1979*
Bo'Ź.ego N.ar·odzenia
w
Rabce-Słone,
pr'of.
dr
1980*
BANAS Ewa, Obrzęd weselny ,i pierwsze etalpy pożycia małżel1s!kiogo 'Dla f'o,]slbm
Spi,S:zu w XX wieku (ze szczególnym uwvględni'eniem
aspe!któw makowych).
Studium wsi Łapsze Nliżne, prof. dJr J. KI,imas:zewska.
BĘBEN Euvenia, Monografia
Spóbdz"ielni Ręko'dz:ieła Ludowego
i Artysitycz.nego
"Opols,ka" w Opolu. Ocena dz.iJałaIności, prof. dJr R. Reinfuss.
BIAŁAS Irena,
Obrzędowość
lna'rodizinowa w aSlpelmie rece!pcyjnym,
,prof. ck
J. Klimaszewska .
• Uzupełnienia z lat poprzednich.
�406
Kronika
DUDZIK Krystyna, UrządZJetrlie wnętrz i mebla:rsiwo u Lach6w Sądeckkh,
prof.
,dr R. Reinf.llJS,s.
DYBA Olga, Społeczno-kultuJ1X>lWeuW<llf'U!l1lkowan:i<a
i znaczen.ie ffiJUzy;kina SpiSiZU.
prof. dr J. Kl:i.masz,ewsku.
MlRGA Andrzej, Stereotyp -górala we wsp6łc.zesmej społeczności cygańskiej na
Polsk,im Spiszu. Studium
ooi,edla eygańSlkiego w Cz.a~:nej G6rze, prof. <k
J. Klimaszewska.
NOWAK-WOŁEK Elżbieta, Pożywienie pOltomk6w oSlu,diniik6wz PolSlkoiwc wsiach
Derenik i Instvanmajor 'na Węgrzech, prod'. dr J. KJ,imuszC'wS!ka.
RAJ-HERI.-\i'T Li,diu, Obr,zędy naiTodzrinowe i zachowania
zw,iązane z ,dziećmi
i w:e,zJesną młoc1ośc-ią na Polskim
:SpitSZfUw XX WIieku ze s,z,<:zc-g6Inym
uwzględnieniem
aspekt6w zn3Jkowy'Ch. Stu,dlium wsi L3IPsze Niżne, prof, dr
J. Kliima:s.zewSika.
ROBOTYCKA Mar,ia, Zamagux.ze Spisikde w pracach () ah.aiTaiktC1fzckrajoznawczym ,i etno,graficznym, pr'o£. di:rJ. Klimaszewska,.
SOBCZYK Ma'ria, Formy ,dysta,nseu społecznego wśród mieszik:al'lc6w Nidzicy, prof.
dl' J, KI iJna:sze'W5'ka,
CABAN Danuta, Da~' w oibrzędowości naiTOdzrill1owej,(pcr"of.dr J. Kl,imaszews'ka.
CYBULKO Zona, AnaIiza mechaniZJffiutwo.r,zenia
się, trwaJ11aa i wygasani,a utoryte tu (na przy,kładzi,e autoll"ytetu diział'acza), prof. ,d:r J. Klima,s'zc\v'.,;ik:a.
GĄSIENNICA MAKOWSKA SANKUNAS Barbal'<lt, Wsp6łczCS1ne kowa,llStwo w Zako.panem na tle tradycyjnego kowałsltwa po,dhalal1l$lkliego,,prof. dr R. Reinfuss.
JOST Ma,ria, K.uJ.turowa i społec:zna roJa odpustów na PoL<;:ki:mSpi~'Zu w XX
rwieku, prof. 'dr J. Klimaszewska.
SIKaŃ Jacek, .Kaplkz5ki, '!<'rzyie, figu'ry przydrożne. Ana.liza strukturalna
zjawisk
z ZJa;kresu świa,topoglądu rel<igijnego, prof. dr J. Klimaszews'k,a.
SŁOWIK Francislzek Ka,zimierz, W,ielki Odpust Lipcowy w Tuchowie. Amalka wybra:nych zjawisk, prof. dr J. Klimaszewska.
SMOLICKA Anna, Ośrodek kamienia'rs,k,i w Łys,inie, prof. dr R. Reinfus's,
STARZEC UnSIZJUI'a,Ro,zw6j Ikol,olrys'tyc:zny z,alPask;i występującej
na w:schód od
Kielc, prof. dr R. Reinfuss.
SZLACHETKA
Ewa, Udział społeczności wios:kowej wsi Zawoja (woj, biel",koiel
'w obrzędz-ie 'weselnym od 1~20 ,do 197,9lI'OIku,prof. odirJ. KlumaszC'WSlka,
1982
DOLIŃSKI
Wojcilech, ZbieractwO', łowiectwo,
lI'yboł6wsiwo na P'olsik~m SpiJszu
w XX w. na przykładzie 'Wsi Łapsze Niżne" pr'of dr. J. Klirna~ze'Ws:ka,
DUSZEŃKO Elżbieta, Pobaba fo,rma pomo'ey sąsiedz:kiej ,na przykładzie prac
budowlanych we ws,i I'steboo w Bes'kidz,ie Sląs1kim, ,pro,f. 'dr J, Klimaszewska.
KOZIOŁ Iwona, Kultu.ro.wa interpretacja
dewiacji, prOof. ,dr J. Klimas'Zew~lka.
MIODOWICZ KODlsta,nty, Wspólczesne koncep~je problemu lolkaJ.i,zacji pie.rwotnych
,<iedZJibSlowian, prof. dr J. Kl<imaszewslka.
POBIEGŁY Elżbieta, Zwyczaj stawiania "maja" i jego funkcje społeczne w Polsce
ze szczególnym uwzględnieniem
Orawy, prof. dr J. Kl~maszews.ka.
SKRZYŃSKA Urszula, Swiadomosć his,toryezna mieszkańc6w
wsi na WZY'kładzie
wsi Wielopo,le Skrzyńskie
(woj. rzeszowskie), prof. dr J. Klimaszewska.
�407
Kronika
SKUP
HenTy"k, Wi,enenie w urOik'i na Podhalu li OTawie na Ue poróWll'1awczym
Pol~ki, prof. dr J. Kl.imas·rews,ka.
\;\;EWIOR Te.rCó;a, Tkanina ,pa:siaiSla w Częsltochow.5lk,i<em,prof. duo R. R.e1nfu.s'S.
Uniwersytet
Łódzki
191H
DOMIE0lIK Malg,orzata, Ziwyczaje ,i obrzędy w żydu ITodzinnym i zawodowY'm
ludności 1<aswb~k,i'ej CJikolke BY't,owa, ·doc. dr halb. J. KuchaITsika.
GAWROŃSKA Dan'uta., Poglądy na miłość, małże.ńs,1Jwo, l"O'd·zi,nęmieszk,ańców wsi
Zabo's,t6w Duży, dr W. Ba,ranows,ki.
H:\CZKURSKA
Jolaln<ta, Budownictwo
,1Judowe j'a'ko Wj'lznaczlniik społeCiZne,~o zróżnicowa'n<i'<1wsi (na przY'kładzi'e wsi Łaźnilk.i 'W ,gminie Z,duny, \V wojewódz,twic S1ki
erni·ewidkoim), dr W. Baranowski.
:vIARKIEWrCZ Andrzej, Po'stać fabrj'lkanta w oczach jego pracovv"U'1ików- r~'Zywistość i wyobrażenia, PI'o!f. dr B. Kopczyńslka-J-aworSlka.
NARCZEWSKA Anita, Tr,a,dycyjne wyposażenie
domu m1ies,Zik,a,lnegowe 'Ms'i SŁupia Stara w woj. kieleckim na ,prZiełomie XIX/XX .wieku, dr W. Baranowski.
NOWINA-SR.OCZYŃSKI
Stanisław,
Ro,la ,ta'rgów IW .go.sipo,ct<ar.Sl1:Wlie
wiejsiklim,
·dr W. Bar,a.nowski.
PAWLIKOWSKA
Aleksandra,
Funkcje zabeZJpi'eczające magii, dr W. Ba:ranolWiS!ki.
PĘDZIK Ba.rbar,a, Emigracja
sezonowa Kaszubów bytoWSIkich w dr,ugiej połowie
XIX i w pierwszej połowie XX 'Wiei<u, doc. dr hab. J. Kucha:rska.
ZUBRZYCKA Teres'Cl, Działalność
ka.5'zubSlkich zespołów amatorskich
we. wsiach
okolic Bytowa od ,okresu międzywojennego,
doc. Idr ha.b. J. K u<:har ska.
1982
AZIS Sylwia, Wierzenia demonoJ.ogic.z,ne. ludnoścJ kwszu:bs:kiej ,(lokolk Bytowa, d,(lc.
dr hab. J. KucharsIka.
CZERNIK Piotr, Roloa i zlnaczenie a<lk'Oholu we współczesnej
kulturze ludowej (na
.przykładzie reg'ionu opoczyiJs,ki.e~o), prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska.
KWINTKIEWICZ
Sławomka,
S·pędizanIie c'Z,a.lSU
wolneg,o przez młodzież cr"obo,jm:iezą
-dzielnicy Widzew w dwu.dzi.esto,l'eci.u międzywojennym,
:pro-f. dr B. Ko.pczyńs>ka Jawors'ka.
MISZCZYŃSKA
Elżbieta, Studium os,obowośei ,garncalrza i dzialacza ~łecZJIlCtgo
Stefana Konopczyńs:kiego, dr W. Bara,nowski.
PAWLAK Elżbieta, Rola ik<ościoła w życiu ŚI'odowiSlka ·robotniczego w o:kre-sie m'ię.dzywojennym - na przykł,a.ctz'i'e par,aiii św. Ka~imierza w Łodzi, prof. d~
B. KopczyńSika-Ja'worska.
PIRA Teresa, Zmiany obrzędowości
i zwyc,z,ajowośoi weseLnej (:na przyfida:dzie
ws,i Michowice), dr W. Baranowsk.i.
PIWOŃSKA Jolan!Ja, Obrzędy widowis,kowe cyklu ,'Zimowego na przy<kładz'ie swpk.i zakopiańskiej, prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska.
SZCZEŚNIAK
Tomasz, Tradycyjny
model wychowania
w rodizlinie Ikasz.uhslkiej
",kolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kuchars;k,a.
SNIADECKA-KOTARSKA
Ma.gdalena. Tkani;na w 1mperi'um Inków oraz wśród
Indian Quechua i Aymara Andów Peruwiańskich,
doc. dr hab. J. Kucharska.
WALASZCZYK Malrek. Walki zwierząt w Afganistanie, dr K. Wol-ski.
�408
Kronika
WALCZAK Anett'a, Społecwnść
SirkJhów dawniej
a dz.iś, ,dr K. WOII.sik<i.
WĘGLIŃSKA
Dorota, Pozycja
społec!zno-rordZJintna zamężnej
kobiety Ipracującej
IW ,wodowiI:Jk!uł6dlJkim, ,prof. dtr B. KQPczyńs1ka-Ja,wQrslka.
U 11i wen,
y t ·eIt ~m. A od a ID a M i c k .i e w i c z a
Pozll1ań
1981
GRZELIŃSKA
GrażY'na, Kul,t "Huaoas" - il11liejsce i funkcja
duchów 'Jpie:<ullczych w wierzeniach Indian Kecz.ua, prof. dr M. FrankowSIka.
HENICZ Bożena, Ba,datnua Lucjana Tu;r<kows'kie.go nad .ku Itur"ll11i lud(J\V)'lffii BlUsIk,iego Ws'chodu; lie szc:zegól'nym uwz,~IGdnieniem 'kultury rolniczej P,a]cs'ly.ny,
!prof. dr J. Burszta.
JANCZ-KOSTUCH
Ba l' b<łJr,a
, Ceramika IkrasZlUbsllwda'wnnej icLz,iś, pmf. ·dr J. B'.IIr<i'z'ta.
JAROSZ Wa,lderualf, Tradycyjne
z,awody .wędr1"Owneow Polsce i ich 1,\'sl)()1czesne
lpr.zeobrażC!llia (9itarze, ,kłódkarze, obroażni,cy), doc. dr hab. Z. Staszczak.
KAŃCZUGOWSKA
Gabriela,
Przesllrz'ei1 w kulburz:e ludowej w aspekcie :;,'eli,gijnym ·i magicznym, prof. dtr J. Burszta.
LACHOWICZ
Regi'na, W's;półc'z,e5na 'Obycz.ajowoŚć mie"z:kallc6w ws.i CZ<ln:lI!i:owic
'kolo Poł.czY'l1Ja-Zdlfoju,prof.. dr J. Bur:szt,\.
LECZYCKA Wuktoria, Badrania na'd sytJuacją kobiety w Ra,dz,iecKiej Azji Środkowej ,i w China.ch. Próba ,reko:ns'truikcji założei1 balda'Wc:zych, prof. dT Z. Ja",iewdcz.
LEWANDOWSKA Jolanta, EkotY'P klUH:urowy Pałwk, prof. dr J. BUl'szJa.
MICHALIK
JAN, Ork.ies,tra W~uściańs!k,a Ka,mla Namysł'owSlkiego jalk0przy'klad
folkloru mUlY'Cznego Zamojsz;c'ZY?JIlY,prod'. dr J. BursZita.
OLSZEWSKI Wojciech, Dystans etniCtZny PO'Joacy- Cy,ga:n.i-e1l<1prl)'lklad7.ie ,dziel,nicy Poznania, doc. dr hab. Z. St<lJs\Zczak.
RAFALSKI
Mardn,
Wędkarstwo
ja'ko zjawilsk,o kulturowe,
pwf. dr J. BUL'zla.
SOBCZAK MalriJa, WierlZerua ,llud6w Afryki Gw1nej,Slkiej w proces'ic lPl'z.emialr; reI1igijnych :i slpoleczno-,]mltwrO'Wych, prof. dr Z. Jasi,ew,i,c,z.
,\10,' AWRO Elżbieba, Islam <1:kultura i żyC'ie Slpo1ecwe Iranu między 'wa·dY'Cjąa mooderniz.aeją, pmf. dr Z, Jasiewicz.
WOLNIEWICZ-KUKUŁA
Elżbieta, Stereoty;py etnografk1!l1e j etJ1Jiczne w polskiej
literaturzeetnograficz.nej
XIX w., prof. dr J. Burszta.
ZAWIDZKA Iwona, Badani.a nad !kon.taiktem kulturowym
na terenie AmerY'ki Południowej.
Próba .us·ta.le.niaSlta'l1'OIwiS!kbada'Wc:zyc,h prof. ,dr Z. Ja'Sliewicz.
11982
BOBECKA AlekSlandNI, Z~pół
regliorn<1llny "TorŚ'tok.i" l ·PięcZJkolwa. Monografia
etnograficzna;
,prof. dr J. Burslzta.
BUDZYŃSKA Violetta, Malarstwo na szlkle w Pa.szynie, prof. dT Z. Jas'iewicz.
BUDZYŃSKA-RYBIŃSKA
Barbara. Fo-lklor na anterenie
l'Oiz,gł
o'śn i Pols.kieg'o Radia w Bydgo'sz.czy w okresde Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej, prof. dr
J. Burszta.
GEMBICKI Pdotr, Re:g·ionaliz;acja Szwecji w 'świetle atlasu etnograficznego.
(Atlas
over Svensik Fo1kkultur, z. 1, 1975), doe. drr hab. Z. Stasz.cz.ak.
�Kronika
409
KOSICKA HainIDa, Wybrane elementy poży'wienia i lich stereo'iypowe
zalSlz!ereg{)wanie etniczne 'w Europi'e, doc. drr halb. Z. StalSzc'Zalk.
KWASNIEWSKA ADina, Enkulturacje
dziee:~a w rodzilni'e wliejskliej. (Na podstawie
badań we ws;i PUka), proef. du:-J. Burszta'.
MORZY Ma ł,gona ta, Gru,z,ińslk'a rodz,ina wiejska ,drugilej [pOlowy XIX wiieiku i początku XX w., prof. drr' Z. Ja's,i,erwi.cz.
PASŁAWSKA
Mał,golrza'ia; ŁOPATKIEWICZ
Tadeus:z, Małe formy arch~te;ktury
sakralnej w łClmkow:~kich W1s,iachBeslkidu Nliskiego, prO'f. dr J. BurSlz,ta.
RODOWSKI Mapek, Uczestnictwo
w kuliturz;e wybranych
kat'e:gm"ii rodzin. Na
przykładz'ie mia:sta Wschowy, prof. eLl' J. Burrszta.
ROSOCHACKA Ewa, Kol'ekcja Włodzimlierz'a K'ulczY'cki'ego w zbiora'ch Muzeum
Tairzails'kieg{) jako źródło do badar1 nad kobiernk,bwem
orientalnY'm, prof.
dr Z. Ja:siewicz.
SCHMIDT Jocek, Pc}chodzenie ludnośc,i PoIinezjli, pr{J'f. dr Z. Ja,sieewicz.
SCHULZ Stefan, Koncepcje ludowości w rrneblamtwie poI/skim, prof. dr Z. Jasiewicz.
WAWRUCH Ha:IllJla, Przeobrażenia
obQ',zędowości wes'ell1lej na wsli lubalr,tow:s'kiej,
doc. dr hab. Z. Staszczaik.
Uniwersytet
Warszawski
1981
ANDRZEJEWSKA
Dorota, Ana,liza 'obnzędu weselnego
z punktu
widzenia
jego
forma2ji .społecznych oraz roLi ja'ką pebni w procesie !inte~racjli społeezno,ści
11,()lka!;ncj.
Iprof. dr Z. SOlkolewicz.
DWORAK Janusz" Smierć i obrzędy pogrzebowe w 'kultuTZle tradycyjnej
społec1z'Ilości wi'cjskiej. prof. Idr A. Kutn.e!'::Ja-Pojnalrowa.
GODZIMIRSKI Jalkub M., Post w polskiej kullturz,e ludowej XIX i XX wieku.
prof. dr Z. SOlkolewiez.
JAWORSKA Grażyna Z., Symboliczne ,funkcje pożyczki w pols/kiej kulturze ludowej, prof. dr Z. So!kOlle'wlicz.
KORULSKA Ewa, Przemiany
wzorca elstetycznego. Wzory, poglądy, modele, Na
!prof. drrpods'iaw:e anaillilzy urządzenlil<1' Wls:p6łezesnego domu :wiejskiego,
W. Dynows:ki.
KOZŁOWSKA BaQ'bara, Pr.zestrzei1 dO'ffiu próba anaHzy pozafwnkcjonalnych
zna'czdl, czynności i zdarzer1, prof. dr Z. SOlkol'ewicz.
KUREK Mirosława, Real,iz;acja jednos,tkowych po,i,Dzeb estetycznych
we w.s[pólczesny>mweslelu we ws.i Sta'rog,ród, do,e. dr hah. M. Po!kropek.
MARCHLEWSKA Magda,lena,Św.
Piotr w tra,dycyjnej kultur:ze ludowej, prof. dr
W. Dynow9ki.
NATANSON Maria Anna, Pocho,dy m'alslz,ka,rw 'tradycyjnej 'ku1turzc ludowej, proef.
dr W. Dynowslk-i.
NIEMCZUK Henryk, Tradycyjne budowniC'iwo wsi Klon li prohlemy Ije!go ochrony,
doc. dr hab. M. Pokwpek.
OLSZEWSKA Bożona, Tradycyjne
kontaMy
ha[]jdlowe 'i ich przemi'a'ny we wsi
płd-wS'ch Polski (na przykładzie wsi Tnalśniów woj. k'ro,śnieńsikie), ,prof. dr
A. Kui.rzeba-P'ojnarowa.
PIOTROWSKA Barbara, Symbolilka codziennego pOSIłku, prof. dr Z. SOlkolewic'Z.
RATYŃSKA Bożena, Rodzina a społeczność lokalna, prof. dr A. Kutrzeha-Pojnarowa.
�410
Kronika
TRAWKOWSKA
Joauma,
Z. Sokolewicz.
Znaczen'ie
darów
w
obr,zędowości
rodz,innej,
prof.
dr
1982
CIARKA Ryszard, Sposoby zabijania zwierząt, prof. dr Z. SOlkolewicz.
EIZELE Wanda, Karczma w tradycyjnej
.społeczności wiejskiej, prof. dr W. Dynowsiki.
JACKOWSKA Aleksandra, Sztuka ZaJ.ipia, prof. W. Dynowsk'i.
KWIATKOWSKA E·wa, Sylwetka twórcza, życie i OIsoho'wość Jana Berna,siewicz'l.
iT!Zeżbia!rzaze wS'i Jaworznia Ik. Kielc, doc. dr hab. M. Po'k,ropek.
lVIANTORSKA Hanna, Tendencje rozwoju W'spółc.zesnej rzeźby ludowej na przykładzie Ludwiika, Adama ·i Malr,i'i S'zczepaniaków, doc. dr hab. M. Po;kropek.
ORZEŁ Danu1;a Anna, Plecionkarstwo
na terenie rpołudnioW'o-w:schodniego Maz'O'wslza,doc. dr hab. M. Pokropek.
ROGALSKI Ry'szaird, Budo·wnidwo inwentalrskie we wsi Wola Żarczycka, doc. dr
hab. M. Po!k:ropek.
SZKIŁŁĄDŹ-POROWSKA
Małgolrzata, Postać kowala w polsk,iej bajce u.udowej,
prof. dr Z. Solkolewi cz.
WASILEWSKA Wiesława, Demonologia domu na tle ['oku obrzędovrogo, prof. dr
W. Dynowski.
Uniwerstytet
Wrocławski
B'olesława
Bieruta
Wrocław
1981
W roku tym nie złożono prac magisterskich.
1982
BODANKO Krzysztof, Satyryczny
wizerunek chłopa ,i urzędnika w prasie polskiej (1971 - 1981), doc. dr hab. E. Pietrasze:k.
BOHDANOWICZ Renata, ZWYClz'ajezwiązane z urodzeniem i wychowaniem dziecka w latach 1945 - 1982 (:na przykładzie wsi Zachowioc, gm. Kąty Wrocławskie), ,dr H. Wesołowska.
BUCZAK Alicja, Pieśń ludowa we wS'i Kraśnica Wielka w woj. Wl"odawsJkim, do'c.
dr hab. E. Pietraszek.
MARCIŃCZYK-SIDEROPULAS
Dorota, Realia etnografkzlne
w folklOil'z,e WaU'mii
i Ma,zuU',doc. dr hab. A. Dyga·cz, dU' J. Łu!'owska.
PAŹDZIOR
DOil'ota, Wiejskie sposoby ,leczenia i pielęgnacji
kobiety cięiaunej
i dziecka w wieku niemowlęcym 'U La SO'Wiaków,dr A. Paluc'h.
SZYMCZAK Andrzej, Karol Piegza jako przedsta'wiciel samo'rodnego nurtu ba,dań nad kulturą ludową Zaolzi,a, doc. dr hab. A. Dygacz.
PRACE
Uniwersytet
DOKTORSKIE
Jagieloński
Kraków
1982
MAJ Małgorza'ta, Wesele jako 'obrzędowy przejaw
obrzędzie. P'romotor: prof. dl[ J. Klimaszewska.
więz,i społecznej.
Rola daru
w
�411
Kronika
W pracy ,pa,djęl'o pr6bę Oik<reślenia i'Sto!1;y~ Zlnacz,enia ,daru otb.rzędOlW€lgo,a 'więc
p:'lC'kazywanego w ."ytuacji szczegóLnej "przej1ściowej, Ikiedy koniecznym staje się
s,c,a,icllie sprzeczności
po,wstających
ilek<foĆ 'na:s.tępude IZJffiim'1a"·SJuanu". Scalenia
dokonuj·e się poprzez szereg dz,i,ałań iryiualnych. Pr6by tej dokonail1o na przykładzie
we,c!a, dJ'am.a,tycznej projekcji sytuacji jednolstlk.i i gI'UiPy w 'k'onfrontacji z "ohcym"
(zar6wno w wymia,r,ze społecznym jak i na granicy - ISpoleczll1'ośća ota,czają~y ją
orbis exterior).
Pr,zywr6cenie r6wnowa@i w rel,acjach "swo,i" - "obcy" na ws.zyst:ki.ch plas1zczyzn:ach odbywa się poprzez daJ', co sia.rano s,ię wy/kazać a'nali'z:ując
rytuał da:rzel1'ia w poszc'zeg6lnych f.azach akcji weselnej, krąg os6b w tym ucz;elstniczących, a talkże .przes.1!rzeń 'Olbrzędową w jalki.ej się to real.izuje. Bazę ź<ró.dłową
pracy stanowiły publ,iikowanc opisy obrzę,dów weselnych w Polsce .z ~'3t od poł.owy
XIX wieku do chwi·li ohecnej m.az ma1te.ri:ały z ba'd.ań ·t.er,enowych prow.adiwlnych
we wsiach ka:rpacokieh.
Un.iweirsytet
Ł6dzJ<i
1982
GRi\BCZEWSKI Jaoek, W·iz.eruil1€1k
Maitk·i BOlsk1ej w Iwyob['ażeniiach lludu po:lisk'ie1go.
Promu,tor: prof. ·dr B. Kopczyóslka-Ja'Wo['ska.
Praca jest próbą z.asto:sowa'nia mebody f.enomenologicznej
.i s[['uk,tuTaJnej <:!lla
rekonstrukcji
jod'nej z form ś'W'ia,domości ludowej.PrzCtdmiotem
:pmcy byłla po<sl1:ać
Matki Boskiej - sl1:wol'zen.iemożl'iwie pełnego ,O'brazu ltej postaci w jej ludowym
wizerunku. Praca ,po.wstaŁa w oparciuo maJteri.ał źródłowy taki j:ak prace publilkowane i nic:pubHko'w.ane, wywia·dy. Rozważania og:mrucw:ne były do teren6w PoDsrki
w jej przedu·.ozbioTowym iksziałóe.
W pierwszej części pracy pr:zedstawi()lDy jeslt
zarys historyczny !kulItu 'maryjnc:go <lo chwili obecnej. Dalej auto.r omawia święta
doroczne .7,e wSlkazall1'iem ich elementów charak<terrystycznych, tworzqcych .pewien
obraz świata - ludowy wilz·erunek Maiki Boski,ej. WY'kazano wiele archetYIPO'wych
icdei izwiązanych 'Z Matką Bos,ką .takich ja'k jej pa·t['onalt iro,ln.ioczo-wegeta'cyjny,
rodzinno-macLerzyil.slki. Inr~ą część ana,Lizy Izajmuje 'rozpa1orzeni'e przekaz6w języ1kowych dla 'lJlJallezieni'3 tOipOSówtakkh j,alk: Malfiii Ws'ta.wiennicZJki, MarLi WS'PomO'życ'ielki, Flory. A'nal,iza Iludowych dOI'ocznych Ohl1Zędów m'3:Tyjnych j.alk !powstałych
przekazów uja.wniła poszczeg6lne wą1Jki, jakie złożyły się na ludowy wiz:erunek
Ma,t.ki BOSlkiej. Wątki te tworzą pewną c,ałolść, Ikió,rą mO-rna ,okreśLić }alko kionotety··
czny konst.rukt jednej z form ślwi:a:domości l,udowej.
PIOTROWSKI, Malrcin, Zespoły follklo<rystycme w życiu WSiPółczesnej W1s>i.
Studiium
wybr<1·nych zC'SipolówPo] s,ki CentraJlnej. Promoto,r: prof..d~· B. KOIXzyńska-J,a:w,oJTSlka.
Praca omawia funkcjonowanie
,zespołów fo,lklory.stycznych w życiu wS'i, ~ch
ramy organiz,acyjne, miejsce w społeczności loka]'nej, znaczenie dla różnych form
życia zbiorowego we ws·i. Obok tego zajmuje się cha1rakteryslt)'lką członlk6w zespołu,
ich motywacją do pracy w zespole, sytuacją ro·dzinną i za'woldo'wą. Omawia sytuacjq w trzech wyhranych
zespala'ch - w Lipcach Reymontowskich,
Mąkolkach
i
Lubochni. Gł6wne ,różni·ce w fU'l1lkcjonowaniu ,zes,połu ,poleg.ają na ZJir6żnicowaniu
o:'ganizacyjnym i co za tym idzie i finans'()w)'lm zespołów a także pewnej specyfice
wyni.kajqcej z różneg·o s,topnia autentyczności
<fepertuaTowej. CzłonJkowie zes:połów
to ludzie przede wszystkim mlodzi, aktywni, społecznicy żywQ u'czestniczący i w
innych formach aktywności
s.poleczmej ·i politycznej. Is't'o.!'ne dl.a funokcj.onowani'a
zespołu jest -lalkże posiadanie prężnego an.imatora - kierownj'ka, .którego dzialalno:ić \\<Il'ull!kuje żywnotn.ość pracy i trwania ze5połu. W za·koóczeniu autor zawiera
�412
Kronika
wniosdd dla 'OIf.g·an.i'za'torówżycia :kruItlulI"aUnegow.d mają;:,e na celu u.spra wnicnie
tego dział:ania poprzez więk:szą elas'tyc'ZlTIoJŚći poparci-c ,dl'a od'dulnych ir:.icjatyw
miesz:kańców ,wsa.
U n i w e II",s ylt e t :im. A oda m a M i ,c'k lic w ~c Z
Poznań
d
-
1981
MONIAK Andrzej, Dwie slpołeczności wiehkie
a traidycja kultu,rowa (z bado!1 w
województwie ,kosz.all'ińSlk,im).PrOlmoto,r: !pro'f. dr J. Burslz:ta.
Pl13Jca jest typem
antr'clpol{)gic:znej rrnOIl'olg'r,af,i'ipr-ooOJ.emowej 'i .do,tycz.yo",vóch
S\POłeczi!lośc.i lokal'nych
na 1erelnire woojciwóodztwa ikoosz.aliós,k'iego. Pods:II,l'wowym
problemem ba,dawczy:m .poodejmowany,m w 'Pracy jeslt oklwślenie mcchan.izmu trw·ania i funkcjonowania
tra dycH krur!rlurowej o'm:z jej wpływu n.a io"",pólcZCIs<ną
neczywiJstość wiejską.
Badania
au'tora ·dotyczyły dwóch '~'Pr.lcc;Z'ności wiej,;;kioch. ·które
przeszły od 1945 roku ten .sam etap ,roIzwojowy. Naczelnym ,zalg.ac!Jn.icnicmjC",;".tradycja ku.l,tur-owa Ifoz;patrywana w powiąza.niru z całokształtem
7.jalwi'sk 'g"'SPOd,ll'czych ·i :Sp<J·łccZiIlo-,ku)ilwrowy'Ch.
SADOWSKI Wojciech, Tradycyj.na ,k,u:!t'u·raregionu pOCiho-dzcl1iaw życiu \\·.;półc.zcsnym 'rodziny osadnoitków z Biralolfm,·i na w.si w Gorr.z.owslkiem. Promotor:
pronf. dr
Z. Ja.s'ierwicz.
Celem rOZJważań autora }cs:t ,przedstawiJell'ie przeob.rażcl1 wku.Jtur.ze
~ życiu
QPnłecznym o·sadników 7. Bialo-rusi zamiesz'kałych w Gorrzowskicm. Wniesiona przcL
noich Ikul.tura lI"egi~:mupochodzenia, {)Ik'reśhła bowiem proc-cs adapta<:j'i ·do Eowych
w3Jrunków i Jntegra.cji ,z .innym.! grupami
osadników.
Zmuszeni też,zo.,t'lh
do
ardaptacji .i fUlI1.kcjona.Ineg,o[)orW'iązania wielu ,elementów :Slw'O'jcj'kultury l nowym
:tery10'riwm i nowymi WarriUillJkam.i
spolec 7Jnymi li poLitycznymi. Istotnie do \'larlości
swoj-ej kuHury. Dokonano tym .samym próby analizy przyczyn j nasu
zanilkania
jednych wątków kuM,urorwYoCih,
'przy równoczesnym
ożywieniu i 'rozwoju ,l1rugiich.
Zamiarom tym towm:zysizyla chęć pokazoan,ia stopniolwego procesu dosloiSowania s'ję
t,radycH do w:spółezesllo1ści, dos,tarcze:ni,e ,danych dla teoCJlr'i,i
przemian
~p()łeczno-kultu,rowych.
l
Uniw·ersylet
Bielfuta
Wrrocławski
Boleslawa
W.rocław
il'979 *'
KUREK Jlan, Obrzędowość
,doroczna i rodz.inna we wsia'ch Besu<;,idu Sląslk,iego.
P,romotor: pr·of. dr Z. Scikolewicz.
Celem pracy joest ·próba OIpi·sa.ruiaprocesu oibrzędowego ·i ukaz·ania jego !Stlałego
schematu
(wzoru struktur.alnego),
obow·iąz.ując·ergo w większoścli 'obrzędów a wyprowadizonego z analizy 'Cl!brzędowości dorocznej .j .rodzinnej. Zgodnie z zas'adami
stru.ktura1neg,o Po&tępowa'nia badawczego,
autor dąży do wyodrrębni,enia z całej
akcji obrzędowej
najmniejszej
jednos1t:ki zonaeząc'ej, tzw. "zdarzenia obrzędowego",
zaś .strukturę
oblfzędu modeluje
z cZlterech :stałych elementów, ·tzw. fa'z. Jedno• Uzupelnleni'a z lat poprzednich.
�413
Kronika
cześniepDdda'noana[i,zie
wierzenia, opowl'escl, balj'ki, modlitwy i pieścr1Jioklreślające,
najogóln,iej mówiąc, świa>iopo,gląd górail'i beslkidzkilch. Łączn.ie :z dz1ałaniam,i obrzędowymi, przekazy 'te sltanowią, ~danem aU1tolra, wielosystemowy
'i w,ielolP'o:z,iomowy
te<kot ::Cl1iotyc:zny, w którym z,arkodowana jest ludowa wiedza o świecie i c:złowieku.
Praca opiem&ię
'na wynikach
badań aut'ora prowadzonych
w Hesk1dz'ie S'ląlskim
w latach 1970 - 1976 jak również na publirko'wanych ma'terialach
opisowych odnoszących "iG do lalt'1898 - 1920, czyli do O'k'reslu IPoipr:zedzają2e:go na tym terenie
istot ne zmiany ty:puekono,m'iczHego, polityc'Z'ne,go i adminils1t'ElcY'jn.ego.
PRACE
Un i w er s y t et
HABILITACYJNE
J a g ,j e l IQ iJs k i
Kraków
HJ80 *
ZA:\IBRZYCKA-KUNACHOWICZ
Anna, Zwyc,zajawe formy współżycia społeezneg'il, Studiu:n ws'i Ows'i,zc:ze na Slcl'''ku Opo1:skim,
P,rzcrlmiotem za1:ntcre:s(}wania autoTk'i jest pro·blem kszitalto'wainia s,ię z'c\:sad
w;;p61życia między ludźmi i jego przejawów
ku:iturowyoh. W Oipracowaniu po·djęta
zoiS't;t1apróba zweryfikoiwonia
hip;)tezy. że n1e zaW'ize 'i nie wszędzie narastający
naci-;k czynni'ków .po:zalokalllych mnsi zdominowaćinte@rujące
dizli,ałania czynnilków
Jokalnych, tym s,amym wywołując
rO'Zlluźll'ienilc ,Qotychcz.a.so,wego współżyda
w
spDłeez!Io,ic: wiej'skiej. Micszikańcy wSii ,majclc o'd la't liczne i róź'noroid:ne Ik'olntalkty
poz;l!I).ka1'l(' mogą poz,o,talwać zS'oibą w .z,alcżnościach mających ch:arkter brwały i
unorm',)\\';r:Jy, kt6re Tealizują s,ię w olkreślonych kręgach s,połecznych. Należą do
nich ;.;:reg' k rewniacze,.są.;iedzkiie.
rówieśnic7Je mhJ>u:zieży, współpracujących
go.spodarcz0, w.spó!:lic rpr,acujących za'f()bkowo 'i członlków zrzC'szeń. KaŻJdy iZ tych k'ręgów
został opisany po,d kątem taikich cech jalk: mOitywy ,i zasa,dy doboru partner6w
kontaktó\\'.
liczehność
iP:rirtneTów, charakter
lko'l1'talk'iów (codz,iennc. o:dśviiętne),
sytuacji ',\' jakich następuj,] oraz ich treśC'l.
c\naLwjąc
W7.0Ty zacholwaiJ obowiązujące
w każ.dym .z krę,g6w przyjęto, że na
\\islpÓłczesllY ich wyraz skbdająs,ię
równieź treści uksz:taHowane
w pnc'S'złości.
Odwol;ll:', ,ię zate·m do nkładów
istniejących
wprze.szlcici
za'równo w badanej
.;polccz:""','; jak też po"::ukująr iln<rlo·g'i'iw publi'ko\i\'anych materiał:1ch z regionu
Ślą~;":a
198Z
Hy .swrd, Ubiór --.strój
;';'0's1iu111.Funkcjc
odzienia w tradycyjnej
.spolecz:.",ci wiejskiej w XJX \Ii. i w puczątkach
XX wieku na obslzarze Polski.
W pracy autor poprzez ukazanie ·twoL.;enia i zmiany funkcji ludovvcgo odzienia.
próiJli,,' akazać przyczyny po-'.\".;tawani,;l 'w ok,rcślonych warunkach
systemu symboliczneg", ;:H'ln;ącegoszcn'g
istotnych fun:kc,i'i. który w zmienionych
układach
eko:lOmiczlh-'po!eczllych
i p..sycholugicznych uległ ,daleko :i,dącej ,redukcji. Prac",;-;'kla,da
się .: utcl'ech
:rodziałów; w I przeds,taw.io;Jlo zalrys sianu badań na,d odzieniem
ludowyn~ ~\. Pobce i wypunktowano
te 'sJabości, które 'Sprawiają, że analizo funk~j:i
odzienia
"cit zabil'g'iem w wielu pun'ktach hipotetycznym.
Rozdział II traktuie
o
gone.zie. :','zwoju ,i ,zn1ier;zchu .stroju Iudowog,o, przy czym najwięcej uwagi po'święcuno z;lgC\dnieni(]lm k;zta1tOlwania :s'ię Ha hisitolrycz.!1'o-spolecznego 11::1którym za,rY1sowano g\\'a1towny rozw6j a potum i 'upa,dok 'odzienia !]:udowego. Ro,z:dział II wY'PeJ,
KAi\TOH
• Uzupełnienia
z lat
poprzednich.
�414
Kronika
niły ro'Zwa.iJania na -temat .str>uk1tury funtkcj.i odzienia ludowego. SprL'CYN\WU:0 w
nim pojęcia: ubiór, S'trój, k06itium a 'taiIde TO!ZJpatrywa.no'sytuacje ~poleczl.ne !p(Hiczas
!którY'ch iUjmvniały się f.ulIltkcje odzienkl. Rozdział IV przynosi uwaigii ~1;a -temat
5U)OłecZl1egożycia otrodY'Cyjnej ;s,poł€cZiIlośe<i\,,"iejSlk.iejw <!<:'ontekściefunkC:')no"""ania
odZJien'ia ,ludowego.
U n iw e r s y t e t
i m.
A d am a M 'Ic ucie w i c z a
Pozn<lń
1982
DZIĘGIEL Lesrz.eik, Wieś wsiPÓkzeSiIl€lgO KU1r.dY'stanu .iJraClkiegou .progu ,:1oJoQ'0rJllz.a.cji.
Plfaca 'lirak'tuje o ,gos!p[)darce i życiu 'COdZiiennym ws!pólczes.nego chlo'pa Ku'r,dyjslkieg'o Regionu Autonomicznego
w Iraku w m'omencie, kiedy na wieIŚ srlY'bko zaczęły ,doderać ludogo<dni,enia c~m,iZlacyjiIlJe i dobroby'tw
wyniku ilfaekiej koniun:ktU1ry na.fto'wej 1<11;70-tych ora.z świadomej
promocji
gos[po,darczej tClgO ob;;zaru
dokonywanej
przez rząd z ;przyczY'n pol.itycZQlych. Hrzełamywanie
się ,tu'udycyj,;Jych
form bY'towanila i ich częścliowa co il'1ia,jmn.iejl!TIOdwnizacja ,iłustrorwanc są '::0 przyikŁa,dach z doz.iedziny !produkcji i kOll1:SiU'mpcji.
Część l zawiera 'o.p.is geCJ;g.raficzny badanego 'O'bszaru GPf'Owincjc Arb;,:, Sulnja··
nija, Do huk), jego zaludnienie
i hisltorię a takl.e język i ['(:l.igJię Iu.dnosc.; zamiesztkującej te 1eroClIly.Anal.iza dawnych .i współczes,nych struktur
a<gu'a,rl1yc!:stallo<\\"i
wprowadzeniie
do częsCli II, w której ,a'UtOifukazał ro,lnictwo z punktu wi.dzenia
wiesnialka 'kurdyjskiego i jeg'O zoa'g!fodę.Ta cZGŚć .pracy obejmuje Illa's'tępują(:l' dzialy:
upr,awa l'oś!'in, chów zwierząt, dieta i wyżywienie
w pf'occSlie przemi,an, zagroda
wiej sika (plany, techniki budowlane,
f!unkcja poszczególnych
elemen1ó\\·.I. '.\'JlętTza
domów mie'S,zumlnych i 'budowli ,i:nwent.al~sk,ich; Ubiór, .higcl1a i kosmc.ly:"a; Ręlwdz,ieło j handel; Tradycyjne
wychowanie w ['odzinie 'kurdyjskiej
i rol'a :;zkoJnictwa,
sytuacja mężczyzny ,i kobiety w Zlm.i'ooiającej ,s'ię rzc'Czywisto'ści Jiraku pólrwcnego.
MonOigrafia powyższa pows'tała w wyniiku badań terenowych
auto'ra w 80 wsiach i
miasteczkach,
w Lrzech sezonach ba.da'w'Czych: 1977, 1978. 1980 a .ponarllio ,:1.<1 bazie
liter<:ltury i ni,epubhkowanych
eac.spC<1~tyz
terenowych,
Maria
.Viewiadom.,i-;'J
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0d389861f49d59751eae12251dc5953.pdf
a3e92365c077ef7f502bf3e46c61402c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1880
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1744
Title
A name given to the resource
Recenzje / LUD 1984 t.68
Description
An account of the resource
LUD 1984 t.68, s.273-334
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
t.
68, 1984
IV. RECENZJE
l'cijeko:atutó
bibliografia
a
varosok
neprajz.i-antropolofjiai
kutatasahoz
et1Wgrafi.czno-aniropologiczna
Z. Fejos, P. N iedermUlJ.er), (W siępna bibliografia
dcni nad miastem) BLlJdapeSJt1982, S·S. 128.
(red.
ba-
IV znanej .serii Folklor, Ta~·sa'daj.om MUve.sz,et (Fol'klor, Społecz'eń's:two, Sztuika)
il/ydawa!wj przez In"tytut Ku.l 'ury ,i Oświaty w BUJdalPeslZcie,ukazała się ~1Jiezwykle cenna ws,tc;p:1a bibJog,rioafia etnograficzno-antropologicznych
badań nad miasle:11. Jest to w ,pe'wnym sensie wY'ra'z dających się o:sta'tll1iiozaulważyć 'na IVę.g.rzech
\w mniejszY'l'n s'to,pniu niestety
w Polsce) zainteresowałl
.dziejami 'kultury miejskiej
jej pnemianami
i Ws.pó!cz·esnym 'kształtem. Je.s't to wyjście dal'eko poza ramy ba'Jc.ń s(Jcjo-logii miasta i wla;;ciwym wydaje .się opatrzenie
zainteresowań
tY'ch nowym terminem. Urban. antropolog y bądź Grosstadtvolskunde
to pojęci,a nie mają:e
jeszcze odpowiednika
w języku po,hskiJm, choć badania z zakresu tej problematyki
były \\" Polsce już prowadzone,
o czym między innymi Śiwiadczyć może prezento'vana bibliografia, która je przytacza.
Choć genezy anLropoiogii miasta (czy etnog,rafii mia'sta, jak 'kto woli) możnaby
szukać w literaturze
dziewiętnastowiecznej
(np. znamienne prace Engelsa na temat
'kultury kla'sy ro'bo'[niczej w Anglii), a za jej ojca uznać Maxa Webera, to jej rozwój dał się zauważyć dopiero w drugiej połowie wieku XX. Dopiero wtedy okre~lija 's'iq wyrażni·ej wobec socjol0,giJi miasta, demoogTafii czy h~s'to,r'ii, uja'wniając poje
swoich zainteres'Gwar'1 i metody na tyl,e p'recyzyjne, aby być uznaną za odrę oną
dyscyplinę nauk historyczno-społecznych.
Autorzy wpruwadzającej
bibiiografii
węgierskiej
dali wyraz w niej ,dwom co
najmniej tendencjom.
Po pi'erwszc, jak ,naj słuszniej uznali, ż,e kTZepnąca dyscyplina wydala jU7. wicIe owoców, które należy zebrać i u'porządkować.
Po drugie, widZi\C genetyczny
związek dyscypliny z i,nnymi (zwłaszcza historią, demografią
i socjologią miasta) nie ograniczyli
się do przedstawienia
wyłącznie
prac z zakresu
~Intropologji miasta, lecz ukazali j·e na He boga,tej Iiteratutfy wielO'dys'cyplinarnej.
Stanowisko takie ma jedna:k nie tyJlko dobre strol:1y, ale i złe. Otóż można zadclćsobie
pytanie, ja'kic względy decydowaly
o przedstawieniu
w biłYlio.grafii takich a nie innych pozycji sCJcjo,logicznych czy historycznych.
Wybór jest dość arbitralny, a brak prac wspomnia,nego już Enge~sa, czy Webera, a także Molesa, Zrr'aniecki ego i wielu innych badaczy budzi zastrzeżenia.
Wydaje siG, że autorzy zdecyciowa.jj siG gl6wnie na prezentację
prac najnowszych,
które istotnie występują
"c! bibliografii
w pelnym zestawie.
Dla p~J.Jskjego użytkownika
bibl'iOlgra,fii in'taresujące
jeSJt, że alU'tmzy, wychod~ąc niejako od światowego
dorobku, zwłaszcza amerykalls'kicgo.
staraią s:ę wie1(0: uwagi zwrócić na prace nie tylko węgierskie
(to oczywiste), ale także czeskie,
slowackie, rumuń.ske i radzieckie (te ostatnie w zbyt wąskim, jak sądzę, wyb)rze).
J <.IŻ Z przytoczonego
zestawu prac wynika, że o's'iągnięcia (przynajmniej
i!O'ściowoj badaczy z Europy środkowo-wscho·dniej
nie są bagatelne.
18 Lud.
t. LXVIII
�274
Recenzje
Oczywiście - jak to podkreślają
autorzy - ich bibliografia
ma b,l1~d'zo-,I'ótępny chaJl'a'kter. Uzupebni·ona, poprawiona
i aktualizowana
slta-nowić może cenrą pomoc warsztatową
dla badacza, gdyż nie są jej w stanie zastąpić zachodnie bibliograf'ie, które nie uwzględniają,
bądź uwzględniają
w ograniczonym
stopniu, doroł)ek badaczy naszego obszaru.
Omówi€nie biblio·grafii węgi€rskiej
chciałbym
zamknąć sz,erszą refleksją. Wydaje mi się, że na'tul'a1>ną konsekwencją
rozwoju po,l'slkiej etno,gl'afii, konsekwencją
przekształcania
się jej przedmiotu
badail i metod, będzie -- podobnie ja,k ma to
miejsce w wielu innych krajach ,śwaita - więk'sze niż dotychczas zainteresowCJllie
problematyką
miejską. W oparciu o wciąż ,doskonalony
wa·rsztat pracy etnograf
polski jest w s'tanie, a nawet ma obowiqzek, śmiało wejść na ob,szaT wciąż je~,zcze
pomijany. Obszar nie całkiem dziewiczy, znany już nieco z badail innych dyscypI:!1, lecz fas·cynujący
i wiele obiecujący. W podobnych wyprawach
pomocne będą
bibli-o,grafje, a w ich rzędzie ,takźe bibliografia
węgierska.
Bachti-n. Dialog. Język. Literatura,
antolo~ia tek,tów
w i c z a i E. K a.s p e r.s k i e g o, Warszawa 1983, ss. 609,
:pod red. E. C z a p; e
e-
Czyt-eInik w Polsce byłsukce.sywnie
zaznajamiany
z poszcze.gólnymi p;'<icamJ
;liczwykłego badacza, jakim był niewątpliwie
lVI. M. Bacbtin (lB9" - 1975). Przeklady różnych artykułów,
fragmenty
'książek (a z czasem i one same) ukazY'.liać się
poczęly od roku 1966. Dotąd trudno był·o jednak ogarnąć, choćby ~zkicowo. calokształt myśli Bachtinowskiej.
Omawiana
tutaj antol-ogia Jll~1 tt; lukt; wype!n:ć i
ukazać problemy, którymi badacz ten zajmował się w ci'lgu swcgodlu,giego
7.ycia
- - zwykle bowiem o-dból' Bach-tina do·ko1nywany jest od kątem jego idl'i krytycz:.0- i his,(.r)fycznoliterackich
(jego koncepcja polifoniczności
powieści, dialogu, czasoprzestrzeni
itd.). Jest faktem, że literatura
i problemy z "llią związane domiu: ..;ą 1\'
pismach uczonego, ale nig,dy nie stanowiły
teTenu aut.onomicznego,
wpleciol:e sa
w całokształt
wizji kultury, ku której s-kłanial się Bachtin. "Nie należy (... \ wyobrażać so)ie dziedziny kultury jako pewnej całOŚCi przestrzennej,
mającej granice,
ale po'siadającej
także wewnętrzne
terytorium.
Dziedzi,na kulturalna
nic ma wewnętrznego
terytorium:
cała sytuuje się w granicach. (· .. l Jedynie p:'prze7 .. wJo.ią
konkretnąsystemo'Wość,
to jes't bezpośl'ednie
odniesienie
i usy-tuowanie w całości
iu:Jtury, zjawisko ,przestaje być faktem, nabiera ważności, sensu, staje się jakby
pewną mona·dą, -która odbija w sobi'e wszystko,sama
się wc Wszys,tkim odbijają:"·
Powyższy cytat oddaj e chyba dobrze to, o co BacMinowi chodzilo, stąd nazywa
się go badaczem "na granicach" lub "integralnym".
Jest zarówno literaturozn"wcą,
jak estetykiem,
filozofem i językoznawcą,
a-ntropologiem
filozoficznym
i folklorydą, socjologiem i badaczem os'obowO'ści - hi:SJtory'kiem kultury i etnologiem wreszC!C. Dodać
trzeba, źe na każdym z tych pól badawczych
odznacza się orygInalnośc;ą rozwiązail
i niezwykle
wnikliwym
i krytycznym
po·dejściem do zastanych
teorii. Odpowiedź na pytanie o podstawowe
rysy teorii Bachtinowskiej
utrudnia
uodatk-owo fakt, iż część prac u'kazała się pod nazwis,kami dwóch przyjaciół uczo-
�Recenzje
275
nego: Wołoszyllowa
Miedwiediewa
nie zo's.1a10 O's'ta'tecznie ,rozstrzygnięte
ja;kim sitopniu są to oryginalne
prace Bachtina, w jakim zaś zakresie jest 0Il1
jc>dynie ich wspólautorem.
Ostatnio
z,daje się dominować
pogląd przypisujący
je
jednak Bachtinowi.
Antologia, która została podzielona
na dziesięć problematyzowanych
rozdziałów, zawiera mniejsze l'ub większe fragmenty
wszys'tkich ,podstawowych
prac twórcy koncepcji dialogu: wydanej pod nazwiskiem
Wołoszynowa
ro,zprawy Freudyzm
o;az (równ.ież pod tym nazwiskiem)
Marksi~m
i filozofia
języka,
dalej bal'dzo
7.nallej książki Twórczość
FranCiszka
Rabelais'go
a ludowa
kult'ura
średniow1Ccza
i renesansu,
Problemy
Literatury
i estetyki,
Problem
tekstu.
Próba analizy
filozoW'
ficznej.
W :niniej.szych rozważaniach
nie można, rzecz: jasna, dokonać przeglądu
i omó'.vienia caloksz:tabtu myśli Bachtina (do tego nie upoważnia
równi,eż znajomość samej antologii); proponuję
zatem skupić się na tych problemach,
'które bliskie są
etnologii, szczególnie
traktowanej
w persrpektywi,e semiotyczno-strukturalnej.
Dotyczy to trzech pierwszy{:h rOndziałów: "Założenia
wyjściowe",
"W kręgu filozofii
języka" oraz "KuHura. karnawał, l-it€óra,tu"a".
Bach-tin traktował
maki jako "osobny świat", który istnieje samoistnie
obok
zjawisk przyrodnIczych,
przedmiotów
techniki i produktów spożycia. Swiat znaków,
świat kultury zatem, utożcamiał
z ko,jei z rodzajami
ideologii (właściwości'l
tego,
co ideologiczne, jest znaczenie znakowe), Pos,tulował ścisły związek między mową
CI ideologą
- związek dwustroli!ny: ideolo-gia nie istnieje poza materiałem
znakuwym i żadell pro-ces mowy nie jest neutra'lny i-deolo'gicznie. Stąd wspólnota językowa je~-t pojęl:iem szerszym o·d pojęcia -kla-sy społecznej - w zna,ku ~low:J.Y'ffi
krzyżują się różne ideologie i to nadaje mu poli'semiczny cha.akie,r
a w ramach
wspólnoty językowej
wytwarzają
się zjawisk dialogowe.
Wszy,-;tkic znaki ideologiczne opa'rte są na słowie, mimo iż kai:da z dziedzin twórczości
ideologicznej
.,kszt<ll"tuje swoje &pecyficzne znaki i syml>o,le, n'ie dające się s-lo'sować \V innych
c1ziedzinach. Znak wytwarza tutaj :swoista fu·akcja ideologiczna, z którą z:na-k wiąże się nil:ro:dącz:lie" . .J-e-dynie wiec słowo .posiada walor .uniwersalny,
towarzyszy
dowolnym
systemom
ideo-lHgicznym \Vszys-Vkie inne systemy
są wobec niego
wtórne.
E,C!;zemplifikacją ogólnych założet'J badawczych
Bachtina
jest pra,ca Twórc~osC
Francis~ka
HabeLais'f/o, której fragmenty
znajdujemy
w antolo'giL Uczony sprzeciwia się tutaj wą,kiej konce.pcji ludowości i foJklo-ru i pro-ponuj'e rozszerzyć ją u
kulturę ludowo-jarmarczną
i ludowy śmiech w całym bogactwie
ich przejawów.
O"\'ą "ludow:) kultu,rę ';miechu" wywo'dzi ze średniowiecza
i renesansu,
kiedy to
kulturze tzw. wyż.'izej "przeciwstawiał
się oto cały niezmierzony
świat form i przejawów śm'echu". Kultura śmiechu przybierała
trojakie formy: (1) obrzc;dowo-widowiskowe (karnawał).
(2) językOWe utwory komiczne (ustne i pisane) i (3) rÓżne
formy i gatunki mowy jarmarczno-familiarnej
(wyzwiska, klątwy). Formy powyższe są ze sobą powiązane i wzajemnie
się krzyżują. Następnie przechodzi Bachtin
do charakterystyki
poszczególnych
form śmiechu. Karnawał
stał w pewnej opozycji do całej oficjalnej, kościelnej i feudalno-paI1.stwowej
wizji świata, co szczegól:-lie widoczne było w średniowieczu,
choć taki dwoisty aspekt doświadczenia
widać już w naj wcześniejszych
stadiach rozwoju ku-\itury. Karnawał
więc "to drugie
życ:e ludu. zorganizowane
w opa'rciu o pierwias!tek śmiechu", Jest to życie św;ąteczne, ale szczególnego rodzaju. W przeciwień.stwie
do święta oficjalnego
karnawał nie miał na celu sankcjonowania
U\s'talonego po'rządku świata, ale odwracał go.
18'
�276
Recenzje
W okr'esie 'ka,rnawalowej :kultury śmiechu "rządziła szczególna fo'rma swobodnego,
familia'mego kontaktu między ludźmi, których w zwykłym (. .. ) życiu dzieliły nieprzek-raczaok1e bariery sytuacji s'tano,wej, mają t.k,owej, ro.dzinncj, ba,]"Jery \vieku i
fLln'kcji społecznych".
T,o czas·owe zniesiene hierarchii
spolecznych
pocią.gało za
5c,bą two·rzenie się szczególnego typu więzi,swoistego
języka karnawałowych
fonD
i symboli. Tworzył się właśnie wówczas świat ,,na odwrót".
Bachtin sta'ra s,ię zre'kons'ITuowaĆ ten swoisty system semiotyczny
"znakó\IT
ka,n:awalowych":
zarówno werbalnych, jak i pozawerbalnych.
Uważa, że twórczość
Franciszka
Rabelais'g,o nadaje się najlepiej
do ulkazania zło'żo;ności kal'l1awału i
kultury śmiechu w ogóle. Problemy to do tej pory mało zbadLme, Bachlin pruponuje badać j-e poprzez pryzmat znak.u. Jedna'kżc funkcja semiotyczna danego tekstu
lub zespołu zachowań
s:kła,da się u niego na funkcję
społeczną, g.dyż poprzez
,-kreśłone prakty'ki łub teks'ty (,to drugi'e pojęcie ma sens zbliż'ony do tego, \IT
jełkim używają go wspó1cz'eśnie semio,tycy z Tart'll) zaspo'kaja s'ię w danej kulturze
okreśłone
potrzeby społeczne. I tak n.p. ohrzędowe koronowanie
błazna oznacza
p0 niżanie prestiżu króla, co sltanowil.o jeden z punktów karnawału
i poza funkcją
.semiotyczną pełniło funkcję społeczną
-- wesułego buntu, karnawałuwej
walki
z oficjah;ą ideołogią itp.
Wydaje się, że au-torzy omawianej
tutaj antologii pism Bachtina zby-t skromnie po'traktowali
ten obszar jego zaiLteres·owań, który określić możemy jako teorię
kultury
teksty są zbyt wycinkowe
i mni'ej zoriento'wanemu
czytelnikowi
nie
pczwolą raczej uchwycić nici przewodnich
łączących jego rozważania nadkultUTą
jako taką z analizami
poszczególnych
jej dziedzlll. Uwaga taka nie odnosi się
jpdnak do tych fragmentów,
w któ'rych Bachtin analizuje krytyczmie różne kOllcepcje filozoficzne, estetyczne,
językoznawcze
- tutaj mamy bogaty wybóT wyp':'wiedzi polemicznych
tego badacza; podobnie rzecz ma s'ię w stosunku do rozważaJ1 Bachtina nad marksizmem.
Dobrym dopełnieniem
wybo,ru orygrnalnych
dzieł Bachtina jes;t druga część
antologii, poświęcona rozważaniom
nad jego dorohkiem. Szczególnie w.lróżnia się
artY'kuł W. Iwanowa, który umiejscawia
znaczenie myśli M. Bachtina dla współczesnej semio,tyki o'raz T. Todorova, ustosunkowującegO
siC; z kolei do filozofic;:,nej .stro·ny "bachtinizmu".
Z prac pols·kich auiorów
o Bachtinie wymieniłbym
artykuł
E. K?Jspers:kiego ,Marksizm
kultura
dialog",
który prezentuje
najogólniejsze
s'pojrzenie na konc-epcję hum-anis,tj'lki, jaką można wyczytać z ;pra::
Bachtina, Miedwiediewa
i Wołoszynowa.
Czy zatem antologia spełnia swój cel? Uważam, że istnieje jednak rozziew
między częścią "tekstową"
a "interpretacyjną".
Jeśli w tej drugiej różni badacze
powta'rzają nieu'stannie zdanie o po'trzebie calościoweg,o oglądu dorobku Bachtina,
snują rozważania
o drogach myślowych tego badaCza itd., o tyle dobór tekstów
·oryginalnych pozostawia ,spory niedosyt - nadal istnieje tendencja "p..ltrzcnia" na
Bachtina
jako na literaturoznawcę
stąd og,romna przewa,ga teiulów
z tego
zakresu a zbyt mało materiału
"integral-nego" Bachtina, co byłoby dla teoretyków
kultury
(etnologów, socjologów, ku!turoznc>.wcÓw i filozofów) niezmiernie
cenne.
Pocieszający
Jest jedynie
fakt, że dwaj badacze radzieccy,
S. Bocza·row i W.
Kożynow, dysponują sporym jeszcze zbiorem rękopisów M. Bachtina i, być może,
l czasem uda
się ułożyć spójrą antoJo,ię uwzględniającą
'rZeczywiście w odtpowiedmch proporcjach wszechs,tronność myśli tego uczonego.
1
Wojciech
Burs;:-ta
�277
Recenzje
N. A.
Er e ,ga -d z e,
Oezerki
po
agroetnograHi
Gruzji,
Tbilisi
1982.
Problema!tj'lka agrarna
stanowi
integralną
część zainteresowail
badawczych
etnografii,
zwłaszcza
dotyczących
'tra,dycyjnej
kultury
lu·dowej, ~groe'tno'grafia
tra.ktuje ją jednak ze swoistego punktu widzenia, który w pewnej mierze występował u nas w badaniach
K. Moszyń;skioego na,d dawną kulturą
Słowian. Zadalni'l
agroetnografii przedis,tawiają się w ujęciu aUitofiki omawian.ej ksiąŻJki, j~k i innych
eLtlografów g,ruziiJskich, ba'rdzo szeroko. Należy do nich ba,danie umiejętności
i
sposobów goslpo.darowania 'na r'oH w obrębie określonych
zbio,rowO>ści einkznych
lub regionów (obszarów kulturowych),
a więc badanie ludowej wiedzy rolniczej,
ludowej agrobio,logii i agrotec,hniki, narzędzi i sysiemów 1.lipraw, ~posobów pracy,
J. także
wiążących się z gospodarką rolną zWylczajów, wierzeil i obrzędów - przy
uwzględnieniu
wa'runków natural'nych:
g1ebowych, klimatycznych.
IroślLruny'ch i'U!.
\vi'lże się z tym konieczność wykorzys\tywania różnych metod badawczych i ź;ródeł,
korzystania takż·e z pomocy -innych ~lauk, zarówno hurnaniJstycznych jak przyrodniczych, jednym
zdaniem integralneg{)
traktowania
badanej
pr·obIematyki.
Tematem książki Nelli Bregadze są wybrane zagadnienia
z dziejów uprawy
p.szenicy w Gruzj i, 7Jwiąza;nej z tylm wiedzy ludowej ora·z starego kalendarza
agrarnego, obejmującego
też określone zwycza.j'e i -obrzędy. Jes1t to praca w jakiejś
mierze reprezel1tatywnad1a
etnografiJi .gruziń'skied, która chętnie sięg,a w badaniach
nad kul,turą swego narodu także do bardzo odległej przeszłości. Uwy'datniła
to
a..ltol'ka wc wstępie i w dalszych częściach książki, powołując
się na dOl'obek
sędziwego dziś promotora
g'ruzińskiej
'radziec'kiejetnog,rafi'i,
aikademiJka G. S.
Czi1aja oraz j0g0 uczniów i współpracowników,
.do który'ch sama też n,l'leży. Dla
badati swych wykorzYSltała więc źródła -i OIPracowania historyczne. archeologiczno
i lingwistyczne, o'P·r'lcowania i materiały dOItyczące geoekolo.gii i botaniki, a nawet.
cntomO'logii różnych obszarów Gruzji. Stosowała wypracowane już przed kil:kudzioe~jęciu laty przez wybi,tnego hi'Storyka .gruzińskiego 1. A. Dżawachiszwilego
za'sady
badał'l komplckso'wych o'raz metodę kompleks'owo-historycznyoh
.badali. tereulowy'~h
G. S. Czitaji.
Rolnictwo Gruzji ma długą historię. Najstarsze znalezisk,\ śladów pszenicy po(;hodzą z Vl tys-iąclccia p.n.e. i obejmują aż 8 z naj.dawniejszych
jej odmian. co
'ys'kazuje na jeszcze bardziej odle,gle początki jej uprawy. W Gruzji wY'stąpiŁa
,eż najwiGksza ze znanych rozmaitość odmian tego zboża, które o-dograło tak po'.vainą rolG w historii cywilizacji. W toku selekcji dokonywanej
przez tysiące lat
'sytwo:rzono różne, wartościowe odmiany, dostosowane
do naj rozmaitszych wa'runkow naturalnych,
od nizinnych do górskich. Aż 6 z tych odmian ma cha'ra'kter
cndemiczny, wystąpiło tylko w Gruzji (np. Triticum
palaeo-cokhicum).
Nic więc
dzi'Nnego, że ogromlla dawność
iciągło'ść rozwo:jowa gruzińskiego
rolnictwa jest
dla badaczy gruziilskich pOT'Gtnym pOlIem badań, 'S'tanowiącym ważną część badań
nad genezą i rozwojem gruziils'kiej kul,t-ury ludowej i narodowej. Btno,grafia, a w
tym przypadku agroebno.grafia, pragnie przy tym :s.pełniać jakby ro-lę nauki scalającej wyniki badań także innych nauk
Omawiana książka
~tanowi rodzaj podsumowania
wieloletnich
(o'd :1956 do
1981) badail żr6dłozna:wczych
i terenOWYCh autorki,
,pr'owa,dz'onych w różnych
regionach Gruzji, uzupełnioinych także danymi 'Z badań terenowych
innych etnog~"afów. Rozdział 1. zawiera
zwięzłe omówienie
rozmai,tyIC:h u:praw pszenicy
w
Gruzji, wsrkazujc na uwa'runkowani'e tych upraw, spo'sooby wylkorzys.tywania zia,rna
i slomy, na zalety i słabe s'trony ró~nych odmian ,pszenicy, zlllanych pod dzies:iątkami nazw. Przeds-tawia też ogólnie niektóre zabiegialgrotechniczne.
Uwagę zwracfi:
�278
Recenzje
wielkiebo.gadwo
IOI'm narzędzi orac:kich w Gr,uzjl, z,wiązanych m,in, z u.prawą
pszenicy, których po<nad 30 zo.stało przedstawionych
w J'ysunku na 2 'tabli:.:ach.
Kolejny, II. 'rozdział został poświęcony .słownictwu związanCil11u z uprawą pszenicy.
Jes't ono w Gruzji wyjątkowo bogaJte, a naj.starsZ€ nazwy pszenicy zostały zanotowane jeszcze 'U schyłku sta·roży'lnośCi (w tłumaczeniu Biblii ·do,konanym w V w.).
Kalendarz ag'rarny oraz związane z nim niektórel.wyczaje
i obrzqdy to temat
dość obszernego, III. rozdziału. Bardzo duż·c zróŻ!nic<Ywaniegeockologiczne
Gruzj;
sprawia, że kalendarz ten wykazuje poważne odchylenia w cZ:lsie i różnice nawet
w ohrębie poszcz'ególnych regionów. Autorka wskazuje na ogólne. wspólne c('{~hy
tego kalendarza,
'który u:ks'ZJtaHował się jesz.:.:zc w odległych czas;lch pogailsk ich.
Wykorzysituje też boga;tą literaburę ,po'równawczą, gruzillską. j'osyjską i wyjątktJ\Vll
inną (francuską
i angiel'Skąl. Przytacza
dzie~iąbki nan •.. róż.nych terminów prac,
sezonów, miesięcy związanych z cyklem ;prac w nllnict wie. Odnotować 'Lu warto
interes'ujący
i dla na's f,lkt, że .gruz iilsk i kalcnda'rz świąt agrarnych
otwierała
kiedyś data 4 grudnia, dzier'l poświecony starogruzióskicj
bogini słor'lca, 'opiekuncl~
ludzi i zwierząt domowych - (Barbar). którą póżniej zastąpiła św. Barbara, pochodząca zresztą z Bli.s·kiego Wschvdu. Podo;.tawowe znaczenie dla kalendarza ;lgrarne.go miały m.in. fazy księżyca, a szereg prac zaczynano z koilcem pierwszej 'kwadry;
w związku z ity;m au'to'rka \.vs·kaz·uje na możliwości ·racjonalnego ·t!umaczenia niektórych pozornie przesądnych
zwycz,~jów rQlniczych. Obszernie omawia Z'\vią7.ki
między agrarnym
a staro-g'ruzińskim, ,po'gairs'!<imkalendarzem,
wykorzystując
te:i
bogatą literaturq porównawczą.
KaJendm'z starogruziils'ki przetrwał aż do ś'redniowiecza i zasl'łpiony został ostatecznie przez .kalendarz juliailski dopiero w XIV \v.
Foczątek dawnego ,kalendu'TZaprzYJpadał
na dziell 23 sica-pnia (według obecnego
kalendarza) j określał początek prac przy przygotowywaniu
pola po-d siew ozimej
pszenicy. Warto zauważyć, że da:ta ta \ovykazujc za6'tanawiającą zbieżność ze znaną
w naszym kal-endarzu rolniczym podoob'ną -datą przypadającą
na dzidl św. Barilon'lieja, 24 sierpnia. Istnieje jednak hi,potcza, że ka!end;u:z s'tarogruzills.ki rtJZpoczynal si~ niegdyś, u swych początków, od innej daty, o,d Ic'tnicgQ przesilenia s!oneC7.nego, a uległ przesuniqciu na skutek swej niedokładno:;ci. Ob:iLel'llie i również na
tle porównawczym
omav,;ia auto·rka przypadający
,na początek roku ubrzęd Buika(lba,
·po.~·",vięcony u:mierającelnu
i Znli..Lct\vychstaj~ccn:u
bÓstv..,'u
\·ve·gct~łcyjJ1ClnU, \V
:"Lórym ważną ro·h: odgrywają
przebierailcy
(beT!':.,). podobni
do ,;Jo\\'inl'lskic!l
rodLlżników,
Calość kOllCZY krótki
IV. !'OLdL:al () gcc.gl'alicznej
juk,111L<lcj: pi{'c'wotnych
tlgnjsk rolniet.\va w Gruzji i genezie njc:r:~ór.Y<:h Odn1i:ln p . .;zełl~cy oraz z\vi~zie zakończenie. Istotne wydaje się podkrełlenie
tu przez autor'kq wagi ;ćródd idoclekal\
t'tDograficznych
dla wyjaśnienia
genezydawl;ycho-dmian
p.,ze:licy oraz ognis),
iclI PO):I."':ienia się i uprawy. Z analizy kalendarza agrarnego i związanych z -nimI
,;;b;:Zl;dów wyprowa·dza dowody w.'ikazuj'łce na pierwotność odmian oL;:nycit.
::-.Ja oso!:ną uwagI; zasługuje metodol'ogiclllCl strona tej ciekawej ksiąLki. na'i.;wająca pewne refleksje
i pytania
wiąż,)cc ;;ię ze s'pecyficznym
traktowa:1icTll
etnografii,
przypominają~ym
ujęcia ewO'lu('jonis'i:yczne. E"nografia
występuje
tu
IV ści,slej ~ymbiozjc
L archeOlogią
i hi:s'torią kultury. W książce nie starczyło niesLety miejsca na osobne zestawienie lite1'atury, w indei,sic za.;, ja'k i \v tekście,
brak orygi;na!nego wpisu licll1ycn słów gruzilłskich, po'danych tylko w transkrypcji
mIędzynarodowej
i w alfabecie
rosyjskim,
choć .dołączono objaśnienie
calego
gruz.iils'kie-go alfabetu.
Książki po'świt;cone etnografii Gruzji rzadko {jo nas docierają i TZad:ko są czytane (wyjąwszy jedynego jej znawcę 'U nas, dr A. Wożniaka z IHKM PAN, który
�279
Recenzje
przygo,towuje
rozprawę
o kultU'rze 1Juddowej Gruzji
w XIX w.). Wal't<l więc
pomy~leć <l wy,daniu po poisIku ,przynaJmnIeJ
.tomu studiów
z etnog.rafii
tego
kraju. kt61'y sItanowi! tak ważne ogni~ko ku~tury 'na pogran:i.czu Azji i Eu,~opy.
Edward
hYCI(
G. 1'. S 11 e s a r i e v, Chorezmskije
legendy
kak
istocznik
~:ll.ltOW
Srednej Azii, Moskwa
1983, wyd. "Nauka",
ss. 216.
Piet raszek
po isiorH religio=:-
G1E'D Pawlowicz
Snesariew,
jak zapowiada
tytuł, podejmuje
temat legend o
~wjt;tych islamu w Chorez.mie, jako źródle poZll1ania kultu muzułmańskich
świętych,
.iego miejsc, 'związanych
z nimi rY'~ualów Ooraz ich :s~ołeczneg<l znaczenia. Uwaga
autora koncentruje
się wokół historycznych
prawidłowości
formowania
s'ię kultu
"ci :1l0mcntu "kanonizacji"
picrws·zych świętych środkowoazjatyckie.go
muzulmall<kiego panteonu, po czasy n.iemal wspÓłcze<;ne.
Caly folklorystyczny
materiał
mówiący
o najbaTdziej
charakterys:tycznych
rrzedAawicielach
tej grulpy świętych
auto,!, zg'roma.dzil w latach
1950 - 1960 w
Ob\\'odzie Chorezmskim
Re!pubJi.ki Uzbeckiej oraz wśród ludności uzbeckiej sąs'ied!l'cj TurKmenii. Wyko-rzys'tal także bogaty materiał lliteracki.
\\: trakcie 'prac terenowych
autor opi.sał 135 miejs'c kultu, tzw. "mazarów",
]~otuj<F: przy 'tym związane z nimi przekazy lokalnej tra'dycji. Terminem
"mazar"
chorezmska
s:polecz'ność ok,reśla pomnik-grobowiec,
który zwykle posiadał charak:cryst~·C?I:ą formę kopca-mauzoleum.
Mogła (o być skr·omna budowla
z u·bitej
glIny lub drewna. przypominająca
dom mieszlkalny. Jednakże
najba·rdziej
rozprze~trz(',::onYll1 typem .,mazuru"
w Cho·rezmie byłaczworkątna
lub kolista je'dnoicbO',\-~1budowla
jXlkryta ,kopułą, posia.dająca
mniej lub ba'l'dziej udekoro·",'any
portaL Randze o p;Jpu!arności
świętego odpowiadała
wielkość
"mazuru"
i jego
bc.gacL\·o. Toteż zdarzało
siG, że niejednokrotnie
"mazar"
przybiera l rozmiary
"grl.·:n~lC-.i,!dadającej
s'iq z l,icznych pomieszczeó <różnorakiego przeznaczenia.
,\ul<)" podkre;;la, iż szczególnie trudno bylo mu wyluskać
spośród zebranego
mat«~łu
fakty hi~"toryczne, o wiele trudniej
niż 'Z takich gatwnków literatury
idei"'::": .. b~ pod:1l1ie historyczne
czy byUna. Trudność tę, zdaniem G. P. SnesarieWGL
>.c':<lj)iiku,je fakt pOWiąw'llia le,gend, na bazie których pracowal, z tak irracjonalny:,) ob.;zarem świadomości
ludzkiej jak przesiąknięty
mistyką
i L:lJltazją kuE
ŚWlq~.''C::.Zwraca jednak uwagG, że pod mistyczną skorupą ukryte są realia historycz:,('. pozwalające
sąd7.ić o przyczynach
'i punktach
wyjściowych
po,szczególnych
post,,,:: ''Jkalncj
tradycji.
a przy wątpliwej
moż1'lwośCi schronologizowalllia
tych
zjaw~;ii:, prześledzić
ich kolejne losy. Zadanie to, według G. P. Snesariewa,
jes'~
c"udnić.
ale realne .. JednakŻe uda je się z'realizo'Wać do'piero wówczas, gdy prze;;rr)''.\,(1(.iz:się szczcgólowe porównani'e
treści legend, a przy tym 'Zesitawi 'się dane
folklu:'ystyczne
z faktami
historycznymi,
o ile takie w ogóle znaleźć można w
Lle:·a~lI:·!.(' przedmiotu.
,JednakŻJe takie porównanie
i zestawienie
legend u,trudnia
,'ealizacjt;
z~tloż(}nego celu. Legendy
bowiem, jako
źródło
wiedzy o świętych
Chorezmu, bardzo częs·(o ,powtarzają
trzeciorzędne
wątki, nigdy zaś nie podają
zasadniczych tematów \v cal,ości. Takie to ,porównania, zdani.em Snesariewa,
"naruszają logik~ budowy każ'dego obr.azu, wielo:kr'otnie pozbawiają
-go indywi.dualnych
�280
Recenzje
znacznie niwelują
zestaw ha,giologii. Cały skład motywów
i temalów
można uznać za »'koczujący« z jednej legendy do dxugiej" (s. 47).
Bardzo często w legendach o świętych Chorezmu powtarzają
się opowiadania,
które wyjaśniają
oko!icz;ności śmierci i opisują pogrzeb togo I'ub innego sufijskiego
szejka. Mówi się w nich, że ciało zmarłe,go; po uprzednim
przekazaniu
uczniom
lub krewnym,
ukła,dane
jes1t na specjalnym
wozie, ,tzw. "arbu", zaprzężonym
w byka a,lbo na grzbiecie wielbłąda, po czym pogrzebową prcJcesję kieruje się w
dowolną stronę. Tam, gdzie zatrzymają
się zwierzęta, g,rzebie się zwłoki i wznosI
6lE~ "mazar".
W grUlpie legend
taikich świętych chorezmskiego
panteonu
jak Ali, Kłycz,
Burhaczeddii,
których pro'totypami
są poslta'Cie z OpOISUheroicznego, !popularne są
Gpowiadania a lch bohaterskich
czynach ('np. walka Z'(~ smokiem). Wówczas, gdy
jedna legenda opowiada
dwóch lub trzech świętych-cudoltwórcach,
bardzo często
pojawia się motyw ,swego rodzaju współzawodnictwa
w dzieje tworzenia cudów.
Kiedy indziej powstaje między nimi ostry konflikt, jak np. w legendzie o sulejma!t1ie Bakirgani
i jego synu Hubbi, który mus'i uciekać z ,rodzinnego domu, Temat
ten podejmuje cały szereg legend w różnych waTiantach.
Ulubi>onym i często powta-rzającYm
się m01tywem są opowiadania
cudownych sennych widzeniach.
\Vielu J;uctziom, najczęściej
zamożmym, ukazują się Vie
śnie zmaTli święci, informują
i'cho miejscu swojego spoczynku (CZę1S1to
za:pomniar:ym) i nakazują
im w tymże miejscu wznieść kopiec, by ludzie zjawili ,się przy
nim ze s'woimi biedami i prośbami.
W legendach
święci Chorezmu
bardzo czę'5to wiązani
S'l z lokalną
.sieci'l
'kanałów irygacyjnych,
które w cudowny spO;sób z'ostały zbudowane przy pumoLy
świętej laski "pO'sochu-aso".
O.sobna grupa legend wyodrębniona
przez G. P. Snesal'iewa opowiada
,,"wit;tych z dynastii ir;zańsikiej, k,tórych działalność przy:pa,dła na Oikres od początku do
poł'owy naszego tysiąclecia. Jednakże
ich cudotwórcze
do,konania. zdaniem autora.
~a nieznaczne, niezbyt orginalne, ograniczają
się przede wszy:i'tkim do "sLatania
różnych niemocy, a ich cele osobiste górują nad społecznymi.
Legendy chorezmskie dają możHwOiśĆ, jak tWIerdzi G. P. Snesarie\\/,,;porzącjLe~
nia pełnej charakterystyki
świętych, jakich dotyczą, a których trudno z uwagi na
indywidualne
rysy pomylić z innymi. Na przykład Jusuf Ham~ldeni wczasil'
llOLnego święta "sajlja", podczas gdy w pobliżu jeg'o kopca ludzie śpiewają i we,elą
s'ę, wychodzi niepostrzeżenie
z mogiły i z uśmiechem
obserwuje
radujących
,;ię·
Zaś Keczirmas-bobo
tzn. "nie'Poże~nany", jest balrdzo surowy i okrutnie rozprawia
s;ę z młodymi
dżygitami,
jeśli ośmielają
się jechać na "arbu" w pobli?iu jeg')
kopca. P'odobnych przykładów
w pracy
G. P, Snesariewa
znaj dujemy bardm
iużo.
Zasadniczy trzon omawianej
'pracy s,tanowi dziesi<;ć analiz wątków Jegenda'rnych 'Związanych 'Ze świętymi
Cho-rezmu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że
autor nie przyitacza tu całych zapisanych
przez siebie teksItów, a jedynie ich
f~'algmenty, co niewątpliwi'e
zubaża pracę, a czytelnika
'zmusza do przyjęciarozstrzygnięć G. P. Snesariewa za obowiązujące.
Praca G. P. Snesariewa
jest jednak
cie'kawa, a to ze względu na metodę
\vidz,enia literatury
ludowej przez pryzmat
warsztatu
historyka
i religioznawcy,
mimo że, jak z zaskakującą
dumą podkreśla
autor: ",zapisane (... ) relikty [,,:uHu
mazarów świadczą o praktycznym
znaczeniu badania tego problemu dla szybszego
zwalczania (sic!) 'tego archaicznego zjawiska" (s. 4).
l:ySÓW
°
°
°
Wojciech
Łysiak
�281
Recenzje
N. A. L a won
lia", ss. 144.
e n,
Kare1skie
narodnyje
.zagadki,
P:etrozawo,dsk
1982, wyd.
,.Kare-
powyżslza praca Niny Aleksandrownej
Lawo'nen uka'zała się w cy1klu opracowail folklorys1lycznych
pt. "Pomniki
f'Olkloru KareIii".
Omawiana
książJka jesrt
c!o,skonałymdorkume'lltem
zagadki ludowej, kltórą częS'to:kroć można spotkać zarówno w północnej, jaki
południowej
części KarEJI:ii jeszcze do dnia dzisiej szclgo.
Opapta jes't o olbrzymi materiał archiwaJny, :tj. ręk'Olpiśmicnnyzbió'r
przechowywany w Karelskiej FLlii A. N. ZSRR, maJteriały A,rchriwum Fińskiej Litemturyoraz
źródła publikowane
ta,I,;je jak, między
innymi,
"Słownik
języka
kare:lskiego"
("Karja,lan kielen sanakrija").
Materiał został wzbo:ga'cony o wyni:ki prac fO'lklorystycz1nych, prowadzonych
w la'tach 1936 - 1940 {yraz w latach 'siedemdzies:iątych.
Jak informuje
aUltorka zbioru, ,głębakie zmiany, zachodzące we wSlPółczesnej
wsi ka1relskiej, WpłYllqły, między innymi, na malejącą ·obecność zagadek w pe:pertu arze współczesnej IHeraolury ludowej. P.odczas gdy jeszclze w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku były one bardzo popularne, to dzisiaj już tylko nieiktó're
spośród sitarszych ,kobiet pamiętają
ich zmacz:ne ilości, chociaż o-becni'e ich s;ię
!lie zadaje. Wiele zresztą follklorys'tycznych gatunków przetrwało na wsi ka'relsikiej
do naszych dni. Oprócz zagadek w 'tradycji 'Us'tnej zachowały ,s:ię ba,jki, przysłowia,
piosenki dziecięce itp.
AutOTka zwraca uwagę, że dawny tra,dyCYljlly sposób przekazu zaga:dek ustną
drogą odchodzi w przeszłość i nawet w północnej części Karelii, gdz.ie wśród starSL.ego pokolenia tradycja wciąż je-slt bardzo żywa, dzieci nie znają już za;ga'dek.
W rezultacie
terenowych
ekspedYcJi udało się uS'talić ni·e tylko współczesny
stanrep2,rtu,lrowy
literatury
lu.dowej, ale i ujawnić
interesujące
deta'Ie, ważne
momenty,
które towarzyszyły
procesowi
rozwiązywania
zagadek
w p,·ze.szloścL
Zadawanie i odgadywanie
zgadek bylo, z,daniem N. A. Lawonen, ogTa'l1iczone w
czasie i odbywało siG, wręcz jako prawidłowość,
zimą - przede \"rozyS't'kim W
czasie świąt.
Swiat zagadak jest swoisty i za'dziwiający, wiele w nim niespodzianek
i paradoksów, Tylko w zagadkach
spotkać można zjawiska
i sformułowania,
jak np.
"morze w izbic", "oko byka na ścianie", "niedźwiedzia
łapa w piwnicy" itp.
Ponieważ,
jak twierdzi
autorka
opracowania,
nie ,i9tnieją ogóllne naukowe
krY'teria klaoyfikacji zagadek, materiał usytuowany
został według regionów, z,godn;e z tematyką
ich odpowiedzi. Łącznie pracaOlbejmuj.e
1601 'tekstów
zalgadeK.
Wszystkie zositaly pO'dane w formie uproszcz:cmej transkrypcji
ugro-fiils1kiej, obok
=.aś przedstawia siG ich rosyjski.e tłumaczenia. Praca zawiera obszerne k()lmenta.rze,
a ponadto każdy tek-st opatrzony jest szczegółową informacją źródłową.
Ksi'lżka N. A. Lawonen, która jest pierwszym naukowym zbiorem północno- i
połu:dni·o'Wo-karelskich zagadek ludowych, z pewnością
zasługuje na uwagę, już
choćby tylko ze wzglGdu na swój dokumentacyjny
charakter,
a też jako wzór do
]laśladowania.
Wojciech
Łysiak
�282
Recenzje
I<usskije epic::eskije piesni Karelii. hdanije
Pietrozawodsk,
"Ka,rel'ia", 1981, ss. 310.
podgo'towiła
N. G.
C z er n i a j e w a,
Zbi6'r N. G. Czernia.jewej
stanowi
bogaty zeslaw ro'syjsikiej epiki ~udowej:
bylin, ballad J wierszy
religijnych,
z bardzo obs.zernego
teryto-rium
północnego
ZSRR - Kare.hi z podziałem na jej historyczne
regiony: Zaoneżje, Pudoż i Karol,,;koje Pomorje.
O bu'dowie zbiJOrku, chara'kte:rze
i ·kla·syiikacji _publikmvanych
w nim materiałów, ilnformuje !krótka notka wstępna i obszerniejszy
wstępny a[1lykuł Obylinnych
~kazitieliach
KareW. "Rosyjska S'vkoła" f·ol.klo-rystyki wypracowała
klasyczną formę
wydal'! antolog.ii bylin według ,piewców lu,dowych ze słowem wpro'wadzającym
o
nich i z charakterystyką
nie tylko wątków, ale i różnych wariantów.
Typ takiego
wydania
został przyjęty
jako WZlXI:COWy.Było to spowodowane
tym, iż twórczość
piewców lucto'wych 'Sitala się tra'dycją u·o.syjs.kich badań byli'l1nych.
W artykule
ws-tępnym N. G. Czerniajewa,
chcąc dokonać prawidłowej
,systematyki prezCiIllowanych
utworów
foLklo-rystycznych, powołuje siG na róź.nych zbieraczy: XIX wieku, poczynając
od P. N. Rybi;kowa .i A. F. Hilferdinga
ooraz radZleckich folklQrystów
- B. Tv!. i Ju. M. Sokołowyeh,
A. M. Astachową,
W. !. Cziczcrowa
i illny';::-h. P,rzy rzym dla pa1,;r.zebs'woje:go
:z.bio'rku a:u-tu.rka wyikorzystala
najbardziej
proste i produktywne
wersje analizy wariantów,
które zaproponowała
.\. M. A-stacho'Wa w swoim wstępie do I tomu Bylin Siewiera, gdzie konfrontacja
tekS't6w była przeprowadz.o:na
wedłu,g wąUk6w kompozycyjnych
i w aspekcie funkcjonowania
-różmych styłów.
A. M. Astach-owa
dok-onała klasyfikacji
1u,dowych
pIeWCÓW
,bylinnych według tego, jak oni przyjmują
byliny i przekazują
je, co w
konsekwencji
spowo·dowało .podział na trzy ·gru'py piewców: 1) piewcy - odtwórcy,
którzy przejęli teks1y całkiem lub prawie dosłownie w ta'kiej wersji je odr\.waifZają;
2) piewcy, którzy opanowali
og6lny schemat i w procesie wykonywalJia
wypracowali swój lekst; 3) piewcy - .improwizato·rzy.
Po'wyź.szy "po'sób dzielenia
byVinnych wykoll<J;\vCÓW znalazł oW wiG'ks:wści .zastosowanie
w badaniach
nad bylinnym
materiałem
Zao'llcżja. Pudoża, Pieczary i
Zimnego Bieriega. Wykorzystując
to wszystko, N. G. Czerniajcwa
pos·ta-nowiła rozpracować
mechanizm
przekazu ,i bytQwania teks'lów epicki,ch ja'ko tekstów folklo,..y~tyczllych, rÓżniących siQ s:t!'u k,tu1'alnie: i spos'obem fUll'kcjQnowania od z.llilnych
nam zwykłych tekstów literackich
i autors'kich.
\VYCZLlW:ljąC w po'glądach
A. M. Astachowej
inercję literackiego
poclcjscia do
ioJo:d,-,:'u, ,\;. G. CzerHiaje\\'a "zuka w:;opa.roia u amelykal'ls-kieoh badaczy M. Pic:"riego
oj A. B. Lo,da,
którzy pos,ługują s'iG 'b;\'l·.d~iej v,;yraźllymi meoloda·tni lillgwi"tycznym"
przy analizie 'lck<tów c,pici<.ich, łącząc je jed'r~oczcStlie z 'ril'zv,";ąz<wiami tradycyjny,mi. B.iorąc 'po'd U".va~ę ogólne poło,żenie s'truktu,ra!'nej _leorili tekstu, :'oJ. G. Czerniujewa
p;'zopro'\\,<1oc!';ć:1a!,o-rcktq me,lo'dyk'i A. M. Astacho'w('j
i M. Perrif'go
A. B. Lorda ,i w ce1u "'KonfrO'rl'towunia róż!lY'ch bylinnych
war'iantów
zaproponowała ~woją wła.sną lypologię,
roz.szerzając
tym samym 'kqg
chLlr;lkterystycznych cech, według ,których -różnicują się 'vc<ks,ty.Wykazała ona, że aby o'kreślić typ
wY'kollawcy, należy przyjąć za pUlnkt wy,jścia nie 'tylko rozpięlośći
różnorodność
form zmienności 'ickslu,ale
także 'materiał 'Po,dlegający afi,rmacji.
,Zbiorek
zawiern
5-1 ,teksty;
36 bylin, 18 ballad
-i 10 wierszy
rełigijnyc-h.
\Vszys'Vkie ,t.eks,ty z'os.tały o'puhlikowane
po raz pierwszy,
7. celem
przod!>tawienia
r:1aksymallnej lkzby wątków
wy$tępujących
w Karelii, bio'rąc pod UWagq jakość
pos'Zczegó;lnych wariantów.
Przy wyhoorze 1,e'k'stów ,kierQwano
siG także
chęcią
1
�283
Recenzje
wprowadzeni:< do :l<luki nazwisk nowych piewców ludowych. kt6rzy zasługują 11<1
UW,lgę dzięki swemu repertuarowi
i swoiLS,tej interpreta'cji,
Chodzi ,tu zwłaszcza o
1. A. Stiopanową, A. A. Po'rtnia,gina, K. Je. Remizową .i A. S. Ła,ginowa. Nowym
wykona ',"com poświęcono wiele uwagi, dokonując analizy typolo,giclnej
niektólfych
tekstów epickich przez nich odtwarz2J!1ych, przy czym teks,ty dobrano talk, aby
obrazowały
różne kategor'e,
wyszczególniDne
na skaH :typa·logicznej przez N. G.
CZl'!·.nia-jl'wą Prczento'wa'ne utwnry wYlPosażono w 11'iezbędne i.nfo~·macje, (,rkic ja·le
'nazwisko zbieraczu. przybliżony
okres, w którym teks,t zapisano, nazwisko i imię
prewcy iudowego, jego wiek, okoliczności
w ja'kich ,p!l'z,ekazano u:twór, miejsce
zapisu: :·egion. a ta,kże miej.<;ce stałego zamiesz.kania,
Cały material rozbdo na trzy rozdziały, grupując
teksty epickie wolkół 'reg;ionow hi<orycznych
Kareli'i: Zaoneżja, Pudoża i Karelskogo
Pomo-rja, a na!>tępnie
przypiwjąc
je poszczególnym
wykonaw·com. Wszystkie prezentowalIle teksty opatl'lane są indywidualnymi
przy'pisami,
przed,<;t<iwiającymi krótki opis wą,tku, dotychczasowy stan badań nad nim oraz wykaz o,publi'kowanych wariantów.
Cennym
je.,t fak!, iż. przy 'każdym utwO'l'Ze za.chowaino nazwę dal'ą mu prze,z 'de;go piewcę.
Jeżeli jednak nazwy nie spos6b było się doszu1kać, 'lub z jej treści nie można było
wskazać co to za bylina, to \'1 nawia'sach po,dajes.ię
jej !nazwę us'ta'loną prZJez
nauk!;. Ci :akże uwypukla
~.it; elementy
kontaminacji,
jeżeli jest ollla niewielka.
:-iowo~cją jest wprowadzenie
literki "F", kt6,rą owaCZOil1a jest fonoiteka Instytutu
Języka Literatury
i Histo'rii Filii K,m~ls'bej
A T ZSRR, co odgrywa
dużą .rolę
przy (1;,;.,zy;:h badaniach
nad tymi utworami.
Oprócz tego znajdujemy
w 'zbioTku
\·.'y,k"c .:,kró~ów, indeks piewców ludowych, wyszczególnienie
ws'Zyst.kich wykorzyscanych tC'K,tów epickich oraz słowniczek wys'tępujących
w tekstach dialektów,
co
pmw:,1:l :'<Jzpatl'ywać omawianą
publikację
jako kwalifikowane
wydawnichvo
p;~uko·\vt.',
Wybór t ck s.(ów epickich do publikacji
w zasadzie nie wywołuje wątpliwO'ści,
p~Len:ysiany i tchnie dużą znajomością
materiału.
Niekiedy jednak 'poWSltaje
t:-a()v(':"::2 py:anie, CiY jest to czysto orginalny .przekaz ludowego tekstu epiC'kie[O': \\'
p;·zedrewolucy.i!lych
dokumentach
spo'tyka .się niezbyt ·dokładną f'iksację
lit',WitÓW ludo\,,'yc:h, dlatego często publikuje
się teksty fo·rmall/1ie opracowane
i
l1ZUpc);::O:1c. N()woprZC'kazanc zapisy tekstów
należałoby
'traktować
z ni,ewiclką
dozą :::'ytyki. Kiedy dzisiaj zbieracz zac'Zyna rozpa,trywaĆ o byliiny, ballady iub
':meg.:. . .,i2aju twórczość folklo·rystyczną.
informato'rzy
próbują
opowiadać przec~yta::y :ek<.l i d'o·p<:'lniaj<jgo zaslyszanymi
wiadomościami,
uzupełniają
go. I tak
na przykiatl Ksenia Jcgorowna RemizfJwa, wdowa po znanym piewcy N. :\. RemiZOW".',
'i:" Z!::!jąca ::lfab(':u, opowiadając lub ~piewając, stale pDwoł)"\vala się na
mc;ż3.:;::O
ela p:erw<;zc źródło. Ten z kolei znał wiele 'róLnych historii, z ,których
,""Fll ::~hdał byliny. \Nide też p!'Zejął od ,Jegora Siemina, którego Ksenia .Jegorow··
'18 :-:' ~dy n;e słyszała.
Agrypina Fiod:)rOWlla Tr:.Jchawaja, znan:, ze zbioru A. M. Astachowcj
Rytmu
SiC'lclO'ru,
~Ó\\"l;CŻ nic zllaj'lca a1fa!;ctu, 'llauczyła się śpiewać od wuja Jelizarkowa
;\1L';';'cic',<,
LlkowIcwicza,
który będąc piśmiennym,
C'Zytał byliny
z książek.
Ta
c,oo:1<. :',icścisło.;ć w żadnym
sto.pniu -nie pomni.ejsza
wiel1ki€lgo znaczenia
dla
)'uu;;;: recenzowancj
publikacji.
Przeciwnie, ksiązka otwiera no'wy etap w zbierach-je rosyjskich
pieśni epickich i należałoby
tylko .sobie życzyć, aby i w innych
reg>':;ac:n były publikowane
podobne wydawni.ctwa, ;które staną się przyczynkiem
Ula (,gó;':·.I1'osyjs'kiego zbioru pieśni epicki'ch.
;to<
Zbigniew
Kubiak
�284
Recenzje
S.
N
A
'Z
be l e w,
Istorizm
byt,in
i specifika
folkloru,
Leningrad
198~, ss.
328.
Praca Siergieja
Nikołajewicza
Azbełewa stawia .sobie za cel własne :.lkazanie
problemu
hiJS'torycz'!1>ościro'syjskiego epos'u ludowego, tzw. bylin. Autor, w przeciw~eństwie do swych pOiprz.edników (.dys,k'usja na te'malt byl·in w rosyjskiej i ,ra·dzicckiej folklorys'tyoe trwa z górą sto lat), st-osuje w swojej pracy metodę histo·ryczną·
Zdecydowanie
odrzuca tezy zwolenników
kierunku
przeciwneg{) (np. Rybakowa),
tj. tyc.h badaczy, !których za'sadniczym
celem jest z'głębi,mie myśh ,przew(,dnie],
zawartej w ,eposach. W rozumi'enilu howietrn tych naUlko'Wców byliny odzwierciedlają nie jednostkowe
wydarzenia
h ist,oQ"ii, lecz odwieczne
ideały narodu. Azbelew
natomiast
uważa, że znakomita
większość
średniowiecznego
eposu pozo,;taje \v
ścisłym związku z realiami histO'fyelmymi; dlatego też pracę z jednej strony opiera
l~a bogatym
material'e
histo'rycz'!1ytrn, z drugiej
zaś fo1'klorystycznym,
odw"lIując
się czę.sto celem porównania
do południowosłowiańskich
pieśni
historycznych.
Zarówno fakty historyczne,
jak też fakty folklorystyczne
w pracy Azbelcwa nil'
podlegają
jednostkowej
ocenie. Au10r zestawia j'e grupowo, uwzględniając
s\\'oi,;tą
zmienność historycznych
wyda'rzeó w transmisji
ustnej oraz ich transformacji
w
bylinach. Zdaniem Azbelewa, ludowa patrnięć hislto'ryczna funkcjonowała
',\' c,stnym
eposi'e nie według prawa "e,pickiej świadomości",
a ogólnejd'la
fo·j'kloru '''pC'cyfiki
twórcz.ego procesu. Prawie każda byhna skupiała
Ipoprz·ez wieki jedynie ludowe
ruzumienie
wydarz'eń histoTycznych. Dlatego nie w.,;zys-tkic wydarzenia
I'Zl'czywl',tc
znalazły odbicie w byhnach,
a tyl·ko te, IktóTych wyjątkow(}~ć Ultwierdziła sj~ \\'
świadomości
współczesnych,
pow,stawiając
w ,ten spo'sób ślad w zbioTowej !p~\mięci
l~du.. "Byliinny epo's" jest zatem - uważa Azhel€w - efektem upamiętnienia
\\'la~me i ty1'ko ta'kkh wyda,rzeń. Ludową świadomością
i ludową ideą his·torii o·kreslor:y jes't wybór faktów odzwierciedlonych
w "bylinnym
eposie". W większej czy
mni.ejsz'ej częś.ci przechował
on hi.sto'ryczne i geograficzne
realia w pL'wllym s\\'oi5ty;m zniekształceniu,
wynikającym
z ust:nej transmisji,
t,O'1.e~zwykle Jego te~,1
"mieni się od stopu poetyzowanych
oddźwięków realnych wyd<trzell i l,radycyjl~}TI1
poetyckich motywów" - jak pisze autor.
Azhelew przypomina,
że niejedllCJikrolni·e w ~amej ,dziejowej
l'Zcczyxi,tuSCl
bywały fakty !"'ozdzielonechronologiczniei
.geograficznie,
zbieżne jedn<t" ',,' ';\"')~ej ilSŁode na tyle, że - ,uogólniając - te.go lub innego motywu !lic 1l10ż;;a .•d'!lOsić Ik,u jednemu
konkret.ll1cmu wydarzeniu.
To wlaśni,e pozwalało
ludowym ~)i("A'C'Dm wykonystać
epickie dziedzictwo
w nowej his1toryczllej rzcczywistosc:,
cI ponad1to stosować znane już byliny przy budQwie osnowy 'nowo.powstających
eposów.
Ten wła~nie mechanizm
sprawił, .że wiele "bylinnych"
tematów może mheĆl'i)Zmaitedatowamia
(czasem killka) 'Zależnie od liczby podobnych ,przeróbek.
Ba,dając tematy bylin (53 tematy 'o ogórr'nej ;l:iczbic ponad trzech l.ysi<;cy \,'::\1'iantó\v) Azbelew dochodzi do wniosku, że fakty z historili nie od razu 'Zo,ta!y odzwierciedlone
w byli:nach. P'rzeszło~ć ,początkowo naj pełniej wyrażona
była ",\' rclacja<:h naocznych
świadków
wyda·rz,eń w formie liryc'Zno-epicokich pie~ni 'j opowiadall oraz hi~toTycznych podań i pic9n'i. Część tClgO, :u~runtowującego
,;i~ tradycją materiału
przenikania
do nowotwo'rzoll1ego byJoinnego eposu. nierzadko
za
opośTedl1'ic,twem :koIlltaminacji ,pOlprzedll1i'Clistniejących
motywów
i temató·,',. Pozostała zaś część .stużyla 'tyTko ,stymUilacji O'biek!tywizacj i i przeróbek
wcześ-nicj po\"'stałych bylin.
Azhelew stwierdza,
że bylina wyikorzyJStywała motywy ,,'Posiro,nnych" fa;;:tow.
Nie!ko'l1ie c'znie :musi.ala za·ś wiązać s'ię ściśl'e z wyjściowym
dla ,tema,tu -..vydarze1
�285
Recenzje
niem. Tym to wyjaśnia aut{}r 'Częstą współzależno,ść m,iędzy jednym tematem 'byliny a niezliczonymi
wydarzeniami
,dziejowymi, potraktowalnymi
marginalnie.
Azbelew próbu}e także znależć przyczynę częs'tych przeróbek
"bylinnych"
tematów. Jogo zdaniem to z oddziaływania
nowych wydarzeń
historycz:nych t'resci
stale aktualne. Takie wła,ściowości bylin, tj. zmiany funkcji w zależności od pot:-zeb audytorium,
uzyskiwane
przez akcentowanie
'czy to myśli przewod:niej, czy
h rozmaitych
dygrosji, cą skutkiem powszechni'e spoty:kanych i uznawanychosob!iwości procesu twórczego. To te wła,śnie zabiegi pozwalały przez wieki odtwórcom
bylin pozostawiać
prawie niezmiennymi
same idee ,eposu, osnowę jego tematu
i główne motywy.
Dodajmy jeszcze, żle Azbelew zes'tawia w swojej pracy "fakty historyczne"
przedsta wione w bylinach z fa,ktami latopisów. Pozwala to na wy1kaz.anie związku
i współzależno'ści motywów bylin z epiw,dami latopi:sów. J'edinak osobliwość narracj i w bylinie jest taka, że jej analogie z lato1pisami mogą być tyl1ko przybliżone.
Bylina bowiem w żadnym wypadku nie moż'e być 'traktowana
jako bezpośredni,e
odzwierciedlenie
czy nawet odpowiednik
faktów historycznych
opisanych w latop;.sach.
W rozumieniu
a.utora - z Ipunktu widzenia ludowej etyki - w byl.inach odkładać siQ musiały wspomnienia
o wydarzeniach
najważniej'szych.
Trudno zatem
dzilvić się, że na wspomniane z górą trzy tysiąc'e wa'riantów, istnienie prawie każdej by!i',]y lączyćsię
musi z faktami ro,syjslkiej historii. Azbelew zauważa zatem,
podsumowując,
że byliny w ogóle traktują
o wy'darzeniach,
które wycis:nęły wyraźny ślad na ŻyClU i świadomości ludu, a ponadto odnoszą się z zaufaniem
do
ll.ldowej pamięci, wzmocnionej
przekonaniem
samego ludu o 'konieczności utorzymania eposu.
Ostatecznie powj,c'dzmy, że omówiona pra'ca Azb-elewa nie przynosi definitywnych roz.,trzygniGć w kwc.stiach sobie postawionych.
Nie dowiadujemy
się np., czy
wI'im'ki, jakie wyeiąc;a autor na temat specyfiki folkloru mają być ObOWlą-:U.Jącymi clia wszystkich
gatunków
literatury
ludowej, brak nam tu odpowiedzi
na
wiele pytaiJ, kórych jednakże samo postawi,enie uznać należy za istotne i waŻ/ne.
Tak też możnaby siG zas'tanawiać, czy rozważan.ia ni. "poetyzacji faktu historycznego w ludowym epJsie", omówione przez Azbelewa (w rozdz. II pracy) na konkretnym przykładzie (pieśni i byliny o Michaile Skopinie) odnieść należy do arsenału
wc;zystkich 53 tenutów
bylin. Sam a,utor nie daje odpowiedzi kategorycznej,
ale
choć chciałoby się takej wyczytać, calą pracę Azbelewa uznać wypada za interesujące :lapl'owadzenie
dla mlodych (szczególnie) badaczy na właściwy tor biegnący
ku (Jslalecznym rozstrzygniGciom
wpo'djętych
przez AzheJ.ewa kwestiach.
Wojciech
Narodnaja
kultura
byt
Belarusau.
Tezisy
dakladau.
"Nawuka
Łysiak
Technika",
::'\'liiJsk 1982, s's. 40.
30 marca 1982 1', W Instytucie Sztuki, Etnografii i FolokJ.oTu Białoruskiej
Akademii Nauk w MiiJsku odbyla się konferencja
naukowa poświęcona ,kulturze luduwej i bytowi Bialorusirów.
Tezy wygło'szcnych w czas·ie niej referatów
zostały
r,astępnie wydane w osobnej bro'szurze. Przytoczmy jej treść.
�286
Recenzje
We wstępie jeden 'z czolowy<:h dziś folkl·o'rystów białO'rm~kich, Anatol Flauu';;"
podkreślił
wagę badań na,d zabytkami
ludowej kuHury materialnej,
które os1a,(nimi czasy już niszczeją i giną. PO'dobnie ma się rzecz z zabytkami 'ku1tu'ry duchowej, za.nikającymi wraz z wymieraniem
ich nOlsicieli. Dowiadujemy
"iq, iż m1l1ski Instytut
Etnografii
i Foliklo[U ,przygotował
7-tomową edycję zabyl"ów
his,tor~; i kultury białoruskiej
i że dobiega końca 30-tomowe wydani,e tekstów folklorystycznych
w serii Biełaruskaja
N arodnaja
Tworczaść, w której ukazały siq już
23 tomy, Zos'tało też utwoTZone muzeum kultury starobiałoruslkiej,
Autor z,lznaczył, że kadycyjny
folJkło,r jeszcze tu i ówdzie jest ku.ltywowany, szczególnie .piesllL Za.kończył swe wystąpienie
postulatem
utwo'rzenia cC-'I1'tral'llego archiwum
z:,b~anych tekstów i zapisów muzycznych,
z zadaniem nuwoczC'-~nej !chkl'l.')7."'kacjj
j :kata!'ogowania.
Wśród następnych
·referatów H, PiotTowslka omówiła dzialal11O'ść folki,'Ty~lyczną Oddz,iału Północ·no-Zacho.donieg·o Rosyjskiego Towarzystwa
Geograficznego :l. siedzibą w Wi,lnie, rozwijaną w latach 1910 - 1'914, Sekcją l'tnografii
i aTchee>logii teg!l
oddziału kierował
Eudakim
Romanow,
Autorka
wyrniu! Ila główniejsze
artyi<uly
7.amie,zczone w o'rganie oddziału pt. "Zapiski SiewicTo-Z<1parJnogo Otdieb Impieratol'skogo
Russkogo Gieograficzeskogo
Obszczes1wa", Okazuje się, że ·dzialalnosć
Oddziału była ograniczona
przez władze carskie, cenzura zabraniała
dl'llKowa'nia
tekstów białoruskich.
Kolejn.o A, Akuńkowa scharakteryzowała
niektóre prace znanego fol'klorysty bialoTU'S;kie·go Włodzimierza Dobl''O'wo-lskiego. Przypomin,\ jcgo) s.postrzeżenia
na temat odrębności
folkloru białopuskieogo od roc<;yjo;kiego, Róż:!\~! si~
on m, in. bogactwem swych pieśni i obrzędów kolędniczych,
chudzeniem
z 1!;',I':azclą i szopką, w której po'kazywano misterium
bożonarodzeniowe,
z postaciami Rodziny $więtej, Trzech Króli, Heroda i in, Poza tym folklor bialuru.,;ki rużn'l sil;
()ci rosyjs!kieg,o słabo rozbudowanymdzialem
pieśni zapus'tnych,
Z'l
to prz·,,·,';y:!.szał go bo.gaclwem pieśni wielkanocnych
(woloczebnych).
W, Skida,n 'zaprezentował
dO'l'obe:k folklorystyczny
Grigorija
Kaluzyl'';;':;L'go,
działającego
w drugiej połowie XIX w. Zbieracz tell, Rosjanin pracujący
lla Białorusi jako nauczyciel, za naczelną cechę pieśni biało'ruskich
uważal smuCl'k, wynikający
z ciężkiej doli tutejszego
ludu, sądził jednak, że dzięki carowi i jego
,.świętej
woh"
ta dola powinna
się niedługo
odmienić
(pisał to 14 'k',vietnia
1869 r.), Jednakże
mimo tych wiernopoddańczych
akcen tów zapisane przez !\:,;łużyr'lskiego teksty pieśni wraz z melodią mają dużą wartość, L. Barbanowa
zajęla
się baśnią r:o\velistyczną
w zapisach współczesnych.
Zapisano dotąd penael 40 takich baśni. Są wśród nich wątki znane także u nas i na Zachodzie, np, (1 dz:cwczynie która trafiła do zbójców. I Kruk pokazał rolę b,]jarzy w zachJwarliu
tradycji epickich w czasach dzisiejszych.
Autor akcentuje
świadomf~ v,prowadzanie
przez nich elementów
wychowawczych,
Pytanie
tylko, czy jest to autenty<:zny
fo[Jklor. c-zy też preparacj,a
t.r·adycyjnych tekstów wc·h<;ci s·po,doban,ia ",il; zbiL'raczom?
A. Jankous'ki okr·eślił właściwości gatunkowo-fabularne
ludowych anegdot białoru.skich, Lija Saławiej zreferowała
'Stan badań nad folkJoTem swego kraju prowadzo,nych po wojnie w Polsce. Wspomina o wydaniu tomu V - VIII Ludu bialoT'<.Lskiego Michała
Federowsk.iego,
{) publikacji
tekstów ludowych
w białosiockim
tygodniku
"Niwa" oraz w almanachach
i kalendarzach
białoruskich,
wydawanych
przez działające -u nas Biało-r'uskie TowarzY'stwo Kullu-ralno-Spolecz'ne,
Schara,kteryzowała też artykuły
pis,ząceg.o te słowa, ogłaszane na łamach "Ludu", StudIÓW
polono-slavica-orientalia
i w "Slavica
Wratislaviensia".
A, Litwinowicz
do,kolIlał
�Recenzje
287
przeglądu Iprac f()1!klory~tYC:D11ychMścisława
Kamińskiego
(l839 - 1868), zamieszczanych w czasopismach
warsza wskich ,.Ty·g.odn~k Ilu,strowany",
"Opiekun Domowy". "Bibli'otcka Warszawska",
"Kłosy", "Prz'egląJd Tygodniowy",
"Przyjaciol Dzieci". "ZQrza" i in. Prace te zostały tu ocenilcne wysoko. Z artykułu
T. Cia,pkowej
zapoznajemy.siG
z wynilkami ~kspedycji folklorystów
białorus'kich ·do przygranicznego obwodu pskowskiego, organizowa'nej w latach 1978 i 1981. Zapisano tam tek,ty ,dawnych pieŚlni weselnych, chociaż obrzędy !którym one t'owarzyszyły
już w
w;Gkszośei zani.kły. Kształt słowny ,tych ópieśni jest w pewnym stopniu białoruski,
:n wet z polonizmami (np. "kochanka").
Część .drugą broszury stanowią referaty
na tematy etno'zraficzne.
1. Czawkin
,kreślił północną ·g,ranicę Polesia wedle dan~h
Cltnon~mii i historiografii.
Biegnie
(ma U1a linii miejscowości
Lubań - Sal·iho·l's'k - N.acz Krzywo''>'Lyn - Dobromyśl
__ Iwacewicze - Bereza - Prużany - Szerszowa. Ciekawe, że ludność: zamlCSZkująca na pólnoc o'd linii Dohromyśl - Szer·swwa nazywa siebie "Lićwinami",
czyl'i Litwinami, ale to tyl,ko w przcciw-;tawieniu
·do Poleszwków, bo jako swą narodo'\vo,ść zaorów,no Poleszucy jak teT. ciż "Litwinowie"
podają białoruską.
W w.
XV - XVII tNony dzisiejszego Polesia nazywano
Podlasiem.
Dopiero pod koniec
XVIII w. us,talila .się nazwa Polesie. Tematyka po.]e.ska występuje też w referacie
~. Burakows.kiej, która zajęla się wyjawi'enit'l111 tradyc:yjny,ch elementów we współczesnym .poIcS'kim transporcie rzecznym.
W. Bielawina przed.'itawiła kultur<~ duchową .ludności miejskiej
Białorusi na
przełomie XIX i XX stulecia. Stwierdziła,
iż liczba Bialorusinów
w miast.ach tutejszych nie była duża, stąd panował w nich język rosyjski. Wedk spi5u przeprowadzonego w 1897 r. w mia.-;tach guberni
rnohylewskiej
Białorusini
u.sLlnJwili
19,7010, witebskiej -- 15,3, mińskiej 11,7, grodziel1skiej 9,0 w wiieńskiej -- 7,60/0 ogółu rnieszkaóców
(.-;zkoda, że nie podano liczebnośc:i innych narodowości).
Cechą
charakterystycZllą
tych miast był wysoki odsetek analfabetów,
wyno.szący 40,10/0.
głównie wśród micszkańców
ludności miejskiej, na trzymanie się osobno pCJszczenie narodowościowe
ludności miejskiej, na trzymanie
.się osobno poszczególnych
grup etnicznych w ich życiu kultural:no-roz.rywkowym.
Szkoda, że ten ciekawy iemat nie zcst~lł pokazany konkretniej.
Pw~lemami
etnosocjołogicznymi
miast białorU's!kich, ale \If odniesicmiu do Cz<!~cw dzisiejszych, zajęła się L. Rakawa. Pokazała mianowicie
stosunki towarzys'kie
wśród mlo·dzieży ,pracującej
w mińskiej SJloczni, na podst~wie przeprowadzo'llych
przez siebie wywiadów i ankiet. Ujawt~iła, że młodzież w większości wypadków
g;'omadzi się w małych grupach przyjacielskich
niezależnie od przyna,]eŻlno,;ci narodowuściowej czy zawodowej, Większo{;ć takich grup czas wolny spędza \If sposób kuIoturalny, zdarzają się je·dnak i takie, w których częstą rO'zrywką są pijatyki.
AutorkC1 akcentuje fakt, że mlo·dzież miesz.kająca w miast.ach białoruskich
nie s'tosuje kryte,rium narodowościowego
w doborze swyc:h przyjnciół. Znowuż s'zkoda, że
nie uzys<kaliśmy tu wskażników
procentowych
odnośnie owych narodowości.
P. Rud wskazał na sir;ganie do tradycji
ludowych we w5półczesnych
"świębch p!O'nów", o'rganiz'owanych przez etatowych
pracowników
kulturnlno-o'światowych, nawiązujących
do dawnych do·żynek o·raz kiermaszów
dożyn:kowych, mających tradycję. ni·eslusznie zarzuconą w latach dwudZIestych naszeg'o wieku w ramach ówczcscnej walki ze "star'l obyczajowością".
W. Fadziejewa
zajęła się hisir.rią wyszywania
ludowego b.awełnianymi nićmi, skupiając
m~ in. uwagę na kolorach oraz 'nazwach nici. I w referacie osta:tnim T. Kucharonak
porównał obrzędcrwość ra,rodzinowo-chrzcieJną
sprawowaną
we wsi Kłinok czerwiet1s'kiego rejonu obwo'du mińs.kiego na przełOl111ieXIX i XX w. oraz współcześnie. Dziś, obok
�288
Recenzje
zwykłego zapisu ,noworodków w urzędach stanu cywilnego, coraz częściej są stosowane 'zapisy UTO'czysJte,tzw. "oktiabryny"
(od rosyjskiej ,nazwy "oktiabr''',
czyli
październi:k,
miesiąc
Rewolucji
Październikowej).
Przybrani
kumowie
"kładają
\V
czasie ni'ch śl,ubowanie sprawowania
opieki na,d dan)"mdzieckiem.
W całości swej ,omówiona tu pokrótce bro·szura zaznaj.amia nas z probl'ernatyką
badań podejmowanych
ostatnio przez białoruskich
folklwys'tów i etnografów. Jak
-twierdzili5my, jest to problematy;ka ciekawa i pożyteczna.
Francis:ck
Belaruski
i Technika",
teatr.
Opr. M.
Minsk 1983, ss. 512.
narodny
A.
Ka l a d z i n s k i.
Minsk
1983,
SieLicki
.,Nawuka
W 'sygnalizowanej
juź parOikrQlbni,ena 'tych łamac'h 'serii "Bicłarus1kaja Narodn<Jja Two'rc.zasć" (Białoru 'ka Twórcz'ość Ludowa) ukazał s.ię t'om :poświęcony teat:-owi I'udowemu. Zgodni,c z przyjętą
w 'tej serii formą teksty poprzedzone są
s2,kicem analitycznym,
pió-ra M. A. Kaładzińs,kiego. Zasłu2ą autora jeS'~ m. -in. zarcjes'trowan;e
wszelkich
wzmianek
a 'skomo'rochach, czyli bialo'ruskich
a>ktora<:h
ludowych, wymienianych
w doikumelntachi
księgaeh inwentarz'owych,
sądowych,
podatkowych
itp., łącznie z'e znaną Metryką
Litewską.
Uwzględniono tu także materiał t'oponimicz.ny - nazwy osiedli, ulic, czaosem mogił, związanych ze s,komorochami. 1\azywano ich obocmie niedżwiedn.ikami,
'dudarzami, 's,krzyp'kami.
Dokumenty pozwalają wnosić a istnieniu szkół skomorosznych
w Siemi;lżowic
na Mińszczyżnie i w s.morgoniach,
gdzie tresowano
ta'kże niedźwiedzic.
Okazuje
się, że skomO'ro'si 'uczyli ,niedźwiedzi nie tylko tańczenia
i "przedstawiania",
ale
tf'Ż robót użytecznych:
mielenia na żarnach, łowienia ryb, czerpania
wo,dy. Niedźwiednicy białorus'cy zapuszczali się również na ziemi,e rosyjskie, p,'us-k:e, bawarskie i innych k'rajów europej-skich. Ich przed's'tawienia byly późil1iej naśladoVlane prZ'el młodzież. P.oza wi'dowiskami
pokazywanymi
w karclmach,
na placach targowych czy wygonach wiejskich, skomor3i rozwe.sclali ludność w czasie
kolędowania
.na Boże NarD-dzenie i iPowinszowai1 wiel'kLunQcnych, a także na weselach, gdzie byli mile widziani.
Sz.kic M. A. Kaładzii1sikiego w spa'sób zwięzły zapoz'naje ze wszystkimi form:lmi bialoruskiej
te,atralności ludowej, mianowi'cie z elementami
teatru WYSi(GPU.Jącymi w obrzędach ludowych, w intel'mediach sztuik granych w teatrzykach
s7:kolnych, w przed.s'tawieniach
teatrzyków
kUlki,ełkowych (tzw. batlejkach)
i \V sztuk~ch wystawianych
przez domorosłe zespoły ludowe. Stanowi on syntezę dotychcza·sowych oopracowal1 i jest prz'ez to interesujący i wazny.
Właściwy materiał tekSJt,owy Q.twierają obrzędowe pieś'll'i -kalendarzowe i rodzinne, któryoh wykonywaoJliu towarzyszyły elementy teatralne. Są to pieśni dialogowe, śpiewane podczas obrzędu na jpierw przywoływania,
a pOltcm żegnania wiosny. W tym ostatl1lm cyklu znajdujemy
wariant
bJllady MickicwicZl Pani pana
zabiła (s. 57 - 58), Po,dano też wybrane
teksty z nadzwyczaj na Białorusi b02atei'o
działu pieśni wiel'kanocnych
(woloczebnych),
O dawnym
czasie ich powstania
świadC7ą m. in. wspomniane w nich talary. W b. guberni mohylcwskiej
wołoczebnicy no'sil i ze sotą skrzynkę .z figurkami ko:ni'ków, {)sadzonymi na kałeez'kach. N3
�Recenzje
289
L koników
siedziała figurka jeźdźca. W czasie poruszania
.skrz)'nki figurki
obraca!y się. Było to więc podobiel1stwo polskich "kurków", z którymi chodzono
na WielKanoc.
Pieś'ni następne dotyczą póżniejs'zych świąt okresu wiO'sennego, lctniego i zimowego. Szczególnie pieśni kolędnicze powiązane były z akcj'1 typu widowis;kowego
_ w;Jdzel1iem ,;kozy" i "nicd7.wi·edzia". Da-ny j.est o!pis "kozy" - sposobu przebIerania się za nią, a także "niedźwiedzia"
i innej postaci. Wśród pieśni kolędniczyth
spotyk;uny
też wer~ję białorus'ką
znanej
polskiej
pios,enki
zabawowej
.•GdzieŻeś ty byvial. tz.arny baranie" (s. 90 - 91), 'którą w 1920 'r. wykonywano
-na
Po!occzyźnie jako kolędniczą.
Dalej podane są e'lementy te(utrall~e w obrzędach
swatów i wesel, a więc po-sługiwanie sit: 'o,racjami., przebi-erani'e się .głównie za
,('(.wy;l'
Cyganó,,'.".
O<obny Tozdział stanowią zabawy i pieśTli k'oTowodowe, z elementami
i;nscel!!z:1cji śpiewanych tek,tów, Obok oryginalnych,
białoruskich,
są tu pieśni zbliżone
do po:,ckich, np. "Oj ty udaj .-dę, udaj się len", "JuwoTowi ludzie". Są też pie,śni
wyrażnie poch,ldzenia rmyj;;kiego. Dalej p3dano opisy różnych zabaw domowych,
('partych :la di,tlogach recytowanych
bądź śpiewanych, w -których występują określnne role, grane przez ·uczestników zabawy.
W części drugiej tomu zgrupowane
'"j
scenki in<termedyjne z tekstem białoruskim. grane w teatrzykach
szkolnych, mianowlci-e Czart Osmolejko,
z pierwszej
pe:łowy XVI! W., gr~lny w szkole jezuickiej
w Krożach. Tu ehło'll biaIorusiki występuje w pozytywnym
świetle. Następne
intermedia
pochodzą z połowy XVII
i poczqtku XVIII w. Zebrane
i podane ich pełne -teksty ułatwią s,tudia nad nimi.
:-Jaj:otarsze z zapisanych tekstów
szopkowych
(Batrejki)
pochodzą z lat 1880-:yó, Z;;uważmy
tu dużą ewolucję języka białoruskiego
w porównaniu
z Lntermediami XV - XVIII w., widzimy mianowicie w nim silny nalot języka .rosyjskiego, m. in. i ,dlatego, że tekstysz'opkowe
zdradzają proweniencję
li,teracką. zapew(.c były pisane przez osoby duchowne, prawdopodobni,e
przez wykładowców
semi{cariów duchownych,
a mo,że szkół bazyliailslkieh, jeszcze w czasie przed likwid,lcją unii, bo występująca
tu os,oba duchowna
nazywana jest księdzem. Nalot rusycyzmów wys,tępuje także w intermediach
szopkowych, m. in. w dziedzinie musztry woj~kowej. Występują
także elementy satyry, wyśmiany jest np. szlachcie rosyj3ki ("Wołski dwaranin").
W jeg.o majątku
na osiem domów pal1szczyźnianyeh
była tylko je,dna siekiera.
W tekst~ch szopkowych
zapisanych
na Mohylewszczyżnie
i Witebszczyź.ni~
elementów
polskich ~potY'kamy ,na ogół mało. Czasem padają słowa 'z dawnych
p:eśni wojskowych
("Prys'tall, prystal1 da wiarbunku,
bendziem
jes'ci z masłem
kclrki" s, 286), Natomiast
.kompozycja począbkowej
części rel"i.gijno-<biblijnej,
7. udziałem
Adama i Ewy, pastuszków,
Heroda, Racheli, Trzech Króli, Anioła,
Śmierci i Diabla podobna jest do jasełek pols;kich i niewątlpliwie ma genezę polską. Zostala widocznie przejęta
z jasełe.k wystawialnych
na tych ziemiach przez
szkoły polskie, niewątpliwie
za pośrednictwem
Slzkół unickich,
gdzie uzy~k.ały
białoruską sza tę słowrą,
W teokście szopki zapisanej przez Pawła Sz'ejna w Mińsku na początku XX w.
śpiewana była knJęda polska "Ani-oł -pasterzom mówił" oraz "Trzej Króle j-adą
z wio];,ą gromadą"
i "W żłobie ]-eży". Ułaln z Uhmką śpiewają
wa'fiant znanej
piosf'nki l·udowej·o
dzi·ewczynie hodującej gołębia, a Kupiec Wols'kii
Frant śpiewają pols'kie pl"Zyśpiewki taneczne. Na scenę wchodzi także Krakowiak
z Krakowianką i śpiewają kilka ku'pletów "kra,kowia'ka". Dabki pieniężne za przeds,tawienie zawiera tu ksiądz bernardyn. Cała ta szopka, jak widać, bytowała w środOwisku
J9 Lud,
t. LXVIII
�290
Recenzje
Bialol'usinów-.katolitków.
W jej wariancie
dru·.gim ułan spiewa znaną iPieśt1 woj.;okov;ą "Uł,ani, ułani, malowane dzieci".
Również teksty "batlejki"
apisane na początku XX w. na Nowogródczyźnie
zawi'erają -tek~ty pie:iJni .polsIkich. W wariancie
drugim większość postaci, w tym też
i Herod, mówi po polsku, z akceIJJtem b ialo:1"ustk
im. Cena kozy wyrażona IV talanich wskazuj,c, iż glówne patrtie tego tek9tu musiały powstać jeszcze w XVIII w.,
również w środowisku
Białorusinów-katolików,
może wśród szlachty zagrodowej.
Jedtną z :takich "ba'tlejek", oglądaną
w okolicach W:ołkowyska, opisał Miehul Federowsiki, a NaIPo'!eon Czarno,wslki ,zanQlto:wał teks.t z powia:tu nicświc.,k iCE!o.Pierwsza :ma genezę po,lską, druga stanowi mieszaninę języka po}skiego i rus'kiego, ale
leż wywodzi się z 'pierwoVnego tekstu ·po'lskiego z tym, że zawiera
także 'kol1'taruinacje
z innych
t€lkosttów wspomnianych
wyż·ej. Podobnie
inne zapisa·ne bądź
zrelacjonowane
teksty "batlejek"
posiadają
pos;:cególne epizody bi1dź zwr·oty. powta'l1zające się w utworach
po.danych u.przednio. W jednym wypadku mianowicie
w Doszycach
b. powiatu
borysowsk:eg,o
"batlejka"
miał.a charakter
"talego
tea'irzyku
'kukiełkowego,
wys'tawia'l1(~go pra;klycznie
przez ukrągly
rok. l. przedstawieniami
o l'óżnorakiej
tematyce, z elemerutami sat)',y na stosu niki m]{:j,;cowe.
Teksty szo,pkowe przedstawia.li
·teoŻ"żywi" ak,loT'zy. Były to jasełka., grane po
polsk,u (z a'kcent'em białoruskim),
bądź świ'eckie sceruki o'byczajowe. Jest jeden
przcdl'iulk opis'u jasełek
z "Wisły" (1901), z powiatu ·jjdz\k,ieogo. Opisanie ja<;dek
w pow. słonimskim wydobyto z archiwum Michała Federow,<;kiego.
Dział ostatni antologii
zawiera
warianty
sztuki Car Maksymiliall,
przedstawianej przezakto'rów
ludowych, z pochodzenia rusyjsJkiej, <która w XIX i 'na początku XX w. zys'kała dużą po:pula-f!ność 'na terenie biał'O'l'uskim. "'a 'prz}'klad,zic
~£j sztufki obserwujemy
pro'ces przejmowania
prZ:e'z lud białolfuski elementów
1'0;;yjs'kiej !kultury
ludowej,
za ,pośrednictwem
sluŻiby w woj'siku carskim,
pracy
w miastach rosy}sbch.
a talkże 'kontaktu z Rosjanami,mie,<;zkającymi
na tych ;:iemiach.
Opracowana
,starannie przez M. A. Kała,dzit'ls'ki'ego an1to!ogia biało-ruskiego teatru ludowego będzie bardzo użyteczna przy ba'daniach 'komparatystycznych,
podejmowanych
przez folklorystów
zarówno białorus:kich,
jak też ukraińskicsh.
1'0f,yjskich i polskich, zajmujących
się genezą i rozwojem poszczególnych form i motywów widowisk ludowych.
Franciszek
Legendy
ti padanni.
Skl.
nika"., Mińs<k 1983, SiS, 544.
M. H T Yn b ł a ol i A. H'u
'l".S
Sielicki
k i. "Na wuka
i Tech-
W dwukrotnie
już omawianej
na Itych łamach 30-tomowej
serii "Bieła:fuskaja
Narodnaj,a Tworczasć"
("Lud" t. 65 i 67) ukazał się tom zawierający
teksty biab'ruski:ch legend i podań ludowych, opracowany
przez dwu znanych folklorystów
Michała Hrynbłata
(zm. 1983) i Antoniego
Hurskiego.
Pierwszy
z nich napisał
�Hecenzje
291
wstęp charakteryzujący
oba te gatunki, tym cenmeJszy, iż jest to pierwsza na
gruncie białoruskim poważniejsza
ich charakterystyka,
oparta na tak kompletnym
zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana
antoolgia. Hrynblat poinformował
tak~e o polskich zbimaczach
podań ej legend biał'Oru:s'kiclh, m. in. o Ka,zi,mierzu
W. Wójcickim, k,tóry zamieścił ich kilka w znarnym zbiorz'e Klechdy, starożytne
poclania i powieści
luclv. polskiego
i Rusi (1837), wspomniał :O korzystaniu
z rtych gatunków przez Adama Micki,ewicza (w Swite.::iancc,
Swite.::i, Grażynie
i Panu TarJeus:u), Władysława SyrQlkomlę, Elizę Onzeszkową, a 'z pomniejszych
pisarzy ,prz€z
.T cll1a Barczews'kiego (Szlachcic Zawalnia).
Legendy zostały umieszcz-one w trzech 'rozdziałach: Q ,pochodzeniu wszech-;-.viata, ziemi, człowieka, zwier,ząt i ro~lin; o ,po'chodzeniu plemion, narodów, klas
i różnych zjawisk
socjalnych;
o Bogu, świGtych, wierzeniach
i stnchJch.
Już
z tych niektórych nazw widać, że układacze tomu potraktowali
gatunek legendy
szerzej niż je.,t to na ogół przyjęte, włączając tu teksty nie zawierające
elemenwstęp charakteryzujący
oba te gtunki, tym cenniejszy, iż jest to pierwsza na
zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana
anto10gia. Hrynblat poinformował
taki różnych zjawisk .,ucjalnych;
o Bogu, świGtych, wierzeniach
i strachach.
Już
zaś do anegdot. Wprawdzie zastosowany tu klucz ma też swoją dobrą stronę, gdyż
mamy zgrupowane wszystkie znane teksty na temat poch::>dzenia np. ptaków czy
zwierząt, mimo że mają atrybuty forma,lne różnych gatunków, jednakże okresl:el:ie ich jako legend :przychodzi nam z trudno~cią, bowiem wy;różmikiem Itego gatunLu jest prz(~ieżnie
tylko sam motyw, leaz także s,posób jego po'dania oraz przy'wiecająca mu idea.
Wartość zamieszczonych tekstów jes-t o:C'zywi'~cic:niejednaikowa,
zdarzają się
\vśród nich utwory jawnie publicysltyczne, autorskie, a nie ludowe. szczególnie te.
które powstaly w czasaoh nowszych, już po I wojnie światowej. Mo'żna by je [1azwać najwyżej gawędami czy anegdotami, lecz w żadnej mierrze legendami. Sądząc 7. Imio!1 święlych wy:'1tępujących W legendach (czy też quasi-legenda,chJ, jak
też z innej nomenklatury,
większość tego rodzaju tekstów powstawała
w środowisku Białorusinów
prawosławnych.
W jednym z nich (nr 153) katolicy są nazwani "lach'\lmi" (w zdaniu: "bo sil'radu lachi sausi'm nie posciać"); 'można sltąd
v:nioskować, iż powstała on po roku 1863, ,g,dy nasyłani na Biało'ru~ z Rosji popi
zaczęli slzerzyć wśród wiernych nieprzyjaźń do katolicyzmu. Ale dużo też jest tok,tów z nomenklaturą
białorus1ko-kato,lic:ką. Wiele z przylo'clOnych tu legend (właściwiej by było określić je jednak ja1ko lpodania) jesJt barodzo interesJujących, np.
" rusałkach. Ciekawy jest też cykl opowiadań o wilk'olakach, który ws:zakże na·leży zal'iczyć do po,dań demonologicznych, a nie do legend. Podobnie ma "ię rzecz
z opowiadaniami
o czarownikach,
wiedźmach, rzaczarowanych przedmiota,ch. Spotykamy tu także teksty przedrukowane
z powojennej
biało'stockiej "Niwy".
Część druga tomu, zatytułow~na
Podania, składa się również z trzlech rozdziałów: o zdarzeniach
i o'sobach hi,SJtorycznych; o pochodzeniu
m'iast, miasteczek,
wiosek, uroozysrk, rzek, jezior oraz ich nazw; o s:ka:rbach zakłętych. Tu już nie
mamy zastrzeżeń co do za1szeregowania ,gatunkowego podanYch tekstów. Wśród
podań znajdujemy także polonica. Włodzimierz DobrowolsJki zapisał w końcu lat
osiemdziesiątych XIX w. podanie o tym, skąd :się wzięły bunty w Pohce. Oto .po
śmierci "króla-bohatyra"
starszyzna polska pOJstanowiła, by nowego władcę wynalazł koń tamtego. Ten wybrał st.arca Wi'to'Lda (s'tarął przed nim na kolana).
Witold dO'brze rządził pańs,twem polskim, a prz'cd śmiercią powiedział, aby w razie
'1iebez.pieczeń~twa dla ojczymy - zagrać na'd jego mogiłą, a on ws'tanie i okaże
1~·
�292
Recenzje
pomoc. Po pewnym czasie zagrano - na pr6b~, bez przyczyny. Witold, przywołany z tamteg·o świata na próżno, rozgniewał się i prz'cklął przywołujących,
slkazując Polaków na wieczne bunty. Zarówno to podanie jak też wick innych dowouli, iż układali je ludJZ.ie z pewnym wykształceniem
i że zas'ięg ic:h twnrów był
duży. W jednym z podail spo·tykamy Telacj~ z pojedyn,kl\l 'k;ról;l SteLm::! Ba turcgo
z Katarzyną
II, k·i6ra zwycięża w nim. Powstalo to ;po<lanie w XIX .'1.. W śr-rxlowisku pro rosyjskim.
Podania
o Piota-1ze I .po·siadają prawdopodohnie
genezę l'osy}sk'l. Opowiadania {) wojnie ze Szwedami ,prz'edrukow:lino m. in. ta,kżt! z zapisów Michala Federowskieg'o. Podania o wojs'kach napoleońs'kich wyrażają ujemny stosunek do Francu.zÓw. Osohny dzial stanowią
podalnia o m,l'gnatach - Ba-rwrzc R.adziwJ!łow~nw.
Radziwiłle-Sierotce
i "Panie
Kochanku"
o·raz o innych dziedzicach,
przeds'lawionych pl'lzeważnie ujemnie za ucisk poddanych.
WśrÓd po,dań {) powstaniu
różnych
miejscowości
o-raz ich· nazw dość często przejawia się królowa Bona. Mickiewiczo'
lo.g6w zainteresuje
9 podań o jeziorze Świteź, KOllCZą:y tom cyikl podal'\ {) ska·rb"ch w wielu wypadkach przypomina po-dobJle po.dania polskie.
Antologia została 'WY'Posa.żona w imdeks motywów jak też o'sób hiS1tO-rycznycll
i 'mito,logicznych, co :ułatwi studia :porÓw;1awcz,e nad legondami
i ,podaniami, Szkoda tyl·ko, że nazwy osobowe i niek:tóre inne zG.'ltały ,umif'szczone nie w jednolitym
systemic
a!fabetycz;n)"m, lecz v': grupach
tematycznych,
co wymaga
poszukiwań
dodatkowych.
Ale mimo tych wszystkich
drobnych
z,as>t.rzeżeń wydany starannie
.tom 'legend i :podań .białorusIbch 'I1a:leży uznać .za ba,rdzo wartościowy.
F'ranc'is:::ek
BYLGi1RSKI
dawnktwo:
NJ1RODNI
PESNI
NAUKA I IZKUSTWO,
OT BHATJA
MILADINUWI,
1981, ss. 51+VIII+539.
SYBRANI
SOFIA
Sielicki
Wy-
Z okazji 120 rocznicy ukazania się w Zagrzebiu zbioru braci MiladinowÓw ze
Strugi wydano ten zbi6r w Sofii po raz już czwarty, JeSlt to fotokopia wydania zagrzebskiego. Redaktorem
i autorem wstępu omawidnego zbioru s·ofij5kiego jest znany fol1kl'O'rysla bułgarski,
a'ka·dem1k Petyr Dinekow {zredagował im ja1k wiadomo
i trzecie wydanie sofijskie, które ukazało się w 1961 r.). KomCll1tarzc do tego wart~ściowego zbioru przygotowała
Milka Miladinowa.
Brasia Dymitr i Konstanty
Miladinowowie
nie zdążyli swego zbioru, jak wiadomo z'obaczyć, ponieważ gdy był on jeszcze w druku, zostali przez wladze tu1""c'kie aresztowani
za "WYWfO'tOWą", "antypaństwową"
i "sz.picgowską dzialal.nosć"
na "rzecz Rosji" i zginęli w więzieniu w Konstantynopolu
w styczniu 1852 roku.
Zbiór braci Mila1dinowów traktowany
jest prz·ez folklorystów
jako wiarygodne
źr6dło archaicznych
wątków macedońskiej
poezji lu·do·wej oraz czę~ciowo i bulgarskiej, bowiem z 674 tekstów pieśniowych,
szósta część to lltwMy bułgaTskie, Te
ostatnie teksty dostarczyli młodszemL! bratu, Konstantemu,
gdy pobierał naukę na
Uniwersytecie
Moskiewskim,
jego koledzy bulgarscySawa Filaretów,
Wasyl
Cwła'kow i K. Gerow. Utwory bułgarskie.
pocho'dzą~e z terenÓw wschodnich Bułgarii, zebrali Ne·sz.o Bonczeworaz
Marian Drinow.
Macedońskie
pieśni ludowe epickie, hajduckie
oraz liryczne pochodzą
�293
Recenzje
głównie z rodzinnych
stron 'z.bieraczy, ,tj, ze Strugi i OChrydu, a częsc 1: Frilepu
i Kukll"zu, gdzie Dymitr Miladinow pracował jako n.auczyci'el. W mniejszym stopniu reprezentowane
są i inne regiony Macedonii. Do zbi-oru bracia Miladinowowie
włączyli także obyczaje weselne, zwyczaje i obyczaje kalendarzowe
z terenów
Strugi i Kukuszu, a ta'kże wier'Lenia lu,dowe, ~ry i zabawy, prz)'lSlowia i zagadlk1.
Zrozumiałe jest wi~ ,duże zainteresov,"an1e tym C'iekawszym i warto';'ciowym z.biorem etnograf6w, folkl-oryst6w, filol'og6w i hi.~toryków, gdyż zawiera on wiele cennych informacji
o 'kultu.rze duchowej
Macedończyków
i Bułgarów,
ja'kich nie
można znależć w p6imiejszych zbi<>rach. Był ,to pieIWSIZyzbi6r odsłaniający
skarbiec kwitną~ej
poezji ustnej, żyjącej przez <ClłUJgie
wieki w eg'Zotycznych wsiach
: miastach, gdzie szkół w języlku ojczystym nie bylo, a rolę nauczyciela
i wychowawcy spelni,al folklor.
Zasługi dwóch braci ze SiI;r1u.gisą nieza:przl'{,'Zalne, a:loowiem ich .działalność
zbieracka utorowała
drogę lkzmym le,h naśladowcom
w 2 połowie XIX w, Zbieracze ci poTównan\ są z VUlkem Ka'ra'Ciziciem, :który ,dla świata odkrył bogaty foł~lor serbski. :'oJ ic więc d'Ziwnego, że nie ma pracy ll1aukowo-badawc'Zej t'raktującej o poezji ludowej Macedończyków
i pozostałych ludów słJowiańskich Bałkanów,
która nie czerpałaby 'Z tego oog,a,tego arsenabu ()Iry,ginalnych i uni.ka!Jnych wątków
opiewających
czyny ooha,ter's'kie głównych ooh<lJter6w epiokich średniowiecza
orar.
barwnych tekst6w pieśni lirycznych - obrzędowych
i o s'!OSJU,rl'kachmiędzy.lu<:lzkich. Zbiór jest wciąż żywym archiwum, w kt6rym za'rejestirowanych
zostało dużo motywów, często samorodnyc.h, nie s,po'tY'ka'l1ych 'l.l inll1ych późniejs'Zych ,z;bicraczy. Dużą wa'!'lość posiada omawiany zbiór jeszcze ze względu na t,o. _że zawarto w nim także sporo utwor6w ludowych, które nie zanikły dotąd z repertu;:.rów utalento'wGnych pieśniarzy ludowyeh w r6żnych regionach Macedonii. Jest
to zaga,dnienie bardzo ważne dla etnografów
i fol,klorystów, k!tónzy mn'gą ::iledzić
l uzwój i wqdrówkę
pewnych motywów poezji ustnej. Pona,dto zbiór braci Miladinowów dowiódł, że przez dŁug,ie wieki ikrążyły wśród ludności słowiailS'kiej,
\-toczonej przez inne nGrody, przekazywan-e z pokolenia na po-kole.nie wiele archaicznych utworów, świadczących
o bogatych tradycjach
lud<Jwych, klóre mimo nacisku innych kultur ludów ościennych nie zanikły, Folklor był pancerzem,
bror.ią2ym M.acedończyków przed wyna.r'odowieniem.
Twórczość ludowa s.prawiła, że
ten niewielki lud słowiailski zachował swój język, zwyczaje i obyczaje, tra,dycje
i obrzędy oraz ::iwiadomość n<lJro'dową.
OmaWiGllY zbi6r ,ruż przeszło 120 lat służy badaczom folkloru s łowiat'J.>kiego.
Wiele utworów
z tego zbioru .przełożono na ,różne języki europejskie,
w tym
na jqzyk polski, 00 świadczy {) jego Wa'l·tości i z(1aczeniu oraz o nieshl'bnącyc.h
~ail1'tl'resowa!1iach mjl(}~nik6w słowiańskiej literatury ludowej,
.\L'IKEDONSKI
PECZALBARSKI
LOR "MARKO CEPENKO",
SKOPJE
NARODNI
PESNI,
Kole
Simic.:ijew
INSTITUT
ZA
FOLK-
1979, ss. 277,
Wstęp i komentGTze do omawianej 'ksiąŻ'ki :napisał La'ZQ Karowski, którry jest
zarazem jej redaktorem,
natomiaSlt Trpko Bicewski o'Prarował oprawę muzyczną
wwartvch ,tu 200 'tekl>t6w pieśn!:owYOCh,Na kOI'lCU'zbioru !podane sa nazwiSlka 54
�294
Recenzje
zbieraczy tych pieśni ludowych, wśr6d których jest 9 pracowników
Instytutu Folklorystycznego
SR Macedonii. W przeważającej
części zbieracze -- to nauczyciele.
Ciekawy jest indeks 187 pieśniarzy ludowych, od których zapi.,ano zawarte w tym
zbiorze utwory. Teksty pieśniowe pochodzą z SR Maced-onii, Macedonii Egejskiej
Qraz z ziem macedońskich, wchodzących w skład Albanii. Nie j<'.,t reprezenlow<lI1<l
natomiast część Macedonii Pirińskiej należącej do Bułgarii.
Macedońskie pieśni ludo'we o emi,gra!I1!lach za'r,oibkowych powstaly :pod ,koniec
XIX w.,kiedyfa,laemigr.a'cyjna
zaczęła nabierać masowego charakteru, szczegolnie
zaś po powstaniu Ilindeńskim (2 VIII 1903 T.) i 'po wojnach bałkań.sk ich. Młodzież
emigrowała :POczątko'\Vlo<do RUJmunii, Serbii i Bul-garii, a ,p<>tem,do USA, Kanady.
Australii
i .innych kr,aj6w Europy zachodniej.
Po 1912 r. Maced-o:nia nadal była
krajem ni·esrpokojnym. Podczas wojon bałkańskich
i l wojny świa-towej ziemie
rnac:edoń.<;ikiebyły areną !krwawych walik. Do armii :kr6les'twa Jugosławii, Grecji
i Bułgarii p<>wolano Macedończyków, !kt6nzy '0dda-li ~wojeżycie
za cudze im:ter~y.
K.raj ;pusto·szał, nędza zak·orzeniła się w każdym dom'u, licZJba wdów 'i sieroc
rosła. a .poza prymitywllly:m rol'nictwem nie było ża,dnej innej pracy zarobkowej.
Walka IU'MOk'i o swe prawa nar·odowe, o lepsze życic nabierała co'raz tu bardziej
zorganizowanego
chara1k,teru, a co za tym idzie, Izma'gały się prze~ladowania ludIlości ze strony władz 'zaibo'rczych. Z ;tej ciężkiej :sytuacji, w :jaikiej znal,az! się nar6·d
n:acedońSiki aż do II wojny światowej,
jedynym wyjściem była emigracja
zarobkowa.
Zawarte
w 'Olffiawi.any:m Z}biOlrze,pie:ini 'ludowe '''l wz.ru.szający;rIl rejestrem
ci"żkich przeżyć emigrantów
i ich rodzin. Najczęściej
Clffiig'ranci rekI'U:towali się
5p<>śród młodzieży, 'która do.piero co :zało'żyła rodzinę. Ile t-ra,gedii przeżywały ich
żony, starzy wdzice i ich małe dzieci! Wiadomo bowiem, że wielu z tych mlodych
ludzi nigdy -nie wracał<o, umierali na obczyźnie -!'UJbniektónzy 7.aikła·dali nowe -rodziny. Zma'rtwiellia, smutek, tęsknota - oto myśl pr.zewodnia tych pesymistycznych, utkanych przenikniętym
cichym bólem, zma,ntwieniami, 'zgryzotą <kłopotami
i :g'oryczą pi·eśni. Ta!ki'e oto uCZJucia ~ą :PO,dstawowym motywem
tych wątkow.
Wiele z nich przechodzi do b(liHad. KaŻ!dy z tych utworów jest c!cgiq !tragiozną.
D'0 pows'tania Ins't)"tutu Folklorystycznego
SR Macedonii (1950 r.) Ipie~lli o
cmigra:ntach
za'robkowych, tzw. pec,zalbarskie {peczalba
w jGzy1k'u macedońskim
oznacza zarobek), Itrafiały s,pOr.a,dYCZiI1ie
w zapisach ,zbieraczy. Dopiero po 1950 r.
<Cj
'one zbierane systematycznie,
jak i pozostale gatunki i rodzaje macedońskie]
twórczości ludowej. Świadec!twem tego jes't omawiany zbiór, :zawierający jedynie
garść tych arcyciekawych
i oryginalnych
p'eśni ludowych, ktore powsLlj'l i \'..
naszych czasach, zasilając bo.gatą I'iteratur!; J.udową Mace-dolllii. Warto .z:1Znaczyć iż
utwory te są nieznane u Ser,bów. Chorw.atów. Czarnogórc6w,
Slowcóców i Bulg(l.[Ó\v.
Każdy z tych utwo'r6w, których auto,rami sq matki, żony i sioe,tl y 'lJpiewanych.
bohaterów, jest zamkniętą histo,rią ich przeżyć osobi's,tych. Zadell z tych te-ks161\'
pieśniowych nk jest wykolnywany w nas1traju pogodnym, lecz ze sercem złamanym
i pełnymi łez oczami. Piszący te 'Slowa był niera:z liwiadkiem, gdy na wbawach, na
kt6rych uczestniczyli emigranci ·z USA, Kanady czy Australii, odwiedzający swói
kraj po długoletniej nieobecności, gdy zabrzmiewała pieśń.,pcczalbarska"
nil' magI;
zatrzymać łez. Są ,to lamenty olpla'k'Ujących osób na,d swoim ciężkim losem, osobo
k~6re zoS'tały -podyawione radości, a ich życie jest ,pełne trosk, trw6g 'i smutku.
ł<helicz·ne wątki o za'sięgu ogólnokrajowym
posiadają warianty. a większość - to
samorodne wątki w IM6rych jest opi'C'\v<łUm cięi!ka dola emig.ralllta i emocjonalne
pr:zeżycia członk6w jego To·d~iny.
�Recenzje
295
W niektóryoh tc.k-'>ltachopowiada ·się :o iSlpotJkaniumęża
lżony, gdy 'OJ1po kilku
btach wraca do domu. Zo;,a nierozpozna'je
go. Nieraz :mąż uspokaja małżonkę, że
wróci ,po 10-ciu laltach i !pyta jaiki prez·ent 'sohi'e życzy by j'ej :przytl1iósł. Zona :jednak
wo-li, by on ,z·ostał .przy ni-ej, Ulawet 'namawiago,
żeby spr!zedał jedYlne:go rumaka i
nie jechał do -dalckiego kraju (nr 10). Innym razem mąż jedzie do Am·eryki ;
pyta żonę, czego .sobie życzy - by wY'sylał listy, pieniądrze allbo pr~~nie, żeby Ot!
\l'I'ócildo Iniej. Zona bez wahania odpowia'da; nie chce l~s,tów, bo się drą, także
nie chce pieniędzy, po·nieważ ro'Zchodzą się. a pragni'e j'edY'nie by on wrócił (nr
!li' 166. 167, 168). Cieka'wa
i'est interpretacja
anonimowego
pieśniarza
IuD-owego,
który przc'kazuj,e dialog między mężem ażemą. która nie chce go puścić same'go,
lecz pragnie z nim. ;pojechać. Maż us'iluje pr.zekonać ją, że Ikraj, .dOlkąd się udaje,
znajduje s·ię daleko, trzeba będ1Zie pr-zeplynąć .glęboką wodę. Zona od:powiada., że
zmieni .się w rybę i /poplynie do ni'ego. On wymienia inlne przesZ/kody. Znajdują
cię gęste lasy, przez k!tóre trudno się przedrzeć. K'ochającążonę
i Ito nie odstrasza.
Oznajmia, że ,zmieni ·się w leśnego ptalka i tP'0f.rUll'lie,do nieg-o. Ami silne i ,groźne
wo.j.:ilkJo,które znajduje
~iG w kraju
gdzie przebywać
ma jej mąż, nie mo"Że
zmienić jej dccyzji, a'!bowiem stanie się ona "jadowitą
ŻJmiją" i przejdzie przez
;0 wojsko (nr 14), Często jedn~k żona przeżywa
.tragedię,g,dy
,się 'dowia'Cliulje,że
!'I1ążnie zyje (Inr 156; lubieni
się z inną kobietą (nr 143). Czasami na O'bc,zyŻJ!1ie
maż ciężko ch{)J'uje i nie ma -tam ani matki, ani rodzeństwa,
ani też u1koQchanej,
i:cby mu olpa'trzyli rany. nie O'tr;zymuje naw~t depesz i .listów (nr 41).
Tęs<kr.otą żony poeta ludowy złagodzi czasami wiadomo,ś·cią, jaką dostaje ona
za pośrednictwem
gołębi, które ka1flmi "białą pszenicą", ż'e widziały one jej męża
~iedzącC'go nad Czarnym MO'f<zem,pis'zącego hs!t i liczącego peIne wiadra pieniądzy
(nr 51).
Wśród omawianych
utworów I,udowych spotykamy kUka ba~lad () wybrednej
n',a-tce, która zab'ija 'Syna w ubawi.e, że :przekaże wiadomość o dej nierrno:ralnym
i.achowuniu się.
Występuje tu tażc znany i winnyc.h Ikrajach motyw ballady - powrót bogaliego SY~la emigrail1lta zarobkoweg,o ,do domu, któ'rego matka nic ,poznaje i gdy on
::..lsrął, siekierą odrąbała mu .glowę, by zrabować mu złoto.
TragicZlly 'koniec ,spotyka także .dwóch braci, którzy wracają już zamożni dl)
domu, Kupują sobie 'rumaka oraz "ostrą szablę", Gdy zbliżali się do wio's<ki,Izapragl~ęli trochę odpocząć w pobliżu źródełka. znajdującego
się pod wysokim drzewem.
Tu podzielili z<lrobione pieniądze, z rumakiem
też nie było kłopotu kto ma go
wziąć, lecz szabla .,tala się "kością niezgody" i starszy uciął nią głowę bratu.
Wówczas o·ctenvała 'się ścięta głowa, "matce możesz powiedzieć co zTobileś, 'ale gdy
przyjdzie mój sy,nck, usiądzie ci na kolana i zapyta c·o wtedy mu po'wiesz? Brat-:nurdcn:a uszłyszawszy ,to bez zastanowi'enLa targa się na własne życie i umiera,
Inna ballada opowiada o mężu. Móry wracając do domu zastaje żoml z <ko'chankiemi zabija ich 'oboje,
Często niektóre pieśni ilustrują zażyłe, do;brc 'stosunki w 'rodzinie, SzczegóLnic
plastycznie jest przedstawiona
miłość matki, !która lnie choe źadnego majątku,
żadnych bogactw, a jedynie pragnie, by jej syn pozostal w domu oj nie wyjeż,dżaJ.
Nieraz ostrzega ona syna wybierającego
się do ,pracy we Francji, że ".dzi'ewczęta
francu~kie są diabel"kie i go oszukają" (nn' 7).
Pieśni te. poza .problemami soQcjolo~kznymi i stosunkami
rodz1nnYlffi'i ja!kie
poTuczają, zbudowane są na t,rwałych fundamentach
estetycznych, są żywą hi:storią
naj nowszych, cię2:kich 'i tragicznych
dziejów ludu macedo·ń'skiego, /kltóry 'rzad!ko
przeżywal chwil'e 'szczęścia, radości 'i -spokoju,
�296
Recenzje
Poza ws;pomni,,"nymi wstępami Law KarowsIkiego i Trpko Bicewskiego. utwmy
Ie nie są dotąd przedmiotem
'SIpecjalnych badall folklorystów
jugosłowiańskich.
Znaleźć można jedynie skąpe wypowiedzi
na ic:h temat (V. La'tković, Nuroe/na
knijiżevnost,
I, Beo.grad 1967, s. 151; K. PenuszliSiki, wSltQP do: TTlldowi . .)emejni
humoristiczni
pesni, Skopje 1973, s. 11 - 12).
Kole
MAKEDONSKI
.JE 1980, INSTITUT
PESNI
ZA
NARODNO-OSLOBODUTEL.VATA
ZA FOLKLOR
"MARKO CEPENKOW",
Simic.:ijew
EOItHA,
SKOP-
s's. 445.
Insttyut
Folklorystyczny
SR Macedonii wydał ·omawiany zbiór j.lko trze·ci,!
po.zycję z serii "Macedońska twórczość ludowa". Wybór tekstów, wstęp oraz komentarze przygotował redakt'0-r tego zbioru, Law Karowski, natomiast Gjorgi Gjorgi.;ew jeslt autorem opracowalI1'ia muzycznego.
Lazo Karows!ki we ws,tępie podkreśla
nJ.lę 'ira.dycjj lu·dowej w pov;~ta\\'all!U
tych utwo-rów podczas II wojny światowej, ·kj,edy lud maccdolISIki walozył pTzeciw~o okupantom faszystowskim.
Czę·Ść .pieśni, opiewających
tę wal'kę, układali U1talonfcowani pieśniarrze ludowi, rekrurtujący się wśród partyzantów
na wz&r poezji pisanej oraz kadycji ludowej, zwłaszcza lPi'eśni hajduckiej
i poezji rewolucyjnej
ruchu
NJbot.niczego.
Zawarte w omawianym
e.biorze teksty pieśniowe pochodzą w zasadzie z ziem
SR Maeedonoii oraz z Macedonii Egejskiej. Utwory z terconów tej ·ostartniej częsci
kraju zebrane były od Ma·cedończyków
zamieszkałych
w JUJg·os!awii. Słabo l'l'prezentow.ana
jest natomiast
Macedonia Pirińska (4 pieśni) oraz część "'lace-doni!.
należącej do Albanii (3 utwory).
Teks,ty z omawianego
zbioru powstały
w latachl'941
- 1945. Jedynie ;w z;clniach Macedonii Egejskiej, gdzie WS p6'lna walika Macedoóc.zyków i Greków prz(~ciwk'o mona.rchii Grecji i anglo-amerY'kanskim
interwentom
trwała do 15 -ierpnia
)949 •.oku, lPi'eśni () wa.lc·e narodowo-wyzwoleńczej
,powstawały
·dłużej. Sipora
ezęść tych wątków źyje wśród emigrantów
politycznych
z Macedonii Egejskiej.
przebywających
w .Polsce, Czecho:słowacji, Związ-ku Radzi.eckim, Rumunii, ·!\a Węgrzech i Bułgarii.
La:zo Kar-ows'ki podak
info·rmacje o .pie'l'\'v'szych zbiNac'zach j ba·daczach ,tych
popularnych
pieśni ludowych, które ISą najnowszymi
tworami macedollskicj
poezji
ustnej zaznaczając
przy tym, że i obecnie powstają wątk'i opiewające pOS/laC'ie i
wydarzenia,
związane z ·ruchem oporu lPo,dczas II wojny światowej.
GłÓW!llymi
hohaterami,
których
imiona przewijają
się w tych pieśniach,
są Tilto. general
Aipos'lolski o-raJz 'Partyzantki
i partyzanc'i,
bO'haterowie narodowi, któr,zy własne
życie oddali za wol11!nść kraju. Ka'f'O'Ws'ki ,poza analizą u;twarów zajmujc ",ię : ich
poetyoką·
S'zczególnie w~Tusza-ją :słuchacz.a za'kodo·wane w .pamięci Iwdu bcs,tiaLskic czyny
(okupantów:
W wielu utworac,h jes't m·owa o tym, :be młodzież chwyta za broó by walczyc
z 'WI'Qogiemi oorwać kajdany niewoli. Znalazły się także pieśni hwmorysltyczne i
saJtyryczne, w których "Niemcy znależli swój grób w Ras·ji" (II1T 2~8) lub, że "Niemców i Włoc'h&w nie ma j-uź w Afryce", "Dziadek Iwan (znaczy Rosjanin) faszystów
1
�297
Recenzje
P.1iotlą zamiata" (nr ~.)91. Pic,;niarz ludowy kpi ta'kże z exkróla Ju.gosławii, Petra
(nr nr 260, 261).
Co ~ię lyczy meło'dii tyC'h pieśni, to według Ziwko Firfowa, kló'rego cyttuje
Gjorgi Gjorgijew, pieśniarze, stosowali stare melodie, oryginalne lub zmodyfikowanr". Ulwory le, ja:k i we wszystkich poz'ostałych 'krajach Europy okupowanych
przez fa'szystow~kich I i'emców, były zarbronione., dlate.go wykonywali je paT'tyzanci
• lud na -s'potkaniach IOwaorzy:.kich i wyc·ieczkach. Część ·tych utworów przeznaczona jest do tailea.
Omawiany zbiór zawiera 280 pieŚ!ni, 'które są iy1k·o częścią bo,g'atego repertuaru
utworów parlyz<lrnC'kich, jakie pow,<;ltaly ,podcza~ II wojny światowej. Duża część
zapisów spoczywa w a·rchiwum Instytutu
FO'likl<JIrystyczne~oSR M'acedonii. Akcja
•.bierania tyeh wątków w Ju'gosławii trwa, a iema,tem ,powaiŹJrl'iejszychprac naukowo-badawczych
jeszcze one nie są nie ylko w J'Uigoslawii, lecz i w !PQzos:tałych
krajach słowiailsk ich.
Kole
NARODN1::
VIC, KNJIGA
32+XIX+324.
PESME
MAKEDONSKI
PRVA. ZENSKE
PESME,
Simic.::ijew
SKUPIO STEFAN 1. VERKOBYLGARSKI PISATEL, SOFIA 1980, s's.
BUGARA.
Oma'wiana ksi'lżka ukazala się 120 lal po wydaniu w Belg1'a'dzie powyżlSzego
zbioru Bośryiaka Slcfa;na Verkovicia, którego imię wywołało ożywioną dysku-sję po
wydan'u \V Belgra·dzie w 1874 I tomu, a w PetershmglU w 1881 r. II ·tomu .głośnej
mistyfi,kacji Veda Slovena. ZasłUigi jednilJk jego jako zbieracza i ,popu<laryzatora
folkloru macedoń.>kiego .są niewątpliwe.
On pierw.szy przedstawił
złoty snop kultury duchowej nieznanego przedtem, nielicz:nego, zniewol'on€lgQ ludu słowial1skiego.
Verković odkrył dla folklorys'tów bo.ga'te .pokłady orgLnalnej i bo'gatej pO€lzji i
prozy ludowej Macedończyków. Wypa'da t,u wspomnieć, że t,en dyletant i zagorzały
zwo!enni,k ruchu ilirskiOgD wy,dał jeszcz·e ·dwic ci'ekawe prace €'tl1'o.g'rafi'cZll1e:
Opisanie by ta Bolgar, nasie!jajuszczych
M akiedoniju,
Moskwa 1868 oraz Typograficzeskoetnograjiczeskij
oczerk
Makiedonii,
Pietier.sburg
1889. W roku 1920 natomiast
z
jt-go spuści;zny Rosjanin Piotr Ław,f'Ow wydał w Piol-rog'ro,dzi'e ,zbiór, zawierający
200 tckstów pie0niowych, o których wspominał ich wydawca jeszcze w 1908 rorku.
\V rOiku 1932 zaś ltonże Ławrow wspólnie ze znanym folklorystą
czeskim Jifim
Folivką wydał w Pradzie obs1zerny zbiór bajek macedoiLs:kkh, zebranych przez
Verkovicia. WszysItko to świadozy, jak bardzo był on 'zaangażowany w zbieraniu
folklorystycznych
i elnograficZlnych malteriałów na ziemiach macedoli:s:kicłf.
Po·d koniec swego życia 7Jbieracz ów doznał, jak wiadom'o, du.żo rozczarowan
z powodu wspomnianej mi.<;tyfikacji Veda Stovena. J.ego tragedia ponadto p:Jlegała
: na tym, Ż'C iZ>di"adzilchlebodawców Belgradu i .prze-szedł na służbę rządu nowowy'ZW'olOlnejwtedy Bułgarii, inteligencja
której wY'korzysltala umiejętnie stanowisko Veu1<ovicia, trarktującego MaeedończYków za Buł,garów. W -ten SjpO'sóbzaognił
stosun'ki dwóch rywałów - Serbów i Bułgarów, włączając k.ultU'rę macedoń~ką dio
bułganslkiej. Spór ten ,toczy :S'ię nada'I, jakkolwi€1k z'eh-ranc ,przezeń ma,t.eriały nie
mają nic WSpól11egoani z Buł,gacr-ami,ani z SeI1baani.
�298
Recenzje
P'olza tymi ikłolpotami, jaikie J)rzeżył V€T1ković, ,nikt nie ,kwestionuje jego dorobku jaik,o z,bierac,za utwo·rów l'udowych, Swia,dectwem -tego jesot m.in. ·omawiany
zbiór. On pierwszy wśród ZJbieraczy ,trafił na utalentowaną
pieśnia'rkę ludową Dafiną, od której zapisał 270 t'ekstów ~do zbioDU włączYł 235 pieśni z jej repertIla'ru). Informatorka
owa :p11zekalzałaVerkovicioWi :pieŚiJ1.io trcśc'i mitycz;nej, obrzędowo-kalendarzowe,
ballady, miłosne, pr.zeznaczone do tallca, epickie i obyczajowe,
zawndowe. wY'konywane ,przy p'racac'h polowych,
hajduckie,
weselne oraz hies:adne.
Zbiór podzielił Ver.ković na ,dwa rozdziały. Do ·rozdziału pierwszego, któremu
dał tytuł Pieśn.i żeńskie
(Ctzyli hrYCZine) dał cały n~pertua'r Dariny, a do rozdq;ialu
drUigiego włączył uslyszan.e utwory od innych .pie.~niarzy ludowych, wywodzących
,'ię z różnych stron MacedanE.
Omawiany ,zbiór Stef.ana Velikovicia jest cennym ź-ródlcm macedoi1ski·cj :po·czji
ludowej prizełomu 1. ,i 2. połowy XIX 'w., umożhwiający I.prześledzc.l1iieJ'lO<ZlITlJieszczenia pewnych
ogólnoslowiall'slkich
motywów
na tych ziemiacharael
zapoznanie
~ię z samo-r,odnY'mi wątkami,istniejącymi
wylącz,nic tu, na ,poludniowo-wf;chodniej
częścikraj'u.
Kole
MOMĆILO
ZLATANOVIC,
NARODNO
PESNISTWO
NARODNI MUZEJ U VRANJU VRANJE 19&2, SS, 330.
Simiczijew
JU2NE
SRBIJE.
W:s.półczesny follk!laryst.a }u'gosłowiallski, Momcilo Zlaianović, profesor Wyi..";ze,i
Szkoly Peda.gogićznej w m, W1ranje, jest -znany nie tyl'ko ja:ko namiętny zbieracl.
runa Hteratury ,ludowej na terenach 'Pofuooi'owcj Serbii, lecz Itakże i ja,ko ceniony
badacz. Wyni,ki'em jego wieloletniej
opra,cy ;poza licz.nymi artY'kulami, ogloszonymi
na lamach różnych czasQpism na,uikowych Jugoslawii,
jc~i omawiana
książka.
Wnosi ona 'dużo nowego do wciąż jes'zcze żywej iwórcz{)ściludowej
w ojczyźnie
Vuka Karadzicia, St'ojana Novaikovicia i SVe'tozara Markovicia.
Polu·dniowa Serbia, to dekawy
.skrawek Ju.gO'sławii. Niewola turecka trwala
i.ldlużej
niż na pozostalych ,ziemi'ach Serbii. P'oiożcnic geograficzne zaś sprzyjało
utrzymywaniu
kontaktów
kulturowych
z sąsiednimi
mjast~ll11i maccdl1ll.c;ki:ni
Skopje, Bitoia i Saloniki,
W średniowieczu
istniały tu male feudalne ,paóstewka scrbs:kic tzw. zupy
P'reszewa, Wranja 'i Inogoszta aż do 1454 r. Niektóre regiony tego obszaru znaj·
dawały się pod panowaniem
Turcji aż do 1912 r., tj, do wybuchu I wojny balkal'lskiej. Podczas wojny a u:striacko-·tur-ecikiej w XVII w, ,duża cz<;ść !u-ti>llo'ścitych
lerenów byla z:mu's'Zonao.puścić !kraj, :ponieważ 'były 'one teatrem oSltrych wa-i'k.
Omawiana rksiąż1ka srkJ.ada :się z 'dwóch części. PieTws1zą część (s. 9 - 181) autor
po,święea liryce ,ludowej ,okręgu W.ranje. Omawia tu pieśni obrzędowe tzw.
łnars.koie, poświęcone ,O'bchodom święta Lazar.za, wiel'kanocne zabawy ludowe, pieŚd1i
gjurgJjcwdeńslki-c czyli u'twory liryczne,poświęcone
obchodom ,święta Jerzego, pakona p6;] uprawnych
i zwierząt
domowych, foIkl'or psz,czelarski orarz obrzę·dowe
piśni wcse'lne Serbii poludniowej
w porównaniu
zodpowiedinikami
macedońslki:mi,
�Recenzje
299
!:'i,;zc :'ci ;,a';"'ŻC.0 obrzędach pieśniach pogrzebowych okręgu Wranje O!faz o żrliwiaT;.;kich z okolic Pczyni i ich wit;zi z macedońskimi.
Os·obny rozdział przeznaczył ludowym pieśniom miłosnym pochodzenia miejskiego z południowej
S€rbii. Pisze on
ta,kżc IJ obecnym s'ta'nie -twórczoŚCi ludowej na ziemiach Inogoszta, obejmujących
tereny między Wra.nje, południowej M(}<rawy, Gr,deli·cy. KUJkawicy i górami Obl'i'ka
: Gro:;\. :,;) i< órych znajduje sięoLl<oło 40 wio·sek.
W urna wianej książce
7Jna.jdujemy też cielkawy roz.ct-zi,ał o wpływaclh l~rY'ki
!.ldo\\'ej :la twórczo'ść ·li'teracką pisarza serbsikiego, Stewana Sremca. Słus;znie lVI.
Zlat<1I~G\·:Ć.podkreśla że w 'Pieśnia~h miejs!k.ich ,poludniowej Serbii zaw-apto wiele
eJemC!ltÓ\\' z patriarchalnego
sIPoleczno-ekono.micznego
i ikulturowego życia. Właś!Iie ~e cec:hy poezji ludowej WY'korzYSltal autor Kasztany
Stewan Soremac w
:iego <twórczości literackiej.
Zlaianović podaj.e daine z żyC'iorysu i działalności tego
pisar~a ~.erbskiego, ,kt6ry m:in. 'iJlteres-owa-ł s'ię ,gwarami
lu,dowYill1i >regionów
pJłudl1:o\n~j Serbii i .znal dosikonale twórczość ludową ;tych terenów. Autor omawianej książki
dQlkonuje po-r6wnania utwo--r6w literackich
Sre·mca 1 mo'tywów
pleśni ];<;'ycznych, które były jego inslpiracją. Zlaltanović 'po'daje talkże, że duży
wpływ wywarła
serbska
liryka ludowa z ter'Bnów południ'owych
na twórczość
h 1.eraC'1\ąinne/go pi.';o,rza serbs1k,ieg-o, Bo,r'isava Sta-nkovicia.
CZG~ć druga omawianc;j książJki jes't poświęcona 'S erb:>kiej Cipice ludowejpołudniov:ych obszarów kraj-u. Zademonstrował
A'Uitoruu swoją el"udycję i dosikonałą
znajomość tego gatun'ku po,ezji ludowej. Zajął sit; _r€lpertuarem niektórych ,gęśl.a'rzy.
PLszc o warian,tach epickich utwo·rów I'u,dowych, żyjących i dziś w olk'ręgu W'ranje,
v:ys:tqpu.J'jcych tkaże w ,z:bi·orach Vu'ka Karadziea i innyoh 7Jbieraczy serbsikich, co
może s\\':adczyć o łąc'zJllośc-iżyda ku'Hurowego Serbii, niezależnie od różnych losów
historycZ!lych., w jakich
znajdowały
się niektóre
regiony IkTajlu na .przestrzeni
'ylic;ków. Ponadto au'tor dokonuj·e analizy pieśni epickich, w których .opiewani są
bohaterowie średni-owiecza, m. in. król Stefan Dusan, junacy bitwy na Kosowym
PoJu n'1! czele z carem Lazarem i caricą Milicą, chory Dojczyn, główny ·bohater
serbskiej, macedońskiej,
chorwackiej,
hercegowi6.skiej,
czarnogórskiej
i bułgarskiej
epiki ludowej - legendarny
królewicz Marko, pochodzący z dynasti Mrnjavceviciów. wywodzącej sit; z Hercegowiny
i panującej
w lVI·acedonii. Obszernie omawia
cykl tego władcy, jego czyny bohaterskie, przygody, życie .osobiste i walki z rywalami i wrogami narod·owymi - Turkami.
Aulo:' CZt:sto nawiązuje do odpowiedników macedońskich, co świadczy o ścisłych
więziach ;.;u ltUTowych sąsiadujących
terenów
!poludniowej
Serb.ii i Macedonii.
Utwory ('pic:<il', wedlug lVI. Zlatanovicia,
pamiętają
dzi.ś najlClpiej starsze o'soby,
chociaż :liL' zawsrzc dokładnie.
:\o\\-y;n ogniwem bohaterstkiegoeposu
-serbskiego są pieśn:i opiewające
wa,l-kę
'.\·YZW,.'1el·lc:ząprzl'ciw'ko Turkom.
Momcilo Zla,tanović poświęca
tym ciekawym
,erb.i'ri.in1 pieśniom
ludowym o dużym zabarwieniu
lirycz'llo-cpick'im
szczeg6lne
miejsce .. Ogranicza -,'j(; 011 tyllko do utwolr6w, k,tórepowstały
właśnie tu., na południu Serb;:' w jego ro>dizimych :stro'nach. Zaznacza, że wielu z tych boj.owniików
9CJczątku XIX w" biorących U'dział w pie-rws'zy.m Ipows'taniu 'ser·bSlk1m pod dowództwem Karadjodjevicia
(1804), śpieszyło z pomocą także i powstańcom serbskim w
Szumadii. Tereny IPołudniowo-scrbs'be, jak zaznaczono wyżej z'ostawały ·pod panowaniem TurcE dłu,gie lata po wyzwoleniu
powstałych
.ziem Serbii. Działalność
bOjO\Uli;';:ó-·.\·sc-rbskich 'z tych połu,d:ni-owyc;h ten~nów była opiew.ana w licznych
pieśniach
ludowych. Tym właśnie
utworom
poświęca autoT specjaJny
rOlz-dział.
Osobny roz·dział poświęc·ono pieśniom hajduckim,
zebranym przez Zlatanovicia
'.'.- la:ach 70-ch. Autor analizuje hczne motywy tych utwor6w, iktó·l'e mają chaT'alk-
�300
Recenzje
ter lokalny. Z kolei rozpatruje nowsze plesm, opIewające walkę p 'zeeiwk" TU~'kom
\V lata~h 1878- 1912, ,pochodzące rzJZiem Pn~szetWa, Bujanowca
,i PczYll1i.
Omawi'aną ksiąiJke zamyka rozdział poświęcony pieśniom partyzall1:ckLm. powstałym w latach 1941 -1945.
Omawiana książka po's:iada dużą warto'ść przede WSzyEtkim dlatego, że autor
opiera Eię na własny~h hadaniach
terenow~h.
Wsztystkie teksIty pieśni ludowych
z,ebrał sam wędI'u.jąc po wsiach ·Okręgów po1uduliowej Serbii, tak malo ]'('preze.ntovlanej w ?Jbio'rach i pracach folklorystów serbskich.
Momcilo Zlatanović jeSlt dZli'św Jugosławii jednym '7. najpoważniejszych
znawców i ba,daczy rodJzimego f'Oi1klo.I'u.
W omawianej mono,grafii autor zademonstrował
doskonaly, no'Watol~;
',\'arsztat naukowo-badawczy.
Twórczość ludową nie zamyka w szczelnych ramach lokalny~h, lecz rozpatruje
ją wnikliwie we wzajemnych powiązaniach
temaltycznych i
gatunkowych
odkrywając
zarówno cechy og6,lnoserbsikie, jak też i 'indy-,ddualne,
właściwie
tyllko ,ludności 7.amieszkałej na terenach
,połu'dnioW'€'j Socbii. _ adto
autor często podkreśla więzi duchowe łączące Serbów pDludnia i Maced''>!1czyków,
tak hogato i plastycznie odbite w ich fO'lkJmze.
HATIDŻA
KRNJEVIC,
ŻIVI
"\óOLIT, BEOGRAD 1980, ss. 309.
PALIMPSESTI
ILI
O
USMENOJ
I'OEZIJI,
Au/Lorka omawianej ks.iążki, HatidiŻa Krnj€vić, urodzi/a się w 1936 ;'. x F'CJJ1:icy
(Bośnia i Herc,egowi·na). Jest absolwel1'tJką Wydzi.alu Filowficznego
U:n;',\'l,'rsy·tet'J
S",rajewskiego. Studia z zakresu lit€'l'atu.ry jugoslo'Niańskiej
i fLlozo.fiiu~;o!lczyla
w 1961 roku, .po czym została zatrudni'ona na stanowisku asys'ten1ta przy ';,atedrzl:
li;eratU!r jugo.słowiailsk'ich w Sarajewie, w 1971 mku obroniła pracę dokjurską w
Belg'radzie, g-dlziepracuje w I;n'Sty;tucie LiteratUry i SZ1tuki. OgJo-s·iła dotąd .:lasto:;pujące 'prace: L Muzulmaitskie
pieśni ;:: Rękopisu
crlangen,
wydaną .przez Serbs;ką
Akademię Nauk i Umiejętności
w1969 r., 2. Jest wspóau-torem pracy I)leraturn
ludowa, wydanej w 1972 r. w Sarajewie,
3. Ballady ludowe Bośni i II crco{lowiny,
która się U'kazała w 1!ł73 r. w Sarajewie i za kotórą o't-rzymaJa nag'fodo:; ..Svjetlo:;li".
4. Pieśni ludo·we, wydane w Sa,rajewie w 1~73 r.i
5. l\.n.tolo(7ia ballad l l:<iowyclt,
wydana w Belg'radz'ie w 1978 r.
Wszystkie prac,e Hatidży Krnjević cechuje wnikliwa analiza nauikowa. Stosuje
ona iprzy ,tym nowoczesną metodę ba,dar'!, polegającą na gruntownej
in!erpretacj;
ll]awis.k socjool'Ogicznych i history~znych, o·dbitych w folklorze ojczystym.
Pierwszy z ;rQ'zdział6w po'święoony jest ba.Jladom ludowym i no, i tytuł O na[;,.:ych balladach
ludowych.
Autorka zaznacz'a, że Lem gatunek poel.ji ludowej nie
doczekaj s'ię w Jugosławii
jeszcze ipoważniej'Slz'ego o,pra·cowania monograriczJl1ego
czy synt€tyczmego. ROZłPal\lrujeona tu źródła ba'llad ludowych, omawia dotychczasowy stan zbieraotwa a takŻ'e cechy -i artyzm tych Uitworów. Słusznie twierdzi, iż
ba.lla-da nie opiewa junaka, jak to czy.ni pi~śi1 hoha·ens'ka, lecz opowiada ona oJ
człowi,eku, który nie zwycięża, lCCiZ!przegrywa. Ballada, według Krnjević, uczy, że
człowiek jeslt najwi~ks'zą tajemnicą, nos.zący wsohie
i raj, i pieklo. W T()zpięwści
międrzy rajem a świat'em podz'iemnym znajduje s.ię caly śwj'u.t ludzkiego istnienia,
�Recenzje
301
.:;kąci 'J~'.vierają siG wlizyst.kie drogi ·do różnych kierumików działania.
Boha·terowiJe
ballad \'.',liczą więc sercem i duszą przeciwko .nielud;zikim i niena'turalnym
poczyna·
n:om. przeciwko wszystkiemu Co przynośi hanbę, ws.tyd i poniżenie.. Stąd Wy!płYWi'
wniosek, i.e pos'lacie wystt:;pujące w bana·da'c:h lud'O\vych, to o60by uozuciowc,
nosiciele zarówno dohrych, ja'k ,też i złych cech l-udz'kich, pl':5tacie o kra!'lcowo odmiennych char,I'!,'terach i mDra].ności. W roz·d,'Ziale tj"m 'przC'lWija .stię slu'szna myśl
.'\uturki, Żt' bohalerowie ballad gO'lowi są po.nieść oharę moral'ną i że są nastawle!!i cluchrm'o cierpieć .i zginąć. SenJ.~ballad ludowych Is,poc'Zywa na nagromadzonych
wiekam; du,św.jaclczeniach ludzkich. Utwory te ilus,trują sl-osumek człowieka wobec
życia. mi.luści ,i śmierci. Są, inny'mi slowy, z'wierciadłem
historii rozwoju uczUĆ
ludzkich wo!.iec wszyst.bego 'co dobre i zle, uczą, iż prawda ujawnia .sif; nawet
wtedy. gdy boha'lersrkłada
w ofierze własne życic. Swoją treścią ball.ada .ujawnia
c;c:,pien;<l. \ragic,z.'ą wizję życia ludzkie.g{), a śmierć inlerpreto">vana jest jako 1'0:l/aj waH,i przeciwko humanistycZJnym pO'Sjtaw'O'mczłowieka.
Temat ballady
ludowej
przewija
się także
w rozdziale
Stosunek
Vuka
!':aradżicia
do pieśni "na mied~y".
HaHdża Krnjević pisze tu, że zbieracz ten zalirzał balla'dy ludowe do utworów ,poś'rednkh między lirycznymi
a bohaterskImi
(;tąd i używany tmmin "na miedzy"). Według Karadzicia,
utwory :te nie są wykO'!lywa:1e jak bohaterskie, tj. przy akompaniamencie
gęśli, ani też śpiewane są jak
pic-.;Ili liryczne, a są 'lylko recytowa,ne. Ballada zawiera elem,enty :zarówno liryczne
jak i epickie. Krnjević naliczyła w z.bi,o'rach Karadzicia o!k'Oło 200 ballad ludowych.
W kolejnym rozdzi.ale 1\uto'l'ka omawia poopulail'ną balladę Hasanaginica.
Jaj.;
v\'jadomo, utwór len ogłosi! po raz pierwSlzy Włoch Ałber'to Forti's w 1774 T. w I
tomie swojej książki Viaggio in Dalmacia",
wydanej w Wenecji i odtąd ballada ta
siuż.yła jako wizytówka
Serbskiej
poezji ludowej w wielu krajach
europejskich.
Hasanaginica
dcczckała się licznych przekładów,
a Adam Mi~kiewicz w swoich
prelekcjach paryskich podkreślał, że była ·ona jednym z najleps.zych przełożonych
utworów ludowych, z którym zap:nnała się Europa. BaHadą tą zachwycali s·ię m.
i'1. Goethe, F·r, Mi'klosic, Vatroslav
Jagić, Matia MUI'ko, Gerhard
Gesemamn i
wielu innych badaczy ok,resu międzywojennego
i powojennego. Krnjević ust'osunkowuje sit; krytycznie do wypowiedzi niektórych badaczy i analizując warianty balł·.•dy JIasanauinica
podkreśla ciężki los mMki, jej czułe serce do dzieci, które musi
opuśc:ć. MacierzyJiska miłość w tej balladzie jest subtelna, głęboka. Jest to utwór,
w którym rozbrzmiewają
oddzwięki cięż:kich pTZeżyć ludz.kich.
~as[(~pny l'odział omawianej
ksiąŻJki llos:i tytuł Smierć Gmera ·i Merimc
1,Lubienica La:::a Kosticia.
Pisarz s'erbs'ki, Laza Kostić, porównywał
bohaiterów lej
ballady o Omerze i Me-rime z hoh:a'terami szek s,pirow,sikim i;
Bracia Moriciowic
historia
i poezja to kolejny rozdział ksiąiJki. Moriciowie, to pC)s,tacic his,torycz:ne XVIII
którzy jako stali bywalcy karczm i obierży
Rośni. prowadzą2 życie pełne gwałtu i przemocy, zostali s'tr<leeni. Ich działalność
jednak weszła do poezji i legend ludowych,
podobnie
jak zbójnika
J -ln;)3ika.
Krnjević słusznie zazr acza, iż historia nie wie, czym bracia Mariciowie zasłużyJli
na takie przl'dłuż.'one życie. His,toria nic wyjaśnia, dlacwgo tylko ,oni wśró,d po'zos·tałych straconych za podobne czyny ·slali s'ię po,pul<1'fnymi bohaterami
w po,ezji
ludo\Vt'j BoŚini. Na pCW!O zawdzięczają
lo jakiemuś ll,tałenlowanemu
pieśniarzowi
ludowemu. kóry był ich zW'olenni,kiem. Do poezji ludowej zostały przetrans.portowane wydarzenia z ich działalności. Zachowąło się doląd kilkadziesiąt
ballad, w
których jest mowa o ich tragicznej śmierci.
Szlcavierka
dzieckiem
Adama
to następny
omawiany
utwór ludowy.
BalL.lda o szwagi.erce Koviljce należy do rzadkich motywów, [ja które nie natwf:il
\v.,
�302
Recenzje
Vuk Karadźić. Utkana treścią religijną ballada owa opowiada o pojęciu życia Judzkie.g{) i jego wa,rtości. Utwó.r ten 'zapisał Milovan Ja,nković i ogłosił na łamach
czasopisma "Danica" w 1865 roiku, 'Po śmierci Kar,a,dźicia ("Danica", broj 19, 1865.
5.450 - 451). Drugi zapis teg'o utworu dokonał Pero Djordjević,
który ,znal pierwszy
zalPis i pozwolił sobie ma pewne zmiany. Boaillaida'o:powiacta o slpo'Lka'n'iu Koviljki
z siero'tą Mir'ki'em, od którego dDwia,duje się o ,ś'mien:i jej ;;yna Ma.r1.nka. Krnjcvic
po,ró'Wlnuje oba wall'o.ia'DltyJal!1(;v.icia i Djoor,djeviC1ii do-chodzi do wnios!ku, że
drugi za,pis zmienia a'rchaiczność niektórych
form, poetyczność starych wyrazów,
a rJajważniej sz.e, i.e zlJ1i,eksz'ta!ca ,pojęcie ludowe o tragic7.l1ym łosk ;:"\'i~\z;I:!ym :ć
cierpieniami wojennymi.
11.:0 Andrić
o Vuku Karadziciu
- io na"tępn,y roz'dzia·! Ol1W,Wi<lllej
ksi.ąi;K'.i.Autopka podkre.~la duży wlPlyw jatki wy'war!y Z!biory Ka.ra,d:'6lcia na twórczo~ć htel'~lcką
Andric-ia.
K'olejny 'rozdział opowiada () bohaterze epi'ckim Aliji Djerze'lezu z XV w., o'plewa'nym w folklorze Bośni i w powieściach Iva Andricia. Następnie Krnjcvić pisze
a bohaterze
epic'kim Tale Licaninie, z.nanym przywód2y us'K<)'kóv.;OTaz 'Jbszl'fllic
zajmu'je się zb.iorem Rękopis Ernalgen. Rękopis .ten .był dotqd przedmi'o'C'm licznych ba,dań, ale nie j'est on jeszcze dokładnie zbadaJ1Y. Zawarte w nim ,pomad 200
tekstów pieśniowych
są różne pod względem
treści, ;-;lylu, j(;zyka, :ndryki
i
ar-tyzmu. Jak wiadomo, Rękopis Erlangen
pochodzi z XVIII w., a wydany .zastal
do,piero w 19125 r. przez Gerharda
Ges·ema'J1ona. JC'sl tD pam'iG'tni'k autC:lTlyc,znych
norm żyeia pa-Lriacr-chałnego ludów jugoslowiat'lski-ch.
Anonimowy
zbic~·acz. jak
pisze Krnjvić, nie wyb1erał tekstów, w~ród których spo'ra c.zęŚć - lo pic,,!!: otres(;j
erotycznej
i frywolnej. Ta os'tatnia grupa utworów ludowych nie weszła dl) wydanegD przez Ges·emanna zbioTu, ,poll'ieważ uwaiał. że ·nic na,dają siG do druku.
Krnjević pJdkreśla,
i.e zbi'eracz Rękopisu
Erlanfien
zebrał te utwo'ry, które żyły
wówczas wśród loud'll, 'są więc to wątki zapisane 'przed ,ukresem l'omanytzmu.
Krnjević zwraca szzcególną uwagę na florę i faunę, które tak b,)ga[p p,'zclł;ij:lją
l'ię w u'tWD·rach ze zb1or,u Erlangen, odgrywając ważną palę artys'[ycz·ną ja.kD symbole. Podaje Dna taokżes!owa pochodzenia o'rientalnego. zawarte \V tych u\"';(Jrach
ludowych.
Hatidza Krnjević
pisze taUde 'o Ji.rycznych ,pieśniach ludowych
z Rękopisu
Erlangen,
wśród których
zabrakło
obrzędowych.
Przeważają
na tomia ..;,
wory
miłosne oralZ teksty pieśni'oWoe o stosunkach międzyludzkkh.
Omawiana k'siąŻJka jes,t pOlzycją wartościową,
ciekawą, i na pewno jest dobrą
wizy-tówką bogaiteg'odorohku
ambitnej
badacZJki ,rodz'~mej twórczości
lud,owej.
Jest to ogniwo prężnej folklorystY'k.idzis'iejs,zej
Jug{)s!awii, która rozwija się bujnie 'UzYislkującl~ympatyków na calym świecie.
u,
Kole
"Culture
Populaire
Simicijeu;
Albanaise"
oW 198:1 1[. zacząłs,ię ukazywać pod powyższym 'tytułem nowy albański rocznik
etnograficzny,
z;awi-era'jący tłumaczony
na j. francuski
wybór a'rtykułów publikowanych w p6łroczniku
"Kultura
Popullore",
wydawanym
od 1980 r. przez Instytu't KulitUTY Ludvwej Akademii Nauk L8R Albanii. Fo.rma obYldwu tych czasopL~m
�303
Recen.zje
Iwi'elko~ć. ok la;dlka, układ treśd, ilus'trade, rodzajPaJpieru)
}estj.d~n:tyczna.
Akademia Nau;k LSR Alhanii w)'dajeo'd
196,2 r. ,tak,ie znany już rocznik
(do 1'980 r.
ukazywał siC; z :przerwami) "EJtnografia Shqilp1a,re" ("Etnografia
Albańska"), który
ma od 1976 'l". również swą wersję fra:ncusko,ję·zyczną: "Ethnographie
AlbaU1aise".
W wydanych do 1982 r. 12 tomach "Etnografia
Shqiptare"
.ogloszono razem H2
artykulów, obejmujących
,prO'blemat)'kę r·od-ziny, Zwyczajów, umiejętno·ś,ci, sZltuki
hlGOwej. mieszkania, ubioru. rolnictwa, (prawa Zwyc,zajowego, gier i zabaw lu·dowych, mitologii ,i wierzcń
itd. Część z nich 'Z'OlSItał.a
pÓŻ!Il·iej prz,edruikowana
w
"E'thnog,raphie Alb'lIllaise". Wydawanie
·teraz równolegle
2 e'bnografk,znych
roczIlLków w języku obcym jest zjawis,kiem raczej ni'ezwykłym w praktyce
wydawniczej ir.nyc.h 'krajów Europy i może świadczyć zarówno Q ,pragni€ln-iu szera1kiego
:'.::JOpularyzowania alba ils'kiej etnografii
oraz wi'eidzy o ku-lturzc ludowej A·lba:nii
!.a.granicą (choć f.ranc·uski nie jest 's'zeToiko 'znalny), ja.k i a wysokiej
,randze
c tnagraJii w Albanii.
Przedmowa
do I tomu "Cu1'ture Potpulairc AJbana'us:e" zawiera m.1Jn. zwięzlą
c!laraklcrys.ly,kC; dolychczasowefo
r.ozwojua,lbańsikiej
e-L'llograHi i jej programu,
którą warto w s,krócie przytoczyć. Etnografia i fol'klorys tyka a,lbań.sika ukształtowaia się dapier·opo
wyzwoloniu kraju i utrwaJeniu
władzy luodow,ej. Oddzielne placówki r.a.u'kowc dla ob'll tychdyscyp!'!n
powstały w 19'47 r. przy dawnym InS'tytucie Nauk. W 1943 r. otwarto ,pierwsze w :kraju muz,eu'm archeoiolgicz:n-e i etnograficz.J1{~.Póżniej elnografi<J znajdowala
się oT.gatnizacyjnic o-d 1962 T. W Ins:tytucic
Historii j Językoznawstwa
AN, po podziale zaś togo ins1tybutu w 1972 r. w IJ1.S/tylUcie Hi.9tOrili, natomiast
f'oJ.klorystyka mieściła się w Instytucie
Folkloru, który
pYNsta! jeszcze w 1960 I'. W 1979 II'. 'utWOTW'lly z·ostał IIl151tytut Kultury Ludowcc)
:\N, który obj,j! rozdzielone .dO'tąd zakłady etnografii
i folklorys,tyki.
Wieloletnie
b<\dan.ia ,pozwoliły I'a ;zgromadzenie bo·galych m a!teria łów , st.anowiących pods1tawę
dla coraz liczniejszych
publikacji.
Oprócz artykułów
w "Etnografia
Shqiptare"
opublikowall1-o do 19-81 r. 6 tomów prac ·do'tyczących siZtoUlkii rzernio.sla ludowego,
folkloryści
zaś opub}i-kowal,i 50 t·omów pro.zy i ,poezji ludowej oraz 16 tomów
llcelo'dii i ,tariców ludowych. Obecnie w Instytuc·ic Kultu~'y Ludowej pr'zyg'oitowuje
<ę wielotc.mowe wydawnictwo
pt. Dziedzictwo
kuLturowe
ludu albańskiego,
które
objąć ma także a'Has etno,grafic,zny Albanii.
Badaniom kultury ludowej w szerokim z'akresie, od f'ol'kloru po sztukę &toso\'ia·r.ą i rzomiosla ludowe, przyznaje
się szczególne z;na'czenie .z·e względu na rolę
dziedzictwa ludowego w działaniach
na rzecz konsDlidowania
narodu albańskiego
i jego socjalistycznej
kultury. Przeciwstawia
się je "agresji kulturalnej
mocarstw"
oraz zewnętrznym, obcym naciskom ide·ologicznym. Upowszechnianie
w najszerszym,
możliwym zakresie tradycji i wartości dzedzictwa kulturowego
.ludu stanowi "czc;ść
skladową walki lu·du albańskiego w ·obronie i umacnianiu
niezależności narodowej,
w budowaniu socjalizmu i doskonaleniu
życia .socjalistycznegon
arodu" (s. 4). Podkreśla siC; w związku z tym, że etnografia
i folklorystyka
albańska
opierają się
na gruncie marksizm-leninimu,
dlatego ich zadaniem jest nie tylko określone poznawanie naukowe, lecz takżc rewolucyjne
przekształcanie
rzeczywistości. Uwzględnia się mocno podł{)że historyczne, bada się prawidłowości
rozwoju kultury .ludowej, dążąc do formulowania
wniosków dła praktyki kulturalnego
i społecznego
życia ludu Albanii.
1
Celom ,tym ma służyć także Inowe czasopi:smo. "W centrum je!!:Q uwal.!!:
i znajdują się dawne tradycje
kultury ludowej, ich znaczenie dla naszych czasów, ich
ewolucja, wzboga'canie i perspektywy",
uwzględll1iać będzie ono talkie dorobek kulturowy AlbańczY'kówżyjących
poza granicami kraju, świadczący 'O oJ'y.ginalności
�304
Recenzje
l ;sile twórozej
ludu a1hańskiego. Angaż,J\vać s'ię bc;dzie 'W wal!kc; ,.przeciw duchowi
kosmopoHtyzmu
i ,5zowinizmu su!permoc<\rs!tw, które dezawuują postępowe wartosc; kultur 'na,rodowych" (s. 5). Publi'kować będzie artykuły
na tematy teoretyczne
j metodolo,giczne,
dążąc m. in. do uo.gólniania dO.świadc,zeó albańskich.
Uwzględlllana będz'Ie his,to,ia folklOTystyki 'i ·etnografii albal'Lsikiej, a talkżc obce badania
i badacze ludowej kultury Albanii. Redakcja zaprasza także zl:gran!cmych
albani,tów do pubHkowalnia artykułów,
s.prawozda11 i materiałów
'naukowych
dotycz,jcych albańsikiej kultury ludowej. W nowym czasopiśmie będzie też miejsce na pu ..
blikawanie
materiałów
z za.sobów archiwalnych,
recenzji, bibliografii
oraz informacji ·0 ważniejszych wydarz.en:ach z życia naukowl'gQ kraju.
Zawartość
pierwszeg.o tomu oma wianego czaso'pisma ,po'twicrJ.w za.pcl\viedz:
Redakcji. Zawiera on 9 artykułów
o d·oŚć rozległej tematyce, dział materiałów folklorystycznych,
'recenzje i informacje
bieżące. Ze względu na trudną dmtr;p:~ość
tt'go czas'c;pisma (jes't w bibliotece ZG PTL) jak i bardzo rzadkie dotą.d pojawianie
.,;e j;nformacji () etno·grafi.i albaIlskiej, wa.rto niC';:.()bliżej zapoznać $lię z jego tresc;ą, zaczynając od prz'edstawienia
a'l'tykułów.
Alfred UC'i, Narodowy
festiwal
folklorystyc:::ny
1978 r. a aktlwine:ayadnienit;
T.aul<. etnografic:nych
i folklorystycznYch
(s. 7 - 24). Ogól:nD'krajowc festiwale folkJorystyczne
są 'or,ganizow.ane w Albanii CD 5 lat, w3 etapach (wieś - region kraj) z finałem w Gjirokaster,
gdzie uczestniczy 26 reprezentacji
okrt;gowych liczących :po 60 - 70 osób. Autor zwraca uwagę na występowanie
[aBdoI'u czystego
i ara,nżowanego,
a następnie
przedstawiaoib.szernc
rozważania
na temat sytuacji
j prz'robrażeil'
f;ol'Kloru w waru;nkach szybkiego l'ozwoju gos·podar.ki i techniki.
Hivzi Is.lami, Albańczycy
na świecie (s. 25 - 43). Jest to oparta <ldo·Ść ·boga<tą
r6żnojęzYCową litera'turę
przedmiotu
char<:llkterys-tyka ro.zmi.eszczenia Albaflczyków, głównie poza obecnymi granicami ,państwa, ze siwzegMnym uwzględnieniem
.Jugosławii. Artykuł zawiera sporo rz'eczowych ,danych histo'l·ycz.nych i statystycznych.
Beniamin KI'uta, Zarys polifonii
albańskiej
i niektóre
zagadnienia
jej genezy
(s. 45 - 75). Do artykułu dołączonych jes't 5 teKs'tów pieśni z nutami.
Qemal Haxhihasani,
Wkład
prof. Eqrema
c;abeja do badania
ludowej
kultury
albańskiej
(s. 77 - 86). Iinteresująca
charakterys'ty.ka
dorobku naukowego wybitnego
a'bańskiego
historylka kultury i fol!klorysty (ur. 1908), .który !puhlikował ,kilka prac
rćwn.iei 'Zagranicą w jęz. niemieckim i francus'kim.
Emin Riza, Miejska
architektura
ludowa
Albanii
w XV III i XIX
w. (s. 87- 111). Au,tor przedstawia
m. in. typologię tradycyjnego
budownictwa
miast alhańskich, 'załącza 1 mapkę i 11 ·ilus'tracji.
.Jorgo .Janajoti, Korelacje
między
zbiorowym
a jednostkow)lm
wkladem
w
tworzenie
rapsodu
ludowego
(s. 113 - 132). Analityczny
artykuł
zawieraj<.jcy liczne
fragmenty
nowszych tek.stów folklorystycznych
w tłumaczeniu
na jr;z. fLll1cuski.
Pirro Miso, Sharkie
instrument
mu::yczny
i jcoo funkcje
(s. 133 - 151).
AutoT omawia s>pecyfiozny, a I:bańs!ki '~nstTument s'trunowy -o różnej liczbie sotI'un,
od 3 do 12, podaje liczne zapisy molodii i akordów granych na tym instrumencie
oraz 2 fotografie.
Andromaqi
Gjergji, O pochodzeniu
i dawnOŚCi niektórych
elpmentów
ubioru
l'.ldowego (s. 153 - 169;. W opa'reiu o porównawczą
analizę niektórych
elementów
l"oldowej odzieży albańskiej
ze starożytnymi
zabytkami
ikono,graficznymi
.przedstawia autor tezę o iliryjskim pochodzeniu tych elementów.
Rrok ZOjzi, Shtjefen
Konstantin
Gjec;;ov wybitny
patriota
i badacz kultury
�Recenzje
•
305
/"uLowej. W pięćdziesiqtq
rocznicę
śmierci
(s. 171 - 184). Ze względu iIla nikłą u nas
znaiomość hiSitorii albailskiej
etnografii
warto nieco szerzej streścić
informacje
autora o tym uczonym i działaczu, wybitnie zasłużonym w walce o odrodzenie
narodowe Albal1cz)"ków na przełomie XIX i XX w. Urodzony w 1874 To na terenie
Kosowa, UkOllczył w 18n 1'. szkołę średnią, a w 1B96 r. s,tudi,a duchowne i został
i-;:o,[{;dzem,franciszkaniniem.
Na szereg lat oddał się nauczaniu
dzieci alballS'kici1
IW prowincji,
ucząc różmych przedmiotów. Wcześnie zanął dz.iałalność I'iteracką pl,ząc utwory poetyckie, dramatyczne
i powieści, .tłumaczą~obcedzieła
na j. alball~(,i. wśród nich Quo vadis? H. Sienkiewicza
(prawdopdobnie
·z j. włoskiego). W
1900 ~'. napi,sał utwór poetycki
zwrócony
do narodu
albańskiego,
naśladujący
:VTarsyliankę. Pisał prace historycznedO'tyczące
.s;1;aroży't,noś'cii późnego średniowiecza, interesow~lł się dziełami mistrzów sztuki albailskiej.
Czynił poszukiwania
w
archiwach, w ,tym włoskich, prowadził badania
archeologiczne.
Ważne znaczenie
".\' jego zainteresowaniach
badawczych
miała ,kultura ludowa. Swe badania etnog:'aficz!le zap')czqtkował około 1900 r. badając zwyczaje pOIgrzebowe. a później we.selne oraz .szeroko kulturę społeczną ludu. Pozo.sta wił z tego zakresu 5 nie wydanych tomów prac i niewiele
drobnych
publikacji.
Interesował
się etnogenezą
Alb,u·lczY'ków. Najwiękme
uznanie zyskały jego s·tudia nad albań~kim
prawem
~..vyczajowym, w 'których kontynuował
wcześniejsz'e badania G. von Hahna. Jego
dzieło Zwyczaje
prawne
z Lek Dukagjine
miało istotne z:naczenie dla poznaniE'.
rozwoju prawa albaI"lskiego o,d starożytności
z uwz,g,lędnieniem elementów
rodzimych i obcych, a 'także .ct'lapoznalllia struktury
s.połeczeils1twa albańskiego,
zagad'l:el1 \vła:mości i dziedziczenia,
prawa rodzinnego itd. Dzieło to wys'zło w całości
pl) śmierci
S. K. Gje<;ova (w tym również w tłumaczeniu
na jęz)"ki obce); o,n sam
zginął w 1929 r. na terenie Kosowa, dokąd przenió3ł się w 1924 r., by pracować
wśród .swych rodaków za granicą p.tilstwa.
W dziale "Materiały" (s. 185 - 200) zostałyogslo",zOine w tłumaczeniu na j. franclIski fragmenty ludowego utworu balladowego
Constantin
i Duruntine
'Oraz 2 informacje dotyczące ognia w tradycji ludowej,
Dział "Krytyka
i bibliografia"
zawiera 3 recenzje (w tym po,ch1ebną recenzję
,,:siqżi\i aulora greekic,go J. P. Guikasa o greckich A1bailczykach i ich pieśniach)
oraz zć,ta wienie 82 publikacji z :zakres'u etnografii i folkJ.orys,tyki aJbailskiej, ogło'i:Ollych w 1979 r.
W dziale "Życie nauikowe" !znajdują się stosiun'kowoobszerne
informacje na tem,) t: a) udziału delegacji albailskiej (z 10 refera1tami) w IV Kongresie Międzynar'oci(,wcgo S'lowarzyszonia
Studiów
nad Europą
P.ołudniowo-Wschodnią
(13 - 18.8.
l S7::, c\nkaraJ, b) nowo otwartego
muzeum historycznego
w Librazhd,
c) nowo
c,twClrlego muzeum ~redniowiecznej
sztuki albahSikiej w Kor<;y, d) działalności In.,tylulu Kullury Ludowej w okres'ie 1976 - 1D80, e) II Międzynarodowego
Kongresu
Folklol'u Tureckiego (Bursa, 22 - 28.0.19'81), f) IV Tygodnia Kultury A1ballslkiej we
Wło'zf'ch (11 -18.8.1981), g) IV Festiwalu
Gier Ludowych (9 -11.10.1931, Shkoder),
h) ek:;pedycji badawc!zej Akademii Nauk RLS Albanii na terenach zamieszkałych
przez Albahczyków na KalClbrii (lato 1981 r.), i otwarcia krajowej
wystawy kultuy ludowcj w Shkodeor.
Kronika infmmuje
o krajowej
konferencji
nt. budowniC'twa socjalisItycznego,
o uroczystym posiedzeniu
zorganizowanym
przez Akademię
Nauk dla uezczeni1a
:iO rocznicy śmierci S. K. Gje<;ova, o sympozjum nt. krajowego
festiwalu iol'klorystycznego 1978, o uroczys'tym posiedzeniu dla uczczenia stulecia śmierci Zefa Jubani (hisItOTyk, ekonomista i foLklorysta albailsild XIX w.), o konferencji naukowej
211 Lud.
t. LXVII[
�306
Hecenzje
w stulecie urodzin prof. A. Xhuvani (pedagog i jt:;zykoznawca), daje też ob<;zeme
[nfo'rmacje o 7 rozprawach
kandydackich
z zak-rcsu etnog.rafii i fol-klo.rystY'ki 1 oraz
9 'dwbU1YCihinformaocji o wizytach obcych uczonych i artys'tÓw.
Przedstawiony
po.krótce pro·gram nowego czas·opi.sma i przegląd
trcki
jegi)
pierws'Zego tomu 'lJdaje s'ię wskazywać,
'że etnografia
i fo·l'klory&tyka albar\s'k:t
o'ó'iąg\l1'ęly SPOlro w c'iągu minio'nych 35 lat, 'Zwlas'zc'Za w dzi·odzinie groma'ozcnia
mat'erialów ,i liczby publika'cji, w tym obcojęzycznych.
ArtY'kuly publikowane
\IiC
francuski·ej wersji są prZlejrzys'te, rzecz·owe, cpapLe 'na konkretnych
danych. zasługują niewątpl.iwie na uwa,gę bada,clzy zainteresowanych
kulturą ludową Albanii jak
Fólwys:pu Bałkańs,kiego.
Edward
l'i('tras~ek
lon
Vladutiu,Creatori
populari
contemporani
din Homania,
Bucuresti
i 981, ~.;.
:i czarno-rbialych
i'J.ustracji. St'reszcwllia
w języku allgi(;[o>·:-im.
francus'k im i ·niem ieckim.
2;14, 129 kolorowych
Roz.patryw.<l'nie ws,pólczesnej twórczości ludowej w opa·rciu II nauliwwe met-ody
i ka·tego-rię wartosc'i tradycji ma poważne zlla·czc-ni-e w żyC'iu w"'PÓłCZL\'mym i .!u
przys·zl·o.ść. Chodzi o odpowi·edż na pytanie, jak zachować tra·dycyj'ną kullun; : ;ukie pl'lzewidywać db niej perspektywy,
a także, ja,ka jest jc-j warto'ść \'1 0gólaonarodowej 'kulturze. I:s'totne przy tym jest poznanic motywów powstawania
w;'p6!czesnej twórczości, jej roli w dzies'iejszymspolecz€óstwie,
nadto pOlllOC....
v popuia··
ryzach SlJtu·ki ludowej, w jej propct'go'Waniu i zbyciu. Dlatego zachodzi k0'!1i{~2L,loŚt
zdobycia wiedzy poprzez badanie ,tych zjawisk i ·odpowiednie ich wy:K-o:-::
y,; ta nie.
Auto·r uważa, że pozna,nie przyczyn tworzenia
ma większe znaczenie, aniżeli poznanie samej twórczośc·i. Również ważne dla niego je,; t po'zna'Jl'ic relacj i III :ędzy
twórcą a konsumentem
oraz znacz·e-nia fUJn!kc'jii wartości estctycznych
\\')'1":01'6','1.
Jeg.o zdaiem' pro·ce.s wórczej aktywno';ci w Rumunii nadal jes powszcchny ; żywy
IV kilku
dziedzinach 'i uczeslllliczy w nim wielu ludzi.
A'utor pragnie .zatem nie tylko bliżej zapoznać czytelnika .z obecnymS'tanem
ludowej d'zialalno'ści twórczej na te'fenie Rumuniii, -ale także dać odpowiedź :la JY.>stawione uprzednio pytania. Całość więc swego opracowania
p:'ezcntujc w dwóch
częściach, które poprzedza obszerny ws'lęp, Omawia w nim aktualne z<1'da':liaHau,ki
w badaniach
etnograficznych
nad wspóleze.'mą działalności,)
twórców
ludowych
oraz zastanawia
się, jakie są źródła jej użyteczności. Wy.'iuwa przy tym podsta-
lato
tytuły
tych
rozpr·aw:
S. Shkurti,
Aspekty sposobu życia chłopstwa regionu Vrug; A. Dojaka,
Małżeństwo UJ .l!banU; A. Gjergji,
Albańskie
stroje ludou;e;
S. Selimi, Liryka
w ludowej
choreografii
albańskiej;
A. Muka,
Mieszkanie
u;iejskle
Maless!e
k. Tirany
i jego mIejsce
w typologII albańskiego mieszkalnictwa
ludowego;
A. Onussi,
Tradycje
garncarskie
w Alban!!;
P. Thoma.
Mieszkanie wiejskie
w Albanii północnej.
Warto dodać,
że rozprawa
A'. Gjergji
a strojach
ludowych
została
ocenia
tak pozytywnie,
iż przedstawiono
wniosck
a uzname
jej za podstawę dla przyznania
jej autorowi
stopnia
wyższego,
doktora
nauk. Oparta
na obszernej
literaturze
i materiale
dokumentacyjnym,
obejmuje
ona problematykę
stroju
ludowego
Albanii
od XIV do XX w., przedstawioną
na 291 s. tekstu
i 115 s. ilustracji.
�Recenzje
307
\\'OWC
problemy odnoŚonie ewol'ucji w,s'Półczesnej rzeżby, wyrobów z d·rewna, malars:'wa i tekstyliów,
porównując
z wyniikami badań europejskich
N!1o~rafów, na
których powołuje .się w licznych przypisach.
Czę~ć pierwsza,
którą z;a'tytułował "lu.dow,a twÓircz·oŚć pla.styczna oW czasach
współcze.mych", dzieli się na 5 rozdziałów. Uwzględniają
one takie kwestie, jak:
współcz,e:;,lle kadry twó-rców ludowych plastyki w Rumunii, możliwości utrzymania
ludowej twórczości, proces k:;ztałtowania
ludowej plastyki, statut
twórców .ludowych we w.;półzcesnym pań:;twie rumuńskim
oraz aktualne
formy twórczości ludowej różnych rzemieślników
i rękodzielników,
np. pracujących
w drewnie,
tkających, ha1tuj'lcych, zajmuji.lcych się wyrobem ceramiki, obróbką metalu, rogu, kości,
kamien ia oraz wyrabiających
obrzędowe maski. Rumul1scy twórcy uprawiają
swoją
działalność sami lub przy pomocy rodziny, w swoich \varsztatach,
w domu lub w
obl'l;bie zagrody. Inni współpracują
ze spólazielnią UCECOM .. bądź podobnymi j€dmEtkami. Pracujcic w domu, w procesie tworzenia maj,} wiele swobJdy .. kszcze w
niektórych rejonach produkuje się wylącznie na użytek rodziny i najbliższych.
Są
to takie wytwory, jak: stroje, tkaniny, przedmioty
z drewna, którc wykorzystuje
:;ię także dla celów dekoracyjnych
we własnym środowisku.
W innych okolicach
wyruby twórców rozchodzą siG znacznie szerzej. W wielu przypadkach
ujawnlają
one nieprzeciGtne talenty i wówczas wyroby nabierają
swoistego cho.ra.kteru. który
wyróżnia je od podobnego lego typu przykło.dów.
Spóld7.ielnia UCECOM odgrywa ważcą ro'lę w procC'.si-e r07A\io.iu ws,pólcze:mej
twórczości lu'dowej stawiając przed ,nią określone zada'l1'hl oraz. 'inspirując
3'~tywność twórców niektórych
re.gionó,,:,. Zbyt wyrobów odbywa siC; albo za jej po'śr;)dnictwem, albo bezpośrednio
w domu, albo
przez
organizacje
turystyczne,
czy
inne in'itytucje kulturalne.
Najlcpszą prcz£ntacj'l
wyrobów ;;ą wystawy mc,z"",dne.
konkursy, fc.'itiwale. :\Iiemale znaczenie w tym względzic mają wystawy międzyI'ClI'odow-l'o·raz fesltiwa·l "Ci:ntarea Romaniei".
Autor uw'lża, Ż1.' wytwory
sztu'ki ijludowej winny być ",vzważane łlie 5'1:ko
obiekty . ;ame w subie, lecz jako odbicie st'usunków
między ludźmi. Chudzi mu
r;rzedc ws:zYSitkim () relacje .pomiędzy wytwórca'mi
ku!'turo'wych
wartości
~ ich
u.i.ytkownikami,
a także w obrębie całej ,groma,dy. Ważnym nośnikiem
jpst tutaj
tradycja.
TradY'cja w ludowej kulturze je~,t wykła:dnj'kiem nie ty/'ko samego śr,,~d{)wis'ka,
ale dziedzictwa
przekazanegu
przez przodków
w postaci przej'lWÓW materialnego
i duchowego życia. Wzbogaca ją zjawLslko nowej twórczości, która wzmacnia
i za·
pewnia nicprzerwaną
eiąglQść :kreacji. Tra,dycja jest ważnym środkiem komunika··
\','ania .siC;pomiędzy minionymi pou<Oll'eniami a obecnymi w ich pracy i podni·eta'ch.
Zdall1icm autora siła tworzenia jes't częśc'ią 'i bagaż,em tra·dycji. J,ej permanentność
zmusza do uwzglc;dniania
i.s~:niejących pierwiastków
pDzeszlości i 'terażniejsz{)'ści,
Dzięki niej współczeSni 'twórcy ludowiwyrakSltają
ponad T,zcmieślników i nie mO'
gą być z nimi identyfikowani.
Ich dziedzicllne .skłonności zawarte są w wyrtwo,rach,
które 'odpowiadają potrzebom śTodowisu<ai zdobn:iczym J}rawom rumuńsibej
sztuki
ludowej. Tcndencje
naślaldownic-twa są widoczne, ale przeprowadzeni.e
HnE granicwejpomiędzy
'tWODzC'niem a imi'tacją jest 'trudne. Jednak iprosta kOiPia tTadycyjnego wytworu UI'Le może być uważan'a za dziełu twórcze.
Wiolc u:-zemiosl w R'umunii zostalo 'l,dominowanych
iPl'lIez oddawanie
pieT\':szeńJstwa lokalnym tra,dycjom i oibecnie s:ię je [pOnawia,
.-\utor ;)Ikcentuje waia1e mi ej sc·e, jCllkie zajmują
we w$lpÓłcze5nym s:połeczet\stwie rumuIL9kim 1'U'Clowitwórcy. Wyras,tają oni pou1ad dotychczasowych
a,no'l1'i:mowych i dzięki t€omu ,pra.ce ich .zn.ane 'są szerszem'U ogółowi. Na !pil'."l'Wl<;'Ze
m-iei'sce
20*
�308
Recenzje
wysuwają
się tutaj przy'Jdaody malaT:stwa, rzeźby, ,grafiki i plastyki ,}brzędowej,
dalej wyroby z ·drewna, ceramLka, wyroby z me{alu, rogu, kości oraz kamienia,
ti;:aniny i odzież, hafty na $Ikórze i suknie, na,dto akcesoria 'używane w zwyczajowych obreędach (.np. kras·zanki).
Druga część :książrki ,po·;więco·na jest wSlpółczesnym twórc'om ludowym Rumunii. Wymieniani
są 'oni tutaj z 'imieniai
nazw1s1ka, po-dany jcs'Ł ich życiorys
i dziedziny twórczo,ści ,o,raz fo,w'grafie samych {)'Sób i ich wyrobów. Auto'r prezentuje ich kolej,no według dziedzin twórczości. Sil ,to: twórcy ,pracujący w drewnie
(12 osób). 'twórcy zajmujący ::dę z'do::J:niotwem i 'S'zyc'i'em~trojów ludowych (15 o<.:ób),
ludzie zajmujący się haftami i apliJkacjami na 'Slkórze (10 osób), ,gamcarze (16 osób),
'.vytwó-rcy mas·ek o'brzędnwych (3 osoby). Aur1;Qrw,lkazuje na ich kulturowy wklad
w śro<1o·wisko, w którym
-żyją. Udało mu się to ,uchwycićd7.ięki
osobistej znajomości l wórców. Przez wiele lat ohsenvowal
ich Jjrzy pra'cy, p,;'zy sprzedaży, przy
wyjazdach na ,targ, na d'oroc'zne pr,ze,glądy, a jego ,kontakty osobiste znajdują wyraz w odpowi'ednich ilus.tracjach twórców.
Xa ko,niec warto po-dkr·eślić. że oma-,\ria:na 'praca uw,zglę-dnia bogatą biblio.graHę w zakresi'e s!Z'tu:ki luduwej ni·e tyl.ko opracowal1 rumul'ls'kich, a.te zagranicznych. z różnych k,rajów europejs'kic!h.
Barbara
Polsko-rosyjskie
pod red. Mariana
zwiqzki
Leczyka,
spo!eczno-kuituralne
Warszawa
na pr~el(Jmi('
XIX
Bazielich
i XX
wieku,
1980, ss. 398.
Hist'oria .po:lsiko-rosyjslkiJc.h 'kon>taiktów ISlpole-c'zno-'kul't'ural'nych jest ·tą dzie-dzi;ną
wiedzy, -która stanowi tema.tyczne sYIlTlpD'Zj,a
naukuwe i k'onferencje organi,Z'Owane
na przemian w Pohce i w Związku Radzi-ec,kim od ro,ku 1965, tj. od chwili powola,nia Pols'ko-Ra,dziec'kiej Komisji His'tO'I'ycznej. Ja,koby na uboczu głównego nurtu tych prac podejmowanych
prz·ez ·tę Komisję organizuje
się również innesympozja polslko-ra-dziec1kie ;poświęcone pro-blematycc pols'kich ba·da"1 etnograficznych
na Sybetii czy kOl1't;:uktom polsko-ro,syjskim
w dzi,edzinic geo.!o.gii ·i gen.graiii I. Ta~
~'ię bowiem s;kła.da, że w historii obu narodów mamy wi'ele ,przy.kładów wszech~lronnej lączno~ci społecznej, kulturalnej,
,politycz.nej i 'naukowej, a ,każde sympozjum z {ej dziedziny w znaczący 5po<sób wzbogaca :naszą wledz(~ o tych kOHta!l\.tach. Talk jest również w przypadku
omawianego
tutaj
tomu wydanego przez
KS"i<:jż,kęi Wiedzę, zawierającego
artykuly dwudzies,tu jeden polskich i radzieckIch
:1utorów 2. Ks·iążka je-srI.pokłosi.em konie;,encji wl'gallizolVa,nej IV roku 1076 w Kra-
'w dniach 28 wrześni,a do 6 października
1969 roku
odbyło
~i(: w Polsce
Sympozjum
Pol~.ko-Radzieckie
poswi~cone
historii
rosyj~ko-polskich1<ont"kt6w
w ciziccizinie
geografii
j
geologii.
Materiały
tego spotkRnia
naukowego
opublikow'ane
zo~tały w 5pecjalnym
tomie
·pt. Hts.orla
kontaktów
POlsko-rosyjskich
w dziedzinie
geologii
t
geografii,
stanowi'lcym
82 numer
"Monografii
z Dziej6w
Nauki
i Techniki",
Wrocław
1972. Poclobna
konferencja
odbyła
~ię w 1972 roku w Leningr'ac\zie
o czym ~zczeg6lowo
zobacz w: Jlussko-polsl<ie
su.jazi
ill oblasti
nauk o ziemIe, Moskwa
1975. W odniesieniu
do hi~torii
kOnLoktów
polsko-ro~yj,kich
w zakresie
badań
etnogr'aficznych
zobacz:
His:orta
kollta"tów
poIsko-l"Osyjskicl!
UJ
dziedzinie
etnografii,
"Monografie
z Dziej6w Nauki
i Teehniki",
t. 103: 1976.
" Tematyka
tych
referat6w
jest nast~pująca:
Wladyslaw
A. Serczyk,
Polltyczne,
gospodarcze t spoleczne
przesłanki
polsko-rosyjskiej
wspólpracy
na przelomie
XIX i XX w.; Wiwlanna
Witt, Zwiqzki
mi"dzy
polskq a rosyjską
.literaturq
na poczqtku
XX stuleCia; Iness-a
�Recenzje
309
kGwie prz.ez w'spomnianą ]UZ Polsko-Radzi,ec'ką Komisję His,torycrzną, 'działają'cą
rod patronatem
Akademii Nauk ZSRR i polskiej Akademii Nauk. Konferencja
pod nazwą "Polsko-rosyjs,kie związki kulturalne drugiej połowy 19-1ego i począt<ku
20-te,go wieku ze szczególnym uwzględnieniem
wydarzeń rewolucyjnych
w latach
1905 - 1907", wniosła wiele nowego do problema<tY'ki po'lslko-I'osyjsikich zwiąZJkow
~połeczno-kulturalnych
będąc jednocze~nieodzwiercioedlcniem
lUlk jakie w tym temacie posiada nasza hislto'fla. Ową lukę wypeł.niły w pewnym stopniu zamieszczone w recenzowanej 'książce o;prac·owania takich znanych uezonych pol:skich i radzieckich, jak: Władysław A. Serczyk, Wiwiana Witt, Juliusz Bardach, Władimir
Djakow, Ma,rian Jakóbi,ec, Nikołaj Bucharin i innych. Książkę poprzedz,a wstęp
profes'ora Ludwika Bazylowa, ,który wprowadza Czytelnika w 'i:s'tQltęproblemu pod-'
kreślając, że jes't ona rezultatem
reaInej, ściskj i wieloletniej już współpracy hi~toryków polskich i radzieckich, ws,półpracy, która "ni.e istniejąca w dawniejszym
okresie, przybierać zac:zęła różne, lecz konkretne
formy niemal bezp()lśre,dnio po
za'kończeniu drugiej wojny światowej, Nowe s'to:sun'ki polityczne otworzyły niewyczerpane ż'ródło nowych możliwości w dziedzinie nauki - mogliśmy wreszcie
oderwać się od 'tendencji poznawczych przenikniętyc'h
na wskroś uprzedzeniami
i - wyk'or.zystując nieporównanie
szetrszą niż kie~y'kolwielk przeditom płaszczyznę
badawczą, przys<tąpić do obiektywnych
badal\ nad dziejami narodu rosyjskiego
i innych, przede wszys'Vkłim są3'iadujących 'z na·mi na'rodów ZSRR (... l. Największe
o::iągnięci<a oS'tatnich dziesięcioleci - prawdziwa przyjaźń między narodami musi
opiera'ć się także na znajomości ich historii, Trzeba nawzajem
poznawać swoją
przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma ,niepowtarzalne
znaczenie. Z -takimi
intencjami pracujemy) one też przyświecały
nam przy oddawaniu tego zbio'ru do
druku".
Tak więc w wyniku połączonych wysiłków specjalistów polskich i radzieckich
otrzymaliśmy
interesujące
kompendium
wiedzy, a tematykCl zamieszcz:mych
w
k.siążceopracowań
jest wielopłaszczyznowa.
Najogólniej rzecz biorąc, problematyka
książki da się ująć w trzy grupy problemowe. Pierwszą z nich, o charakterze
społeczno-politycznym,
tworzą
referaty
poświęcone
problematyce
polsko-rosyjskich
związków rewolucyjnych. A że związki te były dość ścisłe, przeto i treść poszcze-
J ażborowska,
Problem
rosyjsko-poLskiego
sojuszu rewolucyjnego
w postępowej
myśli
spolecznej Hosjl i Polski
w przeddzień
i w okresie rewolucji
1905 - 1907 r.; Jerzy
Ochmailski,
Rola Feliksa Dzierżyńskiego
w rozwijaniu
rewolucyjnej
wspólpracy
mi<;dzy SDKPiL
a SDPPR
na poez.I(ku XX w.; Jan Sobczak.
Rewolucyjne
zwiazki polsko-roS'ljskie
w latach 1905 - 1907;
Nikolaj Bucharin.
Hosyjska post<;powa myśl spoleczna a ksztaltowanie
się koncepcji
polskiego
ruchu u yzuoleńczcgo
na etapie prole:ariackim;
Wladimir
Diakow,
Tematyka
polska
a historiografia
rosyjska
na przelomie
XIX
i XX wieku;
Juliusz
Bardach.
Problematyka
polska
w 1ibera:ncj his oriografli
rosyjskiej
schylku- XIX
początku
XX wie:<u; N. L Kariejew,
Margarita
Byczkowa,
Polskie
źródloznau:stwo
w Petersburgu
w końcu
XIX
w.; Władysław
Bortno'A'ski. Aleksander Pogodin - przyjaciei
Polaków i popuiaryza_or
historii
po:ski u; Rosji;
Jerzy
Róziewicz,
l'o:skie
środowisko
naukowe
w Petersburgu
wiatach
1905 - 1918; Swietlana
Falkowicz,
Ze
studiów
nad rosyjs <o-polskimi
zwiqzkami
kulturalnymi
1905 - 1914; Marian
J·akóbicc, Spoteczeńs,uo
polskie uobcc
lLeratury
rosyjskiej
w czasie rewolucji
1905 - 1907; Bazyli Bialokozowicz.
Polska
w pOezji rosyjskiej
na przelomie
XIX
i XX w.; Artur Kijas,
Dramat rosyjski
na scenach polskich na przelomie
XIX
i XX w.; Anna Czekanowska-Kukliilska, Muzyka w polsce i w Rosji na przelomie
XIX
i XX w. Zarys problematyki;
Gregorij
Stiernin.
Niektóre
problemy
rosyjskiej
kultury
plastycznej
na przeŁomie XIX
i XX w.;
Maria
Lewańska,
Ba'et rosyjski
i polski.
Sceny pe,ersburska
i 1Larszawska na przelomie
1Lie.<óu;; Zygmunt
Luk,awski,
Rola polskiej
i rosyjskiej
prasy spoleczno-polltycznej
w ostatnim dwudziestoleciu
XIX
w.; Gerard
Zeberek,
Polskie organizacje
akademickie
i gimnazjalne
w Kijou.ie na przełomie
XIX
i XX w.; Stanislaw
Alexandrowicz,
PoLacy w rozwoju
awiacjt
rosyjsk.iej do 1914 rok.u.
�310
Recenzje
g61nych oprac'owań jest intresująca.
Dotyczy ona np. różnic zachodzących pomiędzy
polskimi koncepcjami
ruchu narodowo-wyzwoleńczego,
a rosyjską myślą rewolucyjną na etapie prolt:tari.ac'kim, które omówił historyk moskiewski Nikołaj Bucharin.
W jego konkluzji polski ruch socjalistyczny
na pierwszym etapie swojego rozwoju
w szerokim zakreSie wykorzystywał
doświadczenia
rewolucyjnego
narojnictwa
rosyjskiego. OdbIciem tego jest, zdaniem autora, program ideowo-plllityczny
,proletariatu, w któ.rym odnajdujemy
istotne związki z pewnymi koncepcjolmi walki rewolucyjnej Narodnej Woli. Jest to temat sam w sobie interesujący,
wiemy bl'wiem
dobrze jolk bardzo
przenikała
się wzajemnie
,działalność
spiskowo-rewolucyjna
w Polsce i Rosji i jak ścisłe były związkjosobowe
rewo.]ucjcmistów poL'ik:ch i rosy jsk;ch. Ponadto ciekawie rysują się ~akże konstatacje
dotycz'lce polsko-rosy j,kich
związków rewolucyjnych
w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 rdku, stanowiące
przedmiot
rozważań lnessy Jażborowskiej
z Moskwy i polskiego historyka
Jana
Sobczaka. Wówczas to, jak nigdy ,do tej pory, nawiąz-ane zv:stały szerokie wzajemne
kontakty
rosyjskiego i polskiego proletariatu,
które w latach późnicj.szych zaowocowały między innymi tak znacznym udziałem Polaków w Rewolucji Pażdzierni!kowej i obwll1lie jej ZJdoby'czy. PoQIstac:iąpowSizechnie 'znaną w dz,i,ejach tej walki
jest Feliko; Dzierżyński. Pewnemu fragrr.ent9wi
tej działalności puświt;cony je.st też
w książce szkic Jerzego Ochmańskiego
traktujący
o roli Dzierżyńskiego
w rozwijaniu rewolucyjnej
współpracy między SDKPiL a SDPPR na początku 20-tego wieku 3. Nie najnowsze jednak ustalenia Ochmańskiego
złożyły się na treść tego szkicu j myślę, żeo
jego opublikowaniu
zadecydowały
raczej względy nośności politycznej tematu, aniżeli jego nowatorstwo.
W sumie jest to artykuł bt;dący powtórzeniem znanych już z biografii Dzierżyńskiego
faktów rzuconych na tło współpracy rewolucyjnej
między wspomnianymi
już powyżej plrtiami.
Tak mniej wiGcej rysuje się problematyka
artykułów, które za1iczyć można do
nie wydzielonej
wprawdzie wyraźnie w książce części, którą tworz,! artykuły traktujące 'O połsko-ro.syjskich
kontaktach
rewolucyjnych.
W sumie ·stworzony został
interesujący
p.rzyczynek dotyczący polsko-rosyjskich
związków rewolucyjnych,
uzupełniający
w istotny sposób naszą wiedzę o tym wycinku rzeczywistości
hi3t:Jrycznej. Wydaje się, że z-awarte w tych opracowaniach
fakty i ustalenia będą mogły
być jeszcze wykorzystywane
w dalszych analizach
tego problemu
przy pisaniu
Szcz€gółowej
monografii
wzajemnego
przenikania
się ideologicznego
rosyj.;kJego
i polskiego ruchu rewolucyjnego
końca 19-tego i początków 20-tego wieku. Gorąco
zachęcałbym
autorów do szerszego rozwinięcia w przyszłości wł<lśnie tych problemów, na pewno interesujących
i dających szansę uzupełnienia
bi<lłych plam.
Jest w tej k.siążce także interesujący
zestaw artykułów
poświęconych
zagadnieniom z pogranicza historii nauki. Temat to ,do dzisiaj mało znany, a w dziejach
kontaktów
polsko-wsyjskich
rozciągający się na wiele dziedzin. Wielu bowie'TI Polaków pracowala do roku 1918 w różnych instytucjach
naukowych ówczesnej Rosji,
a już wr<;,cz fascynujący
jest wkład Polaków do wiedzy o geologii i gcogn[ii
Syberii. Wnieśli też Polacy duży wkład do badań etnograficznych
za Uralem, temat to
8 W roku
1979 ukazała
slo:; Interesujaca
publikacja
poświl'cona
F, Dzlerżyi\skiemu,
której
redaktorem
naukowym
był prof. dr Jarosław
Ła~osz.
Ksi'lżka
ta pt. Ff'~t"(,. Dzlf'rż"ńs',i
życie
I praca,
Wrocław
1979 zawiera
interesujpce
opracowania
ukazuj'lce
F. Dzicrżyńskiego
jako d7iałacza
gospodarcze"o,
organizatora
aparatu
walki
z kontrrewolucJ'l,
działacza
party jnego I inlernacjonalistp.
Mimo
bogactwa
materiałów
i nowatorskiego
spojrzenia
na postać
F. f1zierżyńskier,o,
książka
ta nie wywołała
wirk,zego
rezonansu
w literaturze
przeń miotu.
Należy
wire
odnotować
tutaj
jej ukazanie
się I zwrócić
na nią uwag.;
badaczy
polskiego
ruchu
robotniczego
i jego związków
z rosyjskim
ruchem
rewolucyjnym.
�]{ecenzje
3Il
jednak rozległy ~ posi,adający już swoją lekturę przedmiotu.Wpra,wdzie
jest to literatura, która podkreśla
w większości znaczenie tego dorobku, nabomiast sprawa
syntezy tego zjawiska czeka nadal na opracowanie 4. O tym jeunak brak je.>t informacji w omawianej
książce. Natomiast
sprawy,
o których
traktują
artykuły
zaliczOlle do grupy tematycznej
z pogranicza
historii nauki, dotyczą historiografii,
źródłoznawstwa,
poł6kiego śradowi5ka naukowego w Petel'sburgu,
a także działalności wybitnych hi.>toryków rosyjskich Nikołaja Kariejew.a i A'leksandra Pog-adina.
Każdy z tych tematów opracowany
naprawdę
interesująco
poszerza panoramę
połsko-rosyj.;kich
związków kulturalnych.
Na pochwałę wręcz zasługuje artykuł Juliusza Bardacha poświęcony problematyce
polskiej w łiberalnej
historiografii
r06yjskiej schyłku 19-tego i pocz'ltków 20-tego wieku będący wł,aściwie charakterystyką
życia i działalności naukowej
znanego historyka
rosyj.>kiega, Nikołaja Iwanowieza
Kariejewa,
który przez pewien czas był pwfesorem
Car6kiego Uniwersytetu
Warszawskiego. Równocześnie
Wło,dzimierz Bortnowski
kreśli interesująco
portret popularyzatora
historii Polski w Rosji, Aleksandra
Pogodina. Jest to interesująca
opowieść l) tym niedostrzeganym
na ogół w dotychczas·owych
dziejach kontaktów
p31.'iko-rosyjskich,
hi5toryku rosyjskim.
który zrobił przecież tak wiele dla wzajemnego poznaniasi(~ dwu sąsiadujących
naro,dów słowiańskich.
Ba niezależnie od wieloletniej niewoli i określonej
polityki carskiej wobec tzw. Prywiślańskiego
Kraju,
historia kulturałnych
związków polsko-rosyjskich
jest znaczana pOostawami postępowych warstw ówczesnego społeczeń.,;twa rosyj.skieg,o i określ-onymi tendencjami,
jakie w środowi.skach tych tkwiły i realiz.owały się na rzecz Polski i spraw pCJllskich.
Znajduje ta między innymi swoje odbicie w artykule
Jerzego Róziewicza traktującym opolskim
środowisku
naukowym
w Petersburgu
w latach 1905 - 1918. Ten
znany już współcześnie
badacz stosunków
polsko-rosyjskich
wprowadził
nlS tym
razem w atmosferę polskich spraw naukowych
w Petersburgu 5. I przyznać trzeba,
że nagromadzone
w artykule fakty składają się na fa.,cynujący obraz pr;)blemu tułaczej nauki polskiej. Nakazuje to .'inuć pewne refleksje i nad tym, dlaczego do tej
pory tak mało wiemy z tego zakresu. Dlaczego, tak jakoś się składa, że dzieje polsko-rosyj,kiej
współpracy
n~jczGściej ujmowane
są przez badaczy w kontekście
współpracy rewolucyjnej.
Wiemy bawiem dzisiaj, że w.spółpraca ta rozciągała SIę
na wiele dziedzin i o niej należałoby
też pisać szerzej, jeśli nawet tu i ówdzie
"idealna
współpr,aca
rewol ucyjna"
która najczęściej
wyziera
z dotychensowycn artykułów
- przyćmiona
z'ostanie niewolą, zesłaniami
na Sybir i katorgą.
Myślę, że temat to również ciekawy i nie chodzi mi '0 eksponowanie
martyrołogii
naro~łowej. powinniśmy bCJlwiem zw.aźyć i ten fakt, że za caratu tak samo jak Polacy, cierpieli również rdzenni miesz.kańcy Rosji, a każde wy.,;tąpienie przeci w carskiemu samodzierżawiu
karane bylo z całą surowością. I chociaż w historii kontaktów polska-ro.>yjskich
sprawa współpracy
rewolucyjnej
posiada określony
wy·
mia:". wydaje siG jednak słuszne, aby kosztem tego rodzaju badań nie zanie ibywaĆ
innych ciekawych spraw jakie w dziejach n~szych naro·dów występowały.
Problemów clI) zba,dania powstało nada.) wiełe i przyjmując
za wskazanie wypawiedziane
, Zobacz
m\Pdzy
innymi:
A. Kuczyński.
S1Jberujskie szlaki. ,"Vroclaw
1972; tenże,
Udział
Po'akóu; w poznawanill
S1jberti w XVII
u:ie'<u na tle staropolskich
wiadomości
o 11ldach
Rosi!. •.F:tnof!rafj~
Polsk~".
t. 23: 1979, z. 1; W. Armon,
Polsc"
badacze kultUT"
Jaklltów •
.•Monol'ra'ie
z Dzi<:j6w Nauki
i Techniki".
t. 1J2: 1977; Z. Lukawski,
Ludność polska w Rosji
186,1- 1914. Wrocław
1978.
, l1ndacz ten ma bogaty
,'oroloek
dotyczący
kontaktów
polsko-rosyjskIch
l po'sko-r~dzieckich w dziedzinie
badań
naukowych.
Zobacz
mipdzy
innymi:
.T. Róziewicz.
PO'sko-Tadzi~ckie
stoslLnki 7lall!Wll;C u' latach 1918 - 1939. Wrocław
1979 gdzie zest~wiona
jest ważniejsza
bibliografia prac tego autora.
�312
Recenzje
we wstępie do recenzowanej
książki stwierdzenie
L. Bazy10wa potwierdzić należy,
że istotnie no,we stosunki społeczno-po,Jityczne
z naszym wschodnim sąsiadem, jakie zaistniały po roku 1945, "otworzyły
niewyczerpane
źródło nowych możliwości
w dziedzinie nauki (. .. ) prawdziwa
przyjaźń między narodami - musi opierać się
także na znajomości ich historii. Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma niepowtarzalne
znaczenie". O tym, że są to sprawy
ciekawe i warte prześledzenia,
przekonuje
nas np. pomieszczony w omawianym tomie ·artykuł J. Róziewicza.
Wiele jest jeszcze innych ciekawych artykułów w omawianej tutaj książce. Należą do nich między innymi opracowania
tworzące
trzecią warstwę
tematyczną,
którą jest problematyka
związków literackich w prozie, dramaturgii
i poezji. Związki te rozciągały się również na inne dziedziny życia kulturalnego,
tj. na balet, muzykę i plastykę. Zajmująco o tych sprawach
piszą: Marian Jakóbiec, Bazyli Białokozowicz, Artur Kijas, Griegorij Stiernin, Anna Czekanowska-Kukliń.ska
i Swietlana Falkowicz. Siłą tych artykułów
jest, oprócz dokumentacji
naukowej, wywołanie
u czy t elnilk a ref.le:ksji, tej jednej chwil:i zasta,nowienia nad tym wS'zystkim, co kształtowało te tak ścISłe związki kulturalne
polsko-rosyjskie,
nad potrzebą badania tego
procesu i uświadomieniem
sobie, jak bardzo mało jest on do dZisiaj znany. Wiedzao
tych polsko-rosyjskich
kontaktach
jest jeszcze nadal ·skromna. J cj zdlążków
szukać należy w końcu wieku XIX oraz początkach
XX, w rozproszonych
po
różnych czasopismach
artykułach
i paru zaledwie książkach autorów polskich jak
i rosyj.skich. ,l',ie negując absolutnie wartości tego, co do wiedzy tej wniosły epoki
poprzednie,
trzeba jednak stwierdzić, że właśnie dopief'o w Polsce Ludowej penetracje tej dziedziny stały się częstsze i nabrały charakteru
działalności
systematycznej. I nawet wtedy, gdy oceniając aktualny stan badań nad przedmiotem skłonni jesteśmy przede wszystkim skrupulatnie
wynotować, częste jeszcze niestety -białe plamy, trudno nie dostrzec tego, co do tej pory już zrobiono. I ch:Jciaż omawiana książka w przyjętej
formule prohlemowej,
określonej
jako pOilsko-msyjskie
związki społeczno-kulturalne,
traktuje
o tak różnorodnych
sprawach
-od
sp:'a w
ruchu rewolucyjnego,
poprzez balet, muzykę, literaturę
i rozwój lotnictwa - mimo tego swoistego
silva
rerum
pozostanie
ona poważną
czą.stką naszej wiedzy
o polsko-rosyjskich
kontaktach.
Przedstawiona
tu książka jest z całą pewnością pożyteczna dla profesjonalistów
i amatorów. Pierwsi mogą czerpać z niej przekonanie
a potrzebie dalszych studiów
nad tym szerokim problemem, drudzy natomiast wzbogacą swoj,) wiedzę w tym temacie. Wydaje się wszakże, że jest to temat interesujący
ogół naszego społeczeństwa,a
obszerność zakresu problemowego
sprawia, że konieczne 5<) dalsze ~tudia
w tym względzie.
Antoni
K a z i m i e r D o p i e r a ł a, Adampol-Polonezkoy.
Poznań 1983, ss. 157, i1.
Z dziejów
Kuczyński
Polaków
w Turcji,
Nie da się zaprzeczyć, że Adampol, osada założona w 1842 roku z inicjatywy
ks. Adama Czartoryskiego
jest fenomenem.
Pisano o niej już wiele. nie przypadkowo też 'W ostatnich latach ukazały się na jej temat dwie książki. Pierwsza to re-
�Recenzje
3B
porterska relacja J. S. Łątki (Adampol.
Polska wieś nad Bosforem,
Kraków 1981),
druga 'to prelca przed.;tawian.a poniżej. Pisząc o książc'e K. Dopierały nie sposób
odwoływać siG do refleksji z lektury książki Łątki Obaj autorzy korzystają
z tych
samych źró.Jeł, lecz jakże inny robią z nich .użytek. Do ,spraw tych wrócę jednak
po pewnej dygresji.
K. Do'piera1d pisze (s. 19), iż Adampol był "pierwszą polską wsią, osadą powstałą poza granicami nie i.:;tniejącego państwa polskiego". Jest to, w świetle infOl'macji, jakie posiadam, twierdzenie
nieścisłe. Polske wsie, których mie'Szkańcy
w całJści lub w znacznym procencie pochodzili z terenu Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, bądź z terenów rdzennie polskich pod. zaborami, ~stniały już w XVIII
wieku na terenie WGgier. Wszelkie źródła potwierdzają
podaną
jeszcz·e przez
J. Rechmana wiadomość, iż wieś Derenk zasiedlona
lOstala na początku XVIII
wieku przez 'osadników z terenu Polski. Obecnie jesteśmy w stanie sprecyzow3ć tę
datę. Miału to miejsce dokładnie w 1717 roku, co. odbiera paLmę pierwszeństwa
Adampolowi.
Ale -oczywiście fenomen Adampola nie polega na tym, że jest to, czy nie jest,
pierwsza polska wieś poza terenem etnicznie polskim. Fenomenem
jest tu utrzymywanie siG polskości w warunkach
najzupełniej
temu nie sprzyjających.
po'wiedziałbym nawet, że były to warunki, w których ,owa "paiskość" nie powinna się
była wytworzyć.
Wróćmy jednak do porównania prac Łątki i Dopierały. Obie traktują
głównie
o -dziejach Adampola. Gdy jednak K. Dopieola
analizuje zastane źródła' hi.:;tJryczne
oardzoostrożnie
, to Łątka dzieje "p::>lskiej wsi na·d BO'sforem" pisał częściej sercem niż umysłem. Zdaję s'obie sprawę, że cel obu prac był różny. Rozprawa Dop:erały to solidne dzieło historyka (ale nakł3d 5 tys. egz. 0, znakomi,cle udokumentowane, choć nic czyta się go zbyt łatwo. Łątka napi'>ał reportaż, a:le z ambicjami
naukowymi. Dopiero dziś, po ukazaniu się pracy K. Dopierały widać,że
zbyt cZGsto ponosila go fantazja, że ni,ejeden raz zabrnął w mało przekonywujące
interpretacje. Można powiedzieć, że Łątka w swojej książce utrwalał mit AdampJla,
gdy
tymczClsem Dopierała. jak sam pisze, chciał "wyjaśnić wiele ni-epJTozumień, które
nagromadziły siG w literaturze
przedmiotu". I zrobił to w moim przek:maniu
znakomicie. Jeg'O T'ozprawa ma ·ogromny walor w sferze faktu historycznego.
Mniej
in'ponująciJ natomiast wygląda ona w sferze przekazu i interpretacji
zj3wisk kultury.
Sądzę, niezależ;nie od wyrażonych już braków pracy Łątki, że autor ten lepiej
niż Dopierala "czuł" Adampol, lepiej rozumiał jeg:J kulturową
specyfikG, trafniej
zarysował ową opiewaną przez tylu piszących "polskość" tej osady. Z racji swoich
etnograf;cznych
zainteresowań
z wielką intuicją wyodrębnił
ową sferę problematyki kulturowej,
którą bardzo mało zajął się z kolei Dopierała. Chodzi tu, dokładniej mówiąc, o sferG życia codziennego, sferę obyczaju, życia rodzinnego i towarzyskiego, sferę etosu grupy. Źródła historyczne niewiele o tym mówią, konieczne
bylo zatem sięgnąć do tradycji ustnej. Oddzielenie ziarn.a od plew wymagało zastosowania .aparatu krytycznego, którego nie posiadał, jak się zd3je, żaden z autorów.
Można powie·dzieć, że z pewnego punktu widzenia obie prace, chJĆ b,k różne,
uzupelniaj,! siQ. K. Dopierała dal wzorowy zarys dziejów Adampola, Łątka zaś nakreślił szerok:e pole problematyki
kultury jego mieszkańców.
Ale tylko n1kreślił.
Konieczne jest pogłębienie badań kulturyadampolan,
ch::>ć wcale nie jest pewne.
że b.ldacz, konkretnie etnograf, będzie dziś w stanie, wykorzystując
na wet wszystkie techniki badawcze właściwe swojej dyscyplinie, na tyl~ poszerzyć bazę źród-
�314
Recenzje
łQwą, aby w ()lparciu o nią nakreślić obr,az specyficznej
kuHury Adampola, Widzę
spare trudności takiego przedsięwzięcia,
ale wy·daje mi się, że powinno być podjęte jak naj.;zybciej.
Czas wyjść poza stereotyp,
poza pisane do znudzenia
reportaże o "polskiej
wsi", poza peany nad zachowaną
w niej polskością. Trzeba ukazać k.;ztaltowania
s':ę owej Jpo'bJku~ci we wsi, która,' będąc tWOlfCmpewnej koncep2ji pO!litycz.ncj, s{aJa
się fenomenem kulturowym.
Stała się wręcz wyzwaniem dla badaczy życia spolecznego i kultury.
Dziś Ada,mpol, jak wynika zarówno z uwag Dopieraly jak i Łątki, ~Jaje się
gwaltownie
tracić swój osobliwy charakter.
Uświadamia
ndm to jeszcze raz, że
podjęcie intensywnych
badal1 etnografi'cznych
w tej wsi nie może być odkładane
na CZilS nieokreślony.
Chyba, że chcemy .aby Adampol powstal tym czym je-st, tj.
legendą·
Ryszard
I z a b e II a J o oS t, Osadnictwo
kaszubskie
Lubel.;ki, Lublin 1983, ss. 147, iI., mapy.
w
Ontario.
Katolicki
Kantor
Uniwersytet
O początkach osadnictwa kaszubskiego
w Kanadzie, w prowincji Ontario, pojawialy się, jak dotąd, artykuly
jedynie o charakterze
przyczynkarskim.
Dopiero
recenzowana praca przedstawia
zagadnienie całościowo; przynos·i nowe fakty, stare
zaś przejstawia
w nowym świetle, prostując wiele blędnych przekonal1.
A o'to fakty. W powiecie Renfrew i jego najbliż.szym sąsiejztwie
znajduje się
do dziś zwarte skupisko ludności polskiego pochodzenia (czwilrte już p:J'k-llen:e potomków osadników-rolników
z Polski), glównie kaszubskiego,
zachowujące
język
i obyczaj ojczysty. Skupisko to liczy ok. 7 tys. ,osób na ob.szarze nicco 'Ponad 10 tys.
km2.
Obszar osadnictwa kaszubskiego
zajmuje skraj zasiedlonych
terenów tej części Kanady, tj. północno-wschodniej
części prowincji Ontari,o. Ka.'iz·ubi byli tu nie
tylko pierwszą grupą osadniczą wśród imigrantów europejskich,
ale w ogóle pierwszymi oso·dnikami tych obszarów, niegdyś ZJmieszkiwanych
przez indiańskie plemiona nierolnicze. Kiedy w latach pięćdziesiątych
ubieglego wieku postanowiono
zasJiedlić te tereny, na wysłane do Niemi·ec oferty (bezpłatny przydZlai ziem'i!) odljXJwiedzieli kaszubscy mieszkal1cy okalic Bytowa. Emigracja
kaszub.;ka miala charakter polityczno-ekonomiczny.
Niedostatek
Kaszubów był wynikiem ucisku i wywłaszcz€11 na kO'fzyść kolo':llisltów niemieckich.
Ponadto
ludno~ć ta bvła prześladowana
i wy;naradawia'l"a;
odbierarno jej ję:zy1k 'i wiarę przod1k6w. Emigranci
.szukaJi mi;ej's'C'a,gd'zie rcs'PC'ktrwano by ich pr3Jwa ,do w)--lnan:ia, mowy i tradycyj:nego styl<1lżyci']. Miejscem takim byla Kanada.
W roku 1859 przydzielono ziemię w prowincji Ontario pierwszym 14 osadnikom
z Polski. Był to początek kaszubskiego (głównie, ale nie wyl<jcznie) o.sadnJctwa polskiego na tym terenie. P:Jczątek istn'enh
zbiorowości, która trwLl do dziś.
Książka Inbeli
Jost jest znakomitym,
niezwykle
sZ'eroko udokumentowanym
studium
dziejów osadnictwa
k:łszubskiego
w p"lwiecie Renfrew. rozwoju owego
osadn'ctwa,
jego obecnego stanu. Autorkę najbardziej
interesowa! okres n'ljwcześniejszy, najmniej znany; okres, wokół którego narosło wiele nieparozumień
i nie-
�315
Recenzje
j.asności. Jednakże, obok informacji
o początkach
osadnictwa, w .pracy I. J'ost można znależć wiele kapitalnych
wiadomości
o kulturze
osadników,
jej przemianach
i obecnym kształcie.
"Kaszubska
grupa k:.wadyj"ka - pisze autorka - choć przywiązana
do ziemi
i tradycji, ulega p'lwszechnie
istniejącym
tendencjom
·do przeno'szenia
się młodych
lu·dz·i do wic'kich metropolii
mi'ejs,k1ich. Znaj.dują tam 'p1'<J.cę,Lepsze wa,runki bytu.
a zo,ww'iają poza sobą karni{~n,is-tą Zliem'ę ,i u'o-dzinne zagpo·dy".
Prnces ten z,J.peWJle je'",t ,nieuC'hr'o,nny. Powiat Renfrew staje się .r,eklfe.acyjny:m
zapleczem dla rosnącego Tor'onto. Po w;:;ta ją tu ośrodki wypoczynkowe,
ze.społy domków campingowych,
tereny myśliwskie
i coraz liczniejsze
zajazdy. Wszystko
to
przeznaczone
je.st dla mieszka!'lców
miast. Rulnictwo
na tym terenie,
mało korzystnym pod uprawy. dawno już ustąpiło gospodarce
leśnej. Dziś turystyka
staje
się jednym z pod . ,;Ławowych źródeł utrzymania
malejącej
liczby stałej l'udności. Nie
trzeba wiel'kiego daru przewidywania,
aby wy'obrazić sobie dalsze lo'sy tego obszaru, do niedawna zapóżnionego
cywilizacyjnie,
co bez wątpienia
miało wielkie znaczenie dla utrzymywana
się tożsamości etnicznej
i kulturowej
zamieszkujących
tu
Kaszubów.
Jest rzeczą niezbędną,
aby przed nieuchronnym
końcem istnienia
kaszubskiej
twiedzy
kulturowej
w Renfrew, zebrać jak naj.szer.sze materiały
na jej temat. Materiały nie ograniczające
się jedynie do problematyki
o05,adniczej, ale wiążące się
z całokształtem
kultury.
Wydaje się, że czas najwyższy,
aby przeprowa,dzić
szerokie bJdania językowe (obecna gwar'a osadników!), fol:klorystyczne
i etnograficzne.
Wiele już zresztą z tego zakresu zrobiono (np. J. L. Perkowski,
Z. K.:Jmorowski,
J. Kucharska),
trzeba jednak Zf0-bić znacznie więcej, aby ja.k najpełniej
udokumentować ,dzieje kultury
polskich Kaszubów
na terenie Kanady,
zanim grupa ta
rozpłynie się w plural.istycznym
społeczeństwie
tego kraju.
Książka I. Jost nie:iie kapitalny 111aterial dla dalszych studiów. Należy żałować,
że inne z'.V.arle zbio·rowości potomków osadników .z Pol.ski J1.ied-oczekały .się poóoobnie rzeczowych i kompC't,crl'tmych oprac'owa!'l. Mam bu na myśl~ m. in. osa,dni<C'iwD
p:JIsi-::e w 'okol,ic.ach Stevent Point w SJtal:'li'eWisconsin (USA), polskie osadnictwo
rolnicze w M.i,s.iones (AI'gentyna), bra,zyl'ij,Sikiej Pa.ranie. Sąd7ę, że s'zeroko zakrojone badania nad trwaniem
i przemianami
kultury
polskiej czy polonijnej
zbiorowości emigraCYjnych należy wzpuczynać
od podo,bnych przedsięwzięć.
Ale, to oczywi.,;te, na nich poprzestać nie można.
Ryszard
Dzieje Polonii
1983, ss. 500.
w Ameryce
Łacińskiej,
Praca
zbio,r. pod red. M. Kuli,
Kantor
Wrocław
Ukazała siG już dziesiąta pozycja Biblioteki Polonijnej
wychodzącej
pod egidą
Komitetu B.lctania Po,lonii PAN zatytułowana
Dzieje Polonii
w Ameryce Łacińskiej
pod red. Marci:la Kuli, potwierdzając
renomę .serii. Praca jest zbiorem artykułów,
któ~c mogą zainteresować
nie tylko historyków,
ale także przed.o;tawicieli innych
dyscvplin biorqcych udział w tzw. badaniach polonijnych.
Tum powstał
jako rezultat
studiów
przeprowadzonych
w lat3ch
1976 - 1980
w rilmach prob),cmu ,międzyre-sorto'wego
"Przemiany
P.o-lonii' /MR/IIIIIO okoor'dy-
�316
Recenzje
nowanego przez Instytut Badań P.olonijnych Uniwersytetu
Jagielloń.<;kiego. Prowadziła je grupa młodych historyków .pod kierunkiem
redaktora
prezentowanego
tomu. Działalność grupy zaowocowała
dziełem, któr'e po,sz.erz.a znacznie naszą wiedzę o dziejach Pol·onil w Ameryce Łacińskiej.
Jak łatwo się zorientować, znajduje to wyraz w uwagach wstępnych redaktora, ambicją autorów
było ·oczyszczenie wieJzy 'o Polonii Latyno-ameryk'll·Ls.kiej
z wieloletniego nalotu nienaukowości,
polegającego na uporczywym
i nieobiektywnym po,akreślaniu pozytywnych
stron egzystencji emigrantów,
raczej ich sukcesów
niż porażek. W licznej stosunkowo
literaturz·e na tem.at P.olonii P.ołudniowoamerykańskiej
- przeje
wszy.stkim - ·dominował publicy.-;tyczny optymizm. Braklo
obiektywnego
spojrzenia, wyważonych sądów opartych na wiurygodnym materiale,
odpowiednio zweryfikowanym.
Spojrzenie
takie przynos.i dopiero omawiany tom.
Pierwsze w dziejach nauki opracowanie
całościowe problematyki
pojawienia
s.ię i two<l'Zenia Iprze'z P.o,]alków w Ameryce LaciiJskiej z.bi(How(}ś~i polollli.j'llych stanowi doskonałą bazę dla dalszych studiów nad kulturą
owych zbi'uf-Qwości, ni~
stanowi zaś ich uwieńczenia. I o tym trzeba pamic;tJć poJcza,s lektury po•.
;zczególnych szkiców zamieszczonych
w tomie. Ko·ncentrują siG one przede w.szystkim na
zagadnieniach
demograficznych,
.przy pewnym
upośledzeniu
mimo deklaracji
a!ltorów - zaga,d"l~·er1:k,ultury' i j.ej przemian. ·Ograniczen.iem pracy je:9t również
fakt, iż prezentowane
w niej wnioski ·oparte są niemul wylącznie nu archiwaliach
znajdujących
się w kraju i materiałach
publikowanych
zarówno u na3, jJ,k i w
innych krajach. Być moż'e, po·sze.rzenie bazy materiałowej
a zwlac';zcza przeprowadzenie badań wspólezesnych
(trzeba tu d~dać, że szkice ukazują sytu<Jcjc: do cZ<Jsów drugiej wojny światowej)
zmieniłoby
lub bardziej
Upwwo!11ocniloby pewne
dość ostre sądy na temat miej.sca P.olonii w strukturze
ekonomicznej i kultu;'ze poszczególnych krajów Ameryki Łacińskiej.
Zgadzając się z więbzością
sądów autorów, ,a zwlaszcza z ogólnymi Z'l1()żen i·ami bad,ań prezentowanymi
przez redaktora
tomu, mam jednak wątpliwości, czy
twierdzenie,
iż "generalnie grupy polonijne rysują siG ja.ko sku.pi.sk~ sLd:>e, u.,;yLIowane nisko -na skalach dorobku. materialnego
i prestiżu (s. 22)" nie jest nadto radykalne w świetle dość jednak wąskiego i jednostronnego
materiału,
j"kim po.służyl·i się badacze. W ogóle sklonność do pospiesznego i zbyt łatwego fer,lwania
sąC:ó·w zdaje się, w moim przekonaniu,
nieco obniżać wartość publikacji, skądinąd
świadczącej o niesłychanej
pracowitości autorów. Na szczGście nie .';'jdy, lecz zgromadzone fakty głównie zainteresować
mogą czytelnik<J.
Credo autora wstępu i jednocześnie
reda.ktJra tomu zd<Jje siG być wyr<Jź;nie
określone
w następujących
slowach:
"Nie podzielam
n<Jcj.Jnalistycznej
p')stawy,
którą często są obciążone badania etniczne. Z mojego punktu widzenia ważne jest,
jak było i dlaczego tak było. Ważne są prawidlowości
procesów migracyjnych ...
Interesuje mnie przede wszystkim dramat ludzi, polegdj<.jcy na tym, że wyniki hemicznych nieraz wysilków nie okazały się do tych wys.il'ków adekwatne. Ze wzglę,du na ~dram.atyzm "ytuacji,
którą przeżyli, ci ludzie zasługują na 'Szacunek nie
mniejszy, niż gdyby osiągnęli niebotyczne szczyty".
Slowa, którym można tylko przyklasnąć. Jednakże w dążeniu do obiektywizmu
za wszelką cenę można latwo popaść w skrajności. Aby nie nazwać czarneg3 białym, łatwo można n'e dostrzec szarego koloru i wszystko mieć za cnrnp.. Wydaje
mi się, że dobrze zr'obiłoby badaniom Polonią brazylij3ką czy argentyńską
dOplSZczenie do głosu zainteresowanych.
Wciąż zbyt malo wiemy o życiu i kulturze, świadomości wspólczesnych
przedstawicieli
owej Polonii. Być może ich spojrzenie na
własne dzieje, ich refleksje przyczyniłyby
się do wyważeni.;> sądów, które efeme-
�317
Recenzje
ryczne i optymistyczne
niegdyś, dziś zastąpione
zOiStały nader pesymistycznymi
i ponurymi. Czy prawdG a dziejach i sytuacji socjalnej Polonii da się Q,dczytać jedynie z materialu źródlowego? Dotychczasowe doświadczenia
zdają się temu przeczyć.
Wśród artykułów
na szczególną uwagę etnografa
zasługują zwłaszcza rozważania D. Łukasz i R. Stemp10wskiego o polskim ·osadnictwie chłopskim w argentyńsk'm Mis'iones od końca XIX wieku do lat trzydziestych
wieku XX oraz art y'kul E. Anu,zew'k;ej
o ?o"podarowa1niu PCJ'lon;'ihrazy'lijskiej. Rówll'iież uwagli M. A.
Ignatowicz przynasz,\, j.ak i poprzednio wymienione szkice, kapita'lny materiał dla
etnografa, a także uświadamiają
mu co najmniej dwie prawdy. Po pierwsze, że
źródła archiwalne
mogą stanowić doskonaly
materiał
dla analiz stanu kultury
zbioL)wo";ci polonijnych (także chlapskich) i jej przemiallo.raz,
po drugie, że analiza historyczna -- prezentowana
przez autorów zbioru - nie wyczerpuje
treści
źródel, że przydałoby się tu także analiza stricte etnograficzna.
Nie uwlaczając nic
hi.iturykom, niektóre interpretacje
zagadnień ocierających siG a problematykę
etnograficzn,! brzmi'l cza.sami dość za.skakująco, a nawet P,) prostu nai'wnie. Nie jestem
przel:o:{:uy. aby .,tradycyjny"
konflikt wieś-dwór przerodził się istO'tnie w wa·runkach brazyLijskich w konflikt chi op-inteligent
(s. 407). Również teza, iż obrzędowość narodowa zaczGła nabierać nadrzędnego
wobec innych typów obrzędowości
charakte"LI i że w ,niej syntetyzował siG kulturowy bagaż wniesiony przez emigrantów (s. 410) choć bez wątpienia interesująca,
w 'pracy brzmi mało przekonywująco,
gdyż nie jest poparta żadnymi argumentami.
No, ale w ten sposób ujawnia się pole
badawcze dla innych dyscyplin.
Dobrz'"' .sie .sblo, że powsLlla praca o niez,miernie szer(JIkim zakresie i ambicjach 'syk;'aczających
poza możliwości jednej dyscypliny badawczej, praca obejmująCd nrówno uZleJ'e Polo·nil Poludniowoamerykań.skiej,
jak i kulturę i jej przemiany . .Jakn etnograf widzG kontynuację
podobnej pr::lcy jako wspólne działanie historybl. socjc}loga i etnografa. Perspektywa
historyczna,
choć niewątpliwie
cenna
i niejako po,dstawo\va. wydaje się w pewnym momencie zbyt wąska i ograniczona.
R1fszarcl
G a br i
lici.·L·ilej:
l'
i 13r z ę k, Benedykt
DUbowoki
-
żucie
i dzicl.o,
Lublin
Kantor
1981, ss. 445,
66 .
.Już we wstępie należy zauwazyc, ż·e recenzyjnej
rekomendacji
nic potrzebują
zarów:]') bohakr
k.,j'jżki, którym jest znakomity polski przyrodnik
i badacz Syberii, Beiledykt Dyb,)wski, a także jej autor, w tym przypadku
Gabriel Brl!ięk,
profc.'o;· zwycujny,
zoolog i hydrobiolog, który napisał wiele prac z dzieJziny hist."ii nauk: ·przyrodniczych.
Tak wiGc ·otrzymaliśmy rzecz ciekawą, pisaną ładnym
jGzykicm, wncJSzilcą wiele nowych faktów i uściśleń do biograf1i tego uczonego.
Dzialaluość naukowa Dybowskiego jako przyrodnika
r'ozciągala s.ię bJ'Wiem na wiele dziedzin i dorobek ten jest należycie udokumentowany
przez historyków
nauk
przyrodniczych.
Najpelniej
informuje
o tym praca Krystyny
Kowa-lskiej i Anny
Miklaszewskiej-Mroczkowskiej
pl. Benedykt
Dybowski.
Materiały
biograficzno-bibUog 'aficzne.
CZGŚć I (Memorabilia Zoologic.a 1960, z. 5, ss. 99), zawierająca
wykaz
343prac B. Dybowskiego oraz 208 'O nim. Ale mamy również l inne książki po-
�318
Recenzje
święcone tej postaci J 'aż -dziwić się należy, że tak mal,o do
o Benedykcie Dybowskim jako badaczu ludów Syberii. Na ten
towo pisałem w .swoich Syberyjskich
szlakach, ale etnograficzne
bowskiego winny doczekać się wreszcie rzetelnego i nal~żytego
tej pory napisano
tem:lt bardz,l skródokoniania B. Dyim opracowania.
Z całą pewnością bowiem nie może zadowolić etnografa takie tylko stwierdzen.ie na łamac'h ks';ążki, że: "Ba!rdzo pow,ażne ;zasłu,~i położy! Dybow;;,kiw dz·;edzi'::lie
et.nologii i etnografii. Podróżując po Azji styka! sic: z wieloma narodami, plemionami i rasami LudZJkimi, .któJ'e bardz'o .szczegółowo O'pi;suł w swym Pamiętni!;I",
oraz w ,ks,iążce o Syberii i Kamczatce. Najwięcej umania wyrażal uczony dla licznego, prężnego i zarajnego
narodu dauryjskich
Buri<ltów, najwięc'ej uczucia żywił
dla nieszczęśliwych, żyjących wśród wielkiego ucisku i wyzysku, a bardzo szlachetnych wymierających
Kamczadali, najgłębiej z.aś przejmował się dol,! bc:dącyci1 już
u schyłku swej egzystencji Ajnów. Dybowski za.służy! soię również na polu językoznawstwa.
Jako lekarz okręgowy na Kamczatce i Wyspach Komandors.kich dociera! niekiedy w celach lekarskich lub przyrodniczych
także na wyspy s<!siednie,
należące do archipelagów
Aleuckiego i Kurylski,ego, gdzie stykał się z róż,;ymi ludami i plemionami (... ). G!ę'00!kO ubolewając nad 'l,!'.agedi·ą Kamnad:ll.i, Dyb:->\\'s:":i
postanowił ocalić prz'ed zapomnieniem
chociażby wied:.':£;o jego wymarlym
j(;zy,ku
i opracować słOWnIk ludów kamczuckich".
Nolens volens to zamarkowanie
etnograficznych
'zainteres'owań B, Dybowskiego
jest wyzwaniem dla etnografów, którzy kreś'iąc udział Polaków w poznawaniu kultur ludowych i pierwotnych
świata, powinni w historii tych badań utrwalić ten
dorobek poddając go wnikli wej ocenie. Zanim jedtLlk to nastąpi - a z zamiarem
takim nosi się ,autor tej recenzji prześl'eJżmy
należycie udokumentowan,!
na
kartach książki 'drogę naukową naszego bohatera, która zak,)ńcwna w OJLldz'lllej
P'O'bce w 1930 roku (data śmierci B. Dybowskiego), .rozpoczęła . ,ię po,dcns zeslania
syberyjskiego
w roku 1"364, póżniej natomia~t wiodła pJoprzcz Kamczatkę, od r~k;J
1884 aż do chwili śmierci koncentrowała
się wc Lwowie. Skoro n,t pZJcz,!li{Utej
recenzji eksponowaliśmy
w książce ,,;zerzej brak oceny etnograficzncg,)
dell'obku
nauko'wego B. Dybowskiego, wspomnieć zatem najeży, że je,-;t on wartościowy dLI
wspólczesnych
rekonstrukcji
katalogu
kulturowego
ludów sybcryj3'kich.
Bo oto
oprócz tego, ŻJe tu i ówdzie na łam,ach książek wspomnieniowych
B. Dyb;,wskicgo
znajdujemy
interesujące
informacje
etnograficzne
dotycz<lce ludów sybery j.skich,
to cenna w dniu dzisiejszym jest jego kołekcja etn,lgraficzna
przywieziona z Kamczatki, która -aż
dziw bIerze - nie doczekała się do dzisiaj należytego jej opracowania. Kolekcja ta, stanowiąca własność Muzeum Etnograficznego
w Krakowie,
składa się z :]jcznych wytworów kultury materialnej
i w naja,gólniej.-;zych zarysach
informuje o sposobie żyei,a Itelmenów ,j Koriaków pod koniec XIX stulecia. Ponadto Dybowski zgroma,dził również bogaty mater.iał językowy doty'czący narzeczy ludów kJmczackich - Helmenówi
Koriaków - 'Oraz Ajnów zamieszkujących
wyspc:
SZC:mszu wchodzącą
w skł,ad archipelagu
Wysp Kurylskich.
Zamarkowany
tutaj
wkład B. Dybowskiego w poznanie języka i kultury ludów Syberii jest wystarczającym dowodem uzasadniającym
koniecz:no,ść systematycznego
'Opracowania teg~J
dorobku.
Na tzw. skrzydełku
-obwo.luty recenzowanej
książki znajduje się taka jej rekomendacja
dla Czytelnika: "Książka przedstawia
koleje życia oraz działalnf)ść patriotyczną, naukową, pedagogiczną i społeczną Benedykta DybowStkiego (1833 - 1930),
jednego z największych
uczcmych polskich przełomu XIX i XX w., żarliwego patrioty, zesłańca sybirskiego, odkrywcy tajemniczej
f.auny Bajkału, reformatora
poglądów na jej i misy jez,iornej pochodzenie, badacza :przyrody i ludów Kamczatki.
�319
Recenzje
wreszcie wieloletniego i wielce zasłużonego profesora Uniwersytetu
Lwowskiego Człowieka, który do wielu dziedzin wiedzy przyrodniczej
wniósł nieprzemijające
wartości. Był on w owym czasie jednym z najwazniej.;zych
autorytetów
naukowych i moralnych w Polsce".
Tyle krótkieg() tekstu anonsującego
problematykę
książki i charakteryzującego
jej bohatera. A czytając jLj raz po raz znajdujemy
potwierdzenie
tych osobistych
przymiotów B. Dybowskiego. Ksi'lżka liczy siedem rozdzialów, które stanowią odbicie pewnych znacz'lcych okresów w życiu B. Dybowskiego. Rozpoczynają ją opisy młodości, tj. lat górnych i chmurnych, a dalej idą na.stępujące po sobie etapy
życia, takie jak powstallcza służba w latach 1862- 1864, pobyt na Syberii Ii bada[La Bajkału przypadają:e
na la'ta 1864 - 1877,pobyt w kra,inie Kamczadal>i w l,a,ta,ch
1878- 1883 i wreszcie okres lwowski obejmujący lata 1834 - 1930, 'k1i,edyto praca naukowa łączyła siG w żyoiu B. Dy'bc'w,,'kiogo z gexą:ą pasją społeczniik:astwa, dzięki
którcmu w całej rozciągłości podkreślić należy zawarty w VI roz:.lziale ks,iążki podtytuł "szermierz post<;pu". Takim był rzeczywiście ten Wielki Uczony, który tępił
zło, indolencjG władzi
znieczulicę społeczną, stawiając w życiu ludzkim na pierwszym miej.icu zdrowie fizyczne i psychiczne oraz uczciwą pracę, niezależnie od
tego, jaki ona Ibl'sila char<;kter. Pisał o tym z pasją w swoich artykułach
publicystycznych, ganił ,i chłostał brak rzeczowego zainteresowania
się władz różnymi
spra wami, ważnymi z punktu widzenia społecznego. Był zdania, że zaniedbuje się
wychowywanie mlodzieży i dowodził, że naj..-;kuteczniej można na nią oddziaływać
po,vzez osobisty przykład starszych, dla których "sanktuanium
stanowią: ojczyzna
i rodzina razem wziGte". Wiele możnaby tutaj przywoływać
aktualnych
po dziell
dzisiej,;zy polemicznych sporów i publicystycznych
wystąpień B. Dybowskiego i żałować należy, ;~e obecnie w tak skGimercjonalizowanych
czasach wspólcześni uczeni
nie wł;jczaj,j .sic; do naprawy Rzeczypospolitej,
a jeśli już to czynią, to często na
'Op3k.
W ksiqżcc, któr'l tu omawiam, jest wiele rzeczy pic;knych i udanych. Autorowi
należą siG słowa uznania ZG podjc;ty trud i osiągnięte rezultaty. Tak napisać książkę o Wielkim Uczonym może tylko człowiek o niepoślednim wymiarze i głębokiej
'osobowości. Ze takim jest zacny autor, osobiście nie wątpic;, bowiem nie tylko
z notki na obwolucie prezentującej
go znam jego ważkii udział w oddziałach partyzanckich Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie, a później po roku 1944 jako organizatora życia n:wkowego w wyzwolonym Lublinie. Kto wie, czy te kraj,)brazy
własnej młodości, zakorzenione
w pamięci autora, dramaty poważne, doświadczenia rzeczy niepojGtych - śmierć, wojna, głód, nie tworzyły wewnGtrznej motywacji
przy tworzeniu tej z pasją napisanej książki. Trud autora doceniony przez wydawcę, który po.starał się o ładną szatę graficzną i staranne doprowadzenie
dzieła
do końca. A już przekonywującym
dowodem na to, że kSiążka jest udana niech
świadczy fakt, że zniknęła ona z półek księgarskich
j.ak przysłowiowa
kamfora.
Antoni
A n n a Łaj
m i n g, Młodość
-
Wspomnienia,
Gdańsk
Kuczyński
1980, ss. 175, tablic
2.
Po ukazaniu się pierwszej książki wspOlffinieniowej Anny Łajmillg zatytuło,watlej Dzieciństwo
można siG było spodziewać, że następna
książka będzie równie
frapująca. Tak też się stało, gdy na rynku księgarskim pojawiła się niejako drug,a
�320
Recenzje
c.zęsć wSIPo,mniet'1,za'tytułowana Młodość. ·K,sliąŻ:kata ma ,Szanse; stać s.if; b~~t,,€'lere:n
p3mię'bn,i.kar'sk,im, 11a mialrę tych jaJkie przed l!aty .stanowily w":pomn'i'e.nia Karola
.Małłka czy Augusta Necl,a ukazujące ;przebo·gaty obraz codz;ie<l~ności za,boru prusskiego. A.uto:rk,awslpc,mn:.eń jes ikaslZ.uhską pj'sarką ludowę, IklÓH~jlos o,d dz.ieciń-s·twa
związany byl z tą ziemią. Tutaj wychowała sir; bacząc pilnie na w,'zystkie sprawy
miejs:c-a i czals'u,- Zafascynowa'r1a ,z.ioemią rodz,;'Ilną, jej historią, ludźmi i spo'scbem
żyo1a, kreśl,i ",zel"o'ką panoramę
s'wsunków ';;>polccznych, Ipolilycznych ~ go."po'darczych Kaszubs.zczyzny, jej dziec,it'1'slwa i młodości, kiedy Lo s7jukałaswe~<) m:ejsca
na tej ziemi. Pisaa-ska swob-Gda, w,spoma"<lnazdo!nośc-ią
s.p()st.rzegaJ~ia, czym i tekst
'wO"pomll'ień bardzo żywym. Aźycie
to nie należało do la·twych, podobnie jak jej
ws.pólzio,mrków. Na życ,i.owej ,dro,dize autorki d7Jia!-(J·s:':: b-ar·dzo dużo. Spadalv ,la n'ą
różne przykre dośw-iadcz·enia. I chooiaż wko1mp8lI1·owanc są one w tekst ws'pomnień,
nie .stano-w.ią jednak czegoś szczególnie ekspon-(Jwanego. Ot pJ prostu zda wuloby się,
że autorka stwierdza fakt: taki mój 1'05. Ta ·opowidć {l wla,;nym życiu utrzymana
jest w tonie ogromnego wewnętrznego
zrównoważenia
i dużej p;Jgody duch'l. Ale
ten jednostkowy
los nie odbijał się znaCZclCo {}d losu inych pr'o!stych Kaszubów
osiudlych na tej ziemi i podlegał tym samym prawidIom wynikajc\cym z p'lnujących tu warunków
geo.gr.aficznych i ,pruskiej niewo·li. Ożywienie historii Kaszubszczyzny poprzez zapisane we ws.pomnieniach
f.akty i z·darzcnia jc.';t zi:l!pewn€ tą
ideą, która zr·odzila się w umyśle au tDI'ki świadomej ważno~ci tego zapisu. Autorka praktykuje
niejednokrotnie
w tej książce zapis bezpośrednich
do·świadczeń życiowych, które rezonują
w tych partiach tekstu, gdz.ie pojawiają
się pewne ogólniejsze sądy i opll1ie. Jest to j,akby szereg okrążeń tego samego tematu po różnych
turach pisars!kiego 'tralktu, w którym zawiera :się analiza re,lliów historycznych
i kompc'zycyjny
opis kD-ntelks.tów kulturowy'ch,
l'osy czlowieka i je'!o wspólbraci.
V.~'siPół!braćmitymi są dla auto~;ki jej pobratymcy,
Kaszubi, :naród twardy, aml}i1tny
i przywiąza.ny d() \Swego ma·tecznika. I tu ,przy okazji przywi,\,zania do tej ziemi
wa'rW wS'Pom~lieć o tym, co bardz·o wyraźnie wyzi·era 'Z tekslu wspomnieil. Jest to
z'Jrysowana - wy'raźniej wprawdz'ie w Dzieciństwie
- jakaś odległa wilZja państwa polskiego,oczekiwania
na to pańshvoi
wyrastające
z tego oczekiwania anlyprus1kie przekonania.
Trzeba Lurtaj jednak wspomnieć, że w ujęciu auto·roki ,.Prusa·k" to przede 'W'szycs!lk'i1m
urzędnik, nu'uc.zycie! w s·zlko,le, po.siudacz Z!ieI11S'ki,zwany junk-rem. wójt lub policj-ant. To byli przeds'tawicielc
władzy.uosu'Jiający
silę
i przyslowiowy
,,pruski p05łuch". Prosty lud. ni.emiecki współżyjący rz. Kaszubami,
to 'po 'pnJ-SJtu są~i€dzi, w ·O'dniesieniu do których aU\(J-rka nic formuluje
os'trych
sądów :i opinii. To tacy sami ludz'ie, którzy orzą zic-mię, sieją i zbiNają
pl'Ony.
W tym małym tyglu etnicznym nie l'ysiują -się ja,kieś ,szczególnie \vażne konf!i'kty
społeczne. Wprawdzie
na len temat niewiele jest i!1Jo'rmac}i wc w-,Ipomnieniach
; jeśli już o nich mowa, to oscyl'ują one wokół ro'dziny' Heringów.
Nielatwo jest w grun6e
rzeczy ująć w :zwięzłych zda.niaeh charakter
i problematykę
ksią±ki, prz.ejść p:)prze:z wszystkie
warAwy
opisywanej
rz~~zywislo~ci.
.Bo.gactw-o na·gromadz·onych fa·któw c·zy;ni cało.~ć niezmiernie
z'ljmuj<jc<j. A.c nuleży
\\·spo·mnieć a jednej zasadniczej
wa-rs-lwie tej oks'iąLJki,dZ'ięki klórej u·znana ona
została za ważny dokument dla etno'grafów zajmującYch siG Kas,zubami. Wa·rstwą
lą jesit ,rozciągujący się w tekście obraz życia wsi k;\szubskiej
i w gruncie rzeczy
:0mu wszys,tJkiem-u poświęcona
je-slt cala książ1ka. a czym więc pisze Anna Łajming? Pr.zedewszYSltkim osobie,
eo wia,domo; ale i o domu, zwłaszcza o wsi ka·s7.uhskiej, którą :zna, iPi:s:ze też a ISentymencJ'e do 'rzeczy ii SJpraw, które odeszly
i które nie wrócą. Niera,z są to obrazy naprawdę fascynujące
-nie tyJ,ko z uwagi
na ko-ns,tlru!kcję l,iteracką olpisu. Czytając je widzi ~)jr; 'Slpo!ecwośćka'szub:sk'l,
jej
�321
Recenzje
~prawy j ,problemy. Dobrze pamięta ·autoo1ka rreezy wydawałoby
się ·drobne i to
zarówno te, które dotyczą jej ·osobi·ście, jak też ·i te, k'tóre odno.szą się ,do ogółu
,połeczności kaszubs:kiej. Oto .np. 'pisze, że raz w tygodniu zjawiał się we wsi "wÓ:z
Wirowiós.bego
z Bru's po g,rzy'by, przechodzili
żebracy,
pOlgor,ze,lcy, s'zikla'rze ze
szklem na plecach dOtPY'tując się oSItan 'c}kien,domokrążca
Knyba, Móre:go kobiety.
jak zaws'ze, obstępowały,
bo to, co z sobą DosH na plecach, W'szys'tko by im s'ię
przydało. ale cóż, (kiedy nie miały pieniędzy. Najpierw wysłuchać
musiał, jak "ten
agent od tego ognia" ,sromotnie ich osz'li!kal. Knyba często wstawiał
u nas połowę
towaru i wracał, by prz,enocować, a lpotem r-ustZał w inną5ltronę".
Podobn)"Ch obrazów wsi i j,ej życia mamy w k!siążee więcej. BaI'dz·o ,to w.szysit;';0 'ban\',nc, .real,istyclJtle 'i .dzisiaj j.uż ·odległ'e. Stąd 'biJerlJe sw.e ttworzywo 1,i:t€Jf'ackie
autorKa, wY'koorzysluje cały dOT{Jhek obserwacyjny
.swojego życ'ia i jawi się na,m
j,)ko wytrawny 'kronikarz. Uka'za11a przez nią wieś kaszubsIka ,to wieś, w której na
każdym Il,ieoma,] kroku ocieramy
s.i·ę o ,dziewiięt,nastow.ieczne j-eszcze fOTn1Y go~lPodarowania,
zwyczaje i 'obyczaje. Na .szczegółną uwa.gę za'sługuje :podkreślenia
maJej Q1twC1I'tościI~ej ,społeczności na "nowe", pochodzące
z s'zerok1ego świ'ata. Rzecz
to zrozumitała. To ,nowe najczękiej
n06<iło pJ.1u;s'kąprowienliencję.
a co ,pr'U'skie, to
liie Ia'hvo bylo aikceptowa.ne przez Kaszubów, Lepsze ;było wła:SJne, 'pochodzące od
dziada 'pra,dziada z wła5'nego go's'poda-rstwa i roO'ZJumia'nego bu .nie tyJko jako z,agroda, ale Kas'zubszc:zy'zna. Wieś Kaszubska
rządziła się więc własnymi IPT<1wami,
zwyczajami, w której ,gr-omada Ikaszubska rOZJsądzała'>kwestie Slpomne i wyrokowała
zgodnie z uświęconymi
przez ogół normami postępowania.
Ten autentyzm
joest1;najcenniej'Slzą warstwą Iksiązki. HOLiCiąga się ()In nie ,tyliko na tZjawiska kultUTy matel"ialncj, ale obejmuje również s,wyom zasięgiem życie Slpołecz,no-duchowe wsi. A poliadto niektó're partie tc'kstu okraszone są .piękną mową 'ka6zubską, tą, która przet:'wala do dzisiaj mimo różnych zawieruch
dziejowych,
a już wręcz fantaSityczne
s<1 listy, !które pi'sane ,były do aultor'ki ,przez jej matkę.
Jeslt więc to książka autentyczna
swym tematem. Stro,ną '1uteracką tego pisaro:t"liazajrnowaćliiq
nie będę. Podkreślić
nat'omialst chcę, że nowa iksiążka jec;t
wymownym
świadectwem,
jak teg,o rOodzaju li,teraot,urla ws'pomniemiowa
w.zbogaca
!i<iSZą wiedzę () złożonych proces,ach 'kulturowych
dzi,ejących 'się na wsi .polskiej.
\V 'książce lej mamy bowiem przebogaty
obraz tej kultury
i dobrze s'ię Sl!.ało, że
<,trzymaliśmy jeszcze jedC'Jl obraz Ka'lizubszc,zYZJny tohnący awtopsją. Owa m'oz:aika
spra iii .j pro'blemów
zawa'J1tych w omawia rej 't·u Młodości
Ultkanej z własnych
'.\i~pl)mlliCI1, może się wydać komu.; malo 'efektowną - 'zwłaszcza jeśli idzi·e a lite,'<icką ",,'artość k'siąż.ki. W każdym bądż razie otrzymaliśmy
wariościowy
,za,pb pilm;(;C:l człowieka. 'którego udziałem było to wszyst'k-o co opisał. Z -recenzyj'Jlego obowią";·;u Wlą"ZilITl wiliC tę ksiąi:kę do interesującej
literatury
trak,tują;:ych
I) Ka-szubach
Ci) dZ;C'j,l(:h. zwlao;zcza. że do dzisiaj
nic mamy syntetycznej
książ,k,i lU ;ten
temat.
Antoni
I
Z b i g Jl i e iii W Ó j c i k, Aleksander
Czekanowski.
Szkice
na Syberii, Lublin 1982, SiS. 314, ilustracji 57.
Kuczyński
a ludziach,
nauce
przYfJorl:ie
Przypuszczać należy, że ·nowa seria Wydawnictwa
Lubels1kiego poświęcona
szikic.Jm a !udziaol:h, na'uce i przyg,o-dzie będz.i-e miała wielu cZY'telni,ków. Ukazały się
jUl '.v :yrn cytkludwie
!książki ,obrazujące
życ'ie i twórczość wybitnych
polsikich
21
Lud,
t,
LXVIII
�322
Recenzje
badaczy SybeTii. Ni·e:;łabnąc.e
zainteres'owa:nie owymi publi'kacjami
swi.adczy o
tym, jak wiele znaczy dla czytelników
poznawanie
losów polskich badaczy Syberd i warunków w jakieh k.ształtowały się ich dolkonania lI<l'ukowe. Nie bez znaczeni,a jes't .tu.taj rzetelna analiza tego całego dorobku, której Z· całą pewnością nie
zastąpią i.nfo'rmacje ·encyklopedyczne, populan1e artY'kuły czy opracowani.a pos'więccne pewnym wycinkom
dzi:ała.lno·śc.i naukowej
określonych
postaci.
Ola refleksje, jakie na'SlUwająs.ię w Zlwiązku z wydaniem kolejnej monografii
"-'i ramach
tej serii. Jest to ksążka o Aleksandrze CZJokanows:kim pióra Zbigniewa
Wójcika. Awtoil" reprezentuje
tych sposród ludzi na.uki, którzy, posiadając wniikliwą wiedzę o danym t·emac,ie, po,trafią popu.la"ni.e o nLm pil3ać. ZhLgniew Wojci;;:
jes't praeowni'kiem
n'3'u1kowym Muzeum Ziemi POlskiej Aka.demii Nauk '\\. Wa,rszawie. Z zawodu jest geologiem i umiejęt:nie łączy badania geologiczne z 'histurycznymi. Napisał wiele prac naukowych i popularno-naukowych
z dziedziny geologii, a za'jmowanie się historią .nauki :stano'wi jego pasję równą tej, jaki) je"l dla
,l:ego c ho·dzeni'Cpo gmtach i ta.ternicotwo.
Dobrze więc się stal0, Le Ig.eolo,g'zpa'Sją hisrtoTy1ka, a 'przy tym 'grotołaz i taternik, zo'Stał autorem monografii o A. C.zekanowsk im, zes'łal'lcu z ro-ku 1863, .który
l;zięki tzl'l.en1tOWi,niezwykłej praeowito ś'ci i .przyjadołom z.umieszkałym w Rosji zapisał się trwale w dziejach nauki światowej. Pomijając w tym przypadku wiedzę
gcolo·gic;ZJI~ąa,utor.a,Która pomogła mu należycie ocenić doroobek naukowy A. CzekanO'i.\'sJkiego,myślę, że w:>.pomniane już "chodzenie po grotach i gÓl'u'Ch" miało leż
;,ieba,gatel;ne znaczenie dla oddania .atmosfery w jakiej doro·bek tell kczialtował
się. Chodzi tutaj .przede wszys.t'kim o warutI'!Jki geo,grafi'Czne panując'e na Syberii,
\\' których baodaez nasz prowadził swe pionierskie .prace. Najugólnicj rzecz biorąc,
mamy ,t,u do czynienia z czymś w .rodzaju dos'konalego rozumienia co to Z;llaC .y
'HI-'Sto'pniowy m.róz i :pr'owadzenie w tych warwJ1Ikach okreś'lo,nych badali \\'SI'6(1
dzj.kiej tajgi, z daLa od osa,d ludzkich, bez &rodków lącz.noŚC-i i ;komunLkacji. Tutaj iqeba było być ,zdanym wyłącznie ll1a siebie, na ws.półtowal'zy·s.zy 'Ila .'wojąpasię i upór. Dzięki temu ro'zumieniu tr-eśćk:siąi:ki
staje s.ię mni·cj przegad:l!la, ,':
~tórej nieraz jedno ,krótJkie zdani'e, charak,teryzuji)ce wa'runk,i terenowe, daje c,v:ęcej
aniżeli spotykane tu i ówdzi'e ubogie opisywactwa aulo'rów tzw. ksiilŻl\k populamo--1l3u;kowych. Obraz ,ty'Ch waruników jest bardzo .pojemny. W jego ·obn;b'e mieSeI
"ię zarówno cała his'toTLa pojedyncz·ego życia bohatera ksi']i;ki, ja'k 'też i dzieje
podo-bnej mu społeczności sybirackiej, która za zesłanie placiła tej zi'emi j carowi
jej p:>znani'em i przybliżeniem
społecznośc'i ludzkiej, dzis'iaj, rzec by można, zhumanizo\\~ani,em. Droga do takiego ujęoiatemaiu
nie była prosta, a,ni ła'tw3. PrzygC)'towywał się autor przez wiele lat, bowiem już wc:ześniej w licz;nych artykułach
zctjmował się osiągnięciami
badawczymi
ludzi ,pracujących
w szczególnie trudnych wa"unumch po1i<tycz;nyc,hj terenowych, 'ZwY'kle n.a wygna!liu. Książ.ka Z. Wójc.~ka jest :petna ocirnies'ień, lpełna ,głębokiej zależności myślowej od jego ro'zJ.egłej
'vied:zy w temacie, prostuje ona pewne mity-l<ege.ndy związane z Syberią i osobą
boha-tera ,książki W.5'zys,tkie tezaJety
książ.ki powstały w opa'rciu oneteIn)"
war3?Łat n.au,k<O'wyo 'dosikonałą ori'entację w literaturze,
zarówno polskiej, jak i obcej.
Otr,zymaliiŚill1y więc mon01graj'ię, której
walory
,pozllawcz'e i !\vychowawczc "ą
ogTomne.
7
-Przejdźmy zatem do falktów. Otóż już na w:s!tępie obala Z. Wójcik mit - :pod
którym powstawał
kiedyś i autor rt;'ej recenzji ja1koby wIadze Oddziału Syberyjskiego Rosyj's!k,iego Ce:sarskiieg'O Towa.rzystwa Geograficznego w lrk,uc:ku wnosiły og,romny wkład IW organizację
badań przyrodniczych
i elnograficZil1ych :prowa,dzonyC!h :przez !POlsilóch Izesłańców na Syoorii. Okazuje s'ię, że jest to ".yliko
�Recenzje
323
pól prawda. Owszem, Towarzyslt\v·o interesowało
się tymi badaniami,
nieraz je inspi'i·owalo. Ale np. w odniesei:niu do osoby A. C:zekanowskiego uściśla autor ten
lakt, pisząc, że tenże w więks.rości wlasną pracą za'rabiał na życ:ie i możność prowa·dzenia działalności na'ukowej. Rzeczą naturalną
j€'S't, że Towa;rzyslwo w Q!kre:~lony SipOsób iinte'resowalo się tymi lu,dź,mi wi,d;ząc w tym także i interes dla s'iebie.
:\'i·e tn-eba jedn<.ok przec.eniJać r.oiZITli,aa-6w
tej ;pom,o.cy. Jej char;<.lIkler był j'OOL"'akbardziej o·s·obowy, aniżeli instytucjonalny.
To wlaśnie osoby .związane uczesitnictwem
wc wladzach Towarzystwa,
C'zęs'to b,łl'dzo wplywvwe oz racji pełnionych wówczas
s'!anowis.k w u'I'zędach syberyjs!kkh i instytucjach
wojskowych, pomo'c taką o'rgan1zowały, co ożywiało życie na Syberi!i, za co Moskwa da·rzyla ich należytymi względami. Konkretyzując,
pomoc ta wynikała '7A1pewne częściej ze względów natury
pralktycznej aniżeli humanitarnej.
Wiadomo bowiem, ja.k bardz·o 7ie-mie syberyj.slkic
.pozbawiQ'ne były :in'Leli.gencji, nie mówiąc jlUż iD ludziach pr:zygotow;<\!nyC'h do had,\)'[ na'U1kowych. Skoro więc w gronie zesłańców znajdowali SIt'; taocy, ·którzy zdolni
byli do prowadz·enia talkich badań, dlac:zego więc nie mi,ano im poma'gać. :;,kor·o i
tak ich wiedza w konsekwencji
przynosiła korzyś,ci tej władzy, która 7;eslania te
(jekretowala.
Powróćmy jednak do głównej tematyki ksiązki, sikładająciej się zdwLizasaodćliczych części. Pierwsza dotyczy kompleksowej bi·(),grafii A. CZekaJl'O'.vski'ego, w której spro·sl')'Wa.no wiele mylnych sądów i opinii zaikonenionyc.h ',t; ,dotychczasowej
litera,turze jemu poświęconej,
Jak w zwierciadle
odbijają
się VI niej ,,'szys'tkk
etapy życia tego badacza, który poło'żył niepodważalne
zasługi do wiedzy o ,geolo·gii pewnych obszarów syberyjsIkich. Na ma'rgine5'ie tychza.s<\,dni'czych badali pvczynił także A. Czekanow~ki pewne 'obserwaocje etnogrlafic'z,ne j języ:k{)'we, a 'ich
OCC'lly
do'k,cnał G. M. Wasdewkz
w arty,ku!e Etnografis::eskie
nabljudenija
i lin0wisticzeskie
zapiski
.1. L. Czekanowskiego,
wchodzącym 'VI slkład pracy zbi·o.rowej
7atytułowanej
li. L. C::ekanowskij.
Sb.ornik nieopublikowannyc/t
materialow
A. L.
C'::c!;anowskij.
Sbornik
nieopublikowannych
materiałow
A. L. Czekanowskiego.
Stati o e[jo nauc::.noj rabatnie,
pod red. S. W. Obrucziewa wydanej w Irkucku w
1!162 roku. O sprawach
tych m~urkuje tylko Z. Wójcik W swojej książce, a szk·oda,
bc·wiem ich pełniejsze omówienie s·tanowiłoby jakże wa:r!ościowe dopelni.enie do
llau.kowej biografii tego badacza. SądzG, że ki·edyś trzeba będziJe przybliżyć czy1elllikowi p0!'Skiemu .te elnograficz.ne spostrzeżenia
A. CZelkanows:kiego, podobnie jak
;cla'cje dotyczące kultury .J.a'ku,tÓw zawa.rte we Wspomnieniach
o podróży !ll.eksandra Czekanowskiego
na rzece Olenek w 1875 roku, pióra Zygmullrta Węg!o.wSlkiego,
który uc'zeSltniczył w tej wy.prawie. Wspomni€lniia te ·a:ru'kowane są w całości w
omawiDnej książce. a ba:rd'zo pobieżnie potra!kto'W,ał je Wito,Jod A.rmon w s'\\'oim
opraeowaniu
pl. Polscy badacze kultury
Jakutów,
w którym to aa'bilralni:e roz"trzygał pewne :-lprawy, na co wska:zywał,em w recenzji tej pra'cy 1. Tutaj przy
okazji podnieść należy jeszc.ze jeden błąd za,warty w pra,cy W. AI1mo:na. tym razem dotyczą(~y rękopisu Z. Węgłowskie,go. Błąd ten .prostuje Z. Wójcik n<1 łamach
~'.vojej książki. Chodzi tu między innymi o lekst tych Wspomnie71" przedrukowanych przez W. DyhowsJkiego w jeg'o wspomnieniowej
'książce pt. O Syberii i Kamaatce, Lwów 1900, które zdaniem W. Armolna są pełniejS'ze o'd rękopisu .znajdującego się w zbil()'l'ach O=łineum
we W·rocławiu. "Po po·daniu przyikła,dów dQtyczących ;różnic w tekście Armon uz.nał - pis'Ze Z. WójciJk - że wersj.a Dybow~kiego
jest ,pełniejsza i głównte na jej ,pod<;ltawie ;przeprowadził .aIllalizę interesującyrch
go
l A.
Kuczyński.
reeenzja
z pracy:
W. Armon, Polscy badacze kultury
Jakutów,
Monografie
z Dziejów Nauki i Techniki,
t. CXII, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk.
publikowana
na lamach "Ludu".
t. 61, 1979.
21'
(w serii:)
1971
�324
Recenzje
lre~cj. W .pewnym stopniu zatem, będąc bardzo hlb'ko od ustalenia prawdy o rzekomych ,dwóch wersjach, auto'r ten zOSlt.ał.zwiedziony - podk'reśleni'e m'oj-e - autorytetem
obu n azwis'k. Zupełnie
nieoczekiw.a.nie źle odczyta] date; na n;ko:pis'ie,
przesuwając
jego .powS'tanie o pięć la!t. A 7Jatem jego uwagi {) pracy W. Si'cros'zew"kie,go 2straeiły
zU'Peł!I1iemoc a·r~um€'ntu".
Ty1e lnajogólniejszyc·h uwag o monografii poświęc·onej A. Czeka.nowskiemu.
ze
,zcz,ególnym zwróceniem
uw,,)~gina pewne waTto.:iciowe dla etnografa nowe u,iwlenia Z. vV6jciika dO'tyczą~e Wspomnień
Z. Węg]ows'kiego, które są ka.p~talnYlffi źródłem tra'k,tująeym o e'tni{)lgrafii Ja.kutów. Aby jedna,k możl'iwie pelnie za,re,kc:melndować ją czy'lelni:k,om wSIpomnieć jes'zcze należy o części dru.giej, gdzie zes;tawione
zostały sZikice biografie,me
badaczy Syberii ,po'dąż.ający'ch szlakami
A. Czekanowslkie:go. Jcs't więc w .niej ·umowa o Janie CZJCTsk:iJm,
Leonardzje Jac-zewslkim, K.arolu
Bohda!no,wilczu, Ko.nstantym
W'OIosowicz'u, Wł'Od:zimiefZ;u Oborucziewie i Edwardzie
VQln To,lIiu. Oni w.szyscy bylipr.wde
w:szY.''!kiom kon tynua,toram i d zticla g.eo·lo.g,icznE::gona Syberi'i roz:po·częl-ego przez bohatera omawU'nej k.siążJki. I IW konicc rzc::zą
właściwą je:S1tstwi,erdze~1:ie. że 'silą 'tej ks,iąLki, oprócz szeregu uś'ciślcń i spoS/trzeżeń sprostowan
lub Zig-ol.anowych fakJtów z bio~ra,fj.j A. CZClkanowslkiego, jes1 wywoła'nie re.fleksji. To wszys:tko bez wą'tlpi'Cnia decydu.ie o .iej wartości
Antoni
Księga
liuSltrował
humoru
ludowego.
A ,n·d r z e j
C;z e c
7.
Kuczyń.ski
Pod reda'kci<l n,mkową
D o r·o t y S i m o n id e s.
o ,t. Warszawa 1981. 8° ss. 292.
Niczwylkle lżywe W o.slal.nich lataoh ba,dania folkl'l>rys·(yczne owocują WCląZ .nowymi dokona,ni,ami i to zarówno w poslaci rozpraw m(:<llograficznych, s'!udiów ja';':;
.i ,różr:ego rodzaju edycji tcks,tów ludowych.
Poważne ,osiągniqcia w zakresie przygotowywania
talkich edycji pos'ia,da opD;!siki o 'rodClk naukowY,stworz:ony
przez
prof. Dor.o,tę Simonides, wybitnego
ba.dacza folkloru
w",pólczesnogo, autorkę S'zen:gu. zillaczących dla nau'ki prac naU'kowyeh oraz '<lntnlogiitek:i'tów
ludowych, m.
jn. Benl śmieszne
i ucies:ne,
Gadka
:::a gadką. 300 poduA i o)Jowie:;ei :: Górnego
Slqską,
Skarb
[Jarncu.
10
Humor
lue/owy
Słowian
.::uchodniell.
N~lj!10WSZa, do'syć ,,.pękata", bo licząca 'okoł,o 30 arkuszy wydawni,czych
antologia przygo·lowana
podrcda'kcją
Doroty Simonide's, u'kazal<l'le;
nakbdL'm Ludowej Spółdzielni Wydawnicz:c>j w nakła-dZCi 40000 egzemplarzy.
a wiqc ja.k na nasze
'm·oŻJiwoŚci wcale :porzyz"\''v'oi,tym.Gndzi się w tym miejs<:u zazIK1C'zyC.że dzię'ki li:"ilonym s:ta'raniom j s er-dcc-z'!1cj trosec W Sipamniarnej firmy wydawniczej
,otrzymaliśmy
ju<: szereg zrna'komiC'ie przygotowanych
anto]·ogii;oI0
ki·]:!.;:l tytulów:
Strachy
na
smugu.
Bajki.
opoc::yńskic
(1974);
A. NC2'€'k. Demony.
]Jurtal; i i stolem!!.
B(tEnie
kas~ubskie
lcu:skiej,
dania
(19,7).
Niewyc::erpany
(1975);
r;rod:iel-lskiej
tatr:::ańskic
KS1ięUll
(1976).
humol'u
Kumotry
ludowego
(a'ut'noka ws>tę<pu,.koJmentarzy,
'Chodzi
tutaj
1,canlja, Pctersbu.rg
dzbań.
i Polesia
o pracG
1896.
W.
(1976);
Baśnie
Zbójnicki
diobla.
::iemi
dar.
OpowieŚCi
miilskiej,
Polskie
ludowe
smoleń.skiej
i słowackie
Slqska
mohyopowia-
Opolskiego
jes;( dZ'1ełem zes:pol,u\v s'kla dz:ie: D'Jroo!.a Simonide.'i
pi·ec,za ,na,d całością edycji), Janina Haj.dou'k-NijakmvSieroszewskiego
pL
.Jakuty.
Opyt
ctnograflczeskogo
lssledo-
�Recenzje
325
s'ka, TerCl:>a Smol,ir'!Slk,a. Zawier;a ona 427 'tekstów Ir'e!pT€:zen'bującyoh, Igdy ,idZ!.1eo
wyznaczni'ki gatunkowe,
struktury
,proza1tof;Slkie umownie nazywane
aneg,doiami,
facecjami, kawałami
oraz szeroko pojętymi ,opowiadaniami.
Spoiwem, który łączy
('we toks'ty w jednącało~ć,
jesot tutaj humo'r, "spo,ntanic:ziJ1a, żywiołowa i nie ikClll-'
trolowana
dz·ic-dz'in.a twórczości ustnej". Humor ten, jak trafnie zaluwa~a Dorota
Simo,ni,des, "najczęściej i .najdQob~tni'ej dmorLSltJ'u;jesię w Ikawałaoh, f.acecja;ch, a.ne'gdotach, dłuższych humoresikiach czy dykteryj:kach" (s. 5).
Wi·'lidomo powszechnie,
iż stosunek
zbieraczy -czy .bad-aczy Jolkl'oru do opowiadal1 komicznych był przez d~wg'i czas ,niechętny; posta'wa talka wywodz,iła się
z okresu romantyzmu,
'kiedy to w folklorze szuikano przede wszystkim
w arlto.sci
irleowo-mol1alnych, patriotycznych
i narodowych,
w -k,tóre humor'csJm była T,aczej
ubo,ga. W t,ej sytuacji, jak ,ni'ec·o ironicznie zauważa r.eda,ktoTika :ks'ią2lki, "opowieść
komiczna ;;.t·a,nowiła wówc.za.s ,podziemie fo.l'klolfu". Gdy l.i<ięma Ina uwa,dze p~:rwyżS7e s·twierdzen.ie, dochodzi się d<l przek<lnanba, iż Dorota Siunoni<des wyratnie
dowarlościoowuje opowiaod-ail1'iehwmorystyczne,
anegdotę, która jeSit dla niej "gatumki,em wyją,~:koW() podatnym
na uws-półcześl1Jienie, aiktualizacje
i dopasowywanie
się do każdej apolki, środowilSlk,a i sytuacji" (s. 9).
Doro1ta Simonides, jak to wynika z uwag wstępnych
do Iks'ią;ijki, postawiła
przed sobą .nLczwy'kle trudne i ambitne zadanie: ,dać czytelIJJi'koWli w m,iarę typowe tCtksty z wSlzystkich regionów PoLs'ki, ·i to teksty dawniejs'ze jak i wSlpólcze.sne.
Gdy j·dzie o "dawność", au torika nie wykracza poza wiek XIX, wychodząc ze slu:szr:ego chy'ba założenia, że tekSltys;ta:r,sze wSlkutek bariery jęzY'kowej, arch3lizmów
kulturowY'ch i do~ć zawiłej fonmy, są dla ws,pólczesoneg'O·czytel'nika "ma~o !komiczne lub ,zgoŁa niezr,ozumiale". Przelkonalni'e to wydaje się słuszne gdy się weżmi.e
pod uwagę fakt, iż książka wyda,na ,zlostala z myś.lą o ma:so'wym odbiorcy, a nie
badaczu-folkloryście.
W poszukiwaniu
oclip<JIWiedniego dla oa11:t-ologii"materaIu"
sięgnię<to do wielu
zlódel, m. 'illl. do zbiorów Kolberga, "Materiałów
Antrqpo,logic:zno-A,r·cheo'}ogic-zmych
i Etnro·grafi.cznych", "WisIy", wyzy:slka.n<l niektóre tek >ty za.pisane .prZJez L. Maliw)wSlkiego, J. S. Bysotronia, K. Nitscha, S. Bą.ka, A. Saloniego i wielu 'iruny.ch. W
C'ntologii zdecydowa'nie dominuje humor ws(półczesl!lY, co .s,tanowi kolejną zale,tę
ks;ążki.
Dorota Simonides dążylado
'Slpr-o,stania w alntologii trzem wymogom, wysuwall1.ym,przez wielu współczesnych foliklo.rystów: a) by prezentow.ane teksty pochodZJiły
z ,n.Lebwdzą:ych wą':'Pliw-ośCi ź,ródeł; 'b) by cechowały je "koffiii.zm i aortysltyc:zne
walory przekazu";
c) by uw.zlędnić w.szystkie regio'l1y kraju. Realizacja
owych
za.mier.zer'! nie zawsze okazala :się możl'iwa, bowiem nie każdy te'ks.t dał :slię "podporządikować" wSlpomni·alllym .klrytedom. Niektóre tek'Sity kaszlubs'kie czy inne, jak
s'lwimd:za au-lork.a an:to,lo,g,ii, okazały 's'ię mało komiczne Lub mlalo komunilka,tywne.
W tej sytuacji zdecydowała się ona, i chyba slus,znie,na
"pre.ierowani1e względów
estetycznych przed tOp0graficznymi"
(s. 8). Okaza~o się, iż dwa pierws:ze wymagania naj pełniej real'izuje humor śląski i <ln też został w antologii wyra żnie uprzywlejowa.ny. Na szczegóLne podkreślene zasluguje f.akt, ż bardzo wiele tekstów ś.ląskich ukaZJuje :się po ł'<1Z pierwszy w druku. Zos.tały on€ z.ap·isane w latach sześćd:z~e.s,ią~ych ,i .s.iede.mdZlies'iątych. W:ś.ród za,mLes:zczonY'C'h tekstów
śląski,ch pJI:CIa.d
150, co łatwo 'Sprawdzić w wylka,zi-e Źiródel, z.ostało utrwallonych przez DOT'otę Si:ffioniaes.
Wohręhie
'alntolog.ii za.sltO'sowano ,llIumerację teksitów według z.asady numerous
currens,
jednalkże ,ulkladają .Si;ę {)Ine w .pewne z.espoły wyznaczo'ne p~z.ez motyw
(wątek) i zo;s'tają ws.pa'rte -o ni-ezastąpioną jaik dotąd systematykę
Aarnego Thom-
�326
Recenzje
psona. Zbiór otwierają
opowiadania (1 - 9), które D. Sima-nides zaHczyla do bajki
komicznej mającej l-:iezwykle odległy mdowód, bo sięgającej czasów antycznych.
Dru£ą grupę twolrzą wys'tępujące często w folklorze po,J,skim tzw. bajk:i ,o głupim
Ix.tworze (11 - 24), niekiedy diable. Szczjeg6l:nie często pojawia s'ię tutaj wątek zawodów chIopa z diabłem; w opowiadania,ch ze Sląska w miejsce diabla wprowa(hony zostaje górnik. Są to opowiadania
wyrażające odwiecmy konfli'kt "dobra"
ze "złem". Kolejny zespół (25 - 79) to opowiadania osnute na k:1l1wie pewnych opozycji, napięć czy sporów społecznych, ro'dzą2ych Siię z odmienności postaw, zachowań i ty;pów umysłowoŚCi ("my" i ,;oni"). Tutaj dosyć wyraźnie slychać echa
':ąsiedzkich :sporów, wc1Ś!ni,wzajemnych a'l1'imoz.i'i i megalomanii dzielnicowej czy
,.parafialnej".
Do'Syć liczną grupę tworzą opowiadania
humorystyczne
zgrupowane
wokół mo,ty'wu par rnalżeńsrkich (78 - 145) z niezwykle ciekawym tekstem nr 148 o
dobrej żonie. Następny zespół (146 - 165) to kawały o głupiej babie, niezwykle żywotne w całej Europie. Kolejne g'rupy tematyczne:
złodzieje i oszuści (164 - 229),
s.:częśliwe przypadki (231 - 250), kawały o głupcach (251 - 267). duchowni i służ.ba
YCJścielna (268 - 324), łgarze i łgarstwa (325 - 338). Konstrukcja
werbalna zadecydowała o wyróżll1iiern:iubajek łańc'UsZikowych (339 - 352). Osta'tnią glrupę opowiadait
1worzą teksty ·tematycznie róż.ne, nie dają2e ,się zamklnąć w klasyfikacyjnych
sehem", tach. Tutaj m. in. znalazły się 3Jnegdoty (kawały) z życia górniczego, reprezenr,ujące f'olklor robo,tniczy.
Książkę uzupełniają:
wykaz
źródeł,
indeks
motywów
i wątków,
słowniczek
trudniejszych
wyrazów.
Lektura opowiadań humorysrtyc;znych zamieszczonych w antologii Dorroty Sin1a-nides inspiruje do "l'ielu przemyśleń na tema'tistoty
komizmu ludowego, jego
różnych odmia,n, typów, jego zróżnic.'owania .ś-Todowiskoweg,o i regionalnego. Prezentowane czy'telni,kowi opowiadania i humoreski rreprezerntują sobą modele pewr.ych sytuacji społecznych, w których śmi,ech jest formą poznawania, odkrywarnia
i opanowywania
rz·eczywis,tośd. Ludowe, humorystyczne
spojrzenie na świat często odbieg,a od uta,rtych schematów i stereoltypów my'ślowych, proponuje irnne rozwiązania wielu sytuacji, zaskakująco
odkrywcze. Humor l'udowy ma przeważnie
cha.rakter pra,l§matyczny, zmierza do konkretnych rozwiązań, r'a,d i przestróg, rzadko natomia'Sit bywa zabawą dla zabawy. Niesie też z sobą głębokie przekonanie,
iż mądrość ludzka, spryt, dowcip, inteligencja
to narzędzia, dzięki Iktórym człowiek jest w s'tanie pokonać wszelkie przeciwnośC'i Iosu.
I wreszcie uwaga ostatnia. Trudno nie podnieść faktu, iż omawiana tutaj ksiązka posiada lniezwykle staranną
szatę g.raficzną, zlnakomicie wkomponowane
w
tekst ilustracje ko,lorowei
rysunki oraz ba,rdzo interesujące
rozwiązania typograficzne. Trudno się przeto dziwić, iż jeslt to już "pozycja" praktycznie nicos:iągalna
J:<: rynku wydawniczym.
Władysław
E d war
nad
polityką
d Koł o d z i e j, Wychodźstwo
zarobkowe
z Polski
emigracyjną
II Rzeczypospolitej,
Warszawa 1982,
Hendze!
1918 - 1939.
ss. 291,
Studia
ił.
W okreslie od 1871 do 1913 roku z terenów, z których z czasem powstało Odrodzone Parlstwo Polslkie, wyemigrowało
na stałe ()k. 3,5 mI. ludności. s.zacuje się,
że z zaboru pruskiego wyemig.r·owało 20% ludności, z zaboru austriaekiego 13"/0, a
�Recenzje
327
z zaboru rosyj'sikiego prawie 110/0. Są t'o l:iczby ogromne. Masowe ruchy Jn'Lgracyjlne
na przełomie XIX i XX wieku były pOI:ężnym i brzemiennym
w skutki zjaw~skiem
społecznym. Nic więc dziwneg'o, że rządy klraj6w, z kt6rych wyjeżdżali
emi,g'ran('; craz tych do 'k'tórych zmierzali, musiały prohlemom
migTacji poświęcić wieje
vNagi. przyjąć w solo'Sunkudo nich okn'eś)one s.tall1'owislko.
Przykładowo,
do pierws:zej wojny światowej rząd amerykański,
mimo pewnych
f,ucisków wewm;trznych,
ułatwiał
emig,rantom
osiedlanie
się na swoim terell1ie,
Polityka USA wzglGdcm emi,gracji była niezmiernie
liberalna, a :pęd ,do tego kraju
h;dności europej-slkiej wręcz żywiołowy. Kr,aje emigracyj,ne
(m. in. Roosja, Au'S'tria
i :-';iemcy) mialy do zjawiskacmigrracji
zaTohkowej stosunek C1mabiwaJentny. Z jed:'ej ~troł1Y emigra'cja rozwiązywała
wieje pr,oblemów. z 'któryani od dawna OOry!ka110 się hcz;;iku·tecz.n-ie (przeludnienie
'Wsi i jej postępują<:a ra,dykalizacja),
zdr'u,giej
jednak żyvviolowe ruchy emigra,cyjne de:zor.ganizowały ,gO'siPOdarkę, pozbawi.ały państwo rekruta i1tlP. Pal1stwa z,a!borcze w za'Sa.dz:i.enie zdobyły się na prawne wregulowan,ie zj.<lIW,islkaem.i,gmcj.i. Em.iglf'Cl'wano, w zaJ.e:żmości od c,zasu i miejsca, Ie~;alnie (to dość rzadko), bądź ,półlegalnie, al,OO i w ogóle nielegaln:ie.
Opinia s-połecze11slwa pol:s1kiego wohec emigracji
była podzielona. Widziano w
niej sza1nsę dla przeJ.udnio.nych obsz,,,"r6w np. GaHcji, ale także lękano się osłabienia polskiego żywiołu na terenie np. zaboru rprus1kiego. Pol.itycy Ireprez,entujący
interesy obszarni,ków byli przeciwni odpływowi
taniej siły roboczej, 'kręgi postępowe natomias't uznawaly emig'rację z,a zło konieczne i w,zywały do alkcji roz,tacza11'iaepicki nad emigrantami.
W istocie, -pows,tawały or.gani'Za<::je zajmujące s'ię tyml
problemami, uchwa.].ono akty prawne biorące emigranta
w obronę przed nadużyóami, ukazywały
się pisma adresowane
do ka·ndydat6w
na emigra'nt6w,
pełne dobrych 'rad i zaleceil. Wybuch pierwsz'ej wojny śWliatowej odsulrął na k,jjka la't
zagadnienie emigracji na plan dalszy, ale przecież s,am pr'oblem pozos'tał. Z nową
sJłą, w innych już jednak
w.aI"U'l'1'k,achpo,litycznych,
ujawnił
.się w Odrodzonej
Pols,ce.
Ks:ążka Edwarda
Kołodz,ieja stanowi niezmierni:e pasjonujące
studium
emigracyjnej -polityki wła,dz II RzeczY'Po"spo\iltej, .na przestrzeni
ponad 20 lat. Polityka
ta. choćkształ'towala
się róż·nie w rÓŻll1ych o!kresa<::h, miała jeden trwały element.
Trafia w sedono autor pisząc: "kolejne rządy II Rzeczyposp01itej, nie będąc w ,stanie
zapewnić wszyslLk,irn swym obyw.atelom pracy i chleba, widr-dały rozwiązanie 'problemów względnego pn-eludnienia
'kraju w masowej emigracj,i". To ,dążenie n.u!b·afiiał,o na zmien.ione już jed,pa'k c,ta·no'W,i!s.kork.rajów uilTIlirgracyj,ny'ch.JeŚl1'i '11'iCd:z]ysię
one .na przyjmowanie
emig'rantów,
to w i'lośoiach ,ograniczonych,
dalekich o,d nadziei tych. którzy wemig.racji
widzieli możl,jlwość f01zw;iązal1JiaweWlnętrznych problem6w Polski.
Jakkolwiek
emigra'cja
z z'iem ,polsiki<::h w okresie ,ffi'iędzywojennym
była o
wiele niższa niż życzyłyby sobie tego kolejne
rządy, to przecież i ta,k w tym
czasie na emigra<::ję za,rorbkową udało się pOlna,d 2,2 mI. obywateli,
z czego ok. 610/0
do krajów europejskich
i ok. 3£% ·000 krajów zamors'ldch. Nawet uwz.ględmają:::
reemigrację. dość z,pacz:ną, straty migraocyj1ne PO'Lsk,iwyniosły 'oik. 1 mln, osób. Ozna('1.a to, że II Rzeczpo,spolita wyzbyła się tylu właśnie obywateli, na ogół najbardziej
~rężnych, cZYl'nych zawodowo. Miało to określone konsekwencje
społeczne.
R7ądy II Rzeczypospolitej,
z powodu npieszale przebie~ającej
reformy rolnej.
borykały się z przeludnieniem
wsi pols,kiej, jej postępują('ą
proleta'ryzacją.
MiliollÓW
zbędnych rąk do pracy nie można było skoncentrować
w słabo rozwijają-:ym
,,;~ przemyśle. Powstawały
zatem fantastyczne
plamy kolCl'nizacyjne pols'kim elerr:entem chłc,ps'kim obszarów
Ameryki
Południowej
(BrazyHa, Argentyna,
Parag-
�328
Recenzje
waj), czy Afryki (Ang'ola, LiJbcnia). Obok ni'ch, niemo':iJliwyCh do zrealizowania,
trwały niemal codzienne S!po'ry z krajami
'iffi'igll'acyjnymi, które miały ,na celu
uzyskani,e ffi'iejsc pracy dla tysięcy cm~g'rantów polskich we Francji, Ni'emczech,
czy Kanadzie. Rządy II Rze·c-zypospol,itej mi,ewały osiągnięcia, a'le po,nos'iły ~..akże
Iklę:.ki witych bOja,C'h,,g'dyż 'syt'ua'cj,a ,po,Lsk'i,ego'emig'ranta .z'lileiał,a sci,;le od ,s\\'ia'lo'Nej koniunktury, a ta była w okresie rn:iędzyW'Ojennym zmienna.
N~e waham ~ię nazwać kS'iążki E. Kołodzieja pas.}onującą, choć jes't ,przy tym
solidnym,dOlsikonale podbudowanym materiałem. naulkowym s,tudium. P:rzynosi ona
ogroffilną i'lo:ść materiałów
faklograficzJDych, i:nformacj i mało lub wręcz z:upelnIe
njeZJnanych, wygrzebanych
z archiwów ambalsa,d i m'in:icstenstw. Awtor chętn;e
p:m;łu'guje się tabelami, ,których uważ,ne sbudiowanie ,daje doda:\ikowc infoJl"macje.
Uważam pracę E. Kołodzieja za jedną z IPodlS1awowych oll"ktur .mo"gących posłużyć
do zrozumienia dz,iejów s.polec.z,eństwa pO'ls'k;j,egoII Rz:eczY'PoSiPoIHcj.,a zwlaszcza
polSlkiej wsi, klónadawala
ok. 60% em~grantów w tym o"kres'ie.
Opi'erając się ,głównie na urzędowY'ch SItatystykach autolr niic mial pełniejszej
moż!oiwości ustosunkowania
slię do problemu :niere.jcstT'owanej ,emigracji nielegalnej,
:Lp. do Niemiec czy Stanów Zjedr.oczonych. Zdaje mi iS'ię, 'i'e jesli ,chodzi o te
ostatnie, 'to ~stnieje możliwo'ść o'kreś,lenia - przynajmniej
w przybl,iż.e.llJiu- 'ilosci
Po!a;ków, którzy .przybywali do USA :nielegal'nie. Otóż, wyjeżdżający
w okTesie
międzywojennym
do Ka,na·dy emigranci (;poJliotykaoi'ffi'~gr.acyj,na
teg·o kraju była ·bardziej liberalna), niemal na~m~nnioe pr:t'elkraczaH .nie'l'egalnie gnanicę Sta.nów Zj'edlloc~.onych. Wielu z nich zostało w USA :SlChwytany'ch ,i deopDrtowany<:h ,do P{)łski.
Ślady tych zdarrzeń bez wątpienia ZJnaj.dowa,ć się muszą w -dokumentach za'rów'lo
pols'kich, jalk ·i amerykańslkich. Wa,rto temu zaga,dnieniu poswięcić więcej uwag:.
Wydaje mi się również, mimo c,ałe~o uznani.a ,dla ,pracy E. Kolodzieja, iż
z~rzytem było zamykanie
jej naS'tępują:ym,
nieprawdz'i'wym w świetle empirii
twie'rdzeniem: "Złikwi,dow.an~ wychodżstwa za'r'ob'kowego, tergo bolesnego pl"'Oblemu
spole='J:igo, możliw,e było jedyni·e 'W ,dr'odz·e zasaiCllniczy.chzmian Uostl'ojowych w
polsce".
Sądzę, ,że 'wychodiź'S'lJwio,z.a'robkQ'we,legal.ne, 'bądź jeśli iPaó'stwo pl'a'gl1'ie
problem "rozwiązać" adminilstracyjnie poprzez zakazy - nie.legalne. je-srtzjawi:stkiem
bardzo 'SlkomplikQw,au1ymi trwalYm niezależnie o'd ustrojów. Istnieią liczne teorie
na'Uikowe mające na celu wyj'<lJśnieni.e, dlaczego ludzie miogrują. Godne uwagi są
zwła,szcz:a Iteo<ri'e pullpush
(przyciągania-wypychania),
'teoTia de:: yz:ji czy socjaLnej
równowag'i. Teorie te, lącząc motywacje ekonomiczne z Ipsycho'logicznymi, 'zdarzają
$oię aowodZJić,że w.gad.n.i'enjom em,igracj'iz.arobkowej
n"llU'ka sw.iaLow.a, a ,i iPoJska
bez wąLpienia ,także, ,poświęDi w p.rzy;szłośc-i c'o ,najmniej równie duż5 .\1'\\;1<\,'."i. Ci)
dcłychczas, a może nawet 00 wiele więcej. Zagadnienie to ma ·dziś, ZWhlJSZc~aw
świetle helsińskich us'taleń, wymi.a'r ·równie pohty.cz:ny, co i ekonomiczny. W ka,żdym razi'e pr'oblemu m~gracji ,zarOlbkowych, w s>ka1i świaltowej, nie dia I~ię zbyć
sloganem. Są to jednakże zag,adnienia wyJkr,a'czające .po'la problematykę
podjętą
IV znak'omi,tym i godnym .poleeeni'a stud'ium E. K'orodizieja.
Ryszard
Kantor
Wspomnie,nia
chłopów
powstańców
1863 roku, Opracował, przedmową i komentarzem oIPa1trzył El i g i u s ,z K o z ł o w:s:k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków _
'Wrocław 19'83,ss. 285,
·PolSlkie powstania narodowowyzwoleńcze
za'owocowały 'dziesiąVkami, ,tysiącami
Eawet :pamięt.ników, 's-pisanych przez uc=tników
histOlrycZil1ych wydarzeń. Stano-
�Recenzje
329
wią one w;l'żne źró,dlo ba,dawcze, wydane nieJkie,dy w Ispoil"ych na'kla<C!,achs1tanowią
intereslującą lekture dlla szerokich ,rzesz czyte1Jniików. Pamięini1ki chlopów-ucz€'stników XIX-wieczmych wal'k 7Jbroj:nych o wolność naszego ,kraju należą do rzad!kości.
.'~ie o'ZJlacza iooc'zywiście,
że chlopi w w<l'1ikach tych nie ucz:cstn~czyli, cihoć wiadomo, że utracona Rzecz.posp:Jlita bardziej była im ,ma'cO'chą niż matiką·
Zarówno p.ows1tanie LiSitO'pa,dowe j,aJk i Styczmiowe upadło 'głównie z !powodu
nie 'rozwiąza'nia przez jL'gO organizat,cil"ów 'najwa,żniej.s'zej kweS11:iiSlpołeczll1ej ub:egłego wi€'k,u na tereni'e zaborów;kwestb
chłopsl!l:'iej. P'ows.tal1li,e LisiolPa'dowe prz,esz!l)
dl) hist()lri'i j,alko zryw szlacheClki, który nie prZlC'wdził się z powodJu hraJku rozwiązań slpolec.z.noprawnych w wojlnę ludową. Ni,e s!iało się nią również PoWS'tan-ie
Styczniowe, choć radY'kalne ug,rupowanie
"czerwonych"
z,dalwa~o liobie Slprawę ze
znacZlen'ie ,reJ.mm agran1ych dla przycią,gnięcia do ,powstania ,mas chłOipsikich.
Bo.IeSlily prohl,em upO'śledzenia ch ł<Jipów, potencjalnych
obrońców .ojczyzny, Ich
llls'ka śWlia,domość 'n.arO'dowa ujawniały się najiba,r,dziej podcZlas wa.,llk na.rodowowyl.woleńc.zych. "Ko,rdii'aln 'i cham", g,orz/kie dai gahcyjsikiie.j ,irabacjoi", 'po,lsiki chłolP na
uslu.gach r1o,syjs'kiegociemiężyciela,
od<z!ierająy IPoleglych powstat'1ców, dono<S'zący {)
,'clcha,ch poW'siahczych oddziałów. J,alkżesz to bO'II€:sne.Tralgioczne konsekwencje
egoizmu klas1owego ;polskliejszla1chty,
,która ':;miala .s,ię uważać ona i tylko ona
za naród.
Wspomnienia
chłopów
powstańców
1863 roku w o-praocowaniu E. Kozlowlsik,i.eg'o
są l'ek>l;u'rągodną uwa.gi i reneks<ii, malte'rialem Ido ZlI'ozum'ioenia zło'żoności procesu
nabywania przez pO'I~ki lud świaldo'mol;~cina1rodowej. Zawierają ,one wszystkie znane chłopsJbe lpam.iętniki z o'k,resu PowsILania, Stycznilowego. W-szys.t:kie cztery, z
czego dwa w 'ogóle przez chl'Opów nie pisane.
Autorem ,króLkiego ws<pomnienk\ o,bej:mUJją0ego kiUka epizodów z <czasów pow,tanu,a jest Jall1 Ci'sz,e'k, chłop z Czarn€lg'o Dunaj,ca. Mając 16 lat opuścił gimnazjum
bochcńsikic i udał 'się do wojsik :pows.ta !'l czych. Odbyl krótką kam:.panię, a po 'f ozpros'Zel1Ji,uoddz:iału ,przeikroC'zył granicę ,CliUJSltTiadką.
ZapoZiI1a1 się z więzieniem,slką,d
uciekł, ,by znów walc'zyć. Ranny dostał s!ię do 11liewo1i i (wst.al wywieZliony na
Syb:or. Wrócił !po ,k'i·lk·u !'aJla'eh - j,ako pod'danyau's'ta'lj,a~'ki - w Ifamach am,nestii.
Był znanym dZliała'czem 1"uchu ludowego na Poodha-lu.
Z ko'l'ei w tomie umies1zczony Z'O:siałwłasm{),ręczn:i,e napj,s.a.ny życiorys Ma:rcina
Remibacza, urodzonego w Szczurowej 'kolo Brzesika. Część tego ży.c'iolrysu 'Z'3wiClra
i:1.teresują~e informacje
'z pobytu autora w GOSdZCZY, obozie Lu'dwilka Lang>ieWlicz<l
Ol'az ~pizody buteWlne.
Trreci 'pamięllni<k, cihyba najbardziej
interesujący,
jC':;;t relacją Ignaeego Jana
Dry,gas,a, paif'o':Jka ze ws'i Zimna Wo,da w pow. krO'loszyt'1S1k.imw Wi'ellkLm Ks-ięsltwie
F-oznat'1slbm, s,pisa,ną przez W. Zakrz,ews;kiego. Ukazuje ona działania wojenne pOldczas powstania
widziane oczyma s'zeregą:weg,o uczestnika,
,a także okres więz.lt'i1ia
Dryga,sa w Cytadel,i, ,mi,es,iące ślectzt'wa ,i katOlfIgę. Dzięki :intehge:lcj,i tego nieuc!ZO\l1egochł'opa, jego zmysłowi oohserwacji, pOwstal,o dZlieło godne uwagi, ciekawo zarówno jako dokumenthi'SJtoryczny,
jalk i pasj-o<J1ująCa Iektura. Pra'ca zawi'era wiele
szczegółów o !kulturze ludów syberyjskich,
wśród których Drygas przebywał
wieje
Jat.
OSlialinie opracowanlie, którego bohaterem
jest Bartloo<mi,ej Nowak, zwany potocznie BapUkoioem,chłop z Jaksic w pow.i1nowroclawsJkiq,
'olfgall1izato'l'chłopsikiego
po's,pc,Jitego 'rusz'E'II1iana tym o:szarze, budzi sporo wątpliwQlŚci. Nie jest to p:rmjętnik, lecz opis -dzialalności Ba'rtka .na ile prawdziwy?
dany prrez Mail"celego
Kuj.awę (Połczyhskiegol. Zawiera interesują~e
fragmel1Jty obr.a'Zuią-e 'st<o6'Unekchłop6w ctopowSllani,a, ale też strony peIne nudnych i mętnych wywodów, niez:byt wią-
�330
Recenzje
żące się z głównym bohaterem.
E. Kozłow5lk,i <:hyba zjbyt zawierzył warto'śei oopracrowania, nie dokonał s!krMów, w wyrl-~kuczego teks't ten, sta,nowiący .połowę tomu,
\\'J1Taź-nie zawodzi czyt,e1nrka.
Choć uczestniczyło
w Powstaniu
StyC'zlniowym wielu chłopów, t·o udział ich
uie o:dlpo,wiadał .rzeczywistej
.siłe, Jatką stanowili.
Prz.eważali
hcz·ebnie wśród
warstw zamiesz'kują.cych .zabory, lecz ni,c czuli się częścią na,rodu. Byli s:tol,,;,rn:kowo
łatwym materiałem ·dla zaborczych mani,pu1acji.
PowS'tanie Styczniowe upadło, gdyż .nie przeprowadzHo
siG w ruch rz,eczyv.riście
narodowy. Miało jednak ogromne znaczeni,e dla dalszych losów zarówno chlopstwa
jaki
reszty narodu. Było wielkim krokiem na drodze bu,dowania chl«ĄPSlkiejświadomnśoi na·ro.dowej. PosuniGda
Rządu Narodowego' w kwestii agra.rnej, choć nie
z.<l'<;ialyzrcalizowane,:mdY'kalizm
"czerwonych",
a.gitacja wśród chłopów, wszystko
to złożyło ,"ię na ·ważne dla przyszłości doświadczenia.
Mógł n.api'Sać .po 1864roiku
bohaterski
generał
Ha'U'ke-Bosa-k: "Teraz jest Polska, ojezy.z.na nasza, nV'·dy nie
zginie! Teraz - .są Palacy! Nowych 5 mWonów! A więc Polska jest i będzie!".
]\;;:i:ał na myśli falkt, iż 'Oto .nastąpił czas ,przeł,omu, po:ruszyły się masy ludT:Je,
poznały swoją sHę i one to w przy'S'złośc'i przejmą na swe b~U'lk,iwalkG o niepodl~glość ojczyzny.
To.m ,pamię1:mJiików chlopSikich z Powstania
Styczniowego
uświadamia
na.m,
j.akie siły tkwiły w n:aro'dz'Le, lecz ujawnia ·nam ta'kŻJe f.alk;t, jak 1mudno było je
U!Duchomić w ówcz,esnych wal'unikach SIPOłeczno-polityc.znych.
Ryszard
Wspomnienia
o Ignacym Solarzu "Chrzestnym",
wybór i opracowanie
Ni'ierzwińska-Szybka,
przedmowa
opatrzył
J. Chałas,iilski,
szawa 1983, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, ss. 426
Kantor
Zo fia
War-
"Ohraz Uniwersytetu
IJud-oweg·o Sola:rza - ·pisze w przed:mowi€ do omawianego tomu wspomnień i artytkułów J. ChałaSlińs'ki - dalek,o ·odhiega od dzis'iejszego
pc,tO'cznego rozumienia
uniwersytetu
ludowego utożs.amianego z ~nstytucjami
upowszechniania
wIedzy, szerzenia oświaty wśród dOf'Olsłych, zwalczania analiabety:zmu
i popularyzowania
O's:ią.gnięć .nauki. Te e],eme:nt y, w mniej,szym lub więk's'zym zakres;e, występo.wały również w UL Solarz-a. Idea uniwersytetu
ludowego w pojmowaniu Solarza była jednak bliższa koncepcji uniwe.rsytetu
- uni1)ersitas - jdko
'.vspólnoty umysłowej
niż jakiejko1wi'ek
~ns'tytucji sZJkolnej nauczającej
[... J.
W koneepcji
uniwersY'tetu ludowego Solarza zawierała
się i·dea polączcnia pracy
fizycznej i pracy umysłowej, idea przeciwdziałania
utrzymywani,u
się 'i umacnianiu
:nte!'igencji jako osobnej e1i,tarnej warstwy społecznej".
Pi'erwsze uniwersytety
ludowe powstały w polow:ie XIX wieku w Dani'i a pncsl.czepioll1'o je na po'lski grunt w roku 1900. Były to instytucje preferujące
dZlat:Jność wychowawczą;
ioch celem bylo k.sztaliowanie ludz.kiej O!sobownści, a nie dO'starc7anie ~nf()rmacji. ZnaJkon;'icioe i.deę ·uniwersytetu
l'udowego, w warunkach
polsIkieh,
~'(;haraktery:zował
sam Ignacy Solarz pisząc: "Wiejski
uniwersytet
ludowy chce
uczynić z chłolpa czławieka
samo,dzielnej myśli indywi,dualne.i, pragnie by chlop
pOZJbył się duszy pańszczyżnianej,
a obudził w sobie tę da-ut:.ą, drzemiącą, uczYl1lł
�331
Recenzje
ja \v{jjną, czującą "wą go'dność, rrówność :s,połecz:ną, świadomą
swych wartości
chłops'klch i zadań",
Wiejski Uniwersytet
Ludowy w Szycach pod Krakowem,
.z którego nazw,}
~ojaJ'7.Y się działalność Ignacego Solarza, został powołany do życia w 1924 rOiku
przez Zw,jązek Polskiego Nauczycielstwa
Szkół Powszechnych.
Do jego pows'tania
przyczynili sIię główni·e Aleksander Patkowski - 'pedagog i społecznik OiI'azEUlstachy NO\vickL zn,nvca dUllskłch uniwersytetów
ludowych i tłumacz słynnej książki
.'\, Hollmanna pL Uniwersytet
ludowy
i duchowe podstawy
demokracji.
Na dyrelztora uniwersytetu
powołano inżyniera agronoma Ignacego Solarza, syna chł,;pa
7 okolic Jasła,
Okazał ~ię on właściwym człowiekiem 'na właściwym miejscu.
Uniwersytet
w Szycach istniał do 1932 f'oku i ze względu na radykalizm
glro"la pedagogicznego uległ lilkiwdacjL Nie załamało to Solarza. Założył w oparciu o
młodzieżowy ruch ludowy (Wid) uniwersytet
w Gad, w powiecire przewo1rskim,
który stanowił kontynuację
poprzedniej
,placówki, Dopief'O woj,na ,i 'olkupa<:ja
[olożyła kres is,tnieniu ~Tip.i,kiego Uniwersytetu
Orkanowego.
Niedługo później,
bo na początku 1940 r()(;L:,
'stil ł Sol'arz wezwany Ina przesłuchanie
w siedzibie
g'cstapo w Jarosławiu.
Do u,;·; nit' :pst znane ani miejos'ce, ani data joego śmierci.
Na prezentowany
tom składa się bardzo zr6żnicow'any materiał.
Mamy tu
wybór pism Ignacego Solar:za, które dają wyobrażenie o jego ideach, o celu je:go
pracy i o meto,dach. Obok tego zamie:sZJczone zos:tały wspomnieni-a bliskich ws.p6łpracowniJków "Chrzestnego", w tym także jego żony, Zofii Solarzowe:j, org:lllIlato"id zajqć kulturalnych
w Szycach i Gaci, autorki słów do szeregu pieśni śpiewilnych
podczas okupacji przez zbrojne oddziały chłopskie (BCh). O placówce prowadzonej
pl zez Solarz.a, o metodach dydaktycznych
tam stosowanych, a przede wszY9nkim o
nie:powtarzalnej
atmosferze,
jalko tam panowała, wiele dowiedzieć się m·ożna z
licwych i serdecwych wypowiedzi wychowanków.
Uzupełnieniem pracy są wspomnienia ga.clkich ludowców oraz wybór wypowiedzi pis<arzy, pedagogów i spółdz:ielców na temat działalności
Solarza. Mamy tu
m.in. wnilkliwe uwa,gi Aleksandra
Kamińskiego,
Leona Kruczkowskiego,
J3IU
Wiktora, Hal,ilny Górski'ej :i wielu inny.ch zJllanych pos,taci międzywojPrll''''5'o życia
kulturalnego,
Pracę zamyka z,est.aw Hstów adresowanych
do IgaaccF(o i Zofii 801anów oraz KandeIarium
życia i dzialallności Ignacelgo Sola:rza, autorstwa
Tadeusza
Pilcha.
Ten wszechstronny
mater'iał stanowi kaipitalne źródło do z['ozumienia roli, jaką
odegrał VI proceslie emancypa'cji polskieg'o chł,opa I.gnacy Solarz i jego uniwer'sytet.
Ic.ea, aby "wprowadzić masę ludową do czynnej i głównej roli twórczej w nowej
historii" stanowiła
w koncepcji Solarz'a :i innych działaczy ludowych po-dstawę
budowy prawdziwej
demokracji.
I dziś, po wiełu doświa,dczeniach hilstorycznych,
nie straciła ona nic na wartośc,i. Omawiana pra,ca nie tylko stanowi i~totne źródło
do poznania idealogii kulturalnego
ruchu ludowego; stanowi także gotowy zestaw
wz'orów konkretnych
dzi:ałań, ukazuje dobitnie, jak należy wychować świadomeg'o
swoich zadań, swoich możliwości i ograniczeń działacza społecznego. Ukazuje także,
jaką rolę w kształtowaniu
współczesnej
kultury
wsi winna odgrywać przeszłość
i tradycja, w odpnwiedni
sposób adaptowana
w procesie ksz:tałto,wania świadomej
i niezawi'słejo'soboVlości
ludzkiej.
Wspomnienia
o Ignacym Solarzu są hołdem złożonym pamięci i czynom wybitne«n działacza Iudowego ruchu kulturalnego.
Treści w tym zbiorze zawarte me
straciły nic na aktualności, przeciwnie, zdają się nabierać nowego wymiaru, stają
siG. a może po prostu zawsze były, treściami wspó!cze.snymi.
l.
Ryszard
Kantor
�332
Recenzje
J a n'u
(lraticzny,
IS z Z d e b' 'k i,
Cmentar.~ zasłużonych
WarsZ'awa-Kr,a!ków 1983, ss. 92. iI.
w
Zakopanem.
Przewodnik
bio-
Parafię w Zarkopan€'m utworz'oJ:1J()w roku 1845, a jej pierwszym probil6ZCZ"lrl
zO."tał 'ks. Jó:z;e!' Sl'ol.arzczy'k, "ĄPQ'3Wł Podhala". On -to w rO<ku 1848 na -gru,n-cic
of,iarowaJ!1ym -przez Jana Pęksę załJożył pierwszy cmeI1itaQ',zw Zakopamem, ,:mzywany często "Pękslowym Brzyzrkiem". Na c:mentatrz'U tym spoczywa kil/kuset 'stalych
mi,eszkańców ZaikopaI1i~go oraz kiJlkudzies'iędu przybyszów, którzy zaurocz'Bni Tatrami s,pędzHi lata u lich ,,;'tóp, :by w !końcu ."poc-ząć ,Sł11C1m
wie:::z,nym ·w ,ich bliSlkości.
J·eS't w Polsce -tysiące eomen'lauzy, niektóre z n-ic-h sta'ly 'się .na'rodo wymi satl~tu:lriami, a ioch :z;uaczeJl!iepodkreśl'one z'ostało falktem 'Uzrnanlia je za zaby,tki ,kultury.
Od 1931 roku za;by'tki'em !kultu.ry jest talkie Istary c,mentarz zaJko'p'iańslkli.,lilia;k'torym
od dawna chowa się wyłącz,niJe ludzi 'zasłużonych dla tregionu. Istnieje pouadlto
drugi cmenliarz w Zakopanem,
zalo-iony w ,roku 1908 'i tam rÓWlnież nie brak
grobów lud'z,i wybiitnych (KIlimek Bachleda, Mieczyslaw .swiC'fz ,i in,), ludzizwiązanych z d'z,i'ejami Zakopanego. Wa-rtoby również opracować .przewodl1ilki po tym
cmentatrlJu.
Jaik w1laldomo, z zamiarem
.opm.cowa<ni'a ffiOlllJografili sta're:go z.u;kopiui1's·k;e,go
(:rnentarza -nasriI s:ię dł-ugoletni dyr-ek'Lor Muzeu.m Tai:rzaJisk:iego. niezapomniany
.Tulius·z Zbolfowsli{i. Z,erbrał om wiele i:nleres'ujących mat,erialów
biogl'afkznych
i
choć 'swojej pra'cy ni'e ukończył, ,to prz,eclież ZJOst'awił Inastępoom przetarty
sz]:a,k.
S'kifomna objętościowo l'ecz bogalta w ltreść Ik.s:iąika Janusza Zdc.bosikicog,:stanowiąc'a
rodzaj pr-zewo<dn~ka biog-raficZlnogo, upierając srię na dolk,on;a.nj'achJ. Z;bo,rowo;lkiiego.
W. Paryslk,iego, R. Tal.ews1kiego i wielu ,inu1ych zJIlawców dz.iejów kUlIlury Zalkopar:-ego, stanowi waŻiny kpok na drod:'"e do 'Opracowania wyczerpują2ej
monografi,i
zabytku tak ważnego dla ;po,l~kl~ej!klul,tury.
Aut'or ujął w 'kil<ku-dlJiesięciu bi'o<grr·amalc'h,
:pOiPI"z~d'zollly·ch
królik'l 'his-t-(Jiriącsam:2go cmentarza, około j.edrną trze.;::ią Złl1.anych,nam -dzJi:śz n-azwi's:Ka i dolkonail ~m.urłych, ,po'2howanych na sta,rym -cmentarzu w Zlafkonanem. Są wŚTód nich 1PO'.sta<:ic
bik :znaUlle, ja!k Stanisł'aw Witkiew,ilcz, Wła,dysław Orkan czy Tyt,UJs Chał'urb:iils1ki;
Ind7Jie, którzy trwale zapiSlClli sóę w ,d.zJiej.ach!kuLtury -ogóIno nalwduwe-j. Są także
postacie o lroan-dzeregionalnej, bądż nawet talki'e, które ZJlia;nesą jedynie wytrawnym s,z,pera<:zom miłośnikom ,dzi'ejów Za!kotPanego. Na -cmenta'l'zu ,pochuw:.mo wybitnych
artys1tów, śmiałych przlewocbJl!iików ;gólrrsli{i'ch,praoowi<tych lUld~JZ<l1awcow,
\V ybri-tnych~pO<TtO'wców, skrommych
l-erkairzy,dzialaczy towarzystw
rc-gionalnyc'h, ,1
także oia'ry gór. Wszy,,<:y oni, choć w rówym stopni'u, tWOJrzyllidzieje Zarko.pa,nego,
tPJ w pewnym oikresie ·kruHura.llnej stolicy PO.l::;Jk.i,
zwanej .nie bez przyczyny "Polsi;{imi AternamJi". Zarkorpane pr-z'eżylo w -ciągu stu I,at oszałamiający
awans. Stało
SIę Z z.abitej deskami, ubogiej góralskiej "diiedzliny" mekką a,rtystów, by w na'szych
już <:zasa.ch stać się chyba il1ajchętniej ,i najl<i.cznriejodwied.zarnym let,n,isik,iemfi zimowisk'em w P,uls<:e.
OczywiiŚcie można 'się "S'P1i,eraćczy ruiekierdy zbyt s1króbowy .sposób ,prcZ!entowania przez au,tora pClszcz,ególny<:h po.st.wi da czytelnrikowi wy'oibrażeni,e o ich ,roli w
ży~iu kultuI'3illnym i spolecznym da.neg'o okresu. W :molim przekona'niou autor na
ogół, co nie bylo z wielu względów pr'o.s'te, prawidłowo rozmieścił akcenty, .najwięcej miejs<:a pośWlięeając tym, którzy byli rzeczywistymi
budownriczymi legendy i
'Wielkości Zakopanego
(Chałubińs'ki, Witkiewicz, -ks. Sto'l-arczyk); lnie .zapominając
jednaik o wybitniejszych
przedstawiCiiela<:h gÓimlslkkh rOldów - soli tej zie·mi.
J. Z,debsiki ;zręczmi,e pOisł,użył s,ię cytatami z Htemocrk.ich·dzieł przybl<iżając w ten
�333
Recenzje
:,posób czyteln'i'kow:swoisly
na'slr6j, :ni,epoiwlat'zalną .aln1o;s·ferę s,ba,re:goZ:a1bolpanego,
kt6rego enkklwą po dziś dZli·el'ljest cmen,tu'rz na Pęk'sowy;m Br:zyŻ1ku. Dzięki omawianej :,siążeezc'e,za.wieTającejtaikże
iplaJl cm€~"tarza oraz 'Sizereg Uuslracji Iprz'edsta\Viają~yeh n3'grobk i (nie<któf€ z >D,ich.~ą prawJd:d'Wymi dziełarmii 'S'ZtUlki),c,zyteJnik
będzie mógł lepiej pOl'us:zać się po tym, lak drogim sercu miłośnika
Zakopanego
miej'cu. Oczekując na wyczerp'ującą
monOigrraf:ię ,sta,r-ego za'k'opiańSJkiego cment,arza
z wiejkim uz.naniem. także zasrzatę edytorsiką, ,powi1tać nałeży jej Z1\viarstu'lla,biog":lficZlly przewodni;k JaniU's'ZklZdebs:ki,ego.
Ryszard
Kaplic:ki,
fiuury
i krzyże
pr:ydrożne
tyzm Diecezji Ta'l1DOWiskiej19,83, t.
r
na terenie
diecezji
tarnowskiej:
Kantor
Schema-
tek!st, 's, 789,1. II ilu:stracj~ 11477,
Kapj,lez.ki ,i ik'l'zyżc przydrollllc 'S;} wY'marZ'Onym tematem zali.n>teresO'w.ańws:zy>St;;:ich milo~nnków tnłdycyjnej
kultury
lu,doowej. JednaikŻ<e 'wZO!l1O'WO
opracowanych
materiałów jest w ,Ht'era'turze tego przedmiotu ba,rdzo niewiele. Wciąż [1!ie za:stą.pio.na ks'iąż:~a Tadeus-z.a SewerYll1a, Kapliczki
i krzyże
przydrożne,
1958., jest w .lej
dziedZ2irti'e:prawdz.i'Wym wyjąVkiem. Cały szereg o,gólnych o:pra,cowań pojaw.iający'ch
;;;ę glównie w "Polskiej Sztuce Ludowej", zarysowuje
jedynie to .z.a,gadnieJJJie!i to
do'~ć JragmentarycZJn.ie. Zdecydowany
bralk olpraeowail 'obszerniejszych
o większej
szczegół()wo~cii niż chociażby Katalog Zabytków,
powoduje duże trudnośc,j w poznaniu tego temaitu. Na tym tle oma'Wia.rua 'pozycja jest publiJk.acją zUlpełll1iewyjątkową
i bez wą1.pie,nia Slul':1iesię wielkim wyd.aJI",z,eniemw 'tej idZli'edz:i:nie.
Dwutomowe o!pra.cowanie jest wym:iJk:i·em's:zel'oilw :przepr'owa,dzonej a!k,cj.i,inwentaryzacyjnej, no i przede wszY'stkim w'ielik.i'ej pas'ji ikrs. Jana Rzepy. Dostrzegł on l
doccnił przydroż,lIe kaplicz:k i jako: n'ierozerwa,1nc ,elementy pol's'kj'ego :krajoprazu.
cdhicie :'.\'órczego ducha i upodcbail aTtyl'itycznych ludu Ol'az wyra'z jego żarliwej
1':ialY.
CaL :it;C'ja .ilnwe'lltaryzacyjna z3,pob:iec ·miała bez,powro1inemu n,i,;zczen.iu wielu
obiek tÓ\\' i uwrażJ'iwić ,;zerOlkic 'rzesze spoleczeós'twa oraz :księży, pracujących
na
terenie diecezji, aby swojącp.j'eką
objęli ró'Wnież !i te "." pomniki wiary, sztUfki 'i
hIsturi:". lmventa,ryzacja
pnzwolila dotrzeć niemał do wszystkich ·ohic!któw 'UsY'tu'cwanych l:a tc·renie diecczj.i .i uzys'kać mak;Jimum 'Od nich !imJorma-cj.i. Roz,poZJlano
s',:ereg nieznanych dotąd zabytków oraz wiele nazwi!srk twórców ludowych, Zwrócoj'C uwagę :la z::p::mnialne. 'opuszczone .i Tliiszczejące niekiedy
pamiątki 'ku'lt,u.
Zebra:1C materiały.
,które wydano w dWÓCihczęściach
tekst ,i 'ilustracje,
uporząd;;'Jwano i przygotowano 'Wedlug nast<,'pujLlcego schemat,u:
-- pod \\'Zglqdem t.opograficznym z alfabelyeznym
podz.iałem dekal1'ató'\",',
.- pod \\'zglqdem rzeczowym
wyodl'ębn'iając
różne :kategDTie ohiektów:
Ika,plic·e,
kapliczki murowane w ksztalc-ie slU!pa, ,kap !'iezki 'drewn'ia'lle w kS'zt<aJci~ 'slup'l.
k:lp'.:Cz;,jszaJ'kmvc,
'ka,pUcziki ina po,stument,a'ch, ,k,alpliczki w skale, kapliczki
groty. figury, krzyże, 'krzy:że-fi,gury.
Czę~ć opisowa 'zakol'lcZ'CJ'Il;ljest ,dodaVkO'wym'i i:n,formacjamli na temat w~z,e!l'iunków Trójcy :iw., Chrys'tu;~a, Matkii BQ,;k,iej 'i 'Pos'zcz.eg6lnych świ'ę'tyeh, które ma}duje: siq przy 'dwga'ch j .polachdiecezji
ta.l1now~k'iej, a nie uwzg>lędn:iornych w poprze-
�334
Recenzje
dnim podZia1e. iRoz,pai,rz,ono tu :posągi, hgurkli, ;płasko.rz·eżby ,i obrazy, nieinóre 'ilustrując, co daje możłiwość poiZ!l1atnia.najczęściej slpoty:kanych przedstawień i.konog.raf1cznych. Tabela prezentuje również zestawienie statystyczne występowania po-szczegó-lnych form. SkoiI"O'widzartystów 'i ifz·emieśl.nikÓw :wwie'rający ok. 800 ;l<1Zwisk or-a'z skorowidz miejscowości kończą 10m L
Część iluSltracyjna popr;zedzou1a jest ws1ępem dr Mariana Kou'nC{:'kiego ,)raz
l;ctą bi:bliograficz,ną.
Zaprezentowana
,dokumen'tacja iilu:si,racyjna - 1477 fotografii, obrazowo uzmysławia og.ro1mzebral1ego mMe'riału. W hist'ari'i naszych za'inlereSJOwail tym 7.:I.gadn.itniem nie było dotąd tak bogai,ej poZycji.
Mowa więc śmiało pow-iedzie6, że pra-c.a 'ta,wY'oana alalkia'd<..'IITI
KUirji DiecezJalnej w Tarnolwie,zważywszy
na minimalny nalkład 1800 egz., jest zupełnym "białym
,k,r-uk,i·em"na pólkach tych srzczęśliwców, 'którzy ją posia,dają.
Imponujące bo·gaciwo mater.ialów dos'kona.le opra,cowanYCih 'i wyda'nych ,q,Uir)wić może wspaniały, godny naśladowania
przykla·d ,j dla innych diecezji, a na
pewno -dla istniejących, dysponujących ,s:z.erszy.l11i
śr·odka'mi ,i możlliJw·ości,,~' i'lSlyiucji naukoIwych.
Wito/d
PrZeW0?1l1,i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19ff140d76d6daad1251600bf53f640b.pdf
827b720875cb494154d3bb2c96deadac
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1879
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1743
Title
A name given to the resource
Materiały i dyskusje / LUD 1984 t.68
Description
An account of the resource
LUD 1984 t.68, s.217-272
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 68, 198~
III. MATERIAŁY I DYSKUSJE
LARISA CZARNOCKA
Zakła,d Etnografii
UMCS Lublin
STOW ARZYSZENIA MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ NA WSI
UKRAIŃSKIEJ W II POŁOWIE XIX W.
- NA POCZĄTKU XX WIEKU
Tradycyjne stosunki społeczno-obyczajowe
na wsi ukraińskiej
w II
połowie XIX wie1ku - na początku XX wieku są przedmiotem stałych
zainteresowań ukraińskich etnografów.
Według wiadomości źródłowych 1, dziewczęta i chłopcy na wsi uk'raińskiej w wyżej wymienionym
okresie - zgrupowani byli w organizacjach, zlllanych w etnografii ukraińskiej pod nazwą "parubockich
ta diWiockich gromad". Gr'omady miały duże znaczenie w organizowaniu pracy i wYip'JiC'zynkumłodzieży wiejSlki'ej Of'aZ w uroc:zyslJoś1cia1chweselnych.
Mając lat 15 - 16 chłopcy mieli prawo najpierw do obserwowania życia gromady w charakterze widzów, następnie do wkupu i stopnioweglO
aktywniejszego
zaangażowania
w życiu gromady. Najważniejszym
warunkiem umożliwiającym
chłopcu wstąpienie do gromady był wiek, najczęśeiej 17 - 18 'lat. Mł'ods'Zym w:ie:kierrn z reguły me przyjmowano,
Z'abrallliilalDlo
Iprr-aw1aWSltę,PUna "dJoslWitikli","weez€rnyci",
chyba że IW charakterze widzów. Z nielicznych wyjątków 2 dowiadujemy się o istnieniu
samodzielnych
zgrupowań młodzieży w wieku młodszym (12 - 16 lat).
"Meńs'i" spotykali się tak samo jak starsi organizując swoje "doswitki" .
No Wołyniu znany był podział na "rozriady" 3: "starszych",
"serednich" i "maleńkich"
(od 10 lat). "Doswitki" zorganizowane
były przez
wszystkie "rozriady" z tą różnicą, że starsi spotykali się w oddzielnym
pokoju, mając muzykę i jadło wyłącznie do swojej dyspozycji, natomiast
"seredni" i "maleńki" organizowali zabawy. W tym wypadku chłopiec
1 Odpowiedzi
IkoTespondentów wiejskich
ników InstY'tutu ,sztuki, follkloru i etnog'raiii
stulecia - przechowywane są w miej,s-cu.
2 MaryupoI
i okolice.
3 Grupy wiekowe
chłopców.
na Ankietę rozesłalną ,przez pracoww Kijowie w lata-ch 10 - 30 bieżąoego
�218
Materialy
i dyskusje
JUz od lat lO-ciu uważany był za czł'Onka "gromady", natomiast mając
17 - 18 lat wstępował do gromady oficjalnie, stawiając "mohyrycz" przewodniczącemu ("atamanu") i chłopom w wieku starszym.
Po opuszczeniu gromady (zamążpójściu
bądź ożenku) przez "starszych", wolne miejsca zajmowane były przez "młodszych", co przyczyniało się do pewnej ciągłości gromady 4.
J·eż·eli w rodzinie doras.tało kLku chłopców, uzgadniało się między
nimi kolejność wstępu do gromady. Zdarzało się, że młodszy braŁ górował nad starszym sprawnością fizyczną. W tej sytuacji jego wstęp do
gromaidy mógł być Iprzy~piesZ'Ony. SpmWlll'ość fizycZJllIa, wy1Jrzymałość,
zręczno'ść, odwaga, umiejętność żartowania, śpiewania piosenek, opowiadania bajek, kawałów - icenio.ne były bardzo w gromadzie. Z reguły
chłopcy cisi i płochliwi nie byli lubiani, najczęściej byli przedmiotem
żartów, kpin ze strony dziewcząt, co uważane było za wielki wstyd. Jeż'eli chło.pak oprócz wieku posiadał wymienione wyżej umiejętności, mógł
zostać przyjęty bez "mohorycza"(chociaż
takie ustępstwa zdarzały się
rzadko).
Dowiadujemy
się z materiałów
archiwalnych,
że dla dziewcząt najważniejsżym warunkiem wstępu do gromady był wiek. Dziewczęta wiejskie 'Zaczy.na·ły odrwi-edJZJać,~dJoswhtJki", "wece;omytCJi", "wułyai" mając
lat 12 - 13.
Sbosunek r·ooziców do gromad, do których należały ich dzieci, nie
był wszędz~e jednakowy. Najczęściej był on bardzo niechętny, ponieważ
dzieci biorące udział w życiu gromady zanfedbywały
obowiązki domowe. P,od pT·esją opinii wiejSJkliej r1odz:ice zmuszeni byli liClzyć silę z fakt'em p'Tzyna,leżllio,śoi syna (córki) do gr'omady, dając pieniądze na
"mohorycz"
w wypadku składek, cÓrce - fundując udział w postaci
produktów
(mąki, kaszy). Ta sama opinia wiejska bardzo przychylnie
widziała natomiast udział młodzieży w wykonywaniu
obQwiązków spolecznych, takich jak: dyżurów nocnych, zabezpieczenie
mienia przed
pożarem, wypasu bydła na .pastwiskach, pilnowania porządku itd. Wszystko to brane było pod uwagę przez rodziców.
Syn po wstąpieniu do gromady stawał się bardziej samodzielny, jego
sta tus rodzinny ulegał zmianie. Rodzice zaczynali liczyć się ze zdaniem
syna w sprawach gospodarczych, syn mógł wydawać zapracowane pieniądze według własnego uznania, wychodzić z domu bez zezwolenia rodziców, samemu szukać narzeczonej.
Jeg·o sytuacja rodzinna była bardziej uzależniona od woli rodziców w wypadku życia poza gromadą.
Jesienią wybierano
przewodni·czącego
gromady - atamana. Wśród
4
KyiV, lust. s'Zt., faJkI. i etnografii
f. l - 3, 330, s. 4.
�Materia!y
i dyskusje
219
młodzieży wyróż'niały atamana odwaga, pracowit,ość, umiejętność załatwianlia s!;Jtr'aworg,mi:z,ocyjnych. Czasem o wyoorzte decydiJwaJ wiek i doświadczenie, jeżeli chłopak jeszcze się nie ożenił :i. pozostawał wśród
młodszych kolegów.
Ataman - to miano dla przewodmiczącegto gromady charakterystyczne dla całej Ukrainy, może za wyjątkiem południowego zachodu, gdzie
wodzireja młodzieży nazywano "berezą" (od jego udziału w wigilijnych
uroczystościach). Odznaką atamana był bat przypięty do pasa; zwykle
z tą odznaką siedział ataman na hOIlJoT'o'wymmiejscu za stołem. Członkowie gromady równi'eż nosili bicze, ale wyłąci'Jnie podczas potyczek
z chłopcami z innej wsi 5.
Obowiązki atamana były następujące: wyznaczenie w kalendarzu dni
dla zorganizowania "doswitek", "weczornyć", "wułyć", pilnowanie porządku w gr oma/d'Z1ie,TOIZStlfzyglanie
komfliiktów między ch~Oipcami (najczęściej z powodu dziewcząt), pertraktacje z crtamaonem innej gromady,
przyjęcie do gromady nowicjuszy. Najczęściej pierwszym doradcą i pomocrni!kiema'1tamamł był skalfbn:Jk ("kaZlIl<acz;ej"),
I()ic1lp'owiedzri<aliny
1:zJ3
wspólny fundusz. Na południowym zachodzie wśród członków gromady działała instytucja koleżeńskiego sądu, któremu przewodniczył "beil'eza". Do
dys.pozycji "berezy" wybieralni byli pomocnicy ("sudci") 6.
Pijaństwo, pIlotki, a przede wszystkim postępowanie niezg'Odne z kodeksem koleżeństwa - uważane były za wykroczenia przeciwko tradycyjnemu prawu gromady i były powodem do wydalenia z niej. Zwyikle
decydował o wydaleniu ataman, który często się naradzał z p-ozostałymi
członkami gromady i postę.p'0wał zgodnie z ich wolą.
Zawarcie związku małżeńskiego uniemożlilwiało atamanowi pełnienie wli wodzireja wśród młodzieży i zmuszało do rezyglnacji z tej funkcji. Krótki zazwyczaj okres "be2lkrólewia" kończyły wybory noweg,o
przywódcy ("prowidcia "), czasem brata poprzedniego.
Wielkość wsi wpływała na ilość gr'omad na jej terenie. Duża wieś
(powyżej 100 - 150 1L3.gród)była 'limowni'e ,pod:ziehma Ina d:zielmri.ce(tzw.
"kutky"), z których każda posiadała własną organiza:cję młodzieżową.
Z reguły duża wieś, (800 - 1000 zagród), liczyła 3 - 4 "kutky" 7, często
sklócone między sobq z powodu dziewcząt. Jeżeli do którejś z dziewcząt
w gromadzi-e chodził chłopak z inn-ego "kutka", to musiał postawić "mohorycz" - "wkupitsia w kutok". W przeciwnym wypadku mógł być pobity. Pobity chłopak nie darował, przy pomocy bEskich przyjaciół o!fgal
5
Kyiv, Inst . .';zt., fo·l:k!. i etno'grafH f. 1 - 3, s. 8.
f. 1 - 2, 330, s. 8.
.,Rutok" -część
wsi mająca własną 'Organizację młodzieżową.
a Kyiv, Iln"Sit.
szt., folk!. i etno'~afii
1
�Materiały
220
i dyskusje
nizował zasadzkę, w wyniku której czasem zdarzały się nawet poważne
obrażenia. W tym czasie chłopcy chodzili z biczami. W okresie "pokojowym" biczów nie noszono.
Jeżeli zaś chŁopak z innego "kutka" "wkupił się" z "moho'ryczem", to
mógł spOikojnie odwiedzać wybraną dziewczynę. Dziewczęta bardzo lub:ły odwiedziny "cudzych" chłopców, uważając, że "wtedy zabawa
lepsza" 8.
W okresie jesienno-zimowym (październik ..•kO'niec lutego) dziewczęta
i chłopcy prawie codziennie wieczorem organizowali spotkania - "doswitki". Mlodzież zbierała się razem w specjalnie do tego celu wynajętej
chacie, w domu wdo'wy albo rodzd.ny, nie posiadającej dzieci. W guberniach Ky:iwslki,ej, VinlIllidk!irej,Połtawskd.'ej i C:zrernihO'Wskiejza wynajęcie
chaty i uzgodnienie opłaty za nią z gtOspodarzami odpowiadały wyłącznie dziewczęta. Według umowy płacOOloproduktami (pszenicą) i pewnymi czynno'ściami: dziewczęta dostarczały same opał, podczas świąt zobowiązane były wybielić i posprzątać dom 9. Ataman pilntOwał przestrzegania porządku w domu, zapobiegał szkodom i kradzieżom. Na ogół szanowano gospodarzy, jeżeli zdarzały się kradzieże, to daleko od wynajętego
domu. Kradzieże uważane były za poważne wykroczenia przeciwko grom3Jd:z[re,Ip'oprełniJaniekh byłlo powrdem do szybkiego wydalenia z gromady. Najczęściej niezbędne do zorganizowania "doswitek" opał, oświettlenie ("kaganci") uczestnicy przynosili ze sobą.
Młodzież zbierała się około 5 - 6 wieczorem. Dziewczęta szyły, chłopcy reperowali obuwie. Coraz głośniej brzmiała melodia piosenek, coraz
częściej śmiech przerywał żartobliwą rozmowę. Przerywano pracę, rozpoczynano grę w karty, podawano poczęstunek. Alkoholu piło się raczej
mało. Organizowano najprzeróżniejsze gry i zabawy 10. Muzyki na "doswiltkalch" nile 'bylo. Mhldzlież ibawiłla się dio pólluocy, a JWSloibo,tęje:szC'ze
dłużej. Pod koniec sobotniej zabawy młodzież zostawała na noc w wynajętej izbie do rana. Prawo zwyczajowe gromady przewidywało możliwość dla każdego chłopca spania z upodobaną dziewczyną. W razie "wkupienia" z "mohoryczem" chłopiec z innego "ku tka' był traktowany z
wielkim szacunkiem, na znak którego mógł przenocować ze swoją dziewczyną 11. W wypadku odmowy dziewczyny, była ona traktowana dosyć
surowo pcr:zez chłopców z gromady, znajdowała się w trudnej sytuacji
Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii
Kyiv, Inst. szt., folkI. i etnog1rafii
10 "W IsU\sida" (sąsiada),
"w numer
ezt., falkI. J etnogr. f. 1 - 3, 330, s. 5.
u Kyiv, Inst. ,szt., falkI. i etnografii
8
9
f. 1 - 3, 330, s. 4.
f. 1 - 3, 330, s. 4, 23, 30.
a", "w .harbuza", "W kaprysy",
f. 1 - 3, 330, s. 1.
Ky!v, List.
�Materiały
i dyskusje
221
społecznej 12. Źródła nie podają żacllnych informacji na temat bliskich intymnych stosunków w gromadzie między chłopcami i dziewczętami. Można przypuszczać, że stosunki w grom3.dzie były na dosyć wys::>kim moralnym poziomie, dziewczęta szan::)\vano, dbano {) nie. Wiadomym pDWszechnie był negatywny stosunek społeczno·ści wiejskiej do dziewczyny,
która przed ślubem straciła "wianek". Wśród da,nych archiwalnych spotykamy się z wiadom::>ścią, że pan młody zobowiązany był dać gromadzie pieniądze na "moh::>rycz", jako opłatę za cześć ("czestn::>st") panny
młodej 13_ Noc:egi wspólne chłopców i dziewcząt nie były zjawiskiem powszechnym nawet dla jednej gubernii, w jednej wsi można je było zaobserwować, w innej nie. Zdarzały się rzadk::>, a jeżeli tak, to chbpcy
i dziewczęta ognniczali się do wzajemnego zalecania się. Rodzice patrzyli na wspólne noclegi spokojnie, nie obawiają'c się o niemoralne zachowanie dzieci.
Na pocz~ltku marca "doświtki" kończyły się. Na przedwiośniu i na
wiosnę of[anizowano "składki", które oznaczały koniec sez'onu zimowego.
Podczas "składek" przeważała muzyka, piosenki, tańce i - obfity
poczęstunek z "m:>horyczem". Te e~eme!I1tyodróżniały "skł3.dki" od "do5wit2'k", podczas których pracowano, a zabawy były na drugim miejscu.
Pamiętamy, że gromada miała swego "kaznaczeja", który zbierał pien:ądze na "mohorycz" od chłopdw, b'ldź wydzielał część zebranych poprzednio pieniędzy ze wspólnej kasy.
"Składki" dzieliły się na "składki" pieniężne i "naturoj". W wypadku ostat.n:m "m:>horycz" przynosił na spotkanie każdy chlopak osohno,
i trzymał do pewnego czasu bute.kę w kieszeni. Gdy gromada zasiadała
do stołu, wyjmował butelkę i częstował ko~egów 14. Dziewczęta przynosi~y ze SJbł produkty żywno3ciowe.
W życiu gromady "składki" można potraktować jako zjawisko raczej
r:za::lkie. Najczęści·ej uf'qdzxne były w okresie pf'zeodwielka;nJenym, na
Matkę BJską Zielną, Św. An:lrzeja i w marcu obowiązkowo kończyly
okres z:my - okres "doświtek". Chlopcy i dziewczęta bJ.wili się podczas
"skłJdek" hucznie, ale rozchodzili się do godziny ID-tej, ponieważ l'owrót
ze "składek" o p6źniejszej porze był niemile widziany przez rodziców.
Z rozpoczęc:em prac polowych młodzież wiejska nie miała m)żliwoś12 Rysowano
na ścianach zewnętrznych
izby mieszkalnej
malowi,dla o niep'l"zyzwoitej treści, strzelką
wsklzywano
od domu dziewczyny
k:erunek
ku domowi
woowca,
13 "Archiwum
Towarzystwa
Geo',e-raficznego ZSRR", s. 16, 1, N 29, s. 13
u Kyiv, Inst, szt., folkl. i etnografii
f. 1 - 3, 330, s. 22.
�222
Materiały
i dyskusje
ci codziennego spotykania się. Zbierano się sporady,cznie w wolne od
pracy wieczory przy bramie którejś z zagród albo poza g.ranicami wsi,
w stepie. Młodzież spotykała się na powietrzu przed świętami. Podobne
S1PlQtka'niia
Ina 'wiosnę i w lecie młodZlieży wiejskilej już lIlie w dlQlIl1Ju,
,a ne
[>OW1etr.zu,ruosiły nazwę "wecZJDlfnyć" i "wułyć". Na tYJP'O'WY
abflalz,ek
wiejskich "wyluć'Slkłaidały się zalbawy ruchowe 15, plotki, iZl8.wierandenowych znajomości, śpiewanie piosenek. Wiadomośd źródłowe, dotyczące
"weczornyć" są zbyt powierzchowne i nie pozwalają na dokładniejsze z
nim zapoznanie się. Często nie różnią się istotnie "doswitki" i "weczornyci", w innych wypadka'ch różnice występują wyraźniej.
Najbardziej "weczornyci" organizowano w wigilię świąt, w okresie
zarówno zimowym jak i wiosenno-letnim. Ze względu na przewagę elementów roz,rywkowych, podobne byly do "składek". Chłopcy mieli prawo
przychodzić na "weczornyci" w każdym' ,,'kutku" wsi, dziewczęta natomiast trzymały się swojej dzielnicy. W charaikterze widzów na "weczornyci" dopuszczano dzieci, żonatych i ludzi w wieku starszym. Najczęściej
używalnY'mi 'ins-t1"'umentamimuzyoznymi były na "weC'ZJomyooch" ha1rmoni a, bęben, skrzypce.
Poza "doswiatkami", "składkami", "weczornycami", "wułycami" czynne życie "parubockich" i "diwookich" gromad przejawiało się podczas
świąt, szczególnie w okresie Bożego Narodzenia w tzw. "koladowaniu".
Ilości uczestników grupy kolędników nie da się określić dokładnie,
nie wiadomu też, czy chodzili wszyscy chłopcy, czy tylko wybrana część.
Nacz.e;l,e "pochodu" stawiano przewodn:iczącego ("bereze"), pOS.~3id.lająceg'o
dobry glos konieczny do śpiewania kolęd ("koladok"). W trakcie pochodu
po wsi "bereza" dzwonił specjalnym dzwonkiem, obok idący chłopiec
niósł gwiazdę kolędników ("koladnuju zwiezdu").
Podczas kolędowania chłopcy śpiewali piosenki, życząc gospoda'rzom
domu szczęścia i pomyślności, za swoje życzenia otrzymywali dary w
postaci produktów i pieniędzy. Otrzymane dary wpisywano do specjalnej
księgi, którą pro,wadził sekretarz ("artielszczyk"), a pomagał mu skarbnik ("sczetowod").
Na kolędowanie członkowie g'Tomady musieli mieć specjalne zezwoleni'e OldpGlfafii. Gmmada tylkJo w tym wYJ.fYadku
mogła k'olędować, jeżeli część uzbieranych pieniędzy i darów żywnościowych przekazała na
C€rlciew. Z l'€l5'Zltyk'OTzysta1agromada podczas ocg'clJnU
Z'Ow.am1i
a "sildrad.€Ik"
1~
1£ Znane
są wyłącz.nie nazwy: ,IW dowgoi łozy" - u chłopców, "haiłki", "w
dytiaty", "szuma zaplita,ty" - u .dziewcząt. Kyiv, Inst. szt., fol'kl. i -etlnografii, f.
1 - 3, 330, s. 8.
18 Kviv. In5lt.szt., folkI. i etnografii,
f. 1 - 2, 291. S. 2.
�Materiały
i dyskusje
223
W okresie Bażego Narodzenia organizowały "składki" zamężne kobiety ("mołodyci") i ich mężowie, ale podobne spotikania były nieliczne.
W niektórych guberniach Ukrainy 17 można było zaobserwować w ramach g,romad wtórny podział na samodzielne stowarzyszenia chłopców
i podobnie dziewcząt. Zbierali się oddzielnie chło·pcy bez udziału dziewcząt na posiedzenia, na których załatwiano sprawy "pokoju" lub "wojny"
z innymi "kutkami", sądz.ono chł·opców, którzy przekro·czyli prawo gromady, albo organizowano "składki" i g'ry w karty 18. W okresie wiosennJ-letnim na świeżym powietrzu urządzali chłopcy swoje męskie zabawy 19.
Jeśli chodzi o wspólnotę dziewcząt, to miała ona porównaniu z chłopięcą ("parubocką") znaczenie mniejsze. Dziewczęta podejmowały wspólne decyzje i występowały jako całość podczas organi:wwania "doswitek", "weczornyć", ale nie "składek", za które odpowiedzialno'ść ponosili
chłopcy. Między sobą dziewczęta wybierały "starszą", najbardziej doświadczaną w sprawach gospodarczych. Czasem była nią gospodyni wynajętego domu ("do'świtczana maty"), która pilnawała po'rządku oraz
przyrządzania potraw. Dziewczęta winny jej były wyjątkowe posłuszeństwo. "Doswitczam.a maty" cieszyła się szacunkiem również wśród chłopców, ale ze wzglę:iu na doświadczenie, a nie na wiek.
Materiał archiwalny dotyczący ,diw'ockich gromad" jest skąpy, na
podstawie luźnych pojedynczych wzmianek trudno wywnioskować {)
zwartej całości. P!fzypuszczenie, Ż€ "parubocki" i "diwocki" gromady
istniały w ramach jednego zjednoczenia młodzieży na wsi ukraińskiej
na przełomie wieku XIX - XX i na początku wieku XX - wydaje się
najbardzi·ej bliskie istocie rzeczy.
Po zawarciu związku małżeński·ego chłopiec czy dziewczyna opuszczam Igroma1dę.Mo~liJwY1ffi jest ipJ"Z2IpI'()WladZJenie
krót:Jkiej anali'zy, która ucLoWt01cłni. •.aby i:stn:ien:'e O'rgaJlliza1cyjnychi prawnych norm ,g:r1omadyW obrzędowości weselnej.
1. Wiemy z przebiegu ohrzędowości weselnej, że pomyślne swaty
w domu rodziców dziewczyny zostawały pnypieczętowane
wypitym
"m:::>horyczem" przez przedstawicieli obydwu zainteresowanych
radzin.
W13dolffiJ05Ci
arehii1walne z guber'Ilii Kyti:wskiej, Czernihowskioej podają, że
chłopiec, który już zaswatał dziewczynę, powinien był postawić "mohorycz" kolegom w "gromadzie", Jeżeli pochodził z innej wsi, to "mohorycza" powinno było być jak najwięcej. Zazwyczaj wypijanie "mohorycza"
odbywało się w domu, w którym plfzedtem olrganizowano "doświtki".
Zbierały się dziewczęta i chl.opcy. Obowiązkiem panny młodej było wrę17
18
l'
Okolice Kijowa, Vi-nnica.
Kyiv, Inst. szt., foLkI. i etnografii,
"W IdOlwg'Q;i
lozy".
f. '1 - 3, 330, s. 28.
�224
Materiały
i dyskusje
,
czyć od siebie prezent dla "doswitczanej materi": chustkę, płótno lub
coś innego. Spotkanie to m:alo nazwę "zamówiny" 20 i organizowane było
na kiLka dni przed właściwym weselem.
Według relacji z guberni Połtawskiej wiemy, że w wigilię wesela
państwo młiodzi, bojarowie, drużki szli do izby, w której w zimowym
okresie odbywały się "doswitki", w lecie wyb:'>r miejsca spotkania był
dowolny. Państwo młodzi kupowali wódkę, organizowali zakąskę i częstowali młodzież, która w tej sytuacji nazywała się "czelad" 21.
Państwo młodzi musieli szanować wiejską tradycję. W wypadku lekceważenia ustalonego obyczaju młodzież wiejska mogła nie pnyjść na
wesele, panna młoda mogła zostać bez drużek, a pan młody bez bJjarów.
2. Dziewczyna już wyswatana do oficjalnych zaręczyn mogła odwiedzać swoje ko~eżanki na "doswitkach" i "weczornycach". RJZem z nimi
szykowah swój posag. Do tej samej izby przychodził pan młody z muzyką i prezentami 22.
3. Do norm obyczajowych "gromady" można zaliczyć weselne "perej'ny" (wymaganie odkupnego za pannę młodą). Uczestniczyć mogli w
"perejnach" ludzie w wieku podeszłym, ale w zwyczaju wiejskim było.
to przywilejem chłopców.
4. Do ciekawych obrzędów wese'nych w gubernii Czernichowskiej
można zaliczyć "chustky", organizowane u panny młodej po "swatach"
jako zakończenie "zaręczyn". Przed obrzędem "chuistek" panna młoda
zapraszała do siebie "hulaty" (bawi~ się) dziewczęta i chłopców. Przyjeżdżał pan młody i starosbowie. Panna młoda podawała im chustki, co
mOŻn!l było tłumaczyć, ja:ko j-ej oficjalną zgodę na małżeństwo. Sie!dlzące
za stołem koleżanki częstowała w:'>dką i chlebem pokrajanym na drobne
kawałki 23. Pan młody częstował wódką kolegów. Po obrzędzie "chustek"
po kilku dniach panna młoda znów organizowała u siebie spotkanie młodzieży. Zebrani "witali" pana mlodego i jego wybrankę. Po przywitaniu
nastęoowal pJczęstunek w postaci wódki i chlEba - "palanyci" ze strony pana m~odego, cienkich placków ("blinów") ze strony panny młodej 24.
5. Zasadniczą treścią "dziewiczego wieczoru" odbywającego się w
wigLię ślubu było pożegnanie panny mł!odej z koleżankami, ze stanem
dziewictwa.
Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii, f. 1 - 2, 270, s. 7.
"Archiwum
Towarzystwa
GeoglraHczne"o ZSRR", f. 31, 1, N 9, s. 12.
22 "Archiwum
Towarzystwa
Geo·graficzneglQ ZSRR", f. 104, 1, N 331, s. 2.
23 Częstowar
ie ch).ecem przez pannę młodą zapowiadało
szybkie zamą ;pój.icie.
24 P. Litwinowa-Barto'sz
Wesilni obriady
i zwyczai u seli Zcm!ianci
C lóciuwślkogo powitu
na Czernihowszczyni.,
s. 78. [W:) Materiały
do ukrainśko-ruśkoi
etnologii,
1900 r., t. 3.
20
21
�Materiały
i dyskusje
225
"Dziewiczy wieczór" jako obrzęd był wydarzeniem, które zatwierdzało
pouszczenie "gromady" przez dziewczynę wychodzącą zamąż. Można dopatrywać się tutaj pewl".£j łączności pomiędzy formami oJ:'ganizacyjnymi
stowarzyszenia młodzieży i obrzędowością weselną. W istocie rzeczy
"dziewiczy wieczór" powtarza "weczornyci", w bardziej wybujałych kolorach, z dodaniem niektórych szczegółów obrzędowych.
FRANC'.ISZEK
SIELICKT
Instytut Filologii Słowiańskiej
Uniwersytet W'roclawski
ANEGDOTY
°
NARODOWOŚCIACH I WYZNANIACH
W B. POWIECIE WILEJSKIM
Wiadomą jest rzeczą, że na pograni<::z·achnar·odowościowych występuje zjdwisko wzajemnego naśmiewania się z ludności odmiennej. Na Wiłeńszczyźnie dochodiiły do tego jeszcze różnice wyznaniowe. Zobaczmy,
jak to wyraziło się w anegdotach, bytujących w byłym powiecie wilejskim, a szczególnie w okolicach wsi Mikulino gminy dołhinowsJkiej, z
której pochodzi piszący te słowa. W miejsc:owościach tych mieszkała ludność w większości katolicka, uważająca siebie na Polaków, jakkolwiek
m6wiąca po białorusku. Anegdoty też były tu opowiadane po białorusku,
najwyżej z cytowaniem słów odpowiednio POlSlkich czy rosyjskich. Niestety, nie jestem w stanie odtwo·rzyć tekstów w języku Q·ryginalnym
(poza dwoma tyłko - nr 23 i 46), przekazuję je więc po polsku i w streszczeniu. Teksty oczywiście tracą przez to na swej poetyce, zachowują
jednak sens ideowy, a co głównie tu chodzi. Blisko połowę anegdot przytaczam z pamięci własnej, inne za,pisałem od informatorów, którzy wskazani są w przypisach. Dla lepszej orientacji treściowej wplt'owadzam tytuły do każdego tekstu.
1. Oficer
r o s y j s k ii
polska
panienka.
Sta.cjonujący
na Kresach oficer rosyjski zalecał się do miejscowej polskiej szlachcianki.
co by ją nie zapytał, słyszał w odpowiedzi po polsku: "Owszem".
Zafrapowany tym, zwrócił się do kolegi znającego język polski by mu
wy jaśnił, co znaczy to "owszem". Kolega postanowił zakpić z niego i
mówi: "Znajesz, ona tiebia tak postojanno rugajet; «owszem» - eta
ich po;skoje rugatielnoje słowo". Rozgniewany oficer wpadł do domu pa-
°
15 Lud,
t. LXVIII
�226
Materialy
i dyskusje
nienki i krzyknął: "Ja i tiebia owszem, i twoich roditielej owszem, i cełyj twoj dom owszem!" Trzasnął drzwiami i wyszedł.
2. R o s j a n i n b y ł n a p i ę ć w i a r s t z a w s z ę d z i e. Rosjanin znalazł się w towarzystwie Polaków, z których jeden, podróżnik,
przechwalał się tym, że dużo zwiedził miejscowości. Rosjanin także chciał
zaimponować swymi podróżami i po każdej miejscowości wymi·enianej
przez Polaka podawał swoje miejscowo·ści. Gdy Polak wymienił kilkadziesiąt miejsc, w których był i słyszał wciąż nowe nazwy terenowe, w
których był Rosjanin, zaperwny, krzyknął: "Ja byłem wszędzie!" A na
to Rosjanin: "A ja był jesz'cze piat' wiorst za wszendie!"
3. S ł o d k i e s ą g ę s i e ł a p k i. W pewnym towarzystwie chwalono się, kto co dobrego jadł. Przebywający w nim Rosjanin rzekł: "Sładki gusiny łapki". Zapytano go: "A ty ich jedał?" Odpowiedział: "Niet,
ja ~ch:ni,ejoeida,nroja widiał, ,balkmoj diadia jedał".
4. Po l a c y d z i w n y n ar ód. Rosjanin, który jakiś czas mieszkał wśród Polaków i zapoznał się z ich językiem, po powrocie do kraju
mówił: "Polski - stranJnyjlllaT'o::1.:w łóżka'ch s!piat, a kr'Q'wati na sz,ejach nosiat. I u nich wsio "pan"; pan otiec, pani matka, Pan Bah, Pan
Jezus i daże obyknowiennyj tufiel li nich - pan tu£iel".
5. P Q l s ki
ż u l i k c h Y t r z e j s z y. Spotkało się dwóch żulików
-- polski i ruski. Położyli się spać. Polski powiesił swój zegarek na
ścianie. Ruski powiedział, że go ukradnie. Ale gdy zgasili światło, pols,ki
cichcem schował zegarek. Zaczął udawać śpiącego. Ruski chciał skraść
zegarek, ale nie było go w tym miejscu. Potem polski żulik pokryjomu
powiesił zegarek na tym miejscu, wstał i zapalił papierosa. Ruski ZQbalCzył, że :zegareik wisIi. Lecz potem Polak zno'wu slchował zegaTek i gdy
Ruski podszedł aby go skraść - nie było go. Polak jeszcze ze dwa razy
wstawał palić i ciągle to chował zegarek, to go wieszał na ścianie, a Ruski nie mógł go żadną miarą skraść. I nazajutrz poiwedział: "Polskije żuliki chitriej russkich" 1.
6. P a l ak
z a b r u d z i ł b u ł k ę m i a d e m. Polak znalazł się
na targu w mieście rosyjskim. Chciało mu się jeść, ale miał p:eniędzy
tylko naku'Pno suchej bułJki. Kupił ją i za,czął 'przemyś:iwać, jak by
tIU zdio1byćoo'ś do niej. Widiz:i,że pewi€nchłJip
sprzedaje miód z wiadra.
Więc niby nienaumyślnie wrzucił do niego swą bułkę. Chłop poderwał
się i krzyknął: "CzY'to ty SiOil'isz [zaślmi'ecasz] maj illihy::1.?"
Polak poderwał
!bułkę z wiadra i mówi "Izwini, no eto ja twoim mierzkim [parszywymI
miodom sgaJwn:ial swoju buliku". I oidsiz'edlslzy,zjadl ją ze smakiem 2.
1 Podał
Józef K:rasowski (1971), la·t 80, b. mieszkaniec wsi Habiitacja gm.
budsławskiej pow. wilejskiego, ostatnio zam. w Wolowie Sląskim (zm. w 1975 [".).
2 Po,dala Janina
HryhorO'wicz-Lubniewska
(19'83), lat 61, b. mieszkanka m-~;:J
Rudslaw :po·w. wilejskiego, ohecnie zam. w Wolowie Sląs'kim.
�Materialyi
dyskusje
227
7. C h l e b s u r o w y a ż s i ę k li r z y. Spotkali się podróżni Polak i Rosjanin. Szli razem. Gdy zatrzymali się na odpoczynek, pytają
siebie nawzajem, kto z nich co ma do zjedzenia. Polak powiedział, że ma
bułki, a Rosjanin odrzekł: "U mienia chleb, syr i kurica". I Rosjanin zaproponował, żeby jeść wspólnie, najpierw to, co gorsze, a potem to, co
lepsze. Polak się zgodził. Zjedli więc najpierw jego bulki, a potem Rosjanin dostał z torby jedynie jakiś marny chleb. Polak pyta: "A gdzież
ten ser i ku'ra?" A Rosjanin odpowiada: "Ja wied' tiebie goworił, szto u
mienia chleb syr Isurowy] i kurieca [aż się kurzy z niego]".
8. Ł a d n y s e n. Wędrowali Polak i Rosjanin. Byli gł.adni. Znaleźli na drodze jedną bułkę, która wypadła z wozu przejeżdżając·ego kupca.
Była ona za mała do podziału, Rosjanin więc zaproponował, aby położyli się spać, i komu się pa-zyśJI1iładniejszy sen, ten zje ową bułkę. Gdy
PolilJk usnął, Rosjanin zjadł bułkę i też zasnął. Po obudzeniu się, Rosjanin pyta Polaka: "nu, czto tiebie sniłoś?" Ten odpowiedział: "Sniło mi
się, że anieli wzięli mnie do nieba i widziałem cudny raj". Na to Rosjanin: "Ja także widieł wo snie, czto tiebia angieły wziali w raj, \Vat ja i
podumał: wied' tam w raju }ego nakarmia t. I potomu ja wział i sjeł
bułku".
Tekst ten wymaga komentarza. Jego wątek pochodzi ze staropolskiej
facecji, znanej już w XVI w. Występuje w niej trzech podróżnych, którzy mieli jeden bochenek chleb3., idą więc spać .a głodzie, postanawiając
oddać chleb temu, kto będzie miał najpiękniejszy sen. Nazajutrz jeden
opowiada sen o niebie, drugi o piekle, trzeci zaś mówi, że śnili mu siG
ci obaj, w niebie i w piekle, wobec czego doszedł do przekonania, że
chleb im niepotrzebny i zjadł go. Anegdota ta znajdowała się w Dziejach
Rzymskich i byla pochodzenia wschodniego. Na początku XVII w. motyw ten posłużył za osnowę pierwszego intermedium w języku ukraińskim, pomieszczonego w Tragedii ... Jana ChrzcicieLa Jakuba GawaLowica (wyd. 1619). Na Białorusi istniała też inna wersja tej anegdoty, w
klórej występował Cygan i chłop. Za pomocą najpiękniejszego snu zdecydowali oni przyznać jednemu z nich zmalezione prosię. Chłop zjadł
mięso i wytłumaczył się tym, że We śnie Cygan pozwolił mu na to 3.
9. C h ł a p i ill a g i s t r a t. Za czasów carskich chłop białoruski
trafił do dużego miasta i tu zachciało mu się wyjść na stronę. Nie wiedział, gdzieby mógł to uczynić. Wtem zobaczył wywieszkę z napisem
3 J. Krzyżanow5ki,
1063, s. 104; - Romans
systematycznym,
t. 2. Wa'oc!aw
Warszawa HJ62, s. 109; J. Janów, Zródla niektórych
baśni ludowych
w Po!scei
'Tia Rusi. Lwów, 1'928, s. 28; J. R. RomalFlW,
Bielorusskij
sbornik,
t. 3. Wit'ebsk 1887, 'S. 429; L. Barag, Sjuzety ! m.llt:,.lJy
l.ielaruskich
narodnych
kazak. Min~k 1978, nr 1626.
15'
Polska
polski
bajka
wieku
w
XVI.
układzie
�228
Materiały
i dyskusje
rosyjskim "Magistrat'"
(z twardym 'znakiem na końcu). Chłop nie najlepiej czytał po rosyjsku, ale przesylabizował jakoś, że tam 'pisze "Magu
sr:at' ". UciJes:zyłsię i załatwił tui obok drzwi wejśc,iowych. Gdy go p.rzyłapał policjant, chŁop pokazał napis na wywieszce i w ten sposób wywinął się od kary.
10. W i e ś n i a c z k a i p o m n i k M u T a w i o w a w Wi l n i e.
B3ba wiejska przyjechała do Wilna i zobaczyła pomnik Murawiowa.
Podeszła, patrzy, a tam, na pomniku, ktoś stoi nagi. Zgo['szyła się baba
i zaczyna wymyślać: "A, razpiorła ciabie, wypirła z ciabie!" Usłyszał to
uradnik (policjant car·ski) i zabrał ją na komisariat. Powiadomiono męża.
Ten przyjechał do żony i zaczął ją besztać: "Jaż tabie kazali, durnaja
warona, szŁo jak pajedzisz u horad, dyk na usiakaja halino nie zahledajsia!" Posadzili więc i jeg,o za obrazę pomnika Murawiowa 4.
11. C h ł a p i P a l i c j a n t c a r ski. Pojechał chłop do dużego
miasta j IZJachCliallo·
mu się ~aloatwić. Z;.f'oibiłto na łpł1acu.Widząc nadehodzącego policjanta, przykrył ekskrementy czapką. Policjant pyta, co on
tu robi. Chłop skłamał, że złapał ptaszka pod czapką, że chce przynieść
kl:atikę ahy wsadzri.ć g/o do niej. P.olicjant zootał pilnować, żeby ptaszek
nie uciekł, a gdychlop długo nie wracał (bo czmychnął do domu), wsadził rękę pod czapkę by złapać ptaszka i ubrudził sobie ręce. - Ten
wątek też jest stary, imany w literaturze polskiej od w. XVII. Ciekawe,
że ldentyczną anegdotę zapisano niedawno na Śląsku, tyle że zamiasl
chłopa występują tu mali chł(}pcy, rzecz dzieje się współcześnie na placu
w Warszawie, a rolę policjantao'dgrywa
milicjant. Reszta fabuły jest
tożsama. Dodajmy jeszcze, że istniały warianty białoruskie, w których
zamiast policjanta występował pan 5.
12. Jak a w ł a d z a, t a k a i m a ż. Miejscowi chłopi nienawidzili władzy carskiej. Pewneg{) razu idzie uradnik, a chłop smaruje drewniane osie w wozie krowim łajnem. Policjant pyta, dlaczego to tak robi, a chłop odpowiedział: "Jakaja właść, takaja maść". Policjant spisa!
pr,otdkół 'za obralzę w1:uizyi slki,eT'owIałsprawę do sądu. W sądzie cllbp
odpQlwioeciział,że oln WicaIe nile obraż;a'ł 'władzy, powiedział tylko pollłcjan4 Podal a Klementyna
Olkowicz-Szedźkowa
(19·82), lat 7~, b. mieszkanka
wsi
Uzdryholowicze,
gm. ·krzywickiej pow. wilejs'kiego, obecnie zam. w Wolowie S'ąbki.m. Inf.ormatorka
ni'e wie, o który tu szczegół po:mn~ka cho,dził;), sJyszała tylko
tClką anegdotę w związ.ku z nim. Po odzyskaniu Iniepodleglości ,pomnik Murawiowa··Wieszatiela w Wilnie z·ostał z,bun'ony.
s Por. Krzyźanowski,
POlska bajka,t.
2, 5. 77, T.1528;
D. Simonides, WS1>ó!'
c::-esny jolklar
slowny
dzieci i nastolatków.
W'l'ocław 1976, s. 132; K. Kabasnikau.
P{)kazalnik sjuźetau belaruskich kazak (w:) Car.adzejnyja kazki, cz. 2. Mill.;k 1978
'" 665, T. 1258.
�Materiały
i dyskusje
229
t'ow,i, że "jaikaja 51nasc I~przęt],ta!kl(łjla m,tść" bo drewni:run:e ,osie lllliaoŻlna
smay.owa~ "każdym haunom". I został uniewinniony 6.
13. U s otę P a n g i e l s k i i r o s y j ski. Pewien ziemianin rosyjski był w Anglii i spodobały mu się tam waserklozety. Gdy przyjechał
do niego znajomy Anglik, Rosjanin postanowił zaimponować mu jeszcze
bard.ziej. Pooadził w dole ustępu sługę, który miał nie tylk,o .zręczn.i,e
usunąć wiadro z ekskrementami,
ale jeszcze podetrzeć gCJścia miękką
SZocwtką. Al1Jgl'~k,zaLSIk'ocZlOny
talk 'Wspam.liałątechniką, nachylił się, aby
obejrz·eć nieznane mu urządzenie, a sługa, myśląc że niedokładnie wykolIHł swą powinn'Jść 'za Ipierwszym r1aJzem,,pocią.gnął ,tąże S'ZIC1ZJotką
ra'z j,eszcze, tyle że po twarzy gościa.
14. A n e g d o t y r o s y j s kie
o P u s z k i n i e i i n n e. Kursowały wśród tutejszych wieśniaków także anegdoty rosyjskie pnynoszone z wojska lub zapożyczane od urzędników carskich. Kilka z nich dotyczyło Puszkina. Jedna opowiadała, że poeta zagrzebał się raz we mchu
i gdy reszta towarzystwa szukała go, wołając "Puszkin, gdie wy?" odpowiedział: "Wa mchu ja!" W anegdocie drugiej poeta wszedł do salonu,
gdzie towarzystwo spożywało podaną przekąskę, i zawołał głośno: "ZOPA"!, tłumacząc później skonsternowanym
uczestnikom, że posłużył się
tu skrótem słów "Żełaju obsz:czestwu prijatnogo appietita". Inne "puszkinowskie kawały" też były oparte na dwuznacznych kalamburach (m.
in. o ;rClJk~h). Znano też anegdotę 'O Katarz)'ll1ii:eII, przedstawiającą imperatorową jak,o wyuzdaną rozpustnicę, nie stroniącą od sodomii. Poza
tym tutejrsli mężczy~ni i ehłtJI?'cy opowiadali eza,sem 'plf'zy iPasli'e1ruiu
koni
inne pikantne anegdoty rosyjskie, zgoła niecenzuralne.
15. P r e z e n t u j b roń
p o uk r a i ń sku. Na omawiane tereny
trafiał folklor ukraiński wpO'staci pieśni i żartobliwych powiedzeń, ale
anegdot o Ukra.ińcach nie było, poza jedną, nawiązującą rzekomo do
armii petlurowskiej, w której występowała komenda w języku rodzimym. Otóż prezentowanie bI.'oni wykonywano tam na komendę: "Żelaziaku na puziaku, hyp!" Anegdota nawiązywała do znanego gatunku żartów z innych narodowości, p.eniących się w rosyjskim folklorze żołnierskim. Słyszałem np. w Ałtajskim Kraju, jak tamtejszy mężczyzna relacjonował komendę polską dotyczącą krycia w rzędach, wołając: "Pan za
pana chowajś!" Żart ten słyszał będąc w wojsku.
16. S Y n z a p o m n i a ł "p r o s t e g o" j ę z y k a. Syn wyjechał do
miasta na nauki i gdy wrócił, udawał, że zapomniał swego "prostego"
e Podał Wacław Sielicki (1983), lat 58, 'b. mieszkaniec zaśc:a~ka Kolano g-m.
Dołhinów pow. wilejskiego, obecnie zam. w Krzy.dlinie Wielkiej k. Wołowa Sląskiego.
�230
Materia~y
i dyskusje
języka i nie wiedział, jak się co nazywa. Ale w stodole niebacznie nastąpił na grabie, przystawione wadliwie do ściany zębami na dół, skierowanymi na zewnątrz. Wiadomo, że w takim wypadku poczciwy ten
sprzęt uderza z wielką siłą swym trzonkiem tego, kto nań nadepnie.
Student też otrzymał mocno po łbie i wrzasnął: "Jaki du.rak pas'tawiii
hrabli u pierad zubami!" A więc wrócił mu "prosty" język. - Anegdota
ta znana też była w folklorze po:skim na kresach zachodnich i południowych; odnosiła się ona do syna służącego w wojsku niemieckim lub
austriackim. Ma powinowactwa ze starą facecją o synu-studencie, któ;ry
posługiwał się rzekomą łaciną. Dwie jej wersje zanotował Michał Federowski. Wariant prawie tożsamy z mikulińskim zamieścił Lew Tołstoj w
swym Elementarzu7 .
17. S po s ó b n a s y n a - s t u d e n t a. Syn wieśniaka uczył się
w szkołach, lecz wyrzucono go za lenistwo. W domu nie chce robić, bo
rzekomo nie rozumie języka "prostego", trzeba do niego m:'lwić po łacinie. Ojciec wziął się na sposób i mówi: "Biary widłakus i kidaj hnojakus
na wozakus!" Syn, trudna rada, zabrał się do roboty. - Anegdota pochodzi z facecji, wspomnianej wyżej. Jej przekład' rosyjski z języka polskiego ukazał się w XVII w. 8
18. S y n o w i e m ó w i ą P >O n i e m i e c k u. Pewien chłop wysłał
synów do miasta na naukę. Ci tam tYl'ko się wałkonili, nie uczyli. Gdy
przyjechali na waka'cje, ojciec postanowił sprawdzić ich postępy. Mówi:
"Pahawarycia wy z sabJj pa niamiecku". Więc jeden z nich mÓWi do
<irugiegi{):"Der paj,dziom". A ten pyta: "Der kudy?" Na to ojciec: "A jaj;
wam tut der dziahaj!" .i odpiąwszy pasa, sprał ich jak się patrzy za naigrawanie się z niego 9.
19. K u p m i c o Ś. Jedna pani była bardzo kapryśna. Wyprawiła słuŻąlCądo miasta, mówiąc jej: "Kwp mi mś". Shużą.c,apyta: "A szu.) kupić?" Pani odpowiada: "CJŚ". Służąca złapała pchłę, zawinęła ją w papierek i niby przyjechawszy z miasta, podała ją pani. Ta rozwinęła z cie!k;llwością prupiieT'ek,a pchła hyc - i uciekła. Pyta pam: "Co to było"
A służąca odpowiada: "Coś".
20. U s i a i R u s i a. Jedna pani nazywała dziwnie swoje córki: Jus-tynę - Usia, a Roza'ię - Ru:sia. Gdy miała je !Zawolać, krzyczała:
"U sia Rusia!" (po białorusku brzmiało to wu .•garnie: usram się).
1
Por. Krzyżanowski,
białoruski
na Rusi
Polska
Litewskiej,
bajka,
t. 2, s. 104, T. 1628; M. Federowski,
t. 3. Kraków
l\'fJtcaja Azbuka. Mo'skwa 1'978, s. 70.
s Po-r. Literatura
staroruska.
Antologia.
Lud
1'903, nr 149, 391; L. To-Isloj, Azbuka.
Opr. W. Jakubowski
i R. Łuźny. Warszawa 1971, s. 163.
9 Podał
Wacław Sielicki (1983), lat 54. b. meszi'kaniec wsi Mii<ulino gn .. Dołhin6w pow. wilejskiego, obecnie zm. we Wrocławiu.
�Materiały
i dyskusje
231
2ł. P o l s z c z y z n a s z l a c h c i a n e k z a g r o d o w y c h. Już Michał Fedorowski pisało kpinach z polszczyzny szlachty zagrodowej zarówno ze strony mieszkających tu Pola,ków, jak też ludu białoruskiego.
W powiecie wilejskim także była szlachta zagrodowa, mówiąca śmiesznym narzeczem polsko-białoruskim.
Prześmiewano się więc z takich
.zwrotów, jak: "Ws:z)'lSilkiekl()nelpli wrz.eble {wróble] zj1e:dlli";"K'1"Z€ipiwa
[pol:<rzywraj)wyposła kala płol1;u"itp. Przytaczano t,eż Tz,E1k'omo
iClutentyazmy ci';,ak),gdwu sióstr "sz}achdanek":
"Gdzlie podiziała gT'ebiendziab?"
[grwb:eń] - prz,eciw pi'2'ndzi [pi'eca] w T!ozalCzalpiend:zi
w r:00c:zel'alpinie
[szczeliini'ew bi'erw~Jin:iechaty] sterczy" 10.
22. R Ym o wan k i P a n a i c h ł o p a. Chlop wiezie pana. Mży
deszcz. Panu się nudzi, zaproponował więc chłopu, żeby zabawić się
w "składne mówienie", czyli rymowanie. Chłop się zg'odził. Pan mówi:
"Deszczyk pada, deszczyk kropi, pocałuj mnie w dupę, chłopie" - i zachichotał, A 11lI1
ibo chłolp: "Paln lU hota,ch i u fraku, d)'1k lP'a1całujmianie
li sTaku" 11.
23. M a k ci u s i. Raskazywali, szto pa;n Kazłoiiski byu m)cna chwory, pacz ci nieprytomny, jak jon pisali testament. Na pytanie kamu j)n
astauajić majontak, jon pautarau: "Mak dusi!" - obo pirad hetym zjeu
porcyju z makam, szlo natta jamu zaszkodziła na zdarouji. Ale heta
dobra saupadała u testamencia: pisar liczyli, szto pan zapisau usio Magdusi, heta znaczyć Magdalenie. Tak majontak Mały Mikulin u nasz czas
byu własnościu Magdaleny Kazłouskaj i jaje daczki Bronisławy 12. Anegdota dotyczy konkretnego wypadku: ziemianin Kozłowski, mający
córkę ze swą służącą, na lożu śmierci wziął z nią ślub i zapisał jej swój
majątek. Jednakże mJtyw ten znano także w miejscowościach, gdzie opo'wiaciano IQ dzi'edZ!icu w Qgóle i j€lgoSlprytn€j służącej Magdusi, która 'P0Iprzez rna:ka.'mieni'e Ulmierają'oergopana m9.kiJemSipoiW'oldowalazapis majątku dla Sliebie. W Budslawiu doo:łano joeslZCze
nowy szcz·egół: służąca owa
trzy dnU ,pr'zed-tern 11Ii€d:.:rwał{)tC'hOlremujeść,' a sama zajadała r:;rzy nim
różne -pańS1kieprzys:maJki. Więc gdy spis yw aruo testament, umierają'cy
slkarżył soię, wskazując na wiJnowajtC'zynię, ż,e "OIlia żarł:a", a ta skiJlmtmlowah lJ1'o,tar:iuszlJłwi
t€ słlowa tak, że ;pain zapisuje jej j.eszcze drugi majątek, Zado 13.
24. W i e ś n i a c y i P o l i c j a n t p o l s k i. Młody chłop i jego lJ.1.arzeCZJna pojechali dJ Wilna. Był to dzień 11 listo?ada, Swięto Ni€p-odległo.ści. Na p"acu zawieszono portrety marszałka Piłsudskiego i prezyden-
10
11
12
13
Paodała Janina Hryhacrowicz-Lubniewska
(zob. wyżej przyp. 21.
Podała jw.
P.odał Stani·sław Sielicki (1978), lat 81, do dziś miszkający
w MikLll:nie.
Podała Janina Hryh.:lrawicz-Lubniewska.
�232
Materiały
i dyskusje
.ta Mościckiego. Dziewczyna pyta narzeczonego: "Jakich hetaczarcie)
tut pawiesili?" Usłyszał to policjant i za obrazę władzy wlepił jej mandat dwuzłotowy. Potem chłopu za,chcialo się sikać. Poszedł za węgieł,
i znowuż złapał go policjant. Tym razem kazał mu zapłacić 1 zł kary.
Ale chłopak miał tylko monetę dwuzłotową, policjant zaś nie miał reszty. WiJllO'wajcamówi więc cl'Onairzecz,onej: "Scy, Mańka, ja funduju!" 14
25. T e n P i ł 5 U d s k i, k t ó rył
a p c i e w z u w a. W Mikulinie
jednego starszego chłopa pifZezywano Piłsudskim, gdyż nosił wysłużony
wojskowy płaszcz z armii carskiej i czapkę, a z profilu był podobny do
Marszałka. Razu pewnego przyszedł sąsiad i pyta jego wnuczka, kto mu
zrobił pajacyka, którym się bawił. Ten odpowiedział: "Pilsucki. Ali nia
het y, 5zto na ścianie wisić, ali het y, 5ztO wun łapci abuwajić". Wypowiedź ta, jak bywa na wsi, przekształciła się w stały żart, zarówno
z dziadka, jak i wnuka (także zresztą przezywanego Piłsudskim).
26. C Y g a n za m i e n i a s i ę k o ż u c h e m. Cygan miał całkiem
dziurawy kożuch. Spotkał chl:opa, będącego w nowym kożuchu i mówi:
"Nied::Jbry ty masz kożuch, zimno ci w nim będzie". Na pytanie chłopa
dllCleneglo,odp.owiedział: "Bo jak ':zJffi-a:rZini:~sz,
to to 'ZiiJmnom:e ma Igdzie
wyjść. Popatrz na mój: Jest w nim dużo dziur, więc zimno uchodzi. Jeżeli chcesz, możemy się zamienić kożuchami". I chłop zamienił się ...
27. C o C y g a n o w i p r z e s z k a d z a w p r a c y. Cygan najął się
do pracy u chłopa. Rano gospodarz zbudził go i mówi, by szedł kosić.
Ale Cygan wymówił się, bo Tano jest zbyt ,rośI1JO.
Wysyła go więc gospodarz w dzień, ale Cygan też się wymawia, bo w południe panuje skwar.
Nie poszedł też do pracy wieczorem, bJ tną komary. Gospodarz musiał
go zwolnić, ale Cygan za darmo żywił się u niego cały dzień. Z tej anegd'Jty powstało powiedzenie -białoruskie: "Rannicy rosna, u dzień młosna,
a wieczaTam kamary irabić nima kaIi".
28. C Yg a n ob -oi s i ę g z Ó w Cygan najął się do pracy u gospodarza,
ale uprzedził, że bardzo boi się gzów, bo wtedy on, podobnie jak kr::Jwa,
zaczyna gzić się, uciekać do lasu (po białorusku: zykacca). Dodał jednak,
że jeżeli gospodarz da mu ubrać kożuch z siermięgą i buty, to gzy nie
będą miały do niego takiego przystępu i może nie będzie musiał gzić się.
GoopodalfZ uhr:3Ił g'Otak jak sJ.bie Cygan życzył i 'k'a!za,łmu k/Qsićw gumnie. Ale gdy słońce przygrzało, Cygan rzucił kosę, zaczął skakać i pobiegł w stronę pola. Gospodarz krzyknął mu: "U asieć, u asieć!", tzn.
poradził mu, by schronił się w suszarni, która stała oJodal gumna; na to
Cygan odkrzyknął: "Kudy Bah paniasieć!" I uciekł do lasu w gospodarskim kożuchu z siermięgą i w butach.
14 Podał
J6'lJe1 Lesz'kowicz
r.ie zam. we W-rocławiu.
(1983), lat 57, 'b. mieszkaniec
m-ka
Dołhin6w,
obec-
�Materialy
i dysk~sje
233
29. C Yg a n p a k a l ac j i n i e p r a c u je. Cygan najął się do gospodarza do pracy. Gdy zjedli śniadanie, zaproponował gospodarzowi:
"Wiesz co, zjedzmy od razu i obiad, to dłużej później popracujemy".
Gospodarz zgodził się. Ale po obiedzie Cygan mówi: "Zjedzmy też i kolację". Gospodarz zg'odził się i na to. Lecz po kolacji Cygan powiedział,
że nie pójdzie do pracy, bo on p.Qkolacji zawsze idzie spać. - W i1nnych
wers~I3,chbuabrusbch z.a.mi'3st Cygana występuje pal'obe:k, a jedinenJieod
razu trzech posiłków proponuje gospodarz, teby parobek mniej zjadł.
W weil'sja'ch rosyjskich zaś owym gospodarzem jest pop 15.
30. C Yg a n o d u c z y łka
b y ł ę j e ś ć. Cyganowi nie podobało
się, że musi ciągle zabiegać o paszę dla swej ,kobyły. Postanowił więc
oduczyć ją jeść. Dawał jej za każdym razem mniejsze porcje, aż kobyła
zdechła. - Anegdo,ta znana też w Polsce, z tym, że w niektórych wersjach zamiast Cygana występuje furman. Na Białorusi miała funkcję
IPTIZysł1o'W1bwą,
'W'slplominl3lllio
ją m. ilU. przy własnym gł1od'olWla:ndu
16.
31. Kar a l u c h w m a śle. Żyd kupił na targu u chłopa masło.
Przyniósł do domu i zaczął częstować rodzinę, a tu coś się w maśle rusza. Okazało się, że był to karaluch. Żyd pobiegł na targ i zaczął krzyczeć: "D7Ii'ehet y g'oj, szt::>u ma'3l:atrepa u nahoj?"
32. K o m u k a m y? Żydówka kupiła na targu słoik miodu. Postawiła na s-t~)(ei mówi dzliiecj,om(:po żydoW(gjkJU):
"Jeszcia!pa il:łrxl6LJku",
a sama zajęła się praniem. Dzieci jadły, lecz pod cienką warstwą miodu poikCliZlały
się "klamy", ozyli tłucz:me :zi.emn.iJallci.
P.aszły wię.c do matki
i pytają: "Mama, mama, kamu kamy?" Ona sądziła, że chodzi a grudki
miodu i mówi: "Wam, dzietki, wam". Lecz po slodkim miQdzie słone
kamy wyda'y im się wstrętne, więcc poszły do matki i mówią, że one
lI1Jj,e
<chcą ,,:kaJmów". Matka zaglądnęła do słowka ,i zaczęła wymyślać na
"goja", który ją oszukał.
33. Ż a b a w k l u s k a c h. Żydówka nagotowała dzieciom klusek
i postawiła garnek na stole, by jadły, a sama zajęła się szyciem. Dzieci
jedzą, lecz po chwili zobaczyły w garnku ugotowaną żabę. Nie wiedziały, jak się to stworzenie nazywa, poszły więc do matki i mówią: "Mame,
mam e, in klockicwaj ocki i fir łapken!" Lecz ta odrzekła: "Essen, essen,
kinder". W.róciły, jedzą dalej, lecz w miarę obniżania się poziomu klusek
w garnku żaba wydawaLi im się coraz straszniejsza. Znowu poszły do
matki ,i powtórzyły swoje spostrzeżenie, matka jednak i tym razem zbyIS Por. K. Kabasnikau,
Belar~ski
falklar
epochi kapitalizm~
(w:) Belar~skaj'l
narodnaja wusna-paety(\naja
tvor(\asć. Red. P. Hlebka i. Minsk 1967, s. 203; RlA.sshe narodnyje
skazki.
Podg. A. Ne(\aeva i N. Rybakova. Moskwa b52, :; 514- 515.
18 Krzyżanowski,
Polska bajka, t. 2, s. 124; M. Tank, Kartki
z kalen~;arza.
Tł.
S. Atlas. Wa'fszawa 1977, s. 146.
�234
Materialy
i dyskusje
ła ich :słowami: "Essen, essen, kinder". Dzieci, chcąc nie .chcąc, zahrały
się do jedzenia żaby. Gdy matka zaglądnęła do nich, ogryzały już kJsteezki,w1baozy1a ,tyJk10na dnie garnikia sam l~b zlparą a1abrzękłych oczu.
Zaczęła krzyczeć na dzieci, że zjadły takie niekoszerne paskudztwo,
a 'OI11'e
odparły, i,e :pT'ZJecież
mów1:y j,ej, iż "in kllock,i CW!<lj
<lcki i tir ł,alPken". - W wersji zapisanej przez Federowskiego występuje tu rodzina
mazurska, nie żydowska 17.
34. N a i w n y Z yd. Zyd wynajął chłopa by go zawiózł na jarmark
do odległego miasteczka. Wyjechano w południe i zatrzymano się na
nocleg w lesie. Gdy Zyd mocno usnął, chlap akradł go, napaskudził do
jego jarmułki, przygiął brzózkę, przywiązał
do jej czuba jarmułkę
li 'puśoil, 'plOtC'zym :od:jechałc:ichc'em wraz z ,towarami Zyda. Gdy ten obudził się rano, od razu dJmyślił się, że został obrabowany. Szukał jarmułki i dostrzegł ją wiszącą na brzózce. Schwycił za pień i zaczął szamotać
dnewkiem z całej siły. Jarmułka spadła, lecz okazało się, że jest cała
napaskudzona. Zyd zaczął cmJkać z podziwu i rzekł: "Wszystko rozumiem, ale nie mogę pojąć, jak ten goj potrafił załatwić się do mojej
jarmułki na samym czubku brzózki?
Dodajmy, że pod,obną w typie anegdotę znano w Polsce na Podkarpa:Ciu, ale dotyczyła ona Niemca, właścici'ela zajazdu, w którym nocował pewien kawalarz. Ten załatwił się w papier i ekskrementy rzucił
na sufit. Otóż nazajutrz Niemiec długo metydawał nad tym, patrząc na
sufit i mówiąc: "Jak sral, tak sral, ale jak on tam stal?" Ten sam mJtyw zanotowano na Śląsku 18.
35. K ,r o wan a d r a b i n i e. Zyd wszedł do obory chlapa i widzi,
że na górnym szczeblu przystawionej do ściany drabiny znajduje się łajno krowie, zaczął się więc zast:mawiać, jak to krowa mogła narobić na
górny szczebel drabiny? Pyta chłopa, a ten m6wi, że krowa narobiła na
dolny szczebel, a ktoś przystawił drabinę drug:m końcem 19.
36. T c h ó r z l i w Y Z y d. Zydów uważano za tchórzliwych. Jedzie
Januk dJ miasta, a dT'Ogąidzli:e'~11Ia:jloIillY
mu Zyd ~ 'pyta: "Dolkąd ty, Janie, jedziesz?" Otrzymawszy odpowiedź, że do miasta, Zyd s:ada na wóz.
Chłol~JUżlal k'olIlia,al,e nie wypada mu SI.;>ędzićnatręta z WJ'zu. Myśli Wii~c,
jąk by tu pozbyć się nieproszonego pasażera. Po dro1ze trzeba było
przejeżdżać rzekę w bród, bo nie było mostu. Jadą, rozmawiają, i chłop
m6wi, ż,e pogryzł g'o wśdetkły p.ies, i że 'On jedzi,edo leilmlT~a.Wjeżdżają
Podal Józef Lesz:kowicz; Federowslki, t. 3, nr 362.
Krzyżanows'ki,
Polska
bajka,
t. 2, s. 30; Simo'nides, s. 133. Po]-ska werSja
,mecrdoty znana też jest dziś w Wołowie Sląs'kim (informacja Janiny Hryhorowi-:z-Lubniewskiejl.
lU Po,dał Wacław
Sielick.i (wh. wyżej przyp. 6).
17
18
�Materi.aly
235
i dyskusje
do rzeki. Gdy byli na samym jej środku, chłop zaszczekał na Zyda. Ten,
myśląc, że ,chłop się wściekł i chce go pogryźć, skoczył do wody aż po
pachy. Chłop zaś przyjechał do miasta i konia postawił u tego Zyda.
Przychodzi Zyd i poznaje konia tego chłopa na swoim podwórku. Pyta
żony, jlk się :za'c'hio,wywlał.JaJnwk, gdy 'Pr.zyjechał, ,czy jest iOinnormalny.
Zona odpowiedziała, ż·e zachowuje się jak zawsze i nic mu nie jest 20.
37. O d waż n y I c e k. PewnegJ razu wi1k wpadł do ogrodu Icka.
Zobaczył to właściciel, schwycił strzelbę i wymierzył
do c1rapieżnika
przez lufcik w oknie. Na to jego żona: "Ach Icka. Icka, ty praz swaju
adwahu dusoj zahawiejis!" (przez swą odwagę marnie zginiesz) 21.
38. Kar a b i n z e z g i ę t ą l u f ą. Wołają Icka do wojska, bo szykuje slię W'ojln1a.Gdy dainu mu ikar a'bin, poszedł do k1{)lWa1a
i 'kf<l:ZIał
zgliąć
lufę pod kątem prostym. Gdy go zapytano, po co to zrobił, leek odpowiedział: "Bo bezpieczniej będzie strzelać zza węgła" 22.
39. I c e k i s.t o w i l k ó w. lcek przechwa.ał się, że gdy szedł kolo
:k.n~alków,W1idziałw n;k:h 600 wilków. Gdy .mu ni'e wierwnJo, 'poprawił się:
"Nu, moża ich było dziesić". Gdy i tę liczbę zakwestionowano,
rzekł:
"Nu, marża byu adzin wouk". A gdy i to poddano w wątpliwość, odparł:
"Nu, a 'S'z,toheta u ,kuście iSZ8Jsbał.a?ChWlQltbyu wasL-ry, jiCłJk
ISIzył'a,i u kust
p asikaiCIzył
a". OkazuJe się W1ięc,że' była Ij;>otyllko ja."zczurka 23.
40. I c e k li d e r z a n y g a ł ę z i ą. Chłop i Icek szli wieczorem
przez las. Icek bał się, zaproponował
więc, aby chlap szedł przodem.
Ten zgodził ei~, lecz idąc, zbo.śjwie , !przytrzymał i mocno puścił g,ałąź
w głowę Icka, aż się ten złapał za czoło. Gdy bJl zelżał, zaczął dziękować
ch~opu, że przytrzymał
gałąź, bo inaczej zabiłaby go ona ... 24
41. I c e k w y g r y w a k a wał d z i u r a w e j d e ski. Chłop i Icek
razem wędrowali i umówili się, że jeżeli coś znajdą, to będzie to zdobycz
tego, kto składniej określi znaleźioną rzecz. l ato znaleźli worek jęczmienia i wOtr€\kgTykti, 'któ:f'e W'idiooZll"lie
spadły z oCzyje[rDśwozu. kek kflzy'knął: "J aczmień-hreczka!",
a chłop: "Hrecz-J aczmień!" Icek musiał przyznać, że określenie chłopa było składniejsze i zgodzić się, że oba worki
przypadną chłopu. A na razie zarzucili je na plecy, po worku każdy,
i idą dalej. Po jakimś czasie znaleźli kawał spróchniałej deski, z dziurą
w środku. Chłop powiedział naumyślnie
niezgrabnie:
"Dzirka-doszka",
a Icek "Dzir-doszka" i ku swej wielkiej dumie, wygrał ... 25
Po·dał jw.
Podał Wacław Si,cIicki (zob. wyżej przyp. 9).
22 Podał Józef Leszkowicz.
23 Po,dała Janina
Hryhorowicz-Lubn:ewska.
24 Podał
Henryk Sielicki (983), lat 57, b. miszlkani€C wsi MikuliJno
nów pow. wi'ejs.kie-go, obecnie zam. we Wrocławiu.
25 Podał Wacław
Sielicki (zob. przyp. 9).
20
21
g,l).
Dołhi-
�236
Materiały
i dyskusje
C h ł o p z a m i e n i o n y w ż y d o w s k i e g o ,k o n i a. Pewien
Żyd jechał drogą i spal. Zobaczył to chłop idący z synem, zatrzymał konia, wyprzągł go i kazał syn,owi zaprowadzić do swej stajni, sam zaś nałożył na siebie chomąto. Żyd zbudził się i chciał popędzić konia, ale
ujrzał zamiast Inieg.o·chlopa. Zdziwiony, zlazł z wozu i pyta, co on tu robi. A chłop mówi: "Za moje grzechy byłem zamieniony w twojego konia, ale kara moja dz.iś już minęła i znowu jestem człowiekiem". Trudna
:rada, musiał się Żyd z tym pogodzić. Za parę dU1i poszedł Żyd na targ
by ku'pić s::>bielllJ'weg'oilmm'iali 'SiP'o~k,ał
tamtego, wysta!w~{)neg:ona Sl;:yrzedaż. PJ!Cls;zi€ldł
do nieg:J' li s:z€lpnął mu inJa'Ulchio:"Znowu 'zglflz,es:zyłeś?"Ale
nie chciał go kupić, żeby nie mieć noweg.o ambarasu.
W wariantach
zapisamych przez Michała Federowskiego
zamiast
chłopa z synem występują bernardyni bądź pop z diakiem 26.
43. Ż Y d o b i t Y ko n i u s z k i e m b a t a. Pewien Żyd namówił
parobka, aby razem poszli kraść jabłka w sadzie jego gospodarzy. Parobek się zgodził, ale uprzedził gospodarza, że przyjdą kraść. Gospodarz
z łatwo3cią złapał ich na gorącym uczynku i ukarał chłostą. Kazał mianowicie obu położyć się naraz, parobkowi bjżej siebie, a Żydowi dalej
i wlepił im dwadzieścia batów. Późni-ej Żyd chwalił się: "Ja byłem bity
tylko koniuszkiem bata, a parobek - całym batem". Parohek zaś śmiał
się z tego, gdyż bat walił właśnie w Żyda, a jego zaledwie dotykał.
44. Ż y d z i z a b a w i a j ą si ę s t r z e l a n i e m. Żydzi znaleźli
strzelbę i postanowili wystrzelić. Rabin komenderował: "Ty Lejba, dziarży strelbu, ty Boruch syp siudy pOlrach,a ty Icka suń siudy spieku!"
Strzelba wypaliła, a Żydzi porozbi-egali się w przestrachu. - W wersji
zapisanej przez Michal,a Federowskiego (Zydaii.ska stralania) występuje
więcej postaci, mianowicie Lejba, Orach, Brat, Kony, Cić, natomiast
w ukraińskiej (Pro triach ty liw i rusznycciu) osobami działającyrrt:ł są
Boruch, Ićko i Doroch. Dwaj pieTwsi, strzel,ając niezgrabnie, zastrzelili
Dorocha. SIad tej anegdoty utrwalił się w powiedzeniu b:abruskim zapisanym w końcu XIX w. w sąsiednim z wilejskim powiecie borysowskm przez Eugeniusza Lackiego: "Icka, trymaj spicka, a ty Bo'ruch trymaj poruch, a ja, Chaim, ucikaim". enże Lacki zapisał inne powiedzerni'e, zl1l,unet,eż 'W nalS:zychKllk'oliicach:"Lrudz'i, ludzi, ISZJi'o
rz hetaha bl1JdziJa:
Żydy Jankila bjuć! - A chtoż Jankil, kali nia Żyd?". Jest to również
ślad jakiejś dawnej anegdoty, już zapomnianej 27.
45. D u reń, c o b r {)d y f a r b uje. Pewien Żyd miał rudą brodę,
a bard:uo chciał mieć czarną. Znalazł się frant, co podjął się ufarbować
42
Podał jw.
P. Cubins'kij, Trudy
Kraj, t. 2. Petersburg
211
27
skij
cestwa
i by ta
Belorusov.
etnograficesko-statisticeskoj
ekspedicyi
w
Zapadno-R'.Ls-
18.8, s. 578; J. E. La-ckij, Materialy
dla i:wćenija
tVOTl. Poslovicy,
pogovorki,
zagadki.
Moskwa 18::J8,s. 14.
�Materiały
i dyskusje
237
mu brodę. Nasypa,ł do gaflI1k:a kleju s1JolarlSll{jie:go,
TlolZJg'OlvO'Wał,
wsypał lSiadzy i kazał Zydowi wlożyć brodę do tego garnka, mówiąc mu: "Gdy farba 'za1stygnie, 'przy}dźd:> mnie. Ja Itymozasem pójdę na lfJ'lllielk.Pytaj:
"Czy widzieliście tego durnia, C'o brody farbuje? - bo mnie tak wszyscy
nazywają". Gdy farba zastygła, Zyd poszedł na rynek i wołał: "Czy widz,ie.iścioe tegoci:urnia, 00 brody f'aI'buj'e?" Ludzie 'Patrzyli na jeg!o brodę
zanurzoną w g'a flI1lku i Śimie.i się do r<lI:lJp'uku. Anegdotę OI;JIJIW';-adJaill<)
p::>b~alo'ms:ku, ale wolaruie "Czy wi!dzi'eli.Śicie bag'o durnia, 00 hY'ody farbuje" - po polsku, stąd wniosek, że źródłem była tu anegdota polska.
Istnialy jedllialk Ukże wel'sjebia~olf.usk:i'e, jedną z nkh 'Z!anot!o'WałMiehał
Federowski 28.
46. Z Yci j 'a Ikoś w ~i,a d € k. Byil tak,i S:p'rytiny Zydoik. Lubiu każ/' dym szczyra dapamahczy. Jaho achotna brali u świedki. Wat raz razh'a::!al'3l';ciaSlpralWaab Ipalk:raży k,alnia. PaS'~kadaWlalny pa'pr'a!sliil uśW'iedJki
taha Zydka. Suddzia pytajić: "Ty znajisz hetaha kania?" "Ny, czamu
ja nie mahu jaho znać; ja znail jaho jak jon byu małymżarabionkam".
S.::>rawa wyjhrana,
świedku pchwalili. Praz niekatary czas u hetymża
sudzie razh;adałasia sprawa ab pakraży dzierawa u lesia. Taj, chto ukrail,
padkupiu Zydka, kab zmani u, sztoo u het y czas widz.iu jaho u miasteczku.
I jon hedak skazau. Suddzia pytajić: "A szto, ty znajisz hetaha czaławieka?" A jon adkazywajić:
"NY,czamu
ja nie mahu jaho znać; ja znail
j3ho użo jak jon byu małym chlapczykam".
I uznoil sprawa wyjhrana.
A pośla zajszła sprawa ab ukradzieennaj
strelbia. Suddzia pytajić taho
s1maha Zydka-świe::!ku: "Ty znajisz hetu strelbu?" "Ny, czamu ja nie
mahu jaJe znać; ja znail jaje, jak jina była małym pis'talecikam". Tut
kariera jaho konczyłasia 29.
47. C h ło1P W bo ż n ic y ż yd,o w s k ie j. Pewien 'chł!op z:akradł się
d::>bożnicy żydowskiej, by z'obaczyć jak Zydzi się modlą. Lecz później
oni wyszli wszyscy i zamknęli drzwi, a on nie mógł się wydostać. W nocy za1chC'iaŁomu Siic;'Załatwić, uczyn.ił Wlięc tiD w 'kąIC'iJe.NalZaj'llt:r'z rano
'Przyszli ZydZli sit; modlić, 'o,twla,dtihoinicę, a tu goj w ni'ej s1edzi. W dlOdati~u lI1ajlpielrw:::l':Jezullill'QI:""ma Ip'Olt1em
'Z'oba.c:zyli:kupę. Pytają więc chłop.'!, skqd sit; ona wzięła w tym świętym miejsu, a chłop odrzekł: "U noczy spatkalisia tut nasz Boh i wasz, i naczali bicca. Nasz Bah jak dail
waszemu Bohu, dyk wasz Boh aż usrailsia". Usłyszawszy to, Zydzi zaczę:i maczać palce do tej kupy i żegnać się nabożnie po żydowsku, mówiąc: "Sza'kum, malam, hOlSkim Jmł,am". A chł.O'PLSlzybk'Ouci'e:kl. - P,::><bbną wersję zapisał Michał Federowski 30.
1
f6
29
10
Krzyżano'Ws<ki. PoLska bajka, t. 2, T. 1138; Federawski,
t. 3, nr 486.
Podal Stanislaw Sielicki (zob. wyżej przy;p. 12).
Podał Wacław Sie:licki (azb. przyp. 9); FederolWlSki, t. 3, 'nr 495.
�238
Materialy
i dyskusje
48. Jak L e j b a j e c h a l d o P a l e s t y n y. Lejba postanowił jechać do Palestyny, na świni. Gdy go pytano, dlaczego właśnie na świni,
'odpowiedizi,al: "B;) moja poidroÓż,ni,e !będ~'e nk !k'OIS7JtiC)wać:
świlIlia będzie
się żywiła moimi odchodami, a ja - jej odchodami". Trzeba tu zaznaczyć, że Jeżeli anegdoty podane wyż·ej (nr 31 - 47) niebyly złośliwie antysemickie, opierały się na zawartym w nich dowcipie i można było z powodzeniem
Żyda zamienić os-obą innej narodowości, o tyle anegdota
ostatnia zrodziła się z programowego
antysemityzmu,
rozwijanego przez
polskie organizacje nacjonalistyczne
okresu międzywojoennego.
49. W i a r a p r a w o s l a w n a ś m i e r d z i. Ktoś, dla kawału. wysmarowal pulpit ambony w cerkwi lajnem ludzkim. Pop wszedł na nią,
by glosić kazanie. Zaczął patetycznie,
wsparty o pulpi t: "Nasza \viera
prawo()slaWlnaja ... " - tu uderzył go smród, powąchał więc ręce i mówi:
"Każeh5'i,a, wIOlni'ajet!" I z/a'c:zyna od n'owa: "Nasza wiera prawoolawnaja ... " i znowu dodał: "Woniajet!" i po raz trzeci: "Nasza wiera prawosławnaja ... wsio-taki woniajet!" I, gniewny, zszoedł z ambony.
50. P o P ci e l n y. W pewnej parafii zachorował pop. Poradzono mu,
by wysłał mocz do zbadania lekarz'owi w mieście. Wysłal więc z moczem swego sługę. Toen, gdy siadł przy ·drodze odpocząć i przekąsić, nicba£znie przewrócił słoik z moczem. Zmartwiał, ale zobaczył, że opadaj
kil'IOlWla
szykuje się do oddania moc'Zu. Podbiegł 'więc ii napelnił słJ:ik
Ucieszony, zaniósł go lekarzowi. Ten zbadal mocz i orzekł, że pop jes~
cielny. Gdy parobek zakomunikował
to swemu gospodarzowi, ten długi
czas gryzł się myślą o czekającej go kompromitacji.
- Jest ta tylko
epizod dłuższej facecji polskiej, której bohaterem był głUPi chłop. Na
terenie b:aloruskim zrobiono zeń popa 31.
51. C h ł o P li oS;P o w i e dz i. P.OISiledł'chłop do spowied'Z<i. Szukająic p'OI~O.a,
ws!zedł do kuchn.i i :z'ohaczyl na stole dlUży sragan :z .krLlipnibem
i sterczącym w nim ugotowanym
prosięciem. W kuchni nie było nikogo.
CMJIP dos.tal pu-,oJsięi w~ożył j-e do 'Swej torby. L'>nala:złPOP) i ,gdy ten
nakrył go swoim ornatem, skradł mu zegarek z ki·eszeni sutanny. l zaczyna się spowiadać: "Ja wyhnau parasia z waszaha, baciuszka, jaczmiemu; janro :kruółasiJa, a j.a jano wynnau". "Cho'roSJZJCf
- m6wi 'Pop - elo
nie griech. Czto jeszczo?" "Ja ukrau zagarak". Pop m6wi: "Nada jego
otdat' tomu, u kogo ty ukrał". Na to chłop: "Waźmi jaho, baciuszka".
Pop: "Otdaj tomu, u kogo ukrał". Chlop: "Jon ni biareć". Pop: "No, jesli
nie bi€riot, to pust' budiet tiebie". Chlop otrzymał rozgrzeszenie i wródł do domu 'Z pO!p'owym proSJię<Cii.€rm
i 'Zeg~rłbem. - A'D!eg:c1ota)xl'chadzi
31
skij
Por. Krzyżanowski,
etnograficeskij
sbornik,
PoLska
t. 1.
bajka,
t. 2, T. 173'9; W. N. DobrovolL9kij,
S.-Pil€itier1J'tl'r1g
1893, s. 704.
Smolen-
�Materiały
239
i dyskusje
z Polski, jej hohaterrami byli tu Cygan i ksiądz. Wersje białoruskie notowali M. Federowski i W. N. Dobrowolski 32.
52. Kra d z i e ż p o w r a z u. Chłop spowiada się u popa i jako cięż!ki grzech wyznaje Ikirad7Ji'eż!P'OIwT'oza.
Sp::lwiednik pCYUCza,
że 1;10 nie jest
grzech ciężki. I dopiero teraz chłop dodaje, że do powr·ozu była przywiązana krowa. W wersji zapisanej przez Michała Federowskiego spowiadającym się jest "MoiS1kal"(Jak MaskaL spawidausia)
33.
53. P o P z a m i a s t f i g U If y. Pewien archijea.-ej (biskup) zamówił
u rzeżbiarza wykonanie dwunastu apostołów. Ten wykonał tylko jedenastu, a tu nazajutrz ma przyjechać archijerej po rzeźby. BaTdzo się
tym rzeźbiarz zmartwił. Ale gdy szedł spać, złapał u swej żony zalotnego popa. Kazał mu się rozebrać i stanąć ohok owych rzeźb. Niedługo
nadjechał archijerej. Obejrzał wszystkie figury i szczególnie pochwalił
ową .figurę-popa, że jest "jak żywa", zauważył tylko, ż·e ma ona "grzesz·'
ne ciało", które należy usunąć, bo ,nie można w takim stanie postawić
jej w s::>bolfze.Rzeżhiar'z wziął dłulbo i 'zbliżył się da g,wego !popa, a ten
jak nie skoczy i - uciekł. - Geneza i tej anegdoty jest polska; zamiast popa występuje w niej ·chłop. W niektórych wersjach białoruskich
wśród trzech figur podstawionych są pop, generał i żolnierz 34.
54. S w i ę t Y W ł a s. Pop nawiązał romans z mężatką Nastią. Dowiedział siGo tym jej mąż. Raz poszedł niby kosić, a chyłkiem wrócił
i zaczął podglądać przez okno. Zobaczył popa w łóżku. Gdy otwierał
drzwi, pop, będący nago, zerwał się, podbiegł do kąta z ikonami, stanął
na kolalna i nachylił się c:w-lem aż do podŁo!gi, udając T,oz:m::>dIoneg'o.
Chlqp pyta żony: "ChLo heta?" Ona od:p!owi.e±:mal'a:"Heta'ż śWii'aty DIas"
Na to chl·op: "Świ1aty Ułais, a jajcy ja;k u nas" i zdzielił g'o mocno pasem
po wypi(?tym zadzie. Pop zerwał się z klęczek, wyskoczył oknem wyłamując ramy i pobiegł goly do domu 35.
55. P a r a f i a n i e r a b i ą t a s a m o, c a p a p. Nowy pop postanowił zaktywizować wiernych w służbie liturgicznej, każąc im robić
wszysUk,oto, 00 i on. Wt'em w ez.asie >olka!d:za:ni.a
cerkwi wypadł węgielek
z kadzidła i wpadł mu do buta. Pop polożył się na plecach, zadarł nogi
i zaczął nimi trząść, aby węgiel wypadł. Parafianie także pobżyli się
i zaczęlli 'tTZąŚĆwniesionymi da góry nogami. PalIfU, >00 sita'k) bliżej drzwi,
wyszło na z2'Wln<'i
kz. Ktoś, spóźn:iony, wiJdząc ż,e w cerkwi dzi-eje się coś
dziwnegla, pyta wychodzących, '00 to' ;?JI1aczy.A <mi mówią: "Abi-ednra
I
32 Podal Józef Klra'sowski (-zob. rpTZyip.1); por. też KrzyżanoW!5ki, Polska
bajka,
t. 2, T. 1807; Federowski, t. 3, nr 252; Dobr·ovols'kij, s. 700 - 701.
;].1 Podal Józef Leszkowicz
(zob. przy,p. 14); Federowski, t. 3, nr 435.
34 Krzyżanows'k i, Polska
bajka, t. 2, T. 1777; L. Barag, Belo-russirhe Vcl!.;:sma.rchen. Berlin 1967, s. 439 - 442.
85 Podał Józef Leszkowjcz.
�240
Materiały
i dyskusje
konczyłaś, a naczałoś brykańje". - Anegdota znana M. Federowskiemu
i innym folklorystom 36.
56. P s a ł a m s z c z Yk m ó w i p r a w d ę. Podczas spotkania z wiernymi baciuszka zapewnił ich, że wszystko Co mówi psałomszczyk (kantor)
Iwan jest prawdą. A ten powiedział później: "Czyje dzieci w parafii są
ryże - wszystkie są papowej r·oboty". I ludzie mu uwierzyli 37.
57. K a z a n i e n i e d l a P o l a k ó w. Pop, wchodząc na ambonę,
zapytał, czy nie ma wśród słuchaczy Polaków. Nikt się nie odezwał, więc
zaczął kazanie a początku świata, jak Pan Bóg ulepił pierwszego człowieka z gjny i postawił go pod płotem, żeby wysechł. Ale wś:ród słuchaczyokazał
się jeden Polak i ten głośno przerwał kazanie, wołając:
"Przecież przed człowiekiem płotu jeszcze nie było!" Na to pop: "Ja
wied' spraszywał, niet li sredi was Polaka. I tak czeriez odnogo Polaka
ja wsiu propowied' sgawniał!" - Anegdota ta powstała w XVII w.
w czasie ostrych polemik wyznaniowych na Kresach, toczonych w związku z Unią Brzeską i walką z kontrreformacją. Wariant bardzo bliski zapisał Michał Federowski, a w jego wariancie drugim zamiast popa występuje pastor 38.
58. C z a p e c z k a k w i t. Pewien chłop furmanił. Po drodze zajeżdżał do kapo21myna tOlbj,ad.WY1pijał, j1adł, 'a wychodzą·c ,zdejmował starą,
dziurawą czapkę i mówił do karczmarza: "Sza paczka kwit", a ten odpowiadał: "Kwit". Widzialo to dwóch popów, którzy przychodzili do tej
karczmy. Dziwili się, że chłop nie płaci, a należność reguluje tylko swą
cudowną czapką. Postanowili więc odkupić ją. Chlop sprzedał swą czapkę za duże pieniądze i pojechał. A popi wypili sobie i zjedli dużo, a wychodząc, też powiedzi-eli do karczmarza: "Szapaczka - kwil". Lecz
karczm.'ł:rz kazał im płacić ra·chunek. Okazało się bowiem, że ów chłop
uiszczał należność za :swe stolowani,e się z góry, a ni'e tPO zjedzeniu 39.
59. K s i ą d z i p a p. Ksiądz i pop zasiedli do picia wódki, lecz umówili się, że każdy z nich może wypić kieliszek tylko po uprzednim wypowiedzeniu rymowanego toastu. Ksiądz powiedział: "Czas jest krótki, wypijmy więc ki€lisz€'k wódki" - i wypił. Pop nie zdołał niczego wymyślić,
więc ksiądz mówi: "Czas niedługi, wypijmy i drugi" - i wypił. Pop nadal milczy. Ksiądz powiada: "Czas szybko leci, wypijmy i trzeci" i wypił. Pop pauzuje nadal, gdyż mimo wysiłku nie jest w stanie niczego zrymować. A ksiądz mówi: "Ja człowiek nie uparty, wypiję więc
Podal jw.; Federowski, t. 3, nr 410; Kabasnikau.
Pakaz.alnik, s. 678.
Podala Klementyna Olkowicz-Sz.edźkowa (zob, tpfZY1P. 4).
36 Podała
Janina Hryhorowicz-Łubniewska
(zob. przyp. 2); Federowski,
Il~'331, 3S8; KrzyżanowsIki,
Polska bajka, t. 2, T. 11833 H.
111 Podal Wadaw
Si'elicki (zob. przyp. 6).
36
31
t. 3,
�MateriaŁy
241
i dyskusje
i czwarty"
- i wypił. Tu pop nie wytrzymał,
krzyknął:
"Ach, mat' twoju jeti, dawaj wypjem
po piati!" - i wypił ciurkiem
pięć kieliszków.
60. A t o k t o? Na wąskiej
drodze spo,tkały
się dwie furmanki,
w jednej z tyłu siedział ksiądz, a w drugiej pop, na przedzie zaś siedzieli
wiozący
ich chłopi. Pierwszy
z nich krzyknął:
"Na bok, nia widzisz,
szto ksindza
wiazu?"
A drugi, wskazując
kciukiem
do tyłu, powiada:
"A heta
chto, ch .. ?"
40
61. P o P w j e z i e k s i ę d 'z a. :£<'sliądz i iP1QlP wdali !snę w :prog:awędkę·
Ksic1dz mówi: "Siądę na ten wóz, a ty nie zdołasz mnie pociągnąć"
(słudze zaś swemu dał aparat
fotograficzny).
Pop, jako że był krzepki,
podjął .wyzwa1ni'e, po/pluł w Tęoe, ISlchwycH 'zla ,ohłi01ble i (p'olciąglnął wóz
z ksiqdzem.
W tym czasie sługa zrobił zdjęcie. Ksiądz kazał sporządzić
wiele fotografii
i pokazywał
wszystkim,
jaką to ma przewagę
nad swym
oponentem
wyznaniowym
41.
62. P l' a w {) s ł a w n y p a p i e l e c. Pop przyjaźnił
się z księdzem,
odwiedzali
się m.wzajem.
Ksiądz zaprosił
popa do kościoła
na popielec,
żeby pokazać
katolicką
ceremonię
posypywania
głów popiołem.
Bardzo
się ta ceremonia
mu spodobała.
Postanowił
zrobić
to samo u siebie
w cerkwi (popielec
u prawosławnych
wypada
zwykle później niż u katolików).
Ksiądz nasypał
mu pełną kieszeń
popiołu.
Na ruski popie:ec
pop kazał wiernym
podchodzić
do si€bie dla posypywania
głów, ale gdy
sięgnął
rękę do kieszeni,
oka:zab
się, nU'e ma ipopioł'U, uMał pod sutannę inne spodnie.
Udawał więc, że każdemu
sypie popiół i mówił (po
polsku): "Z tegoś powstał, co w domu w spodniach
został" 42.
63. K a l e n d a l' z p r a w () s ł a w n y. Interesowało
ludzi, dlaczego
kalendarz
prawosławny
jest prawie o dwa tygodnie
późniejszy
niż katolicki. A było to tak. Polak i Ruski szli do Pana Boga po kalendarz:
Polak w chodakach
ze skóry, a Ruski w ła?ciach
z łyka lipowego.
Po drodze Ruskiemu
łapcie raz eciały się, a boso ni€ m:'>gł iść, musiał
więc
ściągnąć łyb 'z l<Jy i z:oobić nowe ła'poi'e. Polalk ,przyszedł razem z Francuzem, Wł'xhem,
Niemoem,
i pobrał kalendarz.
Kiedy IP'r:zyslz2dł Ruski,
już nie było kalendarzy
i musiał on zaczekać na nowy. Spóźnienie
łącznie z czekaniem
trwab
13 dni i stąd kalendarz
ruski
jest {) 13 dni
z tyłu 43.
64. M o d l i t waR
u s k i e g o i P {) l aka.
Rosjanin
modli się, mówiąc: "Chleb nasz nasuszczij
daj nam dni€.3, kusok chotia i czornyj,
no
40 Podał
Bolesław Lazar (1981), lat
hinów p:Jw. wilejs·kieg.o, obecnie zam. w
4\ Podal Józ,ef Krasowski.
42 Po.dal Henryk
Sielicki (zob. przyp.
ł3 Podal Wacław Sielicki
(ob. przyp.
16 Lud.
t. LXVIII
69, b. mieszkaniec
Gorz·owie Wlkp.
24).
6).
wsi Witowce
gn:. !)0ł-
�242
Materiały
i dyskusje
suszczyj" (=duży). A PoI'aJk mówi: "Chle,ba n:asreg'o 'P'OW\S,'Zi€idJnIi€gtO
daj
nam chociaż i mały kawałek, ale białego".
65. M o d l i t w a p o p a i k s i ę d z a. Chlop prawosławny zgubił noz
Składany, a ja.kżeż bez .1!a1bego11Ioia?POSiz,edłwięc do pOIpa,żeby się [pomodlił o szczęśliwe znalezienie. Pop zaczął się modlić: "Hospodi, pomiłuj,
HOIS!podi,!pamiłuj", leez n~c z tego nie wychodziło. Poszedł więc do -księdza. Ten zaczął się modlić: "Or€mus!", a chłop zawołał: "tak, tak, z remuszkom, z remuszkom!" Ksiądz modlił się jeszcze i zakończył: " ... in
saecula saeculorum" Chłop porwał się uradowany, krzyknął: "Za kulami,
za kulami!" i pobiegł do stodoły, bo teraz sobie przypomniał, iż rzeczywiście położył wcz-oraj nóż za kulami (= grubymi snopami wytrzGsionej
słomy, przeznaczonymi do krycia dachu).
66. C o z o s t a n i e w z ę b a c h m o ż n a j e ś ć w p o s t. Kiedyś
uciążliwe były dla wieśników posty eucharystyczne
przed komunią;
trzeba byla jechać (czy iść) na czczo do kościoła ,i czekać nieraz do obiadu i dłużej bez jedz£'l'lia. Pewien chłop :p'o:szedłdo 'ksliędza i .pyta: "Czy
jest grzechem, jeżeli zostanie coś w zębach 'z dnia p'O'plf'zedn:ieig,o
:i człowiek zje przed komunią?" Ksiądz powiedział,. że nie. Chłop wziął więc,
idąc spać ugotowany ogon wieprzowy do zębów i nazajutrz zjadł g-o
pl'z,ed 'k'omunią. W innych walfLantach t€j anegdoty choodZliłonie o post
eucharystyczny, lecz o wielki. Tak też jest w wersji, zanotowanej przez
Michała FetdeT'O!W'Slkiego;
tu chtop idą1c spać we wtorek zaipustny wziął
w zęby całą szynkę (kumpiak) i potem długo jadł "po troszku" 44.
67. Koń "g a d a" p o ł a c i n i e. Chło.p wiózł księdza do sąsiedni-ej
parafii na odpust. Koń, dobrze przedtem nakarmiony, zaczął wydawać
wiadome odgłosy. Ksiądz, chcąc zażartować z chłopa, mówi: "Co ten
twój koń gada?" A chłop, widząc że ksiądz jest w dobrym humorze,
mówi: "Księnża proboszczu, mój koń gada po łacinie, ksiądz proboszcz
pawinie'l1 lepi jaho razumieć, jak ja" 45.
68. K s i ą d z, o r g a n i s t a i k o b i e t a w s k r z y n i. Organista
okrada księdza, ten wysyła gospodynię w skrzyni, by podpatrzyła złodzieja, organista jednak spostrzega podstęp, dusi gospodynię, potem jej
trupa 'podrzuea księdzu i innym os'ooom, od każdeg'o pobierając c(o-1a·tę
za usunięcie zwłok. - Jest to anegdota znana w całej Europie. W wersji zapisanej przez M. Federowskiego zamiast księdza i organisty występująchłopi 46.
69. D e wo t k a i z ł o d z i e j e. Dewotka modli się nocą w kościele
spostrz€ga kosz, który złodzieje opuszczają przez otwór w sklepieniu.
44
4S
48
Federowski. t. 3, nr 273.
Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9).
Por. Krzyżanows:ki, Polska bajka, t. 2, T. 1536 A; Federowski,
t. 3, nr 172.
�Materiały
i dyskusje
243
Sądzi, żet<> a:ni'Ołowi,ezCłiproaszająją do il1~e:ba,'Wsiada więc do kosza
iunasi się w ,n~m do gÓfry. Us'Zczęśli:wiQ1l1Ja
widce, zaczęła wołać: "Jezu
mój, Jezu, ja u niebu lezu!" Wystraszeni złodziele puszczają sznury i dewotka bardz·o siG potłukła. Doszła do w:niosku, że nie była jeszcze godna,
by trafić do raju. - Anegdota ma pochodzenie polskie 47.
70. D e wo t k a p a s i e kro w ę. W Mikulinie była jedna niewiasta
niby to pobożna, a bynajmniej nie moralna. Miała zwyczaj latem dopa~
S'anl~aswej \kr'OIWy
IpO miedzach taik, by jadła ona 1Zboż,e lub koniczynę są
siadów. Sama w tym czasie odmawiała różaniecc. Ulożonoo niej PQwie.,..
dzenie satyryczne: "Zdrowaś Mario, łaskiś pełna, kaniuszynka użo paśpieła" (być może kiedyś był to dłuższy wiersz), wyśmiewając w ten sposób jej fałszywą dewocję·
•
Przytoczone anegdoty na temat problemów narrodowościowych wskazują, że nie bylo w naszych stronach ostrych konfliktów na tym tle.
Owszem, zachowywano wrogą postawę wobec władz carskich, ale poszczególne typy reprezentujące
naród rosyjski są traktowane najwyżej
z humorem, a ,niektóre z nich mają nawet przewagę nad Polakami (nr 6
i 8), co prawdopodobnie świadczy o rosyjskiej ich genezie. Cyganie są
ukazani konwencjonalnie jako nieroby i o'Szuści. Zydzi, jak już wspomniano, traktowani są przeważnie z dobrodusznym humorem. Brak tu
akcentów antypolsbch, bowiem większość tutejszej ludności utożsamiała
się z Polakami. Co najwyżej śmiano się z ich pańskich "udziwnień", jak
np. z imion Usia i Rusia czy kupna "czegoś".
Nie pokazano tu szerzej stosunku chłopów do panów, gdyż anegdoty
tego typu należą do kategorii klasowej, a nie narodowościowej i wymagają osobneg.o omówienia (pod.obnie j,ak anegdoty na tematy obyczajowe).
Dość mocno natomiast został zaakcentowany w przytocz'onych tekstach
niechętny stosunek tutejszej ludności, w większości .katolickiej, do prawosławia. Naleźy to tłumaczyć rusyfikatorską postawą Cerkwi na tych
ziemiach, szczególnie po powstaniu styczniowym. Wypada też zaznaczyć,
że dużo bylo an·egdot zgoła niecenzuralnych na temat p'Opów, a czasem
i księży (musieliśmy je pominąć w :niniejszym przeglądzie), charakterystyczne jednak, iż te pierwsze mialy przeważnie genezę rosyjską (sądząc
z używanych w nich zwrotów język(}wych), a drugie - polską. Można
się domyślać, że były one przynoszone ze środowisk miejskich, pierwsze
ze służby carskiej, drugie zaś pleniły się za pośrednictwem ml(}dzieży
polskiej, przybywającej
w OIklfooie międzywojennym
do tutejszych
miasteczek, jak też poprzez miejscowych chłopców uczących się w mia47
U'
Zob. tamże, T. 1482.
�244
Materiały
i dyskusje
stach. Opowiadano p-odobnego r,odzaju anegdoty zwykle przy pasieniu
koni czy w innym odosóbnieniu i bardziej chodziło tu o owe pikantności,
niż o świadomy
antyklerykalizm,
który zasadniczo nie występował
w tych olkolioach. Bo anegdot alntYP'Olp1ow'5lk:ich
opowiadanych w ŚT'odowisku kabbckim,
-czy też n.a odwrót, ni'e możn!ł .o,czywiŚCiieU'Wtaż'aćza w!'a-ściwy przejaw a,ntyklerytkalli.:z.nw, gdyż wyśmiewały -one kler "cudzy", nie
swój.
ArtuiT Sandauer pisał ~wego czasu: "Anegdoty pogranicza językowonaroo·owego - ileż dal-oby się o nich powiedzieć!" 48. Właśnie. Przytoczone teksty dużo mówią bldacz<OIm nie tylko folkloru, ale też historii
północnco-wschodnich
Kresów II Rzeczypospolitej.
WOJCIECH
SADOWSKI
Muzeum Okręg'owe
Gorz6w WI'kp.
RZEŹ.BA ŚW. ANTONIEGO OD MACIEJEWSKICH
JAKO SYMBOL LOSÓW PRZESIEDLEŃCÓW
ZZA BUGA
Punktem wYJscla do napisania mmeJszego komunikatu
stała się penetracja terenowa prowadzona w 1982 roku w poszukiwoaniu
obiektów
etnograficznych
mogących wzbogacić zbiory Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim. Podczas wizyty złożonej rodzinie polsko-niemieckiej Józ-efa Maciejewskiego
zamieszkałej
w Chwałowicach
21, gmina
Bogdaniec w woj-ewództwie gorzowskim, zwróciła swoją uwagę niespotykana na tym terenie rz€Źba wyobrażająca
św. Antoniego. Niekiedy
mówi się w takich razach o przypadkowym
odkryciu lub o miłym zaskoczeniu. Zainteresowanie
się statuą wyzwolilo u jej właściciela ciekawe wspomnienia, które stały się też b iski-e autorowi komunikatu. W rezultacie okazalo się, że Józef Maciejewski jest przybyszem ze wsi 01szanka w przedwojennym
p:lwiecie Słonim w województwie nowogródzkim, natomiast jego ż,ma zamieszkuje obecny ich dom bez przerwy 0:1
urodz-enia i jest narodow.:>ści niemieckiej. Oboje zaś gospodarze zwrócili przy tym uwagę, że św. A.ntoni przywędrował
za JÓzef.em Maciejewskim z jego rodzinnych stron. Zdziwienie auto'fa było tym większe, że w
4ll
A. Sandauer,
Nieźle
o Wańkowiczu.
"Nowe Książki",
1972. nr 18, s. 2.
�Materiały
i dyskusje
245
swoim czasii'e przebywał u tej [['1od:zimy,
Iprrowadtząc badani1a dotyczące
osadników z Białorusi na wsi w Gorzowskiem.
Podstawę do napisania historii rzeźby stworzył wywiad przeprowadzony z Jej posia!daczrem w lutym 1983 rOiku. Przystępując do wyw'iadu
posiadałem już pewną orientację wyniesioną z uprzednio prowadzonych
rozmów. Uzyskany w ten sposób materiał posłużył do zbudowania pytań
dotyczących rzeźby, a odnoszących się zarówno do okresu międzywojennego, jak i powojennego. Nasunęło się równocześnie przypuszczenie, że
warto ze zdobytym materiałem zapoznać szersze grono osób.
Dzieje figury i jej droga do wsi podgorzowskiej mogą być symbolem
losów osiadłych w dolinie Noteci i Warty kresowiaków. Sama rzeźba
jest ponadto swoistym ewenementem w Gorzowskiem, a refleksja nad
nią jest formą gromadzenia faktów, które w przyszłości mogą posłużyć
do wzbogacenia przykładów wspierających naukowe opracowanie twórczości ludowej w XIX stuleciu i do lepszego jej zrozumienia. Odkrycie
to może wreszcie podbudować przygotowane wcześniej teoretyczne zasady. Na marginesie dopowiedzieć należy, że właściciel przechowuje ją,
bez \Zaimiaru rods.p'T'zerdanira,
'Z Ipowodów emorcjonalrnych i r·elirgijnJ71ch,
a nice
ze względu na zakodowane w niej wartości estetyczne. Nie zna on bowiem jej wartości kulturowej, jak też nie umie wskazać na nią jako
na dzieło sztuki ludowej. Są one jak gdyby poza nim.
Rzeżba przyścienna {) wysoko'ści 88cm przedstawia św. Antoniego
Padewskiego stojącego na wprost. Wykonana została z jednego pnia
drewna wydrążonego z tytuł i zaopatrzonego w ogniwo metalowe celem
łatwiejszego przymocowania do ściany. Pierwotnie stała na czarnej, grubej desce z naniesionym napisem "Swięty Antolni Padewski" 1. Obecnie
figura SpOczywa na zwykłej desce o zaokrąglonych krawędziach. Postać
przestrzenna i rozbudowana, w habicie, wykazuje sztywność w dość krępej sylwecie. Szew!wść w ramionach wynOSi 23 cm, w łokciach 33,5 cm,
a u podstawy 27 cm. Całość pokryta grubą warstwą polichromii olejnej.
Głowa świętego o otaczającym ją wianuszkiem włosów o nierytmicznym
grubym żłobieniu jest wyprostowana
i ma wzrok skierowany w dal.
Osadzorna ona została dość nieporadnie na grubej szyi. Duże płaszczyzny
twarzy o wąskich ustach i brwiach, średnim nosie i wyrazistych oczach
I Autorem
cytowanych
.poniżej wypowiedzi
jest Józef MacicJe.v.sk.; Ul". w
1924 roku w powiecie słonimskim,
a ,obecnie zamieszkały w Chwałowi,cach, gm.
Bogdaniec. Rozmowa dotycząca figury przeprowadzona
została 25 lutego 1983 roku. Zdania informatora ujęte w cudzysłów są wiernym i cytatami spisanymi z taśmy magnetofonowej.
Nic poczyniono ingerencji ani w słowmciw;.c, ani w składni.
,Nasz święty AntolIli stał kiedyś na ,grubej i czarnej desce. Na crzodzic deski było
napisane: Swięty Antoni Padewski. Pisano było już w starych księgach, takimi
fidrygałaml różnymi. Nie było to pismo proste, ale takie jak w stary,ch księgach".
�246
Materiały
i dyskusje
nadają jej wyraz spokoju, czujności, szczerości, ale 1;eż i zawziętości. Są
niejako odbiciem poleszuckiej natury. Z prz.odu, ona lewym przedramieniu, skrytym w szerokim rękawie, leży księga podtrzymywana wysunię-
tą dłonią, a na niej siedzi Dzieciątko z przerzuconq powyż·ej kolan tkaniną i z ułamanym ponad łokciem prawym ramieniem. Natomiast prawa
ręka świętego, z widocz1ną spod rękwwa dłonią, jest zgięta w łokciu i zastygła w bliżej nieokreślonym geście. Sten~ortypową symbolikę wyróżniającą św. Antoniego uzupełnia wyrzezany wzdłuż lewego uda i biegnący
od pasa w dół różaniec. Brązowy habit osłaniający całą postać świętego
jest od przodu sfałdowany wzdłużnie i rytmicznie za pomocą zdecydowanych żłobień. Modelunek płaszcza uzupełnia gładki karczek i wysta-
�Materiały
i dyskusje
247
jących ponad nim .kaptur. Polichromia jest do'ść dobrze zachowana, choć
miejscami zniszczona. Liczne otwory po aktywnych ciągle drewnojadach.
Rzeźba w sposób oczywisty nawiązuje stylistycznie do twórczości ludowej innych regionów Polski. Nasuwa się tym samym przypuszczenie,
że wykonawcą jej mógł być artysta przybyły na teren jej powstania z
Mazowsza, Podlasia lub Wileńszczyzny. Za lokalnym twórcą przemawia
natomiast "poleszucki" wyraiz twarzy A'll'tIQlIlieg,oi dziwny ilmrutTaSlt
między figurynkq Dzieciątka Jezus a postacią świętego. Wypada tu nadmienić:, żc wśród ludności zamieszkującej Polesie (co wynika z badań
przesiedleńców z tego terytorium osiadłych w Gorzowskiem) ludowa i
samoistna rzcźba odgrywała skromną rolę. Częściej spotykało się płaskorzeżbl~ zdobniczą na budynkach, przedmiotach użytkowych lub kapliczkach przydrożnych.
Tak różne cechy wyrazu artystycznego pozwalają też domniemywać,
iż rzeźba może być wynikiem naśladownictwa jakiejś innej figury lub
'ilustr'acj,i św. Anl;ornieg'oPadeT'E~wskiegl(}
C'zcz'one:go,na były,ch ,kresach iPółnocno-wschodnich. Zdradza to nieporadność w jej opracowaniu. W wykonawstwie postaci obok wyczuwalnej ambicji twórcy widoczne jest
jednak uproszczenie świadczące o braku umiejętności warsztatowych
uwidaczniajelce się chociażby w statyce i prostocie. Trudno też dziś powidzieć, czy postać świętego zastała zrobiona na specjalne zamówienie,
o czym może świadczyć jej rozwiązanie techniczne od tyłu (wydłubanie),
czy tc'ż wykonana została z wewnętrznej potrzeby twór'cy, a następnie
ofiarowana kościołowi.
Mimo trudności w datowaniu, na podstawie samej figury, można na
mocy wyvviadu Czas jej powstania umieścić grubo przed 1863 rokiem.
Opisywany tu kresowy wizerunek dewocyjny ma znaną z przekazu ustnego rodziny Maciejewskich długą i interesującą historię. Według świadectwa tcj rodziny, statua pochodzi z klasztoru Benedyktynów w Horodyszczu koło Pińska z.
Pojawienie się jej w rodzinie związane jest z dziadkiem ze strony
matki Józefa Maciejewskiego, który do chwili wybuchu Powstania Styczniowego był klerykiem we WSipomnianym klasztorze. Idea narodowego
wyzwolenia była powodem, że pewna grupa młodzieży duchownej opuściła mury -klaszto'l'ne i pospieszyła z pomocą powstańcom. Stworzyła ona
w ten sposób pretekst dla władz carskich do zlikwidowania "monastyru"
jako ostoi polsk,ości. W tej sytuacji przełożeni zakonu zmuszeni zostali
2 Klaszlo:r
Benedyktynów
w Horodysz'czu ufundowany
przez Karola Kopcia
p:Jwst;J! w XVII wi·eku. Zli'kwidowamy ·zaś został na mocy ukaz'u ca':~f.:iego w
1864 roku. Por. Słownik
Geograficzny
Królestwa
Polskiego
i innych
krajów
slowwński-cil., Warszawa
1882, t. III, ·s. 144. 'Plrzedlruk fotooffsetowy
z 1'976.
�248
Materiały
i dyskusje
do poproszenia
swoich podopiecznych
i okolicznej ludności o zabranie na
pewien okres wyposażenia
kościoła i klasztoru
do swoich domów. Dziadek J óz-efa Maciejewskiego,
też imieniem
Józef, zdecydował
się wziąć
do domu rodzinnego
w Skóra tyczach na Pol-esiu ulubioną figurkę św. Antoniego Padewskiego
3. Ocalenie
statuy uważał za ocalenie skrawka polskości. Można zatem powiedzieć,
że w omawianym
wyobrażeniu
świętego tkwią dwa wątki: polityczny
i religijny.
Car wiedział, ż-e katolicy
(a więc i Polacy) osłabiają
jego władzę i dlatego w imię racji politycznej zwalczał wszelkie jego przejawy
mogły to być nawet kapliczki
lub krzyże przydrożne.
Po upadku Powstania
niedoszłego zakonnika wywieziono - oczywiście bez figury - na Syberię, skąd powrócił po kilku
latach dzięki zbiorowej
prośbie sąsiadów
skierowanej
do cara. Wielką
rolę odegrały
tu, zdaniem rodziny,
wspólne i częste modły jego krewnych przed św. Antonim.
Były kleryk-zesłaniec
powrócił do rodzinnej
miejscowości,
by wkrótce dowiedzi-eć się, że jego posiadłość została skonflskowana
na rzecz oficera carskiego.
Zabrał więc figurę i razem z rodziną osiedlił się niedaleko Bytyni na Białorusi, gdzie też wkrótce ożenił
slię. Zmall'ł w 1924 rdku pT'zekazuj.ą'c swegoświętre:g,o w po!saglu ,zamężnej
już córce, Filomenie.
Nakazał przy tym, aby jej strzegła jako relikwii
rodzinnej.
Padł' też ponoć wyraźny
zakaz wydawania
statuy poza rodzinę. Matka pana Józefa, Filomena z domu Kwir, przeniosła figurę do swe··
go domu w Olszance koło Słonima, gdzie uroczyście ustawiła ją na oltarzyku domowym, -a u stóp świętego razem z mężem złożyła kwiaty z
równoczesnym
oddani-em rodziny
w jego opiekę. W następnych
latach
tradycja
rodzinna
otaczała postać świętego coraz to nowymi "cudami"
i informacjami
nobilitującymi
figurę. Utrwalało
się przekonanie,
że jest
ona wyjątlkowymopiekunem
rodu Maciejewsibch.
S1Jr'zec kh miała .skutecznie przed kradzieżami,
pożarami i wyładowaniami
atmosferycznymi,
dopomagać
w uzyskaniu
lepszego urodzaju
i skutecznie
opiekować
się
w czasie wojny 4. Asystowała
również w uroczystościach
pogrzebowych
członków rodziny włącznie ze pogrzebem matki, który odbył się w Chwał'owicach koło Gorzowa.
W 1947 roku figura świętego Antoniego razem z Filomeną Maciejew3 "Dziadek
kiedyś uczył siG za księdza. Był to matki ojciec. Uczył siG w klas ztorz'e w HO'rodyszczu. W tym czasie, w 1863 roku, wybuchło PO'ws-tar,ie Slycznio'.',:c.
~iekt6rzy klerycy po'szU do Powstania".
4 "Figurka
ta zawsze nas strzegła. My byliśmy cztery razy paleni i przez nią
ocaleni. Filgurka t,a wyszła cało z wielu dziwnych i nie do wyjścia sytuacji. \1 my
razem z nią· Uważamy tę figurkę za cudowną. Dzięki niej ojciec wygrał trudml
sprawę w sądzie. Modliliśmy się do niej jak chcieliśmy mieć lepsze plony. Urato. wala też -ojca przed zabiciem jak weszli hitlerowcy oraz w 1942 roku przed wywiezieniem w głąb Rosji".
�Materiały
i dyskusje
249
ską przywędrowała do Chwałowic, gdzie wcześniej osiadł powracający z
rob6t przymusowych w Niemczech jej syn Józef. Był on już w tym czasie ożeniony z Niemką - właścicielką obecnie zamieszkiwanego przez
Maciejewskich dWOJ'ku. Pierwszym przedmiotem, jaki nowi lokatorzy
wnieśli do budynku, była statua Antoniego. Spoczęła ona na stoliku pospiesznie zamienionym na ołta1rzyk. Umierająca matka pana Józefa przekazała ją synowi, prosząc () dalszą opiekę nad figurą· Józef Maciej-ewski
podarował ją następnie swej córce zamieszkałej w Gorzowie pod warunkim, ż·e zostanie ona zabrana z domu w Chwałowicach po jego śmierci. Decyzja ojca przyjęta wstała z powagą i z rozumieniem. Jak wspomina pani Herta Maciejewska, powtarzając słowa teściowej, mąż jejocalał i oc1nalazł się dzięki modlitwom rodziców przed figurą św Antoniego.
Dzieje figury, jak się okazuje, nie są takie proste. Są one zagmatwane tak jak hisbria rodziny polskiej wywodzącej się z kresów północno-wschodn:iich. Znajomo'ść jej zezwaila b'Oiw~emna dotarcie do oha:rakrterys tycznych cech kultury przesiedleńców z Zachodniej Biał'OTusi, cech
odróżniających ją od kultury innych regionów. Chodzi tu głównie {)
specyficzne porządkowanie historii, życia społecznego i świata przyrody.
Przykładem może tu być nieuf:ność do zdarzeń i ludzi, specyficzny język,
swoista interpretacja religii, słabsze zdolności adaptacyjne w porównaniu z przedstawicielami rekrutującymi
się z Wielkopolski, Kujaw lub
Mazowsza, a nawet trwająca po dziś dzień wiara w przesądy lub duchy.
Jedną z zasadniczych funkcji figury, jaką spełniała w rodzinie, było
opiekuństwo. Znaczyło to, że była ona niejako wbudowana w pomyślność rodziny. Spełniała tym samym poważną rolę w wyborze określolt1ego celu i sposobu postępowania jej członków, mimo świadomości, że
jest 'olnaczęsto z 'Punktu w:drzenia ra'cjlQlnalnegofałszywe. Ob::larzDna była
zatem ważną rolę wynikającą bardziej z konieczności irracjonalnej, niż
logicznej. W mniejszym przeto stopniu wędruje ona z pokolenia w pokolenie Maciejewskich jako obiekt ludowej sztuki sakralinej, a w dużo
większym jako wyimaginowany i dziedziczony po przodkach talizman z
wyobrażeniem świętego mogącego w cudowny sposób dopomóc współcześnie żyjącej rodzinie. Rzeźba zyskuje w ten sposób coraz większą
złożoność kulturową i stale obdarowywana jest przez posiadaczy nowym
zakresem funkcjonalnych możliwości. Niezmieni:ma wydaje się jedynie
funkcja kultowa, która jest przypuszczalnie identyczna z zamiarem twórcy. Na ukształtowanie się emocjonalnego do niej stosunku rodziny Maciejewskich znaczny wpływ miały oko!icznoślci wejścia w jej posiadanie,
pozytywne odczucia patriotyczne oraz związanie się dziejów :rzeźby z historią rodziny. Przekazywanie rzeźby w następne pokolenia rodziny i
związalne z tym opowieści są rodzajem tra[lsmisji histo'l'ycznej, w której
statua poprzez kumulowanie się wiadomości i doświadczeń pełni funkcję
�250
Materiały
i dyskusje
kroniki. Święty od Maciejewskich jest symbolem jedności rodu i wszelkich zmian w nim zachodzących. Jest rodzaje-m nadprzyrodzonego narzędzia czyniąc·ego życie bezpieczniejszym oraz wyzwalającym energię
człowieczą u poszczególnych członków rodu. W miarę wzbogacania jej
poprzez pokolenia c-oraz to nowymi rolami, przybiera ona na sile nadprzyrodzonej, a kult jej staje się miernikiem pobożności i sprawiedliwości. Spuścizna historyczna, jaką niesie figura, ma wreszcie - przynajmniej potencjalni·e - przemClżny wpływ na ko.lejne losy rodziny i kolejne pokolenia, które w niej wystąpią. Współcześni członkowie rodziny
przydali jej, jak dotąd, jeszcze jedną funkcję, funkcję estetyczną. Nie
oznacza to oczywiście rezygnacji z należnego jej szacunku.
Trwałość znaczenia figury św. Antoniego w następujących pokoleniach Maciejewskich zależeć będzie od stopnia przywiązania do tradycji
oraz ukształtowalnych przez zmienione otoczenie odczuć historycznych,
,reLgijnych i estetycznych. Odmienne są bowiem warunki społeczno-polityczne na kresach zachodnich po 1945 roku w porównaniu z warunkami
. były kresów północno-wschodnich.
STEFAN
Zakład
UlVrCS
ALEKSANDROWICZ
Etnografii
Lublin
NOWOROCZNE "WYMIATANIE BIEDY" W CHRZĄCIIÓWKU
I OKOLICACH
Pierwszy dzień nowego roku na wschód od Puław w okolicach Chrząchowa, Witowie i Chrzclchówka obchodzony był w sposób szczególny.
Jeszcze do połowy lat dwudziestych naszego stulecia praktykowany był
niemal powszechnie zwyczaj "wymiatania biedy", nazywany równiez
"wymiataniem starego roku" oraz związane z nim "wynoszenie choinek".
W tamtym okresie miały one już niemal wyłącznie charakter zabawowy.
Pierwotnie, jak się wydaje, te wywodzące się z obrzędu praktyki posiadały dwie funkcje:spowoelowanie
w nowym roku powodzenia i dostatku
oraz wróżebno-mariażową.
Urodzona w 1909roku w Chrząchowie M a l' i a T l' o c k a wspomina
sposób obchodzenia tego święta następująco:
�Materialy
i dyskusje
251
"Jak w wigilie się sadzało choinke, to sie sadzało choinke za siestrzan.
Pułapy jak to d.awniej było. Ile lud:Zlibyło w domu, ty}e gałązek trzeba byro wziąŚć. Czy dzie·ci, cy starsi. To było takie sprawdzenie, że
jak która gałązka zółknie najp.ierw, to mówili, że umrze ruezadługo.
Każdy se znacył nitko. Kazdy miał swoje. Abo pasecki jakiś. Jak sie
jadło wi,ecerze sie robiło. Wiecór. Nic sie nie mówiło. Taki był zwycaj. Patrzyło sie co dzień. Maze to na mni·e. Maze to na mnie kolej.
W ::"rowy Rok wszystkie kąty sie obmiotło. Pająki obmiotło to choinko. Biedy sie wyrzucało tak. Teraz to ni przyrównać. Najwięc,ej z
dzieci to obmiatanie robili. Ni'c sie nie mówiło. Ubrać trzeba było w
papierki i postawić trzeba było. Jak był śnieg, to w śnieg. Tak ziemia, to w ziemie. taki był zwycaj, to sie robiło. Tak ktoś postanowił.
Mówiły tez, że która panna wyniesie najpierw, ta piersa wyjdzie za
mi)ż. Inne podrzucały do góry. W którą strone poleci, z tej wyglądała
kawal,era. To była w nOlwy rldk. Kawalerka nie wróżyla sobie, bo to
panny były ciekawe" (zapisy z r. 1981 i 1982).
M a l' i a K u t a, urodzona w 1896 roku w Chrząchówku, pamięta te
z'Wycz'aje,!kiedy były one :pra.kt}"k'owail1Je
przed I wojną światową .
..ChCli'nke panny wynosiły. Któr:a raniej wSItanie, !która raniej wyniesie. Jeszcze nie bardzo widno było. W którą strone sie przewróci, z tej
strony przyjdzie kawaler. Takie śmieszki były. Wymiatało się z chalupy stare śmiecie. Wszystko stare wyrzucić, żeby wszystko dobre
było w nowym roku. Na dr·oge sie wyrzucało śmiecie. W jakiej
szmacie czy czym. Cokolewiek sie wymiotło. Na żarty, na śmieszki
taki~. Potem miotło trzeba był.o poprawiać. Na t.rzy dni wcześniej
ubierały. Jak była panna ładna, to kawalery wyrwały, a jak nie, to
do drugiego roku stał~. Kawaler jak wyrwał, to ni'ch nie r·obił. Smyrg[1<11
i nie. Jeszcze w Wigilie było z,obaczone gdzie ta choinka ma być
wsadzona. Płoty nie były takie jak teraz. Dwa kołki i dziury wiercono i za te dziury, za te kołki" (zapis z 1982 r.).
S t e f a n i a A b l' a m e k, urodzona w 1910 roku w Chrząchówku,
"uprzć)tala wszystko ze starego r,oku" i wystawiała "choinke" do dwudziestego rOiku życia. "W Nowy Rok trzeha było wstać rano. Jak :n!ajraniej, żeby wszystko ze starego roku uprzątnąć. Na przykład miotło albo szczotko i wyrucało się na śmietnik. Ubierał·o się też choinke rano. Jak
najraniej, Papierami i wstążkami. Jakiś kwiatki. Wynosiło na ulice, w
płot, żeby stała na Nowy Rok. Jak panna była w domu to dlatego, żeby
jak nćljp.;:t;dzej za mąż. Było też tak w Nowy R'ok, że wynosili żyto.
PrzeKilźnie żyto co gospodarz za obraz założyli w Wigilie. Wynosili na
pole j pJ'Zckładali kamieniem w bruzdę, żeby ur'odzaj by" (zapis z 1982 r.).
Urodz,()Inaw 1916 roku w Chrząchówku K.a t a r z y III ,a K o wal s ik a
pami~ta. kiedy praktykowane były te zwyczaje jesz·cze na kHka lat przed
�252
Materiały
i dyskusje
okupacją niemiecką. Wtedy było to już zjawisko bardzo sporadyczne.
Sama wynosiła choinkę w okresie panieńskim.
"W nowy rok, panny które chciały wyjść, ustrajały choinke \v kwiaty i wynosiły na droge. Patrzyła oknem. Zdejmowali kawalery. Panna nieraz wylatywała i ni€ dawała. Z lasu na wigilie choinke sie stawiało. W nowy rok ułamało się wierzchołek. S<lsny, nie jodłe, jak to
teraz. Zamiotło się na niby, że to się Stary Rok wymiata i wynosiło
za droge. Nieraz ktoś jechał saniami, to zdjął. Uciecha dla panny była, ż€ wyjdzie za mąż. Jeśli stała, to dzieciarnia zdjeła i tak było"
(zapis z 1982 r.).
Na podstawie zebranych dotychczas materiałów wnioskować można,
że od czasu II wojny światowej te zwyczaje nie są na tych terenach
kul tywow ane.
U:ON
SKRZYPCZAK
PIL Poznań
MATERIAŁY DO ETNOGRAFII CHOJNA NAD WARTĄ
Leon Skrzypczak urodził się w Chojnie, 31 października
1901 roku. OjLiee jego,
At~drzej, rzemieślnik
i przedsiębiorca
budowlany,
pochodził z WI·onek. Ożeniwszy
się z Marianną z R,a>ctziejów, 'osiadł w Chojnie. Leo:n Skrzypczak w Chojnie kOl'lCZy
szkołę podstawową,
wówczas czteroklasową
i jako czternastr}leni chłopak wyjeżdża
do Nadrenii, aby pomóc matce w utrzymaniu
licznej ,ro,dziny. Powrocil do Po::ski
i wIroku
1919 przystąpił
do Powstania
Wielkopolskiego.
Z woj;!:.l z'.v')inwlly 70,tał w ruku 1921. Praktykował
jako eliew - uczel1 budowlany
w Pl,znaniu. puLem
razem z ojcem prowadził w Chojnie przedsiębiorstwo
budowla,1l'
By] cłuchaczem
uniwersytetów
ludowych w Poznaniu i w DaJkach, uczęszczal na kur.'y zaw'xlowe,
d:~iałał w o'rganizacjach
społecznych,
reżyseruwał
sztuki teatralne
wystawiane
na
wsi. Żeni .się z Pelagią z domu Rębacz, ma :3 córki. Wr.az z ojcem dzierżawi! okręg
łowiecki i namiętnie polował. Po powrocie z wojny w roku 1939 praco wal \V czasi'e okupacji jako stolarz we Wronkach. p,o wojnie założył na nowo w Choji;ie zakla,d budowlany.
Jest dyplomowan)"m
mistrzem
murarsko-betoniarsk;m
i plsiada
uprawnieni,a
budowlane.
Zniechęcoll1y domiarami
podatkowymi
przenosi siG do budownictwa
państwowego.
Pracuje na wLelu stanowiiskach,
od ki\~rownika budowy
aż do dyrektora
przedsiębiorstwa
budowlanogo. W ro"u UW'? prze,_hol~~; na cmeryeurę, osiada we Wronkach i zaczyna pisać.
A oto tytuły
1. Puszcza
nie
na Tysiqclecie
rę'kopi:;miennych
zdradza
Państwa
swoich
prac L. Skrzypczaka:
1965; 2. Dawne dzieje Chojna nad Wariq
19'66; 3. Moje wspomnienia,
1966; 4. Moje wspom-
tajemnic,
Polskiego,
�Mater-ialy
7l:<;nia
czasów
1967; 6. Wojna
c:llch
Powstania
Wielkopolskiego
1918/1919, 1967; 5. Rodzina
polsko-bolszewicka,
1968; 7. O wielkich
rzekach
świata
romantycznym
Ośrodek
i dyskusje
pięknem,
wczasowo-wypoczynkowy
253
Lisieckich,
fascynuJą-
1968; 8. Autobiografia,
w legendzie
1!}80; 9. Cho_ino nad "VarLą.
1980; 10. Z;Jcie w cwwdo etnografii
Chojna,
Cl..
I i II,
i anegdocie.
Chojnie
nad Wartą,
1981; 1'1. Materialy
1982_
O L. Skrzypczaku
dowi·edziałem .się w roiku 1'979 'Wczasie
ba-dań terenowych
'.'1 Chojnk.
Zainteresowałem
się jego ,pisarstwem - rodzajem twórczości nieprofesjonalnej tak rzadkim w W ielkocplsce. W roku 1980 odwiedzam pisa,rza i zachęcam
do -utrwal·cnia materiałów
etnclg'raficzmych. L. S'krzypczak w roku 1981 przyjeżdżCl
z preIe-kcją na posiedZlen.ie Oddziału P.oznańSlkiego PTL, w 'wku 1982 zostaje członkiem PTL. Poja'wiają się wówczas jego pra.ce w całości wypełnione
materialami
etr.ograficznymi.
Podejmuje
również .krytykę
dotychczas'owych
informacj i etnograficznych dotyczących Chojna a zawarty'ch w pu,blikacjach.
Pisarstwo
L. Skrzy.pc·zaka związana
jest z o'soDowo;cją i losdlil! żyCif1wymi
auto,m - jego -o,gromną ciekawością
świata, przekonaniem
-o wart0ści .pracy. chęcią
przekazania
doświadcz-eń,
pragni·e.niem
pozostawieniem
śla.du
po sobie.
L. Skrzypcza:k wi·erzy w użyteczność pisania - chce oddać w tenspoiSób 'sprawiedliwość dziadkowi wyzu·temu z ojcowizny pod koniec XIX wi'eku, przyspieszyć bu·
d'lwę utwardzonej
drogi do Choj'na, rozsławić Cho'jno ja.ko ośrodek wyp,'czynkowy,
sprawić przyjemrość
i zainteresować
czytelnika,
Z1gromadzić matcriaiy
pntrzebne
do pracy naukowej. W jego tekstach własne obserwacje
sąsiadują z informacjami
uzyskanymi
z ksiąŻDk i do'kume11'tów hi<5torycznych, wiadomości
otrzy>ma_ne od
b3bci i ~nnych ludzi z Chojna wY'stępują ·obok wątków fabularnych
i oS'obistydl
przemyślel'!. Owo pJłącz·enie obserwacji
z oeer ą, otrzymanej
info-rmacji z pomy~lem literackim a także dydaktyzm
i bezpośrednia.ść w zwracaniu się do czyt·elnika nadają nieklórym ustępJm prac L. Skrzypcza,ka charakter
współczesnej
literatury ludowej.
Przedstawiony
t,u wybór fra,gmen'tów z prac L. SkrzypczaJka dotyczy Chojrna
w gminie Wronki w województwie
pil:s:kim, w dawnym powiec'ie sza.motulskim
Wioski położonej na skraju Puszczy No1eckiej, na .słabYch glebach, oddZIelonej
Wartą o·d zamożnych terenów rolniczych 'na J.ewym jej brzeg·u. Wi·oski do lier1<.wl1.l
trudro dostępnej a jednocześnie
od końca XIX wieku intensywni.e uczestmC'ącej
w sezonowych
wyjazdach
do pracy w Niemczech. Na spe.cyficzme miej'ice mie'Sz-'
kańców tej wsi wśród sąsiednich gru-p ludności zwracał uwagę już O. Ko'lberg.
Oryginalna
kultura
i życie społeczne Chojna, konoentracja
na sprawach
wła'snej
społeczrości,
żywa świadomość
historyczna,
za.chowaneelementy
fol'kl'o'ru, m. in.
unikalny w skali Polski zbiór anegdot -o dawnych mieszkańcaCh wsi, zresztą niechGlnie rejestrowanych
przez L. Skrzypczaka,
nie zajęły należneg.o im miejsca w
opracowaniach
etnograficznych.
Nie wyjaśniona
jest nadal spraw udzi,ału osadników z Mazowsza w zasi'edlaniu wioski i innych terenów
Puszczy Noteckiej
w
XVllI wieku i ksztalt·Q<waniu specyfiki 'kulturowej.
nym
Moja ingerencja w teksty L. Skrzypcza-ka była nieznaczna. Polegała na po-prav!leniu w kilku miejscach ortografii oraz wprowadzeniu
niektórych
tytułów. St3rałem się j,;,k naj rzadziej przerywać C'ią.głoŚćnar'ra'cji aulo,ra w wybranych
do publikacji fragmentach.
Pisarstwo
Leona Skrzypcza'ka
go·dne jelSt -uwagi etno,grafa z -dwóch co, najmpiej przyczyn_ Ukazuje wycho-dź,cę ze wsi przez całe życie silnie z tą wsią zw:ą·
zanego, samouka, człowieka o światC"pogIądzie budowanym
w kontakcie
z rO~!1Ymi środowiskami
i zlo'żone motywy po.djęcia twórczości pisarskiej.
Dos~ar(;2:a i,nle-
�Materiały
254
i dyskusje
resujących
mater:iałÓtw o Chojnie, ,k't6're jednocześnie
posiadają
~echy literatury
ludowej. Materiałów
tak utrwalo'nych,
że pozwalają
nam Odcl.ytać spo..;6b myślenia i świat wacfltości ich autora.
Zbigniew
NAZWISKA,
PRZEZWISKA
Jasiew/cz
i NAZWY TERENOWE
W XX wieku ludność Chojna już nie mazurzyła. W Chojnie przetrwało 15 rodzin osiedlonych przed wiekami Mazurów, którzy siedzieli
'na gospodarstwach
swych przodków do XX wieku. Podaję nazwiska
tych rodzin: Radziej, Szwak, Mikuła, Piasek, Kajda, Rembarz, Gogołek,
Książek, Te.rka, Kapka, Musiał, Helpa, Nowak, Szóstak, Jarysz 1.
Każdy z mieszkańców miał jakieś przezwisko. Przezwiska te często
pochodziły od imienia i tak, jeżeli komu było na imię Antoni, wołano na
niego J,ajrut. Jeżeli mu było Franciszek, wolano na ntie,go Frąś. A jeżeli
Andrzej, woł<łJnlQJędroch. Ale były w wi,oooe i inne pf1zezwiska, j3k
Jeleń, Koza, Siwa, Górka, Kapturnik, Gorący, Grapa, Porcków Walek,
Cicia, Rybak. Ja znałem osobiście tych ludzi, którzy te przezwiska nosili, aI'e już WS:ZYSiCy
pormalrli a oZ nimi i przezwis'ka.
W Chojnie można się doszukać 120 nazw miejscowych różnych odcinków polnych, leśnych, wodnych i gór. Ja niestety doszukałem się
już tylko około 70. Reszta to jakieś małe odcinki pól, lasów, wód, gór
i dróg. Ale gdyby sobie zadać trochę trudu, to i te odcinki dałoby się
odnaleźć. Podaję nazwy tych odcinków:
W wiosce: Zdrojek, Piaski, Gumna, Kozi Rynek, Waliszewo, Cegielnia, Leśniczówka - dawny dwór, Leśnictwo Pustelnia, Prom, Szkoła
Polska, Przedszkole, Kościół, Dom Nauczyciela, Cmentarz, Cmentarz Niemiecki, Grób Zołnierzy Francuskich z 1812 roku;
Polne: Chojno M.yn, Smugi, Grund, Dębnik, Radziszewo, Suche Lasy,
Doły, Niedźwiadek, Kiesz, Malinie, Butka Lehmana, Butka Wodne, Butka czyli Biotko Zielone, Małe BIota, Duże Błota, Witoldowo, Kępiste,
Bielawy, BJnuwnik, Czarnoszyna, Radziszywiec, Łęk, Ochodza, Ochodza
Folwark, Cmentarzysko Łużyckie;
Wodne: Jezioro Chojeńskie, Jezioro Radziszewskie, Jezioro Głuchowskie, Warta, Struga Młyńska, Zimna Woda, Stawisko, Przełazek, Kocioł,
Kuchawnica, Struga Czarnoszyna, Strumyk;
Leśne: Cmachowskie Lasy, Olszyce, Piaskowe Góry, Okrągły Dół,
Stara Studnia, Bagno;
1 Nie
znane są dokumenty
potwierdzające
osiedlenie ludności mazurskiej
w
Chojnie. Nie prz€'pTowadzono rÓWnież dotąd analizy nazwisk znanych z Chojna
i innych terenów Puszczy Noteckiej oraz ludności chłopskiej z Mazowsza z XVIII
\vieku (Z.J.)
�MateriaŁy
Góry: Góra Pustelnia,
Góra Kalwaria,
Mulita, Zagórze, Kaczmarska
Góra.
Zycie
w dawnym
Chojnie
nad Wartą,
PRZYWILEJ
255
i dyskusje
Łysa
Góra,
Szubieniea,
Góra
19&1, s. 42 - 44.
LOWIENIA
RYB W WARCIE
Gmina miała przywilej,
na podstawie
serwitutu
nadanego
jeszcze
przez księcia Sapiehę 2, łowienia ryb w Warde,
każdy w miejscu graniczenia jego roli z rzeką, na wspólnej długości około 6 kilometrów.
Było
to dużym dobrodziejstwem
dla nielicznej jeszcze ludności Chojna, bo gdy
inne źródła utrzymania
się wyczerpały,
to w rzece kilka ryb na obiad
zawsze można było złowić, nawet przy pomocy wędki. To też kaźdy mieszkaniec wioski był myśliwym,
rybakiem i rolnikiem.
Przywilej
łowienia ryb w Warcie dopiero po roku 1900 został przez
pewnego sołtysa, niedawno osiadłego w Chojnie, bez zgody Rady Gminnej, odstąpiony państwu
niemieckiemu.
Mieszkańcy
Chojna tej krzywdy
nigdy nie mogli temu człowiekowi przebaczyć
i przy każdej okazji mu to
wypomilllali ...
Pamiętam
ludzi bardzo starych,
którzy się rodzili w pierwszej
połowie XIX wieku i dziasiaj liczyliby sobie około 150 lat. Jednym
z nich
był Jan Ksiclżek, przodek
wszystkich
Książków,
którzy jeszcze dzisiaj
miesz:kają IW Chojmie. Zag:roda jego to za,budowa:nie, gdzie obok Marciniaka miesz:k1ał 'Qlstatnio Sylwester
Rladzliej ... , stareg!o Książka slPotykałem latem prawie eodzienni, igdy siedzliał nad Wartą z wędką w m'iejscu,
w którym jego ogród przylegał do rZietki, gdzie dawni,ej na po::listawie serwitutu miał 'prawo łowić ryby. Ale 'czasy się zmieniły i od czasu zaJprzedani'a p:r'awa łowienia 'ryb na Warcie p:r:zez wSlpomnialllego 'sołtysa, Niemcy ścigali t ych, którzy się dapuszczal:i takieg10 przestępstw'a.
Toteż Książek miJał z teglo tytułu bardzo wliele niCjpr:zyjemno'śd, jalk sam 'o tym opowiadał.
- Siedzę sobie pewnego razu nad rzelką a ryba ładnie bierze, aż tu
nagle z krzaka wyłazi jakiś oprawca
i mJwi: Guntach
Herr Książek,
drei Mark zu bezahIen. - Pytam - Co mówisz? A on wciąż to samo.
Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. Ja pieniędzy
nie miałem,
więc coś tam w książce zapisał i sobie poszedł. Ale po pewnym
czasie
przyszło jakieś urzędowe
pismo. Go to może znaczyć?
Czytam!
Moja
czybała! Dał do oCzyta!niaa tam stoj1al,o jla!k byk napisane. - Herr Książek,
2 AUlto'r po'twierdza,
że wiedza o mazurskim pochodzeniu i osiedleniu przez ks.
Piotra Sapiehę przetrwała w Choj,nie przekazywana
z pokolenia w pokolenie i nie
zos,tała wniesiona z zewnątrz. Podkreśla również więź Chojna, m. in. przez zawierane małżeństwa, z innymi "mazurskimi" wioskami w Puszczy (Z. J.)
�Materiały
256
i dyskusje
dn~i Mark zu bezahIen. - Za co? Przecież to była moja woda i ja miałem
prawo łowić w niej ryby!
Dawne
dzieje
Chojna
nad
Wartą
na
Tysiqclecie
Państwa
Polskiego,
i\166, s. 40,
;,3 - 54, 56 - 57.
WYJAZDY NA PRACE W GŁĄB NIEMIEC I ISKUTKI DLA CHU.JN,\
Dla ludności pochodzenia mazurskiego w Chojnie, która od wielu lat
wegetowała i b2zodrobiny nadziei patrzyła w czarną przyszlość, zbliżały
się szybkimi krokami lepsze dni. Bo czasy po zakończeniu wojny niemiecko-francuskiej
z lat 1870 - 71 były nie tylko dla Niemców ale także
dla mieszkańców Chojna czasem przełomowym ...
Wówczas powstab wielkie za!potrzebowanie na ludzi do pracy. W tym
-czasie dla mieszkań<:ów Ch ojna, którzy do tego czasu tworzyli zwartą i
zamkniętą społeczno-ść, nie wędrując poza granice swej wioski i nie dopuszczając do wsi obcego elementu, otworzyła się nowa era. Z przeludnionej wioski wszyscy młodzi ludzie obJjga płci, a także nieco starsi,
którzy posiadali własną zagrodę i kawał roli uprawnej, zostawiali zagrodę i rolę do uprawy rodzinie i wszyscy wyjeżdżali na prace w głąb Niemiec. BJ każdy był pot.rz-ebny, od silnego mężczyzny do słabej dziewczyny. Szczególnie poszukiwani byli rzemieślnicy, którzy byli dobrze
opłacani. Pracy było do wyboru i jeżeli pracodawca był zbyt wymagający a .bo obniżał zarobki, rzucali pracę i szli do innego pracodawcy, gdzie
byli mile widziani. D.a orientacji podam, że rzemieślnik zarabiał dzienlnie tyle, że mJgł kupić 50 kg zboża.
Człowiek wyjeżdżający na prac-e w głąb Niemiec po przepracowaniu
przykładowo trzech łat, wracał z zaoszczędzonymi pieniędzmi do rodzinnej w:oski i na działce otrzymanej od rodziny lub kupianej, budował sobi·e domek jednorodzinny, parterowy z cegły, pokryty czerwoną dachówką.
Kob:ety znajdywały pracę w rolnictwie i szkółkarstwie a także w
przemY3le cukrowniczym, bo usługi byly opanowane przez Niemki i Serbo-Łużycza:nki, które jako dJbrz-e m6wiące po niemiecku robiły w wielkich miastach Niemiec furorę jako ke:nerki, bufetowe, fryzjerki.
Ludzie wyjeżdżający do pracy w głąb N:emiec przywozili do Chojna
nie tylko pieniądze, ale także nową kulturę i nowy zapał do życia. LudZIe nabyli w Niemczech lepsze m miery, zaczęli się lepiej bawić i lepi-ej ubi,erać. Młody mężczyzna przyjeżdżał w nowym, modnym, dobrze
skrJjonym granatowym ubraniu, Dziewczyny zaczęły się t:lkże mxl.nie
ubierać w białe i różowe b:uzki i plisowane, granatowe spódniczki tro·chę pJniżej kolaJn i modne półbuciki. To wszystko starali sobie przy-
�Materialy
257
i dyskusje
swoić pozostali młodzi mieszkańcy wioski. Dzięki wyjeżdżaniu na prace
w głąb Niemiec Chojno z wioski drewnianej, krytej strzechą, stało się
znacznie wcześniej od innych wiosek z sąsiedztwa, położonych na dobrych glebach, wioską murowaną, krytą dachówką i wioską kulturalną·· .
Ale nie tylko pieniądze i kulturę przywozili ludzie wyjeżdżający na
prace do swej wioski rodzinnej. Młody człowiek po pewnym czasie pobytu w Niemczech, wracając do stron rodzinnych, przywoził z sobą młodą kobietę, którą tam w Niemczech pojął za żonę. A młoda dziewczyna
wracając do stron rodzinnych przywoziła ,obcego człowieka, którego pojęła Z.l męża. I ehlJooiażrodzice nie byli ~ztegio ~zadowoleni, to jednak antagonizmów w tych rodzinach nie można <było zauważyć. Chooiaż t,en obcy mężczy:zna pozostał w rodzinie i wi,osce na zawsze obcym. Tych kobiet, które przywiozły sobie mężów z Niemiec, było w Chojnie bardzo
dużJ. Poicrmkowlie ki,llku tych kobiet odegrali w żyCliu 'ważne ['lale ale
dzis:aj w Ch!Djni<e
tych nazwisk już się nie spotyka.
W tym czasie zamknięta społeczność Chojna pękła i w drodze zawierania małżeństw poza granicami wioski do Chojlna napłynęło dużo obcej
i świeżej krwi. A czas był najwyższy, że to nastąpiło, bo skutki życia
i zawierania małżeństw w tak małej, zamkniętej społeczności, dały się
już w kilku rodzinach mocno zauważyć. W niektórych rodzinach potomstwo przychodziło na świat karłowate i wcześnie umierało. W innych rodzinach potomstwo było niemrawe, bez chęci do życia. A w jednej dość
licznej rodzinie wszyscy mówili w bardzo zwolniony sposób. Na takich
degeneratów Mazurowie mówili - Zyje Maćko ciele, zyje, ale nie becy 3.
Wielu wyjeżdżających na prace tam sobie brało żony, oczywiście
z Wielkopolski, bo innych Polek tam nie było i po pewnym czasie osiedlało sil; w Niemczech na stałe. Dlaczego to robili? Bo tam znaleźli lepsze
warunki bytu. A także dlatego, że obcemu mężczyźnie, Móry przybył
do Chojna, ciężko było żyć, a obca kobieta, która przyszła do Chojna,
w ogóle nie miała racji bytu. I te obce kobiety namówiły swych mężów
do porzucenia swej wioski rodzinnej i osiedlenia się nad Renem.
Materialy
do etnografii
Chojna,
1982,
s. 46 - 49.
JAK SIĘ ODZYWIANO
Dla orientacji podaję krótki jadłospis.
Śniadanie zawsze składało się z zupy mlecznej lub polewki z siadłego mleka. Do tego gotowane kartofle w mundurkach, które każdy mu3
17 Lud,
Powiedzenie
t. LXVIII
to było używane
przez babcię autora
i od niej przyjęte
(Z. J.)
�258
Materiały
i dyskusje
siał sobie obrać i wkroić do zupy. W okn~sie zimowym, gdy nie było
mleka bJ krowy były zaciel<me, gotowano polewkę z kapuścianki, do tego kartofle tarte. Dlatego w każdym gospodarstwie kiszono dv,rie beczki kapusty i mówiono o nich, że to są nasze dojne krowy na zimę. Do
jednej z tych beczek wkłada'no kilka małych główek kapusty modrej,
żeby kapuścia:nka nabrała koloru różowego i miała bardziej apetyczny
wygląd. Dla odmiany gotowano zupę z tartego maku, do tego kartofle.
Obiad składał się z zupy fasolowej lub gwchówki nagotowanej
z sztuką mięsa, a gdy nie było mięsa maszczono smażoną, wędzoną słoniną. Dla odmiany gotowano zupę kartoflaną, bardzo zawiesistą, maszczoną smaż'oną słoniną, którą nazywano ślepe ryby. Do każdeg·o obiadu
była gotowana kapusta. Gotowano także dużo ryb, a szczególnie zupę
rybną, do teg·o kartofle. Pieczyste jadano na wielkie'święta
lub gdy
było świniobicie, wówczas jadłospis został urozmaicony. Bo bardzo często gotowano z płuc, wątroby, serca i nerek zupę, którą nazywano kwaśne. Do tej zupy wkładano suszony owoc śliwki i gruszki a gdy można
było do tego dodać jeszcze świeżej krwi, była to wówczas czernina, bardz.o chętnie jadana.
Kolacja znów z zupy mlecznej lub polewki z siadłego młeka albo
kapuścianki, do każdej z tych zup kartofle w mundurkach.
Jadano także dużo grzybów, latem świeżyc'h, zimą suszonych. Jadano
także duż·o sera w formie twar·ogu, do tego kartofle w mundurkach.
Chleb jadano tylko na wielkie święta. Sam wypiek chleba był w rodzime swego rodzaju uroczystością, na którą bardzo cieszyly się dzieci, bo
każde z nich dostało jeszcze gorącą bułkę wielkości rozwartej dłoni. Bułki te nadziewano skwarkami słoniny lub też dojrzałym owocem: wiśniami lub śliwkami.
W miejsce chleba Mazur-owie jadali dużo sera susz·onego. Było to rozwiązanie bez pre·cedensu, bardzo .praktyczne i dziś już nie stosowane.
Ser urabiano w misce, z dodaniem soli i nasion koperku lub kminku,
formowano gomółki, któ're nazywali kaskami, układali na desz,czółkach
i suszono na słońcu. Gdy ktoś udawał się do pracy na polu daleko oddalonym od domu, zabierał w miejsce chleba kilka gomółek sera. Tak samo, gdy udawał się w dalszą podróż do oddalonego miasta.
Materiały
do etnografii
Chojna,
1982, s. 43 - 45.
WESELE
W początka,ch XX wieku, które ja już dobrze pamiętam, takie wesela, na których jako chłopiec byłem wraz z rodzicami, trwały już jednak
2 dni i z powodu braku pomieszczenia zaprasza:no na nie tylko do 100
�Materiały
i dyskusje
259
osób. Obrzęd weselny nie odbiegał wiele formą od ogólnie stosowanej
w okolicy. Najwyżej tym, że kiedy tańce odbywały się na salce publicznej wydzierżawionej na czas trwania wesela, na salkę oprócz gości weselnych szła wię.ksZ'OŚćmłodych mieszkańców wioski ogląc!,ać, ale także się
bawić, tańczyć. Z tą tylko różnicą, że goście weselni porozsiadali się przy
stołach suto zastawionych butelkami z winem, piwem i wódką a także
od czasu do czasu różnymi zakąskami, które po chwili usuwano ze względu na pył, który panował na sali. A goście nieproszeni musieli stać
w pewnej części sali. Gdy obcych byl0 za dużo i przy tańcu panował za
duży tłok, regulowano to w ten sposób, że od czasu do czasu drużba
ogłaszał. - Teraz tylko tańczą goście weselni. - Ale bardzo często zdarzało się, że kawalerowie spośród gości weselnych prosili do tańca panny, które nie były gośćmi weselnymi, gdy tańczyć mieli tylko goście
weselni.
Ten obyczaj jest właściwy tylko dla okolic z,amieszkałych przez ludność pochodzenia mazurskiego i gdzie indziej nie spotykany 4.
Takie wesele na sakeodbywał.o
się z wielkim szumem wśród ustawicznego pokrzykiwania. - Ho wesele, ho nasze, hu ha! - A ,najbardziej pokrzykiwały panny i kobiety zamężne.
Jedzono bardzo dużo różnego rodzaju mięsa i kiełbasy ,i pito bardzo
dużo wódki, bo była bardzo tania.
O wes,elu mojej cioci Kubackiej opowiadano bardzo długo, bo było
to pierwsze wesele, które odbywało się na nowo pohudowanej salce do
tańca w Chojnie, która do dzisiaj istnieje jako salka parafialna. Pan
młody, który pochodził z okolic Wwnek, zamówił na wesele orkiestrę
dętą, w Chojnie nie znaną. Gdy cały orszak weselny z domu weselnego
udawał się na salkę i wkraczał do wioski a orkiestra zagrała jakiegoś
marsza, to wszystkie psy w wiosce pozrywały się z łańcuchów i uciekły
do puszczy. Przypuszczały widocznie, że nastąpił koniec świata.
Bardzo ciekawe było pożegnanie gości weselnych, gdy wesele dobiegało końca. Gdy IpD dwóch dniarch trwa,nia wesela goście wesrelni zaezę1'i
się przygotowywać do odjazdu, wszyscy weselnicy wyszli z domu na
podwórze aby ich pożegnać. Parobcy przyjechali po swych rodziców
powózkami, wtedy przystępywali
do akcji drużbowie, tacy pijani, że
4 Autor
chętnie int'erproeluje ten i niektóTe inne zwycwje oraz -uznane za in;teresujące pozo.stałe przejawy kultury jako związa'ne z mazurskim
pocho,dzeniem
mieszkańców wioski. Nie spotkał ich bo-wiem wc wsiach sąsia,dujących z Chojnem,
IV których
nie było ludno5ci pochodzenia m.azurs'ki'cgo. Sprawy wniesionych przez
osadników mazurskich
elementów kulturowych
nie wstały jednak dotąd wyjaśnione. Prawo niepros2.Jnych ,gości -do ob.s'C!fJW1acji
wesela i uczestniczenia
w okreś!cnym za'kresie w zabawie weselnej znane było również na i'nnych terena.ch zachodniej i północnej Widko.pols1ki (Z. J.)
�260
Materiały
i dyskusje
ledwo trzymali się ma nogach. Powyciągali z ukrycia długie, cienkie
żerdzi€, do których na cienkim ikońou ;przYWJiązanybył mały S1nOl?€c:zek
słomy. Te żerdzie z€ słomą nazywali półmiotłami i tymi półmiotłami
wypędzali wyjeżdżających z zagrody. Te póimiotla maczali w bajorach
albo udawali że maczają, ażeby odjeżdżającemu napędzić większego strachu. Odjeżdżający ICZęstobiegiem pędzili do swej pawózJki ci jak strzała
wyskak'iwah z zagrody. Było to bardziej zabawne jak 'całe wesel'e, bo jak
taki pijany drużba zamachnął się tym półmiotlem, to za każdym razem
się przewrócił w bIota, więc obaj wyglądali jak nieboże stwDrzenia.
Odjeżdżających drużbowie żegnali takimi epitetami. - Wygłodniałe psy,
przyjechaliście tutaj nam wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, ter·az w domu przez cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze
dlużej byście zostali, ale my wam damy na zapęd s.
:::ycie w dawnym
Chojnie
nad Wartq,
1981, s. 52 - 55.
POGRZEB
Jedną z tych pr-aktyk, które przetrwały aż do XX wieku, było urządzanie pustych nocy. Gdy który z mieszkańców wioski zmarł, wówczas
wieczorem schodzili się mieszkańcy wioski, przede wszystkim z sąsiedztwa, w domu żałoby i do późmej nocy odprawiah modły nad zmarłym.
Odmawiano różamiec, <}'itanię.A na zalkończenie modłów, po półnJcy, częstowano uczestników skromną kolacją. Sam jeszcze brałem udział, będąc
chłopcem, w kilku takich pustych nocach.
Drugim takim chwalebnym obyczajem, przywiezionym z Mazowsza,
było odprowadzenie zmarłego do granicy wioski przez wszystkich mieszkańców wioski i pożegnanie 6. Ten obyczaj przetrwał aż do 1918 roku.
Do tego czasu zmarłych z Chojna składano na wieczny odpoczynek na
cmentarzu w Biezdwwie. Bo tam była parafia i tam był cmentarz.
Kondukt żałobny, któremu towarzyszyła prawie cała ludność wioski,
udawał się do kapliczki przydrożnej w pobliżu pwmu na Warcie na mo5 Zwyczaj
wypędzania gości weselnych nie było dotąd notowa,ny w materiaLch etno'graficznych z Wielkopolski. Moje bada1nia potwierdziły
występowanie teg.J elementu obrzędowości weselnej
w Chojnie i O'k,olicznych wsiach puszczańskich na początku XX wieku. Nie wyjaśniona jest dotąd geneza zwyczaju i jego
związek z o'kreś-]OiIląg'rupą mieszkańców Puszczy (Z. J.)
a l ten zwyczaj, choć nie znany w sąsiadl\ljących z Chojnean wioskach, 'Spotykany jeS't również na innyeh terenaeh Wielkopo,lski. Występował
\V
niek1órych
ws:iach illie posiada1jącyc'h swoich cmealltalf<ZY
(Z. J.)
�Materiały
i dyskusje
261
jej byłej posesji, gdzie obecnie dom nauczyciela. Przy kapliczce żegnając zmarłego chwalono jego cnoty i zalety, ba każdy miał prawo coś
powiedzieć. Ale proszono często o wygłoszenie przemówienia dobrego
mówcę "Kelnera" Nowaka, który barwnie potrafił podkreślić !zasługi
człowieka, który na to zasługiwał. Ale w większości wypadków przemawiał ktoś z bliskiej rodziny.
Potem odprawiano modły. Następnie rozdzielano pomiędzy odprowadzających, a szczególnie ludzi biednych i dzieci, duże kromki chleba
grubo smarowanego masłem, a jeżeli zmarły był za życia zamożnym gospodarzem, kromki były obłożone wędliną·
Na koniec obrzędu święcono cały kondukt i trumnę święconą wodą.
Potem tłuczono naczynie od święco'nej wody a takż€ półmisek od chleba o cokół kapliczki i kondukt ruszał jeszcze 100 metrów dalej do promu. Większość mieszkańców wioski rozchodziła się do swych domów już
od kapliczki a reszta dopiero, gdy prom odbił od brzegu. A tylko ścisły
kondukt pogrzebowy, najbliższa rodzina i krewni, odprowadzali zmarłego aż liliacmentarz w Bie'ZdrolWie,11 kU,ometrów.
Zycie w dawnym
Chojnie
nad Wartą,
1981, s. 49 - 51.
CIOTY I DUCHY
Było to wówczas jeszcze życie jak w bajce, które mieszkańcy wioski
spędzali na polowaniu i łowieniu ryb tyle tylko, że wśród duchów, upiorów i ciotów, których było więcej, jak samych mieszkańców, chociaż nikomu wielkiej krzywdy nie czyniły. Ale zdarzyło się kilka przykrych
wypadków, co było powodem, że strach przed upiorami i ciotami był
wśród mieszkańców wioski wprost zabobonny. I po zlpadnięciu zmroku
ludzie już z chat nie wychodzili i biada śmiałkowi, który to uczynił, zaraz cioty rzucały się na niego.
Pewnego razu dwóch mieszkańców wioski, którzy mieszkali na zachodnim końcu wioski a pracowali jako fornale w majątku, wstało
wcześnie rano i z latarnią udało się do majątku aby odpaść konie. Gdy
wracali z powrotem i przechodzili obok wysokieje topoli, która rosła na
miedzy pomiędzy Urbanm a Kęsym, od strony stoJoły zauważyli, że
na wierzchołku stodoły cioty odprawiają swój sabat i jeden do drugiega mówi. - Widzisz je! - W tym momenci jedna z ciotów ciężarem
swego ciała uderzyła w latarnię, którą rO'ztrzaskała, a na 'nlich samych
rzuciła taki strach, że upad~i na ziemię i przez kilka godzin do białego
dnia szli po kolanach do swoich domów oddalonych o 100 metrów.
�262
Materiały
i dyskusje
Innym razem dwaj myśliwi, Radziej i Kopka, wracali z polowania
na zasiadkę a północy z Małych Błot. Gdy przecehodzili przez Łysą Górę, pifZelecialo nad nimi sta,c1Jocio,t6w na m1otłach. Jeden z nich, Kopka,
ściągnął z ramienia jednorurkę i wypalił za ciotami. Wtedy stało się
istne piekło. Cioty zawróciły i zaczęły tłuc miotłami, że mieli wrażenie,
jakby ich gęsi tłukły skrzydłami.
Pewnego znów razu, podczas nocnego wypasu koni na łąkach koło
Czarnoszyny, parobcy siedzący przy ognisku zup-ełnie wyraźnie słyszeli,
że w strumyku kąpie się całe stado ciotów, bo nawet było słychać i kwik,
ale nie mieli odwagi, żeby zobaczyć, co się tam wyprawia. Tylko się
glowili nad tym, że te cioty, które sobie wyobrażali jako istoty bardzo
brudne, są tak dbałe a siebie, że się nawet kąpią. Gdy się rozwidniało
i ostrożnie podeszli do strumyka okazało się, że dwa konie, które miały
przednie nogi powiązane tak się poplątały, gdy przyszły do wodopoju,
że wpadły do strumyka i się potopiły.
Zabob,)nny lęk przed upiorami i ciotami miał też i dodatnią stronę
mianowicie, że dzi-ewczyny nie wychodziły wieczorami sam)tnie do koleżanek i dziecko nieślubne byŁo w wi'OiSicerzadkim wypadkiem ...
Po opisaniu tych kilku bajek a ciotach zasłyszanych od mojej babci
należy stwierdzić, że dawniejsi mieszkańcy Chojna mieli wyobrażnię bardzo bujną, co było powodem różnych anegdotek opowiadanych {) nich.
Jeszcze jedna anegdotka {) duchach. Przewoźnikiem na Warcie był
potomek osiedlonych w Chojnie Mazurów, Helpa. P-ewnej nocy ktoś długo krzyczał po drugiej stronie Warty. - Hop! Hop! - Gdy łodzią przybił do drugiego przegu nikt na niego nie czekał tylko łódż mocno zachybotała, jak gdyby ktoś do niej wsiadł. Po chwili czekania wracał z powrotem. Gdy przybił do brzegu łódź znów zachybotała, jak gdyby ktoś
z niej wysiadł. Na pewno jak ów legendarny przewoźnik na rzec-e Styks,
Charon, prz,ewlió,zlprrzelzr!z!ekęjakiegiO ducha.
Dawne
dzieje
Chojna
nad
Wartą
na Tysiąclecie
Państwa
Polskiego,
1966,
s. 42 - 45.
ROBACZYCA
Pewnego razu trzech Mazurów z Chojna poszło oglądać, jak por-osła
trawa na łące i jeden z nich zauważył, że w pewnym miejscu trawa jest
wyżarta i m.Jwi. - Glądnijcie jeno kumy, jakaś robacyca wyźruła cały
kawał łąki i tutaj w trawie leży. - Gdy się zbliżyli, zauważyli coś ksywego, zagiętego z ogonem, jak żmija leży w trawie. Więc kijami, którymi się podpierali, zaczęli bić robacycę, ażeby zamęczyć. Ale robacyca
nie dała się zamęczyć, podskakiwała do nich i podskakiwała, a oni bili
�Materiały
i
263
dyskusje
i bili. Im bardziej bili, tym bardziej podskakiwała. W pewnym momencie skocyla jednemu z :ni'ch na kark a drwgi, który był w pobliżu, ażeby
ratować kuma, złap.ał robacycę za ogon, ażeby ściągnąć z karku kuma
i podągn'lł tak mxno, że kumowi odleciał łeb. Gdy zobaczyli, że robacyca użryła kumowi łeb, rzucili się w popłochu z ksykim do uciecki
i biegli w stronę wioski jak furie, oglądając się na b0ki, cy robacyea
ich nie dogania. Oct tegocasu nie chodzili na łąki.
Ale tylko jeden z nich dobiegł do wioski, bo drugiego dogoniła i zazarła. Gdy wpadł do chaty, nie mógł wymówić ani slowa. Dopiero po
długiej chwili przemówił. - By ześ ty widziała Maryna, jak robJCyca
zuciła siG na nas, taka duża jak byk a ślipia miała jak satun, a jakie
duże zębiska a na łbie miała takie zgające. By ześ ty widziała jak wys0ko skakała, jak chata. Jajntowi zaraz łeb użryła a Frąsia zazarła blisko wsi. Ale jo się ,nie dołem, bo jo sedłem jak bana. - To ty chłepku
jesteś hyrny hrycek - mówi Maryna.
T<'I rob3cycą był zwykły sierp, który ktoś z ludności autochtonicznej
zapomniał zabrać a którego świeżo osiadli w Chojnie jeszcze nie znali.
Chojno
llł80.
s.
nad
Wartq.
Ośrodek
wczasowO-wypoczynkowy
w
legendzie
i anegdoc'ie,
28 - 29.
BYSIU
Osiedli w Chojnie Mazurzy swoje nowo pobudowane chaty kryli trzciną
lub słomą. W słomie po wymłóceniu zawsze pozostaje pewna ilość ziarna, które wiosną, gdy słońce przygrzeje, skiełkuje i dach się zazieleni
jak łąka.
Jeden 'z Chojanów postanowił tę łąkę na dachu wykorzystać. Miał
w chlew,iku ła:1;n:egobysia i z rodziną uradzili, że bysia należy wciągnąć na dach chaty i ładnie sobie podeżre. Założyli bysiowi linkę na szyi
i przerzucili przez dach chaty i gdy jedni bysia po;:ychali, drudzy z drugiej stmny chaty za liiknę ciągnęli. Gdy bysia podciągnęli 'Pod sam dach,
bysiu wyciągnął długi jęzor, wtedy jeden z członkJw rodziny m:)wi.
- a jus ni mne docekać as go wciągniemy, taki ma apetyt aż jęzor
wyciągnął. - Gdy bysia wciągnę ii na dach, bysiu stracił apetyt więc
mu zrywali tę oziminę, podtykaj pod pysk i się prosili. - No bysiu,
no bysiu, taki miałeś apetyt, aż jęzor wyciągałeś a teraz nie chcesz żreć.
- A bysiu się udusił.
Chojno
nad
1980, s. 25.
Wartq.
Ośrodek
wczasowo-wypoczynkowy
w
legendzie
i anegdocie.
�Materiały
264
i dyskusje
PUSTELNIK
Na górze Pustelni żył przed wielu latami w ziemiance nakrytej chrustem i mchem pustel.nik. Stąd nazwa leśnictwa. Nikt nie wie, kim on był
i za jakie winy pokutował chodząc po kolanach do odległego a kilkanaście kilometrów Lubasza pod Czarnkowem, do kościoła na odpust. Dmga
jego wiodła grzbietem wyżyny, na której wznosi się góra Pustelnia, aż
w pobliże Lubasza.
Pustelnik żywił się rybą, którą każdego dnia schodził złowić do pobliskiego jeziora o nazwie Kuchówiec. Ałe pewnego dnia zdarzylo się,
że żadnej ryby nie złowił i wtedy rzucił na jezioro straszną klątwę,
ażeby zniklo z powierzchni ziemi. I od tebll czasu coraz bardziej zarasta
różnymi wodorostami i trawą i prawdopodobnie w dalekiej przyszłości
zupełnie przestanie istnieć. Straszna musiała być klątwa starego pustelnika, tak straszna, jak straszne być musi przekleJ1stwo ludzi umierających z głodu na naszej ziemi, gdy tymczasem wiele artykułów żywnośdowych się rozmyślnie niszczy. I wielu stworzyło sobie istny raj na
naszej ziemi.
Opowiadała mi moja babcia, że jej prababcia osobiście widziała pustelnika, który mieszkał w ziemiance na tej górze. Mieszkańcy wioski
zbierając grzyby w lesie celowo zachodzili na górę, ażeby zaglądnąć do
ziemianki pustelnika ale on stronił ,od ludzi i w ogóle z nimi nie rozmawiał, tylko dawał znak ręką, żeby sobie poszli. Był to mężczyzna wysokiego wzr'ostu, o szlachetnym wyrazie twarzy. Może jaki żołnierz powstaniec, który nie mógł przeboleć "ciężkiej doli uciemiężonej Ojczyzny.
A może kochana kobieta zraniła mu serce, które przyszedł do tej pustelni uk'oić. Któż to może wiedzieć!
Dawne
dzieje
Chojna
nad
Wartą
na
Tysiąclecie
Państwa
Polskiego,
1~66. s, 103-
- 105.
LEHMAN
Lehman, żona z rodziny pochodzenia mazurskiego. Lehman to Polak
<ll'e to niemiecki,e llIazwisko mniej tego czł,owi€lka s:npecHo jak jego charakter i sposób postępowania. Był to zawadiaka bardzo niezgo'Clny,w dodatku sadJ'lsta, który dręczył nie tylko swoje zwierzęta domowe ale
i swoich domowników. Ze wszystkimi S'wOIimisąSiiedami żył w niez.g'od'?:ie. Nawet ze Stefaniakową, kobietą bardzo kłótliwą, a której napiszę
w dalszej części opowiadania.
�Materiały
265
i dyskusje
Lehman był chlopem i kołodziejem, to też do karczmy zawsze chodził
z toporkiem lub młotkiem. Gdy z kim rozmawiał, szczególnie gdy popił, tiC) nie tyłko 'Sam się opanslkał, aJe takż,e swego rOIZffiÓ'wlcę·
'Do też :nikt
'z l1Jim ni'e choi13łil'o'unawiać i przez to stawał się jeg'o wT'OIgi'em.Jego sąsiad ukośnie przez drogę, który prowadził zakład masarski, któremu
Lehm.:m przez wiele lat mOCno nadokuczał, gdy umierał w średnim wieku powiedział, że musi umrzeć mł-odo tylko dlatego, że nie mOże żyć
w sąsiedztwie ani zabić tego wstrętnego, obrzydliwego sąsiada. A był to
człowiek potężny jak wieża.
Pewnej niedzieli żona i córka Lehmana wybierały się na odpust do
Biezdrowa, oddalonego 11 kilometrów i żona mówi do męża. - Tutaj
w garnku, na kotlinie, gotuje się mięso z królika, gdy będzie miękkie, to
najedz się a na nas nie czekaj, ba my wrócimy pod wieczór. - Gdy
Lehman jadł mięso z królika i kotu rzucał kości do ogryzienia stwierdził, że tego mięsa wcale nie jest tak dużo, więc postanowił zjeść wszysiko a kobietom ugotować kota. Gdy k'obiety wróciły zoąoustu
i jadły
mięso a kości rzucały pod stół dla kota, bardz.o się dziwiły, że mimo kilkakrotnego wołania, kot nie przychodził. Gdy to wołanie kota nie miało
końca Lehman się zdenerwował i mówi. - Głupie baby, zżarły żeście
kota, a teraz wołacie. - Wówczas obie wybiegły na podwórze wymi·otować, h::J 'wówczas kotów jeszcze się :ni,ejadalo.
Lehman miał konia i krowę. Gdy koń nie wyjadł nędznego obroku,
to bił Ik'onia dUżą ;kiOl?yśeiądo mi'€Sza1ni'aobr,OIkuab'Owa, Iktóf1astała z.araz abak, ,za każdym uderzeniem mrużyła oczy i Lehman to zauważył,
więc z k'olei bił krowę, krzycząc. - Ja ci na nieg'o pomrugam, żeby on
nie żarł. - Krowę tak okropnie zbił, że jej pozbijał koś'ci biodrowe.
Pamiętam doskonale tę krowę, jak kilka lat chodziła taka oszpec'ona bez
iych kości biodrowych na pastwisko.
CJwjno
nad
Wartą.
Ośrodek
wczasowo-wypoczynkowy
w
legendzie
'i anegdocie,
1980, s, 43 - 45.
STEFANIAKOWA
Stefaniakowa była kobietą bardzo kłótliwą, toteż wszystkie kobiety
bardza jej się bały, a nawet mężczyźni schodzili jej z drogi. Jedynie
mgr Stryczyński senior, właściciel apteki we Wronkach, bardzo ją poważał. I gdy umarła, to powiedział. - Dopóki Stefaniakowa żyła, to inieres jeszcze jako tako szedł. Ale teraz ludzie mało chorują i chyba będzie trzeba aptekę zamknąć. - Ale chorą to ona znów tak bardzo nie
była, bo miałem okazję się Q tym naocznie przekonać.
�266
Materiały
i dyskusje
Był piękny ciepły dzień sierpniowy, kąpałem się z kilkoma chłopakarni, rówieśnikami w Warcie, w pobjżu miejsca, gdzie na ostrodze
wysuniętej około 10 metrów w wodę rzeki prała brudy Stefaniakowa.
Z prądem rzeki płynęła duża barka 7 obładowana zbożem. Tych barek
w czasach niewoli płynęło kilka codziennie wywożąc z Poznańskiego
zboże w głąb Niemiec. Na barce siedział człowiek w średnim wieku
i odpoczywał.
Gdy b,uka zrównała się tym miejscem, gdzie ów czlowiek siedział
ze Stefaniakową, człowiek ten odezwał się do Stefaniakowej w jGzyku
polskim. - Kobietko, kłóćma się. - Stefaniakowa wyprostowała się
i po chwili mówi. - Panie, o co my się mamy kłócić. Przecież się wcale
nie znamy. - Wtedy człowiek z barki m.'Jwi. - Ty głupia babo, nie
wiesz, o co mamy się kłócićl - Barka się już oddaliła i Stefaniakowa,
chcąc mu dać dosad,ną odpowiedź, zerwała się i szybko pobiegła do następnej ostrogi, oddalonej około 80 metrów i mówi. - No ty łysy byku,
ty mnie będziesz wyzywał od głupiej baby! 2ebym ja ciebi,e w moje
ręce dostała, to ja bym tobie ślipia wydrapała! - Człowiek z barki nie
pozostał Stefaniakowej dłużny i mówi. - Ty stara k,empo, ja cię .... Stefaniakowa, ażeby jemu dać odpowiedź, musiała znowu biec do następnejostrogi,
a my chłopcy za nią i tak biegła od ostrogi do ostrogi na
przestrzeni 1 kilometra.
Gdy barka przepływała nieco bliżej ostrogi, to Stefaniakowa rzucała
piaskiem i blotem do tego człowieka i bardzo się rozsierdziła. Taka była
zacietrzewiona, że miała pianę na ustach. A konwersacja pomiędzy nimi
się coraz bardziej za.)strzała i słowa padały takie, których w moim opo-.
wiadaniu nie mogę powtórzyć.
Stefaniakowa byłaby jeszcze dalej biegła ale człowiek z barki w pewnym momenci'e zaczął się głośno śmiać i szybko zeszedł do kajuty. My
chłopcy bardzo żałowaliśmy, że piękne widowisko tak szybko się skończyło, bo znając dobrze Stefaniakawą przypuszczaliśmy, że ona pobiegnie aż do Sierak'owa, 11 kilometrów....
Tej wprawy do kłócenia się
Stefaniakowa nabrała w ustawicznym kłóceniu się z sąsiadem Lehmanem. Nieraz cały dzień stali przy płocie, on z jednej strony, ona z drugiej i się kłócili. I nauka nie poszła w las. Po takiej kłótni Siefaniakowa wracała do domu przemoczona do suchej nitki, tak ją Lehman oparskał.
Chojno
nad
Wartą.
Ośrodek
wczasowo-wypoczynkowy
w
legendzie
i anegdocie,
IR80, s. 48 - 51.
Autor nie zamierzał nadać swym tekstom wartości źródła diale'ktologicz:neniekiedy stara się zaznaczyć mazurzenie. Tu używa literackich
wyrazów
ostroga, barka w miejsce używanych
bona. szkuta (Z. J.l
7
go, choć
�Materiały
:liARIUSZ
267
i dyskusje
BilUMANN
Muzeum Narodowe,
Poznań
TRADYCJA - SZTUKA LUDOWALUDOWA KULTURA ARTYSTYCZNA
1
Pojęcia tradycja, sztuka ludowa i ludowa kultura artystyczna są terminami powszechnie używanymi przez e.ntologię. J,ednak brak im !precyzyjnych określeń, co podowuje wiele nieporozumień.
Pierwsze z nich wiąże się z kategorią "tradycji".
Wielokrotnie
definiowano to pojęcie. Sensy tych definicji są do siebie zbieżne. Definicję
odpowiadajqcą współczesnej etnologii dał, jak sądzę, J. Burszta 2. Wynika z niej wprost, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz podlega zmianom, tak zewnętrznym
jak i wewnętrznym 3. Dlatego twierdzenie,
że
desygnat tradycyjny jest jednocześnie synonimem stałości, działaniu nie
podlegajclcemu rozwojowi, stanowi błąd, który może doprowadzić do fałszywych twierdzeń. Z pojęciem tradycji wiążą się dwa inne, stawiane
często w opozycji do niej. Jedno takie zestawienie, to tradycja i twórczość. J. Górecki usiłuje udawadniać, że to GO tradycyj,ne, nie jest twórcze 4. Jak w takim razie wytłumaczyć
wszelkie zmiany w kulturze ludowej? Czy zmiany te nie były twórcze? Jeżeli były twórcze to znaczy,
że nie opierały się na tradycji, a jeżeli nie opierały się na tradycji to
znaczy, że ni·e mamy do czynienia z kulturą ludową, czyli ona nie istnieje. Gdyby natomiast przyjąć, że nie były twórcze, to jak je wytłumaczyć? Może bezkrytycznym
przejmowcvniem nowości z i.nnych warstw?
Być może, niekiedy i tak bywało. Lecz wiadomo, chłop, to co przejmował z innych warstw, szczególnie w zakresie sztuki, twórczo przetwarzał zgodnie z zapotrzebowaniem
własnej grupy społecznej. Mogą
o tym świadczyć liczne XIX-wieczne
rzeźby ludowe w Wielkopolsce.
Trzeba jednak stwierdzić, że pojęcia tradycji i twórczości nie wykluczają
siG \vzajemnie a nawzajem uzupełniają.
J. Góreckiego,
Nowe
"Lud", t. 67:
pozatelitarną,
r,ie' ustrzegł się jednak błędu w pO's;taci traktowania
kategorii tradycji jako cze"o3
stalego, nie podlegającego
zmianom. Takie traktowanie
tego pojęcia doprowadzllo
autora do wysunięcia
tez, których nie można akceptować
bezkrytycznie.
2 J. Burszta,
Ku!tura
ludowa - kultura
narodowa.
Szkice i rozprawy,
Warszawa 1974, s. 342.
3 por. ta'kźe K. Zyguls'ki, Wartości
i wzory kultury,
Warszawa 1975.
4 J. Górecki,
op. cit. ... , s. 123.
I
Do napisania
-niniejszego
tekstus'kłonił
mnie
artykuł
perspektywy
etnologii
w świetle
problemu
tzw. sztuk p:naelitarnuch
: J 983. s. 121 - 154. Arykuł
ten, wnosząc nowe spojrzenie
na 'sztukę
�268
Materiały
i dyskusje
Drugie zestawienie, to tradycja i współczesność. Już ich k'Ontekst
występowania sugeruje ich przeciwstawność. Możnaby sądzić, że to, co
w sztuce ludowej współczesne, nie jest tradycyjne. Może "współczesna"
kultura ludowa nie istnieje, może wymyślili ją etnografowie. Trzeba sobie zdać sprawę, że "współczesna" kultura ludowa jest kontynuacją kultury "tradycyjnej", czerpie z jej dorobku. Przyjęło się uważać, że termin współczesność w etnologii ma oznaczać zjawiska kulturowe mające
miejsce po 1945 roku. Nie jest to termin naj szczęśliwszy, szczególnie
w odniesieniu do sztuki ludowej. Trzeba pamiętać, że kultura ludowa
jest jedna, oparta na tradycji ludowej, aokreśienie współczesna kultura
ludowa maże mieć tylko znaczenie porządkujące.
Wszystkie te terminy mają ścisły zwi;tzek z częścią kultury ludowej
zwaną powszechnie sztuką ludową. Aby sens moich wywodów był jasny
muszę w tym miejscu zaznaczyć, że pojmuję sztukę ludową podobnie
jak A. Kroh jej fragment, rzeźbę ludową 5. Musi zatem sztuka ludowa
spełniać następujące warunki:
1. realizować zapotrzebowanie światopoglądowe i estetyczne ludu
jako grupy lokalnej,
2. twórca musi byćczłQukiem
grupy społecznej określanej jako
lud i nie posiadać wykształcenia plastycznego czyli być samoukiem 6.
Niespełnienie jednego z nich powoduje, że dany wytwór nie jest sztuką
ludową. Jednak w przeciwieństwie do A. Kroha, nie robiłbym sztucznego podziału na sztukę ludową tradycyjną i współczesną. Jeżeli twórczość ludowa wykonana po 1945 roku nie speł,nia powyższych warunków, jest po prostu sztuką amatorską mieszkańców wsi (ale należy ją
traktować jako część kultury ludowej).
Oczywiście, że takie rozumienie sztuki ludowej w istotny sposób
zawęża jej pole badawcze. W związku z tym należy wyłączyć ze sztuki
ludowej malarstwo kręgu częstochowskiego, większość malarstwa na
szkle i drzeworytów. Jedynie rzeźba ludowa jest w myśl takiej definicji najbardziej reprezentatywna
dla sztuki lud,owej. Jednak J. Górecki 7
poszedł jeszcze dalej. Uważa on, że w myśl definicji A. Kroha nie istnieje tradycyjna rzeźba ludowa. Takie rozumowanie J. Góreckiego jest
słuszne jeżeli przyjmiemy, że tradycja = costans. W myśl takiego rozumowania słuszne jest także negowanie istnienia sztuki ludowej. Jednak
fakty zaprzeczają tej tezie. Na fot. 1 i 2 widać dwie rzeźby, które
w myśl definicji akceptowanej przeze mnie trzeba uznać jako tradyA. Kroh, WspJłczesna
rzeźba ludowa
Karpat
Polskich,
Wwcław 1979, s. 8.
e Celowo pomijam pojęcie stylu, któTe jest tak nieprecyzyjne,
że trudno je
traktować w odniesi·eniu do sztUlki ludowej poważnie.
7 J. Górecki, op. cit., s. 135.
5
�Materiały
i dyskusje
Matka Boska, rzeźb. P. Bryliński,
269
XIX w. wieś Olobak
cyjne rzeźby ludowe. Jedną wykonał Paweł Bryliński w połowie XIX
wieku, a drugą Jan Kozica po 1945 roku. O tym, że rzeźby te realizują
zapotrzebowanie światopoglądowe ludu nie trzeba chyba nikogo przekonyv,'aĆ'. Kw-estia zapotrz€bowania €st€tycznego może być dyskutowana, ale gdyby rzeźby te nie realizowały go, czyż funkcjonowałyby do
dzisiaj w kulturze ludowej? I ostatnia sprawa, obydwaj .autorzy byli
rzeźbiarzami wiejskimi, którzy nie odebrali żadnego wykształcenia plastycznego. Każdy z nich tworzył w innym okr€sie. Rzeźby ich są różne
,pod \,-,zględem formy artystycznej. Mimo tych różnic łączyło ich nawią-
�270
Materiały
i dyskusje
zywanie do tradycji ludowej i akceptacja ich prac przez społeczność
wiejską·'
Problematycz.ne jest samo funkcjonowanie gustu estetycznego chłopa,
które ma ścisły związek z filozoficznym pojęciem piękna. Z jednej strony chł,op widział w kościele dzieła tzw. sztuki oficjalnej, uważał je za
piękne, chciał .posiadać podobne wartości także u siebie i kupowal je
od okolicznych rzeźbiarzy samouków. Podobnie przydrożne kapliczki,
krzyże czy słupy były wykonywane przez rzeźbiarzy ludowych na zamówienie fundato-ra. Mamy tu do czynienia z klasycznym przykładem
tego, jak zapotrzebowanie społecz.ne powołało do życia określoną grupę
twórców. Można s'obie zadać pytanie, dlaczego chłopi nie zamawiali tych
dzieł u twórców "oficjalnych"? Odpowiedź jest prosta, z tych samych
powodów, z których nie czynią tego dzisiaj, czyli finansowych. Tak oto
sfera materialna zmusiła do uznania (w ramach społeczności lokalnej)
za piękne wytwory rzeźbiarzy ludowych. Łatwo dalej prześledzić, że
zmiany gustów estetycznych wykazują powiązania (szczególnie w momentach przełomowych) ze sferą bytu materialnego oraz wzrostem świadomości. Jednocześnie trzeba stwierdzić, że rzeźby prezentowane na fctograf.iach udawadniają nieprawdziwość definicji A. Kroha i d;)\vodzą,
że tradycja nie jest czymś stałym, lecz po-dlega stałej ewolucyjnej zmianie.
Skupiłem się tutaj na rzeźbie ludowej jako na pewnym przykładzie.
Pod·obnych konkluzji może dostarczyć także malarstwo, a przede \\'szystkim tzw. sztuka dekoracyjna czyli zdobnictwo.
W myśl definicji przedstawionej
wyżej, poza ·obszarem zaintereSDwania sztuki ludowej znajduje się większość malarstwa na plótnie. malarstwa na szkle, tzw. ludowej rzeźby współcz·esnej oraz wytwory prz-emysłu artystycznego przeznaczone dla wsi i miasta. Czy oznacza to, że
etnologia nie powinna się tym zajmować? Nie, właśnie etnologia jest
dyscypliną do prowadzenia badań nad tą problematyką. Zjawiska tego
typu przyjęło się ostatnio określać terminem ludowa kultura artystyczna. Jest to, jak się zdaje, termin najbardziej ,adekwatny do otaczającej
nas rzeczywistości. Pod tą nazwą należy r·ozumieć całokształt zjawisk
plastycznych występujących na wsi z wyłączeniem twórczości ludzi chorych umysłowo. Wyłączenie chorych umysłowo jest celowe, gdyż nie
tworzą oni dla jakiegoś konkretnego odbiorcy. Ich twórcwść jest efektem rozładowania patologicznych emocji i powinna raczej zainteresować
psychiatrów i psychologów. Natomiast cała tWórczość artystyczna pozawiejska, której odbiorcą jest wieś (nie znaczy to, że tylko wieś) należy
zalkzyć do wspomnianej wyżej kategorii. W jej skład wchodziloby n·ie
tylko np. malarstwo częstochowskie, ale także oleodruki o treści kultowej i świeckiej. Z drugiej strony w skład ludowej kultury artystycznej
�Materiały
i dyskusje
271
•
S·w. I.dz:i. r,zeźb. J. Koz'ica, 1961. w. Mi"orzy:n
będzie także wchodziła tzw. plastyka amatorska wsi, której odbiorcą jest
przede wszystkim miasto. Jednocześnie trze ba stwierdzić, że poza sferą
zainteresowań ludowej kultury artystycznej znajduje się cała plastyka
amatorska w miastach. Moż·e ona wchodzić jedynie w skład badań nad
kulturą miejską.
Podstawą do takiego określenia tego terminu ,są dwa zasadnicze warunki, które wytwór artystyczny musi spełniać aby zostać zaliczonym
do ludowej kultury artystycznej:
1. Jeżeli twórcą jest członek społeczności wiejskiej, to odbiorcą może być członek innej społffZllości.
2. Jeżeli twórca nie jest czlo·nkiem społeczności wiejskiej, to odbiorcą musi być czlonek spoleczności wiejskiej.
Termin ten ma szersze z,naczenie niż sztuka ludowa. Sztuka ludowa jest
tylko pewnym fragmentem ludowej kultury artystycznej, która z kolei
zawiera się w pojęciu sztuki pozaelitarne. W całym wywodzie J. Góreckiego zabraklo tego pojęcia, a raczej nie mogla ono powstać, gdyż jest
sprzeczne z tezą, że tradycja = costans.
�272
Jak wynika z powyższego, trudno się zgodzić z wieloma tezami stawianymi przez J. Góreckiego. Sztuka ludowa jest faktem, które~o nie
można negować. Zgadzam się jednak z tym, że historycy sztuki i niektórzy etnologowie wprowadzili bada,nia nad sztuką ludową na manowce
po,przez bezkrytyczne
stosowanie metod badawczych zapożyczonych
z historii. Dla badania sztuki ludowej czy ludowej kultury artystycznej konieczne jest stosowanie technik i metod badawczych, które pozwolą na wyjaśnienie rzeczywistych mechanizmów powstawania tych
wytworów. To, że nadawano im i nadal nadaje się walory artystyczrne,
jest cechą drugorzędną nie mającą decydującego wpływu na ich istnienie. Takie stwierdzenie nie upoważnia nas jednak do twierdzenia, że
sztuka ludowa nie istnieje. Istnieje ona, ale ,nie w takim sensie jak to
rozumieją historycy sztuki. Nie można bezkrytycznie przenosić na twórczość pozaelitarną terminu sztuka, który w tym przypadku należy raczej uznawać jako zdobienie wytworu mającego inną funkcję podstawową. Historycy sztuki jako dzieła sztuki traktują tylko te wytwory,
które się im podobają (często decyduje o tym nazwisko autora). Takie
subiektywne podejście nie może mieć miejsca w etnologii, która powinna przede wszystkim badać zjawiska od strony ich gen-ezy, wewnątrzgrupowej akceptacji i percepcji. Dlatego też celowe byłoby w odniesieniu do dotychczas stosowanego terminu sztuka ludowa (w dotychczasowym znaczeniu) poszukać inego pojęcia, lepiej oddającego problematykęotaczającej
nas rzeczywist'ości. Wydaje się, że termin l u d o w a
k u l t u r a a r t y s t Y c z n a byłby lepszy niż dotychczasowy. Nie powoduje on fałszywego sugerowania się pojęciami z zakresu estetyki,
a użycie pojęcia kultura wskazuje, że chodzi o badania kompleksowe,
nie zamykające się w samej kategorii piękna, która według filozofów
i historyków sztuki istnieje obiektywnie, ale o tym, w jakim dziele ono
istnieje, decydują w sposób subiektywny ludzie.
W pełni zdaję sobie sprawę, że powyższy tekst nie wyczerpuje zagadnienia (nie było to zresztą moim celem), sygnalizuje on tylko niektóre problemy wynikające z teorii kultury. Jest on przede wszystkim
polemiką z niektórymi tezami prezentowanymi przez J. Góreckiego .
••
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d423fe105b2ce595b11027549612d27.pdf
c3a16d114a071c18aa7c8ffb9dc77b13
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4415
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4108
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.58-60
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń
skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci
ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno
polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury
i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych
wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951),
„Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka
ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych
muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości
na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo
tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze
znaczoną dla Polonii amerykańskiej.
tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede
wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych
pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949,
1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R.
I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola
drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970,
w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro
polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak
terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948;
Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I ,
1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki
ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał
również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy
bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja
Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk,
ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot
i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.",
R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu
sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka
ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka
rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie
wycinanki papierowe XVII
i XVIII
wieku, „Pol. Szt. lud.",
R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958;
Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960.
W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę
również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49),
w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr
muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra
kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar
talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia
łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym
w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego
oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw
PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo
wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto
w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63
siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje.
Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości
artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie
dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu
ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono
graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia
ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej
obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz
nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł
w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował
dział etnograficzny.
Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta
wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej
ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do
inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw
etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad
nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie
Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka
ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach
pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty
1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo
czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego,
otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury
narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc
do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika
Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego
ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły
(1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych
(1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni
publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym
poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący
rc erat m temat grafiki staropolskiej.
f
Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę
dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa
etnograficznego.
Bolesław Łcpuszańshi
K
N
K
VII—IX
Imprezy folklorystyczne i regionalne
3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy,
instrumentalistów i śpiewaków ziem gór
skich pn. „Sabałowe Bajania".
Jury pod przewodnictwem prof.
dr Romana Reinfussa przyznało następu
jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten
tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani
sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik
z Żywca i Władysław Gondek z Białego
Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin
kę Bacowską" otrzymali — Stanisław
Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu,
a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek
z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską"
za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu
otrzymał zespół „Limanowianie".
W okresie Konkursu oprócz koncer
tów odbywały się kiermasze sztuki ludo
woj oraz czynne były: wystawa wyrobów
ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz
wystawa twórców ludowych ze Spiszu.
Występował też Teatr Ludowy z Buko58
1975
winy Tatrzańskiej, wykonując utwory
pisane gwarą przez Józefa Pitoraka.
*
19.V1I — w Gdyni odbyła się inau
guracja Jarmarku Ludowego, imprezy
zorganizowanej przez Cepelię pod patro
natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na
otwarciu obecni byli przedstawiciele
władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni
Władysław Porzyeki,
wicewojewoda
Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu
Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą.
W czasie czterodniowej imprezy odby
wały się — poza kiermaszem — pokazy
mody inspirowanej sztuką ludową i wy
stępy zespołów ludowych.
*
19—22.V1I. — odbyły się X V Dni
Borów Tucholskich. Wśród
licznych
imprez zorganizowano wystawę sztuki
ludowej połączoną z kiermaszem.
*
22, 23.VII — w Kaszubskim Parku
Etnograficznym odbył się tradycyjny lip
cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn
twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby
Na estradach występowały zespoły z Ko
śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz.
V I I — w Galerii Współczesnej Szti
ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac
odbywały się w ciągu całego lipca trz;
dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś
ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In
prezę zainaugurował pokaz wyrobu k
ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn
(10—12VII) prezentowano wyrób k
ronki klockowej z Bobowej, potem kok
no: haft na suknie, żywiecki haft i
tiulu, haft i malowanki zalipiańsk
pokaz przędzenia wełny kilimowej, a :
zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł
*
2—17.VIII — odbył się w Gdaiis
tradycyjny Jarmark Dominikański, orj
nizowany przez Urząd m. Gdańska, To
Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc
Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji
�marku reprezentowana przez Cepelię oraz
Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie i in
dywidualnych twórców ludowych. Szcze
gólnym powodzeniem u odbiorców cie
szył się kaszubski haft ludowy.
*
3—10.VIII — w Wiśle, Szczyrku
i Żywcu odbył się X I I Tydzień Kultury
Beskidzkiej, wielki
międzynarodowy
przegląd folkloru góralskiego, zorganizo
wany pod protektoratem I sekretarza
KWPZPR w Bielsku-Białej
Józefa
Buzińskiego i wojewody bielskiego Józefa
Łobudka. Patronat prasowy nad Festi
walem objęła redakcja „Dziennika Za
chodniego". Uroczystości inauguracyjne
rozpoczęły się w Wiśle barwnym koro
wodem uczestników, który przeszedł przez
ulice miasta.
W tegorocznym Festiwalu udział
wzięło 7 zespołów zagranicznych: z CSRS,
Jugosławii, NRD i Węgier oraz liczne
zespoły polskie z rejonu Żywca, Wisły
i Szczyrku a także z Podtatrza.
W czasie imprezy czynne były wy
stawy : w Szczyrku — wystawa rzemiosła
artystycznego i ludowego z 13 woje
wództw oraz wystawa twórców ludo
wych; w Wiśle — otwarto wystawę
Cepelii i wystawę „Kultura materialna
górali beskidzkich"; w Żywcu — wysiawo ludowego zdobnictwa bibułkowego,
a w Koniakowie — koronkarstwa.
*
23, 24.VIII — w Warszawie odbył się
IV Festyn „Trybuny Ludu", w czasie
którego Cepelia zorganizowała kiermasz
sztuki ludowej i pokazy wytwarzania
wyrobów ludowych. Wystąpiły ludowe
zespoły folklorystyczne.
*
V I — V I I I — na terenie Bieszczadów
odbywała się impreza pn. „Solińskio
lato", w czasie której wystąpiły liczno
zespoły.
*
V I I I — z inicjatywy Jana Jędrusia
— prezesa Zarządu Oddziału Związku
Podhalan w Poroninie odbył się po raz
pierwszy przegląd zespołów regionalnych
działających przy Związku Podhalan.
W imprezie udział wzięły zespoły:
„Kogle" z Poronina, Zespół im. Klimka
Bachledy z Zakopanego, „Kropianka"
z Babki oraz zespoły z Łopusznej, No
wego Targu, Zubrzycy Górnej i Łapsz
Niżnych. Zaprezentowano folklor pod
halański, orawski i spiski.
*
30.V1II— 1.IX — w Krakowie od
były się I I I Targi Sztuki Ludowej, orga
nizowane w tym roku pod hasłem
„Sztuka ludowa i joj inspiracje" przez
Wydz. Kultury Urzędu Woj. m. Krakowa
i Cepelię przy współpracy instytucji za
interesowanych, jak: Desa, Veritas—Inco.
Otwarcia Targów dokonał wicepre
zydent Krakowa Zygmunt Sakiewicz.
W czasie Targów, pomyślanych jako
wielki doroczny przegląd twórczości lu
dowej z całego kraju — odbywały się
imprezy następujące: 1 — kiermasz na
Rynku krakowskim połączony z pokaza
niem procesu wytwarzania sztuki ludo
wej ; 2 — występy zespołów regionalnych,
krajowych i zagranicznych; 3 — pokaz
mody inspirowanej sztuką ludową; 4 —
wystawy: „Strój ludowy i jego adaptacja
we współczesnej odzieży", „Motywy lu
dowe we współczesnym plakacie", „Lu
dowe inspiracje we współczesnym rze
miosło cechowym", „Tradycje ludowe we
współczesnym rękodziele artystycznym",
„Twórcy ludowi" oraz „Samorodna
sztuka naiwna" — z kolekcji Desy.
Targi cieszyły się wielkim powodze
niom, a obroty były trzykrotnie większo
niż dwa lata temu i sięgnęły 3 milionów
złotych.
*
31.VIII — 7.IX — w Zakopanem trwała
XIV
„Tatrzańska Jesień".
Impre
zę zainaugurowano barwnym „Weselem
Góralskim" w wykonaniu zakopiańskiego
zespołu „Maśniaków". l . I X — na tra
dycyjnych „Posiadach" zaprezentowano
ludowych pisarzy Podhala. 2.IX — roz
począł się V I I I Międzynarodowy Festiwal
Folkloru Ziem Górskich, w którym udział
wzięły zespoły z Austrii, Bułgarii, Cze
chosłowacji, Francji, Grecji (po raz pierw
szy), Jugosławii, N R D , Norwegii, RFN,
Rumunii, Szwecji, Turcji, Węgier i ZSRR.
Polskę reprezentowały zespoły: Zespół
Góralski im. Andrzeja Skupnia Florka
z Białego Dunajca, Regionalny Zespół
Pieśni i Tańca „Lachy" z Nowego Sącza,
Studencki Zespół Góralski „Skalni"
z Krakowa, Zespól Górali Tatrzańskich
im. Jana Malinowskiego ze Szczawnicy—
-Krościenka, Regionalny Zespół Pieśni
i Tańca „ J u h a s " z Ujsołów, Regionalny
Zespół Pieśni i Tańca „Gronie" z Żywca
oraz Góralski Zespół im. Jana Sabały
z Zakopanego.
Nagrody I — „Złote Ciupagi" w ka
tegorii zespołów autentycznych otrzymał
zespół „Muresul" z Tirgu-Mures (Rumu
nia); w kategorii zespołów artystycznie
opracowanych: zespół „Dolina Dunajca"
z N . Sącza. W kategorii zespołów styli
zowanych — Reprezentacyjny Zespół
Studencki z Sofii. Wśród zespołów repre
zentujących
folklor rekonstruowany
„Bul I Nidaros" z Trondheim (Nor
wegia) .
Nagrody I I — „Srebrne Ciupagi"
otrzymali w kategorii zespołów „auten
tycznych" : Zespół Andrzeja Florka Skup
nia z Białego Dunajca; w kategorii —
artyst. opracowanych: Zespół Górali Sło
wackich „Dotva". W kategorii zespołów
stylizowanych: Uzbecki Ludowy Zespół
Pieśni i Tańca „Szałoła". Wśród zespo
łów prezentujących folklor rekonstruo
wany — Zespół Folksdanslaget „Lilian"
(Szwecja). Przyznano również inne na
grody.
*
7.IX — w Masłowie (woj. kieleckie)
z okazji dożynek odbył się Jarmark
Twórczości Ludowej, na którym ofero
wali swe wyroby: Jerzy i Bogdan Porzuckowie oraz Ryszard Jeziorski (rzoźba), Maria Szyszkowska (plastyka obrzę
dowa) i Stefan Półtorak (malarstwo).
Jarmark został zorganizowany z ini
cjatywy Gminnego Ośrodka Kultury.
*
I X -— w Inowrocławiu odbył się
trzydniowy Jarmark Kujawski przygo
towany przez miejscowy oddział WSS
„Społem". Folklorystyczną atrakcją ostatniego dnia Jarmarku były pokazy
haftu kujawskiego.
*
13, 14.IX — w Nowej Słupi odbyły
się doroczne „ D y m a r k i " świętokrzyskie.
Oprócz pokazu tradycyjnego wytopu
żelaza zorganizowano występy zespołów
i kapel ludowych oraz kiermasz sztuki
ludowej.
,
•*
12—15.IX — w Krynicy odbywał się
Festyn z „Dziennikiem Polskim". Wśród
licznych imprez zorganizowano także wy
stępy zespołów regionalnych oraz kier
masz wyrobów ludowych.
*
.
21.IX — w Muzeum Wsi Opolskiej
w Bierkowicach odbyło się barwne wido
wisko folklorystyczne pn. „Opolski Żniw
niok". Oprócz zwyczajowych obrzędów
żniwnych i dożynkowych zaprezento
wano związane ze żniwami prace gospo
darskie, jak młockę cepami, mielenie
ziarna w młynie wodnym, wypiek chleba,
kiszenie kapusty itp. Imprezę uatrakcyj
niły występy zespołów ludowych.
*
26, 27.IX — w Piotrkowie Tryb*
odbyła się pierwsza w t y m mieście
„Cepeliada", w czasie której oprócz kier
maszu i pokazu twórczości ludowej otwarto wystawę prezentującą dorobek
twórców ludowych woj. piotrkowskiego.
*
27.IX — w Radomiu rozpoczęły się
tygodniowe targi pn. „Jarmark Kazimie
rzowski—75", w czasie którego twórcy
ludowi oferowali swe wyroby i domonstrowałi swoje umiejętności.
*
27.IX — w Żninie rozpoczęły się Dni
Kultury Pałuckiej. W programie zapre
zentowano widowiska
folklorystyczne,
odbył się kiermasz wyrobów ludowych
i wystawa sztuki ludowej.
Konkursy i wystawy
3. V I I — w pawilonach Cepelii
w Częstochowio otwarto wystawę prac
plastyków—amatorów. Pokazano tu ok. 80
obrazów i rzeźb 20 autorów.
*
4. V I I — z okazji Lubuskiej Pano
ramy XXX-leeia w Warszawie otwarte
zostały m.in. wystawy: W „Domu Chło
pa" — „Współczosna twórczość ludowa
Środkowego Nadodrza" oraz w Stołecz
nym Domu Kultury — „Wystawa pla
styki amatorskiej woj. zielonogórskiego".
*
15.VII — w Muzeum im. Wiktora
Stachowiaka w Trzciance, woj. pilskie,
otwarto wystawę wielkopolskiej sztuki
ludowej, zorganizowaną przez Muzeum
Etnograficzne — Oddział Muzeum Naro
dowego w Poznaniu. Pokazano rzeźbę
. dawną i współczesną, hafty, stroje, skrzy
nie, obrazy, ceramikę i zdobnictwo.
Z okazji wystawy wydano folder
z tekstem dr St. Blaszczyka: „Wielko
polska Sztuka Ludowa".
*
19.VII — w Muzeum Górnośląskim
w Bytomiu otwarta została wystawa
pn. „Ludowe zdobnictwo w motalu
Beskidu Zachodniego".
*
21.VII — w warszawskim Państwo
wym Muzeum Etnograficznym otwarto
wystawę pn. „Skarby rumuńskiej sztuki
ludowej".
*
28,VII — w Galerii Współczesnej
Sztuki Ludowej w Krakowie otwarta zo
stała wystawa malowanek i haftów z Za
lipia. Wystawie towarzyszył pokaz ręko
dzieła artystycznego.
*
V I I — w Muzeum Okręgowym
w Nowym Sączu otwarta została wy
stawa rysunków i malarstwa Nikifora.
Pokazano tu jego prace przeważnie nie
znane, z ostatniego okresu, powstałe
w czasie pobytu autora w szpritalu.
*
V I I — w W D K w Opolu czynna była
wystawa pn. „Inny Świat", na której
pokazano prace pacjentów Szpitala dla
Nerwowo i Psychicznie Chorych w Bra
nicach .
59
�*
5 . V I I I — w Muzeum Okręgowym
w Białymstoku otwarto wystawę rzeźby
regionalnej. Pokazano eksponaty ze zbio
rów Muzeów w Białymstoku, Łomży,
Suwałkach i z kolekcji prywatnych.
*
V I I I — w Olsztynie czynna była
wystawa sztuki ludowej ziemi olsztyń
skiej. Pokazano 490 prac 107 autorów,
m.in. hafty, wyroby w drewnie, obrazy
na szkle, plecionki, pisanki, tkaniny,
sztuczne kwiaty i metaloplastykę.
*
V I I I — w Klubie Międzynarodowej
Prasy i Książki w Tarnobrzegu otwarta
była wystawa rzeźb amatora z Sando
mierza — Andrzeja Tkacza.
*
V I I I — w Muzeum Okręgowym
w Białymstoku czynna była wystawa
litewskiego pamiątkarstwa. Pokazano tu
ludowe tkaniny, narzuty, obrusy, wstęgi
zdobione haftem, lalki regionalne, wyroby
z drewna i przede wszystkim oryginalną
litewską biżuterię z bursztynu.
*
V I I I — w W D K w Koszalinie czyn
na była pokonkursowa wystawa ręko
dzieła ludowego i twórczości pamiątkar
skiej. Jury pod przewodnictwem dr St.
Błaszczyka przyznało nagrody następu
jące :
w kategorii twórczości ludowej na- '
grodę I otrzymali: Eugeniusz Michalski,
Piotr Sakson i Teodozja Kaźmierczak;
nagrody I I : Wacław Zieliński, Jan
Brzeski, Albert Speiser, Jadwiga Ciosańska, Roman Konarzewski, Jadwiga Dawidowicz, Józefa Kasińska i Helena
Mohr; nagrodę I I I — Genowefa Palubicka. Ponadto przyznano w tej kategorii
11 wyróżnień i 5 równorzędnych nagród
za twórczość pisankarską. W kategorii
twórczości pamiątkarskiej przyznano 3
nagrody i wyróżnienia.
gorz Szewczyk z Kozienic za Ostatnią
Wieczerzę wykonaną w jednym klocku
drzewa. Kolejne nagrody z rzeźby otrzy
mali : AVładyslaw Gruszczyński i Antoni
Baran. W zakresie tkactwa nagrodę
otrzymała: Maria Sagalara z Opoczyń
skiego. W zakresie malarstwa wyróżniono
Krzysztofa Jakubiaka.
*
15.IN. — w Muzeum w Zabrzu
otworzono pokonkursową wystawę ma
larstwa amatorów z terenu Śląska pn.
„Zycie regionu". W dniu otwarcia od
była się sesja naukowo-popularna z refe
ratami m.in. doc. dr hab. Doroty Simo
nides, mgr Ireny Bukowskiej-Floreńskiej,
mgr Krystyny Kaczko.
*
15.IX — w związku z I I Biennale
Fajansu Włocławskiego, organizowanym
przez Muzeum Kujawskie, jury pod
przewodnictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) przyznało następujące
nagrody: nagroda specjalna (po 4.000 zl)
— Salomeą Zajkowska i Alina Piwowar.
I nagroda (po 3.000 zł) — Genowefa
Wodecka, Stanisława Wojtczak, Jadwiga
Kiełkowska, Kazimiera Rzeczkowska,
Jadwiga Szczepańska, Jadwiga Chmie
lewska, Halina Musialik. I I nagroda:
Longina Krajewska, Eugenia Adam
czewska, Maria Szubska, Danuta Pasz
kiewicz, Zofia Syroczyńska, Danuta
Szwanka, Katarzyna Mirolewicz, Maria
Skibińska,
Henryka
Lewandowska.
Przyznano również 7 nagród I I I . Nagrody
ufundowali: Min. K u l t . i Szt., Wydz.
K u l t . i Szt. Urzędu Wojewódzkiego
w Bydgoszczy oraz Urząd Wojewódzki
we Włocławku.
*
16.IX — w „Domu Chłopa" w War
szawie otwarta została wystawa rysun
ków dzieci wiejskich. Pokazano tu 300
prac nagrodzonych na eliminacjach wo
jewódzkich konkursu pn. „Mama., babcia,
nauczycielka, siostra, koleżanka".
*
L V I I — 1 5 . I X — w Wągrowcu (woj.
pilskie), z okazji dorocznej imprezy pn.
„Lato na Pałukach" otwarto wystawę
sztuki ludowej, na której pokazano 200
prac 26 twórców z terenu województwa.
*
10.IX — rozstrzygnięto I I rejonowy
konkurs zdobionych wyrobów kowalstwa
ludowego i artystycznego, zorganizowany
przez Miejski Dom Kultury w Myśleni
cach. Przewodniczącą jury była dr Ewa
Fryś-Pietraszkowa z Instytutu Sztuki
PAN. W konkursie wzięło udział 25 ko
wali z 18 miejscowości, nadsyłając 115
eksponatów, przeważnie o charakterze
tradycyjnym. I nagrody (po 1000 zł)
otrzymali: Stanisław Kania — Sułko
wice, Władysław Pieprzyk — Gdów
i Józef Śliwa — Stróża. I I nagrody
(po 800 zl): Władysław Bochenek —
Sułkowice, Józef Ceremon — Skomielna
Biała, Jan Bugaj — Komorniki, Józef
Pachacz — Trzemeśnia. Ponadto przy
znano 3 trzecio i 4 czwarte nagrody.
Nagrody ufundowało Min. K u l t . i Sztuki
oraz M D K w Myślenicach.
*
14.IX — w klubio „ P A X " w Kiel
cach otwarta została pokonkursowa I I I
wystawa współczesnej ludowej sztuki
sakralnej, na której pokazano praco
z dziedziny rzeźby, malarstwa, ceramiki,
kowalstwa i — co było nowością —
tkactwa. W konkursie udział wzięło
62 twórców. Nagrodę I otrzymał Grze
ł>0
20.IX — w Muzeum Etnograficz
nym w Krakowie otwarta została wysta
wa pn. „Malarstwo naiwne R F N " . Poka
zano tu ok. 80 prac malarzy samouków.
Wystawę zorganizował Instytut do spraw
Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie.
Wydano plakat i doskonale przygotowa
ny barwny katalog.
*
27.IX — wicemin. Kultury i Sztuki
Józef Fajkowski otworzył „Sądecki Park
Etnograficzny",
organizowany przez
miejscowe muzeum. Na otwarciu obecni
byli również: wojewoda nowosądecki
Leci) Bafia, 1 sekretarz K W PZPR
i przewodniczący W R N w Nowym Sączu
Henryk Kostecki oraz prezydent Miasta.
W gmachu Muzeum otwarto po
konkursową wystawę „Współczesna rzeź
ba Karpat Polskich". Wydano ilustro
wany katalog z tekstem wstępnym komi
sarza wystawy mgr Antoniego Kroha.
25—28.IX — w związku z otwarciem
Sądeckiego Parku Etnograficznego w No
wym Sączu odbyła się dwudniowa sesja
naukowa, zorganizowana przez Muzeum
w N . Sączu. Referaty wygłosili —
mgr Stanisław Brzostowski: O roli zadań
i osiągnięć muzealnictwa skansenowskiego
XXX-lecia PRL; mgr inż. arch. Wojciech
Szczygieł: Założenia przestrzenne Sądec
kiego Parku Etnograficznego; mgr Maria
Brylak-Załuska: Ekspozycja etnograficzna
w Sąd. Parku Etn.; mgr Zygmunt Lew
czuk: Architektura murowana i jej ele
menty w Sąd. Parku Etn.; mgr Maria
Teresa Maszczak: Architektura monumen
talna w Sąd. Parku Etn.; mgr Magdalena
K r o h : Obrzędowo-magiczne elementy wy
stroju Sąd. Parku Etn.; dr Halina Pień
kowska : Problemy ochrony zabytków a idea
tworzenia skansenów;
doc. dr Janusz
Bogdanowicz: Problem skansenu w kraj
obrazie; prof, dr Roman Reinfuss: Skan
sen jako muzeum kultury ludowej; mgr Ta
deusz Szczepanek: Historia i założenia
merytoryczne Sądeckiego Parku Etnogra
ficznego.
Polska sztuka ludowa za granicq
12.VII — we włoskiej miejscowości
turystycznej Riccione k. Rawenny otwar
to wystawę pn. „300 lat polskiej sztuki
ludowej", przygotowaną, przez krakow
skie Muzeum Etnograficzne. Pokazano
ok. 700 eksponatów sztuki ludowej z za
kresu malarstwa, rzeźby, malowanki,
ceramiki, wycinanki, haftu, stroju ludo
wego i wyposażenia wnętrz.
Z okazji wystawy wydano katalog
zawierający komentarz Vittore Querela
0 Muzeum Etnograficznym w Krakowie,
tekst Edwarda Waligóry pt. Polska
sztuka ludowa XVII—XIX
wieku oraz
ilustracje.
*
21. V I I — w Kaliningradzie (ZSRR)
otwarto w Muzeum Krajoznawczym wy
stawę pn. „ K u l t u r a ludowa Olsztyńskiego
— wczoraj i dziś", przygotowaną przez
Muzeum Mazurskio w Olsztynie
*
V I I I — na Międzynarodowym Festi
walu Folklorystycznym w Bilłingham,
w Szkocji, reprezentował Polskę Zespól
Pieśni i Tańca „Opole".
*
I X — w Muzeum Etnograficznym
w Lund, w Szwecji, czynna była wystawa
polskiej ceramiki ludowej, zorganizowana
przez Państwowe Muzeum Etnograficzne
w Warszawie. Pokazano 240 eksponatów
charakterystycznych dla różnych regio
nów.
Inne
2.VIT — zmarł jeden z najstarszych
1 najwybitniejszych współczesnych poe
tów ludowych -Franciszek Beciński ze wsi
Plichów w woj. włocławskim, autor m.in.
niedawno wydanego tomu „Melodie zie
m i " , laureat nagrody artystycznej im. Ja
na Pocka.
*
22. V I I — w dniu Święta Narodo
wego ogłoszono nagrody ministra Kultury
i Sztuki za twórczość artystyczną
w 1975 r. Wśród laureatów znaleźli się
m.in.: w dziedzinie teatru — Wojciech
Siemion (nagroda I stopnia) „za wybitno
osiągnięcia, aktorskie, a zwłaszcza za po
pularyzowanie poezji ludowej"; w dzie
dzinie muzyki — Wojciech Kilar (I st.)
„za całokształt, twórczości kompozytor
skiej, a zwłaszcza za utwory inspirowane
polską muzyką ludową", Katarzyna
Gaertner ( I I st.) „za twórczość kompo
zytorską, a zwłaszcza za utwory muzycz
ne inspirowane polskim
folklorem";
w dziedzinie upowszechniania — Związek
Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Arty
stycznego „Cepelia" ( I st.) „za opiekę
nad twórcami ludowymi i upowszech
nianie twórczości ludowej", w dziedzinie
ochrony dóbr kultury — Jadwiga Sobieska ( I st.) „za wybitne osiągnięcia w gro
madzeniu i opracowaniu polskiego folk
loru muzycznego".
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab3db94686e7fcc672d4b6d54e7e55eb.pdf
6169bf53a75d29db182c76bdcd809283
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4416
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4109
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.61-62
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
U
M
M
A
R
I
E
S
*
P
E
3
Ю
М
Е
SUMMARY OF ARTITES
Aleksander
J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO
NAL ART
The general occurance of the creative urge and need
for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk
art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ
ilization and organized groups of professional artists. H o w
ever, the scope of these urges and needs has diminished.
The author seos them i n six spheres of acivity. They include:
1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of
one's appearance, decorating one's home)
2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity
to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo
graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events)
3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized"
incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an
inner need b u t under the influence of other works of a r t
w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial
reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests,
the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e
— especially i n the case of elderly people).
4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display
one's skill (especially i n the case of young people).
5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous
needs (drawings made d u r i n g talks and conferences).
6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious
expression of one's personality, of one's state of m i n d and
experiences.
A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non
professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have
not been trained i n any school.
T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t
(Szczecin 1974) as an example, the author discusses the
varied manifestations and character of this particular k i n d
of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and
the mature, creative effort of autodidacts.
Non-profossional artistic works are sometimes interest
ing and there are even outstanding works of art. I n the
overall assessment of the phenomenon, however, the most
i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri
teria b u t the importance of such non-professional art for
the psychological hygiene of m a n and his psychological de
velopment through active participation i n art.
The author attaches less importance to the role of
non-professional art i n shaping the artistic culture of any
given environment although he is convinced t h a t properly
selected exhibitions can have a certain beneficial influence.
The First Triennale, which provided the material for
this article, was combined w i t h a symposium on theory
and practice i n protection of non-professional art. The
preparation for the Triennale included Voivodship surveys,
following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20
thousand paintings, sculptures and engravings entered for
selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n
Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the
commissary of the Triennale organized b y the Main Centre
for Methodology of Popularization of Culture and Depart
ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of
Sciences A r t I n s t i t u t e .
Tadeusz
S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS
FOR'S A R T .
OF N 1 ( 4 -
N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo
artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative
idiom still poses problems. On the basis of the most com
prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and
paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows
the pronounced development i n the painter's skill, and com
pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h
the Parisian books on A r t Nouveau architecture which
were found i n Nikifor's coffer after his death. The author
comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature,
the drawings i n those books were his most important source
of inspiration although Nikifor d i d not understand every
t h i n g i n them (the role of shading, for instance).
The second chapter includes a description of Nikifor's
drawings done before 1922. They are sketches and notes
showing the process of observation and shaping of com
position technique, later displayed i n Nikifor's paintings.
The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him
self. Deeply religious and seperated from people because of
a speech defect, ho drew and painted three prayer-books.
The probable date of the one discussed is 1925. I t contains
themes and compostion techniquos which are repeated i n his
paintings, especially later ones.
J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES
I N POLISH BAROQUE ART
R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO
T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N
( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) .
Jan Samek refers to the information published by R.
B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver
dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h
the I n f a n t Jesus.
D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that
a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes,
as an example, a dress dated sixty years later on the picture
i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the
founders and compares the presentation of tho effigies to
t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders
and commemorative paintings. The author goes on to say
t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated
adequatly although they are a phenomenon of artistic and
cultural interest i n Polish Baroque.
B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences
i n the ideological content of the images of the founders.
The dress discovered i n Parczewo was a votive offering.
H e fi,lso mentions another example — a metal, votive
dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan,
which was accompanied by images of the founders made i n
metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of
portraits.
I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first
metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter
of the 17th century and took their origin from Late Gothic
and Renaissance votive paintings. The metal dresses came
half a century later and derive, i n a l l probability, from the
mantles and dresses found i n icons of the Orthodox
Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically
Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the
fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by
peasants although much more rarely then by burghers and
noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not
only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache
etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the
times when Poland lost her independence (contributions,
subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the
Baroque period silver was the material most often used for
the dresses.
J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP
TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W
A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland
(the beskid mountains) who died two years ago.
Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974
Obituary to an outstanding folk artist whose work con
t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of
painting the outside walls of the houses i n the village of
Zalipie.
259
�РЕЗЮМЕ
Александр
Яцковски
—
НЕПРОФЕССИО
НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО
Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о
б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а
родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я ,
в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н
кционирования группы профессиональных художни
ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за
просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т
6 сфер деятельности, а именно:
1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм.
забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и
ры).
2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм.
тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я ,
ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о
события).
3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш
ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление
к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу
в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и
в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с
к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к
наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е
з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а
ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста).
4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб
ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо
бенно у м о л о д е ж и ) .
5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а
тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) .
6 — Художественное высказывание, являющееся
в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы
р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е
живаний.
В настоящее время, наряду с профессиональным
искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без
п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н
нале непрофессионального изобразительного искусства
(Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й
подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а
щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у
гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в .
В непрофессиональном творчестве встречаются ин
тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с
кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную
р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е
этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а ,
д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я
в искусстве.
По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н
ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р
чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м
образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут
в известной
степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е .
Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й
статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я
щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о
и практического
опекания непрофессионального творчества. В ходе
подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е
в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а
п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000
к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х
на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р
ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е
б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в
н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и
нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с
кусств Польской Академии Наук.
Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ
ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А
Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР
С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М
ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О
Рышард
Брыковски
—
МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ
ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ
Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А
САМЕКА)
Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р.
Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най
денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д
назначенное д л я Богоматери с младенцем.
Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто
бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о
м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е
к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор
п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ
их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в
лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к
поминальным изображениям. Далее автор пишет о не
дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х ,
которые в польском барокко являются интересным
явлением художественного и культурного значения.
В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у
в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й .
П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и
н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один
п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с
кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к
и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра
ж е н и я м и жертвователей в портретной форме.
В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е
жертвенные плакетки из металла появились в Поль
ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от
ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с
санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м
п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под
ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ
н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за
э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам
т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том,
что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е
к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а ,
4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из
д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло
ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а
ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра
т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об
н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру
ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро.
НАД
Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди
„ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали,
но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей
день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь
ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра
ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у
дожника. Автор сравнивает архитектонические а к
в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти
х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы
260
эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж
н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного
х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих
р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на
прим. р о л ь светотени).
Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и
с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это
э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю
дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е
н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и
кифора.
В разделе третьем говорится о пиктографическом
м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни
ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я
из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у
дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый
а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и
сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е
м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в
р а б о т а х более позднего п е р и о д а .
Ян
Сеткович
— К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ
— СКУЛЬ
ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА
Краткая биографическая заметка
о народном
с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который
у м е р д в а года н а з а д .
Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А
1903—1974
П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной
художнице и деятелы^цй^.-области культивирование
т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах
деревни Залипье.
�жзго
их
WARUNKI
PRENUMERATY
1И-
'то
_
Cena prenumeraty rocznej 72 zł
Cena prenumeraty półrocznej 36 zł
л
b i e
и3 M
m
,
ry
¡fi
.
_
я
A
a
B
,
^
Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem
miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio
w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa
rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y .
I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny
opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych.
P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe,
listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968
Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca
poprzedzającego okres prenumeraty.
P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume
r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a —
K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024.
E
Sprzedaż
».
)
:
i
i
numerów
bieżących
i
uprzednich
Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw
Naukowych P A N .
Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność
g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym.
A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr
1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni
Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej
31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6.
Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У
L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h "
00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa
konto nr 1595-006-000-00710.
Indeks 37132
Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721
Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział
w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk.
Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod
pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł.
Zam. 440. W-98.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402c0e13f0829ec4d150c9dea0cae79b.pdf
4628d92c33dcc0cfcd780a5907e141f1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4413
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4106
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.54-56
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ROLF LANGEMATZ ( z d j ę c i a ) , P A W O Ł
mowina, Wroclaw-Budziszyn
NEDO
1973. T ł u m a c z e n i e
(tekst), SZTUKA L U D O W A Ł U Ż Y C Z A N , Ossolineum i Ludowe N a k l a d n i s t w o Do
z języka
niemieckiego Franciszek Nieckula. S. 199, 153 ilustracje
czarno-białe
i barwne. W s t ę p do wydania polskiego Adolf Nasz.
Jest to pierwsza książka w polskim piśmiennictwie', podejmu
jąca próbę całościowej prezentacji łużyckiej sztuki ludowej. Prze
znaczona jest ona zarówno dla fachowców, jak i szerokiej publicz
ności. Staranna szata graficzna i fotografie na wysokim poziomie
technicznym, o dużej wartości dokumentacyjnej stanowią dodat
kową atrakcję dla czytelnika.
Łużyczanie są grupą etniczną wartą najwyższej uwagi ze
strony ludzi zainteresowanych polską sztuką ludową. Wiele
łączy ich ze Ślązakami — otoczenie przez niemiecki żywioł, zbli
żone dzieje, sytuacja gospodarcza, ucisk narodowościowy i kla
sowy, budzioielskie tradycje od 1. pol. X I X w.
Najważniejszą cechą łużyckiej kultury ludowej jest jej kla
sowy, czysto chłopski charakter. Aż do końca I I wojny światowej
Łużyczanie byli upośledzeni gospodarczo w porównaniu z ota
czającą ich ludnością niemiecką. W miastach, w których było ich
mało, stanowili proletariat — nie przyjmowano ich, poza nie
licznymi wyjątkami, do cechów. Awans gospodarczy czy kultu
ralny łączył się dla Łużyczanina z koniecznością germanizacji,
porzucenia języka, świadomości narodowościowej. Do połowy
X I X w. był to naród nie mający inteligencji świeckiej, piśmien
nictwa, języka literackiego — jedyną warstwę ludzi wykształco
nych stanowił niższy kler. To częściowo tłumaczy fakt zacho
wania się na Łużycach tradycyjnej kultury ludowej aż do 2. pol.
X I X stulecia.
Łużycka kultura ludowa idegłaby wtedy szybkiemu zani
kowi, podobnie jak zanikła kultura ludowa o przejściowo łużycko-polskim charakterze w okolicach Gubina i Żagania (jej szczątki
likwidowali w okresie międzywojennym hitlerowcy) — gdyby
nie działalność etnografów, działaczy oświatowych, narodowościo
wych „budzicieli" — ruchu o silnych wpływach czeskiego panslawizmu. Około połowy X I X w. tworzy się samodzielny, naro
dowy ruch kulturalny Łużyczan. Skupia się on początkowo
wokół Towarzystwa Naukowego „Macica Serbska", a w następ
nych dziesięcioleciach zaczyna się mocniej opierać na świeżo
powstających stowarzyszoniach wiejskich.
Ogromne zasługi w budzeniu kulturalnej i narodowej świa
domości Łużyczan mieli intelektualiści czescy, m.in. mieszak jacy
we Wrocławiu J. E. Purkyné i F. L . Celakovsky.
Także kontakty polsko-lużyckie mają swą bogatą tradycję.
Jan Arnośt Smoler, autor pomnikowego dzieła Pjesnićki kornych
a del'nych Łuźiskich Serbów (1841—1843), w którym oprócz
bogatego zbioru pieśni łużyckich znajdujemy także zbiór bajek,
legend i opisy zwyczajów, wywarł znaczny wpływ na etnografów
polskich. Mało kto wie, że dzieło Smolera stało się wzorem dla
Oskara Kolberga, i że właśnie pod wpływem Smolera Kolberg
porzucił pisanie miernych dzieł literackich i zajął się ludoznaw
czymi badaniami terenowymi, co dało tak wspaniałe efekty.
Smoler wywarł także wpływ na śląskiego ludoznawcę i folklo
rystę, Józefa Lompę.
Jak pisze we wstępie Adolf Nasz; „Obok Kolberga i Lompy
duże zainteresowanie Łużycami wykazywali też w owym czasie:
W. Bogusławski — autor dziejów Łużyc, osiadły w Dreźnie
J. I . Kraszewski, R. Zmorski, A. i M. Parczewscy, J. Karłowicz.
W X I X w. zainteresowania Łużycami utrzymują się nadal przede
wszystkim w kręgu intelektualistów reprezentujących takie
dyscypliny, jak etnografia, archeologia, historia, slawistyka.
Z nazwisk godzi się przykładowo wymienić A. Fischera, autora
monograficznego opracowania etnograficznego pt. Łużyczanie
(Etnografia Słowiańska, z. 2, 1932), J. Kostrzewskiego, J. Widajewioza, W. Taszyckiogo, J. Leszczyńskiego, A. Matyniaka,
S. Grabowskiego, J. Ślizińskiego, T. Lehra-Spławińskiego." (s. 7).
54
Innym, obok Smolera, wybitnym ludoznawcą zajmującym się
Łużyczanami, był Willibald von Schulenburg, autor dwóch prac
cytowanych często w omawianej pozycj i : Die Giebelverzierungen
in Norddeutschland (1880) i Das Spreewaldhaus (1886). Von
Schulenburg, który w latach 70-tych X I X w. przez dłuższy czas
przebywał na Błotach (Sproewald), zaobserwował będącą już
w zaniku tradycyjną kulturę „drewnianą". W 2. poł. X I X w.
Błota stały się regionem turystycznym, miejscem niedzielnych
wycieczek mieszkańców pobliskiego Berlina. Wytworzyło to
u miejscowej ludności — jak pisze Pawoł Nedo — złe i dobro
cechy, typowo dla mieszkańców regionów turystycznych. Było
m.in. przyczyną częściowego zachowania się stroju ludowego,
a raczej jego przekształcenia się w kierunku nienaturalnego roz
woju ornamentyki, zwiększenia paradności, przeładowania, co
daje okazję porównań ze zjawiskami charakterystycznymi dla
dziejów stroju ludowego polskich regionów turystycznych, np.
stroju Podhalan czy Górali Szczawnickich.
Szczególnie interesujący teren dla czytelnika polskiego,
ze względu na wyraźne analogie z polską sztuką .ludową, to
region powiatu kamienieckiego (Kamjenc, Kamenz) w Górnych
Łużycach, katolicka enklawa z klasztorem Marionstorn (Marijina
Hwezda) i Crostwitz (Chróseicy) jako ważniejszymi ośrodkami.
Podobnie jak w Polsce, Kościół Katolicki jest ważnym czyn
nikiem powodującym zachowywanie się, w mniej lub bardziej
przekształconej formie, niektórych elementów tradycyjnej kul
tury ludowej, szczególnie strojów i obrzędów. Kościelne figury
i obrazy inspirowały od dawna plastyków wiejskich. W książce
znajdujemy kilka przykładów ludowych rzeźb i kapliczek. Świad
czą one o wysokim poziomie rzeźby ludowej na Łużycach,
zwłaszcza w katolickich parafiach w powiatach Kamieniec, Budziszyn, Hoyerswerda.
Dyskusyjna dla czytelnika polskiego jest przyjęta przez
autorów książki koncepcja ludowości. Np. omawiając prace
snycerskiej rodziny Mikołów z Saalau (Sałow), piszą oni:
„ W dziełach tej snycerskiej rodziny widać wyraźne cechy
twórczości ludowej, ale w wielu właściwościach (! — przyp. AK)
dostrzega się wpływy wzorów spotykanych po kościołach (il. 149).
Prawdopodobnie dotyczy to też w mniejszym lub większym
stopniu wszystkich wytworów sztuki ludowej z tego zakresu."
Stwierdzenie nawiązywania do wzorów sztuki kościelnej nio
powinno być chyba powodem do podważania ludowości rzeźby.
Rzecz bowiem nie we wzorcach, lecz w sposobie ich wykorzy
stania, przekształcania — a także w społecznej funkcji rzeźby
ludowej.
W katolickich wsiach łużyckich spotykano także ludowe
malarstwo na szkle. Obrazki były przypuszczalnie rozprowadzane
przez wędrownych handlarzy z Czech i Słowacji, którzy regular
nie pojawiali się na Łużycach z różnymi wyrobami drewnianymi,
lub też przynoszono je z corocznych pielgrzymek do pólnocnoczoskich miejsc odpustowych. Wśród tych eksponatów znajdują
się t u i ówdzie pojedyncze wyroby szczególnie cenne — butelki
i szklanki z malarstwem emaliowym dawane w prezencie i szcze
gólnie pieczołowicie chronione.
Kontakty między Łużyczanami a innymi słowiańskimi
grupami etnicznymi musiały mieć niewątpliwie głębokie kon
sekwencje zarówno dla łużyckiej sztuki ludowej, jak i kultury
materialnej, a przede wszystkim — stanu świadomości etnicznej,
poczucia przynależności Łużyc do Słowiańszczyzny. Jak piszą
autorzy, wędrowni handlarze i obraźnicy z Czech i Słowacji
docierali systematycznie na Łużyce ze swymi wyrobami. Rzecz
jasna, najważniejszą rolę w tych kontaktach grał czynnik gospo-
�pokrewieństwa języków i kultur, podobnej struktury gospodar
czej, podobnej ludowej religijności (jak choćby „święty k ą t "
w łużyckich izbach). Pielgrzymki Łużyczan do pólnocnoczeskich
miejsc odpustowych, prócz funkcji religijnych spełniały także
ważne funkcje integracyjne w sferze świadomości etnicznej,
u także w dziedzinie sztuki ludowej. Autorzy wysuwają hipotezę,
że obrazki na szkle spotykano na Łużycach są wyłącznie pocho
dzenia czeskiego i słowackiego. Nie przesądzając sprawy (zwłasz
cza żo w albumie znajdujemy tylko jedną reprodukcję obrazka
na szkle), warto jednak zwrócić uwagę, że ośrodki malarstwa
na szkle usytuowane były najczęściej w pobliżu hut szkła —
a tych na Łużycach nie brakowało. Możo więc pbrazki importow; 1111 • stały się wzorem dla rodzimych plastyków łużyckich?
Wyjaśnienie tej sprawy wymagałoby, jak wielo innych w sztuce
ludowej Łużyc, szczegółowych badań terenowych i archiwalnych, w których prócz specjalistów łużyckich wzięliby także
udział fachowcy z innych krajów słowiańskich.
W 1. poł. X I X w., aż do lat 70-tych, 80-tych, spotykano
jeszcze często w łużyckich wsiach ludowe meble malowane,
u swym charakterze zbliżone nieco do śląskich. Niektóre z nich
znalazły się w muzeach — prezentowana książka pozwala się nam
zapoznać z kilkoma togo typu eksponatami (ił. 23—35). Skrzynia
z 1839 r. (il. 28, 29) z niemiecką inskrypcją, utrzymana w tonacji
granatowo-czerwono-złotej, charakteryzuje się ostrym, kontra
stowym zestawieniem barw, zaznaczeniem konturów w ornamen
tyce, wypełnieniem całej przestrzeni zdobionego fragmentu skrzy
ni, a także prawie niewolniczą symetrią. Cechy te możemy zaob
serwować również, w mniejszym lub większym stopniu, w malo
wanym meblarstwie śląskim i półnoenoczeskim.
Jak widać z prezentowanych w albumie obiektów, także
łużyckie kowalstwo ludowo odznaczało się wysokim poziomom
technicznym i artystycznym.
Bibliografia tradycyjnego budownictwa na Łużycach jest
dość pokaźna. W roku 1959 ukazała się wyczerpująca mono
grafia Eberharda Doutschmanna Lausitzer Holzbaukunst, z daw
niejszych zaś wymienić należy studium Adolfa Cernego Wobydlenjc Łuźiskich Serbów, 1889 oraz opis Willibaida von Schulonburga Das Spreewaldhaus, 1886. Kilka interesujących zabytków
drewnianego budownictwa łużyckiego przeniesiono do skansenu
w Lohdo (Lody), pow. Całau (Kalawa), gdzie stanowią dużą
atrakcję turystyczną.
Specyfika garncarstwa na Łużycach polegała m.in. na tym,
żo było ono od stuloci rzemiosłem cechowym. Ludowe (w polskim
znaczeniu togo słowa) garncarstwo grało rolę mniejszą, jeżoli
nie wręcz marginesową.
Na Łużycach ośrodkami garncarstwa cechowego były przede
wszystkim: Kamieniec, Elstra (Halśtrow), Pulsnitz (Polonica)
i Mużaków. Łużyczanie zaopatrywali się także w wyroby garn
carskie pochodzące z Turyngii, a także ze znanego ośrodka
w Bolosławcu na Śląsku. Malowane talerzo ceramiczne o dominu
jącej funkcji estetycznej były także przedmiotem importu,
przede wszystkim z Czech. Wyroby garncarskie straciły swoje
znaczenie zarówno praktyczne, jak i zdoBnicze na przełomie
XIX i X X w. Mimo to zachowało się do czasów dzisiejszych
jeszczo trochę czynnych warsztatów.
Najbardziej chyba interesującym, najbogatszym w doku
mentacyjny materiał fotograficzny i krytyczny materiał tekstowy
jest rozdział Odzież.
Jak piszą autorzy, strój ludowy na Łużycach jest już w za
niku. „Powszednie i niedzielne stroje widzi się jeszcze po wsiach
dosyć często, ale uzyskanie do tej pracy kilku przykładów stroju
uroczystego kosztowało wiole trudu, zwłaszcza jeśli idzie o obszar
Puszczy i Dolne Łużyce, jako że te szczególne odmiany nosi się
już rzadko", (s. 92). Znów zjawisko zastanawiające czytelnika
polskiego. Jost niemal regułą, żo w polskiej sztuce ludowej ulega
zaginięciu najpierw strój codzienny; paradny kostium ludowy
o przekształconej funkcji socjologicznej—utrzymuje się naj
dłużej. Ciekawe, czemu na Łużycach rzecz ma się odmiennie.
Autorzy wyróżniają cztery współczesne regionj? występo
wania stroju ludowego: „strój katolickich Łużyczan z okolicy
Kamieńca i Budziszyna, strój łużycki z okolic Hoyerswerdy,
strój z parafii Schleife (Ślepe) w pow. Weisswasser oraz strój
z okolic Chociebuża (Cottbus) i Błot (Spreewald)". (s. 92).
Wśród wnikliwych opisów strojów zwraca uwagę opis
noszonych przez staro kobiety wielkich chust żałobnych na głowę
(„płachćieki"). Są one koloru białego, co wskazuje na archaiczny
charakter tych chust. Ilustracje dowodzą, że należą one do
ciekawszych elementów łużyckiej sztuki ludowej.
Biały haft na Łużycach osiągnął wysoki poziom. Jednym
z ostatnich mistrzów tego działu wiejskiej plastyki był zmarły
w 1963 r. Jan Wjacławek, zamieszkały koło Hoyerswerdy.
W stroju łużyckim X I X w. znane były także druki na
płótnie. „Na południu w niemieckiej części Łużyc, w ośrodku
tkactwa, osiedliło się wielu drukarzy. Ich pełnomocnicy wędro
wali z kompletami wzorów, zbierając zamówienia również wśród
ludności łużyckiej. Niemniej poważne znaezenie dla łużyckiej
ludności miały na Górnych Łużycach warsztaty w Elstrze,
Pulsnitz, Breting (Brśtnik) i Wittichenau. W samym tylko
Breting na przełomie X I X i X X w. działało jeszcze 10 warszta
tów, któro wytwarzały materiał przede wszystkim na stroje
środkowołużyckie. Na Dolnych Łużycach większy rozgłos zdo
były s )bie warsztaty w Straupitz (Tśupc) i Strobitz (Strobice).
Z tej pokaźnej liczby tylko niektórym zakładom udało się prze
trwać do dzisiaj, ponieważ stale zmniejszały się zamówienia.
Według naszego rozeznania obecnie istnieją już tylko warsztaty
drukarskie Steina w Pulsnitz i Petzolda w Breting." (s. 108).
Książkę zamyka rozdział Sztuka ludowa w życiu społecznym.
Znajdujemy tu ogólnikowo raczej i mające liczne braki metodo
logiczno opisy obrzędów: wesela, obrzędów związanych z Bożym
Narodzeniem, obrzędów wiosennych — w t y m znanego wszyst
kim Słowianom zwyczaju topienia śmierci. Przy opisie łużyckich
uroczystości wielkanocnych znajdujemy sporo danych na temat
żywego wciąż ludowego pisankarstwa.
Czytelnika polskiego zainteresuje chyba łużycki zwyczaj
wykonywania pieczywa obrzędowego, przypominającego' kur
piowskie „nowelatka" — figurek z ciasta w kształcie krów, owiec,
świnok, gęsi etc. „Te, które wypieka się na Nowy Rok, nazywają
się „noworoczki", a te na Trzech Króli — „trojaczki". Dzieci
darują figureczki swoim rodzicom chrzestnym, od których z kolei
otrzymują inne prezenty. Chrzestni zaś rzucają te kukiełki
bydłu do paszy, aby dobrze rosło." (s. 166—167).
:
Album Sztuka ludowa Łużyczan stanowi bardzo dobrą
prezentację kultury ludowej tego tak bliskiego nam narodu,
godnego ze strony etnografów polskich najwyższego zaintereso
wania.
Niestety, jak się wydaje, na pełne, systematyczne ujęcie
całokształtu zjawisk składających się na łużycką sztukę ludową
wypadnie jeszcze poczekać. Ogrom pracy autorów, ich pionier
skie w wielu wypadkach badania, wysoki poziom wydawnictwa
(niestety w wersji polskiej obniżony słabością przekładu) — nie
jest w stanie przesłonić istotnych luk, szczególnie w zakresie
dokumentacji terenowej.
:
Jak piszą autorzy, eksponaty łużyckiej sztuki ludowej zbiorane były pod kątem nie typowości, częstości występowania,
lecz na odwrót — zbierano eksponaty szczególne, unikalne.
„Zwykłe" narzędzia czy domowe sprzęty umykały uwagi kolekcjo
nerów. Z tego względu dokonanie pełnej rekonstrukcji łużyckiej
kultury ludowej jest już niemożliwe. Wydaje się jednak, że
jeszcze pora na szczegółowe badania penetracyjne, na uratowanie
tego, co się jeszcze da uratować.
Na takie badania czekają także specjaliści z innych krajów
słowiańskich, a szczególnie Polacy, którzy z porównań łużyckiej
sztuki ludowej z procesami zachodzącymi na wsi polskiej mogą
wyciągnąć interesujące wnioski.
Antoni Kroh
55
�BARBARA K O Ł O D Z I E J S K A ,
RZEMIOSŁO
GARNCARSKIE W
Praca składa się z dwóch części i zasięgiem swym obejmuje
teren b. woj. zielonogórskiego, który umownie określono mianem
„Zielonogórskie". Całość rozważań nad wysuniętą problema
tyką przedstawiono w 12 rozdziałach, przy czym osiem pierw
szych wchodzi w skład części pierwszej, a pozostałe ( I X — X I I )
obejmuje część druga. Praca zawiera krótki wstęp, a przy końcu
umieszczono wykaz dokumentów prawnych i źródeł pomocni
czych oraz aneks najważniejszych wykorzystanych prac nauko
wych. Baza źródłowa pracy jest dość różnorodna.
W części pierwszej, Garncarstwo w dobie organizacji cechowej,
s. 11—130, omówione zostały dzieje tego rzemiosła w okresie
od X V I I do końca X I X w. Autorka wykorzystała t u przede
wszystkim dokumenty i akta cechowe. Główna uwaga skoncen
trowana została na obszarze, który w okresie przedrozbiorowym
należał do Polski, a problematykę ograniczono do omówienia
dziejów tych garncarzy', którzy znajdowali się w organizacji
cechowej. Brak poparcia źródłowego pogłębia wątpliwość, czy
słuszne jest stwierdzenie, że cechy swym zasięgiem obejmowały
zarówno garncarzy miejskich, jak i wiejskich (s. 20). Nie poczy
niono prób ustalenia sieci ośrodków wiejskich; błędne byłoby
mniemanie, że garncarze mieszkali tylko w miastach . Poza za
sięgiem swych rozważań pozostawiła Autorka problem produkcji
kafli, „które — jak pisze — z uwagi na walory artystyczne
zwykło się zaliczać do zakresu historii sztuki" (s. 97). Pomijając
fakt, iż produkcją kafli interesowali się zarówno etnografowie
nasi, jak i zagraniczni, przez zajęcie takiego stanowiska ograni
czono, szczupłą i tak, bazę źródłową pozwalającą na snucie
rozważań nad problemem produkcji wyrobów garncarskich.
Wzmianki źródłowe o piecach kaflowych mają daleko większą
wartość przy omawianiu tegoż zagadnienia niż luźne znaleziska
wyrobów garncarskich, boz ustalonej proweniencji, na jakich
oparła swe wywody Autorka. Trudno też zgodzić się z sugestią,
że godło pieczęci cechu garncarskiego z Międzyrzecza z 1690 r.
zostało przeniesione ze starego tłoka, a jedynie zmieniono wów
czas napis .
1
Z I E L O N O G Ó R S K I EM, W a r s z a w a - P o z n a ń
1973, str. 211, il. 29.
danych wysunięto wniosek, że produkcja ich jest wytwórczością
tradycyjną, charakterystyczną dla terenów, z których przybyli
rzemieślnicy. Jest to więc działalność przeniesiona w określonej
formie na inny teren (s. 146). Fakt to niezmiernie" ważny. Na
każdym wprost kroku widoczne są różnice. I tak np. jeśli chodzi
0 pozycję przy toczeniu naczyń: garncarze pochodzący z Wileń
szczyzny i Tarnopolskiego toczą na siedząco, a reemigranoi —
stojąc. Garncarze z Wileńszczyzny pracują w obuwiu, a z Tarno
polskiego — wprawiają w ruch koło nogą bosą.
Odrębny problem, to wyroby. Asortyment ich jest trady
cyjny (garnki, dzbanki i inne) oraz nowy (flakony, doniczki,
galanteria ceramiczna). Jeśli chodzi o pierwszą grupę, to w zależ
ności od tego, czy wyrób trafia w ręce odbiorcy wiejskiego czy
miejskiego, zajmuje odmienne zastosowanie. W pierwszym wy
padku naczynie zachowuje pierwotne przeznaczenie, a w dru
gim — odbiorca miejski nadaje mu funkcję przedmiotu dekora
cyjnego (s. 170). Jeśli chodzi o wyroby przeznaczone dla celów
użytkowych, to przy kupnie wyraźnie uwidaczniają się różnic
w pochodzeniu regionalnym ich nabywców. Decydującą rolę
odgrywa t u przyzwyczajenie do określonych wyrobów. Uwagi
powyższe odnoszą się do ludności osiedlonej; autochtoni, od
wykli od wyrobów garncarskich, bardzo rzadko je kupują (s. 186).
Rzemiosło to jednak chyli się ku upadkowi. Autorka sądzi, że
gdyby „Cepelii" udało się go pobudzić, przyuczając do zawodu
młodych ludzi, to wówczas byłoby to „zaczątkiem nowego
garncarstwa" na t y m terenie. Istotne byłoby jednak, kto prze
każe tradycje tego kunsztu: czy ci z Wileńszczyzny, Tarnopol
skiego czy Bukowiny.
2
3
W odróżnieniu od części pierwszej, część druga: Współ
czesne garncarstwo ludowe, rozmiarami mniejsza (s. 131—193),
zasługuje na szczególniejszą uwagę; dajo się odczuć, że Autorka
problematykę tę dokładniej poznała i przemyślała.
Z dociekań prowadzonych w części pierwszej uwidaczniają się
czynniki, które spowodowały upadek rzemiosła garncarskiogo
pod koniec X I X w. Po półwiekowym okresie wytwórczość ta,
odżyła na omawianym terenie po osiedleniu się tam po I I wojnie
światowej ludności polskiej. Problem to niesłychanie ciekawy,
a w dotychczasow-ej literaturze naukowej nie poruszany. Autorka
dokładnie zarejestrowała garncarzy, którzy tam przyjechali
z różnych regionów: był osadnik z Kieleokiego, repatrianci
z Wileńszczyzny, Podola i Pokucia oraz reemigranci z Bukowiny
Rumuńskiej. Po krótkiej analizie ośrodków, z których pocho
dzili, przedstawiono przejawy ich działalności na nowym dla nich
terenie, próbując doszukać się wzajemnych kontaktów i wpływów.
W oparciu o taką analizę zebranych podczas badań terenowych
Stwierdzić należy, że właściwy zrąb pracy byłby bardziej
przejrzysty, gdyby pewne partie tekstu przeniesiono do wstępu
1 przypisów, a niektóre dane przedstawiono w tabelach i na
mapkach. Przypisy należałoby uprościć. Pieczęć garncarzy
z Międzyrzecza (s. 15) została odwrócona. Przy omawianiu
ośrodków, z których pochodzili osiedleni na terenie woj. zielono
górskiego garncarze, można było wykorzystać pewne publikacje
obce . Bez odpowiedzi został problem, skąd wzięli oni potrzebne
im żarna: kola żaden garncarz na nowy teren nie przywiózł
(s. 152).
4
Szkoda, że w aneksie brak wykazu współczesnych garncarzy
z zaznaczeniem ich miejsca pochodzenia i obecnego zamiesz
kania. Utrudnia to korzystanie z bardzo przecież cennej pracy.
W pracy poruszone zostały dwa odrębne zagadnienia, które
formalnie nie są nawet ze sobą powiązane. Spaja je jednak
w jedną całość wspólny temat, który rozpatrywany jest w od
miennych warunkach historycznych. Część pierwsza ma więcej
wartość regionalną i wymaga dalszego pogłębienia w oparciu
o szerszą bazę źródłową, druga zaś pozwala na wykorzystanie
wysuniętych w niej wniosków w trakcie badań nad podobną
problematyką na innych terenach. Fakty te sprawiają, że po
pracę Barbary Kołodziejskiej sięgać będą nie tylko etnografowie,
ale i socjologowie oraz historycy.
<S' .F. Gajerski
PRZYPISY
1
Na podstawie podręcznego źródła wymienić t u można
Pawła Wandela, garncarza z Kosieezyny. W 1753 r. miał on tam
dom; pańszczyzny nie robił „kiedy garnki" wypalał, a „za każ
dym paleniem" dawał do dworu „garnków szt. 11 małych lub
wielkich", J. Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopol
skiego w drugiej połowie XVIII
wieku, Wrocław 1956, t. 1, s. 256,
260.
Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628—
1632, Cz. I . Województwa: poznańskie i kujawskie, Wydał
Z. Guldon, Wrocław—Warszawa—Kraków 1967, s. 28, 71—72.
2
56
Ponadto pewne dane na ten temat znajdują się w opublikowa
nych przez J. Deresiewicza materiałach.
3
Znany m i wypadek z Potylicza pozwala na stwierdzenie,
że wraz z upowszechnieniem się koła bezsponowego zmieniło się
wyobrażenie jego na cesze tamtejszego cechu garncarskiego,
S. F. Gajerski, Polylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII
u'.,
„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1972, nr 3, s. 471.
4
Np. K . I . Matejko, Narodna keramika zachidnych obłastej
Ukrajinskoji
ESR XIX—XX
st., Kijów 1959.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f69db8cdd1bc9cb5ef7e5603bc1c8a30.pdf
053d0963a330530e9cf6e431209fca60
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4414
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Subject
The topic of the resource
Seweryn,Tadeusz (1894-1975)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4107
Title
A name given to the resource
Wspomnienie pośmiertne prof.dr Tadeusz Seweryn (1894-1975) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.57
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W
S
P
O
M
N
I
E
N
I
E
P
O
Ś
M
I
E
R
T
N
E
PROF. DR TADEUSZ SEWERYN (1894—1975)
Dnia 17 stycznia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz
Seweryn, etnograf i artysta-plastyk, długoletni dyrektor Muzeum
Etnograficznego w Krakowie, wybitny znawca i badacz sztuki
ludowej, autor wielu fundamentalnych prac z tej dziedziny.
Urodzony 21.VLII.1894 r. w Żabnie kolo Dąbrowy Tarnow
skiej, w rodzinie nauczycielskiej, po ukończeniu gimnazjum rozpoozą! w 1913 r. studia równocześnie na Wydziale Filozoficznym
UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie studiował malarstwo
i grafikę u Pankiewicza, Mehoffera, Weissa i Dębickiego. Już
» czasie studiów wyróżniał się dużym talentom, czego dowodem
było aż 10 odznaczeń zdobytych na różnych konkursach. W 1918 r.
tadebiutował na wystawie w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk
Pięknych w Krakowie drzeworytami: Kościół wiejski i Pejzaż.
W roku 1918 rozpoczął Seweryn pracę zawodową jako nau
czyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim, a w 1920 r. w Chełmie
i następnie w Tomaszowie Mazowieckim. W owym czasie zaryeowaly się już wyraźnie jogo zainteresowania krajoznawcze, etno
graficzne i muzeologiczne, którym dał wyraz zarówno w działal
ności pisarskiej, jak i organizacyjnej. Dzięki niemu powstało
Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, Ludowy Teatr Objaz
dowy w Chełmie i Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowiec
kim. W okresie pobytu w Tomaszowie zainicjował wraz z semi
narzystami zrzeszonymi w założonym przezeń Kole Krajoznaw
czym etnograficzne badania terenowo połączono ze zbieraniem
eksponatów kultury ludowej. Rozpoczął pracę naukową, publi
kując swojo pierwsze artykuły i rozprawy na łamach pism
..Przemysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne" oraz wy
stąpił jako popularyzator, ogłaszając szereg artykułów na łamach
założonego przez siebie w 1926 r. w Tomaszowie regionalnego
tygodnika „Echo Mazowieckie".
Ten pierwszy okres działalności Tadeusza Seweryna wiąże się
ściśle z wyraźnym ukierunkowaniem jego zainteresowań. Jako
humanista i artysta w jednej osobie, co wyraźnie przejawiało się
w jego pracach naukowych, zajął się przede wszystkim zagadnie
niem, które pasjonować go miało przoz cale jogo długie i praco
wite życie, mianowicie sztuką ludową. Stał się w pewnym sensie
pionierem w badaniach nad tą tematyką, której wprowadzenie
« knig zainteresowań etnografów było w dużej mierze jego za
sługi). Zagadnienie bowiem sztuki ludowej pozostawało dotąd
na uboczu, a dawniejsi czołowi etnografowie polscy nie przy
wiązywali do niej większego znaczenia. Wkład więc Seweryna
w naukowe badania nad całokształtem twórczości artystycznej
odegrał rolę bardzo istotną. W swoich badaniach oraz w publi
kowanych pracach nie ograniczał się tylko do samego opisu, alo
dokonywał również głębszej analizy zagadnienia, dociekał genezy
i istoty przeobrażeń w różnych formach ludowej twórczości oraz
zajmował się techniką wykonania.
Pierwsze publikowane prace naukowe Seweryna poświęcono
były przede wszystkim regionom, które znal — okolicom Toma
szowa i szczególnie ciekawym pod względom etnograficznym —
Łowickiemu i Opoczyńskiemu, ponadto zaś zajął się twórczością
artystyczną dwóch odległych od siebie grup etnicznych — Hucu
łów i Kaszubów. Pierwsza jego pozycja książkowa O Chrystusie
Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze
(Kraków 1926) prze
jawiała już duże znawstwo tematu. Przeprowadził w niej Se
weryn — jak na tamten czas — szczegółową i wszechstronną
analizę tej tak popularnej w ludowej rzeźbie postaci. Również
i druga jego książka Krakowskie skrzynie malowane (Kraków 1928)
stanowiła wartościowy wkład do badań ludowego zdobnictwa.
Od 1929 r. związał się Seweryn z Krakowem, gdzie obok
pracy pedagogicznej objął w 1930 r. funkcję kustosza, a w roku
1937, po śmierci założyciela Muzeum Etnograficznego, Sewe
ryna Udzieli, funkcję dyrektora tej placówki. Od tego momentu
zainteresowania jego skoncentrowały się głównie na Ziemi Kra
kowskiej. Prowadził badania na swoim rodzinnym Powiślu
Dąbrowskim, m.in. w środowisku ludowych malarek z Zalipia
i okolicy, jak również na góralszczyźnie, zajmując się pasjonu
jącym go od dawna problemem ludowej twórczości artystycznej.
Wynikiem tych badań były cztery jego kolejne pozycje książkowe :
Parzenice góralskie (1930), Podłaźniki (1932), Krakowskie klejnoty
ludowe (1935) i Polskie malarstwo ludowe (1937). Również z za
kresu sztuki ludowej przeprowadził Seweryn przewód doktorski,
uzyskując w 1930 r. na U J tytuł doktora na podstawie rozprawy
Pokucka majolika ludowa, w której powróci! do interesującej go
od dawna twórczości artystycznej Hucułów.
Jako kustosz, a następnie dyrektor Muzeum Etnograficz
nego przyczynił się Seweryn do podniesienia jogo rangi. Z pla
cówki zbierackiej Muzeum stało się placówką naukowo-badawczą,
a w 1939 r. otwarta została jego filia pn. Muzeum Ziemi Krakow
skiej, eksponująca kulturę ludową tego regionu. Mimo nawału
zajęć Seweryn nio zaprzestał własnej piracy nauko woj, ogłaszając
w tym czasie poza wyżej Wymienionymi: Kaszubskie, złotogłowie,
i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", 1929; Technika malowania ludo
wych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Drzeworyt współczesny,
„Sztuki Piękno", 1933, nr 12; Twórczość chłopu pańszczyzn innego
(Jan Rak z Husowa 182!)—1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938,
a ponadto szereg pozycji również z innych dziedzin etnografii
oraz wiele artykułów popularnych i recenzji w różnych czaso
pismach. Do popularyzacji bowiem wiedzy etnograficznej przy
wiązywał Seweryn zawsze dużą wagę, występując często, obok
działalności pisarskiej, jako prelegent.
Po przerwie wojennej, kiedy to na pięć lat zamienić musiał
pióro na pistolet, pełniąc odpowiedzialne funkcje we władzach
Polski Podziemnej, powrócił Seweryn w 1945 r. na dawno sta
nowisko w reaktywowanym Muzeum Etnograficznym, zajmując
się przede wszystkim zdobyciem dlań nowego pomieszczenia
oraz opracowaniem nowej koncepcji ekspozycji etnograficznej,
którą zrealizował w latach 1948—53 w na nowo otwartym muzeum
w murach zabytkowego Ratusza Kazimierzowskiego. Według
koncepcji Seweryna ekspozycja ta miała wykazać tę rolę, jaku
spełnia ludowa kultura materialna i duchowa oraz sztuka. ludowa,
w historycznym rozwoju społeczeństwa, co stanowiło wówczas
zupełne novum w polskim muzealnictwie etnograficznym.
W roku akademickim 1946/47 Tadeusz Seweryn prowadził
wykłady ze sztuki ludowej na UJ, w 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy
profesora nadzwyczajnego, nie zaniedbując ani na moment piracy
pisarskiej. Zajmując się nadal w pierwszej kolejności problema-
57
�stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń
skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci
ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno
polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury
i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych
wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951),
„Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka
ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych
muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości
na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo
tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze
znaczoną dla Polonii amerykańskiej.
tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede
wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych
pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949,
1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R.
I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola
drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970,
w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro
polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak
terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948;
Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I ,
1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki
ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał
również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy
bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja
Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk,
ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot
i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.",
R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu
sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka
ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka
rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie
wycinanki papierowe XVII
i XVIII
wieku, „Pol. Szt. lud.",
R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958;
Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960.
W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę
również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49),
w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr
muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra
kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar
talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia
łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym
w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego
oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw
PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo
wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto
w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63
siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje.
Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości
artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie
dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu
ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono
graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia
ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej
obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz
nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł
w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował
dział etnograficzny.
Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta
wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej
ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do
inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw
etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad
nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie
Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka
ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach
pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty
1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo
czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego,
otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury
narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc
do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika
Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego
ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły
(1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych
(1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni
publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym
poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący
rc erat m temat grafiki staropolskiej.
f
Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę
dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa
etnograficznego.
Bolesław Łcpuszańshi
K
N
K
VII—IX
Imprezy folklorystyczne i regionalne
3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy,
instrumentalistów i śpiewaków ziem gór
skich pn. „Sabałowe Bajania".
Jury pod przewodnictwem prof.
dr Romana Reinfussa przyznało następu
jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten
tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani
sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik
z Żywca i Władysław Gondek z Białego
Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin
kę Bacowską" otrzymali — Stanisław
Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu,
a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek
z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską"
za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu
otrzymał zespół „Limanowianie".
W okresie Konkursu oprócz koncer
tów odbywały się kiermasze sztuki ludo
woj oraz czynne były: wystawa wyrobów
ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz
wystawa twórców ludowych ze Spiszu.
Występował też Teatr Ludowy z Buko58
1975
winy Tatrzańskiej, wykonując utwory
pisane gwarą przez Józefa Pitoraka.
*
19.V1I — w Gdyni odbyła się inau
guracja Jarmarku Ludowego, imprezy
zorganizowanej przez Cepelię pod patro
natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na
otwarciu obecni byli przedstawiciele
władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni
Władysław Porzyeki,
wicewojewoda
Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu
Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą.
W czasie czterodniowej imprezy odby
wały się — poza kiermaszem — pokazy
mody inspirowanej sztuką ludową i wy
stępy zespołów ludowych.
*
19—22.V1I. — odbyły się X V Dni
Borów Tucholskich. Wśród
licznych
imprez zorganizowano wystawę sztuki
ludowej połączoną z kiermaszem.
*
22, 23.VII — w Kaszubskim Parku
Etnograficznym odbył się tradycyjny lip
cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn
twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby
Na estradach występowały zespoły z Ko
śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz.
V I I — w Galerii Współczesnej Szti
ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac
odbywały się w ciągu całego lipca trz;
dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś
ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In
prezę zainaugurował pokaz wyrobu k
ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn
(10—12VII) prezentowano wyrób k
ronki klockowej z Bobowej, potem kok
no: haft na suknie, żywiecki haft i
tiulu, haft i malowanki zalipiańsk
pokaz przędzenia wełny kilimowej, a :
zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł
*
2—17.VIII — odbył się w Gdaiis
tradycyjny Jarmark Dominikański, orj
nizowany przez Urząd m. Gdańska, To
Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc
Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c83bad8490f950a8ee4f5f5670308d83.pdf
e9e286be67b6a147de58de824d9f5474
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4348
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4047
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.127-128
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Inne
(rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko
rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z
M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a
miczna); I I I — Władysław Kamiński
z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y
znano 3 wyróżnienia.
10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń
s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została
w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i —
p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon.
Z okazji wystawy wydano katalog
zawierający
słowo wstępne
córki
a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n
tarzami malarki.
I I — „Polska Sztuka L u d o w a " ,
wystawa w Muzeum Etnologicznym
w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d
1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była
m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a
talog. Organizator — Państwowe M u
zeum Etnograficzne w
Warszawie.
P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą
I — w Wiedniu, w Instytucie Pol
skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto
m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia
s i ę " i „Sztuka l u d o w a w
regionie
l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y
Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S .
S
U
M
M
A
R
I
E
S
SUMMARY
A n n a
Kunczyńska-Iracka
— A REVIEW
OF
T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K
PAINTING,
SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED
IN
THE
Y E A R S 1964—1977
T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d
to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s .
She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100
a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these
are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s .
Teresa
A m b r o ż e w i c z
—
CHURCH
FAIR
BREAD
A n article devoted to the decorative bread baked
for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n
s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r
c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m .
C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y
decorative
k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of
honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d
between the X l V t h century and the X l X t h century.
They retain the old patterns i n a very simple f o r m
and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders,
babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) .
T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l
forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar
or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s .
A l e k s a n d e r
(CONT.)
J a c k o w s k i -
A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za
mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y
film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u :
„ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " .
I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i "
— w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y
Polskiej
w
Bratysławie. Wystawę
przygotowało Państwowe
Muzeum
Etnograficzne w
Warszawie.
PICTURES ON
GLASS
T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s
of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t .
T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y
c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn
n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r
i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d
boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t
t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g .
C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn.
F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass
i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t
i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s ,
„ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17).
•
Р
Е
З
Ю
PAST
AND
М
Е
OF ARTICLES
Tadeusz
OF
THE
AREA. A
M.
Trajdos
ARTISTIC
—
CRAFTS
IN
THE
PRESENT
POLISH
SPISZ
SUMMARY
P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n
teresting documents w h i c h show that m a n y painters
a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e
Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e
d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n
a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or
„garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d
d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y
t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h
v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or
glass
and fulfilled
orders for
parish churches
and
c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz
region in the X X t h century. Today only a few
people
i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n
p a i n t or look after the decorations inside the churches
and paint oil paintings depicting pastoral and hunting
scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t
f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s
t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m
nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s .
T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d
even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house
h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a .
P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e
r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y
o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n
t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e
c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y
house b u i l d i n g a n d w e a v i n g ,
a woman's
occupation
w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e
rugs.
These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past
b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each
v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s
a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n
dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i
c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s .
Folklore groups i n almost every village
provide
e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s
Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l
p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e
Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e
g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e .
127
�J o a n n a
T o m i c k a
— JÓZEF
r a c t e r s , Jesus C h r i s t , O u r L a d y , t h e S a i n t s
k n o w n Poles d o n e f o r v a r i o u s e x h i b i t i o n s .
ZGANIACZ
Józef Z g a n i a c z l i v e s i n F a ł k ó w i n t h e P i o t r k ó w
d i s t r i c t . B y t r a d e h e is a s m i t h b u t h i s p a s s i o n is w o o d
e a r r i n g . H e w a s u n k n o w n u n t i l l 1960 w h e n h e s e n t h i s
f i r s t w o r k i n f o r a r e v i e w of f o l k a r t .
In
1978 h e r e c i e v e d
t h e Oscar
Kolberg
award.
H i s w o r k s a r e c a r v e d f r o m a s i n g l e piece o f
They
show
village
scenes a n d t y p i c a l
village
wood.
cha
Tadeusz
GÓRA
and
well
M. T r a j d o s — THE CHURCH IN CZARNA
T h e a r t i c l e deals w i t h t h e h i s t o r y o f t h e c h u r c h i n
C z a r n a G ó r a i n t h e T r y b s z p a r i s h f i n i s h e d i n 1955 a n d
it describes the a r c h i t e c t u r e of the b u i l d i n g a n d i t s
interior.
I t was decorated by K r o s n o carpenters, m a i n l y f r o m
the K o s s u t h ' s w o o d c a r v i n g w o r k s h o p .
Р Е З Ю М Е
Анна
К у н ч ы н ь с к а - И р а ц к а
— ОБЗОР
ПУ
БЛИКАЦИЙ, ПОСВЯЩЕННЫХ ПОЛЬСКОЙ НАРОД
НОЙ
СКУЛЬПТУРЕ,
ЖИВОПИСИ
И
ГРАФИКЕ
(1964—1977 г.).
А в т о р пишет о р е з у л ь т а т а х исследований, п о с в я
щ е н н ы х с к у л ь п т у р а м и картинам.
М а т е р и а л о м д л я обзора п о с л у ж и л о с в ы ш е десяти
книг и ста статей, о п у б л и к о в а н н ы х в течение
1964—
— 1 9 7 7 гг.
Среди них преоблагают монографические и доку
м е н т а л ь н ы е работы.
Тереса А м б р о ж е в и ч
—
СТОЛЬНЫХ ПРАЗДНИКОВ
ПЕЧЕНИЕ ДЛЯ
ПРЕ
С т а т ь я посвящена п е ч е н и ю , которое и з г о т о в л я л и
м е с т ч к о в ы е пекари и п р я н и ч н и к и по с л у ч а ю п р а з д
н и ч н ы х ярмарок.
На х р а м о в ы е п р а з д н и к и п е к л и особый род п е
чения в виде ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р и ж и в о т н ы х (паприм, простынские к о з ы ) .
Особенно д е к о р а т и в н ы м видом печения, изготов
л я е м о г о по с л у ч а ю х р а м о в ы х п р а з д н и к о в , я в л я ю т с я
цветные п р я н и к и , п р и н а д л е ж а щ и е к традиционным
и з д е л я м ц е х о в о г о х л е б о б у л о ч н о г о производства, к о т о
рое с т а л о развиватьтя в П о л ь ш е в X I — X I X вв. П р я
ники эти пекут по д а в н ы м образцам в о ч е н ь у п р о
щ е н н о й ф о р м е , прибегая к измененной декоративной
т е х н и к е (наездники, м л а д е н ц ы в п е л е н к а х , дед М о р о з
(св. Н и к о л а й ) , сердечка и т.п.).
Т е с т о па п р я н и к и в ы д а в л и в а ю т д е р е в я н н ы м и л и б о
м е т а л л и ч е с к и м и формами, а п о с л е в ы п е ч к и п о л и в а ю т
сахарной г л а з у р ь ю л и б о ж е н а к л е и в а ю т на п р я н и к и
бумажные украшения.
В статье о п и с ы в а е т с я т е х н о л о г и я в ы п е к и равно
старинного вида пряников, к а к и современных.
А л е к с а н д р Яцковски
— К А Р Т И Н Ы Н А СТЕ
К Л Е (ЗАК.)
Отдельно
о б с у ж д а е т Я ц к о в с к и р а б о т ы детей и
м о л о д е ж и , в частности р а б о т ы и з П а ш и н а б л и з Н о
вого Сонча, центра известного своей народной с к у л ь п
турой. С к у л ь п т у р о й занимаются там м у ж ч и н ы и
м а л ь ч и к и , к о т о р ы х п о о щ р я е т местный к с е н д з Н и т к а .
П о с к о л ь к у д е в у ш к и п о ч у в с т в о в а л и себя обойденными,
к с е н д з о р г а н и з о в а л д л я них к у р с т е х н и к и ж и в о п и с и .
В н а с т о я щ е е время в П а ш и н е ж и в о п и с ь ю занимаются
также и взрослые.
В з а к л ю ч е н и е автор пишет о п р о ц в е т а ю щ е й в д е
р е в е н с к о й среде и городской п е р и ф е р и и ж и в о п и с и
на с т е к л е , р е л и г и о з н о г о с светского характера, о н а
с т е н н ы х к о в р и к а х (так наз.| м а к а т к а х ) , р а з л и ч н о г о
рода с у в е н и р а х и ф о н а х д л я фотоснимков.
Т а д е у ш М. Т р а й д о с — П Р О Ш Л О Е И Н А С Т О
ЯЩЕЕ ХУДОЖЕСТВЕННОГО
РЕМЕСЛА В
ПОЛЬ
СКОЙ ЧАСТИ СПИША
В п р и х о д с к и х а р х и в а х на территории п о л ь с к о г о
Спиша хранятся интересные документы, свидетель
с т в у ю щ и е о том, что в X V I I и X V I I I вв. в д е р е в н я х
С п и ш а п р о ж и в а л о много ж и в о п и с ц е в и гончаров, за
н и м а в ш и х с я в то ж е в р е м я з е м л е д е л и е м . П о т о м к и ,
занимавшиеся р е м е с л о м своих предков, п р и н и м а л и их
родовые фамилии „ М а л я р ч и к " (живописец), „Гарнцаж" —
„Гарнцажик"
(гончар), с о х р а н и в ш и е с я до
X X в. В п л о т ь до X I X в. ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне
и м е л а с ь по к р а й н е й мере одна х у д о ж е с т в е н н а я м а стерсткая, в ы п о л н я в ш а я с в я т ы е образа на д о с к а х и на
с т е к л е , а также- п р и н и м а в ш а я з а к а з ы
приходских
к о с т е л о в и часовен. Собственно говоря эта традиция
в X I X в. с о в е р ш е н н о в С п и ш е з а г о л о х л а . В н а с т о я щ е е
время л и ш ь н е с к о л ь к о ч е л о в е к во всем регионе з а н и
мается ж и в о п и с ь ю и л и ж е консервацией к о с т е л ь н ы х
интерьеров, как наприм. Я к у б В о д з я к из К а ц в и п а ; он
пишет м а с л о м ж а н р о в ы е к а р т и н ы с о д е р ж а щ и е п а с т у
ш е с к и е и о х о т н и ч ь и сцены, а т а к ж е много картин
р е л и г и о з н о г о характера. К р о м е общеизвестной с к у л ь п
т у р н о й мастерской А н д ж е я Гамбоша и з Ю р г о в а , д о ч ь
к о т о р о г о по сей д е н ь пишет традиционные к а р т и н ы
на с т е к л е , л и ш ь н е с к о л ь к о п л о т н и к о в из о к р е с т н ы х
деревень, в частности из Т р ы б ш а , занимаются д е к о р а
тивным с т о л я р н ы м мастерством и д а ж е о р и г и н а л ь н о й
„ к о р н е п л а с т и к о й " . Е щ е ранее, у ж е в X I X в., з а г л о х л о
производство декоративной к е р а м и к и , а н е о б х о д и м у ю
посуду у ж е давно с т а л и п о к у п а т ь в Н о в о м Т а р г е и л и
в Л е в о ч и . Г о н ч а р н ы е ц е н т р ы с о х р а н и л и с ь единственно
па п о д г а л ь с к о м берегу! Дунайца. Т е п е р ь в С п и ш е
в п р о т и в о п о л о ж н о с т ь С о н д е ц к о м у району,
пет
не
т о л ь к о ни одной г о н ч а р н о й мастерской, но и мастер
ских, и з г о т о в л я ю щ и х и з р а з ц ы . Е щ е совсем недавно
в этом районе б ы л и ш и р о к о распространены два вида
р е м е с л а : п л о т н и ч ь е — в особенности ж е
умение
ставить р у б л е н ы е дома — и ткачество, к о т о р ы м з а н и
мались женщины. Т к а ч и х и готовили одежду, а также
д е к о р а т и в н ы е „ д о р о ж к и " . Это традиционное занятие
использовала в последние
годы
„ Ц е п е л и я " , давая
деревенским ж е н щ и н а м спишекого региона работу на
дом, з а к а з ы в а я у н и х к о в р и к и и к и л и м ы . В п о с л е д н е е
время замечается т е н д е н ц и я к стандартизации д е к о р а
т и в н ы х мотивов, з н а ч и т е л ь н о о т л и ч а ю щ и х с я от
ста
р ы х с п и ш е к и х образцов.
О живучести художественных устремлений ж и
т е л е й Спиша с в и д е т е л ь с т в у ю т м н о г о ч и с л е н н ы е ф о л ь
к л о р н ы е а н с а м б л и ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне.
И х программа о х в а т ы в а е т х о р е о г р а ф и ч е с к и е и в о к а л ь
ные в ы с т у п л е н и я ,
опирающиеся
на
литературные
с ю ж е т ы спишекого говора. К р о м е того они свято б е
регут с т а р ы й р е г и о н а л ь н ы й наряд, п о д д е р ж и в а я таким
образом ткацкое искусство. С а м ы м м о н у м е н т а л ь н ы м
п р о я в л е н и е м народного искуссства Спиша я в л я е т с я
филиальный] костел в Черной Гуре,
построенный
в 1948—1955 гг. Его к о н с т р у к ц и я и декор интерьера
являются делом рук мееттных
мастеров-умельцев
В упомянутом костеле использованы декоративные
м о т и в ы спишекого п л о т н и ч ь е г о мастерства, а т а к ж е
динамические х у д о ж е с т в е н н ы е способности Ф р а н ц и ш ка и В о й ц е х а К о с с у т о в , к о т о р ы е в ы п о л н я л и б о л ь ш у ю
часть п о л и х р о м и и и с к у л ь п т у р а л т а р я .
Тадеуш
М, Т р а й д о с
— КОСТЕЛ В ЧЕРНОЙ
ГУЖЕ
А в т о р пишет об истории к о с т е л ь н о г о здания в Ч е р
ной Г у ж е
(Горе) в приходе Т р ы б ш ,
строительство
которого з а к о н ч и л о с ь Б 1955 году, а т а к ж е описывает
его а р х и т е к т у р у и декор интерьера.
П л о т н и ч ь и р а б о т ы в ы п о л н я л и с п е ц я л и с т ы из К р о
сна, в п е р в у ю о ч е р е д ь р е з ч и к и из к о л л е к т и в а К о с
сутов.
Иоанна
Томицка
—
ЮЗЕФ
ЗГАНЯЧ
Ю з е ф Зганяч проживает в Ф а л к о в е ( П и о т р о в с к о е
воеводство). П о п р о ф е с и и он кузнец, а по призванию
скульптор.
И м я его б ы л о н и к о м у неизвестно до
1960 г., когда
он в п е р в ы е п о с л а л свои р о б о т ы на смотр народного
искусства.
В 1978 г. Зганяч к а к один из л у щ ш и х п о л у ч а л
п р е м ю им. Оскара К о л ь б е р г а .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4be0d0ee4252859bee26d0aaf4e406.pdf
dbd42243c81514f7568fa990ae142bd1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4347
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4046
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.124-126
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
J. Zganiacz:
i l . 13. Ostatnia
Wieczerza,
32 X 59 cm. 1976 г.;
,T.
K
R
O
i i . 14. Ostatnia
Wieczerza,
49 X 62 c m , 1977 r .
Swiderski
N
I
K
A
I-III 1978
15.1 — zmarł w B y d g o s z c z y w
w i e k u 87 l a t T e o f i l O c i e p k a , z n a n y
s z e r o k o w k r a j u i za granicą m a l a r z
p r y m i t y w i s t a . P r z e z w i ę k s z ą część
s w e g o życia O c i e p k a
mieszkał
w
K a b o w i c a c h - J a n o w i e , pracując j a k o
maszynista w kopalni.
z różnych miejscowości
ski i ziemi lubuskiej.
Wielkopol
1 . I I I •— w P a ń s t w o w y m M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e odbył
się
koncert
zespołu
regionalnego
„Małe Maśniaki".
Imprezy folklorystyczne
i regionalne
I I — w N ą d n i , w o j . zielonogórskie,
odbyła
się
tradycyjna
doroszna
„Biesiada K o ź l a r s k a " , n a którą p r z y
j e c h a l i instrumentaliści — k o ź l a r z e
224
11.III — w Wojewódzkim D o m u
K u l t u r y w Chełmie rozpoczął się
przegląd d o r o b k u k u l t u r a l n e g o m i a s t
i g m i n w o j . chełmskiego. W p r z e
glądzie p r e z e n t o w a ł y s w ó j d o r o b e k :
Włodawa oraz g m i n y : Włodawa, Ł o
p i e n n i k G ó r n y , Białopole i S i e d
liszcze.
19.111 — w D z i e k a n o w i c a c h n a d
J e z i o r e m L e d n i c k i m (poznańskie) o d
była się z o r g a n i z o w a n a
przez M u
zeum Pierwszych
Piastów i m p r e z a
folklorystyczna
„Topienie
Marzan
n y " . W o b r z ę d z i e udział w z i ę ł y r e
g i o n a l n e zespoły a r t y s t y c z n e , m . i n .
„Lędnica" z Ledniogóry
a także
młodzież s z k o l n a .
�21 . I I I — w Z i e l o n o g ó r s k i m P a r k u
Etnograficznym
prezentowano
ob
rzęd „ T o p i e n i a M a r z a n n y " ,
zorga
n i z o w a n y przez M u z e u m Z i e m i L u
b u s k i e j p r z y współpracy ze szkołą
podstawową n r 14.
I I I — w K r a p k o w i c a c h (Opolskie)
— rozstrzygnięto w o j . k o n k u r s p n .
„ Z w y c z a j e i obrzędy z a p u s t n o - w i o senne w k u l t u r z e l u d o w e j
Opol
szczyzny".
W
kategorii grup
obrzędowych
nagr. I — nie przyznano. Nagr. I I
o t r z y m a ł Zespół
Marzankowo-Gaik o w y ze S m o ł a m i , n a g r . I I I „ S t e b l i n i a n i e " ze S t e b l o w a .
W innych konkurencjach nagrody
o t r z y m a l i : Zespół w o d z e n i a
niedź
wiedzia z Obrowca, W. Bauch z
Z u z e l i — za m a r z a n k i ; A n n a U l i c z
k a ze S m o l a r n i — za g a i k i , W i e s ł a
w a Z y t k i e w i c z z T u ł o w i c — za p a l
m y , Elżbieta M a l i k z Z u z e l i — za
pająki oraz J a n P l u t a i G e r d a K l i
m e k za k r o s z o n k i .
I I I — w L u b l i n i e o d b y w a ł ssie
p r z e z cały m a r z e c przegląd z e s p o
ł ó w prezentujących
obrzędy j a k :
herody, kusaki, w y z w o l i n y na k o
siarza i t p .
I I I — w D o m u K u l t u r y w Pszo
w i e odbyła się „ b i e s i a d a "
gawę
d z i a r s k a , n a k t ó r e j 14 g a w ę d z i a r z y
miasta i g m i n Wodzisławia o p o w i a
dało w g w a r z e b a j k i śląskie. I m
p r e z a odbyła się w r a m a c h a k c j i
o r g a n i z o w a n e j p r z e z Ośrodek K u l
t u r y w W o d z i s ł a w i u a mającej n a
celu zachowanie d a w n y c h zwycza
j ó w , pieśni i g w a r y t e g o r e g i o n u .
Konkursy i
I — w Z a m k u Książąt
Pomor
s k i c h w S z c z e c i n i e c z y n n a była w y
stawa plastyków n i e p r o f e s j o n a l n y c h
zorganizowana
t y m razem w r a r a m a c h a k c j i p n . „Sojusz
świata
p r a c y z kulturą" przez Wojewódzki
Dom Kultury.
N a w y s t a w i e p o k a z a n o 780 p r a c
200 autorów.
1 .II — w Państwowym M u z e u m
Etnograficznym w Warszawie otwar
t a została w y s t a w a
filatelistyczna
„Folklor — 78", zorganizowana przez
M u z e u m i Zarząd Okręgu W a r s z a w
skiego Polskiego Związku F i l a t e l i
stów.
15.11 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z
n y m w T o r u n i u o t w a r t o wystawę
p n . „Haft l u d o w y " , n a której za
prezentowano
dorobek
ogólnopol
s k i e g o k o n k u r s u ogłoszonego w u b . r .
p r z e z M u z e u m toruńskie, M i n i s t e r
s t w o K u l t u r y i S z t u k i , Cepelię i
Stow. Twórców L u d o w y c h . Zakres
k o n k u r s u ograniczał się t y l k o do
haftów n a s t r o j a c h , zgodnych z t r a
dycjami
ludowymi
poszczególnych
regionów.
W k o n k u r s i e udział w z i ę ł o 216
autorów, k t ó r z y nadesłali o k . 500
prac. Nagrody I o t r z y m a l i : Stani
sław Budzyński z B u k o w i n y T a
trzańskiej, L u d w i k a G u c z P o d e g r o
d z i a oraz W i k t o r i a P u ł a w s k a z M y s t k o w a S t a r e g o , w o j . ostrołęckie.
A u t o r e m scenariusza w y s t a w y był
d y r . A l e k s a n d e r Błachowski, k o m i
sarzem
—
Lubomira
Tyczyńska,
autorką e k s p o z y c j i — O l g a P i o t r o
wicz.
Wystawa
z o s t a n i e następnie p o
kazana w i n n y c h miastach k r a j u .
O m ó w i e n i e k o n k u r s u zamieścimy
w j e d n y m z najbliższych n u m e r ó w
pisma.
wystawy
10.1 — w M u z e u m H i s t o r y c z n y m
w K r a k o w i e o t w a r t a została d o r o c z
na pokonkursowa wystawa
szopek
krakowskich.
20.1 — w M u z e u m
Etnograficz
n y m w e W r o c ł a w i u o t w a r t a została
w y s t a w a „Nieprofesjonalna p l a s t y k a
n a Śląsku: M a l a r s t w o , rzeźba". W y
stawę p r z y g o t o w a ł o M u z e u m Śląska
Opolskiego w Opolu.
25.1 — w S t a r e j
Kordegardzie,
g a l e r i i T o w . Przyjaciół Sztuk Pięk
n y c h w W a r s z a w i e o t w a r t a została
w y s t a w a m a l a r s t w a p n . „ M ó j świat
malowany".
Organizatorami
byli:
Naczelna Redakcja I n f o r m a c j i i P u
b l i c y s t y k i T V — S t u d i o 2, C e p e l i a
i TPSP w Warszawie. Wystawa sta
nowiła przegląd n a j l e p s z y c h
prac
nadesłanych d o S t u d i a 2.
I — w K o n i a k o w i e , w Beskidzie
Śląskim, w c h a c i e Z u z a n n y G w a r k o w e j o t w a r t o stałą ekspozycję p o
n a d 200 k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h .
19.11 — w D o m u K u l t u r y w K o
z i e n i c a c h o t w a r t a została I z b i o r o w a
w y s t a w a rzeźby l u d o w e j . P o k a z a n o
80 p r a c z a r ó w n o z n a n y c h już, j a k
i początkujących rzeźbiarzy, k t ó r z y
zaprezentowali prace
zróżnicowane
w t e m a t y c e i rozwiązaniach f o r m a l
nych.
20.11 — w I n s t y t u c i e W z o r n i c t w a
Przemysłowego w Warszawie o t w a r
t a została w y s t a w a p n . „ R o d z i m o ś ć
we w z o r n i c t w i e " . Pokazano t u prze
de w s z y s t k i m p r z y k ł a d y
wykorzy
stania l u d o w y c h wzorów w t k a n i n i e
i częściowo w c e r a m i c e w g p r o j e k
tów 34 zespołów działających w r ó ż
n y c h r e g i o n a c h k r a j u p o d opieką
z a w o d o w y c h plastyków.
W y s t a w a obrazowała e f e k t y d z i a
łalności
pracowników
naukowych
P r a c o w n i Środowiskowych I n w e n c j i
Plastycznych, k i e r o w a n e j przez prof.
W a n d ę T e l a k o w s k ą . M i a ł a także n a
c e l u nawiązanie i zacieśnienie w s p ó ł
p r a c y z przemysłem l e k k i m .
Z o k a z j i w y s t a w y odbyło się 21.11
s e m i n a r i u m , n a którym po zagaje
n i u doc. d r J a n a Czarneckiego, d y
r e k t o r a I W P r e f e r a t y wygłosili m . i n . :
p r o f . W a n d a T e l a k o w s k ą —• „ S p o
łeczne a s p e k t y p r o b l e m u włączania
twórczości
nieprofesjonalnej
do
w z o r n i c t w a " , p r o f , d r Józef B u r s z t a
— „Sztuka l u d o w a a z a g a d n i e n i a
ciągłości k u l t u r o w e j " .
22.11 — w L u b e l s k i m D o m u K u l
t u r y o t w a r t a została w y s t a w a k i l i
mów
wykonanych
przez
opolskie
t k a c z k i w g projektów a r t . p l a s t y k a
P i o t r a G r a b o w s k i e g o oraz p o r c e l a
n y m a l o w a n e j przez opolskich twór
ców l u d o w y c h .
Organizatorami
wystawy
byli:
O p o l s k a Spółdzielnia P r a c y
Ręko
dzieła L u d o w e g o
i
Artystycznego
Cepelia oraz Stowarzyszenie
Twór
ców L u d o w y c h .
25.11 — w P a ń s t w o w y m M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e odbył
się p o k a z g r u p y 8 szczególnie w a r
tościowych rzeźb l u d o w y c h p r z e k a
zanych w depozyt przez M u z e u m w
Sierpcu.
Wśród
prezentowanych
obiektów szczególnie cenną pozycję
stanowiła l u d o w a P i e t a g o t y c k a ( d a
towana chyba nader pochopnie na
X V w i e k ) , o r a z k a p l i c z k a słupowa
z X V I I I wieku.
I I — w Państwowym
Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwar
to b . s t a r a n n i e przygotowaną w y
stawę p n . „ P o l s k a biżuteria l u d o
w a " . Był to p i e r w s z y pokaz cało
ściowy t e j d z i e d z i n y twórczości. W y
s t a w i o n o 500 eksponatów pochodzą
c y c h ze z b i o r ó w różnych m u z e ó w
i kolekcji prywatnych.
Szczególnie b o g a t o
prezentowała
się biżuteria l u d o w a z k r a k o w s k i e
go, P o d h a l a i Śląska o r a z słynny
bursztyn kurpiowski.
Wystawę przygotowała m g r B a r
b a r a K a z n o w s k a , k i e r o w n i k Działu
Stroju I Tkanin PME.
I I — w Muzeum w Kielcach czyn
n a była p o k o n k u r s o w a w y s t a w a p l a
s t y k i obrzędowej w o j . kieleckiego,
radomskiego i piotrkowskiego.
I I — w Wojewódzkim
Ośrodku
K u l t u r y w Gdańsku o t w a r t o V I I
doroczną w y s t a w ę p l a s t y k i a m a t o r
s k i e j . P o k a z a n o 208 p r a c 83 a u t o
rów.
I I — w czasie Z i m o w y c h D n i K r y
n i c y c z y n n a była, j a k
corocznie,
w y s t a w a m a l a r s t w a N i k i f o r a oraz
w y s t a w a rzeźb l u d o w y c h Józefa C i taka, Juliusza Kołodziejczyka, K a
zimierza Boreckiego — z K r y n i c y
oraz Józefa S i k o r s k i e g o z M u s z y n y
i Michała S m i l e n i a z T y l i c z a .
I I — w M u z e u m i m . Jana Dzier
żenia w O p o l u z o r g a n i z o w a n o w y
stawę u l i p s z c z e l n y c h
z różnych
epok. M . i n . pokazano ule f i g u r a l n e
d a w n e i współczesne.
125
�l . I I I — w Muzeum Regionalnym
P T T K w G o r l i c a c h o t w a r t a została
w y s t a w a prac rzeźbiarzy l u d o w y c h
ziemi gorlickiej.
10.III — w M u z e u m Okręgowym
Z i e m i K a l i s k i e j o t w a r t a została w y
s t a w a p n . „ D z i e c k o w sztuce l u d o
w e j " . Pokazano t u eksponaty
ze
zbiorów M u z e u m Etnograficznego w
T o r u n i u , pochodzące z k o n k u r s u .
11.III — w Muzeum N a r o d o w y m
w K i e l c a c h o t w a r t a została w y s t a
w a współczesnej rzeźby l u d o w e j ze
zbiorów M u z e u m . Wystawę z o r g a
n i z o w a n o z o k a z j i 70-lecia M u z e u m
w K i e l c a c h . Była t o p i e r w s z a , a do
tego wyczerpująca i d o s k o n a l e p r z y
g o t o w a n a p r e z e n t a c j a rzeźbiarzy l u
dowych z w o j . kieleckiego i r a d o m
skiego. P o k a z a n o 200 p r a c 44 a u t o
r ó w m . i n . L e o n a K u d ł y , Józefa P i
łata, A d a m Z e g a d l y , M a r i a n a B r u d k a . K o m i s a r z e m była B a r b a r a K a
tarzyna Erber. Jej tekst zdobi rów
nież z n a k o m i c i e w y d a n ą z o k a z j i
w y s t a w y publikację — k a t a l o g p n .
„Współczesna rzeźba l u d o w a ze z b i o
rów M u z e u m N a r o d o w e g o w K i e l
c a c h " , K i e l c e 1978. P o z a i l u s t r o w a
n y m tekstem w y d a w n i c t w o zawiera
obszerne n o t y o a u t o r a c h .
13.Ш — w M u z e u m E t n o g r a f i c z
n y m w K r a k o w i e o t w a r t o wystawę
najlepszych
prac
z II
Triennale
P l a s t y k i N i e p r o f e s j o n a l n e j , które w
1977 r . o d b y ł o się w e W r o c ł a w i u .
O i g a n i z a t o r e m T r i e n n a l e był C e n
tralny
Ośrodek
Metodyki
Upo
wszechnienia K u l t u r y w Warszawie.
Komisarzem krakowskiej
wystawy
była m g r Z o f i a B i s i a k o w a .
I I I — w okresie
przedświątecz
n y m w w i e l u miejscowościach o d
b y ł y się k o n k u r s y , w y s t a w y s z t u k i
obrzędowej oraz kiermasze pisanek
i palm wielkanocnych:
— w Białymstoku w M u z e u m w y
stawa pokonkursowa p n . „Ludowe
obrzędy Pólnocno-Wschodnich t e r e
nów P o l s k i " ;
— w Wojewódzkim D o m u
Kul
t u r y w Białej P o d l a s k i e j — w y s t a
wa
wielkanocnych pisanek
ludo
wych, figuralnego pieczywa
obrzę
d o w e g o , p a j ą k ó w ze słomy. W s u
m i e p o k a z a n o w y r o b y o k . 30 t w ó r
ców l u d o w y c h . W y s t a w y i kiermasze
pisanek zorganizowano
również w
P a r c z e w i e , Łosicach i R a d z y n i u P o d
laskim;
— w Ł y s y c h , w o j . ostrołęckie —
doroczny k o n k u r s na p a l m y w i e l k a
nocne zorganizowany
przez
domy
k u l t u r y i Muzea Okręgowe w Łom
ży i Ostrołęce. W k o n k u r s i e udział
w z i ę ł o 200 t w ó r c ó w l u d o w y c h z Ł y
s y c h , K a d z i ł a , Myszyńca, W y k r o t u
i o k o l i c z n y c h miejscowości. Z a n a j
piękniejsze p a l m y n a g r o d y
otrzy
m a ł y : A n t o n i n a P l i s z k a ze w s i D ę
b y , Elżbieta H a ł d y g a z S e r a f i n o r a z
g r u p a uczniów zs szkoły g m i n n e j
w K a d z i d l e . Z a najpiękniejsze k i e r ce — J a n i n a C h r o s t e k z T a t a r , W i e
sława Bogdańska i Czesława K o
n o p k a z Kadzidła. Ponadto
przy
znano szereg wyróżnień. E k s p o n a t y
w y s t a w i o n o w salach M u z e u m
w
Ostrołęce;
126
— w
Muzeum
i m . Władysława
O r k a n a w Rabce — doroczny k o n
k u r s n a p a l m y w i e l k a n o c n e . Udział
w z i ę ł o 73 autorów. N a g r o d ę I o t r z y
mał M a r e k W ó j c i a k z R a b k i - S l o n e go; n a g r o d y I I — K r z y s z t o f D r o ż d ż ,
Stanisław Surówka, J a c e k
Papież,
Grzegorz Kwaśniewski, Dorota G a
cek i T o m a s z J u r z e e — w s z y s c y z
R a b k i ; n a g r o d y I I I — A r t u r Obłąk
z Nowego Targu i Krzysztof W o w r o
z Rabki. Ponadto przyznano wyróż
nienia;
— w Muzeum Wsi Opolskiej
w
Bierkowicach —
tradycyjny
Jar
m a r k W i e l k a n o c n y , o t w a r t o także
wystawę „Wiosna i W i e l k a n o c
we
współczesnej
plastyce
obrzędowej
Opolszczyzny". Imprezy organizowa
ne w czasie J a r m a r k u p r e z e n t o w a
ły p l o n k o n k u r s u ogłoszonego d l a
twórców l u d o w y c h a rozstrzygnię
tego 4 — 5 . I I I w K r a p k o w i c a c h . W z i ę
ło w n i m udział 8 zespołów oraz
30 t w ó r c ó w l u d o w y c h ;
— w
Muzeum
Regionalnym
w
W o l i n i e odbył się k o n k u r s n a p i
sanki;
— w
Lipnicy
Murowanej, woj.
t a r n o w s k i e , odbył się k o n k u r s n a
palmy wielkanocne;
— w Muzeum Etnograficznym we
Wrocławiu — w y s t a w a
rękodzieła
t w ó r c ó w l u d o w y c h połączona z k i e r
maszem pisanek i p a l m w i e l k a n o c
nych;
— w Muzeum L u b u s k i m w Zie
lonej Górze — k i e r m a s z l u d o w y p l a
s t y k i obrzędowej, n a którym ofero
wano
pisanki,
koszyczki,
palmy
wielkanocne,
pieczywo
obrzędowe
z t e r e n u zielonogórskiego;
— w Zamościu — k i e r m a s z p i s a
nek l u d o w y c h ;
— w „Cepelii" k a t o w i c k i e j , wzo
r e m l a t ubiegłych — k i e r m a s z p i
s a n e k i p a l m w i e l k a n o c n y c h połą
czonych z pokazami zdobienia.
I I I — odbyły się k o n k u r s y w r a
mach akcji organizowanej we wszy
s t k i c h w o j e w ó d z t w a c h p o d hasłem
„ A r t y s t y c z n e rękodzieło w s i " . O r g a
n i z a t o r a m i b y l i „Cepelia", C e n t r a l
ny Związek Kółek Rolniczych, Fe
deracja
Stowarzyszeń
Przyjaciół
S z t u k P i ę k n y c h , a całości p a t r o n o
wało M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i .
Do k o n k u r s u dopuszczeni b y l i t y l
k o t w ó r c y n i e współpracujący d o
tąd z „ C e p e l i ą " i p r a c e , które n i e
były dotąd w y s t a w i a n e i n a g r a d z a
ne n a i n n y c h k o n k u r s a c h .
Prace nagrodzone i wyróżnione w
k o n k u r s a c h wojewódzkich z a k w a l i
fikowane
zostały n a ogólnopolską
wystawę w Łodzi.
K o n k u r s pozwolił na z o r i e n t o w a
n i e się z a r ó w n o w p o t e n c j a l e i s t n i e
jących jeszcze t r a d y c j i d a w n e g o r ę
kodzieła l u d o w e g o , j a k też i w t y m .
co rzeczywiście w y k o n y w a n e
jest
o b e c n i e n a własny użytek. N i e j e d
n o k r o t n i e b y ł y to p r z e d m i o t y o e w i
d e n t n y c h cechach k i c z u , koszmarnie
zdobione poduszki, l a l k i , w y r o b y z
k o r z e n i , łusek i t p . M i m o w i ę c d u
żej l i c z b y uczestników
przyznano
n i e w i e l e nagród, a wśród p r a c w y
różnionych znalazły się t a k i e , które
odrzucono z w y s t a w y centralnej.
P r z y k ł a d o w o : w E l b l ą g u — 432
p r a c e , I n a g r o d y nłe p r z y z n a n o , j e
d y n i e t r z y I I ; w Gdańsku — 563
p r a c e , t r z y I n a g r o d y , t r z y I I (za
h a f t y ) , w B y d g o s z c z y — 669 p r a c ,
trzy I nagrody, dwie I I . Przeważnie
n a g r a d z a n o z n a n y c h już l u d o w y c h
twórców.
I I I — w M u z e u m i m . Władysława
O r k a n a w R a b c e c z y n n a była w y
s t a w a p n . „ K o b i e t a w sztuce l u d o
wej". Wystawa
połączona była z
k o n k u r s e m , do którego z a p r o s z o n o
imiennie k i l k u n a s t u twórców l u d o
w y c h z w o j . nowosądeckiego. N a
grody o t r z y m a l i malarze na szkle:
I nagrodę — Z o f i a Gąsienica-Roj z
Zakopanego, I I — E w e l i n a Pęksowa, Władysław Walczak
i Janina
Jarosz — wszyscy z
Zakopanego,
I I I — J a n i n a Sierosławska z R a b k i
oraz
Halina
Konopacka,
Jolanta
P ę k s o w a i Zdzisław W a l c z a k z Z a
kopanego.
I I I — w R y b n i k u , w Teatrze Zie
mi Rybni:kiej otwarto pokonkurso
wą wystawę wojewódzką p n . „Wieś
m a l o w a n a i rzeźbiona". O r g a n i z a t o
r a m i k o n k u r s u b y l i : W o j . Ośrodek
K u l t u r y i Wydział K u l t u r y Urzędu
Wojewódzkiego w K a t o w i c a c h .
N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 232 p r a c ,
z czego n a w y s t a w i e z a m i e s z c z o n o
116 o b i e k t ó w 42 autorów.
Otwarcia
wystawy
dokonał d y
r e k t o r W o j . Ośrodka K u l t u r y w K a
towicach,
Wiktor
Szmajduch,
w
obecności p r z e d s t a w i c i e l i K W P Z P R ,
miejscowych
plastyków i autorów
wystawionych prac.
J u r y pod przewodnictwem dr B a r
bary
B a z i e l i c h przyznało
nagrody
u f u n d o w a n e przez Wydział K u l t u r y
i
Sztuki
Urzędu
Wojewódzkiego.
W d z i e d z i n i e m a l a r s t w a nargodę I I
o t r z y m a ł a D o r o t a Poznańska z R y b
n i k a za z e s t a w p r a c o
tematyce
w i e j s k i e j , nagrodę I I I — Wiesław
W ą t r o b a z B a b i c za o b r a z „ W r o n y " .
Ponadto przyznano 5 wyróżnień.
K r o n i k a n i e r o z u m i e tytułu w y
s t a w y . M o ż e chodziło o „ w i e ś m a
lującą i r z e ź b i ą c ą " ? a m o ż e o „ w i e ś
w m a l a r s t w i e i rzeźbie"?
I I I — w Siemiatyczach rozstrzyg
nięty został k o n k u r s ogłoszony d l a
twórców l u d o w y c h r e j o n u n a d b u żańskiego, a z o r g a n i z o w a n y
przez
Białostockie T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł
S z t u k P i ę k n y c h , S i e m i a t y c k i Ośrodek
K u l t u r y i T o w . Przyjaciół S i e m i a
tycz. Nagrody o t r z y m a l i : w dziedzi
nie t k a c t w a i k o r o n k a r s t w a — P a u
l i n a S m o r c z e w s k a ze w s i Obniżę, w
d z i e d z i n i e rzeźby — L u c j a n B o r u t a
z Drohiczyna, w dziedzinie
dywa
nów
dwuosnowowych
—
Jozefa
K i e r s n o w s k a ze w s i K r y n k i - J u r k i ,
za p a l m y — O l g a P i w o w a r c z y k z
Żerczyc. P r z y o k a z j i k o n k u r s u z o r
ganizowano w S i e m i a t y e k i m Ośrod
k u K u l t u r y wystawę sztuki l u d o w e j ,
na k t ó r e j p o k a z a n o p r a c e k i l k u d z i e
sięciu t w ó r c ó w .
I I I — w k l u b i e „ P a x " w Rzeszo
w i e c z y n n a była k o l e j n a I I R z e
szowska W y s t a w a L u d o w e j S z t u k i
S a k r a l n e j . W ś r ó d p o k a z a n y c h 100
eksponatów n a j l i c z n i e j
reprezento
w a n a była rzeźba, następnie c e r a
m i k a , h a f t oraz i n t a r s j a . N a g r o d y
o t r z y m a l i : I — K a r o l B r e j a z Jasła
�Inne
(rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko
rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z
M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a
miczna); I I I — Władysław Kamiński
z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y
znano 3 wyróżnienia.
10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń
s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została
w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i —
p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon.
Z okazji wystawy wydano katalog
zawierający
słowo wstępne
córki
a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n
tarzami malarki.
I I — „Polska Sztuka L u d o w a " ,
wystawa w Muzeum Etnologicznym
w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d
1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była
m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a
talog. Organizator — Państwowe M u
zeum Etnograficzne w
Warszawie.
P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą
I — w Wiedniu, w Instytucie Pol
skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto
m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia
s i ę " i „Sztuka l u d o w a w
regionie
l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y
Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S .
S
U
M
M
A
R
I
E
S
SUMMARY
A n n a
Kunczyńska-Iracka
— A REVIEW
OF
T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K
PAINTING,
SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED
IN
THE
Y E A R S 1964—1977
T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d
to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s .
She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100
a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these
are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s .
Teresa
A m b r o ż e w i c z
—
CHURCH
FAIR
BREAD
A n article devoted to the decorative bread baked
for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n
s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r
c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m .
C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y
decorative
k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of
honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d
between the X l V t h century and the X l X t h century.
They retain the old patterns i n a very simple f o r m
and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders,
babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) .
T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l
forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar
or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s .
A l e k s a n d e r
(CONT.)
J a c k o w s k i -
A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za
mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y
film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u :
„ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " .
I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i "
— w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y
Polskiej
w
Bratysławie. Wystawę
przygotowało Państwowe
Muzeum
Etnograficzne w
Warszawie.
PICTURES ON
GLASS
T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s
of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t .
T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y
c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn
n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r
i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d
boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t
t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g .
C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn.
F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass
i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t
i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s ,
„ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17).
•
Р
Е
З
Ю
PAST
AND
М
Е
OF ARTICLES
Tadeusz
OF
THE
AREA. A
M.
Trajdos
ARTISTIC
—
CRAFTS
IN
THE
PRESENT
POLISH
SPISZ
SUMMARY
P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n
teresting documents w h i c h show that m a n y painters
a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e
Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e
d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n
a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or
„garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d
d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y
t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h
v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or
glass
and fulfilled
orders for
parish churches
and
c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz
region in the X X t h century. Today only a few
people
i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n
p a i n t or look after the decorations inside the churches
and paint oil paintings depicting pastoral and hunting
scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t
f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s
t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m
nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s .
T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d
even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house
h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a .
P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e
r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y
o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n
t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e
c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y
house b u i l d i n g a n d w e a v i n g ,
a woman's
occupation
w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e
rugs.
These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past
b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each
v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s
a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n
dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i
c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s .
Folklore groups i n almost every village
provide
e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s
Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l
p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e
Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e
g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e .
127
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6ba6ceadb093b9437acec68606e7fdf.pdf
43e54c79b5a1552a4891a56a1707bcc7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4350
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4048
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.129-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P O L S K A
A K A D E M I A
N A U K
•
I N S T Y T U T S Z T U K I
•
ROK
X X X I I
•
19 7 8
•
NR
3—4
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
L
A
W
N A R O D O W Y
-
W
A
IMIENIA
R
S
Z
A
W
A
OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
W Y D A W N I C T W O
Ó
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�CONTENS
L u d w i k Stomma
Magic today. Methodological reflections
.
131
Irena i Krzysztof
Kubiakowie
The mistery of Our Lord's Passion i n K a l w a r i a
Zebrzydowska
143
Aleksander- Jackowski
Competitions
161
Franciszek
Enclosures
181
Kotula
Stefan Rosiński
X X t h century
region
folk
smithery i n the Radoim
201
Ewa Krasińska
Decorative i r o n gates i n r u r a l buildings
.
.
213
A l i c j a Małeta
Research kito folk stone sculpture i n t h e W i e
liczka, Gdów and Myślenice Region
.
.
225
Roman
Poland
239
REVIEWS
A n n a Kunczyńska-Iracka
CHRONICAL
IV—VI
Reinfuss,
1978
The
folk
art
furniture
in
241
SUMMARY O F A R T I C L E S
245
РЕЗЮМЕ
246
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek
Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca r e d . nacz.).
Sekretarz redakcji — Ewa Oźminkowska. Redaktor techniczny — Halina Żele
chowska. Tłumaczenia — Krzysztof Bobiński (ang.) i Natalia Stasińska (ros.).
Serwis fotograficzny — Jan Swiderski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95ef245cdf72595a618f95c4194d7ef3.pdf
476b6a7fcddc995d7a2f459b5475631a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:822
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:756
Title
A name given to the resource
Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.239-278
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R E C E N Z J E
I
A R T Y K U Ł Y
R E C E N Z Y J N E
„Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
Sławoj Szynkiewicz
BADANIA ETNOGRAFICZNE
W DEMOKRATYCZNEJ R E P U B L I C E WIETNAMU
A k t y w n o ś ć naukowa w kraju praktycznie ogarniętym w o j n ą od wielu lat,
bezustannie mobilizującym działania ludzkie i środki materialne dla w y s i ł k u mili
tarnego, jest swego rodzaju ewenementem. Uwaga, jaką poświęca się w Wietnamie
P ó ł n o c n y m nauce, oświacie i publikacji w y n i k ó w badawczych, uzasadniona jest
nie tylko tradycyjnie utrwaloną pozycją wartości intelektualnych w ogólnym sy
stemie wartości obowiązującym w Wietnamie. Tłumaczy ją też rola społeczna wszy
stkich dziedzin kultury, praktycznie współgrająca z realizacją g ł ó w n e g o zadania
politycznego państwa, jakim jest przetrwanie kryzysu i rozwój.
Autor tych s ł ó w miał okazję zetknąć się na krótko z przejawami życia spo
łecznego w Wietnamie, nie jest w i ę c zaskoczony znaczeniem p r z y w i ą z y w a n y m do
wszelkich form kultywowania zdolności umysłowych człowieka. W jednym w s z a k ż e
przyznaje s i ę do pełnego zadziwienia, a dotyczy ono zakresu badań etnograficz
nych w DRW, intensywniej chyba rozwijanych niż w Polsce — pamiętając o wszel
kich proporcjach różniących nasze kraje. Do tej porównawczej refleksji prowokuje
ilość czynnych i publikujących etnografów, którą można wyliczyć z wydanego nie
dawno przeglądu stanu badań etnograficznych *. Wymieniono w nim 40 nazwisk
współczesnych autorów prac etnograficznych i etnohistorycznych, z pominięciem
specjalizacji folklorystycznej i etnolingwistycznej. Nie jest to z pewnością lista
pełna, gdyż nie włącza nawet wszystkich autorów esejów zamieszczonych w tym
samym tomie, co wspomniane opracowanie. Naszym zamiarem nie jest jednak
przeprowadzanie porównań, w istniejących warunkach najprawdopodobniej zawod
nych, lecz wskazanie na kierunki i ciekawsze problemy badawcze poruszone w wy
dawnictwach, które dotarły do nas z okazji Międzynarodowych Targów Książki
w r. 1972 . Są to nowsze pozycje z serii Studiów Wietnamskich, ukazującej s i ę
już od kilku lat w językach wietnamskim, francuskim i angielskim, obliczonej
na popularyzację za granicą ważniejszych osiągnięć nauki wietnamskiej. Z żalem
2
1
L e V a n H a o, Ethnological studies and researches in North Viet Nam,
[w:] Ethnographical
data vol. 1; Vietnamese Studies, nr 32, Hanoi 1972, s. 9-48.
Ethnographical
data; Agricultural
problems (3). Some technical
aspects,
Vietnamese Studies, nr 2:7, Hanoi 1971, ss. 286.
Należy tu w y m i e n i ć w kolejności następujące pozycje (na początku podaję
kolejny numer serii): 2 i 13 — Agricultural problems, vol. I i I I ; 10 — Vietnamese
women; 15 — Mountain regions and national minorities (ta pozycja wydana
w 1967 г., o pozostałych brak danych); 21 — Traditional Vietnam. Some historical
stages.
2
3
�240
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
przyznać trzeba, że nie są nam dostępne wcześniej wydane z tej serii tomy pozo
stające w tematycznym związku z problematyką etnograficzną .
Terytorium D R W zamieszkują ponad 2 miliony 363 tysiące ludności należącej
do mniejszości narodowych (wg spisu z r. I960), co stanowi niemal 15°/o ogółu
mieszkańców. Składa się na nią 37 odrębnych grup mniejszościowych. Etnogra
fowie wietnamscy uznali niedawno, że dwie spośród nich — należące do najlicz
niejszych — Tay i Nung, tradycyjnie traktowane jako odrębne, należy klasyfiko
w a ć wspólnie ze w z g l ę d u na znaczną bliskość ich kultury . Powstała w ten sposób
najliczniejsza w Wietnamie mniejszość Tay-Nung (818 tys. osób). Nie wydaje się,
by pogląd ten podzielali wszyscy badacze wietnamscy , tym bardziej że w e d ł u g
klasyfikacji językowej narodowości grupy Thai Tayowie należą do podgrupy połu
dniowej, Nung zaś do centralnej .
W Wietnamie P ó ł n o c n y m utworzono w latach 1955 i 1956 dwie strefy auto
nomiczne zamieszkałe w większości przez odrębne grupy narodowościowe — P ó ł nocno-Zachodnią i Viet Вас. Administracja tych stref zmierza do konsolidacji w ł a
dzy ludowej w rejonach górskich oraz do usuwania zakorzenionych instytucji
feudalnych. Postawiono sobie również istotny ze społecznego i politycznego punktu
widzenia cel gospodarczej integracji owych rejonów z resztą kraju. Realizuje się
go poprzez kolektywizację rolnictwa, rozwijanie przemysłów lokalnych oraz eks
pansję ogólnopaństwowej sieci handlowej, możliwą m.in. dzięki stale ulepszanym
liniom komunikacyjnym. Autarkiczna, naturalna gospodarka poszczególnych grup
etnicznych weszła w ten sposób w zasięg oddziaływania rynku ogólnokrajowego.
Jednakże, jak się wydaje, procesy te nie znalazły się jeszcze w centrum zaintere
sowania etnografów wietnamskich. Może to być uzasadnione faktem, że trudno
byłoby przeprowadzić obiektywną ich analizę, a tym bardziej ustalić ich prawidło
w o ś c i w zmiennej sytuacji konfliktu wojennego, kiedy zbyt wiele zewnętrznych
czynników, niezależnych od polityki państwa, interferuje w przebieg tych procesów.
Badania etnograficzne w Wietnamie mają wyraźnie charakter stosowany. Etno
grafowie wietnamscy nie kontynuują francuskiej szkoły opisowej, która zresztą
zdziałała wiele dla uporządkowania wiedzy o faktach etnograficznych w Indochinach. Pewnym w y j ą t k i e m jest dążenie Wietnamczyków do rozpoznania sytuacji
społecznej, a zwłaszcza stosunków własnościowych i struktury w ł a d z y u mniej
szości etnicznych okresu przed wyzwoleniem, stosunkowo pobieżnie zbadanych
przez Francuzów. Ten kierunek pozostaje jednak integralnym elementem konse
kwentnie realizowanej polityki badawczej zmierzającej do zgromadzenia środków
pomocnych w ideologicznej walce o jedność światopoglądową i wspólną płaszczyznę
aspiracji politycznych, pozbawioną tendencji izolacjonistycznych występujących
w przeszłości, a groźnych w okresie w y m a g a j ą c y m ogólnonarodowego zjednoczenia
w w y s i ł k u wojennym.
W tym tkwi źródło etnograficznych poszukiwań tradycji narodowych i narodo
wego charakteru, wspólnych wszystkim narodowościom Wietnamu. Zalicza się do
nich m. in. dumę narodową, miłość ojczyzny, nieustraszoną odwagę, heroizm i tra
dycje zawsze zwycięskiego oporu wobec obcej agresji . Wyliczenie powyższe nie
8
4
5
6
7
4
Ethnographical data, s. 5.
L e V a n H a o (op. cii., s. 13) pisze o nich jako o dwu grupach etnicznych,
zaś L a V a n L o i Dang Nghiem Van wydali w 1968 r. pracę Krótki zarys mniej
szości etnicznych
Tay, Nung i Thai, której tytuł w s k a z y w a ł b y na odrębne ich
traktowanie.
Por. W. I . G o c h m a n , Kultura i jazyki iajskich narodów,
[w:] Indijskaja
kultura i buddizm, praca zbiorowa, Moskwa 1972, s. 224..
' L e V a n H a o , op. cit, s. 29.
5
6
�241
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY H E C E N Z Y J N E
powinno sugerować, że mamy do czynienia z gatunkiem publicystycznym. Powstają
liczne prace analizujące poszczególne wydarzenia z bogatej w walki historii kraju,
lecz nie są to tylko prace z zakresu historii politycznej. Analizuje się w nich
udział poszczególnych grup ludności (zawodowych, kobiet, mniejszości etnicznych
itp.) w walkach i uwarunkowania ich postawy. Realizuje się zamysł stworzenia
syntezy bohaterskich czynów całego narodu i teorii heroicznego ideału w życiu
społecznym. Do w a ż n y c h osiągnięć zalicza się publikacja Nguyen Hong Phong za
tytułowana Wietnamski charakter narodowy (1963), która jest w istocie analizą sy
stemu wartości w kulturze wietnamskiej.
Historyczna orientacja etnografii północnowietnamskiej sprawiła, że szczegóło
wej analizie poddany został proces tworzenia się społeczności lokalnych, rozwoju
form samorządowych w wioskach, funkcjonowania takich instytucji, jak wspólnoty
ziemskie, rodzina patriarchalna, lineaż i inne związki krewniacze, wreszcie życia
obrzędowego — wszystko w aspekcie. historycznym. Specyfika wietnamska sprawia,
że niemożliwa jest analiza zjawisk kulturowych i społecznych bez uwzględnienia
politycznych. W tym także tkwi przyczyna zainteresowania środowiska etnogra
ficznego azjatyckim sposobem produkcji
W konsekwencji przyjętych dla nauki etnograficznej założeń rozwijane s ą stu
dia etnogenetyczne. Jednym z najważniejszych w n i o s k ó w sformułowanych w ich
wyniku jest uznanie, że grupa etniczna Viet (w polskiej terminologii Wietnamczy
ków) uformowała się na północnych obszarach Wietnamu i nie pojawiła się tam
w wyniku migracji z południowych obszarów C h i n . W procesie etnogenezy
Wietnamczyków udział w z i ę ł y n a p ł y w o w e ludy Thai oraz miejscowy element
austro-azjatycki, podlegając następnie w p ł y w o m kulturowym charakterystycznym
dla zespołu południowo-wschodniej Azji. Wniosek kończący t ę analizę brzmi: „tra
dycyjna kultura V i e t ó w należy do grupy austro-azjatyckiej" i jest chyba zbyt
jednostronny. Zreferowana w y ż e j teza odrzuca przyjmowane w literaturze twier
dzenie, iż proces etnogenezy Wietnamczyków rozpoczął się na obszarach płd. Chin,
zakończył zaś w dolinie rzeki Czerwonej. Przemilcza również (jeśli nie całkowicie
odrzuca, o czym trudno w y p o w i a d a ć się na p o d s t a w ę szkicu zawartego w re
cenzowanej pracy) raczej niepodważalny fakt w p ł y w ó w chińskich na znaczne ob
szary kultury wietnamskiej. Nie jest również przekonujące zaliczenie języka wiet
namskiego do grupy austro-azjatyckiej wspólnie z Mon-Khmer .
Badaniami etnogenetycznymi objęto także pewne grupy mniejszościowe, co
niewątpliwie stanowi sukces, gdyż w odniesieniu do nich niemal całkowicie brakuje
ustaleń etnogenetycznych (z w y j ą t k i e m Thajów). Trudno oceniać wyniki tych ba
dań, należy jednak podnieść fakt uporządkowania przy okazji nie tylko historii, lecz
również klasyfikacji jedenastu grup Zao. Również dzięki badaniom wietnamskim
nie może już budzić wątpliwości pochodzenie Muongów będących odgałęzieniem
zespołu etnicznego Vietów, czy też — w e d ł u g terminologii stosowanej w D R W —
zespołu Viet-Muong. Niestety nie zostały jeszcze poznane warunki, w jakich na
stąpiło rozejście się tych grup, a jest to problem ż y w y od czasu pierwszych i jak
dotąd najpoważniejszych prób podjętych przez Francuzkę J . Cuisinier.
W omawianym tomie znalazło się interesujące opracowanie poświęcone Muongom . Zawiera ono nowe materiały dotyczące tego ludu i stanowi cenne uzupeł8
9
10
11
8
Tamże, s. 24.
Tamże, s. 25.
Warto przypomnieć, że Milewski w ł ą c z a język wietnamski do rodziny
betańskiej.
8
10
"Nguyen
Tu
Chi,
16 — Etnografia Polska, XVrrr/1
A Muong sketch,
[w:] Ethnographical
ty
data, s, 49-142.
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
242
nienie prac Cuisinier. L u d ten rozwinąwszy na wysokim poziomie irygacyjną tech
nikę uprawy ryżu nie ma zupełnie własnej ceramiki, oryginalnego rzemiosła ani
obróbki metalu. Demonstruje w s z a k ż e skomplikowane formy organizacji społecznej
opartej na kastach i grupach krewniaczych. Artykuł przynosi ciekawe dane o spo
łecznym zróżnicowaniu praktyk kultowych, m. in. ogranicza zasięg kultu przodków
tylko do warstw wyższych. Po raz pierwszy publikuje się również dane o pew
nych aspektach funkcji szamana po-mo w obrzędach pogrzebowych. Warto z tego
opisu przytoczyć cytat wskazujący na stosunek autora, a także w ł a d z lokalnych, do
utrzymujących się nadal praktyk obrzędowych. Stosunek nacechowany rozsądną
tolerancją przy jednoczesnym dążeniu do racjonalizacji życia społecznego:
„Obrzęd pogrzebowy uległ dobrowolnemu skróceniu z dwunastu nocy do
jednej, chociażby tylko ze w z g l ę d ó w higienicznych. Lecz kiedykolwiek Muong
opuszcza ten świat, cały przysiółek — włączając działaczy lokalnej komórki par
tyjnej oraz kadr administracji — przybywa natychmiast, by złożyć kondolencje,
okazać pomoc dotkniętej stratą rodzinie, a również by przysłuchać się modlitwom
po-mo. Nie dlatego, że ludzie ci pragną zanurzyć się n a chwilę w czarownych
snach o nadnaturalnych światach, o których wiedzą, że należą do fikcji, lecz po
nieważ pieśni po-mo prezentują najczystszy humanizm jeszcze bardziej pod
kreślony medytacjami w obecności doczesnych szczątków człowieka" .
12
13
Inny artykuł zamieszczony w tomie, a poświęcony T h a j o m , zawiera mniej
nowych danych, wykazuje jednak również znaczne zainteresowanie organizacją
społeczną i kulturą duchową. Z ciekawszych twierdzeń w nim zawartych należy
przytoczyć tezę, że życie religijne Thajów wietnamskich wykazuje nikły w p ł y w
buddyzmu, natomiast bardzo silnie przepojone jest formami animistycznymi.
Interesujące jest to o tyle, że z w y k ł o s i ę — za francuskimi autorami — uważać,
że wszystkie grupy Thajów w Indochinach w y z n a j ą buddyzm Hinajana, jedynie
mniejszości Thajów zamieszkujące prowincje Kueiczou i Kuang^i C h R L pozo
stały animistami.
W polityce kulturalnej państwa przywiązuje się — ze względów, o których
również była mowa w y ż e j — dużą w a g ę do działalności o ś w i a t o w e j i propagando
wej w ś r ó d m n i e j s z o ś c i Jednym z najważniejszych zadań, które w związku z tym
postawiono etnografom i językoznawcom było stworzenie alfabetu dla wielu
l u d ó w pozbawionych dotąd pisma oraz modernizacja alfabetów Tay-Nung, Meo
oraz Thai. Rola etnografów nie skończyła się jednak na rozwiązywaniu tego
problemu. Oni w ł a ś n i e stanowią trzon kadry realizującej wśród mniejszości zada
nia polityki kulturalnej. W swojej pracy zawodowej łączą zadania badawcze
z propagandowymi i organizatorskimi. Badacze terenowi realizując również ten
praktyczny aspekt swojej pracy byli w stanie objąć działalnością wszystkie nie
mal obszary zamieszkane przez mniejszości. U m o ż l i w i ł o im to odkrycie nie zna
nych jeszcze grup lub szczegółowsze opisanie m a ł o znanych. Należałoby tu w y
mienić m. in. Tay-Hay, Tay-Het, Puoc z grupy Mon-Khmer oraz górali Rue.
Etnografowie
wietnamscy
podejmują
również
problematykę
współczesną,
zwłaszcza w odniesieniu do głównej narodowości kraju — Vietów. Badają
adaptację robotników fabrycznych, budowlanych i leśnych, dzielnice miejskie
jako zespoły etnograficzne, wreszcie spółdzielnie produkcyjne i gospodarstwa
p a ń s t w o w e od strony zderzenia współczesności z wartościami tradycyjnymi. Nie
stety, recenzowana publikacja nie dostarcza na ten temat żadnych bliższych ł n 12
Tamże, s. 133.
Dang Nghiem
phical data. s. 143-190.
1 3
V a n , An outline of the Thai of Viet Nam, [w:]
Ethnogra
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
243
formacji. Toteż interesująca będzie inna pozycja z omawianej serii, traktująca
0 organizacji życia gospodarczego na wsi oraz technice r o l n i c z e j D w i e pierw
sze pozycje pod tym samym t y t u ł e m (p. przyp. 3) poświęcone problematyce eko
nomicznej i społecznej zawierają więcej materiału etnograficznego, są nam jed
nak niedostępne.
W zasadzie jest ona poświęcona kompleksowi zagadnień technicznych i spo
sobowi ich rozwiązywania przez współczesne rolnictwo wietnamskie. Jego specy
fikę określa klimat tropikalny, ograniczony zasób ziemi uprawnej, duża gęstość
zaludnienia oraz fakt, że przemysł krajowy na obecnym etapie nie może służyć
rolnictwu wystarczającą pomocą. Jeśli uwzględnimy jeszcze warunki wojenne, nie
będzie niczym zaskakującym, że „aspekt techniczny" w rozumieniu omawianej
książki nie traktuje w zasadzie o nowych osiągnięciach agrotechnicznych roz
wijającego się rolnictwa, lecz o ekonomicznej i organizacyjnej stronie w d r a ż a
nia technik tradycyjnych, szczególnie przydatnych w aktualnych warunkach kraju
1 w sytuacji umacniania się systemu kolektywnej gospodarki. Gospodarka rolna,
po przejściu kilku etapów reorganizacji, musi być obecnie najbardziej ustabilizowa
ną dziedziną życia w kraju po to, by umożliwić osiągnięcie innych istotnych c e l ó w
politycznych i gospodarczych. Temu zadaniu stabilizacji służyć ma jednak dy
namiczny proces w funkcjonowaniu wietnamskich spółdzielni produkcyjnych.
Książka omawia kilka zagadnień najistotniejszych obecnie dla rolnictwa
wietnamskiego. Są to: zróżnicowanie płodów rolnych, hodowla, gospodarka ryb
na (tradycyjnie towarzysząca uprawie ryżu), badania agronomiczne,
szkolenie
kadry zawodowej oraz współzależność rolnictwa i innych dziedzin produkcji. Przez
zróżnicowanie płodów rolnych rozumie się maksymalne upowszechnienie wielości
kultur uprawianych w Wietnamie, takich m. in. jak: kukurydza, słodkie ziem
niaki, kasawa, warzywa, trzcina cukrowa, fasola, orzeszki ziemne oraz pasze
zielone. Pierwszym warunkiem takiego zróżnicowania było uporządkowanie i roz
budowa
systemów
irygacyjnych
zniszczonych
podczas
wojny
wyzwoleńczej
z Francuzami. Zadanie to zostało w zasadzie wykonane w tzw. okresie odbudowy
narodowej w latach 1955-1965. Drugą najistotniejszą przeszkodą był brak w o l
nych gruntów zajętych pod pierwszoplanową produkcję ryżu tam, gdzie dokonuje
się dwu zbiorów w roku. Tzw. ryż zimowy (zwany inaczej plonem piątego mie
siąca księżycowego) sadzony jest w październiku-listopadzie, zbierany zaś w maju
lub czerwcu. Bezpośrednio po żniwach następuje sadzenie tzw. ryżu dziesiątego
miesiąca księżycowego, który plonuje w październiku-listopadzie. W ten sposób
kultura ryżu w y p e ł n i a cały kalendarz prac rolnych całkowicie zajmując pod nie
ustanną uprawę wszystkie grunty ryżowe. Rozwiązanie znaleziono przez zastą
pienie długo plonującego ryżu zimowego tzw. ryżem wiosennym
sadzonym
w marcu i plonującym w maju. Zaoszczędzone tak cztery miesiące między listo
padem i marcem przeznacza s i ę głównie na uprawę poplonów służących jako
pasza dla zwierząt hodowlanych oraz wykorzystywanych do użyźniania pól. Umie
jętne stosowanie płodozmianu pozwala wprowadzić do uprawy również inne ro
śliny.
Wspomniane rozwiązanie nie tylko zwiększa produkcję rolną, lecz również
znakomicie ogranicza trudności związane z brakiem siły roboczej. Brak ten wy
stępuje szczególnie tam, gdzie stosuje się dwa tradycyjne zbiory piątego i dziesiątego
miesiąca księżycowego. Jest on bardzo dotkliwy zwłaszcza w okresie od listopada
do stycznia, kiedy to trwa intensywna praca związana ze zbiorami, orką, sadzeniem
14
Agricultural
problems
(3).
�244
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
i transplantacją następnego plonu oraz innymi czynnościami gospodarczymi. Na
leży pamiętać, że niedobór siły roboczej na wsi powiększa się stale w związku
z przechodzeniem wielu ludzi do służby wojskowej, pracy w przemyśle i w obro
nie terytorialnej. Dla ilustracji można s i ę posłużyć przytoczonym w książce przy
k ł a d e m wsi Ngo Xuyen, która w 1909 r. liczyła 1103 mieszkańców (4219 mężczyzn
i 074 kobiety), z czego 385 osób w wieku produkcyjnym (od 16 lat do 60 dla
m ę ż c z y z n i 55 dla kobiet). W ciągu 10 lat w i e ś t ę opuściło 201 osób w wieku pro
dukcyjnym, co daje przeciętną 20 osób rocznie. Ponad 5-procentowy roczny ubytek
siły roboczej stanowi p o w a ż n e obciążenie dla rolnictwa.
Cennym uzupełnieniem książki jest szczegółowa prezentacja sytuacji gospo
darczej dwu konkretnych przykładów — okręgu Thanh Oai oraz wsi Ngo Xuyen.
Zawiera ona wiele uwag dotyczących trudności w funkcjonowaniu organizmów
spółdzielczych wynikających ze słabości kierowania, interferencji przyzwyczajeń
z okresu indywidualnej gospodarki oraz ograniczonej akumulacji utrudniającej
wprowadzanie nowych technik i podnoszenia wydajności pracy. Interesujący ma
teriał stanowią spostrzeżenia o sprzecznościach interesów między rzemieślnikami
wiejskimi i rolnikami uzewnętrzniających się w procesie przesuwania części rze
m i e ś l n i k ó w do pracy na roli w imię intensyfikacji produkcji rolnej. Niektóre stare
gałęzie rzemiosła zastępowane s ą nowymi, np. produkcja szkła czy przetwórstwo
produktów rolnych. Aneks dostarcza ilustracji niewątpliwych osiągnięć uzyskanych
zwłaszcza w trudnym okresie pierwszego etapu niszczycielskiej wojny powietrznej
prowadzonej przez U S A przeciwko D R W w latach 1965-1969. Tom zamyka doku
ment w postaci statutu spółdzielni produkcyjnych w y ż s z e g o stopnia.
�Antoni Kuczyński
R Z E K O M E O D K R Y C I E N I E Z N A N E G O RĘKOPISU
WACŁAWA S I E R O S Z E W S K I E G O
Przyznam, że odkrywczy charakter artykułu H . Swienki, Historia zaginionego
rękopisu
Wacława
Sieroszewskiego („Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 73-85)
zdziwił mnie bardzo, jako że w jednym z artykułów poświęconych problematyce
w k ł a d u P o l a k ó w w badania Syberii pisałem, iż drugi tom dzieła W. Sieroszew
skiego poświęconego Jakutom znajduje się w Archiwum Akademii Nauk Z S R R
w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie
(sygn. Mf. A . 161). Początkowo sądziłem, że rzeczywiście chodzi o jakiś nowy
rękopis tego zasłużonego badacza kultury jakuckiej, tym bardziej że za taki
uważał go również doc. dr I. S. Gurwicz z Instytutu Etnografii Akademii Nauk
Z S R R w Moskwie, sugerujący się opinią H . Swienki podaną w rosyjskim artykule
Wacław Sieroszewski i jego trudy o Jakutach (K 70-letju wychoda w swiet pierwoj
etnograficzeskoj
monografii
o Jakutach)
zamieszczonym w
czasopiśmie
„Izwiestja Sibirskogo Otdielenija Akademii Nauk SSSR", t. 1: 1969, o czym mia
ł e m możliwość przekonać się podczas pobytu w Moskwie jesienią 1970 roku.
1
Rychło- jednak okazało się, że H . Swiehko „odkrył" rzecz powszechnie znaną
dla badaczy problematyki w k ł a d u etnografii polskiej w badania kultury l u d ó w
Syberii. Wykorzystując nadarzającą się okazję, jaką jest ukazanie się w „Prze
glądzie Orientalistycznym" artykułu J . Reychmana , poświęconego najnowszym
polskim opracowaniom z zakresu historii badań syberyjskich, należy wyjaśnić to
nieporozumienie, i to na łamach tego samego czasopisma, które zamieściło
wspomniany artykuł H . Swienki. Oto co na ten temat pisze J . Reychman:
2
Artykuł Swienki w „Etnografii Polskiej" był przedmiotem recenzji H . Hołdy-Różewicz („Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" R. 15 nr 3, 1970), przy czym
autorka recenzji podkreśla za S w i e n k ą odkrywczy charakter jego badań, zazna
czając, że materiały do drugiego tomu Jakutów
„uważane były tak w Polsce, jak
i w Z S R R za zaginione" (s. 638).
Dlaczego tak dokładnie podajemy tu te szczegóły bibliograficzne? Otóż w w y
mienionej rozprawie polskiego jakutologa, S. Kałużyńskiego z roku 1966 (proszę
zwrócić u w a g ę na datę), o polskich badaniach nad J a k u t a m i , na s. 185, w od
nośniku 48 zaznaczono wyraźnie, że rękopis drugiego tomu Jakutów
znajduje się
3
1
A . K u c z y ń s k i , Wkład Polaków
w badanie nad ludami Syberii i ich kul
turą, „Lud", t. 51: 1968, cz. 2, s. 504-584.
3. R e y c h m a n , Ostatnie prace o polskim wkładzie
w badanie ludów
Azji
północno-wschodniej,
„Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972,, s. 63-66.
S. K a ł u ż y ń s k i ,
Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą,
„Szkice
z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966, s. 171-190.
2
а
�246
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
w Leningradzie, że jest on „niezupełnie wykończony", a mikrofilm tego rękopisu
znajduje się w „zbiorach mikrofilmowych Biblioteki Narodowej w Warszawie
sygn. M L A. 161". Gdyby H . Swienko znał opublikowaną rok przed jego „odkry
ciem" wzmiankę, dowiedziałby się, że sprawa ewentualnego włączenia przekładu
tego rękopisu do pism zbiorowych W. Sieroszewskiego była przez w y d a w c ó w pism
i przez spadkobierców W. Sieroszewskiego brana pod uwagę, ale wobec tego, że
materiał ten w e d ł u g opinii jakutologów nie był w pełni wykończony, myśli tej
zaniechano.
Zwraca w i ę c u w a g ę to, że nie tylko H . Swienko w rok po opublikowaniu pracy
S. Kałużyńskiego o polskich badaczach Jakutów z wiadomością o losach drugiego
tomu Jakutów,
dokonał swego rewelacyjnego odkrycia, ale że opublikował o tym
wiadomość w roku 1969, nie znając najbardziej miarodajnej na tym polu opinii
jedynego polskiego znawcy spraw jakuckich (choć cytuje inny artykuł tegoż K a
łużyńskiego w „Euhemerze") i że rewelacyjny charakter swego odkrycia powtórzył
w radzieckim czasopiśmie, nie podając wiadomości,' że mikrofilm rękopisu do
stępny jest w Warszawie. Pożałowania jest też godne, że ten rewelacyjny charak
ter przyznaje recenzentka pracy Swienki w „Kwartalniku Historii Nauki i Tech
niki" w roku ¡1970, choć przecież w ł a ś n i e w tymże czasopiśmie odnotowana była
(1967, s. 176) rozprawa S. Kałużyńskiego, na co — jeśli nie H . Swienko to w s p ó ł
pracowniczka „Kwartalnika Historii Nauki i Techniki", H. Hołdy-Różewiez — po
winna była zwrócić uwagę.
Jakie są wnioski z powyższych uwag? Jeden, że winno się więcej czytać. Jeden
z niedawno zmarłych uczonych z w y k ł mawiać, że młodsze pokolenie pracowników
nauki wciąż zbyt m a ł o czyta. A drugi — że naprawdę winna istnieć jakaś zasada
z jednej strony integrująca nauki, zmuszająca do wzajemnej współpracy i kon
sultacji, a z drugiej strony rozgraniczająca zakresy i sfery działalności w e d ł u g
poszczególnych specjalności. My, orientaliści mamy naszą ścisłą dziedzinę, nie wcho
dzimy na cudze podwórka, nie ingerujemy do filozofii (nieorientalnej). Gdyby ta
zasada była respektowana, nie dochodziłoby do podobnych kompromitacji i nie
porozumień .
4
Tyle informacji odnośnie do „odkrycia" H. Swienki podał J . Reychman. N a l e ż n e
jest również tutaj sprostowanie dotyczące jednego z epizodów życiorysu W. Siero
szewskiego, jakim jest jego podróż do Japonii w celu zbadania inwentarza kultu
rowego A j n ó w mieszkających na Hokkaido. H. Swienko w swoim artykule informuje,
że na skutek zarzutów, jakie wytyczono W. Sieroszewskiemu w 1900 roku i osa
dzenia ponownie w Cytadeli Warszawskiej, chcąc uniknąć zesłania na Sybir, zde
c y d o w a ł się on przyjąć za n a m o w ą ówczesnego wiceprezesa Petersburskiego Towa
rzystwa Geograficznego, P. Siemionowa, zaproszenie do wzięcia udziału w „plano
wanej podróży na Sachalin, w celu przebadania w a r u n k ó w życia i kultury Ajnów.
Władze carskie były zainteresowane w tej ekspedycji, nie było jednak chętnych
ł
R e y c h m a n , op. cit., s. 63-64. W przypisie nr 2 do cytowanego powyżej
tekstu J . Reychman wyjaśnia, że o pracach W. Sieroszewskiego na tematy jakuckie
ukazała się ostatnio nowa rosyjska rozprawa L . I. R o w n j а к o w e j pt.
Wacław
Sieroszewski — issledowatiel Jakutii, w tomie „Polsko-russkie literaturnyje swjazi",
Moskwa 1970, s. 333-344. „Autorka, czerpiąca z archiwów rosyjskich nakreśliła dzieje
obu t o m ó w Jakutów.
Rownjakowa zna rękopis tomu i przytacza nieco korespon
dencji na temat próby wydania tego tomu w Z S R R w 1927 r. Rozprawa zaopa
trzona jest w obfitą literaturę, głównie na temat kontaktów Sieroszewskiego z pisa
rzami i uczonymi rosyjskimi ciągnących się aż do okresu międzywojennego. Nato
miast nie zna autorka ani prac Kałużyńskiego, ani nie wie o próbie włączenia
drugiego tomu do pism zbiorowych Sieroszewskiego w latach sześćdziesiątych, o czym
piszemy niżej. Oczywiście nie zna i prac Swienki. Zasługi Polaków na polu bada
nia Syberii były przedmiotem sympozjum polsko-rosyjskiego w Warszawie w dniach
29 I X — I X 1909; chodziło tu o zasługi na polu geografii i geologii, ale mowa
była i o uczonych, którzy interesowali się i miejscowymi ludami, jak A. DłużykKamieński, T. Zan, A. Czekanowski, zob. «Kwartalnik Historii Nauki i Techniki»,
R. 15: 1970, nr 1, s, 208-214".
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
247
specjalistów, którzy mogliby podjąć taką w y p r a w ę . W tej sytuacji czynniki rządowe
musiały iść na ustępstwa i miast zesłania pozwolić Sieroszewskiemu na wyjazd
honorowy" . Istotnie propozycja taka była, lecz terenem wyprawy miała b y ć wyspa
Hokkaido, gdzie istniały w ó w c z a s enklawy ludności ajnoskiej. A oto co na ten
temat pisze W. Sieroszewski:
5
Wyprawa moja na „Daleki Wschód" m i a ł a mocno „polityczny" początek. W roku
T9O0 u prof. Korzona żandarmeria rosyjska znalazła w czasie rewizji jakiś nie
fortunny list, gdzie wymienione b y ł y nazwiska Stefana Żeromskiego i moje. N a
podstawie tego listu oskarżono nas: ni mniej n i w i ę c e j jak o zorganizowanie wspa
niałego pochodu robotniczego dookoła pomnika Mickiewicza w dniu jego odsło
nięcia raz przypisano nam autorstwo płomiennej z tego powodu proklamacji. [...]
Zostałem w i ę c osadzony w cytadeli, a Żeromskiego ocalił jedynie krwotok, jakiego
doznał w tym czasie. Zostałem wypuszczony za kaucją pod nadzór, lecz śledztwo
ciągnęło s i ę długo, wreszcie coś po roku doszło do mnie, że będę musiał „wrócić
do ojczyzny [na rodinu], tj. do Irkucka, gdzie po spędzeniu 15 lat w kraju Jakutów
zapisano mnie do ksiąg mieszczaństwa. Nie uśmiechał mi s i ę ten „powrót do o j
czyzny", zwróciłem s i ę w i ę c z prośbą o pomoc do senatora P. Siemionowa wice
prezesa Petersburskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu, którego by
ł e m członkiem. [...] Mój dostojny protektor obiecał uczynić wszystko, co będzie
w jego mocy i w tym celu kazał sobie przedstawić swoją sprawę. Po kilku dniach
oznajmił m i ze smutną miną, że nic zrobić nie może. [...] Czułem się „zdruzgota
nym".
— No, to nic!... My zrobimy tak!... pocieszył mnie zacny senator, widząc moje
zmartwienie — My interesujemy s i ę obecnie Dalekim Wschodem. Zorganizujemy
do spółki z A k a d e m i ą Nauk ekspedycję do Ajnów... Jest takie p l e m i ę na północ
nych wyspach Japońskiego Archipelagu, ciekawe plemię kosmatych ludzi bardzo
podobnych do naszych chłopów... Pan tam pojedzie na rok albo dwa, przywiezie
Pan materiały, opracuje je... Wydamy książkę i znowu dostanie Pan za nią powrót
do ojczyzny, jak to raz już było za Jakutów'.
Co miałem robić!... Po paru dniach namysłu i walki z sobą, gdyż przykro mi
b y ł o rzucać ś w i e ż o założoną rodzinę i przed ledwie paru laty odzyskaną Ojczyznę,
zgodziłem s i ę postawiwszy za warunek „że będzie mi dodany do pomocy nie kto
inny, jak Bronisław Piłsudski, starszy brat marszałka Piłsudskiego, przebywający
naówczas na Sachalinie w charakterze zesłańca politycznego. W ten sposób ekspe
dycja nabierała cech zupełnie polskich i w dodatku B. Piłsudski w ł a d a ł doskonale
językiem ajnoskim i b y ł bardzo wśród A j n ó w popularny, gdyż ich wspierał, bronił
i otaczał opieką. Tytułowano go nawet żartobliwie „królem Ajnów".
Warunki moje zostały przyjęte i po półrocznych w s t ę p n y c h przygotowaniach
u d a ł e m się w podróż przez Mongolię, Mandżurię, Chiny do Japonii.
W połowie czerwca 1908 roku znalazłem s i ę w Hakodate, największym porcie
południowego wybrzeża wyspy Hokkaido — dawniej Jesso .
6
Tak w i ę c badania kultury ajnoskiej miały być prowadzone nie na Sachalinie,
a na wyspie Hokkaido. Pomyśleć m o ż e ktoś, że to nieistotny szczegół, że nie zmie
nia on charakteru zasadniczej treści artykułu H . Swienki Rzeczywiście, szczegół to
nieistotny, ale jedynie dla nieprofesjonalistów. W historii nauki polskiej — a w i ę c
i w problematyce ustalenia rzeczywistego w k ł a d u P o l a k ó w w badania kultur l u d ó w
pozaeuropejskich — sprawy te s ą niezmiernie ważne. W tym akurat przypadku
jest to wiadomość szczególnie interesująca, gdyż rosyjskie zainteresowanie się D a
lekim Wschodem, tzn. japońską wyspą Hokkaido, miało stanowić zapewne począ
tek dokładniejszych penetracji tej wyspy — lub o d w r ó c e n i e m uwagi od nich —
które po etnografach mogli prowadzić inni przedstawiciele Rosji carskiej przygoto
w u j ą c e j się już chyba w ó w c z a s do wojny z Japonią, która prowadzona była w l a
tach 1904-1905.
5
H.
Swienko,
Historia zaginionego rękopisu
Wacława
Sieroszewskiego,
„Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 73-85.
W. S i e r o s z e w s k i , Wśród kosmatych ludzi, Warszawa 1926, s. 3-5.
6
�248
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
Kończąc tych kilka uwag dotyczących opracowania H . Swienki podkreślić trzeba
na plus autora, ż e w y d o b y ł on przy okazji zapomniane dokumenty m ó w i ą c e o kon
taktach W. Sieroszewskiego z pisarzami i uczonymi rosyjskimi okresu m i ę d z y w o
jennego, które zestawił w „Aneksie" (s. 812-85) do artykułu.
Jeszcze jeden istotny szczegół zawarty w opracowaniu J . Reychmana warty
jest zwrócenia n a ń uwagi. Chodzi mianowicie o to, że przy omawianiu artykułu
H. Swienki czyni autor u w a g ę na temat wchodzenia nieprofesjonalistów n a po
dwórka orientalistyczne. Przestrzega jakoby przed tego rodzaju praktykami pisząc,
że gdyby zasada pewnej wyłączności była ogólnie praktykowana, nie zdarzałyby sdę
podobne kompromitacje i nieporozumienia, które stały s i ę przedmiotem opracowa
nia H . Swienki. Dalej omawia autor prace A. K u c z y ń s k i e g o — gwoli prawdzie
nie wszystkie — wspominając o rozprawie S. K a ł u ż y ń s k i e g o , Najstarsza polska
relacja z wędrówek
po Syberii, gdzie pisze, że źródło to było przedmiotem arty
kułu A. K u c z y ń s k i e g o , który istotnie dał w nim „to co mógł", a dalej zastanawia
się, kto rzeczywiście przy omawianiu tego rodzaju źródeł winien mieć „priorytet,
orientalista czy etnograf?". Sądzę, ż e w tym w ł a ś n i e przypadku byłoby najlepiej,
gdyby sprawami tymi zajmowali się łącznie orientaliści i etnografowie, którzy
w s p ó l n i e analizowaliby te same źródła i w s p ó l n i e tworzyli ich opracowania. Nie
będzie też chyba przesady w tym i nietaktu wobec orientalistów, jeśli stwierdzę,
ż e może to robić zarówno sam etnograf, jak i sam orientalista. Najważniejsze jest
jednak, aby to, co robią, było robione dobrze, z pełną znajomością problematyki
i dokładną dokumentacją naukową, aby ich opracowania powstawały na podstawie
należycie zorganizowanego warsztatu naukowego.
7
8
9
7
Pominięte zostały artykuły A. K u c z y ń s k i e g o : Etnograficzny
obraz Sy
berii w świetle
osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia Pol
ska", t. 14: 1970, z. 1; Wkład polskich podróżników
do historii etnografii, t a m ż e ;
„Pamiętnik",
Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII
wieku, „Etno
grafia Polska", t. 15: 1971, z. 2, i inne zamieszczone w czasopismach „Wszechświat"
i „Problemy". Już po ukazaniu się artykułu J . Reychmana w „Sowietskoj Etno
grafii" opublikowany został artykuł A. K u c z i n s k i j , Opisanie Sibiři XVIII
w.
(Materiały
L . Senickogo o sibirskich aborigenach i ich kulturę),
„Sowietskaja Etno
g r a f í a " , nr 1: 1972, s. 311-38.
S. K a ł u ż y ń s k i , Najstarsza polska relacja z wędrówek
po Syberii, „Szkice
z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 3: 1909, s. 67-82.
A. K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Enografia Pol
ska", t. 12: 1968. Warto wspomnieć, ż e popularne o m ó w i e n i e relacji A. K a m i e ń skiego-Dłużyka przedstawił Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „ P o
znaj Świat", nr 3: 1966. Ostatnio natomiast nowe szczegóły odnośnie osoby A. K a mieńskiego-Dłużyka zaprezentowane zostały przez B. P. P o l e w o j a w artykule
pt. O prebywanii w Rossji Adama Kamenskogo Dlużika, awtora pierwogo polskogo
soczinenija o Sibiři [w:] Historia kontaktów
polsko-rosyjskich
w dziedzinie geologii
i geografii, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, Wrocław—Warszawa—
Kraków—Gdańsk 1972.
8
9
�Leszek Dzięgiel
KOLONIALIZM W CZARNEJ AFRYCE
Literatura afrykanistyczna wzbogaciła się w ostatnich latach o c e n n ą pozycję,
której nie może pominąć w swej pracy naukowej ani etnograf, ani historyk, ani
badacz problemów gospodarczo-społecznych i politycznych Czarnego Kontynentu.
Co ważniejsze dla nas, dzieło to dotarło — co prawda w niewielkiej ilości egzem
plarzy — także i do polskich, specjalistycznych bibliotek naukowych. Chodzi tu
mianowicie o pięciotomową w zamierzeniu publikację zbiorową Colonialism
in
Africa 1870-1960 w y d a n ą pod redakcją ogólną I . H . Ganna i Petera Duignana przez
Cambridge University P r e s s . Autor niniejszego o m ó w i e n i a dysponował w chwili
pisania recenzji tylko pierwszymi trzema tomami, ukazującymi się na rynku w y
dawniczym w odstępach jednego roku.
Praca została sfinansowana przez Amerykanów. Do napisania poszczególnych
rozdziałów zaproszono uczonych amerykańskich i angielskich w pierwszym rzędzie,
lecz również specjalistów z innych krajów, zwłaszcza z Francji, Belgii, a jeden
z rozdziałów drugiego tomu, traktujący kolonializm jako epizod długiej historii
Afryki, opracował np. J . F . A. Ajayi, profesor z nigeryjskiego uniwersytetu w I b a danie. Wśród autorów europejskiego pochodzenia znajdujemy zresztą także szereg
przedstawicieli u n i w e r s y t e t ó w afrykańskich, z Ugandy, Ghany czy Pretorii. Nazwi
ska uczonych, ś w i a t o w e j s ł a w y afrykanistów, takich jak Lucy Mair czy Aidan
Southall, pozwalają mieć nadzieję, że również i nie wydane dotąd części dzieła
posiadać będą wysoki poziom.
Jak już z samego tytułu wynika, rzecz traktuje o epoce tak zwanego późnego
lub też „nowego" imperializmu w Afryce, jego przyczynach i skutkach. Ujęcie tych
problemów jest dość niejednolite, do czego przyczynił s i ę przede wszystkim zbio
rowy charakter dzieła. Zdarza się, ż e autorzy poszczególnych rozdziałów polemizują
ze sobą, a także polemizują z nimi w obszernym w s t ę p i e do dwu początkowych to
m ó w g ł ó w n i redaktorzy, Gann i Duignan. Ideą całości jest próba m o ż l i w i e wielo
stronnego naświetlenia zjawisk, jakie w y w o ł a ł kolonializm na obszarach Afryki po
łożonych na południe od Sahary. Redaktorzy zastrzegają się, iż szereg zagadnień
zostało o m ó w i o n y c h fragmentarycznie i że czekają one na dalszych badaczy. Z jed
nej strony starano się unikać zarzutu, iż książka jest jaszcze jedną próbą wybiele
nia białego człowieka, który przez ostatnie kilkadziesiąt lat całkowicie niemal pod1
1
Colonialism in Africa 1870-1960, tom pierwszy — The History and Politics of
Colonialism 1870-1914, red L . H . Gann i Peter Duignan, Cambridge 1969; tom dru
gi — The History and Politics of Colonialism 1914-1960, red. L . H . Gann i Peter
Duignan, Cambridge 1970; tom trzeci — Profiles of Change: African Society and
Colonial Rule, red. Victor Turner, Cambridge 1971.
�250
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
porządkował sobie kontynent afrykański, już poprzednio zresztą eksploatując jego
znaczne połacie. Z drugiej strony polemizuje się tu z dość schematycznymi oce
nami kolonializmu, charakterystycznymi dla kręgów młodej inteligencji afrykań
skiej, skłonnej do przeceniania e l e m e n t ó w wyzysku i niedoceniania faktu kolosal
nych zmian cywilizacyjnych w wyniku kontaktu kulturowego. Czy i w jakim sto
pniu poszczególne rozdziały Kolonializmu
iv Afryce są przekonujące — pozosta
w i a ł b y m do oceny czytelnikowi. W każdym razie jest rzeczą chyba bezsporną, iż
kolonializm stanowi splot problemów o wiele bardziej skomplikowanych zarówno
na terenie Europy w dawnych mocarstwach kolanialnych i ich społeczeństwach,
jak i w samej Afryce, niż to by s i ę mogło w y d a w a ć z powszechnie dostępnej lite
ratury i publicystyki. Krytycy i apologeci kolonializmu w Afryce zwykli bowiem
zajmować się tylko jednym z przejawów i skłonni byli do pochopnego generalizo
wania. Tymczasem skomplikowany charakter zjawiska kolonializmu w y p ł y w a ł już
choćby z faktu, iż Afryka dostała się pod władzę szeregu mocarstw europejskich,
posiadających odrębne, znacznie różniące się między sobą tradycje działania poli
tycznego i wojskowego, odmienne nieraz bezpośrednie cele ekonomiczne i strate
giczne. Inaczej patrzyła na Afrykę wiktoriańska Anglia, panująca niepodzielnie na
morzu, inaczej cesarskie Niemcy. Czegoś innego zupełnie spodziewała s i ę po zdo
byczach w Afryce żądna r e w a n ż u po klęsce Francja, a już zupełnie odmienna idea
przyświecała awanturniczemu królowi Belgów.
Powierzchowne stereotypy, zarówno „dzikich czarnych barbarzyńców", których
biały człowiek bronił przed łowcami niewolników i przed ich w ł a s n ą okrutną oby
czajowością, podobnie jak stereotypy kolonizatora z pejczem zagarniającego bajecz
ne jakoby bogactwa Czarnego Lądu, nie na wiele się zdadzą badaczom współczesnej
rzeczywistości afrykańskiej i interpretatorom afrykańskich dziejów najnowszych.
W stereotypach takich na pewno nie mieści s i ę dość zaskakująca rola zeuropeizo
wanych, na poły schrystianizowanych kręgów nadbrzeżnego kupiectwa afry
kańskiego, które nieraz gorąco zachęcało A n g l i k ó w czy Francuzów do ekspansji
w głąb lądu przeciwko lokalnym władcom, utrudniającym handel i pośrednictwo.
Nie znajdziemy także w owych powszechnych modelach myślenia miejsca na całą
mitologię ekonomiczną, na naiwną wiarę w niezmierzone bogactwa Czarnego Lądu
i ich rzekomo łatwy sposób dobywania, co przecież nieraz cechowało rządzące kręgi
ówczesnej Anglii, Francji, Niemiec czy Belgii. A dalej dla przykładu w y m i e ń m y
fałszywą choć porywającą francuskich wojskowych ideę „Francji stumilionowej",
której czarne armie kolonialne miały na polach Europy definitywnie rozstrzygnąć
rywalizację z Niemcami. Lub rodzaj histerii strategicznej, jaka dziewiętnastowiecz
nych s z t a b o w c ó w europejskich pchała w głąb afrykańskich dżungli i stepów, by
ubiec innych konkurentów europejskich i uniknąć militarnego oskrzydlenia. Oma
wiana tu książka daje wgląd w całokształt zagadnień kolonializmu w Afryce i nie
w ą t p l i w i e znacznie rozszerza horyzonty czytelnika, nawet jeśli nie może s i ę on zgo
dzić ze wszystkimi jej wywodami.
Pierwsze dwa tomy poświęcone są historii i polityce kolonialnej w okresach
1870-1914 oraz 1914-1960 i wydano je pod bezpośrednią redakcją Ganna i Duignana.
Znajdujemy w i ę c w tomie pierwszym szkic na temat tradycyjnych społeczności
afrykańskich w momencie intensywnego podporządkowania sobie Afryki przez mo
carstwa europejskie. Dalej zapoznajemy się z problemami handlu i w ł a d z y na te
renie Afryki Zachodniej w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Jeden ze współre
daktorów omawia samą istotę imperializmu europejskiego w Afryce, a dalsze roz
działy omawiają różniące s i ę od siebie formy polityki kolonialnego podboju stoso
wane przez Francję i Anglię na poszczególnych obszarach Czarnego Lądu. Odrębne
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
251
rozdziały traktują o polityce niemieckiej i belgijskiej, a także o tak zwanym „im
perializmie pozaekonomicznym" Portugalii do roku 1910. Problemy nacisku euro
pejskich ugrupowań humanitarnych na rządy i akcje misyjne do I wojny ś w i a t o
wej, zagadnienie reakcji Afrykanów na podbój, a także w ł ą c z e n i e się do ekspansjonistycznego w y ś c i g u w głąb Afryki jednego z państw rodzimych, Etiopii — to roz
działy uzupełniające ten tom. Każdy z nich stanowi sam dla siebie pasjonującą
lekturę.
O ile tom pierwszy przedstawia dynamiczną, pełną spektakularnych zmian cy
wilizacyjnych epokę „optymizmu maszyny parowej" w Afryce, to w tomie drugim
zawarty został okres załamania się wielu nadziei białych ludzi, czas dwu wojen
światowych, wątpliwości, okres stagnacji i gwałtownego, lokalnego rozwoju, era
wzrostu nacjonalizmu afrykańskiego i finał kolonialnej przygody. Problemy oma
wiane w tomie poprzednim znajdują tu s w ą chronologiczną kontynuację. Zarazem
jednak szereg rozdziałów omawia sprawy rozwijających się pod w p ł y w e m cywili
zacji europejskiej w koloniach afrykańskich elit politycznych i kulturalnych, a tak
ż e zagadnienie różnych modeli polityki o ś w i a t o w e j , uprawianej wobec Czarnych
przez poszczególne mocarstwa. Odrębnym zagadnieniem przedstawianym w jednym
z rozdziałów jest wytwarzanie s i ę elit białych osadników, co — jak wiemy — z a
ważyć miało na losach całych połaci interesującego nas kontynentu. Dekolonizacji
-oraz podsumowaniu drogi Afryki Czarnej do niepodległości poświęcono dwa
ostatnie rozdziały. Jeden z nich napisany został przez Afrykanina z Ghany, A. Ad u
Boahena, przedstawiciela uniwersytetu w Legon.
Szczególnie interesującym dla etnografa i socjologa jest tom trzeci, zatytuło
wany Profile zmiany: społeczeństwo
afrykańskie
i władza
kolonialna. Redaktorem
jest Victor Turner, profesor socjologii i antropologii społecznej uniwersytetu w Chi
cago, który w krótkim w s t ę p i e stara s i ę uzmysłowić wartość analiz naukowych
antropologa społecznego dla sprawy zrozumienia całokształtu zmian, jakim uległa
dzisiejsza Afryka pod w ł a d z ą kolonialną. Turner przypomina, iż antropolodzy spo
łeczni w Afryce, którzy przez służbę kolonialną starej szkoły określani byli mia
nem „czerwonych", „socjalistów", „anarchistów", skłonnych do siania zamętu
w umysłach tubylców, niebawem okrzyknięci zostali przez tubylczych polityków
nacjonalistycznych jako „apologeci kolonializmu", „agenci kolonialnej supremacji".
W -opracowanym pod redakcją Turnera tomie zawarto szereg przykładów ewo
lucji, jakiej ulegały w dziedzinie instytucji społecznych i całokształtu kultury spo
łeczności afrykańskie. Mamy tu w i ę c m. in. o m ó w i o n ą przez L . Mair sprawę no
wych elit tubylczych w Afryce Wschodniej i Zachodniej, a dalej w p ł y w imperia
lizmu ma urbanizację Afryki, szczególny charakter tej urbanizacji realizowanej
w e d ł u g klucza rasowego. Ponadto w p ł y w okresu kolonialnego na ustalenie praw
do ziemi, zagadnienia afrykańskich w o d z ó w i przywództwa politycznego w nowo
czesnym już stylu oraz kapitalne zagadnienie reagowania Afrykanina na misjo
narską kampanię oświatową.
Zapowiedziany tom czwarty ma być poświęcony problemom ściśle gospodar
czym Afryki w okrasie kolonialnym, które jednak w mniej lub bardziej skrótowy
sposób były omawiane już przecież w poprzednich częściach dzieła. Natomiast piąty
i ostatni tom pracy ma zawierać bibliografię przedmiotu i zarazem przewodnik po
archiwalnych zbiorach materiałów dotyczących kolonializmu w Afryce, jakie znaj
dują s i ę w Europie, Stanach Zjednoczonych oraz na samym kontynencie afrykań
skim, z tym że każdy rozdział w omawianych tu tomach posiada na zakończenie
podaną obszerną bibliografię. Każdy też z t o m ó w ma mapki zagadnieniowe i oczy
wiście indeksy.
�252
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
Spór na temat roli kolonializmu w Afryce trwa nie tylko w Europie, lecz
i pośród Afrykanów. Pamiętamy, ile s ł ó w potępienia wypowiedzieli pod jego adre
sem radykalni przywódcy afrykańscy w rodzaju Nkrumaha czy Seku Toure. Przy
pominamy sobie t e ż s ł y n n ą w y p o w i e d ź prezydenta Wybrzeża Kości Słoniowej, iż
„kolonializm, jeżeli b y ł złem, to złem koniecznym", która rozpaliła do białości jego
oponentów ideowych. Dziś, kiedy większość Afryki Czarnej stara s i ę budować z r ę
by w ł a s n e g o bytu niepodległego, okres kolonializmu (i jego skutki) wymaga spo
kojnej, obiektywnej analizy, nie zmąconej koniunkturalnymi s ą d a m i i oportunistycznymi uogólnieniami. Redaktorzy omawianej książki piszą we wstępie, iż m a ł o
jest dziedzin historii najnowszej, które, jak Afryka doby kolonialnej, stanowiłyby
ciekawsze pole dla dociekań historyka. Stwierdzenie to można by również rozsze
rzyć n a inne dyscypliny naukowe. W k a ż d y m razie klucz do zrozumienia rzeczy
wistości społecznej, kulturowej, politycznej, a i gospodarczej Afryki współczesnej
tkwi nadal chyba w znacznej mierze w ł a ś n i e w przeszłości kolonialnej.
WŁODZIMIERZ P A W L U C Z U K , Światopogląd
społeczności
tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239.
jednostki
w warunkach
rozpadu
Nieczęsto zdarza się, by etnograf czy socjolog badający kulturę społeczności
chłopskich podejmował problemy związane z religią i światopoglądem. Jeszcze
rzadziej problematyka taka jest świadomie orientowana antropologicznie; n a j
częściej — szczególnie w socjologii — spotyka s i ę analizę społeczną i społeczno-ekonomiczną zjawisk religijnych. Włodzimierz Pawluczuk zaraz na w s t ę p i e swej
książki pisze s ł o w a wyrażające świadomość jednostronności takiego podejścia ba
dawczego, prowadzącego — przy traktowaniu go jako jedynego prawomocnego spo
sobu interpretacji — do konstruowania fałszywego obrazu rzeczywistości Warto
przytoczyć credo Pawluczuka, gdyż w obecnej fazie rozwoju etnografii często traci
się z oczu tę perspektywę, która znana jest w historii nauki pod nazwą antropologii
kultury: „[...] nadużywanie tego rodzaju metody interpretacji (wyjaśnianie zjawisk
przez o d w o ł y w a n i e się do ich funkcji usługowej w stosunku do interesów grup
społecznych — przyp. R T ) prowadzi do w y j a ś n i e ń szablonowych, wulgarnych. Są
zjawiska religijne, w których treści społeczne są ewidentne [...], są jednak i takie,
jak na przykład prądy głęboko mistyczne, ekstatyczne sekty, ruchy ascetyczne itp.,
gdzie tego rodzaju wyjaśnienie nie wystarcza — potrzebna jest dodatkowa inter
pretacja antropologiczna, interpretacja biorąca za punkt wyjścia osobowość ludzką
i jej potrzeby, które z kolei ukształtowane są przez warunki egzystencji ludzkiej
o wiele bardziej trwałe od społeczno-ekonomieznych u w a r u n k o w a ń danej, histo
rycznie określonej sytuacji" (s, 6). Dodać tu można, że również zjawiska religijne
o ewidentnej treści społecznej — jak je określa autor — posiadają aspekty, których
w y j a ś n i e n i e wymaga uwzględnienia cech osobowości ludzkiej. Omawiając s w ą po
s t a w ę badawczą wysuwa t e ż autor postulat podjęcia z marksistowskiego punktu
widzenia badań nad nie nowymi i kontrowersyjnymi, ale ciągle aktualnymi, pro
blemami: „doświadczeniem religijnym", „świadomością kosmiczną", strachem przed
śmiercią i poszukiwaniem sensu życia. Waga tego postulatu ujawnia s i ę w kon
tekście pracy Pawluczuka, która została napisana pod kierunkiem prof. Marii
Ossowskiej jako dysertacja doktorska.
Jest to praca nietypowa również przez ambitność stawianego celu — ukazania
rozterek człowieka w obliczu gwałtownych przemian kulturowych. I chociaż jest
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
253
to temat od dawna goszczący na warsztatach naukowców, książka Pawluczuka
ukazuje nam nowy wymiar procesów zachodzących w kulturze chłopskiej, bodaj
najistotniejszy.
Przejdźmy do rozpatrzenia problematyki. Pod w z g l ę d e m merytorycznym można
podzielić pracę na trzy zasadnicze części: 1 — model tradycyjnej kultury c h ł o p
skiej i określenie typowych cech światopoglądu jednostki w tych warunkach; 2 —
czynniki rozpadu kultury tradycyjnej; 3 — charakterystyka zjawisk społecznych
określanych jako dewiacyjne. Wszystkie trzy grupy zagadnień rozpatrywane są na
przykładzie białoruskich społeczności prawosławnych mieszkających w granicach
dzisiejszej Białostocczyzny, określonych w pracy jako grupa etniczna. Obserwacją
objęte zostały procesy zachodzące w okresie międzywojennym. Ramy geograficzne
i historyczne przekroczył autor kilkakrotnie w celu przedstawienia zjawisk analo
gicznych bądź pogłębienia analizy przez ukazanie czasowej dynamiki interesują
cych go zjawisk.
Prezentację książki należy rozpocząć od kwestii terminologicznych, które w ne
gatywny sposób zaciążyły nad początkową, a w jakimś stopniu również zasadniczą
częścią pracy. Chodzi przede wszystkim o brak definicji terminu „światopogląd".
Wyjaśniając problematykę pracy Pawluczuk zauważa tylko, że zainteresowania jego
skierowane są n a światopogląd jednostki „a raczej tę dziedzinę, którą można by
n a z w a ć »filozofią człowieka«". Dalej dodaje: „koncentrować się przy tym b ę d ę na
centralnym dla niej problemie, na stosunku człowieka do natury, a w szczegól
ności do czasowej nietrwałości form bytu, do zjawiska przemijania i śmierci"
(s. 59-60). Nie można powiedzieć, by takie określenie było najbardziej precyzyjne
(nie m ó w i ą c już o braku jasności co do miejsca zajmowanego przez taką proble
matykę w całokształcie światopoglądu), bowiem autor jedynie w rozdziałach po
święconych kulturze tradycyjnej m ó w i sporadycznie o stosunku człowiek—natura,
zaś problem życia i śmierci w myśli ludowej pojawia s i ę co prawda kilkakrotnie,
ale też marginalnie. S ł o w a Pawluczuka odpowiadałyby treści książki, gdyby rozu
miał on przez „naturę" — rzeczywistość uwarunkowaną historycznie, a przez „for
my bytu" — wzory, normy i wartości społeczne.
Brak teoretycznych ustaleń dotyczących znaczenia terminu „światopogląd" jest
g ł ó w n ą przyczyną niejasności rozważań autora na temat tradycyjnego światopoglą
du jednostki, w których podkreślona jest przede wszystkim ogólnie pojmowana
oczywistość sytuacji człowieka we własnej grupie i otaczającym go bezpośrednio
świecie. Dla poruszanych dalej zagadnień ogólności te nie wystarczają. Poza nawia
sem zainteresowań znalazły się tak w a ż n e dziedziny, jak systemy norm i wartości,
w której to sferze dezintegracja kultury tradycyjnej ujawniła s i ę najwyraźniej.
Innym terminem wzbudzającym wiele zastrzeżeń jest „tradycyjna społeczność
terytorialna". Autor pisze: „Określeniem »tradycyjna« przeciwstawiamy tę spo
łeczność wsi nowoczesnej, mocno związanej z rynkiem, połączonej szeregiem więzi
z miastem i ogólnonarodową kulturą" (s. 15). Wszystko to prawda, ale z powodze
niem można użyć w tym kontekście s ł o w a „dawna". Określenie „tradycyjna" uży
wane jest synonimicznie z przymiotnikiem „dawna" bardzo często również w pra
cach etnograficznych. Uproszczenie to wynika z niedostrzegania roli tradycji jako
czynnika sterującego życiem społecznym, który decyduje o różnicy między społecz
nościami chłopskimi, np. X I X wieku a społeczeństwem zurbanizowanym. W da
nym przypadku można sensownie użyć określenia „tradycyjna" w znaczeniu
„dawna", ale implikuje to niemożność zastosowania terminu „społeczność tradycyjna"
do istniejących jeszcze obecnie społeczeństw plemiennych, co jest ewidentnym para
doksem. U ż y w a n i e terminu „tradycja" w uproszczonym, potocznym znaczeniu dzi-
�254
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
wi tym bardziej, że autor za punkt wyjścia przyjmuje koncepcję Beckera, gdzie
problematyka tradycji odgrywa dość istotną rolę.
Chcąc przejść do pierwszej części zagadnień merytorycznych musimy z n ó w
zatrzymać się na sprawach terminologii. Pawluczuk nie u ż y w a bowiem określenia
„model tradycyjnej kultury chłopskiej", lecz zgodnie z duchem socjologii „model
tradycyjnej społeczności terytorialnej", szczególnie w tytułach rozdziałów i pod
rozdziałów. Rezygnacja z nich w trakcie w y k ł a d u jest zrozumiała, gdyż przedmio
tem jego rozważań jest kultura społeczności chłopskich, ze w z g l ę d u na którą zresztą
określa te społeczności jako zbliżone do punktu sacred na skali przyjętej za Becke
rem. Cechy sakralności posiadają nie ludzie, ale związki między nimi, a stosunki
społeczne stanowią już sferę kultury.
Model tradycyjnej kultury chłopskiej skonstruowany zastał w oparciu o dy
chotomię Beckera i ustalenia zawarte w pracach D. Markowskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej, J . S. Bystronia, K . Moszyńskiego, J . Chałasińskiego, S. Czarnowskiego,
K . Dobrowolskiego, B. Malinowskiego, Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. Uznaje on k u l
turę chłopską jako system zintegrowany i zharmonizowany,
monosemantyczny
a jednocześnie wielofunkcyjny. Jako punkt odniesienia dla sytuacji późniejszej, tzn.
dezintegracji, model ten jest autorowi przydatny, ale razi nieco schematycznośeią
i zbytnią ogólnością, w której brak miejsca dla występujących już w X I X wieku
e l e m e n t ó w dezintegrujących kulturę. Znacznie mniej udana jest próba przedstawie
nia „światopoglądu jednostki w tradycyjnej społeczności terytorialnej". Autor roz
patruje cztery grupy zagadnień. „Charakter wierzeń wschodniosłowiańskich" to
chaotyczna i jednostronna próba skonstruowania z wierzeń, przysłów i deklaratyw
nych postaw wobec duchowieństwa obrazu, mającego świadczyć o „przewadze wzo
rów zachowań przekazywanych przez tradycję ludową nad wzorami wnoszonymi
do tych społeczności przez chrześcijaństwo". T a , skądinąd słuszna m y ś l nie została
jednak w pełni udokumentowana. Bardzo trafnie przedstawione zostały następne
zagadnienia: „reguły myślenia", „ontologia ludowa" oraz kwestia „mitu i obrzędu"
w oparciu o teorie M. Eliade, L . Levi-Bruhla (skonfrontowaną z ustaleniami
C. Lévi-Straussa) i w niewielkim stopniu B. Malinowskiego. Jakkolwiek są to roz
w a ż a n i a dość ogólne i nie pretendujące do szczegółowej analizy tych dziedzin k u l
tury chłopskiej, wartość ich polega nie tylko n a uchwyceniu kilku najważniejszych
cech myśli ludowej, lecz także na samym podjęciu problemów niezwykle w a ż n y c h
dla zrozumienia każdej kultury. Mimo tego omawiany fragment książki Pawluczu
ka nie daje zbyt jasnego poglądu na temat całokształtu światopoglądu ludowego.
Wszystkie wymienione zastrzeżenia i wątpliwości nie dyskredytują pracy. O jej
wartości decyduje bowiem część zasadnicza oparta w znacznym stopniu na w ł a s
nych obserwacjach terenowych i niezwykle interesujących materiałach źródłowych
zebranych przez autora. Tę część książki rozpoczyna rozdział poświęcony analizie
procesów rozkładowych w kulturze chłopskiej, a głównie ich przyczynom. Teore
tyczną podbudowę stanowi tu koncepcja Orsini-Rosenberga aprobowana przez
Pawluczuka z pewnymi uściśleniami. Szkoda, że nie zostały w tym miejscu wyko
rzystane znane studia K . Dobrowolskiego.
Za punkt wyjścia dla analizy sytuacji w prawosławnej grupie etnicznej Biało
rusinów przyjmuje autor hipotetyczny moment, w którym grupa traci tradycyjne
wzory kulturowe i „jako całość nie znajduje [...] jednolitych w z o r ó w nowych".
Duże znaczenie posiadają tu różnice wyznaniowe w p ł y w a j ą c e w znacznym stopniu
na przebieg i charakter procesu dezintegracji kulturowej. Bardzo w y r a ź n a granica
przebiega między grupami katolickimi i prawosławnymi. Według autora, społecz
ności katolickie zastąpiły utracone wartości wzorem „Polaka patrioty", znajdując
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
255
ideologiczne oparcie w narastających od początku istnienia I I Rzeczypospolitej ten
dencjach deprecjacji e l e m e n t ó w etnicznie ruskich. Utożsamienie się poprzez wiarę
z narodem (Polak — katolik) było czynnikiem stabilizującym. Społeczności prawo
s ł a w n e znalazły s i ę natomiast w sytuacji, w której nie mogły „stać się Polakami
z wielu powodów" — w p ł y n ę ł a na to nie tylko nacjonalistyczna polityka rządu pol
skiego, ale również stereotypy myślenia białoruskiej ludności prawosławnej.
Dezintegracja kultury chłopskiej na terenie Białostocczyzny była procesem w y
nikającym, jak i na innych terenach Polski, z coraz intensywniejszej od 2 poł.
X I X wieku ingerencji c z y n n i k ó w zewnętrznych (zmiany w inwentarzu material
nym, zmiany sposobów gospodarowania i rozkład gospodarki naturalnej, upo
wszechnianie szkoły, n a p ł y w nowinek). Okresem p r z e ł o m o w y m procesu była I woj
na światowa. W przypadku społeczności prawosławnych procesí dezintegracji miał
dodatkowy aspekt w postaci degradacji roli kościoła prawosławnego będącej w y
nikiem z jednej strony rewolucji w Rosji, z drugiej — w Polsce — dyskryminacji
mniejszości wyznaniowych i dążeń polonizacyjnych, walk w e w n ą t r z cerkwi — za
równo o charakterze religijnym, jak i politycznym — oraz lojalistycznej w stosunku
do w ł a d z polskich postawy znacznej części duchowieństwa prawosławnego.
Bezpośrednim przejawem rozpadu tradycyjnego systemu kulturowego był za
nik jego atrybutów czy —• jak pisze autor — „rezygnacja z wartości etnicznych" —
dawnych narzędzi, stroju, folkloru — co stanowiło przejaw zaniku tradycyjnych
norm i wzorów. Pawluczuk podkreśla szczególnie zanik norm moralnych obserwo
wany głównie, ale nie tylko, w środowisku m ł o d z i e ż o w y m i rodzenie s i ę nastro
j ó w nihilistycznych. Nihilizm był tylko jedną z form społecznej dewiacji, w y s t ę
pował zresztą często w związku z radykalizmem społeczno-politycznym.
W nieruchomych z pozoru społeczeństwach białoruskich (tak opisywali je etno
grafowie) rodzą się w szybkim czasie organizacje polityczne o radykalnych progra
mach akceptujących często w a l k ę zbrojną i terror oraz sekty religijne. Ten mo
ment rozpoczyna najbardziej interesującą część pracy Pawluczuka. Stając w ko
nieczności wyjaśnienia przyczyn tego stanu, rezygnuje on z interpretacji w kate
goriach przyczynowych, skupiając u w a g ę na warunkach społeczno-kulturowych
sprzyjających powstaniu tego typu zjawisk. D l a jaśniejszego w y k ł a d u o d w o ł u j e s i ę
do tradycyjnej, ahistorycznej wizji świata i od tego poziomu rozpoczyna analizę
psychologicznych aspektów zachodzących przemian.
Człowiek żyjący w „oczywistym" świecie kultury tradycyjnej, przekonany, że
każda zmiana istniejących w z o r ó w grozi katastrofą nie tylko świata ludzkiego, ale
wręcz kosmosu, w sytuacji niemal całkowitego załamania s i ę dawnego porządku
broni istnienia świata za pomocą złożonej sieci oporów, od sfery ekonomiczno-technicznej począwszy, a na sferze psychicznej skończywszy. Pawluczuk margi
nalnie omawia mechanizmy działania oporów wobec zmian, co nie usprawiedliwia
jednak braku wspomnienia choćby w a ż n y c h dla tego problemu prac Dobrowol
skiego czy Wieruszewskiej. Autor rozpatruje te kwestie ubocznie, gdyż próby
utrzymania dawnych s y s t e m ó w norm i wartości nie powiodły się. Zaczęła tworzyć
się „pustka kulturowa". Człowiek stracił jednoznaczne przywiązanie do jakiejś re
ligii, ideologii; wszystko co dawniej b y ł o ś w i ę t e stało się kwestionowanie. Szybki
rozwój sekt religijnych w y n i k a ł z konieczności posiadania jasnych i uznanych ukła
dów odniesienia dla działań jednostkowych i społecznych, stanowił w i ę c odpowiedź
na niezaspokojone potrzeby decydujące o zachowaniu równowagi psychicznej. A n a
lizując programy i formy działania poszczególnych sekt na terenie Białostocczyzny
(trzy odmiany zielonoświątkowców, Kościół Chrystusowy, Adwentyści Dnia Siód
mego, Badacze Pisma Świętego, Ś w i a d k o w i e Jehowy), autor określa jednocześnie,
�256
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
do jakich potrzeb o d w o ł y w a ł y się one. I tak „wyznania baptystyczne — do potrzeby
równowagi duchowej i optymizmu życiowego" (religijne kontemplacje bądź eksta
tyczne transy), „adwentyści — do potrzeby rozumienia sensu dziejów, a w ich r a
mach — współczesnej rzeczywistości" (studia nad tekstem biblijnym), „Świadko
wie Jehowy — apelują do nastrojów dezaprobaty czy też nienawiści wobec niedomagań społeczno-politycznej rzeczywistości". Gdy do charakterystyki tej dodamy inten
sywnie rozwijające s i ę radykalne ruchy polityczne ( K P P , K P Z B , K P Z U , Hromada,
Niezależna Partia Chłopska, Białoruska Organizacja Rewolucyjna i Organizacja
Terrorystyczna), których ideologia miała często charakter chiliastyczny, dostrzegamy
odpowiedniość ich form działania w stosunku do dwóch podstawowych t y p ó w oso
bowości. Pawluczuk zastanawiając s i ę nad wielością prądów ideologiczno-światopoglądowych stwierdza, że wszystkie one „zaspokajają te potrzeby, które nie mogą
być inaczej zaspokojone w chwili rozpadu społeczności tradycyjnej", a przyczyn
ich rozpowszechnienia szukać należy w potrzebach konkretnych jednostek i ich
cechach psychospołecznych. Istotnie, wydaje się, że narzucająca się odpowiedniość
między ruchami kontemplacyjno-mistycznymi i introwertycznym typem osobowości
oraz ruchami agresywno-dynamicznymi a typem ekstrawertycznym stanowi wy
jaśnienie tego problemu i ukazuje jednocześnie dwa różne sposoby nadawania sen
su istnieniu jednostki w skomplikowanej sytuacji kulturowej. Wskazując na podo
bieństwa funkcji pełnionych przez organizacje polityczne i sekty religijne odsłania
autor pewne cechy wszystkich r u c h ó w społecznych w epokach przełomowych, b ę
dące odbiciem uniwersalnych własności osobowości ludzkiej.
Kolejnym i ostatnim etapem rozważań autora jest zagadnienie prób reintegracji
podejmowanych wśród części ludności prawosławnej. I te zjawiska nie dokony
w a ł y się jednak w ramach oficjalnej cerkwi. Przedmiotem szczegółowej i wielo
aspektowej analizy jest tzw. sekta grzybowska, powstała spontanicznie w o k ó ł osoby
proroka liii, chłopa ze wsi Grzybowszczyzna, której szczególność przejawia się
w podobieństwiach jej ideologii i charakteru do ruchów społeczno-religijnych
powstających w wyniku zetknięcia s i ę społeczności plemiennych z cywilizacją
europejską. Tzw. sekta grzybowska (autor, ze w z g l ę d u na jej amorficzny charakter,
u ż y w a również terminu „ruch") była „religijną formą samoobrony grupy etnicznej",
<x> przejawiało s i ę w ostrym potępieniu nowych e l e m e n t ó w w kulturze, w nakazie
szanowania starych obyczajów itp. Jakkolwiek sekta powstała w opozycji do cerkwi,
w y s t ę p o w a ł a z pozycji prawosławia i dążyła do rekonstrukcji jego dawnego, ludo
wego oblicza. Wyrażało się to między innymi w potępieniu sekt baptystycznyeh i in.
Ciekawym momentem ideologii tej grupy jest utożsamienie prawosławia (głównie
sekty grzybowskiej) z językiem białoruskim. Jeden z ideologów sekty pisał:
„Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyznanie, a językiem naszym
mówicie. Więc piszcie i m ó w c i e po baptysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest
od Boga, a tak — od diabła" (s. 227). Pawluczuk wyjaśniając istotę tego ruchu pi
sze: „Grupa etniczna broni e l e m e n t ó w etnicznych jako »świętych« dlatego, iż są
one dla jej członków rzeczywiście święte, co oznacza, iż dla wielu wychowanych
w tej kulturze jednostek tylko one s ą w stanie znieść dystans wobec świata, dać
poczucie sensu i miejsca indywidualnego w świecie" (s. 231). Dodajmy — s ą b y ć
może jedyną szansą zachowania poczucia tożsamości z grupą społeczną i ideologią,
dostarczają układów odniesienia jasnych i m o ż l i w y c h do zrozumienia, są „regula
torami stosunku człowieka do rzeczywistości".
Kończąc swe rozważania autor stwierdza, że ruch proroka liii był logiczną kon
s e k w e n c j ą rozpadu tradycyjnej kultury chłopskiej oraz narastających w łonie spo
łeczności radykalnych ruchów, sekt religijnych i postaw nihilistycznych. B y ł w i ę c
�257
RECENZJE
swego rodzaju „złotym środkiem" reakcji społeczności na proces przemian kultu
rowych.
Książka Pawluczuka obok wartości poznawczych ma również reperkusje natury
ogólniejszej. Skłania nieuchronnie do refleksji nad prawidłowościami reakcji ludz
kich na pewne sytuacje społeczno-kulturowe tak w średniowiecznej Europie, w ko
lonizowanych krajach pozaeuropejskich, jak i w świecie współczesnym. Jest to
niewątpliwie pozycja znacząca w dorobku nauk o c z ł o w i e k u i kulturze.
Ryszard
G U N N A R M Y R D A L , Objektivitat
Frankfurt am Main 1971, ss. 115.
in der
Sozialforschung,
Tomicki
Suhrkamp
Verlag,
Problem obiektywizmu badaczy i obiektywności twierdzeń w naukach społecz
nych zajmuje Gunnara Myrdala prawie od początku prowadzonych przez niego
badań ekonomicznych, socjologicznych i metodologicznych. Już w swej drugiej
większej pracy dochodzi do wniosku, iż doktryny ekonomiczne, wbrew głoszonym
przez ekonomistów programom nauki uznającej wyłącznie autorytet faktów, prze
niknięte są w y w o d z ą c y m i się z filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu ideami
moralnymi i politycznymi. Nie są od nich wolne nawet najbardziej zmatematyzo
wane i na pozór obiektywne teorie. Zatem wiedza ekonomiczna należy raczej do
ideologii niż nauki. Wedle ówczesnych poglądów Myrdala m o ż l i w e jest uprawianie
nauk społecznych wolnych od wartościowań. Jedynie w wypadku zastosowań
praktycznych w y n i k ó w badań naukowych konieczne jest przyjęcie pewnych prze
słanek wartościujących, umożliwiających wyprowadzenie z teorii konsekwencji
praktycznych.
Poglądy metodologiczne Myrdala uległy z czasem znacznej ewolucji. Pierwotna
idea nauki wolnej od wartościowania została zastąpiona koncepcją, wedle której
na każdym kroku procesu badawczego obecne są wartościowania, a warunkiem ko
niecznym rzetelnego badania jest w y r a ź n e sformułowanie założonych w nim prze
słanek wartościujących. Koncepcji tej Myrdal nigdy w pełni nie rozwinął i syste
matycznie nie wyłożył. Wyrażał ją jedynie okazjonalnie, w związku z podejmowa
nymi przez niego badaniami konkretnych problemów społecznych i ekonomicznych.
W każdej ze swych głównych p r a c powraca Myrdal do problemu roli wartościo
w a ń w naukach społecznych. Paul Streeten wybrał z pism Myrdala i w y d a ł w od
dzielnym tomie artykuły i fragmenty prac prezentujące związane z problemem
wartościowania postulaty metodologiczne, ich uzasadnienia i zastosowania. Tom
wydany przez Streetena jest jakby uzupełnieniem, pozytywną częścią pracy Das po1
2
3
1
Vetenskap och Politik i nationalekonomin,
1930; wyd. niemieckie: Das politische Element in der nationaldkonomischen
Doktrinbildung, 1932; wyd. angielskie:
The Political Element in the Development of Economic Theory, London 1953, Cam
bridge 1965.
An American Dilemma. The Negro Problem and Modern Democracy, 1944;
An International
Economy, 1956; Teoria ekonomii a kraje gospodarczo
nierozwinięte, 1957, wyd. polskie 1958; Asian Drama, 1968; The Challenge of World Poverty,
1970.
Value in Social Theory, 1958, wyd. niemieckie: Das Wertproblem in der Sozialwissenschaft, 1965.
2
3
17 — Etnografia Polska, X V I I I / I
�258
RECENZJE
lltische Element in dér Nationalókohomischen
Doktrinbildung, która miała przede
wszystkim charakter krytyczny.
W rokü U'967 Myrdal wykładał gościnnie w St. Vincent College w Latrobe
(Pensylwania). Tematem wykładów" był problem wartościowania i obiektywizmu
w naukach Społecznych. Wygłoszone w ó w c z a s wykłady stały się podstawą oma
wianej niżej pracy . Zatem jest to pierwsza oddzielna, zwarta praca Myrdala po
święcona problemowi, który interesował go podczas wszystkich jego badań ekonomicznych i socjologicznych.
Podstawowym pytaniem stawianym przez Myrdala w recenzowanej pracy jest
pytanie o to, czym jest obiektywność w naukach społecznych i w jaki sposób można
ją zagwarantować badając fakty społeczne i związki przyczynowe między nimi.
Drugą część tego pytania rozbija na trzy pytania szczegółowe:
1. J a k można uwolnić się od przygniatającego dziedzictwa literatury nauk spo
łecznych? Zawiera ona bowiem zazwyczaj normatywne i teleologiczne pojęcia, wy
w o d z ą c e się z metafizycznej filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu.
2. Jak można uwolnić badania naukowe i ich wyniki od w p ł y w u kulturalnego,
gospodarczego i politycznego środowiska badacza?
3. Jak można zapobiec zniekształceniu w y n i k ó w badań pod w p ł y w e m zdetermi
nowanej pochodzeniem, środowiskiem, konstytucją i skłonnościami osobowości ba
dacza?
Aby odpowiedzieć na pytanie, czym jest obiektywność w nauce, należy wpierw
wiedzieć, czym jest sama nauka. Wedle Myrdala nauka jest szczególnym rodzajem
poznania. W poznaniu zaś można wyróżnić dwie formy: poglądy, czyli poznanie inte
lektualne i kognitywne, oraz wartościowania •', czyli poznanie emocjonalne i wolitywne. Na poglądy składają się przedstawienia o rzeczywistości. Natomiast warto
ściowania m ó w i ą o tym, jak być powinno. Poglądy można oceniać za pomocą
kryteriów obiektywnych pod w z g l ę d e m słuszności i pełności. Słuszne są te poglądy,
które są prawdziwe, niesłuszne są te, które są fałszywe. Pełność jakiś poglądów
można ocenić poprzez porównanie ich z w i e d z ą obszerniejszą. Natomiast sądy war
tościujące, w których znajdują s ł o w n y wyraz wartościowania, nie podlegają ocenie
za pomocą kryteriów obiektywnych. W myśleniu konkretnych jednostek między
poglądami a wartościowaniami nie ma wyraźnej granicy. Zlewają s i ę one często
w jedną całość tworząc opinie, które mają zarazem pewne właściwości poglądów,
jak i wartościowań.
Wartościowania konkretnych jednostek, częściej niż ich poglądy, bywają nie
zgodne. Zachowaniami poszczególnych ludzi nie kieruje bowiem na ogół jednolity
system wartościowań. Najczęściej zachowania ludzkie są jak gdyby wypadkowymi
antagonistycznych dążeń, interesów i ideałów. Spowodowane jest to przede wszyst
kim tym, iż wartościowania są usytuowane na różnych poziomach „moralnej osobo
wości" ludzi, którym odpowiadają różne stopnie ogólności s ą d ó w moralnych. Myr
dal wyróżnia dwa poziomy wartościowań — w y ż s z y i niższy — oraz odpowiednio
dwa rodzaje wartościowań — wartościowania w y ż s z e i niższe. Wartościowania w y ż
sze s ą wartościowaniami ogólniejszymi; uznaje się je za obowiązujące dla całego
narodu lub nawet dla całej ludzkości. Wartościowania niższe odnoszą się tylko do
4
Objectivity
in Social Research,
1969. P o n i e w a ż oryginał angielski nie jest mi
dostępny, recenzja napisana została na podstawie wydania niemieckiego.
Myrdal konsekwentnie wszędzie m ó w i o wartościowaniach, a nie o w a r t o ś
ciach. Pragnie^ w ten sposób, jak sam powiada, podkreślić subiektywny charakter
procesu wartościowania, ale pojęcie wartościowania nigdzie nie zostało przez niego
dostatecznie określone.
4
5
�RECENZJE
259
poszczególnych i n d y w i d u ó w i grup. Mają one w w i ę k s z y m stopniu niż wartości
wyższe charakter gospodarczych, społecznych i seksualnych interesów i dążeń. Mimo,
iż w naszej kulturze wartościowania w y ż s z e są oceniane moralnie wysoko, to
jednak w życiu codziennym ludzkimi zachowaniami kierują przede wszystkim w a r
tości niższe. Wartościowania w y ż s z e dochodzą do głosu poza życiem codziennym,
w pewnych szczególnych momentach, gdy jednostka w y s t ę p u j e jako rzecznik inte
resów ogółu. Wartościowania w y ż s z e znajdują oparcie przede wszystkim w państwie
i w innych instytucjach formalnych. W nich, jak powiada Myrdal, ludzie zdepo
nowali myśli o lepszym świecie. Chociaż bowiem zachowaniami większości ludzi
kierują wartościowania niższe (żywią przesądy, kierują się egoistycznymi pragnie
niami i krótkowzrocznymi interesami), to na ogół występując na forum publicznym
będą potępiali przesądy i egoizm. Może się zdarzyć, iż np. związki zawodowe jako
organizacja potępią dyskryminację rasową, chociaż poszczególni członkowie swym
zachowaniem w życiu codziennym będą się przyczyniali do jej trwania. Oczywiście
zdarza się, iż instytucje zostaną opanowane przez cynizm moralny, ale na ogół
w ustroju demokratycznym instytucje sprzyjają wartościowaniom w y ż s z y m .
Właściwości wartościowań powodują, iż ludzie dążą do ich ukrycia. Ludzie nie
tylko nie są .skłonni odkrywać przed innymi w ł a s n y c h wartościowań, ale nawet
przed samymi sobą nie przyznają się do wartościowań rzeczywiście kierujących
ich zachowaniami. Dzieje się tak z następujących p o w o d ó w :
1. Ludzie w życiu codziennym kierują się z czysto oportunistycznych w z g l ę
dów wartościowaniami niższymi. T e zaś nie są wysoko moralnie oceniane. Niektóre
z nich są potępiane. Mechanizmy kontroli społecznej skłaniają ludzi do ich ukry
wania.
2. System wartościowań jednostki jest najczęściej niezgodny. Wartościowania
niższe popadają w konflikt z wyższymi. Ponadto do konfliktów może dochodzić
także w obrębie każdego z dwu rodzajów wartościowań. Konflikt wartościowań
odczuwany jest przez jednostkę jako przykrość.
3. Ani wartościowania wyższe, ani niższe nie są uzasadnialne. Nie można wy
kazać ich słuszności, tak jak dowodzi się słuszności poglądów wskazując na ich
prawdziwość. Wartościowania pozbawione są zatem tej siły przekonywania, którą
posiadają poglądy.
Ponieważ poglądy posiadają pewne pożądane właściwości, których nie posia
dają wartościowania, przeto ludzie dążą do przedstawienia wartościowań jako po
glądów lub ich konsekwencji. W ten sposób wartościowania zostają ukryte, a po
glądy stają się fałszywe. Podlegają temu procesowi zakamuflowywania przede
wszystkim wartościowania niższe. Dążenie do ich ukrycia, względnie usprawiedli
wienia, powoduje powstawanie stereotypów, czyli teorii popularnych, na które skła
dają się w większości poglądy fałszywe. Takim stereotypem było np. panujące
w Stanach Zjednoczonych w epoce Dullesa — Mc Carthy'ego przekonanie o ś w i a
towym spisku komunistycznym skierowanym przeciw Ameryce. Stojące za stereo
typami wartościowania powodują, iż stereotypy zawierają zawsze znaczny ładunek
emocjonalny. Wypowiadane s ą one z głębokim przekonaniem i wielkim zaangażo
waniem.
Uczeni nauk społecznych, tak jak wszyscy ludzie, kierują się w życiu przede
wszystkim wartościowaniami niższymi, które usiłują przedstawić w postaci poglą
dów lub przynajmniej nimi uzasadnić. Dlatego zdeterminowane tradycją, środo
wiskiem i osobowością wartościowania badaczy stają się źródłem błędów w nau
kach społecznych. Badacze dopasowują wyniki swych badań do w ł a s n y c h w a r t o ś
ciowań; wyciągają ze swych badań wnioski zgodne ze swymi wartościowaniami.
�260
RECENZJE
Szczególnie jest widoczna obecność ukrytych wartościowań w tych pracach, w któ
rych ocenia się badaną rzeczywistość i w których formułuje się pewne zalecenia
praktyczne. Ich autorzy postępują tak, jak gdyby wartościowania były wnioskami
wynikającymi logicznie ze zdań o faktach, jak gdyby znajdowały uzasadnienie
w naturze rzeczy. Ponieważ zaś naprawdę w n i o s k ó w o charakterze wartościują
cym nie można wyciągać w y ł ą c z n i e z przesłanek będących zdaniami o faktach, przeto
fakt, iż socjologowie tak czynią świadczy, iż w teoriach ich ukryte są wartościo
wania.
Wartościowania do teorii nauk społecznych są przemycane przede wszystkim
w pojęciach. Wszystkie bowiem pojęcia nauk społecznych mają wartościujący cha
rakter. „Gdy o pewnej sytuacji społecznej mówimy, że jest harmonijna, że znaj
duje się w równowadze lub że jej siły uporządkowały się, zgrały się ze sobą, to
w sposób nieunikniony równocześnie stwierdzamy, iż osiągnięta została pewna
forma idealna bądź w dziedzinie »s.zczęścia indywidualnego«, bądź w dziedzinie
»dobra o g ó ł u « " . Natomiast pojęcia dysharmonii, braku równowagi, nieprzystoso
wania, dezorganizacji przemycają do opisu sytuacji społecznych oceny negatywne,
kwalifikujące te sytuacje jako niepożądane.
Często usiłuje się w naukach społecznych zapewnić wynikom obiektywność
poprzez wprowadzenie nowych, nie budzących wartościujących skojarzeń pojęć.
Zdaniem Myrdala nqwo wprowadzone pojęcia są tylko pozornie pozbawione w a r
tościującego charakteru i to tylko dlatego, iż lepiej ukrywają wartościowania. Ale
skoro służą one ukrywaniu wartościowań, to tym samym sprzyjają błędom. Zatem
wprowadzanie neologizmów, mające na celu wyrugowanie pojęć o charakterze w a r
tościującym, jest bezcelowe, a niekiedy wręcz szkodliwe.
Podobnie jak wartościujący charakter pojęć nie jest czymś zgoła niepożąda
nym, tak też obecność wartościowań w teoriach nie przekreśla ich naukowego
charakteru. Co w i ę c e j , w naukach społecznych możliwe są tylko i w y ł ą c z n i e teorie
zawierające elementy wartościujące. Przekonanie to wspiera Myrdal trzema argu
mentami. Po pierwsze, wszystkie zbadane przez niego teorie w naukach społecz
nych zawierają element wartościujący. Po drugie, bez wartościowania nic nie wy
woła naszego zainteresowania, nic nie będzie miało dla nas ważności lub znaczenia,
zatem nie będzie w ogóle obiektów w y w o ł u j ą c y c h w ludziach pragnienie ich nau
kowego poznania. Po trzecie, w samych faktach nie jest zawarta zasada ich wyboru
i uporządkowania; same obserwacje nie zrodzą jeszcze teorii. Zawsze konieczne jest
przyjęcie pewnego punktu widzenia, którego warunkiem koniecznym jest zajęcie
określonego stanowiska wartościującego. Zatem, konkluduje Myrdal, nigdy nie było
i nigdy nie będzie bezinteresownej nauki społecznej. Każde badanie jakiegoś pro
blemu społecznego jest zawsze zdeterminowane wartościowaniami. Najczęściej jed
nak przesłanki wartościujące badań w naukach społecznych są przez badaczy nieuświadamiane, a zatem także nie są przez nich ujawniane, lecz pozostają dla nich
samych i dla czytelnika niewidoczne, ukryte. Ale ponieważ ukryte wartościowania
zawsze w y w o ł u j ą błędy w poglądach, przeto także ukryte przesłanki badań w nau
kach społecznych są źródłami błędów. Szczególnie zaś narażeni są na błędy ci ba
dacze, którzy uważają, iż obiektywność teoriom nauk społecznych można zapewnić
przez uwolnienie ich od wartościowań. O ile stosują się w swych badaniach do
6
6
M y r d a l , Das Westproblem in der Sozialwissenschaft, Hannover 1965, ,s. 163-164. Odwołuję się w tym miejscu do wcześniejszej pracy Myrdala, w której pro
blem pojęć wartościujących został szerzej przedstawiony. Tak czyni też sam autor
w omawianej pracy.
�RECENZJE
261
głoszonego przez nich postulatu nauki neutralnej w z g l ę d e m wartościowań, to teorie
ich są tylko pozornie obiektywne. Z nauki można bowiem tylko pozornie wyelimi
nować wartościowania, poprzez lepsze ich ukrycie. Naprawdę maksymalną obiek
tywność w naukach społecznych można osiągnąć tylko poprzez ujawnienie w a r t o ś
ciowań, poprzez wyraźne ich sformułowanie i uświadomienie. Zatem warunkiem
koniecznym obiektywności każdego badania w naukach społecznych jest podanie
jego przesłanek wartościujących.
Przesłanki wartościujące konkretnego badania winny spełniać szereg postula
tów. Przede wszystkim muszą być tak dobrane, aby nie były wzajemnie niezgodne.
Nie mogą też być dobrane dowolnie, lecz muszą opierać s i ę na rzeczywistych w a r
tościowaniach ludzi. Z realizacją tego ostatniego postulatu w i ą ż e się kilka trud
ności. I tak wartościowania są zawsze ściśle związane z poglądami. Wartościowania
w p ł y w a j ą na poglądy, a poglądy na wartościowania. Badacz winien uwzględnić
w p ł y w fałszywych poglądów na wartościowania i tak dobrać przesłanki wartościu
jące, aby wyrażały one wartościowania, które ludzie mieliby, gdyby ich poglądy
były prawdziwe. Następna trudność w y p ł y w a z faktu, iż wartościowania mające
znaleźć zastosowanie jako przesłanki wartościujące muszą w większości w y p a d k ó w
odnosić się do sytuacji w przyszłości. Oczywiście wnoszenie na podstawie obecnych
wartościowań o przyszłych, mających miejsce w zmienionych warunkach społecz
nych wartościowaniach jest bardzo ryzykowne. Kolejnym źródłem trudności są kon
flikty wartościowań obecne nie tylko między indywiduami a grupami, lecz także
w samych indywiduach. Ludzie nie posiadają na ogół jednolitego systemu wartoś
ciowań, żyją najczęściej w moralnym konflikcie i kompromisie. Istnienie konfliktów
w obrębie wartościowań utrudnia wyrobienie sobie obrazu rzeczywistych wartościo
w a ń i przewidywanie ich zmian. Pokonanie opisanych trudności m o ż l i w e jest po
przez oparcie się na wyższych wartościowaniach. Myrdal zdaje się być przekonany,
iż gdyby ludzie nie mieli błędnych poglądów, to w ł a ś c i w e by im były tylko w a r
tościowania wyższe. Drugą trudność usuwa jego zdaniem fakt, iż wartościowania
wyższe zachowają także ważność w przyszłości. Dzięki tym n i e w ą t p l i w y m zaletom
wartościowania w y ż s z e nabierają takiej wagi, iż rozwiązują problem konfliktu war
tościowań; usuwają one po prostu powstające z nimi w konflikcie wartościowania
niższe. Ale we współczesnym społeczeństwie nabierają znaczenia także konflikty
w e w n ą t r z wartościowań wyższych. Należałoby zatem prowadzić konkretne badania
posługując się różnymi alternatywnymi grupami przesłanek wartościujących. Ze
w z g l ę d ó w praktycznych nie jest ó w postulat realizowalny. Przesłanki wartościujące
determinują bowiem całą metodę badania; w p ł y w a j ą na definicje pojęć, na sfor
mułowanie teorii, na techniki obserwacji i przedstawianie wyników. Równoczesne
posługiwanie się jednak różnymi metodami nie tylko skomplikowałoby pracę, ale
przerasta także środki, którymi dysponują nauki społeczne. Dlatego konieczne jest
wybranie na początku badań jednej grupy przesłanek wartościujących; inne w a ż n e
grupy przesłanek mają zostać wprowadzone na dalszym etapie badań. Autor nie
precyzuje, kiedy i w jakim celu mają zostać uwzględnione inne grupy przesłanek
wartościujących.
Myrdal podaje dwa przykłady swoich badań, w których zastosował metodę
wyraźnego formułowania przesłanek wartościujących. Badając problem dyskrymi
nacji Murzynów w Stanach Zjednoczonych przyjął za przesłanki wartościujące sy
stem wyższych wartościowań, który znalazł wyraz w konstytucji amerykańskiej
i licznych narodowych instytucjach. Wartościowania te w Stanach Zjednoczonych
są stale publicznie omawiane i dyskutowane. W ich świetle badał Myrdal codzien
ne zachowania ludzi i powodujące je wartościowania. Natomiast badając gospodar-
�262
RECENZJE
czą i społeczną sytuację krajów południowej Azji, za przesłankę wartościującą
przyjął powszechny tam ideał modernizacji. Ideał modernizacji tworzy w tych k r a
jach rodzaj etosu narodowego, spełnia rolę podstawy wszelkich politycznych dy
skusji. Zdaniem Myrdala modernizacja jest też jedynym sposobem uniknięcia w tych
krajach katastrofy, do której doprowadzić może np. wzrost ludności. W obydwu
wypadkach przesłanki wartościujące zastały sformułowane w oparciu o wartościo
wania ludzi ze społeczeństwa badanego. Można jednak badać pewne społeczeństwo
z punktu widzenia wartościowań innego społeczeństwa.
Proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności w naukach spo
łecznych nasuwa wiele wątpliwości. Przede wszystkim nie wydaje się, aby można
ją konsekwentnie stosować. Skoro bowiem przesłanki wartościujące pewnego bada
nia mają być oparte na rzeczywistych wartościowaniach ludzi, to przed ich sfor
m u ł o w a n i e m należałoby przeprowadzić badania wartościowań, które oczywiście
znowu w y m a g a j ą przesłanek wartościujących, i t d . W praktyce zatem ustalenie
przesłanek wartościujących nie może mieć charakteru obiektywnego, w sensie na
danym temu s ł o w u przez Myrdala, lecz będzie zawsze w dużej mierze zależało
od wartości preferowanych przez badacza. Co gorsza, procedura ustalania przesła
nek wartościujących grozi tym, czego Myrdal najbardziej się obawia — ukrytą i n
gerencją wartościowań badacza w wyniki badania. Skoro bowiem procedura usta
lania przesłanek wartościujących nie ma zagwarantowanej obiektywności, to nic
nie stoi na przeszkodzie, aby przesłanki wartościujące były raczej wyrazem war
tościowań badacza niż wartościowań grup społecznych, których rzekomo są od
zwierciedleniem.
Załóżmy jednak, iż pewien system przesłanek wartościujących określonego ba
dania został ustalony. Czy zapewnia on obiektywność samym badaniom? Jako
wskaźnik obiektywności badań uznaje Myrdal prawdziwość ich wyników. Zatem
procedura ustalania przesłanek wartościujących ma być między innymi środkiem
osiągania prawdziwości w y n i k ó w . Nie wydaje się, aby była ona do tego celu środ
kiem odpowiednim. Służy ona bowiem tylko określonej operacjonalizacji aparatury
badawczej w celu przeprowadzenia określonego rodzaju badań, ale nie może być
gwarantem poprawności samych badań. I tak np. system przesłanek wartościują
cych przyjętych przez Myrdala w jego badaniu problemu murzyńskiego w Ameryce
posłużył mu do zbadania rozbieżności między rzeczywistymi zachowaniami ludzi
a w y ż s z y m i wartościami na ogół przez A m e r y k a n ó w akceptowanymi i do zbadania
zależności między konfliktem wartości a rozpowszechnieniem i trwaniem pewnych
fałszywych poglądów. Przyjęte jednak przez Myrdala przesłanki wartościujące nie
gwarantowały ustalonym przez niego zależnościom prawdziwości. Metoda propono
wana przez Myrdala nie jest bowiem metodą falsyfikacji ani weryfikacji twierdzeń,
lecz jest to propozycja określonego rodzaju badań, w których, wychodząc z pew
nego systemu społecznie akceptowanych wartości, badalibyśmy, na ile kierują one
zachowaniami ludzi. Interesowałyby nas w tego rodzaju badaniach rozbieżności
pomiędzy społecznie akceptowanym systemem wartości a rzeczywistymi motywami
7
7
Na tę trudność wskazuje Hans Albert omawiając pracę Myrdala Das Wertproblem in der Sozialwissenschajt. Wedle Alberta postulat myrdalowski nie jest
realizowalny ze w z g l ę d ó w logicznych. Zgodnie bowiem z dyrektywą Myrdala, zało
żeniem empirycznych badań interesów społecznych jest ich uprzednia znajomość,
konieczna do sformułowania przesłanek wartościujących. Zatem znajomość rezul
tatów badań jest warunkiem metodologicznie zasadnego przeprowadzenia samych
badań. Das Wertproblem in den Sozialwissenschaften.
Bemerkungen
zu
Myrdals
neuem Buch, [w:] „Schweizerische Zeitschrift für Volkswirtsehaft und Statistik"
R. 94: 1968, nr 3, s. 336-337.
�RECENZJE
263
ludzkich działań. Badania tego rodzaju mogą spełniać rolę demaskatorską, a w wy
padku prac Myrdala niewątpliwie t a k o w ą rolę spełniają. T y m należy tłumaczyć
szeroki oddźwięk, jaki w y w o ł u j ą prace Myrdala.
Nie tylko proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności budzi
wątpliwości, także nieprzekonywające s ą jego argumenty przemawiające rzekomo
za niemożliwością uniknięcia wartościowań w naukach społecznych. Wedle Myrdala
wartościowania s ą nieusuwalne z nauk społecznych, p o n i e w a ż bez nich nie byłoby
m o ż l i w e zainteresowanie jakimkolwiek przedmiotem i ponieważ na nich opiera s i ę
każda zasada organizująca fakty, ale obydwie przyczyny są również relewantne
w naukach przyrodniczych, zatem również z nauk przyrodniczych, nie byłyby usuwalne wartościowania. Dla zapewnienia i m obiektywności należałoby również w nich
stosować m e t o d ę proponowaną przez Myrdala, ale — jak wiadomo — problem
obiektywności w naukach przyrodniczych praktycznie nie istnieje. Obydwa argu
menty są również nieprzekonywające z innych względów: Faktem jest, iż k a ż d e m u
badaniu musi towarzyszyć zainteresowanie przedmiotem badania. Wśród wielu m o ż
liwych zainteresowań tym samym przedmiotem można wyróżnić zainteresowanie
poznawcze. Ono powoduje, iż dążymy do ustalenia faktów i ich wyjaśnienia. Nie
w i d a ć p o w o d ó w , dla których to zainteresowanie, będące warunkiem koniecznym
wszelkiego poznania, miałoby jednocześnie być źródłem nieobiektywności poznania.
Faktem jest też, iż nauka przedstawia fakty uporządkowane wedle pewnych zasad,
ale znowu nie w i d a ć powodów, dla których zasady te miałyby zależeć od naszych
kapryśnych wartościowań. Należy raczej przyjąć, iż w zasadach tych rzeczywistość
jakoś s i ę odzwierciedla. Zresztą gdyby było inaczej, to Myrdal przeczyłby sam
sobie. Wszak wedle niego poglądy i wiedza naukowa, jako ich szczególny przypa
dek, mogą być prawdziwe, czyli w określony sposób zgodne z rzeczywistością. Gdy
by natomiast struktura naszej wiedzy zależała od wartościowań, to nie można by
do niej stosować kryterium prawdy.
Nieprzekonywające jest również twierdzenie Myrdala, i ż wartościowania do
nauk społecznych przemycane są w pojęciach, które zawsze w naukach społecznych
muszą mieć charakter pojęć wartościujących. Przede wszystkim nie wiadomo, co
Myrdal rozumie przez pojęcie wartościujące, i czy w ogóle istnieją pojęcia niewartościujące. Przytaczane przez Myrdala pojęcia wartościujące jako przykłady —
harmonia, r ó w n o w a g a , organizacja — są również stosowane w naukach przyrodni
czych. Zatem należałoby przypuszczać, iż przemycają one również do nauk przyrod
niczych wartościowania. Jeśli przez przemycanie wartościowań rozumieć tylko w y
w o ł y w a n i e przez pojęcia pozytywnego lub negatywnego skojarzenia, jak to zdaje
się miejscami pojmować Myrdal, to rzeczywiście wiele pojęć nauk społecznych,
a także przyrodniczych, ma charakter wartościujący. Ale w innym miejscu po
wiada, iż np. pojęcia harmonii, równowagi mają dlatego charakter wartościujący,
ponieważ mówiąc o pewnej sytuacji społecznej, iż jest harmonijna lub pozostaje
w równowadze, jednocześnie stwierdzamy, iż została osiągnięta pewna forma ide
alna w dziedzinie „szczęścia indywidualnego" lub „dobra ogółu". Nie sądzę, aby
twierdząc, iż np. w pewnym okresie w kierownictwie partii nazistowskiej zapano
w a ł a r ó w n o w a g a sił, jednocześnie twierdzilibyśmy cokolwiek o szczęściu indywi
dualnym lub dobru ogółu. Nie sądzę też, iż używając do opisu pewnych sytuacji
społecznych terminów takich, jak dysharmonia, nieprzystosowanie, brak równo
wagi, dezorganizacja, jednocześnie ocenia się te sytuacje negatywnie. Np. m o ż e m y
tłumaczyć dążenia pewnych ludzi do reform społecznych ich nieprzystosowaniem
społecznym, ale dążenia tych ludzi mogą być jednocześnie ocenione przez nas pozy
tywnie.
�264
RECENZJE
Ze w z g l ę d u na przedstawione niedostatki argumentacji, podstawowe tezy M y r
dala o niemożliwości uniknięcia wartościowania w naukach społecznych i o ukry
tych wartościowaniach jako źródłach błędów, nie w y d a j ą się być dostatecznie uza
sadnione. Natomiast, j a k się zdaje, Myrdal trafnie uchwycił p e w n ą powszechną
w naukach społecznych praktykę. Oto znaczna część badań podejmowana jest na
tzw. zamówienia społeczne. Niekiedy są te> po prostu badania zlecone przez pewne
instytucje p a ń s t w o w e lub prywatne. Niekiedy zaś impulsem do podjęcia pewnych
badań jest uświadomienie sobie przez badacza pewnych problemów społecznych.
Obydwa rodzaje prac łączy powód, dla którego zostały podjęte — jest nim chęć
zreformowania pewnej, odczuwanej jako niezadowalająca, sytuacji społecznej. D l a
tego wyniki takich badań formułuje się często w postaci zaleceń. Jeśli w pracach
prezentujących wyniki tego rodzaju badań nie formułuje s i ę jasno celów, którym
te badania mają służyć, to można odnieść wrażenie, iż wedle autora pracy jego
zalecenia wynikają wyłącznie z twierdzeń O' faktach. Co gorsza, badacze sami ule
gają niekiedy temu złudzeniu. Niekiedy w badaniach takich zakłada s i ę t e ż mil
cząco określony rodzaj środków prowadzących do celu, pomijając inne jako nie
wygodne dla zleceniodawcy. I tak np. w wyniku badań przeprowadzonych w pew
nym zakładzie p r z e m y s ł o w y m można zalecać zwiększenie dyscypliny pracy. Celem
badań było znalezienie sposobu podniesienia wydajności pracy. Środkiem zaś do
niego prowadzącym ma być zmniejszenie absencji w drodze zwiększenia dyscypliny.
Oczywiście, iż środek został wybrany arbitralnie. Jeżeli to b y ł np. zakład zatrud
niający przede wszystkim kobiety, to może należało w y b u d o w a ć raczej żłobek lub
przedszkole.
Milczące założenia, co do c e l ó w i środków, występują w wielu pracach socjo
logów. Odczuwają oni bowiem nie tylko potrzebę poznawania, lecz także reformo
wania społeczeństwa. Oczywiście nie ma istotnych powodów, dla których socjo
logowie winni się wstrzym3'wać od udziału w przekształcaniu społeczeństwa. Należy
jednak od nich wymagać, aby nie przedstawiali aprobowanych przez nich c e l ó w
i preferowanych środków jako wywiedzionych z badania rzeczywistości społecznej.
Taki sens można też łączyć z dyrektywą Myrdala zalecającą ujawnianie wartościo
wań, o ile będziemy ją rozumieli mniej uniwersalnie niż to pragnie jej autor.
Gerhard
Kloska
TÓTH J A N O S , Az Orsěgek
népi építészete
(Architektura ludowa w
Onség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328.
regionie
Bogata jest węgierska literatura etnograficzna w zakresie prac poświęconych
budownictwu ludowemu. Wynika to z faktu, iż etnografowie węgierscy już w dru
giej połowie ubiegłego stulecia przystąpili do poważnych badań nad tym zagadnie
niem, a ,na początku X X w. dołączyli s i ę do nich również architekci. Do grona tych
ostatnich należy Tóth Janos, który w 1971 r. w y d a ł kolejne już opracowanie budow
nictwa węgierskiego, tym razem dotyczące regionu Orség. Jest to niewielki obszar
kraju nad granicą Jugosławii i Austrii, który od wschodu sąsiaduje z regionem
Gocsej 4 Oba regiony posiadają wiele wspólnych cech w ludowym budownictwie.
1
J . T ó t h , Gocsej népi építészete
(Budownictwo ludowe w regionie Gocsej),
Budapeszt 1965, recenzja: J . Czajkowski, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X I I : 1968,
nr 3.
�265
RECENZJE
Jak wynika z ogólnego wprowadzenia zawartego we wstępie, osadnictwo w ę
gierskie na obszarze Orség nastąpiło w I X - X wieku. Ludność oparła swój byt na
rolnictwie i ekstensywnej hodowli, czego wyrazem — jak pisze autor — były za
grody czworoboczne z z a m k n i ę t y m podwórzem, w e w n ą t r z którego w zimie trzy
mano bydło. Zagrody te przypominają nieco okoły znane w Polsce (Krakowskie,
Łowickie), chociaż rodzaj i układ pomieszczeń znacznie się różni od tego typu
zagród w Polsce. Niekiedy są to dwa rzędy budynków oddzielone w ą s k i m p o d w ó
rzem zamkniętym z dwu stron.
Pierwszą część pracy poświęcił autor głównie o m ó w i e n i u kształtów osiedli i form
jednostek osadniczych. Do analizy tego zagadnienia posłużyły mu szczegółowe mapy
katastralne z lat 1857-1860 oraz starsze mapy z lat 1758 i 1784. Już na pierwszy
rzut oka na 25 rycin ilustrujących ten dział, czytelnik orientuje się, że charakte
rystycznym elementem osadniczym wsi były grupy d o m ó w i zabudowań oddzielone
jedne od drugich dużymi połaciami uprawnej ziemi. Mamy tu w i ę c prawdopodob
nie do czynienia z pierwotnym osadnictwem jednodworczym lub przysiółkowym, co
potwierdzałby fakt, iż ten typ osad, zwany „szer", organizacyjnie wiązał się z w i e l k ą
rodziną.
Kolejny rozdział pracy to omówienie typologii i rozwoju chałupy. Za punkt
w y j ś c i o w y bierze autor dom z kuchnią, sienią i komorą, w którym w pierwszej
fazie następuje wydzielenie w sieni komory mieszkalnej, a następnie dodanie izby
obok kuchni. Dopatruje się przy tym związków z podobnymi chałupami w y s t ę p u
jącymi w budownictwie słoweńskim i styryjskim.
Pokrewny temu typowi był dom złożony z trzech pomieszczeń, tj. izby, kuchni
i komory, ale bez komunikacji w e w n ę t r z n e j . Do każdego z pomieszczeń prowadzą
drzwi z zewnątrz. Interesujące w tym wypadku jest funkcjonalne zastosowanie
podcieni lub silne wypuszczenie do przodu okapu dachowego zapewniającego ochro
nę w e j ś ć przed opadami atmosferycznymi. Analogie do tego rodzaju budownictwa
znane są z terenu Rumunii'-.
W tym rozdziale autor wraca ponownie do kwestii zagród czworobocznych,
analizując ich rozwój, oraz omawia typ zagrody w kształcie litery „L", w której
pod jednym dachem znajdują się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. N a s t ę p
nie omawia także takie elementy architektoniczne, jak ganki i podcienia oraz
rodzaje i rozwój urządzeń ogniowych. Z kolei przechodzi do opisu zdobnictwa
i wyróżnia trzy jego rodzaje: dekorację malowaną, rzeźbioną i sztukatorską. Szcze
gólnie interesująca jest dekoracja malarska drewnianych płaszczyzn dachu w y s t ę
pujących nad ścianą szczytową. Wśród m o t y w ó w zdobniczych spotyka się tu ele
menty geometryczne z klasyczną rozetą cyrklową wpisaną w koło (którą znajdu
jemy również na tamtejszych skrzyniach sarkofagowych), roślinno-kwlatowe, ma
jące swój odpowiednik w tzw. węgierskim renesansie, a także zoo- i antropomorficzne. Te ostatnie bywają niekiedy ryzowane na drewnianych szczytach domów.
Mówiąc o rodzajach dekoracji nie pomija autor również wnętrz mieszkalnych.
Opisuje je wprawdzie bardzo krótko, ale daje przegląd ciekawszych mebli o cha
rakterze muzealnym (zydle, ryzowane skrzynie i łóżka, meble malowane oraz piece
kaflowe).
Dalszy ciąg pracy stanowi o m ó w i e n i e konstrukcji budynków zarówno mieszkal
nych, jak i gospodarczych. Jednym z bardziej interesujących szczegółów jest opis
nieznanej w Polsce konstrukcji dachu, która polega na ustawianiu na ścianach
2
P. H . S t a h 1, Planurile
can. Sibiu 1958.
caselor
rominesti
táránesti,
[w:] Studii
si
comuni
�266
RECENZJE
poprzecznych budynku kilku par skrzyżowanych k o z ł ó w zastępujących sochy i pod
trzymujących ślemię. N a nim zaś leżą normalne krokwie. Jest to panująca forma
konstrukcji d a c h ó w n a opisywanym terenie, chociaż bywają też dachy ze z w y k ł ą
konstrukcją sochowo-ślemieniową. Dodajmy od siebie, że sposób umieszczania ś l e
mienia na kozłach nie jest specyfiką węgierską, gdyż znamy go r ó w n i e ż z połu
dniowej Słowacji, Bułgarii, Polesia, a także z niektórych okolic południowych Nie
miec .
W ramach opisu b u d y n k ó w gospodarczych, spośród których autor nie pomija
nawet najmniejszych (np. gołębniki), zwraca on szczególną u w a g ę na spichrze p i ę
trowe, tzw. „kászté" lub „kastu", które w y s t ę p u j ą t e ż w Austrii i u S ł o w e ń c ó w .
Charakterystycznymi obiektami dla omawianego terenu są budynki przeznaczone
do produkcji i przechowywania win. Są to dwu- lub trójpomieszczeniowe obiekty,
w których pierwsze lub drugie pomieszczenie mieści urządzenia do wyrobu w i n
(prasa itd.), ostatnie zaś jest izdebką z piwnicą pod spodem. Pod w z g l ę d e m kon
strukcyjnym budynki te w zasadzie nie różnią się od mieszkalnych.
Dalszą część pracy (w ramach tego samego rozdziału) poświęcił autor opisowi
obiektów sakralnych (kościoły, dzwonnice, kapliczki, krzyże) zarówno drewnianych,
jak i murowanych.
Tóth Janos, będąc specjalistą w zakresie muzealnictwa skansenowskiego, ko
rzysta z każdej okazji, by przedstawić w tym zakresie swoje poglądy. Jest on zda
nia, ż e ochrony zabytków budownictwa nie należy ograniczać wyłącznie do m u z e ó w
skansenowskich, ale objąć nią in situ całe wsie lub ich części. Na tle omawianych
„skansenów" w Szombathely i Zalaegerszeg śledzi on możliwości zastosowania ele
m e n t ó w tradycyjnego budownictwa we współczesnej architekturze.
W zakończeniu książki znajdujemy obszerną bibliografię zagadnienia oraz krót
kie (może zbyt krótkie) streszczenia w języku angielskim, niemieckim i rosyjskim.
Książka J . Tótha stanowi niewątpliwie dobry przykład opracowania, którego
wartość podnosi bardzo bogata szata ilustracyjna i dobry na ogół układ graficzny.
Na w s p o m n i a n ą szatę ilustracyjną składają s i ę fotografie, rzuty i przekroje budyn
k ó w , plany zagród i wsi, rysunki detali architektonicznych oraz szereg kolorowych
tablic. Podobnie, jak we wcześniej już opublikowanych pracach tego autora, nie
naganny jest druk na doskonałym papierze kredowym i wysoki poziom wszystkich
ilustracji. Jest to z kolei zasługa wydawnictwa Müszaki Konyvkiadó w Budapeszcie.
3
Jerzy
A N T O N I KUCZYŃSKI, Syberyjskie
Czajkowski
szlaki, W r o c ł a w ¡1972, ss. 409, ilustr.
Problematyka syberyjska, tak wyraźnie zaznaczona w dziejach etnografii pol
skiej, również we współczesnej polskiej nauce cieszy s i ę rosnącym zainteresowa
niem. Obok Antoniego Kuczyńskiego, z podziwu godną w y t r w a ł o ś c i ą podkreślaj ą3
Z. D m o c h o w s k i , Sprawozdanie
ze studiów
nad poleskim
budownictwem
drzewnem w r. 1934/35, „Biuletyn historii sztuki i kultury", 1935, nr 4, s. 329, ryc. 19;
Ch. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 95; D. Z e l e n i n , Rusische (ostslavische) Volkskunde, Berlin i Lipsk 1927, s. 268, ryc. 210; J . M j a r t a n , Prispevok к Studiu ludového
stavitelstva a bývania
v okrese Vráble,
„Slo
venský Národopis", 1958, z. 5, rozdz. 4; B. S c h i e r , Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 52-53; J . C z a j k o w
s k i , Konstrukcja sochowo-ślemieniowa
w budownictwie vtiejskim na terenie Polski,
„Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I V : 1972.
�RECENZJE
267
cego swymi licznymi publikacjami w a g ę zagadnień syberyjskich, piszą o nich
w okresie powojennym także W. Armón, T. Chodzidło, językoznawca S. Kałużyński
oraz religioznawca H . Swienko. Większość prac omawia w k ł a d P o l a k ó w w pozna
nie kultury l u d ó w syberyjskich w okresie sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , należy zatem
do s t u d i ó w z zakresu historii nauki. Prace te winny stanowić przygotowanie i za
chętę do podjęcia, po trwającej ponad pół wieku przerwie, terenowych badań etno
graficznych na obszarach syberyjskich. L u k i tej nie zapełnił Stanisław Urbańczyk,
jedyny etnograf polski prowadzący w ostatnich latach badania terenowe nad B u riatami. Rozwijająca s i ę współpraca etnografów krajów socjalistycznych zapewne
stworzy już wkrótce warunki do zainicjowania takich badań.
Książka A. Kuczyńskiego jest pracą popularnonaukową. Zajmuje się zresztą
nie tylko dziejami badań etnograficznych. Jej zakres jest szerszy. Informuje czy
telnika o udziale P o l a k ó w w poznaniu z a r ó w n o ziemi, jak i l u d ó w syberyjskich
oraz ich kultury. Obok danych o badaniach etnograficznych dostarcza ponadto w i a
domości o materiałach i badaniach antropologicznych, językoznawczych, geologicz
nych, geograficznych oraz zoologicznych i botanicznych. Na zdecydowaną dominację
w tej książce problematyki etnograficznej, obok profesji i zainteresowań autora,
w p ł y n ę ł o znaczenie materiałów i s t u d i ó w nad kulturą l u d ó w tubylczych w cało
kształcie naukowych badań Polaków na terenie Syberii.
Wstęp książki zawiera informacje o zakresie pracy, a także wykorzystanych
źródłach. Autor dokonał selekcji bogatej literatury przedmiotu, selekcji podporząd
kowanej celowi pracy, jakim jest przedstawienie historii gromadzenia materiałów
o wartościach naukowych i badań naukowych P o l a k ó w na Syberii. Jednocześnie
wskazuje na niewykorzystane dla tematu, a niezwykle cenne źródła znajdujące s i ę
w archiwach radzieckich. Podkreśla znaczenie problematyki syberyjskiej nie tylko
z racji powiązań Syberii z losami wielu P o l a k ó w w przeszłości, ale również ze
w z g l ę d u na jej współczesną rolę terenu nadzwyczaj rozległego, bogatego w zasoby
surowcowe i g w a ł t o w n i e się rozwijającego.
Rozdział pierwszy Syberia w czasie i przestrzeni przynosi podstawowe wiado
mości o historii, ludach syberyjskich i ich kulturze oraz środowisku geograficznym,
niezbędne dla zrozumienia w a r u n k ó w działania i przedmiotu zainteresowań polskich
badaczy. Dowiadujemy się w i ę c o podboju i kolonizacji tych ziem przez Rosję, przy
czym utrwalenie panowania na terenie Zachodniej Syberii w okresie po śmierci
Jermaka nie było już dziełem „księstwa moskiewskiego", jak pisze autor (s. 32),
a moskiewskiego państwa. Losy l u d ó w tubylczych, eksploatowanych i wyniszcza
nych w kolonialnych warunkach narzucanych przez carat, przeciwstawiono rady
kalnie nowej ich sytuacji w ramach socjalistycznego państwa. Kulturę tych l u d ó w
w jej tradycyjnej postaci scharakteryzowano posługując się obszernymi fragmenta
mi relacji, z których jedynie najstarsza, Kamieńskiego-Dłużyka, sięga X V I I wieku.
Dlatego zaskakuje stwierdzenie zamieszczone w podsumowaniu tej części pracy:
„Tak mniej więcej w ogólnych zarysach przedstawiał się układ etniczno-gospodarczy Syberii przed trzystu laty..." (s. 80).
Stanowczo zbyt wiele zarzutów i znaków zapytania m o ż n a postawić fragmen
tom tego rozdziału traktującym o problemach etnicznych Syberii. Autor o ludach
Syberii pisze zamiennie jako narodowościach lub narodach, nie uwzględniając prób
powiązania tych dwóch ostatnich terminów z etapami rozwoju etnicznego. Wpro
wadza nazwy grup etniczno-językowych: „ugorska" i „samodijska" (s. 82) w for
mach nieużywanych w nauce polskiej. W naszej literaturze grupy te określamy
jako ugryjską i samojedzką. Wymienia sześć grup etniczno-językowych tubylczych
l u d ó w Syberii pominąwszy niezbędną tutaj informację, że grupy te w c h o d z ą w r a -
�268
RECENZJE
mach przyjętej klasyfikacji do określonych rodzin. Wśród tureckich l u d ó w Syberii
zabrakło Tuwijczyków, zwanych dawniej Sojotami (s. 83). Do Paleoazjatów autor
zalicza, wbrew najnowszej literaturze radzieckiej i polskiej, również Eskimosów,
A l e u t ó w i K e t ó w (s. 86-87). W tekście w y k ł a d u oraz w indeksie pojawiają się obok
siebie takie nazwy etniczne, jak Szorcy i Szorowie, Nanajcy i Nanajowie, Udechejcy i Udechejczycy, bez wyjaśnienia, że wymienione pary nazw dotyczą tych
samych ludów. Nie wykorzystano indeksu dla zorientowania czytelnika poprzez
odsyłacze, że np. Eweni to lud dawniej nazywany Lamutami. Brak zestawienia no
wych i starych nazw etnicznych nie pozwoli czytelnikowi zorientować się, że G i liacy, wśród których przebywał B. Piłsudski, znani są dzisiaj pod nazwą N i w c h ó w ,
a Goldowie to współcześni Nanajowie. Zarówno podana klasyfikacja grup etnicz
nych, jak i statystyka etniczna w y m a g a j ą powołania się na źródło. Rozumiem, że
autor nie chciał przeładować bibliografii. Pominięcie w niej pozycji podstawo
wych, takich jak Atlas narodów
mira czy Narody Sibirii z serii „Narody mira"
wydaje się jednak niedopatrzeniem.
Kolejny rozdział „W kręgu tradycji historycznej i pamiętnikarskich relacji"
dotyczy już problematyki zasygnalizowanej tytułem książki. Długą listę P o l a k ó w
piszących o Syberii z autopsji otwiera znane nazwisko A. Kamieńskiego-Dłużyka.
R ó w n i e szeroko przedstawione zostały losy i materiały etnograficzne L . Sienickiego,
K . Lubicz-Chojeckiego, J . Kopcia i F . Ciecierskiego. A. Kuczyński, autor monogra
ficznych artykułów O Kamieńskim-Dłużyku, Sienickim, Kopciu i Ciecierskim, pisze
o okresie do końca X V I I I wieku z dużym znawstwem. Stosuje schemat następujący,
po o m ó w i e n i u biografii zesłańca, ze szczególnym o m ó w i e n i e m jego syberyjskiego
itinerarium, przytacza obszerne fragmenty pozostawionych relacji i wyrokuje o ich
wartości na podstawie znajomości współczesnej nam literatury przedmiotu. Jako
komentarz do w y p i s ó w z Kamieńskiego pojawił się przydługi, przeszło dwustronicowy, cytat z Frazera. Przy okazji w s p o m n ę o niewątpliwej wadzie książki, jaką
jest jej rozwlekłość. Uderza ona zresztą nie tam, gdzie A. Kuczyński drobiazgowo
opowiada o faktach lub umieszcza wypisy ze w s p o m n i e ń podróżników, a tam, gdzie
pisze do nich wprowadzenia i komentarze.
Omówienie relacji Polaków z Syberii z okresu późniejszego zawarł autor w roz
dziale „Zesłańcze szlaki w pierwszej połowie X I X stulecia". Po zarysowaniu sytu
acji politycznej i kulturalnej na ziemiach polskich oraz ukazaniu związków m i ę
dzy polskim ruchem w y z w o l e ń c z y m a rosyjskimi rewolucjonistami przedstawia
A. Kuczyński długi szereg Polaków przebywających w ó w c z a s na Syberii. Wśród
nich na szczególną uwagę zasługuje postać J . Kowalewskiego, znakomitego orientalisty, pierwszego naukowca w grupie P o l a k ó w piszących o Syberii oraz J . Koby
łeckiego, autora książki uznanej za pierwszą polską monografię Syberii.
Następny rozdział, „Syberyjskie drogi nauki tułaczej", już w swym tytule za
wiera charakterystykę polskiej eksploracji Syberii w I I połowie X I X wieku. Poja
w i a j ą się świetne nazwiska badaczy, spośród których wielu ukształtowało swoje
naukowe zainteresowania podczas pobytu na Syberii, wnosząc doniosły w k ł a d w po
znanie zamieszkujących ją ludów. Obok reprezentantów nauk przyrodniczych:
A. Czekanowskiego, J . Czerskiego, B. Dybowskiego, występują badacze kultury l u
dów tubylczych: W. Sieroszewski, E . Piekarski, A. Szymański, F . Kon. M. Witaszewski, B. Piłsudski i in. Powiązanie większości spośród badaczy-etnografów z rewolu
cyjnymi ruchami społecznymi i zetknięcie się z ewolucjonistyczną i marksistowską
literaturą, przy silnej jednakże presji materiałów terenowych, stworzyło interesu
jące metodologiczne ramy ich pracy. W rozdziale tym zakwestionować należy, na
co zwrócił u w a g ę W. Armon, twierdzenie o „angielskiej wersji książki" W. Siero1
�269
RECENZJE
szewskiego Dwanaście
lat w kraju Jakutów
(s, 429) oraz informację o A. S z y m a ń
skim jako autorze „wielkiej pracy pt. Ziemia jakucka i jej mieszkańcy,
„znajdują
cej s i ę po dzień dzisiejszy w rękopisie" (s. 345). „Angielska wersja książki" jest
46-stronicowym streszczeniem wybranych rozdziałów pracy z dodanymi uzupełnie
niami W. Sieroszewskiego, natomiast odnalezione w Warszawie i Krakowie frag
menty zamierzonej pracy, której Szymański nie zakończył, pozwalają m ó w i ć o nim
jako o autorze niezrealizowanego wielkiego zamysłu.
Ostatni rozdział, „Siadami badaczy tubylczych kultur Syberii w wieku X X " ,
obejmuje już badaczy i podróżników z wyboru: J . Talko-Hryncewicza, M. Czaplicką,
S. Poniatowskiego i in. Należy dodać, że Ossolineum, wydawca książki, hojnie ją
wyposażyło, drukując poza w s t ę p e m jeszcze „Od autora", a także umieszczając
„Zestawienie chronologiczne" faktów związanych z omawianym tematem, obszerny
„Wykaz źródeł i ważniejszej literatury" oraz „Przypisy", ponadto indeks nazwisk
i nazw geograficznych.
Syberyjskie
szlaki A. Kuczyńskiego, praca popularnonaukowa, na skutek w y
eksponowania problematyki etnograficznej stały się najszerszą, jak dotąd, próbą
całościowego- przedstawienia dziejów badań P o l a k ó w nad kulturą l u d ó w Syberii.
Z tej nie tak częstej dla książek popularnonaukowych funkcji podsumowania wy
przedzającego szczegółowe opracowania naukowe Syberyjskie
szlaki w y w i ą z u j ą się
dobrze dzięki szerokiej wiedzy autora o przedmiocie rozważań i na ogół zachowanej
ostrożności w formułowaniu sądów. Książka ta stanowi wartościowe ustalenie do
tychczasowego stanu wiedzy i zachęca do wypełnienia luk i pogłębienia badań.
Wymienione potknięcia w s k a z u j ą na konieczność szczególnie troskliwego przygo
towania tego typu publikacji, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czytelników.
Zbigniew
Jasiewicz
WŁODZIMIERZ WINCŁAWSKI, Przemiany środowiska
wychowawczego
wsi
peryferyjnej.
Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław—War
szawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293.
Studium Wincławskiego u w a ż a m za w a ż n ą pozycję socjologii wychowania. Ten
dział socjologii wyodrębniony już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i posiadający wy
raźnie wyodrębniony przedmiot, nie był rozwijany w Polsce Ludowej w zakresie
badań nad środowiskiem wiejskim. Okres głębokich przemian społeczno-kulturo
wych wsi został wręcz zaprzepaszczony nie tylko zresztą dla socjologii wychowa
nia. Powstałe w tym okresie prace dotyczące kultury wsi, na ogół typu historycz
nego, okazują małą przydatność jako podbudowa działania. Zawierają niewiele i n
formacji mogących posłużyć do podjęcia konkretnych zabiegów wychowawczych.
Praca Wincławskiego stanowi wyraźny przełom. Określona została jako znaj
dująca się na „pograniczu kilku dyscyplin, przede wszystkim jednak pedagogiki
społecznej, socjologii wychowania oraz socjologii wsi", a napisana „metodą etnogra
ficzną" 4 To zastosowanie nazw różnych nauk m o ż e w y d a w a ć się zbędne. Jest to
jednak niewątpliwie wyraz dążeń integracyjnych w obrębie nauk społecznych
przeciwstawiających się zbyt daleko idącej specjalizacji. Trzeba zarazem przyznać,
że analiza procesu wychowania i całości środowiska wychowawczego nie jest
1
Z. T . W i e r z b i c k i ,
Przedmowa do omawianej pracy, s. I I I .
�270
RECENZJE
m o ż l i w a bez zintegrowanego podejścia. Wychowanie jest soczewką skupiającą sze
reg działań społecznych środowiska wiejskiego.
Terenem badań była w i e ś Ciche Górne w powiecie nowotarskim. Studium jest
monografią całościową z problemem wiodącym, który wyznacza pewien kąt w i
dzenia. W tym przypadku były to zagadnienia środowiska wychowawczego, którego
zmiany autor prześledził w przedziale czasowym od 1870 do 1968 r. Układami od
niesienia dla oceny etapów przemian są dla autora: stan z roku 1870 i współczesne
środowisko wielkomiejskie, jako pewne kontinuum rozwojowe, na tle którego oma
wia badaną Wieś. Wincławski obierając tę zasadniczą opozycję: tradycja — w s p ó ł
czesność, poszedł w i ę c inną drogą niż na przykład D. Markowska , usiłująca w y
raźnie określić cezury czasowe przemian rodziny w środowisku wiejskim. Zakres
pracy jest szeroki, w y d a w a ł o b y się za szeroki jak na jej rozmiary. Autor jednak,
jak podkreśla w przedmowie Z. T. Wierzbicki, uniknął niebezpieczeństw po
wierzchowności docierając do wszystkich istotnych problemów.
Studium składa się z dwu części, w których autor omawia: 1 — naturalne śro
dowisko wychowawcze (rodzina i społeczność lokalna) oraz 2 — intencjonalne śro
dowisko wychowawcze (instytucje ponadlokalne).
Przemiany procesu wychowania w rodzinie są skorelowane z przemianami ro
dziny i jej funkcji. Ciche sklasyfikowane jako w i e ś peryferyjna (wg obliczeń
autora wsie takie stanowią około 30°/o) nie mogło jednak oprzeć s i ę impaktowi k u l
tury masowej i w z o r ó w miejskich. Przemiany charakteru rodziny wiejskiej, oma
wiane w szeregu współczesnych prac, dają s i ę zaobserwować i tutaj. Są one jednak
mniej intensywne niż we wsiach bardziej zurbanizowanych; na linii przyjętego
przez autora kontinuum byłoby Ciche bardziej odległe od modelu rodziny wielko
miejskiej, a bliższe modelowi z roku 1870.
Sytuacja przemieszania starego i nowego jest zjawiskiem charakterystycznym,
jest pewnym stanem społecznym w badanej wsi. Postawy aktywne, nowe dążenia,
wzory, aspiracje, realizowane m. in. w wychowaniu, stoją w sprzeczności z niskim
poziomem produkcji rolnej. Sprzeczność ta jest czynnikiem zakłócającym linię
przemian, lecz jej nie hamującym. Proces wyodrębniania się jednostki z rodzinne
go zespołu roboczego, „wyodrębniania człowieka z gospodarstwa" jest zjawiskiem
postępującym. Przystosowanie się do nowej sytuacji i próby jej przezwyciężenia
w y t w o r z y ł y nowy typ osobowości przeciwstawny „człowiekowi-nawykowcowi", cha
rakterystycznemu dla wsi tradycyjnej, a mianowicie typ „człowieka-innowatora".
Wyodrębnienie się człowieka z gospodarstwa oraz wzrastająca autonomizacja
rozbija harmonijność i w e w n ę t r z n ą spójność wychowania tradycyjnego: oddzielono
je od pracy. Wychowanie zostało podzielone (a przynajmniej jest to tendencja na
silająca się w Cichem) na dwa odrębne procesy: przygotowanie zawodowe i kształ
towanie osobowości. I tu zwraca u w a g ę Wincławski na istotne czynniki kształtu
jące osobowość dziecka, jak autorytet rodzicielski, charakter pracy produkcyjnej
i styl życia w rodzinnej zagrodzie. Wyodrębnienie ich wydaje się istotne chociażby
ze w z g l ę d u na niedocenianie ich przez współczesną politykę s p o ł e c z n o - w y c h o wawczą.
Wychowanie w kolektywach pełni w e d ł u g autora mniejszą rolę. O ile jeszcze
klasa szkolna jako grupa celowa spełnia pewne funkcje wychowawcze, to sponta2
3
4
2
W pracy Rodzina
w środowisku
wiejskim,
Kraków
3
1964,
ss.
214.
Cechą charakterystyczną w s i „peryferyjnej" jest jej peryferyjne usytuowanie
w z g l ę d e m miast, ośrodków przemysłowych i wsi o funkcjach usługowych.
4
Wincławski,
Przemiany
środowiska...,
s. 5.
�RECENZJE
271
niczne dziecięce grupy rówieśnicze cechuje brak oddziaływania socjalizacyjnego
i niski stopień oddziaływania więziotwórezego. Skierowanie w i ę c uwagi na rodzinę,
jako g ł ó w n ą instytucję kształtującą osobowość, powinno wskazać kierunek polityce
wychowawczej.
Wzrost wychowawczego znaczenia rodziny idzie w parze ze spadkiem adaptacyjno-korektywnych funkcji grupy lokalnej w Cichem. Należy sądzić, że obecny
kierunek społecznych przemian wsi związany jest ze spadkiem znaczenia i dezinte
gracją grupy lokalnej rekompensowanymi wzrostem znaczenia rodziny, czyli że lo
kalna społeczność wiejska staje s i ę grupą autonomizujących się rodzin, w których
odbywa się decydująca część procesu wychowania.
Jednym z problemów poruszanych w związku z ucieczką młodych ze wsi jest
problem czasu wolnego i sposobu jego spędzania. Dzieci z Cichego w i d z ą go w ma
rzeniach jako czas w y p e ł n i o n y bierną konsumpcją. Należy — sądzę — postawić so
bie pytanie, czy dość powszechny model biernego uczestnictwa w kulturze nie jest
przypadkiem pragnieniem odpoczynku od nadmiaru o b o w i ą z k ó w ? Przemęczenie
pracą nie sprzyja aktywności społecznej jednostki.
R ó w n i e interesująca jest część studium poświęcona ponadlokalnym instytucjom
wychowawczym. Opisywany w pracach socjologicznych konflikt między szkołą
a w s i ą w y s t ą p i ł tu po 1900 r. Konflikt ten istnieje zresztą w dalszym ciągu, co
przejawia s i ę w niskiej frekwencji szkolnej w okresie nasilenia prac polowych, nie
zbyt wysokiej sprawności nauczania, w m a ł y m procesie (20%) u c z n i ó w kontynuują
cych naukę w szkołach ponadpodstawowych. Wzrost oceny wykształcenia jest jednak
wyraźny. W y ł o m w konfliktowym stosunku do szkoły s p o w o d o w a ł y rodziny reemi
grantów i, obecnie, chłopów-robotńików, dążące do zapewnienia dzieciom wy
kształcenia. Czynnikiem decydującym o zmianie stosunku do szkoły był w i ę c kon
takt ze ś w i a t e m ponadlokalnym. Szkoła stała się pomostem łączącym z nim i umo
żliwiającym wyjście ze wsi. Odgórnie narzucona, obca wisi tradycyjnej (por. prace
J . Chałasińskiego i W. Szczerby) stała się z czasem instytucją potrzebną i nie
zbędną. W świetle tych stwierdzeń interesujące byłoby prześledzenie drogi, jaką
przeszła szkoła od instytucji obcej i dysharmonicznej w kulturze ludowej do i n
stytucji w a ż n e j i niezbędnej w kształtowaniu drogi oraz celów życiowych młodego
pokolenia wsi.
Na koniec chciałbym wrócić jeszcze do problemu metody i technik badawczych.
Autor podjął próbę rehabilitacji metody etnograficznej w epoce badań masowych.
Jest to n i e w ą t p l i w i e próba udana. W świetle doświadczeń etnografii jest to jednak
w y w a ż a n i e m drzwi otwartych.
Pewne wątpliwości budzi też nie tyle podstawowa technika badawcza — obser
wacja uczestnicząca ukryta, ile jej ocena. Wydaje się, że charakter uzyskanych in
formacji nie w y m a g a ł aż tak zakamuflowanej i konspiracyjnej metody. Sam autor
przyznaje, że pełnienie o b o w i ą z k ó w kierownika szkoły nieraz kolidowało z pro
wadzonymi badaniami, a ich ukończenie było m o ż l i w e dzięki zwolnieniu z części
o b o w i ą z k ó w oraz pomocy stypendialnej P A N - u . Pewne zdziwienie musi w i ę c bu
dzić apel Z. T. Wierzbickiego do nauczycieli wiejskich o kontynuowanie pracy
Wincławskiego i zbieranie w naukowy sposób materiału empirycznego. Sam apel
i jego ton zbyt przypomina podobne wezwania z przełomu X I X i X X wieku. Wieś
tymczasem domaga się nauczyciela — rzetelnego fachowca, profesjonała — jak p i
sze Wincławski — doskonalącego s i ę w swej pracy, zwłaszcza w pracy w środo
wisku wiejskim. Prace takie, jak Wincławskiego, winny być raczej pomocą niż
jednym z c e l ó w nauczycieli pracujących na wsi.
Studium Wincławskiego wskazuje w a ż n y kierunek badań naukom społecznym.
�272
RECENZJE
Jest to jednocześnie próba korekty stanowiska pedagogiki. Wskazuje bowiem inny
kierunek oddziaływań wychowawczych: od poznania środowiska do pedagogiki,
a nie na odwrót. Należałoby .sobie życzyć, by praca ta stała się o b o w i ą z k o w ą lek
turą nauczycieli przygotowujących się do pracy w takim środowisku, jak w i e ś „pe
ryferyjna".
Recenzowana praca budzi wiele smutnych refleksji. W świetle danych z C i
chego oderwane od życia w y d a j ą się n a w o ł y w a n i a pedagogów o osobny kąt czy
osobne posłanie dla dziecka. Jakże inaczej niż w postulatach pedagogów przed
stawia się też problem równych szans i równego startu życiowego dla dzieci. U w a
żam tę książkę za wyzwanie rzucone pedagogom, działaczom politycznym i społeczno-kulturalnym. Szkoda, że ukazała się w tak m a ł y m nakładzie, co praktycznie
nie pozwoli jej wyjść poza środowisko naukowe. Należałoby sobie życzyć, aby
praca Wincławskiego zrobiła dobry początek nowego etapu rozwoju socjologii wy
chowania w Polsce.
Leon
Grela
B U D O W N I C T W O L U D O W E O P O L S Z C Z Y Z N Y , tekst: E . Gil, S. Pilarski; foto
grafie: S. Broniez ¡(3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie
graficzne: Z. Jasińska; Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50.
Wszelkie dotychczasowe dokonania wydawnicze Muzeum Wsi Opolskiej ukie
runkowane są na popularyzację działalności tej placówki w zakresie stanu zaawan
sowania prac inwentaryzacyjnych i konserwatorskich oraz przybliżenia etnogra
ficznej problematyki regionu miejscowemu społeczeństwu. Trzeci z kolei folder po
święcony jest budownictwu ludowemu Śląska Opolskiego , a treść jego oprowadza
czytelnika po wielu rejonach tej ziemi, gdzie do naszych dni zachowały się „drew
niane pomniki" miejscowej architektury. W ich zespole występują budynki miesz
kalne, obiekty gospodarcze — stodoły, spichlerze, chlewy, piwnice, olejarnie oraz
budownictwo sakralne. Oprócz starannie dobranych zdjęć zaprezentowano w fol
derze rozplanowanie wnętrz poszczególnych obiektów oraz pokazano nieco detali
architektonicznych. Tekst prezentuje natomiast najistotniejsze wiadomości histo
ryczne oraz społeczno-gospodarcze, które dotyczą pierwocin budownictwa drew
nianego na tych obszarach. Nie pominięto w nim także omówienia pierwszoplano
wych cech poszczególnych rodzajów budynków. W odniesieniu do pomieszczeń
mieszkalnych tworzą je dwuspadowe dachy krokwiowe, zrębowe ściany i dwutraktowe rozplanowania wnętrza z sienią usytuowaną centralnie, dzielącą budynek na
dwie izby i dwie komory. Jedną część chałupy zajmował gospodarz, drugą na
tomiast przeznaczano dla wycużników
— rodziców będących na utrzymaniu dzieci
po zrzeczeniu się majątku. Występowały także budynki jednotraktowe, w których
po jednej stronie sieni znajdowała się izba, po drugiej zaś izba i komora. W bu
dynkach tych częste było połączenie pod jednym dachem pomieszczeń mieszkalnych
i gospodarczych. Opisy te uzupełnione są fotografiami obiektów zachowanych w te
renie, z których część zostanie przeniesiona do- skansenu.
W podobny sposób potraktowano opisy budynków gospodarczych wymieniając
jedynie najistotniejsze cechy ich konstrukcji. Dopełnieniem tego opisu są także fo
tografie, które w tego rodzaju popularnych wydawnictwach odgrywają większą
rolę od tekstu. Dokładna metryka umieszczona pod każdą z ilustracji czyni całość
г
1
Tytuły dwu poprzednich folderów: Spichlerze
Wiatraki i młyny wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969.
Opolszczyzny,
Kraków
1967;
�273
RECENZJE
folderu przystępną i zrozumiałą dla nieprofesjonalistów. Z obiektów architektury
sakralnej zaprezentowano 5 kościołów. Najstarszy z nich zbudowany został około
1518 roku (Olesno), inne natomiast są zaledwie nieco młodsze. Architektura sa
kralna Opolszczyzny wykształciła się na gruncie rozwiniętego już budownictwa
świeckiego. Uwidacznia się to na przykładzie szeregu cech wspólnych, zwłaszcza
w konstrukcji, materiale budowlanym i zdobnictwie. Przy wznoszeniu tych budowli
pracowali bowiem ci sami majstrowie śląscy lub ich uczniowie, którzy budowali
budynki mieszkalne i gospodarcze. W sumie jest to architektura zrodzona z miej
scowych tradycji, które dopiero w k o ń c o w y c h latach X I X stulecia zaczęły powoli
zanikać. Spowodowane to zostało licznymi w z g l ę d a m i ekonomiczno-społecznymi,
0 których tylko mimochodem wspominają autorzy. Podobnie jak w wydawnictwach
poprzednich tego typu, również i tutaj zapomnieli oni o zaprezentowaniu mapy
Opolszczyzny ze wskazaniem na niej obiektów udostępnionych w folderze, który
1 w takiej formie spełnia s w ą rolę popularyzatorską.
Antoni
Kuczyński
L E K S I K A P O L E S J A U P R A S T O R Y I C Z A S I E , Mińsk 1971, ss, 212, nlb. 3
(w tekście mapy).
Trzecią z kolei pracą zbiorową z dialektologii Polesia w y d a n ą w ciągu ostat
nich paru lat jest Leksika Polesia u prastary i czasie, opracowana przez biało
ruski zespół naukowy Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk w M i ń s k u . Z a
równo dwie prace poprzednie, jak też niniejsza, prezentując głównie materiał j ę
zykowy, a także archeologiczny, zmierzają do wyjaśnienia na szerokim tle po
r ó w n a w c z y m słowiańsko-bałtyckim. roli Polesia w kształtowaniu się S ł o w i a ń
szczyzny, a także późniejszych migracji l u d ó w słowiańskich i niesłowiańskich przez
tereny Polesia. Zagadnienie to nie powinno być przecież obojętne etnografom. Do
dajmy też, że etymologiczna analiza materiału językowego, jaki przedstawiają
autorzy, może nasunąć etnografowi wiele cennych spostrzeżeń.
W omawianej tu pracy zespół lingwistów białoruskich w składzie: G . F . Wiesztort, L . T. Wygonnaja, J . J . Łuczyc-Fiedorec i W. U. Martynow, podjęła ambitne
zadanie naświetlenia podobieństw i różnic leksykalnych pomiędzy trzema zasadni
czymi częściami Polesia na tle ogólnosłowiańskim z uwzględnieniem procesów et
nicznych, jakie zachodziły na tych ziemiach w przeszłości. Południowe Polesie to
teren w p ł y w ó w irańskich, wschód, a z czasem północ —• obszar w p ł y w ó w bałtyc
kich, zachód natomiast zajmowali Słowianie, którzy po wędrówkach Gotów posu-'
w a j ą się wraz z Irańczykami, Hunami i Bułgarami nadwołżańskimi na południe,
a część ich na Polesiu żyje w symbiozie z Jaćwingami, którzy na zachód sięgają
w głąb Mazowsza. Badając wybrany materiał leksykalny, autorzy niekiedy łączą
Polesie zachodnie z Mazowszem jako obszar wspólnych infiltracji jaćwieskich. P r y peckie Polesie podzielone zostało na trzy areały leksykalne: zachodni, centralny
i wschodni, przy czym podobieństw słownikowych jest więcej między areałem centralno-wschodnim niż centralno-zachodnim, co pozwala na wydzielenie dwóch za
sadniczych zespołów: zachodniego i centralne-wschodniego. Podział ten powstał
w wyniku późniejszego zasiedlenia wschodniej rubieży Polesia przez Słowian. T a
1
1
Por. Leksika Polesja, Moskwa 1968 (rec. A. B e d n a r c z u k ,
Polska", t. 14: 1970, s. 293-296); Polesje, Moskwa 1968 (rec. w druku).
18 — Etnografia Polska, ХУШ/1
„Etnografia
�274
RECENZJE
część Polesia była pierwotnie zamieszkiwana przez Bałtów (którzy istnieli tam
prawdopodobnie do V I I I wieku) i długo jeszcze zachowała s w ó j bałtycki charakter.
Autorzy zbadali około 500 podstawowych l e k s e m ó w i w y r a z ó w od nich po
chodnych. Rozpatrują oni grupy nazw związanych z rolnictwem: nieużytki rolne
(hora, pustavina, kurhan, murava), odłóg, ugór wraz z bliższymi określeniami jego
części (obloh, zloh, pereabloh, calina), żleb, pierwsza zaorana bruzda (poprzeczna
i podłużna), zboża i ich plonujące części, choroby zbóż, oczyszczanie ziarna od
plew, rodzaje plew, młocka ręczna i mechaniczna, dalej nazwy posiłków s p o ż y w a
nych w ciągu dnia (snedanne — zajutrak, obed — poludzeń,
vjačera), kasz, prze
t w o r ó w mlecznych, pieczywa, tłuszczów i zup (jtłśfca, rosół, kvas, boršc), а poza
tym nazwy pomieszczeń mieszkalnych (kureń, chita, kuča, izba, dom, chram), za
budowań gospodarczych itp.
S ł o w n i c t w o Polesia w odniesieniu do przedstawionych w y ż e j działów jest nie
zwykle bogate, jedno pojęcie może posiadać od kilku do kilkudziesięciu nazw, np.
na określenie nieużytków rolnych istnieje 51 terminów, pierwsza zaorana bruzda
ma ich 30, a poprzecznie zorana bruzda 25; czynność oczyszczania ziarna od plew
posiada 17 określeń itp. Dla większości tych grup leksykalnych wykreślono mapki
zasięgu poszczególnych odmian semantycznych. Wszystkie one mają odpowiedniki
w pozostałych językach słowiańskich i dają się sprowadzić do odpowiednich iorm
prasłowiańskich, a niekiedy także do iorm praindoeuropejskich. Wiele zostało za
pożyczonych z języka gockiego, irańskich i greki. Trudno na łamach skrótowego
omówienia wgłębiać się w etymologię poszczególnych słów, a przecież jest ona
w i e l k ą pomocą dla etnografów w dociekaniu treści kulturowych poszczególnych
nazw. Przytoczmy dla przykładu synonimiczne zakresy pojęcia las', 'chata', 'kasza-krupy'.
Słowianie mają wiele l e k s e m ó w na określenie lasu: bor&, дога, даь, acosija,
xvoja, suma i inne. Na wschodnim Polesiu las sosnowy nazywa s i ę chwoja, a sosną
nazywa się tam tylko bardzo stare iglaste drzewa z naturalnymi pęknięciami. T a
kie drzewa określa się jako sosnowate. Autorzy przywodzą tu paralele s ł o w i a ń s k o bałtyckie: prasłowiańskie sosna podobnie jak litewskie šaša oznaczało zapewne "na
rośl, krostę', a w i ę c coś na podobieństwo starczej, chropowatej kory drzew igla
stych. Pozostałe nazwy lasu mają źródłosów słowiański, a niektóre nawet północno-indoeuropejski, jak xvostja i Ъоь. Najstarszy zasięg ma s ł o w o Í e s i pochodne, obej
muje ono całą Słowiańszczyznę w s c h o d n i ą i zachodnią. S ł o w o to ma t e ż szeroki z a
kres znaczeniowy. Na Polesiu ma znaczenie lasu liściastego, podczas gdy w areale
serbochorwackim i panońskim oznacza materiał drzewny. Na południu Słowiańszczy
zny na oznaczenie lasu w y s t ę p u j e gora. Za starożytnością tej nazwy przemawia litew
skie giria, łotewskie dzira i pruskie garian 'drzewa'. Prasłowiańskie słowo gvozb
na południu oznacza las w górach, podczas gdy na Polesiu jest to gęsty las wśród
błot. S ł o w o даь
(tak jak rosyjskie rosca, które p o w s t a ł o od prasłow. orsti 'róść')
ma znaczenie młodego, rosnącego lasu, bo i prasłowiańskie gaiti oznaczało 'róść,
wyrastać'. Inny prasłowiański wyraz xvorsb zachował się w polskim chrust, s ł o
w e ń s k i m i serbochorwackim hrast i został zapożyczony do węgierskiego (haraszt),
ma on odpowiedniki w niemieckim Horst 'kępa drzew' i staroangielskim hyrst
'zarośla', sięga w i ę c epoki indoeuropejskiej.
Leksem chata w znaczeniu dom mieszkalny u ż y w a n y jest poza Polesiem na
zachodzie i południu rosyjskiego terytorium językowego. Na Podolu natomiast cha
ta oznacza mogiłę, a na określenie wiejskiego domu mieszkalnego u ż y w a się tam
nazwy kuriń, zaś na ruskim Zakarpaciu chiža i kuča. Polskie chata ma znaczenie
starego, ubogiego domu o jednej izbie. Wyraz ten ma dawne pochodzenie na wschód
�275
RECENZJE
od Wisły, a w języku ogólnopolskim zjawia s i ę dość późno, bo dopiero w X V I I I
wieku, i jest zapożyczeniem wschodmosłowiańskirn. Chata nie występuje u S ł o w i a n
południowych, m a ona zasięg w y r a ź n i e centralnosłowiański. Uczeni przyjmują, że
rozpowszechnił się on u S ł o w i a n wschodnich już po odłączeniu s i ę S ł o w i a n p o ł u
dniowych. Wschodniosłowiański zasięg chaty po linię Wisły nasuwa przypuszczenie,
ż e jest to s ł o w o zapożyczone z języka gockiego, gdzie hebjo oznacza pomieszcze
nie; może to być jednak również pożyczka irańska.
Przejdźmy do omówienia powszechnego pożywienia Słowian, jakim były k a
sze. Nazwom potraw przygotowywanym z kasz na Polesiu odpowiadają następu
jące leksemy: kaša, grušča, kucca, kólawa, gruca i pšeno. Obrzędowa potrawa wigi
lijna fcwcca (polskie kresowe kutia, fcucja) m a źródłosłów grecki i pochodzi od sło
w a kokkos 'ziarno'. Podobnie rzecz ma s i ę z k o ł a w ą (rosyjskie i ukraińskie kotywo), która jest też o b r z ę d o w y m jadłem (kasza z pszenicy z rodzynkami) i po
chodzi od s ł o w a greckiego kollyvon o tym samym znaczeniu. Gruca to kasza spo
rządzana z niedojrzałego ziarna, n a z w ę tę zapożyczono z niemieckiego Griitze 4 ł u « z o n y jęczmień'. Prasłowiańskie gostja г ръЬепо 'ziarno jaglane, potrawa z krup j a
glanych', zachowały s i ę we wszystkich językach słowiańskich. Również kaszę można
uznać za p o t r a w ę prasłowiańską, bo znana jest jako potrawa z krup w większości
j ę z y k ó w słowiańskich.
Autorzy białoruscy podjęli niezwykle ambitną pracę. Na podstawie wybranego
s ł o w n i c t w a z niektórych dziedzin kultury materialnej Polesia dokumentują oni
w i ę ź tego regionu z całą Słowiańszczyzną, podkreślając dzisiejszą jego archaiczność
na tym tle. W w y j a ś n i e n i u poszczególnych w y r a z ó w często uciekają się do p o r ó w
nań z językami bałtyckimi i indoeuropejskimi. Aby wyjaśnić, na czym polega ar
chaiczność kulturowo-językowa Polesia, autorzy badają zbieżności leksykalne m i ę
dzy Polesiem a odległymi dialektami słowiańskimi, np. łużyckimi, s ł o w e ń s k i m i czy
macedońskimi. Brak lub zanik podobnych l e k s e m ó w w centrum, np. w polskim czy
w czeskim, przemawia za dawnością słów, które przetrwały na peryferiach S ł o
wiańszczyzny. Jakkolwiek Polesie jest kulturowo i językowo archaiczne, to nie jest
ono najdalszą wschodnią peryferią Słowiańszczyzny, należałoby może w w i ę k s z y m
stopniu uwzględniać dialekty rosyjskie, zwłaszcza archaiczne północne. Spośród
zapożyczeń obcych nie w z i ę t o pod u w a g ę w p ł y w ó w fińskich. Jako slawiśei jednak
wykazali autorzy dużą erudycję i dobrą znajomość faktów porównawczych. Dla
etnografów interesujących s i ę kulturą S ł o w i a n Lefcsifca Polesja u prostory i czasie
jest bardzo cenną pozycją.
Alicja
E . B. W A D E C K A J A , Drewnie
tabl. 22.
idoly Jeniseja,
Bednarczuk
Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 2И,
Na rozległych obszarach stepów ciągnących s i ę w okolicach środkowego Jeniseju leży kotlina minusipska. Jeszcze dzisiaj gąszcze l a s ó w i tajg nadają jej
w wielu rejonach niemal pierwotny wygląd. To w ł a ś n i e tutaj stoją kamienne posągi
ze stylizowanymi rysunkami twarzy ludzkich i ornamentami zoomorfieznymi. T e
„kamienne pomniki przeszłości" oraz ich ornamentyka intrygowały od lat wielu
badaczy i podróżników. Informacje o nich występują w relacjach osiemnastowiecz
nych autorów, którzy zawędrowali w te odległe strony — np. D. G. Messerszmidt,
�276
RECENZJE
F . I. Strahlenberg, P. S. Pallas, I. G. Gmelin i inni, a wśród nich Polak — zesła
niec na Sybir po powstaniu kościuszkowskim (1794) J . Kopeć .
Z czasem jednak zdziwienie z powodu stojących samotnie w stepach posągów
zaczęło przeradzać się w systematyczne badania naukowe, zapoczątkowane jeszcze
w X I X stuleciu pod mecenatem Muzeum Krajoznawczego w Minusińsku. W k o ń
cowych latach X I X stulecia i w początkach X X gromadzeniem materiału zabytko
wego na drodze wykopalisk zajmowali się amatorzy-krajoznawcy, którzy w bada
niach tych nie wyszli poza opis uzyskanego inwentarza kulturowego. Nie potrafili
też powiązać w logiczne ciągi materiału archeologicznego z antropologicznym
i etnograficznym. Stąd też wyjaśnienie chronologii i genezy kamiennych posągów
znad Jeniseju było niezmiernie trudne. Ostatnie badania nad tą problematyką do
wiodły, że dolina środkowego Jeniseju otoczona ze wszystkich stron górami: K u ź nieckim Ałatau, A ł t a j e m i Sajanami, była zasiedlona przez człowieka już w epoce
górnego paleolitu, kiedy kształtowały się stosunki wspólnoty pierwotnej. W procesie
powolnego rozwoju od paleolitu do neolitu, do epoki brązu i okresu opanowania
umiejętności obróbki żelaza uległy zmianom stosunki społeczne wśród ludności
kotliny minusińskiej: matriarchat ustąpił patriarchatowi, natomiast w miejsce
pierwotnej hodowli pasterskiej przyszła hodowla koczownicza.
Oprócz wymienionej powyżej problematyki związanej z historią badań „ka
miennych pomników" recenzowana książka omawia symbolikę określonych orna
mentów, ich chronologię i funkcję. Odnośnie do funkcji to E . B. Wadeckaja wy
jaśnia, że posągów tych nie należy łączyć z obrządkiem pogrzebowym. Są one bo
wiem egzotyczną, jak na warunki syberyjskie, formą powszechnego — dla miesz
kających ongiś w dolinie środkowego Jeniseju plemion tubylczych — zjednywania
sobie przyjaźni różnego rodzaju duchów przyrody. Jeśli w i ę c owi tubylcy stawiali
posąg, to jedynie w celu osiągnięcia określonej korzyści: np. wyleczenia z choroby,
zabezpieczenia pomyślnych łowów, ochrony stada itp. Analogiczne zwyczaje spo
tkać można u innych l u d ó w Syberii, jedynie forma idoli była nie tak wielka. T e leuci, Szorcy i Kumandincy z północnego Ałtaju figurki takie sporządzali
z drzewa lub trawy, natomiast u Eskimosów z kontynentu amerykańskiego m a l e ń
kie steatytowe posążki służące za zabawki dla dzieci posiadały także s w o j ą ma
giczną funkcję.
1
Omówienie pracy byłoby niepełne, gdyby nie w s p o m n i e ć o ilustracjach, z któ
rych przede wszystkim topografie obiektów zestawione na 22 tablicach dają
względnie poprawne wyobrażenie o formie i ornamentyce, bardzo zresztą zróżnico
wanej. Tę krótką rozprawkę o osobliwych „pomnikach przeszłości" przypominają
cych niejednokrotnie posągi z Wysp Wielkanocnych kończy skrótowe o m ó w i e n i e
poszczególnych jej rozdziałów w języku francuskim.
Antoni
Kuczyński
KSIĄŻKI
NADESŁANE
Kinżałow
R. W., Kultura driewnich
Maja, Izdatielstwo „Nauka", Leningrad
1971, ss. 362, ilustr. czarno-białe w tekście.
Monografia znanego radzieckiego amerykanisty poświęcona charakterystyce k u l 1
Analizę realiów etnograficznych zawartych w Dzienniku podróży J . Kopcia
przeprowadził A. Kuczyński w artykule: Wkład polskich podróżników
do historii
etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969,
z. 1.
�RECENZJE
277
tury Majów. Autor omawia w kolejności: źródła i historię badań, gospodarkę i k u l
turę materialną, niektóre problemy struktury społecznej, w i e d z ę naukową, archi
tekturę i sztukę, literaturę, taniec i muzykę oraz wyobrażenia religijne. Praca
oparta na liczącej ponad tysiąc pozycji literaturze przedmiotu jest dobrym kompen
dium wiedzy o kulturze uważanej za jedną z wiodących w procesie rozwoju cywi
lizacji mezoamerykańskich. Uzupełnienie tekstu stanowią liczne ilustracje, plany
oraz indeksy.
R. T.
Indijskaja
kultura i buddizm. Sborník
statiej pamiati akadiemika F. I. Szczerbatskogo, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1972, ss. 277.
Księga poświęcona pamięci rosyjskiego orientalisty, znawcy buddyzmu, składa
się z d w ó c h części: pierwsza to referaty wygłoszone na sesji z okazji 100-lecia
urodzin Szezerbatskiego, druga to artykuły tematycznie związane z dziedziną jego
zainteresowań. Zbiór zawiera prace z zakresu językoznawstwa, historii literatury,
etnografii i religioznawstwa. Staroindyjskie
systemy numeracji, Struktura
niektó
rych cejlońskich
rytuałów
i mitów (w związku z kultem drzew), Buddyzm i środkowaazjatycka cywilizacja,
O rozwoju endogamii u staroindyjskích
Varnów — to
tylko niektóre z interesujących tytułów tego wydawnictwa.
Д. T.
Siemiotika i iskusstwomietria, Izdatielstwo „Mir", Moskwa 1972, ss. 362.
Zbiór artykułów i fragmentów w i ę k s z y c h prac francuskich, amerykańskich, nie
mieckich, szwedzkich, polskich i czechosłowackich uczonych, których cechą w s p ó l n ą
jest badanie różnych dziedzin kultury przy zastosowaniu aparatury badawczej nauk
ścisłych. Książka składa się z trzech części tematycznych: 1. Kultura jako system
(C. Lévi-Strauss, V. W. Turner), 2. Sztuka i modelowanie (m.in. R. Jacobson, M.
Schapiro), 3'. Badania wrażliwości estetycznej (m.in. C. E . Osgood, G . J . Suci i P. H .
Tanenbaum, W. E . Simmat). Celem edytorów było uzupełnienie wiedzy o współ
czesnych metodach badań humanistycznych.
R. T.
H o u t a r t F . , P i n E . , Kościół
w godzinie Ameryki Łacińskiej,
Warszawa 1972,
ss. 218.
Autorzy książki to profesor uniwersytetu w Louvain, jednocześnie Sekretarz
Generalny F E R E S oraz profesor Gregorianum w Rzymie, zajmujący się analizą so
cjologicznych problemów w Ameryce Łacińskiej. Praca jest próbą przedstawienia
miejsca i roli Kościoła w chwili natężonego rozwoju sytuacji społeczno-politycznej
na kontynencie południowoamerykańskim. O wartości książki decydują nie tylko
interesujące dane z dziedziny socjologii religii, ale także ocena kierunków prze
mian i na tym tle próby określenia celów i perspektyw działania Kościoła kato
lickiego w krajach Trzeciego Świata.
R. T.
G u r e w i с z A. Ju., Katiegorii sriedniewiekowoj
kultury, Moskwa 1972, ss. 318.
Niebanalna próba ukazania kultury średniowiecznej Europy poprzez analizę wy-
�:278
RECENZJE
branych kategorii kultury (przestrzeń, czas, praca, prawo, bogactwo, własność).
Autor zakłada we w s t ę p i e : „Będziemy rozpatrywać, jeśli można s i ę tak wyrazić,
nie tylko »tekst«, ale i »słownik« do niego". Celem pracy jest rekonstrukcja mo
delu świata funkcjonującego w świadomości średniowiecznego społeczeństwa i uchwy
cenie dialektyki przemian przez porównanie światopoglądu przedchrześcijańskiego
(głównie l u d ó w germańskich) z chrześcijańskimi. Książkę zamyka indeks nazwisk
i indeks rzeczowy.
R. T.
В a s z i ł o w W. A., Driewnije ciwilizacji
Peru i Boliwii, Izdatielstwo „Nauka",
Moskwa 1972, ss. 2,10, ilustr., mapy, tablica.
Praca poświęcona przedinkaskim kulturom w rejonie Centralnych A n d ó w (od
X w. p.n.e. do XI(V¡ w. n.e.). N a podstawie materiałów archeologicznych autor ś l e
dzi procesy powstawania, rozwoju i upadku poszczególnych kultur i ich wzajemne
związki. Niektóre z nich łączone są ze znanymi grupami etnicznymi, jak na przy
k ł a d Aymarami. Dla rekonstrukcji pewnych problemów etnicznych wykorzystuje
Basziłow źródła pisane z okresu konkwisty. Praca zawiera duży materiał ilustra
cyjny i zaopatrzona jest w bogaty wykaz bibliograficzny.
R.
T.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a7e98e44e8e9e92323314015e7c79d.pdf
d9312052c147ecc2b1313b9a4430722e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:824
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:757
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
INSTYTUT HISTORII KULTURY
MATERIALNEJ
ETNOGRAFIA POLSKA
XVIII
Zeszyt 2
WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA
WYDAWNICTWO
• GDANSK
OSSOLIŃSKICH
POLSKIEJ AKADEMII
1974
NAUK
�REDAKTOR: WITOLD
SEKRETARZ
REDAKCJI:
DYNOWSKI
KRYSTYNA
MAŁKOWSKA
C Z Ł O N K O W I E K O M I T E T U : JŮZEF B U R S Z T A , M A R I A
JADWIGA
KLIMASZEWSKA, ANNA
KUTRZEBA-POJNAROWA,
FRANKOWSKA,
DANUTA
MARKOWSKA,
ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
Adres
Redakcji:
00-140
Warszawa,
Świerczewskiego 105
Okładkę projektował
ZBIGNIEW KLIMCZYK
W kółku z n a k ollin
„ruch" z tzw. K o d e k s u
Przedkolumbijski
Redaktor
Redaktor
Zyta
Kwiecińska
techniczny
Printed
in
Borgia.
Meksyk
Helena
Repa
Poland
Z a k i a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1974.
N a k ł a d : 650 egz. Objętość: a r k . w y d . 19,70, a r k . d r u k . 16,63 + 1 w k l . ,
a r k . f o r m . A l 22,15. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o
do składania 5 I 1974. P o d p i s a n o do d r u k u 6 V 1974. D r u k ukończono
w m a j u 1974. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . n r 512/74 — P-15.
C e n a zł 55,—
�SPIS TREŚCI
Włodzimierz
Antoniewicz
śmiertne
Prof. dr Antonio
Jorge
i jego powiązania
Diaz
z etnografią.
Wspomnienie
po
11
16
.
Część I
ARTYKUŁY
Józef
w
B u r s z t a
Materialnej
Anna
—
Problemy
etnografii
proponowane
zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii
na II
Kongres
Nauki
K u t r z e b a - P o j n a r o w a
—
do
omówienia
i Historii Kultury
Polskiej
Ocena
19
dorobku
i perspektywy
etno
grafii
Krystyna
nad
23
Kwaśniewicz
zwyczajami
grafii
K.
ludowymi.
T e o r e t y c z n e i metodologiczne
P r z y c z y n e k do d y s k u s j i
aspekty
badań
n a d „Syntezą
etno
Polski"
Streszczenie
Ryszard
—
33
w
j . angielskim
T o m i c k i —
Zwyczaje
54
i obrzędy. U w a g i
n a marginesie_ artykułu
Kwaśniewicz
57
STUDIA I
Mirosława C e c y l i a
wpływem
Drozd
—
MATERIAŁY
Współczesne p r z e m i a n y w e w s i G o w o r k i
pod
z a t r u d n i e n i a pozarolniczego
Streszczenie
w
65
j . angielskim
83
Część I I
ARTYKUŁY
Leszek
Dzięgiel
— Chłopstwo A f r y k i W s c h o d n i e j
pod presją m o d e r n i z a c j i
I r e n e P o r t i s W i n n e r — S t u d i a n a d społecznościami chłopskimi w
l o g i i amerykańskiej
A n t o n i M a c i e r e w i c z — U p a d e k T a w a n t i n s u y u , c z y l i z czego żyli I n k o w i e
S t r e s z c z e n i e w j . hiszpańskim
Ryszard
T o m i c k i •— F u n k c j o n o w a n i e
przestrzennej
Streszczenie
Tenochtitlan
w
j . angielskim
87
antropo
129
145
176
rzeczywistej i mitycznej struktury
179
196
�6
S P I S TREŚCI
Maria
P a r a d o w s k a
Streszczenie
w
— B a d a n i a Ignacego D o m e y k i n a d kulturą A r a u k a n ó w
197
j . angielskim
230
KRONIKA
Robocza
narada
runiu
europejskich
Jadwiga
—
Fishing Conference
Maria
i n Toruń
I Sympozjum
zagadnień
Środkowej
Jadwiga
—
Bronisława
Proposal
Kucharska,
w
To
koczowniczym
Azji, Ułan Bator —
of C o n c l u s i o n s
Dietrich
Tatiana
Bułgarii —
I n t e r n a t i o n a l Congress of A n t h r o p o l o g i c a l
cago
rybołówstwa
231
Rough
Folklorystyczne w
poświęcone l u d o m
cywilizacji
od
(Poland). A
Znamierowska-Pritfferowa,
II Narodowe Sympozjum
IX
ekspertów
Kucharska
Treide
Koleva
.
i i c h roli w formowaniu
Witold
Dynowski
.
.
.
etnografii,
.
232
.
234
się
.
Kopczyńska-J aw or ska
Wrocław,
236
a n d E t h n o l o g i c a l Sciences,, C h i
240
K o n f e r e n c j a n a u k o w a poświęcona h i s t o r i i kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w
dzinie
—
18-19 wrzesień
1973 —
Sławoj
dzie
Szynkiewicz
244
RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE
Anna
S e m i n a r i a a f r y k a n i s t y c z n e Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i —
Partyka
Prace
etnograficzne,
1963-1972 — Anna
Książki
nadesłane —
Zeszyty
Naukowe
Uniwersytetu
Jagiellońskiego
247
z. 1-6:
Zambrzycka-Kunachowicz
Marek
Arpad
Kowalski,
253
Ryszard
Tomicki
.
.
.
.
260
�СОДЕРЖАНИЕ
Влодзимеж Антоневич и его связи с этнографией. Воспоминания об умершем . . .
11
Профессор доктор Антонио Хорге Диаз
16
Часть I
СТАТЬИ
Юзеф Буршта
— Проблемы этнографии, намеченные для обсуждения в сводном до
кладе Подсекции истории, археологии и культуры на I I Конгресс польской науки
Анна К у т ж е б а - П о й н а р
Крыстина Квасневич
— Оценка достижений и перспективы этнографии
19
23
— Теоретические и методологические аспекты исследований на
родных обычаев. Некоторые данные для обсуждения „Синтеза этнографии Поль
ши"
33
Резюме на английском языке
Рышард Т о м и ц к и
54
— Обычаи и обряды. Заметки к статье К. Квасневич
57
ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ
Мирослава ЦецилияД р о з д
— Современные преображения в деревнеГоворки под влия
нием внесельскохозяйственной занятости
65
Резюме на английском языке
83
Часть II
СТАТЬИ
Лешек Д з е н г е л ь
— Крестьянство Восточной Африки под давлением модернизации
87
Ирен Портис Виннер — Исследования по крестьянским обществам в американской
антропологии
Антояи М а ц е р е в и ч
129
— Падение Таунтинсуйу, или на что жили Инки
145
Резюме на испанском языке
176
Рышард Т о м и ц к и — Функционирование действительной и мифической пространствен
ных структур Тенохтитлан
179
Резюме на английском языке
Мария
Парадовска
— Исследования Игнация Домейко по культуре Араукан
Резюме на английском языке
196
. .
197
230
�8
S P I S TREŚCI
ХРОНИКА
Совещание европейских экспертов по рыболовству вТоруни — Ядвига Кухарска
. . .
231
Fishing Conference i n Toruń (Poland). A Rough Proposal of Conclusions — Мария Знамеровска-Прюффер, Ядвига Кухарска, Дитрих Трейде
I I Национальный симпозиум по фольклору в Болгарии
232
— Татьяна Колева
234
I симпозиум по роли кочевнических народов вцивилизации Средней Азии, Улан Батор
— Витольд Дыновски
236
International Congress of Anthropological
and Ethnological Sciences, Chicago — Бро
нислава Копчиньска-Яворска
240
Научная конференция по истории польско-русских контактов в области этнографии,
Вроцлав, 18-19 сентября 1973 — Славой Шинкевич
244
РЕЦЕНЗИИ И С Т А Т Ь И - Р Е Ц Е Н З И И
Африкановедческие семинары Международного Института Африкановедения
— Анна
Партыка
Этнографические труды, Ученые Записки Ягеллонского Университета тетр.
1972 — Анна Замбжицка-Кунахович
Новые книги — Марек Аргшд Ковальски, Рышард Томицки
247
1-6: 1963253
260
�TABLE
OF CONTENTS
Włodzimierz A n t o n i e w i c z a n d H i s C o n n e c t i o n s w i t h E t h n o g r a p h y . A n O b i t u a r y
11
Prof.
16
Dr. Antonio
Jorge
Diaz
Part
I
PAPERS
Józef
Burszta
—
Problems
the comprehensive
of E t h n o g r a p h y ,
proposed
to be discussed i n
report of t h e S u b - S e c t i o n of H i s t o r y , A r c h e o l o g y
and
H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e , r e a d to t h e H n d C o n g r e s s of P o l i s h S c i e n c e
Anna
K u t r z e b a - P o j n a r o w a
—
An
Appreciation
of
19
Achievements
a n d t h e P e r s p e c t i v e s of E t h n o g r a p h y
Krystyna
Kwaśniewicz
Researches
Synthesis
A
on Folk
of
Summary
Ryszard
—
Customs.
Polish
23
Theoretical
A
and
contribution
Methodological
Aspects
of
to t h e d i s c u s s i o n on the
Ethnography
33
in English
T o m i c k i
—
54
C u s t o m s a n d R i t u a l s . R e m a r k s o n t h e paper
by K .
Kwaśniewicz
57
STUDIES AND
Mirosława C e c y l i a D r o z d
k i n e a r Ostrołęka
A
Summary
MATERIALS
— Contemporary
Changes i n the Village
as a R e s u l t of n o n - a g r i c u l t u r a l
Employment
Gowor.
.
i n English
.
65
83
Part
II
PAPERS
Leszek
of
Irene
Dzięgiel
—
Peasant Population
in East Africa
under
the I m p a c t
Modernization
Portis
Winner
87
—
Studies; o n
Peasant
Communities
in
American
or w h a t
the Incas
Anthropology
Antoni
Lived
A
129
M a c i e r e w i c z
—
on
Summary
The Fall
of T a w a n t i n s u y u .
145
i n Spanish
176
�10
S P I S TREŚCI
Ryszard
T o m i c k i
of
Space
A
Summary
Maria
— T h e F u n c t i o n i n g of t h e R e a l a n d M y t h i c a l
Structure
i n Tenochtitlán
179
i n English
Paradowska
196
— Studies by Ignacy
Domeyko
on A r a u c a n i a n
Cul
ture
A
197
Summary
in English
230
CHRONICLE
T h e C o n f e r e n c e of E u r o p e a n Fiishin'g E x p e r t s i n Toruń — Jadwiga
The
Fishing
clusions
trich
Conference
—
Maria
i n Toruń
Znamierowska-Priifferowa,
ences,
Jadwiga
Symposium on Folklore i n Bulgary
of
231
Con
Kucharska,
Die
International
Chicago
Conference
— Tatiana
Koleva
.
.
234
o n t h e R o l e of t h e N o m a d i c Peoples i n the C i v i l i z a t i o n
of M i d d l e A s i a ; U l a n
The
Kucharska
Proposal
232
T h e 1st S y m p o s i u m
IXth
Tentative
Treide
T h e H n d National
The
(Poland). A
—
Bator
— Witold
Congress
of
Bronisława
Dynowski
REVIEWS AND SURVEY
Seminars i n African Studies
dies — Anna
Partyka
b y the I n t e r n a t i o n a l
Learned
1 to 6, 1963-1972 —
B o o k s R e c e i v e d — Marek
Sci
240
Contacts i n
18th a n d 19th, 1973 — Sławoj
Wroclaw, September
and Ethnological
Kopczyńska-Jaworska
o n t h e H i s t o r y of P o l i s h - R u s s i a n
Works i n Ethnography;
236
Anthropological
Ethnography;
Szynkiewicz
.'
.
.
244
PAPERS
I n s t i t u t e for A f r i c a n
Stu
247
Papers
of the J a g i e l l o n i a n
Anna
Zambrzycka-Kunachowicz
Arpad
Kowalski,
Ryszard
Tomicki
University,
Vols
253
260
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e68dc1b72eff415edf5da95c0e184b31.pdf
3724b251cf39c2c465ca8f0216f7782c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4191
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3909
Title
A name given to the resource
Kronika/ / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.111-115
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
styńskie, a także pomniejszoną kurpiowską gwiazdę
kolędniczą.
Tak wystrojone choinki stanęły w sklepach ce
peliowskich w Warszawie na Starym Mieście, w
Gdańsku, w Brukseli. Podobno szopka krakowska
i polskie drzewko w oknach sklepu brukselskiego
ściągały tłumy. Na Wybrzeżu choinki postawione
w szkołach — niezależnie od sklepu w Gdańsku —
spowodowały olbrzymi popyt na tę nowość ze sztuki
ludowej.
Liczne imprezy Cepelii w roku 1958 stały się moż
liwe do zorganizowania dzięki utworzeniu z zysków
tej instytucji własnego Funduszu Popierania Sztuki
Ludowej, Rzemiosła i Przemysłu Artystycznego.
rycznym, zabawkarstwo w przemyśle, książki i bi
bliografię. Od krajów cudzoziemskich żądano trady
cyjnych zabawek ludowych.
>
CPLiA wysłała na wystawę szopkę krakowską
wraz z kilkoma figurkami, jak lajkonik, dziad, baba
i żydek, kolekcję zabawek straganowych z drzewa,
ceramiki, ciasta, piórek, piernika, oraz makietę
choinki do eksponowania różnych drobnych zaba
wek i ozdób; z zabawek drewnianych tradycyjne
wózki, koniki, karuzelki żywieckie, koguty dziobiące
się i kłapiące skrzydłami, ptaszki malowane {Stry
szawa, Koszarawa, Lachowice); z ceramiki zwrócono
szczególną uwagę na gwizdki: kukułki białostockie
(Czarna Wieś Kościelna — Józef Piechowski), kra
kowskie gwizdki na wodę Romańezyka, jeźdźce
(Stanisława Pastuszkiewicza z Iłży i Kępy z Medyni,
woj. rzeszowskie) itp.; oprócz gwizdków pokazano
Twardowskiego na kogucie — Jadwigi Kosiarskiej
z Iłży i ptaszki iłżeckie.
Mikołajki i zdobione serca z piernika z Kańczugi
w Rzeszowskiem, byśki kurpiowskie, kozy prostyńskie, białostockie ptaszki z cukru — żywymi barwami
zdobiły dział zabawek straganowych. Na choince za
prezentowano pajączki, światy itp. ozdoby choinko
we i zabawki. Eksponaty polskie zyskały uznanie
Komitetu w Muzeum Etnograficznym -w Neuchatel,
będą one zgrupowane w specjalnie utworzonej sekcji
polskiej, mają być również pokazane w innych dzia
łach.
Międzynarodowa
wystawa
„Jak się bawią dzieci na świecie"
Muzeum Etnograficzne w Neuchatel (Szwajcaria)
zorganizowało w 1959 r. międzynarodową wystawę
gier i zabawek pod tytułem „Jak się bawią dzieci
na świecie". Jednocześnie ogłoszono konkurs foto
graficzny na ten sam temat. W organizacji wystawy
wzięła również udział młodzieżowa biblioteka Pestalozzi.
Wystawa, zakrojona na wielką skalę, miała zobra
zować m. in. obchód święta Bożego Narodzenia
u różnych narodów, świat teatru, gry w ujęciu histo
Fot.: Zbigniew Kamykowski
K
R
O
20.11.1959 r. zmarł w Zakopanem
wielki artysta i pedagog, dyrektor
zakopiańskiego
Liceum
Technik
Plastycznych — profesor Antoni Kenar. Szkoła zakopiańska od początku swego istnienia związana Vyła
z regionem góralskim, a historia
szkoły jest w istocie historią poglądów na sztukę ludową i jej wartość
inspiracyjną dla sztuki użytkowej,
Ale najciekawsze rozwiązania, najbardziej twórcze propozycje zawdzięczała swym wielkim kierównikom: profesorowi Karolowi Stryjeńskiemu (w okresie jego dyrektorstwa w latach 1924—1926) oraz profesorowi Antoniemu Kenarowi, który prowadził szkołę od 1947 roku. W
najbliższym czasie postaramy się
zamieścić obszerny artykuł o pracy
i osiągnięciach Kenara. Teraz tylko
tyle: należał on do tych nielicznych,
którzy nie tylko korzystali z dorobku ludu, ale i sami wnosili swoj
wkład w rozwój ludowej sztuki.
(ryc. 1) i Tadeusz
Cichotoicz.
I
K
N
A
graf, badacz kultur słowiańskich i
znakomity znawca kultur prymitywnych ludów
egzotycznych —
profesor doktór Kazimierz Moszyński. Profesor Moszyński zajmował
stanowisko profesora na katedrze
etnografii Unwersytetu Wileńskiego {od roku 1936), a po wojnie kłerował katedrą etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wspomnienie
pośmiertne zamieścimy w następnym numerze.
^
badania sztuki ludobyły zarówno przez
gekcji Badania Plastyki- L u < j j pjg, j g ^ j
z zespoły pog 6 i ' h muzeów, przez kateuniwersyteckie oraz na zlecęNarodowvch.
w
w
e
r
j
p
o
r
k
o
u
w
l f t 5 8
a
d
z
o
n
e
e k i p y
o w e
s z c z e
p r z e
n y c
A r y
n i e
woj. lubelskiego (obóz inwentaryzacyjny), krakowskiego i białostockiego {objazdy penetracyjne); ponadto prowadzone były przez poszczególnych pracowników Sekcji, z
udziałem fotografa Jana Swiderskiego, badania indywidualne. Mgr
Ewa Fryś prowadziła badania z
zakresu ceramiki ludowej w Łążku Ordynackim, pow. Janów L u bełski, oraz w Tarnobrzegu. Mgr
Maria Przeździecka przeprowadziła
badania haftu ludowego na Kaszubach oraz dokumentację sztuki
plastycznej związanej ze zwyczajami Bożego Narodzenia na terenie
powiatów: wadowickiego i chrzanowskiego. Ponadto prowadzono
dokumentację ważniejszych wystaw
plastyki ludowej,
*
R a < 1
Badania prowadzone przez PIS
mają na
celu
uzyskanie cało*
kształtu obrazu sztuki ludowej na
terenie kraju. Badania te, prowa2 kwietnia 1959 r. zmarł w Kra- dzone pod
kierunkiem prof. R.
kowie wielki uczony polski, etno- Reinfussa, objęły w ub. r. tereny:
W czerwcu i lipcu 1958 r. odbył
się pod kierownictwem doc. Mariana Sobieskiego międzyuczelniany
obóz folklorystyczny dla muzykologów. Obóz miał charakter w zasadzie dydaktyczny, przeprowadzona
jednak została dokumentacja tere111
�nów powiatów: Płock, Gostynin i badania etnograficzne (mgr Zofia
Sierpc. Nagrania tekstów muzycz Lipiarz) w powiatach: Racibórz i
nych na taśmy magnetofonowe (994 Prudnik.
melodie, 12 bajek) prowadzili stu
*
denci pod kierunkiem instrukto
Wydział
Kultury
Prezydium WRN
rów — asystentów PIS.
w Bydgoszczy zainicjował i subwen
*
cjonował
badania
rozpoznawcze
stanu
sztuki
ludowej
w
powiatach:
Pracownicy i studenci Zakładu
Etnografii Uniwersytetu Warszaw Żnin, Brodnica, Golub, Rypin i
skiego — jak co roku — prowadzili Wąbrzeźno. Badania przeprowadzili
badania kompleksowe na Kurpiach, etnografowie: mgr mgr Halina A n
Rompski
pod kierunkiem prof. dra W. Dy- tonowicz (Golub), Jan
Mikałowska
nowskiego i doc. A. Kutrzeba-Poj- (Wąbrzeźno), Halina
(Żnin), Maria Polakiewicz (Rypin)
narowej.
i Maria Fryczowa (Brodnica). Wy
*
niki omówiono na konferencji w
Wydział Kultury WRN w War Dziale Etnografii Muzeum Toruń
szawie przeprowadził
penetrację skiego. Szereg cennych zabytków
powiatów: Grójec, Grodzisk, Socha sztuki i kultury ludowej, wykry
czew.
tych podczas penetracji, zakupiło
Muzeum.
*
*
Pracownicy Muzeum Górnośląs
kiego kontynuowali na terenie Gór
Wydział Kultury Prezydium WRN
nego Śląska badania nad kulturą
w Lublinie finansował dalsze bada
materialną i duchową ludności.
nia penetracyjne sztuki ludowej w
*
powiatach Kraśnik i Janów. Bada
Pracownicy Łódzkiego Muzeum nia te prowadzone są z przerwami
Etnograficznego prowadzili badania od 1953 r. i mają na celu ustalenie
stacjonarne w powiecie Wieluń, stanu obecnego sztuki ludowej, re
pod kierownictwem
prof dr K. jestrację czynnych ośrodków oraz
Zawistowicz-Adamskiej.
Badania twórców.
objęły całokształt zagadnień kul
*
tury materialnej i duchowej lud
Podjęto
również
badania nad sta
ności; zostaną one w najbliższym
czasie opublikowane w zbiorowym nem sztuki ludowej mniejszości na
opracowaniu monograficznym (pra rodowych w powiatach: Tomaszów,
ca obecnie w realizacji wydawni Hrubieszów, Chełm Lubeski, Par
czew, Włodawa, Biała Podlaska. Ba
czej).
dania nie ujawniły ani czynnych
twórców, ani ośrodków ukraińskiej
Badania prowadzili również pra sztuki ludowej. Znaleziono nato
cownicy Muzeum
Dolnośląskiego miast przedmioty pochodzące je
we Wrocławu. W r. 1958 — jako szcze z końca X I X czy też począt
rezultat badań — zorganizowano ku X X w., jak np. hafty cerkiew
wystawę malarstwa ludowego, przy ne, stroje, sprzęty.
gotowaną przez mgr Ewę Jęczalik;
*
w latach następnych przewidziane
Pracownicy Działu Etnografii M u
są dalsze badania terenowe oraz
prace nad zgromadzonym materia zeum Lubelskiego prowadzili bada
łem zabytkowym. W miarę rozsze nia w związku z przygotowywaną
rzania problematyki badań Muzeum wystawą „Obrzędy doroczne na L u zamierza urządzić w przyszłości belszozyźnie".
*
wystawy malarstwa ludowego na
płótnie, drzewie i blasze, a po dal
W Zakopanem z okazji pięćdzie
szej penetracji terenu i opracowa sięciolecia pracy artystycznej Karo
niu naukowym materiału — zorga la Kłosowskiego, nestora plastyków
nizować wystawę dolnośląskiej rze zakopiańskich i byłego długoletnie
źby ludowej oraz grafiki.
go profesora szkoły koronkarskej w
Zakopanem, odbyła się w 1958 roku
*
wystawa prac artysty. Wystawa
Dział Etnograficzny Muzeum Ślą niecodzienna — pokazująca nie t y l
ska Opolskiego w Opolu prowadził ko dorobek twórczy artysty, ale za
badania penetracyjne w powiatach: razem, na tym przykładzie, obrazu
Namysłów (mgr Halina Gorczyńska), jąca jak dawniej, w pierwszych
Olesno (mgr Stanisław Bronicz)
i dziesiątkach naszego stulecia, poj
Strzelce Opolskie (mgr Jan He mowano zadania sztuki zdobniczej.
rold). Badania te uzupełniają pro Działalność artystyczna pedagoga
wadzone w poprzednich latach pe K. Kłosowskiego wiąże się z tym
że
netracje powiatów: Kluczbork, O- poglądem na sztukę ludową,
pole i Olesno. Poza tym Muzeum istnieje w niej zbiór motywów i
wymagających
upo
Regionalne w Raciborzu prowadziło ornamentów
112
rządkowania i rozwiązania. Arty
sta tworzył swe kompozycje inspi
rując się różnymi motywami
nie
zawsze nawet jednorodnymi, nie
zawsze podhalańskimi (np. secesyj
ne wycinanki). Jedno jest niewąt
pliwe— umiłowanie sztuki ludowej,
doskonała znajomość zasad kon
strukcji ornamentu (zwłaszcza
w
wycinankach i projektach, koronek),
duża łatwość techniczna i wszech
stronność zainteresowań. Kłosowski
ryzuje w drzewie, wycina w papie
rze, maluje (obrazy w klimacie Wy
spiańskiego i Mehoffera),
tworzy
świetne portrety pastelowe i rysunki
węglem. Można patrzeć krytycznie
na zasadę myślenia artystycznego,
która określa stosunek artysty do l u
dowego tworzywa, nie sposób je
dnak przejść obojętnie obok jego
dzieła, a zwłaszcza obok jego prze
dziwnej w i l l i „Cicha" na ulicy Koś
cieliskiej. Domek ten jest cały —
zewnątrz i wewnątrz — żywym
muzeum artysty. Zjawiskiem, które
jednych wzrusza, innych
trochę
śmieszy, ale które stało się już
dziś zabytkiem historycznym i jed
ną z ciekawszych pamiątek arty
stycznych znajdujących się w Za
kopanem.
*
W grudniu 1958 r. odbyła się w
Warszawie wystawa konserwator
ska
wojewódzwa
warszawskiego.
Jedną z sal wystawy poświęcono
dorobkowi
prac naukowobadawczych prowadzonych nad zabytkami
architektury drewnianej Mazowsza.
Celem badań jest inwentaryzacja
ginących budowli drewnianych, a
w następstwie zaprojektowanie i
zrealizowanie muzeum skansenow
skiego.
*
W grudniu 1958 r. otwarta była w
Kcyni wystawa sztuki pałuckiej, obejmująca wytwórczość współcze
sną.
*
W grudniu 1958 r. rozstrzygnięto
w Nowym Targu konkurs współ
czesnej sztuki ludowej powiatu no
wotarskiego.
Najwartościowsze z
nadesłanych prac zostały nagrodzone
z funduszów Ministerstwa Kultu
ry i Sztuki. Wiele prac zakupiło
Muzeum Tatrzańskie i Muzeum
Kultury i Sztuki Ludowej w War
szawie.
*
W końcu stycznia 1959 r. otwar
to w Bytomiu wystawę malar
stwa ludowego. Wystawa obejmo
wała
prace
szeregu
twórców
współczesnych, wykonane na kon
kurs trwający od lipca do grudnia
1958 roku. Recenzję z wystawy
�zamieścimy w następnym nume Demianiuk ze wsi Klejniki, pow. kazji 10-lecia spółdzielni
OPLiA
rze Polskiej Sztuki Ludowej.
Hajnówka, Nadzieja Mackiewicz ze „Opocznianka". Na wystawie poka
wsi Koszki, pow. Bielsk Podlaski zano współczesne ludowe tkaniny,
*
opoczyńskie.
oraz Agata Lipotowa z Koszek, któ wycinanki i kierce
W lutym 1959 r. eksponowano ra wykonała piękne maty słomia
*
w Warszawie wystawę
jugosło ne.
Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej
wiańskiej sztuki użytkowej.
Na
*
w Warszawie ciągle jeszcze nie ma
wystawie znalazły
się
wyroby
W kwietniu 1959 r. odbył się w odpowiedniego gmachu i jego bo
sztuki ludowej oraz prace inspiro
Opolu konkurs na kraszanki, gaiki- gate zbiory mieszczą się nadal w
wane tradycją plastyki ludowej.
maiki i palemki opolskie, zorgani ciasnym i nie nadającym się do
*
zowany przez Muzeum w Opolu celów muzealnych pałacyku
na
współudziale
Wojewódzkiej przedmieściu Młociny. Muzeum uW pierwszym kwartale 1959 r. przy
odbyły się w Paryżu dwie wy Rady Narodowej. Wśród nadesła miało jednak znaleźć jedyne możli
stawy polskich „naiwnych". Pierw nych prac wyróżniały się kraszanki we i pomyślne wyjście z tej trud
nej sytuacji. Szybki wzrost zbio
sza z nich to wystawa Nikifora, Róży Zimitek z Kędzierzyna.
rów zmusił Muzeum do zrezygnowa
która wzbudziła duże zaintereso
*
nia ze stałej ekspozycji i zamie
wanie i bardzo pochlebną ocenę
W kwietniu 1959 r. odbyło się w nienia wszystkich pomieszczeń na
krytyki. Obrazy Nikifora wysta
jury
ogólnopolskiego magazyny eksponatów. Zostały one
wiono w Galerii
Dina
Vierny. Warszawie
Wiele z nich zostało zakupionych, konkursu na najpiękniejszą pisankę jednak tak pomyślane i urządzone,
jak informuje prasa
francuska. ludową, zorganizowanego przez ZG aby zbiory mogły być dostępne dla
Nieco wcześniej
wystawiła swe Związku Młodzieży Wiejskiej. W pracowników nauki, oświaty i kul
prace w Paryżu, w Galerie Benezit, konkursie wzięło udział 231 uczest tury. Metodyczne i celowe roz
86-letnia malarka pochodząca
z ników, w różnym wieku, reprezen mieszczenie poszczególnych ekspo
Polski, Hel Enri, której obrazy w tujących prawie wszystkie regiony natów umożliwia dostęp do każ
roku ubiegłym oglądaliśmy w War Polski. Wśród nadesłanych ekspona dego z nich, mimo wyjątkowo ma
szawie. Z okazji wystawy ukazał tów można było wyróżnić trzy za łej ilości miejsca i konieczności usię piękny zbiór reprodukcji malar sadnicze grupy: pierwsza obejmowa mieszczenia np. tkanin i strojów
jednych
stwa Hel Enri, zaopatrzony teks ła pisanki bazujące na tradycyjnych w kilku kondygnacjach,
tem Georges Hugnet.
technikach i motywach (wyróżniały nad drugimi. W obecnych warun
się tu jajka z województwa rze kach działalność wystawowa Mu
*
szowskiego, białostockiego i z te zeum ogranicza się z konieczności
do organizowania czasowych wy
W lutym 1959 r. odbył się w Za renów Ziem Odzyskanych, wykona staw krajowych i zagranicznych one
przez
repatriantów);
drugą
grupę
kopanem pokaz autentyków sztuki
raz wystaw objazdowych na spe
ludowej Podhala połączony z de stanowiły pisanki ozdobione wzora cjalnie do tego celu przystosowanej
monstracją pracy twórców
ludo mi nie nawiązującymi do tradycji, barce.
wych. Organizatorem tej imprezy których twórcy umieli jednak zna
było Regionalne Biuro Sprzedaży leźć nowe interesujące sposoby o- Nowozorganizowany magazyn mu
zdobienia jajka
<np. białostockie zeum czynny jest od maja 1959 r.
CPLiA w Krakowie.
pisanki oklejane miąższem trzciny i
*
*
kolorową wełną). Wreszcie grupa
trzecia, na szczęście niezbyt licz
Muzeum w Łowiczu, po rozbu
W lutym 1959 r. w Domu Twór na, to również próby nowatorstwa, dowaniu i zreorganizowaniu, zo
czości Ludowej OPLiA w Warsza pozbawione jednak całkowicie war stało ponownie otwarte. Muzeum
wie odbył się pokaz i kiermasz tości artystycznych, reprezentujące posiada bogaty i doskonale, nowo
sztuki ludowej regionu
opoczyń najgorsze drobnomieszczańskie gu cześnie eksponowany dział sztuki
skiego. Eksponowano tkaniny de sty.
ludowej. Na uwagę zasługuje prze
koracyjne i ubraniowe oraz wyci
de wszystkim duża kolekcja stroju
*
nanki opoczyńskie. W czasie poka
księżackiego ukazująca jego prze
zu wystąpił opoczyński zespół pie
W kwietniu 1959 r. odbyła się w
śni i tańca. Jednocześnie pokazano Warszawie w sklepie CPLiA na miany na przestrzeni ostatnich sie
współczesne ubiory kobiece z tra Placu Konstytucji wystawa dywa demdziesięciu lat. Interesujące są
dycyjnych
materiałów
ludowych, nów, kilimów i haftów żywieckich. także: dział rzeźby i malarstwa,
rekonstrukcja izby łowickiej oraz
zaprojektowane przez artystki pla Wystawa obejmowała
produkcję umiejętnie wyeksponowana
przy
styczki.
żywieckiej spółdzielni OPLiA, kiero pomocy fotografii, planów i modeli
*
waną przez art. piast. I . Podlasiec- architektura regionu.
ką. Eksponowane dywany stanowiły
4 marca 1959 r. CPLiA zorganizo w znacznej części
*
rekonstrukcję
wała w Gdańsku kiermasz nawią XVIII-wiecznych
dywanów pol
zujący do tradycji wileńskich „ka- skich.
Podczas pobytu w Polsce jesie
ziuków". Znalazły się tam przede
nią 1955 r. wybitny pisarz angiel
wszystkim piękne tkaniny wileń
ski Graham Green, zwiedzając wraz
Na początku maja 1959 r. otwar z J. Dobraczyńskim Dębno Podha
skie, odtworzone przez repatriantki
na podstawie przywiezionych przez ta została w Nowym Targu wysta lańskie, zapoznał się z rzeźbami
wa dzieł sztuki ludowej Podhala. Józefa Janasa. Rzeźby te tak podo
nie autentyków.
Objęła ona znaczną część ekspona bały się pisarzowi, że kupił od
*
tów wykonanych na grudniowy kon twórcy Drogę Krzyżową, składającą
W marcu 1959 r. odbyła się w kurs. Recenzję z wystawy zamieś się z 14 płaskorzeźb. Janas prosił
Białymstoku
wystawa
plecionek cimy w następnym numerze nasze jednak G. Greena, aby rzeźby te
'znalazły się w kościele katolickim.
podlaskich
(zorganizowana przez go pisma.
Pisarz uczynił zadość życzeniu rze
*
CPLiA przy współudziale Minister
W maju 1959 r. odbyła się w O- źbiarza: Droga Krzyżowa przeka
stwa Kultury i Sztuki). Najlepsze
eksponaty wykonali: Włodzimierz pocznie wystawa jubileuszowa z o- zana została jednemu z najstarszych
113
�kościołów w Anglii — kaplicy w
Stonor Park. Przedtem wystawio
no rzeźby w jednej z londyńskich
galerii, gdzie spotkały się z życz
liwym przyjęciem recenzentów oraz publiczności.
*
W Polsce przebywał na jesieni
1958 r. dyrektor Muzeum Etnogra
ficznego w Bazylei — prof. dr Ro
bert Wildhaber. Wybitny uczony
szwajcarski zapoznał się z polskimi
placówkami naukowymi oraz mu
zealnymi. Szczególną uwagę poświę
cił uczony Muzeum Tatrzańskiemu,
gdzie prowadził
badania
nad
wspólnymi cechami łączącymi wy
sokogórskie pasterstwo
szwajcar
skie i podhalańskie. Prof. Wildha
ber zakupił w Polsce dla Muzeum
w Bazylei szereg okazów naszej
sztuki ludowej. W rezultacie bez
pośredniego kontaktu z polskimi
muzeami, naukowcami i ośrodkami
badawczymi zyskaliśmy przyjacie
la naszej ludowej kultury. Zapozna
nie się prof. Wildhabera z zabyt
kami i uzyskanie wielu z nich dla
Muzeum pozwoliło włączyć je do
wydawnictw Muzeum. Tak np. w
przewodniku po Muzeum pt. i,Volkstiimliche Weinachsskrippen aus Europa" na ogólną liczbę 26 ilustra
cji jest 9 zdjęć przedmiotów po
chodzących z Polski.
*
W lutym 1959 r. przebywał w Da
nii dr Tadeusz Delimat, zastępca
dyrektora Muzeum Kultury i Sztu
ki w Warszawie. Celem wyjazdu by
ło naukowe opracowanie zbiorów
polskich znajdujących się w LollondFalsters Stiftsmuseum w Mirabo
na wyspie Lolland.
*
Film o rzeźbach Leona
Kudły
zrealizowany przez T. Makarczyńskiego pt. „Rantyczka z drewna"
został odznaczony I nagrodą za film
folklorystyczny
na Międzynarodo
wym Festiwalu Filmów Turystyczno-Krajoznawczych i Folklorystycz
nych w Brukseli. Festiwal odbył
się w październiku 1958 r.
*
W maju 1959 r. odbył się w Ka
towicach ogólnopolski Konkurs F i l
mów Amatorskich. Pierwszą nagro
dę w kategorii filmów dokumen
talnych otrzymał film o charakterze
etnograficznym pt. „Odświętne prowincjonalizmy", zrealizowany przez
Halinę i Jacka Olędzkich,
Jana
Stęszewskiego, Piotra Szackiego i
Michała
Hajkowskiego.
Nagrody
specjalne jury przypadły w udzia
le również filmom etnograficznym.
Pierwszą nagrodę otrzymał film o
114
kurpiowskich wotach
woskowych
pt. „Czekam na Twe zmiłowanie"
Jacka Olędzkiego i Jana Staszew
skiego, trzecią nagrodę film „Kubinowe fajki" Jana i Danuty Mać
ków.
*
W pierwszym numerze miesięcz
nika „Rysunek i Praca Ręczna" z
1959 r. znajdujemy konkurs pt.
„Zasady
zdobnictwa". Zadaniem,
jakie konkurs stawia przed uczest
nikami, jest wybranie spośród k i l
ku motywów dekoracyjnych najle
piej nadających się do ozdobienia
prostokątnej tacy. Wybór należy
uzasadnić. Proponowane przez re
dakcję motywy stanowią wycinan
k i ludowe. Tego rodzaju inicjatywa
podjęta przez pismo, które
jako
przeznaczone dla nauczycieli ry
sunku dociera do najdalszych za
kątków kraju, wydaje się bardzo
pożyteczna. Nie tylko popularyzu
je wycinankę ludową, ale zwraca
uwagę na jej najistotniejsze walo
ry — doskonałe zakomponowanie
powierzchni ornamentem.
*
W momencie, gdy czytelnik otrzyma obecny numer
Polskiej
Sztuki Ludowej, zauważy zapewne,
że jako wydawca figuruje P.P. „Wy
dawnictwa Artystyczne i Filmowe".
Nowe to wydawnictwo przejęło m.in
czasopisma Państwowego Instytutu
Sztuki, wśród nich i Polską Sztukę
Ludową. Redakcje czasopism pozo
stają w Państwowym
Instytucie
Sztuki.
Należy mieć nadzieję, że nowe
Wydawnictwo dopomoże Redakcji
w
przełamaniu
dotychczasowych
trudności związanych z drukiem
numerów, przez co pismo zacznie
ukazywać się regularnie, bez opóź
nień.
Z nowym wydawcą redakcja na
sza wiąże również nadzieje na pod
wyższenie poziomu
edytorskiego,
wprowadzenie częstsze niż dotąd i lustracji barwnej, usprawnienie kol
portażu.
Równocześnie niemal z przejęciem
czasopism przez W.A.F. zapadła ostateczna decyzja o przejściu P a ń
stwowego Instytutu Sztuki do Aka
demii Nauk. Nie trzeba chyba do
wodzić, jak decyzja ta ważka jest
dla właściwego ustawienia badań
Instytutu, dla lepszej koordynacji
prac z Instytutem Historii Kultury
Materialnej i innymi instytutami i
zespołami naukowymi Akademii.
*
Polskie Wydawnictwo Muzyczne
wydało ostatnio pozycję, której nie
możemy na tym miejscu pominąć.
Jest to nowe zmienione wydanie
śpiewnika pieśni ludowych prof. A -
dolfa Chybińskiego pt. „Od Tatr do
Bałtyku". I znów
otrzymaliśmy
wspaniały album, w - którym obok
pieśni znalazły się liczne repro
dukcje sztuki ludowej jedno- i
wielobarwne. Niestety, album jest
dosyć drogi (180 zł.) i wydany zo
stał w niewielkim nakładzie (10.000
egz.). Niemniej dla miłośników sztu
k i ludowej, dla Polaków za granicą, a
wreszcie dla każdego, któremu miła
jest mądra i piękna książka —
dzieło PWM będzie ozdobą jego
zbiorów. Wyboru z dzieła A. Chy
bińskiego dokonał T. Strumiłło, re
daktor albumu i współautor (wraz
z T. Skuliczem); opracowanie gra
ficzne — W. Dulęby.
W ostatnim czasie ukazało się
szereg opracowań dotyczących sztu
k i i kultury ludowej Śląska:
Katalog wystawy tradycyjnej i
współczesnej
twórczości ludowej
województwa katowickiego.
Gru
dzień 1957 — styczeń 1958. Tekst
— mgr Barbara Bazielich, fotogra
fie — Stefan Deptuszewski. Kata
log obejmuje krótki tekst wprowa
dzający, pełną inwentaryzację wy
stawionych eksponatów i 8 tablic
ilustracyjnych.
Katalog pokonkursowej wystawy
pisanek województwa katowickiego.
Kwiecień—maj 1958. Muzeum Gór
nośląskie w Bytomiu. Tekst wpro
wadzający i opisy eksponatów —
mgr Barbara Bazielich, fotografie —
Stefan Deptuszewski.
Barbara Bazielich „Z badań te
renowych nad cieszyńskim haftem
ludowym", Katowice 1958. Praca za
wiera 18 stron tekstu, 5 ilustracji
i 1 mapę, stanowi pierwszą pozycję
bibliograficzną serii etnograficznej
Biblioteczki Wiedzy o Śląsku.
Biuletyn Śląskiego Instytutu Nau
kowego w serii „Zycie naukowe i
kulturalne" (Katowice 1958) publi
kuje następujące opracowania z za
kresu kultury i sztuki ludowej oraz
dziedzin pokrewnych: Mieczysław
Gładysz — Prace nad inwentaryza
cją budownictwa ludowego na Gór
nym Śląsku 1945—1957 (Biuletyn
nr 1, 16 str., 8 ilustr. w tekście);
Ludwik Dubiel — Badania etnogra
ficzne na Górnym Śląsku 194&—1&57
(Biuletyn nr 2 i 3); Jerzy Szydłowski
— Archeologiczne prace terenowe
Muzeum Górnośląskiego w latach
1945—1957 (Biuletyn nr 4, 24 str.,
14 ilustr.).
„Zaranie Śląskie" poświęca w ca
łości numer 1/2 z 1959 r. zagadnie
niom kultury ludowej Śląska: Maria
Luboczowa — Z prac PTL na Śląs
ku; Ludwik Brożek — Tradycje lu
doznawcze na Śląsku Cieszyńskim;
Barbara Bazielichówna — Współ
czesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem; Maria Suboczowa —
Źródła i stan badań etnograficznych
�na Śląsku do 1952 roku; Ludwik
Dubiel — Tradycyjna zagroda chłop
ska w powiecie gliwickim; Józef
Ligęza — Kultura grupy górniczej—
próba charakterystyki; Maria Żywirska — Problem badania kultu
ry grup zawodowych (w świetle
materiałów zbieranych dla grupy
górniczej); Maria Żywirska — W
sprawie utworzenia placówki nau
kowej dla badań kultury grup za
wodowych; Maria Suboczowa —
Prace nad śląskim skansenem.
*
„Literatura Ludowa" — kwartal
nik wydawany przez Polskie Towa
rzystwo Ludoznawcze — rocznik
1958. Nr 1 — Spis treści: Od redak
cji. Rozprawy i prace naukowe: J ó
zef Majchrzak — Z dziejów folk
loru dolno-śląskiego; Stanisław Bąk,
— Dolny Śląsk pod względem ję
zykowym; Jaromir Jech — Józef
Stefan Kubin jako zbieracz śląskiej
prozy ludowej; Stanisław Swirko—
Ballady Czeczota, ich związki z
folklorem i z ludowością Mickiewi
cza. Teksty ludowe: Józef Maj
chrzak — Pieśni, baśnie i gawędy
z Dolnego Śląska. Recenzje: Sta
nisław Swirko — Pieśni Podhala;
Władysław Staszewski — Polish
Folklor. Korespondencja: Piotr Banaczkowski — W kwestii regionu
świętokrzyskiego słów kilka. Kroni
ka: Józef Majchrzak— Folklor na
antenie wrocławskiej PR. Komuni
katy. Nr 2—3 6—7 — S p i s treści:
Rozprawy i prace naukowe: Gustaw
Morcinek — Śląsk i jego ludzie;
Stanisław Bąk — O kilku wątkach
w baśniach i legendach na Górnym
Śląsku; Józef Ligęza — Stanisław
Wallis — folklorysta Górnego Śląs
ka; Izabela Lewańska — O strasz
liwym smoku w Smokorzewie pod
Namysłowem; Julian Krzyżanow
ski — Do przysłów cieszyńskich;
Paweł Nedo — Obecny stan badań
etnograficznych na Łużycach. Tek
sty ludowe: Stanisław Wallis —
Pieśni górnośląskie; Józef Ligęza —
Fragmenty epickiej poezji górni
czej; Janina Wojtowicz — Wybór
pieśni ludowych z Zędowic, pow.
Strzelce Opolskie; Feliks Pluta —
Oracje, pieśni i opowiadania opol
skie; praca 'zbiorowa — Opowieści
ludowe z Krzyżanowic. Recenzje:
Julian Krzyżanowski — Gustaw
Morcinek: Jak górnik
Bulandra
diabła oszukał, Baśnie śląskie; Ry
szard Górski — Lucjan Malinow
ski: Powieści ludu na Śląsku; Dobrosława Swirko — Jakub Kania —
ludowy poeta Opolszczyzny; Stani
sław Swirko — Julian Krzyżanow
ski: Mądrej głowie dość dwie sło
wie; Józef Ondrusz — Zagadnienia
folklorystyczne w numerach 1 i 2
„Czeskiego Ludu" z roku 1958. Ko
respondencja i sprawozdania: Ju
lian Nowak-Dłużewski —• Jeszcze
w sprawie regionu kieleckiego;
Władysław Most — Pochwała fol
kloru i etnografii. Bibliografia: Jan
Sadownik —• Materiały do biblio
grafii polskich publikacji z zakre
su folkloru śląskiego za lata 1945—
1958. Komunikaty — Rozstrzygnię
cie
konkursu
folklorystycznego.
Książki nadesłane.
„Literatura Ludowa" nr
1—2,
rok 1959. Spis treści: Część regio
nalna. Rozprawy i prace naukowe:
Andrzej Bukowski — Folkloryści
kaszubscy X V I I I , X I X i X X w.;
Czesław Wycech — Regionaliści
chojniccy; Ewa Kamińska-Rzetelska — Kaszubi w oczach X I X wiecznych przybyszów;
Jadwiga
Zieniukowa — Sprawy
języka
i literatury kaszubskiej w nie
których czasopismach regionalnych;
Julian Krzyżanowski —• Kaszub
skie przysłowie o niebie i piekle;
Leon Roppel — Trzej regionaliści
kaszubsko-kociewscy;
Stanisław
Swirko — Ks. Bernard Sychta —
pelpliński pisarz i uczony; Maria
Woźniak — Wesele w Jamnie; Ber
nard Sychta — Miasta, miasteczka
i wsie w kaszubskiej literaturze
ludowej, wierzeniach i obrzędach.
Teksty ludowe: I I Pracownia Dialektologiczna Zakł. Jęz. PAN —
Opowiadania
kaszubskie;
Zofia
Przyłuska-Jaworska, Ludwik Bie
lawski — Pieśni i opowiadania z
powiatu bytowskdego, Jan Patock—
Gódki kaszebskie; Jan Patock —
Tobaka, Paweł Miotk — Objaśnie
nie telefonu, Paweł Miotk — O
radeliónie. Recenzje: Doś — Fran
ciszek Sędzicki: Baśnie kaszubskie;
Stanisław Swirko — W. Kirstein,
L. Roppel: Pieśni z Kaszub; Doś —
Biuletyn WDTL w Gdańsku. Ko
respondencja i sprawozdania: Leon
Roppel — Chodzenie „po szczodrakach" na Kaszubach; Herbert Wil
czewski — Odsłonięcie pomnika H.
Derdowskiego w Wielu; Czesław
Wycech — „Nie ma Kaszub bez
Polonii, a bez Kaszub Polści".
Bibliografia: Teresa Brzozowska —
Materiały do bibliografii polskich
publikacji z zakresu folkloru ka
szubskiego
za
lata
1945—1958.
Część ogólna: Jerzy Sliziński —
Warneńczyk w legendach bułgar
skich; Stanisław Swirko — Z dzie
jów przysłowioznawstwa polskiego;
Michał Basa —• Opowiadanie par
tyzanta; Herbert Wilczewski —
Lietuviu tautosaka użrasyta 1944—
1956; Mieczysław Gładysz — Kazi
mierz Moszyński.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9fa64675985e4d6c716873d6253142c.pdf
d589606b802c767d8b1d1b622875a7be
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4189
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3907
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.100-106
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
ROSICA CZUKANOWA: BLGARSKA NARODNA SZJEWICA. Przedmowa
„B'łgarski Chudożnik". Sofia 1957, str. 8, 138 ilustracji barwnych.
Znane ze swego niesłychanego bogactwa hafty Sło
wian bałkańskich doczekały się nowej publikacji
w postaci wymienionego w tytule albumu, obejmu
jącego hafty ludowe zachodniej Bułgarii, zebrane
przez Rosicę Czukanową. Z przedmowy napisanej
przez wybitnego bułgarskiego etnografa i członka
Bułgarskiej Akademii Nauk, Christo Wakarelskiego,
dowiadujemy się, że wchodzące w skład albumu
barwne ilustracje nie są ścisłymi kopiami wzorów
ludowych, ale ich artystyczną transpozycją. Odchy
lenia w rysunku lub kolorze są jednak tak nieznacz
ne, że w rezultacie zawarte w albumie reprodukcje
można traktować jako obraz autentycznych wyszy
wek występujących w bułgarskim stroju ludowym.
Po tym zastrzeżeniu, wynikającym z koniecznej
ścisłości naukowej, przeprowadza Wakarelski podział
ludowych haftów na dwie zasadnicze grupy tery
torialne: a) grupę haftów
zachodniobułgarskich
i b) wschodniobułgarskich. Każda z tych dwu grup
dzieli się na mniejsze odmiany regionalne, określane
nazwami utworzonymi od nazw większych miejsco
wości, które się w danym regionie hafciarskim znaj
dują. W grupie zachodniej wyróżnia autor 11 tego
rodzaju regionalnych odmian (piryńską, kjustediską,
stankedymitrowską, samokowsko-ichtimanską,
sofijską, graowską, transką, kułskowidyńską, łoweszką,
pleweńską, nikopolską), podczas gdy w grupie za
chodniej jest ich 13 (gabrowska, rusenska, razgradska, kołarowgradzka, ełchowska, karnobatsko-jambolska, karnbatska-południowa,
odrynsko-małoazyjska,
uzunkiuprijska, dimotiszka, dedeagaszka, kazanłszka,
średniorodopska).
Podział ten odnosi się głównie do haftów na płót
nie, nie obejmuje on natomiast haftów zdobiących
sukienne ubiory wierzchnie, które w postaci bar
dzo bogatej występują na terenie Bułgarii południo
wej i w przyległych krajach bałkańskich.
Jak wspomniano na wstępie, reprodukowane w al
bumie Zbiory Czukanowej pochodzą głównie z tere
nów zachodniobałkańskich, na tych więc terenach
skupia się uwaga Wakarelskiego, który kolejno cha
rakteryzuje poszczególne regionalne odmiany haftów.
W albumie odmiany te nie są reprezentowane
w sposób równomierny. Najwięcej jest przykładów
haftów z okolic Sofii i Plewen u (do 30 reprodukcji),
inne tereny reprezentowane są już w stopniu daleko
J
E
Christo Wakarelskiego.
Wyd.
słabszym. Z okolic Nikopolu znajdujemy zaledwie
trzy hafty, z Tranu — dwa, a z Pirynu — jeden.
Przygniatającą większość stanowią hafty na płótnie,
wykonane z reguły ściegami liczonymi — głównie
krzyżykowym, półkrzyżykowym, płaskim o motywach
geometrycznych czy silnie zgeometryzowanych —
roślinnych. Wśród 135 przykładów — zaledwie dwa
razy występują motywy zwierzęce, a mianowicie
pięknie przestylizowany ptak w hafcie z okolic Samokow i żółw w hafcie z okolic Plewen; natomiast
nie ma ani jednej postaci ludzkiej. W kolorystyce
przeważa barwa czerwona; obok niej, w mniejszym
jednak nasileniu, występują również kolory zielony
niebieski, żółty, czarny; ten ostatni powtarza się
dosyć często jako kolor używany przy konturowaniu
lub też do haftowania wolutowych zdobinek, które
wprowadzane są jako elementy dekoracyjne na kra
wędziach większych płaszczyzn, na narożnikach czy
też w drobnych kompozycjach wypełniających wolne
partie tła między motywami głównymi haftowanymi
kolorowymi krzyżykami. Wśród haftów na płótnie,
wykazujących znaczne podobieństwo do haftów ru
muńskich i jugosłowiańskich, wybijają się doskonałą
kompozycją, dużą delikatnością wzoru oraz wyrafi
nowaną kolorystyką — hafty z okolic Plewen (ryc.
110—113).
W odróżnieniu od haftów na płótnie, gdzie wi
doczna struktura materiału zachęca do stosowania
ściegów liczonych, w zdobnictwie odzieży wierzch
niej — wykonanej z folowanego sukna — stosuje
się ściegi bardziej swobodne, a przede wszystkim
łańcuszkowy, gałązkowy, wodny i „Janina". Z tym
wiąże się zmiana zarówno w doborze motywów, jak
i zespołów kompozycyjnych, które w nieznacznej
tylko mierze zdają się nawiązywać do tych, jakb
spotykamy w krzyżykowym hafcie na płótnie.
Szata zewnętrzna albumu przedstawia się bardzo
korzystnie. Plansze barwne, drukowane techniką
offsetową, wyszły na ogół poprawnie i dają zupełnie
wystarczające pojęcie o kolorystyce haftu ludowego
w Bułgarii. Książka stanowi pozycję wartościową
i niewątpliwie spełni swe zadanie, propagując piękno
bułgarskiej sztuki ludowej.
Na zakończenie należy jedynie wyrazić życzenie,
aby jak najszybciej ukazała się druga część — obej
mująca hafty grupy wschodniej.
Rss.
JOZEF LUDOVIT HOLUBY: NARODOPISNE PR ACE. Zebrał i wstępem zaopatrzył Jan Mjartan. Prace narodopisneho ustavu Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1958, str. 535, ryc. 52.
W czasach, kiedy w Polsce zbierali bezcenne ma
teriały ludoznawcze Oskar Kolberg, ks. Lompa, Se
weryn Udziela, po drugiej stronie Karpat zręby sło
wackiej etnografii również budowali amatorzy i mi
łośnicy narodowych pamiątek, a wśród nich jedno
z czołowych miejsc zajmował Jozef Ludovit Holuby.
Urodzony w roku 1836 w Lublinie (małej wiosce
na zachodniej Słowaczyźnie), syn ewangelickiego pa
stora, poszedł w ślady ojca kończąc w roku 1860
ewangelicki fakultet teologiczny w Wiedniu. Jako
100
duchowny zatrudniony początkowo w małym mia
steczku Skalica, a później przez długie lata (1861 —
1909) we wsi Zemansske Podhradie koło Noveho
Mesta nad Wagiem — nie ograniczał się J. L, Ho
luby wyłącznie do pracy duszpasterskiej. Posiadając
szerokie zainteresowania naukowe, zajmował się bo
taniką (za co w 1923 r. otrzymał doktorat h. c),
archeologią, historią i etnografią.
Gruntowna znajomość kultury ludowej, zdobyta
przez długie lata bliskiego współżycia z ludem wiej-
�skim, pozwalała mu rozwinąć w dziedzinie etnogra
fii szeroką działalność pisarską, którą zapoczątko
wała ogłoszona w roku 1873 praca o lekach domo
wych ludu słowackiego, gdzie znalazły również wy
raz zainteresowania botaniczne autora.
Zagadnienie medycyny ludowej i przesądów zwią
zanych z lecznictwem było tematem następnej publi
kacji Holubego. W dalszych zaś etapach swej pracy
ludoznawczej zajmuje się on wierzeniami, magią, cza
rami, demonologią, zwyczajami i literaturą ludową
(głównie zaś podaniami, opowiadaniami, przysłowia
mi) i zabawami dziecinnymi.
Stosunkowo niewiele zajmował się Holuby zagad
nieniami kultury materialnej i sztuki plastycznej,
które w trzeciej ćwierci ub. wieku ustępowały
(podobnie jak w Polsce) na plan dalszy wobec ba
dań ludowej mitologii i literatury. Dopiero w osiem
dziesiątych latach ub. wieku zaczęto" zwracać pilniej
szą uwagę na kulturę materialną i ludową sztukę
plastyczną, co wyraziło się m. in. w gromadzeniu ma
teriałów do ludowego stroju, haftu, ceramiki itp.
W związku z powyższym również i Holuby zaczyna
interesować się strojami ludowymi swej okolicy, ce
ramiką malowaną, snycerką, a także urządzeniem
mieszkań i pracą. W wyniku tych zainteresowań po
wstają albumy strojów i ceramiki ludowej rysowane
przez Holubego i kolorowane farbami akwarelowy
mi z dużą ścisłością.
Wyniki swych obserwacji publikował, zdobyte zaś
w czasie badań oryginały przekazywał do zbiorów
muzeum w Pradze. Przez długi okres czasu J. L. Ho
luby współpracował z etnografami czeskimi, ogłasza
jąc wiele ze swych prac w czasopiśmie „Ćesky L i d " ;
gdy jednak w roku 1895 założone zostało przez A n dreja Kmeta Słowackie Towarzystwo Muzeum w św.
Martinie, został natychmiast jego członkiem i stałym
współpracownikiem wydawanych przez to Towarzy
stwo czasopism.
Omawiana tu praca zawiera przedruki obszerniej
szych publikacji i drobnych artykułów treści etno
graficznej, ogłaszanych przez Holubego w różnych
czasopismach czeskich i słowackich, przeważnie
w czasopismach „Cesky L i d " i „Slovenske Pohlady".
W części wstępnej znajdujemy mniejsze prace
0 różnorodnej tematyce, jak np. „Obrazki ze Sło
wacji", „Słowacy a Czesi", czy „O cyganach". W dal
szej części, ułożonej już według tradycyjnego sche
matu, materiał, zgrupowano w 8 rodziałach zatytu
łowanych: kultura materialna, sztuka zdobnicza
1 strój, lecznictwo ludowe, czarodziejstwo i wierze
nia, zwyczaje, opowiadania, przysłowia, gry i zabawy
dziecięce. Końcowy rozdział pt. „Rozmaitości" wy
pełniają głównie prace na temat miejscowych nazw
i nazwisk. Książka ilustrowana jest reprodukcjami
rysunków Holubego, przedstawiającymi stroje ludo
we oraz okazy malowanej ceramiki. Przedruki Holu
bego poprzedza obszerny i doskonale napisany wstęp
znanego etnografa słowackiego J. Mjartana, który
w sposób wnikliwy charakteryzuje działalność i za
sługi, jakie poniósł J. L. Holuby na niwie słowac
kiego ludoznawstwa.
Zebranie i powtórne opublikowanie rozproszonego
w różnych czasopismach dorobku Holubego to nie
tylko wartościowy zbiór materiałów, często już za
pewne trudno dostępnych dla badaczy, ale przede
wszystkim wyraz troski o zabezpieczenie i podkreśle
nie naukowych osiągnięć zasłużonego badacza i chę
ci przypomnienia społeczeństwu jego zasług.
Formę tę należałoby przenieść i na grunt polskiej
etnografii, na razie wydając przynajmniej nie dru
kowane dotychczas prace zmarłych etnografów: Oska
ra Kolberga, Seweryna Udzieli, Jana Swiętka i wielu
innych. Przykro jest pomyśleć, że Słowacy potrafią
wydać zbiór przedruków dla uczczenia swego za
służonego badacza, podczas gdy my w ciągu dwu
dziestolecia międzywojennego i kilkunastu lat, które
, już minęły od ukończenia I I wojny światowej, nie
zdobyliśmy się na wydanie leżącego od kilkudzie
sięciu lat w rękopisie „Podhala" Kolberga czy „Zie
mi bieckiej" Udzieli. Indolencja nasza w tych spra
wach jest tym bardziej uderzająca, że przecież wciąż
mówi się i pisze o konieczności drukowania ręko
piśmiennych prac zasłużonych etnografów minionego
stulecia.
Rss.
PAUL STAHL: PLANURILE CASSELOR ROMIN ESTI TARANESTI. Sibiu 1958, str. 91, 50 ilustracji, w tym
10 map.
W serii wydawnictw Muzeum Brukenthal w Sibiu,
zatytułowanej „Studii si Comunicari", ukazała się
jako zeszyt dziewiąty niezwykle interesująca praca
P. Stahla na temat rozplanowania domów wiejskich
w Rumunii i rozmieszczenia przestrzennego poszcze
gólnych typów budownictwa wiejskiego.
Na drodze sumiennej analizy materiału przepro
wadza autor podział rozplanowania zagród i budyn
ków mieszkalnych wiejskich na poszczególne grupy,
rekonstruuje ich rozwój od najprymitywniejszych
form wyjściowych, a następnie przedstawia ich
współczesny oraz dawny zasięg. Ten historyczny
aspekt, przewijający się w każdym zagadnieniu poru
szanym przez autora, nadaje pracy szczególną war
tość, pozwala bowiem nie tylko na rozejrzenie się
w zagadnieniu od strony typologicznej oraz geografii
zasięgów, ale również na zapoznanie się z dynamiką
jego rozwoju. Praca Stahla ma charakter pionierski,
jest to bowiem pierwsza w nauce rumuńskiej próba
typologicznej i przestrzennej analizy planu chałupy
wiejskiej, obejmująca obszar całego kraju.
W budownictwie Wiejskim na terenie Rumunii wy
różnia autor dziewięć głównych grup architektonicz
nych.
Najważniejszą grupę stanowią rozpowszechnione na
terenie całego kraju, a w wielu okolicach stanowiące
typ dominujący, domy o konstrukcji zrębowej węgłowane na obłap. W swych formach najstarszych są
to domy jednownętrzne — ograniczające się do samej
izby, w której naprzeciw drzwi znajduje się ognisko.
W drugim kącie przy ścianie tylnej umieszczone jest
łóżko, wzdłuż zaś ścian frontowej i bocznej, gdzie
znajduje się po jednym oknie, ustawione są skrzy
nie do siedzenia (Truhenbanke). Dla lepszego zabez
pieczenia wnętrza od działania niekorzystnych wa
runków atmosferycznych została wewnątrz izby przy
drzwiach odgrodzona niewielka sień, tzw. „tinda",
której jedną ze ścian stanowił bok pieca piekarskie
go, drugą zaś — prawdopodobnie zasłona z tkaniny,
zastąpiona z czasem ścianą drewnianą zaopatrzoną
w drzwi wiodące do izby. Opisane tu zmiany łączyły
się z przesunięciem osi wzdłużnej pieca; pierwot
nie piec zwrócony był czeluścią w kierunku drzwi
wchodowych chałupy, obecnie zaś został do nich
usytuowany bokiem, tak że czeluść oraz okap do
odprowadzania dymu wypadały niemal na środku
izby. W dalszej ewolucji piec ustawiono w przedłu
żeniu ścianki oddzielającej sień, skutkiem czego prze
strzeń jej znacznie się powiększyła. Zaczęto ją więc
101
�dzielić poprzecznie na dwa pomieszczenia, z których
jedno spełniało nadal funkcję sieni, drugie zaś ko
mory, przybierającej też niekiedy postać zaopatrzo
nego w piec piekarski alkierza mieszkalnego. W re
zultacie tych przemian powstawa o rozplanowanie
wnętrza przypominające chałupy polskie, z sienią
przy ścianie szczytowej i odciętą od niej w głębi
komorą. Dalszym ogniwem rozwoju omawianego ty
pu miało być — według Stahla — zlikwidowanie
ściany poprzecznej, dzielącej sień od komory (względ
nie alkierza), znaczne powiększenie obszaru sieni
i odcięcie od niej komory przy pomocy ściany bieg
nącej równolegle do ściany szczytowej (mniej praw
dopodobne wydaje się autorowi, aby tak usytuowana
komora powstała przez złączenie w jedna całość
osobnej przybudówki magazynowej, luźno dostawio
nej do ściany szczytowej). W ten sposób rozwinął
sie — pospolity również u nas — rozkład domu, w
którym po jednei stronie sieni znaiduie s i e izba, po
drigiej komara. W dalszej ewolucfi powstały z tego
d a T o układzie symetrycznie dwuizbowym, w któ
rych po każdej stronie sieni znajdowała sie izba
z piecem pieksrskłm lub po jednej stronie izba bia
łki, a po dr'irti«i czarna. Czasem w oib«z°rnei si°ni
biegnącej wzdłuż ca ej ściany szczytowej budowano
piec uzyskując w t°n sposób nieznany w Polsce roz
kład wnętrza składający sie z dwóch izb czarnych
lub iednei izby czarnej i drugiej białej, ale pozba
wiony sieni.
T
ł
Chal'mv o opisanych wyżej rozkładach wnętrz, na
kryto s+romymi dachami słomianymi lub gontowymi,
obw¡°dzinn"» dookoła wszystkich śc'an obszerną, bitą
z gliny przyzbą, należą dziś do zabytków.
Domy hnHowqne w obecnym stuleciu posiadała
przede wszystkim inn° r>rooorcie. ściany ich sa wvż«¡7« dachy znacznie obniżone. Podcienie pod wysta
jącym okauem, dachu zaopatrzone jest w podłogę
T,
Aot-JW. o.erodzone balnstrada z pionowymi
słuoami.
pi^Var'íkio T J Í P C » z okaoami ustępują mieisca muro
wanym l"b ¿elaznvm Di°com do gotowania.
TV>l<Jza rozbudowa rzutu pionowego — domu syr"f>*r'C7nia dwn'zbowogo — odbvwa sie nie przez
podbiały wewnętrzne, lecz r>rzez nr^ybudówki w po
stać' r^Tneeo rodzaiti szop budowanych z desek.
Chodzi tu orzede wszystkim o tzw. ..dosar" znajdui»cv sie przv tylnej ścianie domu, gdzie mieści s ę
letnia k"chnia. czadem też komora. W najnowszvch
domach nrzed w°iíciem w ścianie licowei znajduje
sie niekiedy podcienie wnękowe szerokości sieni.
Nast°T>na. grune stanowią ziemianki, czyli miesz
kania zbudowane poniżej powierzchni ziemi. Pierwot
nie wysteDowa'y one na obszarze całego kraju, obec
nie z a S ' e g łph ocT-anicza sie d o pof"Hniowo-wc<;hodniei Rumunii. Zdarzały się wsie. które składały się
wyłącznie z samych ziemianek, tak że jedynie oorosłe zielskiem dac^y wskazywały miejsca, gdzie
znaidują się domy. Dzisiejsze formy ziemianek rozwin łv się z prostej iamy wvkooanej w ziemi, która
z biegiem czasu, dzięki wykładaniu ścian g n b v m i
deskami, zamieniła sie we wkopaną w ziemie chał"pę
naVrvta dachem o konstrukcji na sochy i ślemię.
Rozwój rzutu poziomego ziemianki przebiegał róż
nymi drogami. Najpierw przed wejściem do pomiesz
czenia mieszkalnego znalazca sie sień z wejściem
na.weciw drzwi wiodących do izby, z tyłu zaś poza
izbą komora. Ogólny rozkład wnętrza przyoominał
wówczas niektóre polskie chałupy typu wąskofrontowego. W dalszym rozwoju ziemianki — dawną izbę
położoną między sienią a komorą zamieniono na
kuchnię, z której na lewo i prawo wiodły drzwi do
dwu białych izb, tak że plan ziemianki przybierał
kształt krzyża równoramiennego z kuchnią umiesz
czoną w środku. Bywają też ziemianki, w których
komora znajduje się nie na osi podłużnej budynku,
alé z boku. Wchodząc z sieni do kuchni mamy na
f
a
102
lewo wejście do komory, a na prawo — do białej
izby. Charakterystyczny dla rozplanowania ziemianek
jest ich rozwój postępujący od środka na zewnątrz,
przez dobudowywanie pomieszczeń w różnych kie
runkach, skutkiem czego rzut domu nie posiada czę
sto zarysu zwartego prostokąta.
Trzecią grupą — występującą mniej więcej na tych
samych obszarach co ziemianki — stanowią chałupy
naziemne, pierwotnie budowane z drzewa, gliny, po
szyte trzciną, obecnie zaś murowane i kryte dachów
ką lub blachą, które w rozplanowaniu wnętrz wy
kazują pewne analogie do ziemianek. Podobnie jak
w tych ostatnich, urządzenia do gotowania znajdują
się nie w izbach, ale w pomieszczeniu środkowym,
pełniącym funkcję kuchni. Rozwój planu tych chałup
wiódł od pojedynczej izby, do której przybyła sień
(z wejściem w dłuższej ścianie budynku), a następnie
po drugiej stronie sieni — komora, z biegiem czasu
zamieniona na drugą izbę. Urządzenia do gotowania
mieszczą się w sieni, skąd pali się również w piecach
ogrzewających izby. Rozplanowanie omawianej tu
grupy domów podobne jest do tego, jakie występuje
w grupie pierwszej. Zachodzi jednak poważna róż
nica genetyczna, gdyż komora powstała tu nie przez
przedzielenie sieni, ale przez przeniesienie do bu
downictwa naziemnego komory stanowiącej część
składową rozplanowania ziemianki.
Jako czwartą grupę wyróżnia Stahl budynki, któ
rych rzut poziomy rozwinął się z jednej izby przez
dobudowanie przed wejściem — dla osłony od wiatru
i deszczu — pomieszczenia ogrodzonego z dwóch
stron. W rezultacie powstała chałupa złożona z izby
oraz z sieni pozbawionej ściany od licowej (dłuższej)
strony chałupy. W tylnej części tego otwartego z jed
nej strony pomieszczenia odcięta została później
ścianą poprzeczną komora lub sień, względnie ko
mora i sień, podczas gdy resztę wolnego miejsca
zajęło w tej części domu odgrodzone balustradą
podcienie. Zasięg omawianej tu grupy ciągnie się
szerokim pasem równolegle do zachodnich granic
Rumunii — od Banata przez Mehedinti, Muntii Apuseni, Tara Lapusului oraz (w formie dość rozległej
wyspy) na wschód od Siedmiogrodu między Nasaut
i Tara Birsei.
Piątą grupę stanowią domy składające się z izby,
do której dobudowano szopę o ścianach z desek, po
krytą oddzielnym dachem. Z czasem szopę tę zaczęto
budować z materiału analogicznego jak izbę i kryć
wspólnym z nią dachem; każde jednak z dwóch
wspomnianych pomieszczeń miało oddzielne drzwi
w dłuższej (frontowej) ścianie budynku, przy czym
wewnątrz nie było komunikacji między izbą a komo
rą. Normalną koleją rzeczy z czasem piec do goto
wania przeniesiono do komory — zamienionej tym
sposobem na kuchnię — i obydwa pomieszczenia
połączono drzwiami. Dalszym etapem rozwoju było
dodanie komory po przeciwległej stronie kuchni.
Powstał w ten sposób dom jednotraktowy złożony
z trzech pomieszczeń (komory, kuchni i izby białej),
z których każde posiadało oddzielne wejście wiodące
bezpośrednio z pola. Zasięg tego rodzaju domów ry
suje się na terenie Rumunii w kszta cie litery L,
której ramię poziome ciągnie się szerokim pasem Od
Orsowej nad Dunajem po górny bieg rzeki Buzoul,
pionowe zaś biegnie na północ powyżej Cluj.
ł
Jako osobną (szóstą) grupę wydziela autor budynki,
których komora (zamieniająca się w dalszym rozwoju
na mieszkalny alkierz) odcięta jest od izby ścianą
równoległą do kalenicy domu. Domy takie, zwykle
składające się z izby czarnej, komory i izby białej
(zamiast sieni), zaopatrzone bywają w podcienie bieg
nące wzdłuż całej ściany frontowej lub jej części.
Zasięg ich obejmuje środkowowschodnią i północną
część Rumunii — Tara Oltului, Tara Birsei, Tinuturile Secuiesti i Nasudul, przy czym chałupy te
�najbardziej charakterystyczne są dla okolic zamiesz
kiwanych przez Szeklerów.
Spotykane często na terenie Rumunii domy piętro
we dzieli Stahl na trzy grupy. Pierwsza z nich to
domy o charakterze obronnym występujące w pół
nocnej Oltenii i Muntenii. Wzorowane na obszernych
dworach dawnych bojarów, posiadają one w części
parterowej piwnice lub piwnice i kuchnie, na piętrze
zaś pomieszczenia mieszkalne składające się z izby
czarnej i jednej lub dwóch izb białych oraz krytego
ganku, biegnącego wzdłuż ściany frontowej.
Grupę drugą stanowią domy piętrowe, posiadające
u wejścia wysunięty przed blok budynku wypust
stanowiący podstawę, na której spoczywa balkon
pierwszego piętra, tzw. „foisor" {czytaj: fojszor); bal
kon jest wysuniętą k u przodowi częścią krytego
ganku wzdłuż ściany frontowej pierwszego piętra.
Opisane tu domy z wysuniętym balkonem występują
w północnej Oltenii i Muntenii oraz w Mołdawii.
Trzecia i ostatnia zarazem grupa domów piętro
wych to domy z Tara Hategului (południowy Sied
miogród), które rozpowszechniły się tam dopiero
z początkiem bieżącego stulecia na miejsce budynków
parterowych. Są one przeważnie murowane, kryte
dachówką, a pomieszczenia mieszkalne znajdują się
tu również i w części parterowej.
Jeden z rozdziałów końcowych poświęcił autor
omówieniu rozplanowań o charakterze wyjątkowym;
należą tu np. budowle o kształtach kolistych czy
wielobocznych (jak np. stajnie dla bydła w dolinie
Bistricy), domy bliźniacze i inne przeznaczone dla
więcej niż jednej rodziny (w czym widzi autor zwią
zek z archaiczną formą tzw. wielkiej rodziny) oraz
domy bliźniacze połączone z sobą tajemnymi przej
IS LITUYIU KULTUROS
ściami dla łatwiejszej obrony w razie niebezpieczeń
stwa.
W ostatnim rozdziale znajdujemy interesujący opis
„gospodaria cu ocol intarit", czyli po prostu „zagród
z okołem", wśród których są również podobne do
tych, jakie zdarzają się w Polsce w okolicy Łowicza,
Miechowa czy Łańcuta. Formy te, występujące na
terenie Rumunii w kilku niewielkich, luźno rozrzu
conych skupiskach, uważa autor za rodzime, wyrosłe
samorzutnie na gruncie gospodarki pasterskiej i osad
nictwa jednodworczego. Według przypuszczenia Stahla, dzisiejsze zamknięte osady czworoboczne mogły
rozwinąć się z kolistego lub wielobocznego ogrodze
nia, w które na pewnym niewielkim odcinku wcho
dziła również ściana frontowa budynku mieszkal
nego. Z czasem ogrodzenie otrzymało daszek wsparty
od wewnątrz okołu na słupach, a w ściany jego włą
czano coraz to więcej innych budynków, jak stajnie,
kuchnie, komory, co w konsekwencji doprowadziło
do zmiany formy okołu z kolistej czy wielobocznej
na prostokątną.
W zakończeniu podkreśla autor związki i analogie,
jakie zachodzą w starym budownictwie na obszarze
Rumunii, nie wyłączając terenów zamieszkiwanych
przez Szeklerów, którzy — związani z Rumunią wielu
wspólnymi cechami kulturowymi — stanowią grupę
o charakterze przejściowym, rumuńsko-węgierskim.
Streszczona tu praca Stahla stanowi niewątpliwie
pozycję bardzo cenną. Zainteresuje ona etnografów
polskich, szczególnie zaś tych, którzy poświęcając
się problematyce kultur
karpackich będą szukali
w literaturze rumuńskiej materiałów porównawczych.
Rss.
ISTORIJOS, t. I . Yilnius 1958, str. 312.
Jest to zbiorowa praca Instytutu Historii przy L i
tewskiej Akademii Nauk powstała jako pierwsza
próba w projektowanej dalszej serii publikacji ma
teriałów archeologicznych i etnograficznych, które
zebrano w wyniku systematycznie prowadzonych
ekspedycji naukowych i badań typu penetracyjnego.
Mniej więcej jedną trzecią objętości książki zaj
mują artykuły z zakresu archeologii, omawiające
przeważnie znaleziska przy rozkopywaniu różnych
kurhanów- Jako najciekawsze etnograficznie spośród
wiadomości tu zawartych wymienić należy opisy
rzędów końskich z X — X I V wieku (pod Kownem
odkopano 203 mogiły rumaków ozdobnie osiodła
nych — pisze o nich O. Nawickaite) oraz opisy za
gród wraz z zabudowaniami gospodarczymi z X I V wie
ku (pod Wilnem — artykuł A. Tautaviciusa). Dom
mieszkalny był tu bardzo mały (4,7 x 4,8), lecz posia
dał podłogę i piec (na drewnianej podstawie związa
nej ze ścianami i w pobliżu narożnika). Do domu
przylegała stajenka (ze szczątkami spalonego zwie
rzęcia). W zagrodzie znaleziono skrzynki na zboże,
niektóre narzędzia i nieco ceramiki.
Część etnograficzną rozpoczyna artykuł K. Cerbulenasa o genezie litewskiego domu mieszkalnego,
tzw. „numas". Przy wykorzystaniu dotychczasowej
literatury i archiwaliów opracowany został rozwój
form domu, jego konstrukcji i sposobów ogrzewania,
od X V I wieku począwszy. Omówiono też zagadnienie
usytuowania poszczególnych zabudowań w obrębie
zagrody luźno zabudowanej oraz zwartej, która no
towana jest na Litwie już w X V I wieku (w polskiej
nomenklaturze tzw. okólnik), Autor podkreśla do
tychczasową błędność poglądów na temat litewskie
go budownictwa mieszkalnego i wykazuje przy po
mocy materiałów archiwalnych, że od X V I wieku
istniały obok siebie zarówno „numas" (pomieszcze
nie z otwartym ogniskiem, zamieszkałe wspólnie
przez ludzi i zwierzęta), jak i „pirkia-troba" — prze
znaczona wyłącznie dla ludzi i posiadająca piec
z zamkniętym ogniskiem. Z biegiem czasu tzw. „nu
mas" zszedł do roli pomieszczenia wyłącznie gospo
darczego (na Żmudzi utrzymało się pierwotne jego
przeznaczenie najdłużej — do początku X I X wieku),
a domem mieszkalnym stała się ,pirkia-troba".
Z kolei V. Żilenas omawia problem ukształtowania
się formy domów mieszkalnych. Jest to rozwinięcie
jednego z poprzednio wymienionych zagadnień, które
zostało tu ujęte w sposób nieco odmienny.
Artykuł I . Butkeviciusa omawia tradycyjne bu
downictwo i poszczególne typy regionalne oraz ich
zasięg. Wchodzą tu w rachubę tylko trzy typy do
mów mieszkalnych, a mianowicie: żmudzka „troba",
wschodnia-litewska „pirkla" (Aukstaioiai) i połud
niowa „stuba" (Użnemunis). Każdy z tych typów od
znacza się odmienną bryłą i Zdobnictwem, które
autor krótko charakteryzuje.
'Domy rybackie z mierzei, ich konstrukcję, plany
i ozdoby opisał Butkevicius oddzielnie.
Cykl zagadnień z zakresu budownictwa ludowego
zamykają artykuły: o cieślach i ich narzędziach pra
cy (V. Żilenas) oraz o urządzeniach ogniowych do
gotowania posiłków (V. Milius). Podkreślony jest tu
szacunek, jakim zawód cieśli cieszył się na Litwie,
oraz fakt zatrudniania cieśli litewskich w miastach
ruskich. Piły używano na Litwie od X V I wieku,
a w X V H były już poruszane energią wodną tartaki.
Otwarte ognisko do gotowania posiłków posiadał
jedynie tzw. „numas", a w późniejszych czasach spo103
�tykano je również w żmudzkich kominach typu 'bu
telkowego. We wschodniej Litwie tradycyjny jest
dymny piec. Autor uważa, że prototypem Obecnie
używanej na całej Litwie płyty kuchennej jest tra
dycyjne podwyższenie murowane lub rodzaj stołu
z jedną warstwą cegły na nim. Na takim urządzeniu,
zwanym „kominkiem", palono otwarte ognisko. Zna
ne były też różnego typu piece chlebowe, których
zasadnicze cechy opisuje Milius.
Oprócz zagadnień z zakresu budownictwa, w osob
nych opracowaniach omówiono urządzenia transpor
towe — letnie i zimowe wraz z uprzężą (S. Bernotiene) — oraz przędzalnicze i tkackie tradycje l u
dowe, z głównym naciskiem na Stronę techniczną,
a przy bardzo pobieżnym tylko 'Omówieniu ornamen
tyki (M. Glemżaite).
Osobną 'grupę stanowią następujące
artykuły:
o XVI-wiecznym warsztacie broni (V. Żilenas),
NARODNA
TWORCZISTTA
ETNOHRAFIJA,
zeszyt 1—4. Wyd. Akademia Nauk USRR, Kijów 1957.
Kwartalnik „Narodna Tworczisfta
Etnohrafija"
powstał w wyniku uchwały Wszechzwiązkowej Na
rady Etnograficznej 1956 roku, jako pierwsze pismo
etnograficzne na Ukrainie po I I wojnie światowej.
Pierwsze cztery numery czasopisma ukazały się w
1957 roku. Każdy numer otwiera artykuł o charak
terze ideologicznym, następnie ponad 2/3 zeszytu
wypełniają artykuły problemowe i materiałowe. Naj
więcej poświęconych jest folklorowi — omawiają one
w większości poezję ludową opiewającą rewolucję,
wojnę ojczyźnianą itd. Wiele miejsca poświęca się
sprawom plastyki ludowej. Tak więc znajdujemy w
poszczególnych numerach prace:
w nr 1: B. H. Chahaj — Kateryna Biłokur (omó
wienie twórczości malarki ludowej), B. S. ButnykSiwerśkyj — Repin i ukraińska sztuka ludowa, J. B.
Laszczuk — Garncarze kosowscy;
w nr 2: C. A. Taranuszenko — Ukraińskie meble
ludowe, W. F. Rożankiwśkyj — Mistrzowie arty
stycznego szkła, N . O. Hłucheńka — Petrykowskie
malarstwo dekoracyjne, K . K . Promenyćkyj — Rzeź
biarz Petro Werna, J. P. Zapasko — Książka ręko
piśmienna jako źródło badania sztuki ludowej w
przeszłości;
w nr 3: W. P. Samojłowicz— Polichromia w l u
dowej architekturze mieszkalnej, B. S. Butnyk-Siwerśkyj — Ukraińska sztuka ludowa w czasie wojny
domowej;
w nr 4: S. H. Kołos — Tradycje, stan i potrzeby
przemysłów artystycznych Ukrainy, A. S. Beżkowycz — Ukraińskie ludowe malarstwo, ścienne.
Szereg prac omawia zwyczaje i sposób życia ro
botników i kołchoźników URR. Ponadto znajdujemy
artykuły poruszające zagadnienia muzyki ludowej
(najczęściej w połączeniu z tekstami), monograficzne
sylwetki twórców ludowych, materiały z historii ba
dań nad kulturą ludową. Czytelnika polskiego za
interesować tu może artykuł B. A. Juzwienko pt.
„Wacław Zaleski (z historii związków między ukraiń
skimi i polskimi folklorystami)", w którym autor
omawia zasługi Zaleskiego w dziedzinie zbierania
folkloru ukraińskiego i jego pobudzający wpływ na
folklorystykę ukraińską. Trzy artykuły
traktują
o pierwiastkach ludowych w twórczości artystów ro
syjskich i ukraińskich (Majakowskiego, Repina, Szew
czenki), dwa omawiają programy badawcze i narady
etnograficzne. Poruszone zostały też problemy: po
łożenie chłopów i produkcja rolna od poł. X I X do
poł. X X w., budownictwo, taniec, mechanizm kolek
tywnego powstawania utworów ludowych, metodyka
pracy (H. T. Tancjura „Jak zbieram materiał folklo
rystyczny?").
104
0 organizacji chłopskich magazynów
zbożowych
(R. Strazdunaite), o stanowisku tzw. ,„rykune" (ko
bieta, której poruczona była opieka nad trzodą 1 go
spodarką mleczną — napisał D. Butenas) oraz o ro
dzinie litewskiej w X I I I — X I V wieku (J. Jurginis)
1 o stosunkach majątkowych rodzin chłopskich w
X I X wieku 1 na początku X X (A. Visniauskaite).
Całość zamyka artykuł K. Grigasa o zbieraczu
folkloru i wydawcy, którym był w jednej osobie
znany litewski działacz kulturalny pierwszej' poło
wy X I X wieku — Simonas Daukantas.
Ogólnie biorąc artykuły zawarte w omawianym
tomie mają rzetelną podbudowę źródłową z wyko
rzystaniem materiałów archiwalnych, a w stosunko
wo mniejszym stopniu, niż to np. u nas zazwyczaj
bywa, oparte są na bieżących badaniach terenowych.
Wydawnictwo jest ilustrowane stosunkowo bogato.
Maria Przeźdzlecka
Następny, niewielki dział stanowią publikacje
współczesnych utworów literatury ludowej.
Dalej znajdujemy dział „Krytyka i bibliografia".
W nrze 2 zamieszczono b. pozytywną recenzję Pol
skiej Sztuki Ludowej pióra L. Ławrowa, podkreśla
jącą duże zasługi naszego czasopisma w badaniu
i opracowywaniu sztuki ludowej.
Dział ostatni stanowi kronika omawiająca aktualne
zdarzenia i zagadnienia życia etnograficznego na te
renie całego Związku Radzieckiego (np. ekspedycje
naukowe, wystawy sztuki ludowej, sesje naukowe,
działalność domów twórczości ludowej i kółek kra
joznawczych).
Z bogatej treści rocznika omówimy tu tylko kilka
artykułów wiążących się ściśle z problemami plasty
k i ludowej oraz ilustrujących stan i metodę badań
z tego zakresu na Ukrainie.
Najwięcej materiału na ten temat znajduje się w
artykule K. H. Husłystego „Wszechzwiązkowa Narada
Etnograficzna 1956 r. i plany rozwoju ukraińskiej
etnografii". Na naradzie w kwietniu 1956 r. za naj
dotkliwsze braki etnografii ukraińskiej uznano zbyt
małą kadrę etnografów (na żadnej z wyższych uczelni
Ukrainy nie ma katedry etnografii) oraz trudności
wydawnicze i niedostateczną bazę naukowo-technicz
ną. W najbliższych planach etnografii radzieckiej
(a szczególnie ukraińskiej) leży zwiększenie nasilenia
badań nad współczesną kulturą robotniczą i chłop
ską, badania z zakresu etnogenezy i historii etnicznej
oraz wprowadzenie — przy podejmowaniu ekspedy
cji badawczych — współpracy etnografów z folklo
rystami i historykami sztuki. Jedną z najważniejszych
prac będzie przygotowanie wielkiego wydawnictwa
„Narody Świata", do którego etnografowie ukraińscy
mają opracować historyczno-etnograficzną monogra
fię pt. „Ukraińcy". Na naradzie uchwalono, że wszy
stkie republiki przystąpią do opracowywania atlasów
etnograficznych gdzie znajdą się takie działy, jak na
rzędzia rolnicze w X I X do poł. X X w., budownictwo,
strój, sztuka. Wystosowano też m. in. prośbę do Pre
zydium Akademii Nauk ZSRR o utworzenie w Mosk
wie Centralnego Muzeum Etnograficznego Narodów
ZSRR, wprowadzenie wykładów z etnografii na wy
dziale geografii i innych pokrewnych fakultetach,
a także na wydziałach historycznym i geograficz
nym w instytutach pedagogicznych.
Przechodząc do rozpatrywania poruszonych w oma
wianym piśmie zagadnień sztuki ludowej na Ukrainie,
należy na wstępie zapoznać się z uwagami B. S. Butnyk-Siwerśkiego „Ukraińska sztuka ludowa w cza
sie wojny domowej". Autor omawia pociągnięcia wła
dzy radzieckiej dotyczące spraw sztuki ludowej bez-
�pośrednio po rewolucji, a mianowicie: zrównanie
sztuki ludowej ze sztuką zawodową — elitarną; orga
nizacja, propaganda, dbałość o rozwój i możliwości
zbytu dla rzemiosła artystycznego (tworzenie szkół
dla artystów ludowych, kształcenie instruktorówpropagatorów, organizowanie muzeów i wystaw, umo
żliwienie zbytu wyrobów rzemiosła ludowego na ba
zarach); tworzenie pracowni rzemieślniczych, pracu
jących w oparciu o ludowe tradycje artystyczne da
nego terenu. W końcowych uwagach autor dochodzi
do wniosku, że w tym właśnie okresie stworzono
wszystkie ideowo-teoretyczne, organizacyjne i ma
terialne podstawy dla dzisiejszego rozwoju sztuki
ludowej w ZSRR.
W artykule „Tradycje, stan i potrzeby przemysłów
artystycznych Ukrainy" S. H. Kołos, uwzględniając
specyfikę ekonomiczną i geografiezno-historyczną te
go terenu, wyodrębnia na obszarze Ukrainy regiony
artystycznej twórczości ludowej, które kształtowały
się w X V I I I — X I X w. Są to: Ukraina centralna, Po
lesie, Podole, Podkarpacie i Krym. Charakteryzuje
tradycyjne dla każdego z trzech regionów gałęzie
przemysłu artystycznego, zwracając uwagę na dzi
siejszy ich stan, a także na wykorzystanie twórczych
i surowcowych możliwości. Autor stoi na stanowisku,
że należy dokładniej przebadać zagadnienie twórczo
ści plastycznej na terenie Ukrainy i na podstawie
wyników tych badań ustalić plany ożywienia prze
mysłu ludowego (tworzenie kooperatyw w oparciu
0 tradycje lokalne). Podkreśla przy tym, że sztukę
ludową należy traktować jako zjawisko ideologicznokulturalne a nie jako źródło zysku.
Przechodząc do problemu twórców ludowych zwra
ca autor uwagę, że niewielu jest już twórców sta
rych, a zupełnie prawie brak młodej pełnowartościo
wej kadry. Szkoły artystów i Instytut we Lwowie nie
spełniają swych zadań — są źle wyposażone technicz
nie i pracują w oderwaniu od współczesnych wa
runków i zadań przemysłu artystycznego. Wskazówki
1 pomoc, jakie otrzymują twórcy ludowi, są doryw
cze i nie wystarczające. Należy podnieść kwalifikacje
fachowe artystów ludowych i twórców zainteresować
materialnie. Trzeba też przystąpić do wydawania l i teratutry fachowej dotyczącej wszystkich dziedzin
ludowego rzemiosła artystycznego.
S. A. Taranuszenko w artykule „Ukraińskie meble
ludowe" daje krótki zarys historii ukraińskiego me
blarstwa, zaznaczając na wstępie, że nie ma dotych
czas pracy o rozwoju formy mebli na Ukrainie, ani
też opracowanych albumów starych mebli. Najstarsze
ludowe meble na Ukrainie to: skrzynie na kółkach,
przeznaczone na odzież, często szersze górą i okuwa
ne, starsze — zdobione snycerką o ornamentach geo
metrycznych, młodsze — malowane we wzory roślin
ne. Skrzynie ustawiano w izbie na tzw. „pokuciu",
gdzie pełniły też funkcję stołu. Dalej wymienia autor
ławy przyścienne o ozdobnych podstawkach, „sudnik i " czyli półki na naczynia z profilowanymi ścianka
mi bocznymi w kształcie głów końskich, „osłony"
czyli lekkie ławki bez oparcia. Stosunkowo wcześnie
lecz sporadycznie występują stoły wsparte na rzeź
bionych podstawach o motywach figuralnych. W
XVI—XVII w. w związku z rozwojem feudalizmu
wzbogaca się umeblowanie dworów szlacheckich.
Występują wówczas wyraźne wpływy meblarstwa
niemieckiego i włoskiego. W X V I I I w. na terenie
Ukrainy powstaje stosunkowo dużo pracowni stolar
skich przy klasztorach, dużych majątkach, a nawet
przy dworach; pracownie produkują na potrzeby
miasteczek i wsi meble kopiowane ze sprzętów
warstw elitarnych. I tak, w ostatniej ćwierci X V I I I w.
i na pocz. X I X w., pojawiają się w miasteczkach i na
wsiach stoły, łóżka, ławy „kanapy", szafy, powoli w y
pierając stare meble lub zmieniając ich funkcje.
W dalszej części pracy autor, który ogranicza się
wyłącznie do omawiania ław i krzeseł pochodzących
z miasteczka Lebiedina i najbliższej okolicy — wzo
rowanych na sprzętach barokowych, klasycystycznych, renesansowych, empirowych i pseudogotyckich — podkreśla charakter zmian wprowadzonych
przez twórców ludowych w zakresie kompozycji
i zdobnictwa.
W artykule J. P. Łaszczuka „Kosowscy garncarze"
znajdujemy omówienie artystycznej twórczości garn
carskiej rodziny Cwilików, pracujących do dziś we
dług tradycyjnych wzorów pokuckich. Poza tym wy
konują oni również gliniane i odlewane w gipsie
rzeźby figuralne (popiersia T. Szewczenki, statuetki
Hucuła i Hucułki).
Wiadomości o ludowym szklarstwie ukraińskim
przynosi artykuł W. F. Rożankiwśkiego „Mistrzowie
artystycznego szkła". Specyficzne warunki historycz
ne wpłynęły na rozwinięcie się — jako jednej z dzie
dzin ludowej twórczości artystycznej na Ukrainie —
szklarstwa. Ozdobne wyroby ze szkła w postaci na
czyń o wyszukanych kształtach (często zwierzęcych)
wyrabiane są do dziś przez niektórych ukraińskich
hutników, jak np. Semenkę i Pawłowskiego, którzy
umiejętność tę odziedziczyli po ojcach. W wyrobach
swoich Semenko nawiązuje do wzorów XVIII-wiecznych, Pawłowski zaś, wychodząc z form tradycyj
nych, poszukuje nowych rozwiązań. W 1956 r. zało
żono we Lwowie wytwórnię tego rodzaju szkieł arty
stycznych, która obecnie uruchomiła produkcję na
razie kilku wzorów. Planowane jest dalsze jej rozwi
janie, w oparciu o seryjne powielanie wzorów.
Trzy opracowania poświęcone są malarstwu deko
racyjnemu, szczególnie ściennemu, które N. O. Hłucheńka w pracy „Petrykowskie malarstwo dekora
cyjne" uważa za najstarszą gałąź ukraińskiej sztuki
ludowej. W okolicy Dniepropietrowska, w omawianej
Petrykiwce i sąsiednich wsiach, rozwija się malar
stwo na przedmiotach drewnianych (skrzynie, oparcia
sań, bębenki wijadeł) i w zdobnictwie wnętrza. In
wazję malatury ściennej w zdobnictwie wnętrza spo
wodował kapitalizm, który zubożył wieś ukraińską,
w wyniku czego zaczęto zastępować malaturą kilimy
nad łóżkami, haftowane ręczniki nad drzwiami i oknmi oraz barwne kafle piecowe. Po rewolucji pojawia
się tu nowa forma zdobnicza — malatura na papie
rach zawieszonych na ścianach, tragażu, półkach,
malowane na bibule ręczniki nad oknami, malowane
prostokąty papierowe naklejane na piec.
Dekoracyjne malarstwo petrykowskie charaktery
zuje przewaga ornamentu roślinnego o doskonałej
kompozycji i delikatnym, lekkim rysunku.
W 1935 r. w Petrykiwce zorganizowano szkołę ma
larstwa dekoracyjnego pod kierunkiem nauczycieli
rekrutujących się spośród artystów zawodowych i l u
dowych (m. in. Tatiana Pata); szkoła wykształciła
w ciągu 6 lat istnienia wielu utalentowanych plasty
ków. Niestety, ogromna większość młodych artystów
pracuje w innych zawodach. Należałoby ich umie
jętności i wzory wykorzystać na większą niż dotych
czas skalę w zdobnictwie wyrobów przemysłu arty
stycznego, jak np. wyrobów porcelanowych i szkla
nych, malowanych tkanin itp.
Artykuł A. S. Beżkowycza „Ukraińskie ludowe
malarstwo ścienne" i W! P. Samojłowycza „Polichro
mia w ludowej architekturze mieszkalnej" poruszają
problemy zewnętrznej i wewnętrznej polichromii do
mostwa ukraińskiego. Występowanie malatur na
ścianach zewnętrznych związane jest ściśle z budul
cem: na terenach lesistych (północna Ukraina) przy
zrębie belkowym malatury nie występują (wyjątek
stanowi lesista Łemkowszczyzna), a rozwijają się ku
południowi w związku z użyciem gliny w budow
nictwie, osiągając największe natężenie na południo
wej i zachodniej Ukrainie.
Na formy i charakter malowania budynków miesz
kalnych ogromny wpływ wywierają warunki klima
tyczne, względy'praktyczne i możliwości surowcowe.
Wyznaczają one typowe cechy zdobnictwa danego te
renu, a na ich tle występują ciekawe i indywidualne
rozwiązania poszczególnych obiektów zdobniczych.
105
�Kompozycja maiatur podkreśla najczęściej elemen
ty konstrukcyjne, zrębu, otwory drzwi i okien. Cza
sem występują na glinianych ścianach chałup kompo
zycje reliefowe podkreślone barwą. Przyzby i budyn
ki gospodarcze maluje się zazwyczaj kolorami ciem
nymi, a ściany frontalne — jasnymi. Malatury wzo
rzyste (o ornamencie roślinnym) występują na ze
wnętrznych ścianach budynków — w części prawo
brzeżnej Ukrainy są wielobarwne, a na terenach za
chodnich zwykle jednokolorowe. Najczęściej używa
ne kolory to: biały i niebieski, czerwony i czarny,
zielony, żółty. Malatury we wnętrzach podkreślają
również elementy konstrukcyjne (piec), obramiają
otwory drzwi i okien, imitują kilimy nad łóżkiem.
Na Kubaniu (u rodzin przesiedlonych z Ukrainy)
spotyka się wzorzyste malatury na polepie. Motywy
występujące we wnętrzach są w ogromnej większoś
ci roślinne, rzadko geometryczne.
Niekiedy w
ne wierzenia
wanie małych
nych, którymi
malaturach zrębu ujawniają się daw
magiczne — np. schematyczne malo
„tylnych" drzwi dziś już nie budowa
ma wychodzić zło z domu.
Bardzo ciekawe uwagi znajdujemy w artykule
J. P. Zapasko ,.Książka rękopiśmienna jako źródło
badania sztuki ludowej w przeszłości". W rękopiś
miennych księgach znajduje się obfity materiał ilu
stracyjny, który stanowić może źródło poznania daw
nej ludowej twórczości plastycznej. I tak np. w
XIV-wiecznych rękopisach spotyka się elementy wy
stępujące w rzeźbie i hafcie ludowym, w XV w.
i w pierwszej połowie X V I w. — motywy ludowego
tkactwa i plecionkarstwa. W księgach z drugiej poł.
X V I I I w. występują elementy czerpane z haftu ludo
wego tego okresu (wzory geometryczne łączone z ro
ślinnymi), z roślinnych maiatur na ścianach i drze
wie oraz wiele wzorów snycerskich. Bardzo intere
sujące są również przerywniki, będące miniaturowy
mi wyobrażeniami kilimów lub rzeźbionych kijanek
z X I I i X I I I w. Zdaniem autorki we wspomnianym
wyżej zdobnictwie brali udział twórcy ludowi.
Interesującą treść omawianego czasopisma uzupeł
niają liczne ilustracje, m. in. kolorowe, wykonane
b. starannie.
Anna
Dobrzańska-Pawlicka
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8aaf5b5e71889d6a5486dad05104bc0.pdf
60cac1503d948d230242681725b101f5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:493
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:449
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.289-386
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
Л&1 HORÁK
w
75
rocznicę
urodzin
Prof. dr Jifí Horák, członek Czechosłowackiej Akademii Nauk, dyrektor Instytutu Etnografii
i Folklorystyki w Pradze, czołowy uczony czeski, który pracą całego swojego życia położył poważne
zasługi dla rozwoju historii literatury i etnografii, doczekał się w końcu 1959 r. godnego uwagi
jubileuszu: dożył siedemdziesięciu pięciu lat w pełni żywotnych sił, w nieprzerwanej twórczej pracy
naukowej.
Jifí Horák urodził się 4 grudnia 1884 r. w Benesowie koło Pragi. Ojciec jego, doktor praw
Otokar Horák, adwokat krajowy, był prawdziwym przyjacielem ludu, a swoją miłość do ludu
wpajał również dzieciom. Przy wykonywaniu praktyki adwokackiej kierował się zasadą, że po
wołanie adwokata podobne jest do powołania lekarza, który leczy ułomności ciała, adwokat ma
natomiast leczyć wady społeczne. Ojciec umarł, gdy Jifí miał czternaście lat, uczęszczał wtedy
do czwartej klasy gimnazjalnej w Benesowie. Po śmierci ojca wszystkie kłopoty życiowe i troska
0 rodzinę spadły na owdowiałą matkę, która przy szczupłej emeryturze musiała dokonywać nad
zwyczajnych wysiłków, ażeby umożliwić trzem synom ukończenie szkoły średniej i kontynuowanie
nauki w szkołach wyższych. Matka, Karolina Horáková z domu Paroubková, która już jako dzie
cko przejawiała wyjątkowe zdolności muzyczne, była absolwentką praskiego konserwatorium.
Po ukończeniu studiów przygotowywała się do zawodu aktorskiego i jako śpiewaczka została
zaangażowana do Hamburga, jednakże przed wyjazdem w 1874 r. wyszła za mąż i zrezygnowała
z wyjazdu za granicę. Matka poświęcała wychowaniu dzieci dużo uwagi i starała się im dać również
należyte wykształcenie muzyczne, budząc w nich żywe zainteresowanie muzyką i pieśnią ludową,
którym to studiom poświęcił później Jifí Horák dużo trudu w ramach swojej rozległej i wielo
stronnej działalności w ciągu całego życia.
Jifí Horák po ukończeniu gimnazjum zapisał się w 1902 r. na Wydział Filozoficzny Uniwer
sytetu Karola w Pradze, gdzie przez kilka lat studiował głównie slawistykę i filologię germańską.
Z uniwersyteckich wykładowców największy wpływ wywarli na niego w szczególności Jifí Polívka
1 Jan Máchal, których Jubilat z wdzięcznością i czcią stale wspomina. Po osiągnięciu kwalifikacji
na nauczyciela szkół średnich języka czeskiego i niemieckiego (później również filologii klasycznej)
pracuje w I Czeskim Gimnazjum Realnym w Pradze, przy ul. Jećnej, a od 1910 r. w Czeskim Wyższym
Gimnazjum w Pradze, na Winohradach. Podczas tej działalności pedagogicznej przygotowywał
dysertację, pt. Trzej czescy pisarze
w Galicji ,
a po jej przyjęciu i po zdaniu egzaminów rygorowych
z porównawczej historii literatur słowiańskich i ze słowiańskiej literatury ludowej otrzymał w 1916 r.
doktorat filozofii. Na podstawie pracy habilitacyjnej, Źródła
ukraińskie
w literaturze
czeskiej
do
roku
1874 ,
zostaje w 1919 r. docentem na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze
1
2
1
Dysertacja została ogłoszona drukiem: Tri cesti spisovatelé
v Halići,
„Narodopisny vestník
6s.*', R. 10: 1915, s. 101-156.
Praca habilitacyjna Jifego Horáka została odznaczona nagrodą prof. Jifego Polívki i była
publikowana we fragmentach w czasopismach: „Narodopisny vestník ćs.", R. 14: 1921, s. 89-96;
„Slavia", 1939-1940, s. 99-109, oraz w księdze pamiątkowej Z déjin ceské literatury,
która była
poświęcona prof. J. Vlckovi z okazji jego 60 rocznicy urodzin, Praha 1920, s. 355.
2
Etnografia polska, t. V
19
�290
KRONIKA
w zakresie porównawczych literatur słowiańskich. Po trzyletniej działalności na uniwersytecie
praskim przeszedł w charakterze profesora nadzwyczajnego na uniwersytet do Brna, a z począt
kiem 1927 r. wrócił jako profesor zwyczajny do Pragi na Uniwersytet Karola, na którym działał
aż do przymusowego zamknięcia czeskich szkół wyższych przez nazistowskie Niemcy w 1939 r.
Prof. dr Jifí Horák
Podczas okupacji niemieckiej prof. Jifí Horák jako świadomy czeski patriota był prześla
dowany przez Niemców, a z powodu swojej szczerej i nieugiętej postawy patriotycznej zostaje
w 1944 r. aresztowany i więziony do 1945 r. Po zakończeniu I I wojny światowej wraca na uniwer
sytet praski, ale już w październiku 1945 r. zostaje mianowany ambasadorem czechosłowackim
w Moskwie, gdzie przebywa do maja 1948 r. Po powrocie z Moskwy wykłada znowu na uniwer
sytecie praskim aż do 1952 г., kiedy to z przyczyn zdrowotnych przeszedł na emeryturę.
Jifí Horák jednak, charakteryzujący się zaciętą, świadomą celu gorliwością, kontynuuje swoją
twórczą pracę z nieustającym zapałem również i na emeryturze. Obok licznych ważnych
funkcji naukowych, które piastuje, prowadził od wielu lat Państwowy Instytut Pieśni Ludowych
�291
KRONIKA
w Pradze, który w 1952 r. zostaje objęty działalnością Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w 1953 r.
połączony z Gabinetem Etnografii ĆSAN. W ten sposób powstaje nowa placówka naukowa, a mia
nowicie Instytut Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, którym od początku 1956 r. aż do chwili obecnej
kieruje prof. Jifí Horák. W 1956 r. zostaje nasz Jubilat za zasługi położone dla rozwoju nauki cze
chosłowackiej mianowany rzeczywistym członkiem Czechosłowackiej Akademii Nauk .
Działalność naukowa członka Akademii Nauk Jifego Horáka jest niezwykle wszechstronna
i bardzo rozległa. Podczas swojej długoletniej działalności na uniwersytecie praskim i brneńskim
wychował wielu badaczy należycie pcd względem naukowym przygotowanych, wykorzystując
nadal swoje wielkie doświadczenie pedagogiczne w przygotowaniu nowej kadry pracowników
naukowych Instytutu Etnografii i Folklorystyki ĆSAN. Trzeba wysoko ocenić rozległą pracę
organizacyjną i popularyzacyjną prof. Horáka na polu naukowym, szczególnie zaś Jego działalność
w zakresie literatury, która powiązana jest z różnymi gałęziami naukowymi.
Działalność etnograficzna prof. Jifego Horáka była związana ściśle przede wszystkim z Jego
bardzo owocną aktywnością w Czesko-Słowackim Towarzystwie Etnograficznym (obecnie Cze
chosłowackie Towarzystwo Etnograficzne) i czasopiśmie „Narodopisny vestník ćs.", którego
głównym współpracownikiem i redaktorem przez kuka dziesięcioleci t y ł właśnie prof. Jifí Horák.
Dodajmy, że w latach 1923 — 1928 pełnił funkcję sekretarza Czesko-Słowackiego Towarzystwa
Etnograficznego, a następnie tył jego przewodnicząc}m (1928 — 1932), a cd tego czasu do chwili
obecnej pełni funkcję zastępcy przewodniczącego. Jednakże praca etnograficzna prof. Horáka
łączy się przede wszystkim z wjmienioną już działalnością w Państwowym Instytucie Pieśni L u
dowej w obecnym Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, gdzie pełni, jak to już wspomniano,
funkcję dyrektora.
Wśród jego głównych prac etnograficznych czołowe miejsce zajmuje pionierskie studium
Národopis ceskoslovensky , które jest pierwszym syntetycznym przeglądem rozwoju etnografii
w Czechosłowacji na tle etnografii słowiańskiej i światowej.
W licznych pracach Horáka z zakresu folklorystyki autor zajmuje się przede wszystkim po
równawczym studium tekstowych wzorów pieśni ludowych, jak np. Narodopisny material z Posázaví czy Ze studii o motivech lidovych písní ¿eskoslovenskyc№. Przy badaniu pieśni ludowych
dużą wagę przykłada prof. Horák do powstania, życia i rozwoju pieśni, a na rozległym materiale
porównawczym wskazuje zależność pomiędzy sąsiednimi narodami. Opublikował też wiele prac
na temat ballad ludowych, z których przytoczymy przynajmniej niektóre: Ze studii o lidovych
baladách ceskoslovenskych"!, Ze studii o lidovych baladách slovanskych i Slovenské ludové balady .
Oprócz tego poświęcił prof. Horák wiele uwagi również baśniom, legendom, przypowieściom
i opowiadaniom. Z tej dziedziny folklorystyki wydał liczne publikacje, jak Ćesky Hanza™, Ćeske
pohádky , Béloruské lidové pohádky a povídky ,
Ćarodejnd moSna , Ćeske legendy *, Pohádky
a písné luzickych Srbú ^.
3
4
5
s
11
12
13
9
1
1
3
Oprócz tego Jifí Horák jest członkiem: Národopisné spolećnosti ceskoslovenské v Praze
Spolećnosti ceskoslovenskych národopiscu pfi Ceskoslovenské akademii ved v Praze, Ćeskoslovenské národní rady badatelské v Praze, Ucené spolećnosti Safafíkovy v Bratislava; Warszawskiego
Towarzystwa Naukowego, Madarské národopisné spolećnosti (Magyar Neprajzi Társaság) w Buda
peszcie itd.
4 „Ćeskoslovenska Vlastiveda", t. 2, Praha 1933, z. 2 Clovek, s. 305-472.
„Narodopisny vestník ćs.", R. 2: 1907, s. 271-286.
« „Narodopisny vestník ćs.", R. 3: 1908, s. 32-41.
„Narodopisny vestník ćs.", R. 12: 1917, s. 418-440.
8 „Narodopisny vestník ćs.", R. 31: 1951, s. 161-203.
9 Bratislava 1956, ss. 420; I I wyd. skrócone 1958, ss. 225.
io Praha 1941, ss. 283; 1957, ss. 283.
u Praha 1944, ss. 436.
12 Praha 1957, ss. 195.
1 Praha 1958, ss. 395.
14 Praha 1950, ss. 245.
is Praha 1959, ss. 369.
5
7
3
�292
KRONIKA
W ramach studiów historycznoliterackich analizuje Jifí Horák głównie zagadnienia histo
rycznego rozwoju literatur słowiańskich i ich wzajemnych kontaktów. Wyniki badań nad litera
turami słowiańskimi dał w pierwszym rzędzie w zbiorze 32 artykułów, wydanym pod tytułem
Z dejin literatur slovanskych ^. W dziele tym autor gromadzi zagadnienia rosyjskiego realizmu
literackiego i polskiego romantyzmu, ze szczególnym zwróceniem uwagi na Adama Mickiewicza,
i wskazuje na wzajemne stosunki literatur słowiańskich. Dzieło to poprzedziły liczne studia z za
kresu literatur słowiańskich i stosunków pomiędzy Słowianami, niektóre z nich wydane zostały
właśnie w ciężkim okresie ucisku narodów słowiańskich przez niemiecki faszyzm, np. Tradice slovanského vy'chodu , Slovanské literatury v rozvoji evropske' slovesnosti i inne.
Akademik Jifí Horák starał się zawsze ożywiać w swojej pracy naukowej tradycje czeskie, sło
wackie i w ogóle słowiańskie, szczególnie żywotną twórczość sztuki i literatury ludowej, a także
propagować myśl więzi słowiańskiej, co miało budzicielskie znaczenie w tamtych czasach ucisku
narodowego.
Jeżeli przejrzymy wielostronną i bardzo płodną działalność Jifego Horáka, która jest w tym
artykule zaledwie naszkicowana, zobaczymy, że dokonał on pracy o niezwykłym znaczeniu, czym
zyskał sobie nieprzemijające zasługi dla rozwoju nauki czechosłowackiej i ' . Z okazji znakomitego
jubileuszu życzymy członkowi Akademii Nauk Jifemu Horákowi, żeby jeszcze długie lata mógł
w dobrym zdrowiu kontynuować swoją twórczą pracę na polu naukowym.
1
11
li
Emanuel Balas (Praha)
STAN I ROZWÓJ N A U K ETNOLOG1CZNYCH I M U Z E A L N I C T W A
ETNOGRAFICZNEGO W IZRAELU
Izrael przedstawia przebogaty teren dla badań etnograficznych. Trudno znaleźć gdziekolwiek
na świecie taką koncentrację różnorakich przejawów życia, choć wywodzących się z jednego źródła,
tj. prastarej kultury żydowskiej. W ostatnim dwunastoleciu, licząc od czasu uzyskania suweren
ności, zebrały się na małej przestrzeni izraelskiej szczepy żydowskie ze wszystkich stron świata.
Każdy z nich, strzegąc przez wieki swoich starych zwyczajów i sposobu życia, przesiąkał jednak —
w większym lub mniejszym stopniu — wpływami z otoczenia i kształtował swój odrębny typ. Prze
nikanie tych wpływów na różnych połaciach geograficznych, ich stopień i rodzaj, a z drugiej strony
siła i wytrzymałość niektórych pierwotnych, prastarych elementów — to jedno z najciekawszych,
a zarazem najtrudniejszych i najrozleglejszych zagadnień etnologicznych, wyłaniających się na
utejszym terenie.
t
16 Praha 1948, ss. 540.
1 „Strażce tradice", Praha 1940, s. 234-261.
is „Slavia", 1939-1940, s. 99-109.
i ' O życiu i działalności członka Akademii Nauk Jifego Horáka informują także nastę
pujące prace: A. N o v á k opracował hasło o Jerzym Horáku w słowniku Otta Slovník naucny
nové doby, t. 2, Praha 1933, s. 1200-1201. Dalej następuje szczegółowa praca D . Stranskej, Jifí
Horák, „Narodopisny vestník
R. 33: 1956 nr 3-4, s. 161-171, do której jest dołączona biblio
grafia prof. Horáka. Szczególnie tu trzeba zwrócić uwagę na bardzo dokładnie opracowane arty
kuły J. Racka, К sedemdesátinám profesora PhDr Jifiho Horáka, „Ćeskoslovenska Etnografie",
R. 2: 1954, s. 392-395, a zwłaszcza artykuł: Jifí Horák. Jubilejní úvaha, „¿eskoslovenská Etnogra
fie", R. 7: 1959, s. 331-347, w którym prof. Jan Racek bardzo starannie i szczegółowo ocenił życiową
działalność członka Akademii J. Horáka. Dalej trzeba jeszcze wymienić następujące prace: J. D o lansky, Profesor Jifí Horák, ućitel dejin slovanskych literatur, „Ćesky Lid", R. 41: 1954, s. 251-253;
A. M e l i c h e r ć i k , Prof. dr J. Horák sedemdesiatrocny, „Kulturny Żivot", 1954 nr 50, s. 8; J. M j a r tan, Sedemdesiatiny prof J. Horáka, „Slovensky Národopis", R. 3: 1955, s. 145-149; L . K u n z ,
75 let akademika Jifiho Horáka, „Ćesky Lid", R. 46: 1959, s. 241-242; L . K h á s , Rozhovor s feditelem Üstavu pro etnografii a folkloristiku ĆSA V akademikem J. Horákem, „Dejiny a soućasnost"
R. 1: 1959 nr 10, s. 6-9.
7
�KRONIKA
293
Ludność Izraela wzrosła od 1948 r. o około 150% i wynosi dziś ponad 2 miliony mieszkańców.
Wiadomo, że wzrost stanu liczebnego populacji żydowskiej Izraela jest w pierwszym rzędzie wy
nikiem aliji (imigracji), która od chwili powstania państwa płynęła nieprzerwaną falą. Do 1948 r.
budowali nowe formy życia izraelskiego przeważnie pionierzy przybyli z Europy Wschodniej pod
koniec X I X i na przełomie X X stulecia (z Rosji, Polski, Rumunii, a po latach 30;tych także z Nie
miec). Ludność dawno osiadła zawierała w sobie większość grup, wywodzących się z różnych stron
Wschodu.
W ostatnim 12-letnim okresie przybysze rekrutują się, jak już wspomniałam, z całego świata,
a więc Europy, Ameryki, Australii oraz najbliższych geograficznie krajów Wschodu: Azji i Afryki.
Wystarczy wyliczyć grupy etniczne, aby się zorientować w różnorodności przywiezionych kultur.
A zatem przybyli Żydzi z Afryki (Magreb), z Tunisu, z Maroka, z Algieru, dalej z Egiptu (wśród
nich wielka grupa Karaitów), z Libii, a w ostatnich latach zanotować się dają początki imigracji
Żydów z Abisynii (Falasze).
Z Azji przywędrowali Jemenici, stanowiący odrębny i bardzo ciekawy szczep. Żydzi z Buchary, Kurdystanu, Indii, Afganistanu, Persji, Turcji, Iraku, Syrii i Libanu.
Nie wyliczam szczegółowo grup europejskich oraz anglosaskich, które — mimo pewnych
odrębności — nie przedstawiają już tak bogatego materiału dla badań ludoznawczych. Ponadto
są tu grupy mniejszości narodowych, również bardzo wartościowe dla badań etnograficznych
i etnologicznych, a więc obok Arabów (muzułmanów i chrześcijan) znajdują się Beduini i Druzowie.
Odrębną i bardzo dawno osiadłą grupę stanowią Samarytanie, których większość skoncentrowana
jest w Nablusie (teren Jordanii), ale wielka ich kolonia znajduje się w Cholonie w Izraelu.
1
Г. D Z I A Ł A L N O Ś Ć N A U K O W O - B A D A W C Z A I D Y D A K T Y C Z N A
Wielu jest w tutejszym społeczeństwie naukowców i miłośników, którzy od dawna zajmo
wali się zbieraniem i opracowywaniem materiału etnograficznego, a przede wszystkim folkloru,
oraz rozprzestrzenianiem wiedzy w tym zakresie, jednakże wartki nurt życia i jego realne potrzeby
wysunęły na pierwsze miejsce inne nauki. Etnografia, w porównaniu z wielkimi dokonaniami na
tym polu w innych krajach, nie stanęła jeszcze na wysokim poziomie. Etnografowie pracują w dość
ciężkich warunkach, bo przeważnie obok pracy zarobkowej w innej dziedzinie. Mimo to w ostat
nich latach nastąpił poważny jej rozwój. Czekają na etnografów nowe wielkie możliwości, które
niewątpliwie posuną studium tych dyscyplin szybko i pokaźnie naprzód, tym bardziej że zachodzi
konieczność przeprowadzenia badań możliwie szybko wobec nowoczesnego tempa życia, które
kieruje różnorodność zwyczajów i tradycji w kierunku jednolitej, nowej formy.
1. Uniwersytety i instytuty naukowo-badawcze
2
Chociaż żadna z tutejszych wyższych uczelni nie posiada zakładu etnografii, to jednak na
Uniwersytecie w Jerozolimie są katedry i instytuty, które zajmują się także zagadnieniami z dzie
dziny tej dyscypliny lub ustąpiły jej w swoich ramach nieco miejsca na wykłady. I tak: a) w katedrze
socjologii Janina Talmon wykłada o prymitywnych społeczeństwach oraz socjologię ludów afry
kańskich; b) przy katedrze literatury hebrajskiej utworzono dział literatury ludowej, którym kie
ruje dr Dov Noy (dyrektor Muzeum Etnologicznego w Haifie), wykładając obok starożytnej li
teratury ludowej także literaturę ludową różnych etnograficznych grup czy szczepów żydowskich
1
Szczególnie grupy z Południowej Europy (cała grupa śródziemnomorska, tzw. Sefardim)
zachowały dużo cech odrębnych i język „ladino", tj. judeo-español.
Są trzy uniwersytety w Izraelu: Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, Uniwersytet w Tel-Avivie i Uniwersytet „Bar-Ilan" w Ramat-Ganie.
2
�294
KRONIKA
i in. narodów; с) tenże badacz przy katedrze literatury żydowskiej (jidisz), kierowanej przez prof
Dova Sadana, autora licznych znakomitych prac z dziedziny literatury, lingwistyki i folkloru ży
dowskiego, wykłada również literaturę żydowską (2 godziny tygodniowo). Dodajmy, że prof.
S. D. Goitein, wykładowca na katedrze orientalistyki, jest doskonałym znawcą kultury Żydów
Jemenu i wydał kilka prac z tego zakresu. Podobnie prof. Rywlin, b. wykładowca na katedrze
arabskiej literatury (przetłumaczył Koran na język hebrajski), znany jest z badań przeprowadzanych
wśród Żydów Kurdystanu. Należy również wspomnieć, że na nowej katedrze „Jahadut bat-zmanemu" (Żydostwo współczesne) prof. M. Dawis kieruje badaniami nad akulturacją Żydów w róż
nych krajach (przede wszystkim kraje Ameryki, Półn. Afryki).
Przy Uniwersytecie w Jerozolimie istnieje Instytut etno-muzykologii dla badań nad żydowską
muzyką orientalną. Założony w 1950 r. przy Ministerstwie Oświaty i Wychowania, wcielony został
w 1953 r. do katedry nauk orientalnych. Kierowniczką jest Edit Gerson-Kiwi, doktor muzyki
Uniwersytetu w Heidelbergu i autorka wielu prac z dziedziny muzykologii, a w szczególności mu
zyki orientalnej i jej instrumentacji. Instytut posiada obecnie ok. 4000 fonogramów, nagranych
w terenie w większości z żydowskich środowisk orientalnych, ale również z środowisk nieżydowskich,
żyjących w Izraelu, jak Arabów, Druzów, Armeńczyków i in. Archiwum posiada też pokaźną
ilość dokumentarnych kolorowych filmów, przedstawiających tańce Żydów orientalnych w ich
strojach ludowych. Zaznaczyć tu należy, że pierwsze archiwum muzyki orientalnej założył jeszcze
przed 20 laty (tzn. w 1939 r.) dr Robert Lachman na Uniwersytecie Hebrajskim na górze Scopus.
Sporządzał on płyty gramofonowe tekstów liturgicznych, pieśni i melodii tańców ludowych. Wów
czas to zaczęła z nim współpracować dr Gerson-Kiwi. Instytut etno-muzykologii dzięki swej kie
rowniczce nawiązał kontakty z zagranicą. Dr Gerson-Kiwi jest też przedstawicielką Izraela w Ko
mitecie Międzynarodowym dla muzyki ludowej (UNESCO); uczestniczyła ponadto w kilku zjaz
dach międzynarodowych, wygłaszając odczyty na Uniwersytetach w Szwajcarii, Holandii i Anglii.
W 1957 r. była również na Pierwszym Zjeździe Międzynarodowym dla muzyki żydowskiej w Paryżu
i należy do utworzonego wówczas Towarzystwa Międzynarodowego dla Muzyki jako przedsta
wicielka Izraela.
W rzędzie placówek naukowo-badawczych należy wymienić przede wszystkim Instytut BenZwi dla badań nad historią żydowskich grup etnicznych ze Wschodu, założony i kierowany przez
prezydenta państwa Izaaka Ben-Zwi, który sam zajmuje się studiami historyczno-etnograficznymi
i napisał kilka prac z tej dziedziny, m. in. monografię o Samarytanach. Cele i zadania tego Insty
tutu, którego sekretarzem jest Meir Benayahu, stykają się na wielu odcinkach z nauką etnografii.
Historia bowiem tych grup obejmuje również ich sposób życia, zwyczaje i obyczaje oraz całą ich
kulturę. Instytut gromadzi więc wszelkie materiały odnoszące się do Żydów Wschodu: a) sporządza
fotokopie i mikrofilmy rękopisów oraz rzadkich książek z wielkich bibliotek Europy i Ameryki
(materiał ten jest skatalogowany i gotowy do użytku badacza); b) zbiera druki i rękopisy, wśród
nich wiele artystycznie wykonanych i wchodzących w zakres sztuki (posiada m. in. kolekcję z Północ
nej Afryki i spod dawnej okupacji tureckiej Bliskiego Wschodu); c) opracowuje bibliografię książek
hebrajskich, wydanych we wszystkich tych krajach, oraz wszelkich prac, dotyczących tych środo
wisk żydowskich i w ogóle wschodnich, co stanowi również dla etnografa doskonały klucz biblio
graficzny. Ponadto biblioteka tego Instytutu (bibliotekarz Atal) dostarcza też etnografowi wiele
cennego materiału. Instytut wydaje „Studies and Reports" (Ben-Zvi Institute for Research on
Jewish Communities in the Middle East, The Hebrew University), a także rocznik „Sefunoth"
(Annual for Research on the Jewish Communities in the East), gdzie drukują się prace Instytutu.
Osobno wydawane są monografie. Na wykończeniu jest praca o Żydach Jemenu, ich zwyczajach
sposobie życia, opracowana przez b. członka gminy Sana w Jemenie, rab. Józefa Kapacha .
3
3 Najlepszą jednak dotychczas pracą o Żydach Jemenu jest wydana w 1934 r. w Heidelbergu
Ethnologie der jemenitischen Juden dra Ericha Brauera. Pozostała w rękopisie praca tegoż auto
ra (zmarł w 1942) O Żydach Kurdystanu została wydana pośmiertnie w 1947 r. w Jerozolimie.
�295
KRONIKA
Izraelski Instytut Muzyki Religijnej w „Hechal Szlomo" (pałac Salomona) w Jerozolimie
został założony przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania oraz Min. Wyznań. W tej to instytucji
M. S. Geszuri, muzykolog i socjolog, pracuje nad melodiami różnych skupień chasydzkich. Wydał
już kilka cennych prac. Pierwszy tom z serii tego wydawnictwa, Melodia i taniec chasydzki, ukazał się
w 1955 r. Praca zakrojona na szeroką skalę została odznaczona Nagrodą Engla**. Od tego czasu
wyszły 3 tomy tej pracy, zaopatrzone nutami i ilustracjami, a materiał do dalszych 7 tomów (500—
600 stron każdy) jest gotowy do druku. Ponadto tenże autor publikował w różnych czasopismach
ok. 500 artykułów z dziedziny muzyki, wśród nich o ciekawych rezultatach badań historycznych
w tej dziedzinie. Obecnie redaguje wydawnictwo Instytutu: „Wiadomości Instytutu Izraelskiego
dla muzyki religijnej", których pierwszy zeszyt zawierający 120 stron druku ukazał się zimą 1959 r.
(następny jest w przygotowaniu).
W Instytucie pracuje również muzykolog Avigdor Herzog, który zbiera i opracowuje żydowskie
pieśni liturgiczne z całego świata, a głównie kantorskie.
2. Stowarzyszenia oraz instytucje naukowo-badawcze
i popularyzacyjne
Instytucją spełniającą rolę towarzystwa ludoznawczego, która dziś skupia w swych szeregach
prawie wszystkich fachowców i miłośników w tej dziedzinie, jest „Yeda-Am" („Wiedza o ludzie").
Towarzystwo zostało założone w 1942 r. z inicjatywy dra Jcm-Tow Lewińskiego. W roku po
wstania liczyło 15 członków, którzy pracując w bardzo trudnych ówczesnych warunkach, za mandatu
angielskiego, postawili sobie za cel zbieranie folkloru i jego zbadanie oraz publikowanie. Zaraz
na początku sporządzono kwestionariusze, a pierwsze z nich zredagowano z myślą o 3 żyjących
jeszcze Bilujczykach . W 1943 r. urządzono pierwszy zjazd w Mikwe-lzrael , dokąd zaproszono
owych Bilujczyków wraz z rodzinami, zbierając na miejscu wiele cennego materiału dotyczącego
pierwszych osiecTi, kształtowania się ich życia, pieśni czy zwyczajów. Na początku istnienia To
warzystwa urządzano zebrania i odczyty w święta, a także w dni obchodów ludowych, na które
zapraszano ludzi z rozmaitych środowisk etnicznych, a przy tej sposobności na miejscu zbierano
materiały. Z biegiem lat rozrosły się oczywiście prace Towarzystwa, którego siedzibą jest obecnie
Tel-Aviv. Wzrosła też ilość członków sięgająca ok. 500 osób. Towarzystwo posiada oddziały w Je
rozolimie, Haifie, w większych miastach i w wielu kibucach , i urządziło kilka zjazdów krajowych.
Najbliższy zjazd zaprojektowany na jesień 1960 r. w Haifie poświęcony będzie postaci proroka
Eliasza w wierzeniach i legendzie. W 1959 r. odbył się Zjazd Międzynarodowy w Tel-Avivie, na
którym ukonstytuowało się Centrum Międzynarodowe dla badań nad folklorem żydowskim.
Sekretarzem naukowym został Haim Schwarzbaum. Utworzono sześć nowych komórek na wzór
istniejącej już i działającej od 4 lat sekcji bajki ludowej.
Sekcja ta założona w 1955 r. liczy obecnie 20 członków , poważnych pracowników na niwie
naukowej, badawczej i zbierackiej. Doroczne spotkania członków odbywają się w Sdoth-Micha,
5
6
7
8
Dr Brauer zbierał też (za czasów mandatu angielskiego w Palestynie) przedmioty zabytkowe,
a głównie ubiory oraz okazy sztuki ludowej Żydów i Arabów, które wystawione były w „Wieży
Dawida", gdzie mieściły się wówczas zbiory w rodzaju muzeum regionalnego.
4 Nagroda dla muzyki żydowskiej.
Pierwsi pionierzy, zwani „Bilu", przybyli w 1882 r. z Rosji.
Jedno z najstarszych osiedli, niedaleko Tel-Avivu.
K i b u c — osiedle wiejskie, oparte na zasadach zbiorowego życia (charakterystyczne dla
Izraela).
Rab. Ávida (Złotnik), dr Ch. Bardajan, M. Benayahu, M. Ben-Jeschekel, E . Bin-Gurion,
J. Cidkoni, E . Dawidson, M. Ehrlich, prof. Goitein, D. Cohen, dr J. T. Lewiński, S. Lewin-Epstein,
dr D. Noy (kierownik sekcji), dr I. Olsvanger, prof. D. Sadan, Salman Falach, Eliszewa Schoenfeld, H. Schwarzbau, prof. E . Urbach (dziekan Instytutu Studiów Żydowskich i prof, starożytnej
literatury ludowej, Agada, na Uniw. Hebr. w Jerozolimie), dr S. Werses. Wspomnieć należy tu
5
6
7
8
�KRONIKA
296
osiedlu Żydów z Maroka koło Jerozolimy, nazwanym imieniem pisarza, Michy Józefa Berdyczewskiego, pierwszego wielkiego zbieracza i popularyzatora hebrajskiej bajki ludowej. Zjazdy
te trwają cały dzień i poświęcone są referatom, sprawozdaniom, rozdzielaniu nagród za najwy
bitniejsze prace. Sekcja posiada archiwum bajek i legend ludowych w liczbie 2100 (Israel Folktale
Archivesifa — sekretarka Heda Jason), zebranych w ciągu czterech lat z ust ludu. Archiwum to
mieści się obecnie w Muzeum Etnologicznym w Haifie i jest dostępne dla studentów i badaczy. Dal
sze sekcje organizują się i zaczynają obecnie podobną działalność.
„Yeda-Am" posiada też ogólne archiwum i bibliotekę. Wydaje własne czasopismo, również
pod nazwą „Yeda-Am" (23 numer jest obecnie w druku), którego redaktorem, a zarazem długo
letnim prezesem Towarzystwa, jest dr Jom-Tow Lewiński, jeden z najpoważniejszych etnologów
w kraju . Wydał on w latach 1944 — 1950 z udziałem prof. D. Sadana 5 wielkich tomów „Reszumoth" (notatki), poświęconych etnografii. Ponadto zredagował, zaopatrzył uwagami i częściowo
opracował 8 tomów „Święta", w których zebrał olbrzymi materiał odnoszący się do historii świąt
oraz zwyczajów od starożytności po dzień dzisiejszy, z uwzględnieniem odmian u różnych szczepów.
Ponadto dr Lewiński redagował wiele książek z zakresu etnografii, a obecnie wykańcza do druku
„Encyklopedię zwyczajów żydowskich", którą zamknie prawdopodobnie w trzech tomach.
Pracę naukowo-badawczą prowadzą również Oddziały Towarzystwa. Tak np. Mosze Bik,
nauczyciel muzyki w Haifie i kompozytor, zebrał w ciągu wielu lat z ramienia oddziału haifskiego
„Yeda-Am" około 2000 pieśni ludowych Żydów wschodnioeuropejskich. Poza tym wydał dru
kiem w 1951 r. zbiór ludowych pieśni miłosnych, do których skomponował nuty do śpiewu i na
instrumenty, zaopatrując je oryginalnym tekstem słownym w języku żydowskim oraz w tłumacze
niu hebrajskim Szymszona Melcera (również wierszem). Opracował też pieśni ludowe dla chórów
Związków Zawodowych, co przyczynia się do rozpowszechnienia starych pieśni i ich wątków.
Biblioteka i pracownia im. Feitlowicza w Tel-Avivie, prowadzona przez Emanuela Bin-Gurioп а Ч , poświęcona jest wyłącznie Falaszom (Żydom Abisynii), skupiając książki i rękopisy odnoszą
ce się do tego tematu. W instytucji tej odbywają się odczyty naukowe i dyskusje z dziedziny ludoznawstwa; prowadzone są też kursy języków etiopskich.
Oddział Towarzystwa „Yivo" w Tel-Avivie (kierownik A. Liss) zbiera folklor w języku ży
dowskim i przesyła materiały do centrali.
Oddział radia izraelskiego (kierownik Josef Ben-Izrael i Karl Salomon) prowadzi również
prace w kierunku zbierania i rozpowszechniania pieśni ludowych rozmaitych grup etnicznych.
9
10
12
3. Indywidualna d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - b a d a w c z ą
i popularyzacyjna
W dziedzinie folkloru prowadzone są w Izraelu także prace indywidualne, mające ważne zna
czenie dla całokształtu nauki w etnografii. Rab. J. L . Ávida (dawne nazwisko Złotnik) jest znanym
i poważanym folklorystą, który prowadzi od lat badania publikując bardzo wiele prac. Dr Hirschberg
pracował nad grupami żydowskimi Wschodu i Afryki Północnej. Jego opisy z podróży po tych
13
również dwóch zmarłych ostatnio członków: M. D. Gaona (folklor sefardyjski) i dra J. Nachta
(badania porównawcze), obydwaj poważni etnografowie, po których pozostała bogata spuścizna
naukowa.
s Wśród nich: z Jemenu 440, ze Wschodniej Europy 390, z Iraku 240, z Afganistanu 120,
z Maroka 110, z Tunisu 100 itd. Archiwumjest indeksowane wedle systemu Aarne-Thompson,
a wiele bajek ze Wschodniej Europy wedle indeksów prof. J. Krzyżanowskiego i prof. Andrejewa.
Pochodzi z Polski, z Zambrowa, w ziemi łomżyńskiej.
Autor pracy Drogi legendy i in. z dziedziny literatury i folkloru (syn M. J. Berdyczewskiego).
„Yivo" (Jidischer Wissenschaftlicher Institut) — Żydowski Instytut Naukowy w Wilnie
posiadał bardzo sprawnie działającą sekcję etnograficzną i prowadził na wielką skalę zakrojone
prace zbierackie i wydawnicze do czasu ostatniej wojny. Obecnie centrala w Nowym Jorku, prowa
dzona już na znacznie mniejszą skalę.
B. rabin w Gombinie obok Płocka.
1 0
1 1
1 2
1 3
�297
KRONIKA
krajach zawierają wiele cennego materiału. Haim Schwarzbaum zajmuje się mitologią żydowską
i arabską na tle porównawczym, wyławiając wątki i motywy międzynarodowe w bajkach i legen
dach żydowskich i arabskich. Wyniki badań drukował w licznych artykułach i pracach tak w kraju,
jak i za granicą. Dr I . Olsvanger zebrał i opublikował, pt. Rosinkess mit Mandlen, Yiddische
Volksanekdoten in lateinischer Umschrift (wyd. Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, 1921),
doskonale opracowane przysłowia, opowiadania i anegdoty Żydów europejskich, a później w 1947 r.
Royte Pomerantsev Jewish Folk Humor i L'haim (wyd. New York, Schocken Books). Opracował
też starą źródłową książkę o Żydach w Indiach (Tel-Aviv 1935). Izrael Cohen, redaktor i eseista,
prowadzi badania porównawcze nad przysłowiami hebrajskimi. Jego książka Ze lemant ze (To
wobec tamtego) zawiera około 3000 przysłów ze źródłowym opracowaniem i wykazem ekwiwalen
tów angielskich i niemieckich. M. Ben-Jecheskiel, doskonały zbieracz i znawca bajki ze Wschodniej
Europy, wydał 4-tomowy Zbiór bajek z opracowaniem. Efroim Dawidson, zbieracz i znawca folk
loru humorystycznego, wydał wielką antologię humoru żydowskiego. Zbieraniem dowcipu i humoru,
szczególnie w dziedzinie folkloru dziecięcego, zajmuje się dr A. Bawli. Także prof. D. Sadan w roz
ległym polu swoich zainteresowań poświęcił dużo uwagi badaniu nad dowcipem ludowym. Również
Jakov Cidkoni poza pieśniami izraelskimi i w ogóle nowym folklorem izraelskim zbiera też materiał
z zakresu ludowego humoru. Mordechaj Halter, członek galilejskiego kibucu Dafna, zbiera nowo
tworzące się izraelskie przysłowia i powiedzenia ludowe. Jego broszura Wiejskie powiedzonka
wywołała żywe dyskusje między izraelskimi etnografami, wielu z nich bowiem kwestionuje folklo
rystyczną wartość tego rodzaju zbiorów.
Chasydzką legendą zajmuje się rab. Sz. J. Zewin, pisarz EHezer Steinman i prof. Martin Buber.
Dawid Kohen jest popularyzatorem i doskonałym opowiadaczem legend ludowych, w szczegól
ności chasydzkich. Dr Ch. Bardajan, dr S. Weses i M. Ehrlich badają wpływy bajek i folkloru
na literaturę hebrajską ostatniego stulecia.
W dziedzinie folkloru muzycznego prowadzone są także liczne prace indywidualne. Wymie
nimy najważniejsze. A więc melodie chasydzkie i inne pieśni Żydów wschodnioeuropejskich zbiera
Jechojachim Stuczewski, muzyk (celo) i kompozytor, który napisał pracę w 2- tomach, Graj
kowie ludowi . Dr L . Lewi, prowadzący prace nad pieśniami grup sefardyjskich, jeszcze przed
laty zaczął notować przy pomocy magnetofonu pieśni ludowe wśród Żydów we Włoszech, Francji,
Grecji i Turcji. W kraju zaś przeprowadził badania terenowe nad pieśniami orientalnymi. Posiada
obecnie archiwum zawierające ok. 3000 pieśni. Ostatnio zajmuje się głównie indeksowaniem,
a to w dwóch kierunkach: a) pieśni grup sefardyjskich, b) starych wątków liturgicznych grup
chrześcijańskich.
Menasze Rabina, muzykolog tel-avivski, prowadzi również prace badawcze nad pieśniami
ze Wschodniej Europy oraz nad pieśniami Jemeńczyków i Samarytanów. Meir Noy, nauczyciel mu
zyki w Tel-Avivie, pracuje nad indeksowaniem nowej izraelskiej pieśni ludowej. Jego kartoteka,
uwzględniająca stronę słowną i muzyczną, zawiera dotychczas ok. 4500 kart. Emanuel Zamir z PetachTikwy, rolnik i kompozytor, specjalizuje się w znajomości pieśni ludowej w całej jej różnorodności
i rozpoznawaniu najrozmaitszych jej elementów. Zna też pieśni arabskie i beduińskie, studiując
wzajemne wpływy w melodiach. Za cel postawił sobie rozpowszechnianie pieśni ludowej wśród
młodzieży. Jeździ wśród różnych szczepów, zbiera i uczy się ich pieśni, a później przenosi je w inne
grupy etniczne. Z poszczególnych środowisk czerpie też inspiracje dla własnych kompozycji. Od
siedmiu lat rozwinął szeroką akcję wśród młodzieży. Wie, że młodzież lubi „kumsitz" i wspólny
śpiew. Urządza więc takie zebrania, uczestniczy w nich rozpowszechniając i przenosząc pieśni,
śpiewane przeważnie przy akompaniamencie instrumentów ludowych. Stworzył 30 kółek mło14
15
1 4
J. Stuczewski, Grajkowie ludowi (Klezmorin). Ich historia, sposób życia i twórczość,
z rycinami i nutami, Jerozolima 1959, ss. 273 (po hebrajsku). Żydowscy grajkowie ludowi, tzw.
klezmorin, znani byli głównie na terenach Polski i Rosji.
„Kumsitz" przyjęte tu ogólnie słowo na określenie „siedzenie w grupie", przeważnie
wokół ogniska.
1 5
�298
KRONIKA
dzieżowych, obejmujących około 5000 osób. Od 2 lat wydaje też czasopismo poświęcone współ
czesnej pieśni ludowej.
Badania terenowe przeprowadziła też w czasie swego pobytu w Izraelu Johanna Spector.
Jej zbiory znajdują się dotychczas w Nowym Jorku, gdzie wykłada obecnie muzykologię w Ży
dowskim Seminarium Teologicznym.
Drugim ważnym działem folkloru muzycznego jest taniec ludowy. Obszerny materiał do tej
dziedziny kultury ludowej zebrał Cwi Friedhaber. Jego praca o historii tańca ludowego w Izraelu
jest gotowa do druku. Gurith Kadman bada i zbiera tańce ludowe i wprowadza je na nowo w życie.
Nad folklorem czasów okupacyjnych pracuje mgr N. Blumental. Zebrał on bogaty ma
teriał wprost od ludzi, którzy ten okres przeżyli, jak i ze złożonych w archiwach zeznań i rękopisów.
Materiał zgromadzony w latach 1944—1960 wynosi ok. 3000 pozycji i zawiera przeważnie
„słowa" i przysłowia oraz ok. 700 pieśni. Autor owych zbiorów publikował w rozmaitych czaso
pismach kilka artykułów, m. in. O teorii ówczesnej twórczości ^, a obecnie przyjęto do druku
jego rozprawę O magicznym myśleniu w okresie okupacji. Jeszcze w Polsce ukazała się praca Blumentala Słowa niewinne, wydana przez Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie w 1947 r.
Od 1956 r. ukazują się też w kwartalniku filologicznym „Yivo" w Nowym Jorku Słowa i przysłowia
żydowskie z okresu okupacji ; dotychczas wyszły litery A—D. Autor przygotował poza tym do
druku tom pieśni i wiele innego materiału. Pieśni czasów okupacyjnych zbierał również Mosze
Prager .
W latach powojennych ukazują się rozmaite Księgi pamiątkowe, poświęcone miastom i miastecz
kom, w których skupiska Żydów zostały w czasie ostatniej wojny zupełnie zniszczone. W nich znaleźć
można sporo materiału etnograficznego. W ostatnim czasie na przykład ukazała się książka o Borszczowie, redagowana i częściowo napisana przez Blumentala, w której folklor zajmuje kilkadzie
siąt stron. Cytowane są np. polskie piosenki, śpiewane przez żydowskie dzieci, mentowania oraz
bajki i legendy, rozpowszechnione tak wśród polskich, jak i żydowskich mieszkańców tej miej
scowości.
Romancą hiszpańską (sefardyjską) zajmuje się Mosze Atias. Jego książka Romancere sefardí
po hebrajsku odznaczona została Nagrodą Prezydenta.
Poza tym nad etnografią Żydów perskich pracuje emerytowany nauczyciel Chanina Mizrach,
Żydów Iraku — Eliahu Agasi oraz Abraham Ben-Jacob . Folklorem Druzów zajmuje się
młody student druzyjski, Salman Falach, a folklorem arabskim dziennikarz arabski Atalla Mancur.
Dodajmy, że samarytańskim folklorem zajmuje się Samarytanin Racon Cedaka, urodzony
w Nablusie (Jordania), a od kilku lat zamieszkały w Izraelu.
Jeszcze na jedną dziedzinę badań należy zwrócić uwagę, a mianowicie objętą problematyką
pasterstwa. Zagadnieniem pasterstwa zajmuje się od lat Matatjahu Shelem ', członek kibucu
Ramat-Jochmanan (pasterz kibucu). W 1958 r. ukazała się jego książka Pasterz izraelski, w której
zebrał materiał z całego kraju, zredagował go i włączył własne prace i innych, odnoszące się do
tego zagadnienia. Książkę tę wydał związek pasterzy, a współpracowali wyłącznie pasterze. Nawet
ilustracje przygotował pasterz, który obok swego zawodu zajmuje się malarstwem. Książka jest
rodzajem antologii, w której zebrany jest bogaty materiał ludoznawczy . Druga praca M. Shelem
1
11
18
19
20
2
22
1 6
N. Blumental, O teorii ówczesnej twórczości, „Yiddish Kultur", New York 1947.
N. Blumental, Słowa i przysłowia żydowskie z okresu okupacji, „Yiddishe Shprakh",
A journal devoted to the problems of standard Yiddish, New York 1956.
M. Prager. De profundi's. Pieśni gett i obozów, Jerozolima 1955, ss. 239; tenże, Pieśni
ginącego narodu, „Dawar", 1946, s. 297-323.
Dyrektor departamentu dla Żydów orientalnych przy Związkach Zawodowych w TelAvivie.
Dyrektor szkoły w Jerozolimie.
M. Shelem pochodzi z Polski, z Zamościa, skąd przybył do Izraela w 1922 r.
Pasterz izraelski, red. M. Shelem i D. Zamir, rysunki D. Alef. Wyd. Związek Pasterzy
w Izraelu, Merchawia 1957, ss. 362, tabl. 24 i ryc. Wyłania się tu charakterystyczne w swoim rodzaju
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
�299
KRONIKA
23
nosi tytuł Święto postrzyiyn owiec . Zebrany jest w niej wyczerpujący materiał, dotyczący tej uro
czystości z uwzględnieniem wszelkich wzmianek o tym święcie w piśmiennictwie biblijnym i sta
rożytnym pobiblijnym. Ponadto dołączony jest materiał pomocny w urządzaniu imprez na
to święto (teksty przedstawień ludowych, nuty). Książka ukazała się po raz pierwszy w 1937 r.
i doczekała się już trzeciego wydania w 1955 r. Wydana w 1950 r. książka Pasterze u stóp Gilboa
(z ilustracjami) zawiera zbiór własnych pieśni . Shelem jest bowiem także znanym kompozyto
rem wielu pieśni pasterskich , które rozeszły się po kraju i są ogólnie śpiewane. Zebrał też i urzą
dził w kibucu małe muzeum pasterskie zawierające zbiór fujarek i innych instrumentów oraz
przedmiotów odnoszących się do pasterstwa, także wielki zbiór fotografii, dokumentujących
życie pasterzy.
Podobnie jak z pasterstwem ma się rzecz z rybołówstwem. Zbieraniem zwyczajów rybackich
zajmuje się od lat kilkunastu Mendel Nun, rybak i członek kibucu Ejn-Gew nad jeziorem Kineret
(Genezaret!)). Nie tylko zbiera i bada zwyczaje i wierzenia rybackiego życia obecnie, ale przestu
diował je w Starym i Nowym Testamencie oraz w całej pobiblijnej starożytnej literaturze (Miszna,
Talmud). Rezultaty swej pracy publikował głównie w „Alon-ha-dajagim", czasopiśmie wydawanym
przez stację badań nad rybołówstwem i zrzeszenie rybaków. W encyklopedii hebrajskiej opra
cował wspólnie z drem Noyem rozdział: Rybołówstwo w wierzeniach i folklorze.
24
25
4. Czasopisma
Wspcmieć również należy o ważniejszych czasopismach publikujących rozprawy i materiały
etnograficzne. Do takich należy przede wszystkim „Yeda-Am", wydawane przez Towarzystwo
Ludoznawcze tejże nazwy, o którym już była mowa. W latach 1945—1948 The Palestine Institute
of Folklore and Ethnology Jerusalem wydawał czasopismo „Ejdoth" (Szczepy), zawierające cenne
naukowe materiały. Redaktorami byli profesorowie: R. Patai i J. Rywlin. Poza tym „Geszer"
(Most), wydawany przez Żydowski Kongres Światowy, Oddział w Tel-Avivie, zawiera popularne
wiadomości o szczepach żydowskich, wśród których wiele jest materiału etnograficznego. Nadto
J. L . Molcho, folklorysta i filolog, wydaje kwartalnik * poświęcony badaniem Żydów sefardyj
skich; wiele miejsca zajmują artykuły z dziedziny twórczości ludowej i języka „ladino". W gazecie
codziennej „Omer" drukuje się każdego tygodnia w rubryce „Z ust ludu" kilka nowo zapisanych
opowiadań, legend czy baśni. W rubryce tej współpracuje „Omer" z sekcją „Yeda-Am" w zbie
raniu bajki ludowej.
Na zakończenie tych nieco lakonicznych informacji należy jeszcze wspcmieć o mającym
powstać w Jerozolimie „Centrum dla kultur ludowych narodów świata". Piękny gmach dla tej
instytucji jest wykończony , a celem jej będzie wychowanie młodzieży — tez różnicy przyna
leżności etnicznej i wyznania — w kierunku zapoznania się z rozmaitymi kulturami. Na dyrektora
wyznaczony jest historyk, dr Izrael Margalith. Mają się tam odbywać wykłady, dla których prze
widziane są wszelkie naukowe środki pomocnicze.
To byłyby mniej więcej ogólne dane o tym, co się dzieje w Izraelu na polu pracy zbierackiej
i badawczej w dziedzinie etnografii i etnologii. Na podstawie tego przeglądu widzimy, że zainte
resowanie folklorem wysuwa się na pierwsze miejsce. Złożyły się na to dwa momenty: jeden ogólnie
21
27
zjawisko, że pasterz zainteresowany jest w zbieraniu materiału i badaniu kultury pasterskiej.
Zjawisko to rzuca snop światła na istotę nowych form życia ludowego w Izraelu. Kilka obszer
niejszych uwag o pasterstwie w osobnym artykule.
Święto postrzyiyn owiec, red. M. Shelem. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu 1954, ss. 120
z nutami.
M. Shelem, Pasterze u stóp Gilboa, pieśni. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu, 1950, ss. 58.
Odznaczony nagrodą m. Te!-Aviv.
„Tesoro de los Judies Sefardíes". Estudies sobre la historia, de los Judíos Sefardíes y su
cultura. Red. J. R. Moleho. Jerusalem-Israel (w 1960 r. wyszedł tom 3.).
Założycielami i fundatorami są Żydzi amerykańscy Silberstone.
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
�KRONIKA
300
znany, wszędzie bowiem zaczynano najpierw zajmować się folklorem, a dopiero z biegiem czasu
nastąpiło także zainteresowanie kulturą materialną. Drugi natomiast jest bardziej charakterysty
czny dla stosunków żydowskich. Mianowicie przeważająca większość populacji zna biblię i starą
literaturę pobiblijną . To piśmiennictwo było właściwie źródłem i podstawą, na których tworzy
ło się i opierało życie ludowe. Życie w rozproszeniu po całym świecie zacieśniało tę więź i kładło
główny nacisk na swoistą kulturę duchową. Strona praktyczna życia uzależniona była już raczej
od wpływów otoczenia , a więc folklor jako taki wysunął się na pierwsze miejsce. W ostatnich
czasach jednak zaczyna się u badaczy izraelskich przejawiać głębsze zainteresowanie kulturą ma
terialną. Prace z tej dziedziny, szczególnie sztuki ludowej, uwzględniamy w rozdziale o muzeach.
28
29
II. E T N O G R A F I C Z N E PLACÓWKI
MUZEALNE
Zbiory etnograficzne — tak żydowskie, jak też obce — znajdują się po różnych muzeach jako
odrębne grupy wśród innych działów. Muzeum wyłącznie etnograficzne jest tylko jedno, a miano
wicie w Haifie. Ponadto jest skromna liczba muzeów przeznaczonych wyłącznie dla sztuki ludowej
i żydowskiego przemysłu artystycznego.
1. Muzea publiczne
Największym muzeum w kraju jest założone w 1906 r. przez prof. Borysa Schatza Muzeum
Narodowe Becalel w Jerozolimie (dyrektor Karol Katz). Jest to muzeum sztuki, posiadające wielkie
zbiory ze wszystkich dziedzin, począwszy od archeologii do najnowszych dzieł sztuki artystycznej.
Posiada ono też największą bibliotekę z zakresu sztuki, zawierającą około 50 000 vol. oraz bogate
archiwum. Celem Muzeum jest budzenie rozumienia sztuki i piękna, w szczególności u młodzieży.
Urządza się w Muzeum oprócz stałych i zmiennych wystaw (najmniej 20 w roku) również wystawy
objazdowe, odczyty i pokazy filmowe. Muzeum publikuje też prace o sztuce. Posiada ono bogaty
dział zbiorów z zakresu etnografii żydowskiej i obcej. Wyszczególnić tu należy: zbiór „Iudaica" ,
jeden z największych w świecie (ok. 5000 eksponatów), zbiór monet i medalionów-talizmanów
(ponad 20 000 okazów), sztukę ludową przedniego Orientu, na którą składają się arabskie, jemenickie, perskie ubiory, ozdoby i klejnoty oraz fajanse, ceramika i brązy, sztukę afrykańską,
meksykańską i Oceanii. Niektóre z tych zbiorów, np. jemenicka sztuka ludowa, perska ceramika,
zostały opracowane i opublikowane w formie broszur lub katalogów. Zbiory są zinwentaryzowane
i skatalogowane. Prace te zostały przeprowadzone gruntownie w ostatnich latach pod kiero
wnictwem dra H . Feuchtwangera, który od śmierci dyrektora M. Narkisa jako doskonały znawca
tej dziedziny jest kierownikiem działu żydowskiego .
Trudno mówić o Muzeum, a w szczególności o zbiorach etnograficznych w Becalelu, i nie
poświęcić kilku słów zmarłemu w 1957 r. b. dyrektorowi M. Narkisowi . Od 1924 r. asystent
i współpracownik prof. Borysa Schatza, dyrektora i założyciela Muzeum Becalelowskiego, został
po śmierci dyrektora w 1932 r. jego następcą. Doskonały ten specjalista w dziedzinie żydowskiej
sztuki, jeden z nielicznych w świecie, potrafił rozbudować zbiory do olbrzymich rozmiarów i otoczyć
je fachową opieką. Pozostawił liczne publikacje z najrozmaitszych dziedzin sztuki, wśród nich
także bardzo cenne o żydowskiej sztuce ludowej .
30
31
32
33
34
2 8
Która zawiera też wiele materiału z dziedziny legend i przypowieści (Midrasze).
Podczas wieków bytowania na różnych ziemiach nie było na przykład własnych narzędzi
rolniczych ani swoistego sprzętu domowego itp.
„Iudaica" — przedmioty rzemiosła artystycznego i sztuki ludowej, odnoszące się do świąt
i zwyczajów rodzinnych.
Ozdoby i klejnoty stanowią u ludów Wschodu integralną część ubioru kobiecego.
Pracuje honorowo.
Urodzony w 1898 r. w Skale obok Krakowa w Polsce, studia (historia sztuki, numizmatyka)
odbył w Austrii i Niemczech.
Bodajże najcenniejszą z jego prac jest wielka monografia o lampach chanukowych.
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
�KRONIKA
301
Muzeum sztuki w Ęjn-Harod, jedno z najpoważniejszych, a przestrzennie największe w kraju,
powstało w 1939 r. w drewnianym namiocie kibucu Ejn-Harod z inicjatywy malarza, członka
kibucu, Atar-Apotekera. Zaczęto gromadzić dzieła żydowskich artystów (rzeźby i grafikę), a w krót
kim czasie także sztukę ludową, która dziś zajmuje ważne miejsce wśród tego rodzaju krajowych
zbiorów. Obecnie dział ten posiada ponad 1000 obiektów, na które składa się wielka kolekcja lamp
chanukowych i świeczników, misy paschowe, przeważnie cynowe, ozdoby na Torę, hafty synagogalne, stare druki i rękopisy, np. umowy ślubne z Włoch, Persji, Indii, Afganistanu, wycinanki
z Europy Wschodniej i wiele innych przedmiotów z zakresu rzemiosła artystycznego. Przy Muzeum
jest archiwum i biblioteka z dziedziny sztuki żydowskiej, zawierająca około 4000 książek. Oprócz
udzielanych wyjaśnień przy zwiedzaniu pracownicy urządzają odczyty na miejscu oraz wystawy
objazdowe, przeważnie na podstawie zbiorów archiwum — w domach Rad Robotniczych, w klu
bach pracowników Związków Zawodowych, w fabrykach. Obecnie np. jest w cyrkulacji po kraju
wystawa (z odczytami) o bożnicach drewnianych w Polsce i o rozwoju związanej z nimi sztuki lu
dowej. Odczyty prowadzi przeważnie dyr. Z. Efron, który wydał poważną pracę oraz wiele arty
kułów i rozpraw o sztuce żydowskiej . Ostatnio naukowiec ten pracuje nad zagadnieniem źródeł
stylu sztuki żydowskiej oraz pochodzenia motywów zwierzęcych i ornamentu -roślinnego. Utrzy
muje też kontakty z muzeami i instytucjami równoległymi, nie tylko w kraju, ale i za granicą .
W nowym, wspaniałym gmachu „Hechal Szlomo" w Jerozolimie otwarte zostało w 1958 r.
muzeum, które nosi nazwę „Midor 1'dor" (Z pokolenia w pokolenie) i które zapowiada powię
kszenie zbiorów w dziale etnograficznym do wielkich rozmiarów. Celem tej instytucji jest zbieranie:
przedmiotów kultu religijnego wszystkich szczepów żydowskich z całego świata, wytworów o cha
rakterze obyczajowym z życia codziennego, klejnotów ludowych, pamiątek pochodzących ze współ
życia gmin, dokumentów historycznych, rękopisów ilustrowanych itp. W posiadaniu muzeum
znajduje się obecnie około 600 zarejestrowanych w księdze inwentaryzacyjnej i opisanych szcze
gółowo w kartotece przedmiotów o wysokiej wartości zabytkowej i ekspozycyjnej. W opracowaniu
jest katalog ilustrowany, mający zawierać odbitki i opisy około 150 eksponatów. Pokaźna część
zbiorów pochodzi z Polski; są to pamiątki sztuki ludowej ze sławnych starych miast polskich, jak
Kraków, Lublin, Sandomierz i in. Dyrektorem tej instytucji, kierującym stroną naukową i orga
nizacyjną, jest L . Bialer. W swych badaniach poświęcił on dużo miejsca nagrobkarstwu na cmen
tarzach żydowskich w Polsce i obecnie przygotowuje pracę na ten temat. Poświęcił też dużo
studiów żydowskiej sztuce ludowej i tematom folklorystycznym. W druku ukazały się Legendy
o Warszawie oraz obszerne monografie historyczne o Lublinie i Krakowie, zawierające bardzo
dużo materiału etnograficznego '.
W Tel-Avivie zarząd miasta oddał gmach dla muzeum szczepów izraelskich, ale na razie prace
przygotowawcze do otwarcia tego muzeum są jeszcze w toku.
Natomiast w 1959 r. otwarte zostało z ramienia „Ginzy" jedyne w Tel-Avivie Muzeum Sztuki
Ludowej. Od 10 lat istnieje w tym mieście Towarzystwo „Ginza — koło dla żydowskiej sztuki
ludowej", założone z inicjatywy architekta Jakuba Pinkerfelda. Towarzystwo to skupiło grupę
znawców sztuki ludowej , którzy postawili sobie za zadanie zbieranie rozsianych w różnych
35
36
37
38
3
40
3 3
Zawiera ono m. in. dział architektury bożnic i reprodukcje ze sztuki ludowej.
« Np. Jewish Art, red. Z. Efron i C . Roth, Israel 1957, ss. 902, ryc. 379 barw. tabl. 10.
Z muzeami żydowskimi w Pradze, Amsterdamie, Londynie i Paryżu, Akademią Nauk
w Budapeszcie, nowym Muzeum Żydowskim w Krakowie i niektórymi instytucjami naukowymi
w Polsce.
Zainicjował swego czasu odremontowanie starego cmentarza żydowskiego w Warszawie,
sprofanowanego podczas okupacji niemieckiej i sfotografował wówczas ok. 200 starych nagrobków.
L . Bialer jest też poetą — oprócz publikacji w rozmaitych czasopismach wyszedł też dru
kiem tom jego pieśni hebrajskich.
Inż. D. Dawidowicz, arch. Eisenberg, S. Lewin-Epstein (jeden z bardzo czynnych
organizatorów nowego Muzeum), arch. J. Pinkerfeld, dr K . Schwarz (b. dyrektor Muzeum
Żydowskiego w Berlinie, historyk sztuki i autor wielu prac w tej dziedzinie), dr Zeitlin i in. Słowo
3
3 7
3 8
3 9
4 0
�KRONIKA
302
stronach kraju przedmiotów sztuki ludowej, celem uchronienia ich od zniszczenia, i rozprzestrze
nianie wiadomości o tej gałęzi twórczości. Z braku własnego lokalu urządzano w muzeum telavivskim corocznie doskonale zorganizowane i opracowane w katalogach wystawy* , na które
składały się własne zbiory Towarzystwa oraz eksponaty zebrane w całym kraju, tak z muzeów,
jak i prywatnej własności. Urządzano też odczyty. Ponieważ wielu członków pracowało zawodowo
w dziale architektury i inżynierii, naświetlano niektóre zagadnienia ludowej twórczości z tej
tak mało dotychczas poruszanej strony . Od 1959 r. Towarzystwo, dzięki pomocy miasta TelAvivu, posiada już własne muzeum, w którym jedna sala nazwana jest imieniem tragicznie zmarłego
przedwcześnie przed trzema laty Jakuba Pinkerfelda, tak bardzo zasłużonego w dziedzinie badań
nad synagogami . Ten to archeolog i doskonały znawca sztuki ludowej odbył kilka większych
podróży w celach naukowych. Przywieziony przez niego z Włoch materiał ilustracyjny jest dziś —
po zniszczeniu niektórych starych zabytkowych bożnic tamtejszych podczas wojny — jedynym
materiałem dokumentacyjnym. Pinkerfeld pozostawił monografie: Synagogi w Izraelu , Świątynie
muzułmańskie w Izraelu , Synagogi we Włoszech , Synagogi regionu Djerba , i wydaną w 1958 r.
pośmiertnie księgę pamiątkową Drogami sztuki żydowskiej' oraz wiele pomniejszych prac i rozpraw.
Dodajmy w tym miejscu, że nad zagadnieniem bożnic w szczególności, a także różnych aspektów
sztuki ludowej pracuje inny członek „Ginzy", a mianowicie inż. D. Dawidowicz . W 1960 r.
ukazała się jego monografia Zburzone synagogi w Polsce, będąca częścią drukującej się obecnie
w języku żydowskim w Buenos Aires wielkiej 3-tomowej pracy o synagogach w Polsce. Muzeum
„Ginzy" posiada również bibliotekę i archiwum.
W ramach Instytutu im. Haima Avshaloma (przy Związkach Zawodowych w Tel-Avivie)
dla badań nad krajową kulturą istnieje mały, doskonale zorganizowany oddział: „Człowiek i jego
praca" (kierownik: dr Sh. Avitzur). Oddział ten zbiera we współpracy z kołami krajoznawczymi
materiał i przeprowadza badania nad tubylczymi palestyńskimi narzędziami pracy, nad starą za
chowaną tradycją w arabskich wsiach, małych osiedlach beduińskich i wśród żydowskich rze
mieślników miejscowego pochodzenia. Od 1958 r. posiada ta placówka muzeum pod nazwą „Czło
wiek i jego trud", które rozpracowało różne działy pracy so i spełnia ważką rolę w kierunku wy
chowania i podkreślania wielkiego znaczenia kultury materialnej dla rozwoju społeczeństwa i jego
historii. Muzeum to rozwija się i czeka na możliwość urządzenia się w ramach typu skansenowskiego.
Jedynym muzeum, które zajmuje się wyłącznie etnografią ogólną i żydowską, jest założone
w 1956 r. Miejskie Muzeum Etnologiczne w Haifie si (dyrektor dr Dov Noy). Działalność tego
Muzeum, jak to zwykle bywa, rozwija się w kilku kierunkach:
1
42
41
44
45
46
41
4S
4Э
„Ginza" urobione jest od czasownika li-gnoz 'ukryć, przechować', oznaczać ma więc miejsce
względnie schron na przechowanie cennych przedmiotów.
M. in. wystawa wycinanek w 1955 г., wystawa rzeźby w drzewie w 1957 r.
Np. „Motywy architektoniczne w lampach chanukowych" i in.
Badania te przeprowadził ze szczególnym uwzględnieniem wszelkich aspektów etnogra
ficznych. Napisał np. wyczerpujący artykuł na temat rozpowszechnionej bardzo na Wschodzie
jako talizman „chamsy" (ręki pięciopalcowej), spotykanej też często w synagogach w formie wiszącej
lampy.
J. Pinkerfeld, Synagogi w Izraelu, Jerozolima 1946, ss. 59, ryc. 75, tabl. 22.
J. Pinkerfeld, Świątynie muzułmańskie w Izraelu (Some Principal Muslem Religious
Buildings in Israel), Jerusalem 1950, ss. 50, ryc. 60 (wyd. w językach: hebrajskim, arabskim
i angielskim).
<> J. Pinkerfeld, Synagogi we Włoszech, Jerozolima 1954, ss. 70, ryc. 80.
J . Pinkerfeld, Un témoignage du passé en voie de disparition. Les synagogues de la region
de Djerba, „Cahiers de Byrsa", t. 7: 1957, s. 127-137, ryc. 25.
48 J. Pinkerfeld, Ścieżkami sztuki żydowskiej, Merchawia 1958, ss. 155, ryc. 170.
9 D. Dawidowicz, Synagogues in Poland and their destruction, Jerusalem 1960, ss. 96
(hebr.) i 7 (ang.), tabl. 30.
Obok rozmaitych narzędzi są prasy do wyciskania wina, oliwy, stare instalacje studzien
i w. in.
si Ethnological Museum and Folklor Archives, 19. Artosoroff St. Haifa.
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4
4 7
4
5 0
�KRONIKA
303
a. Zbiory. W ciągu tych 4 lat zgromadzono około 1300 wyselekcjonowanych przedmiotów.
Składają się na nie głównie: ubiory Żydów Wschodu, przedmioty związane z żydowskimi obrzę
dami świątecznymi i rodzinnymi, a ponadto okazy z dziedziny kultury materialnej Burmy, Indo
nezji, Indian Ameryki oraz przemysłu i sztuki ludowej z Europy Środkowej i Wschodniej.
b. Wystawy. Dotychczas odbyło się ich około 30, w tym 40% na tematy żydowskie, 60% na
o g ó l n e . Obecnie odbywa się wystawa ubioru i zdobnictwa Indian Ekwadoru oraz stalą wystawa
ubiorów ludowych Żydów Jemenu, Buchary i Tunisu.
c. D z i a ł a l n o ś ć wychowawcza. Od 3 lat istnieją przy Muzeum koła młodzieży „Przy
jaciół Muzeum" . Prowadzi je nauczycielka (Aviva Harnea), która dwa razy w tygodniu miewa
odczyty i pogadanki związane przeważnie z tematyką wystaw, ale zakrojone na szerszą skalę i ilu
strowane częstokroć filmami oraz muzyką ludową (płyty patefonowe, magnetofony). Kilkakrotnie
młodzież przygotowywała własne wystawy w malej sali odczytowej (afrykańska, japońska, znaczki
pocztowe na różne tematy), które cieszyły się liczną frekwencją. Odbywają się też referaty dla
dorosłych, związane zazwyczaj z tematyką wystaw.
d. Praca naukowa. Muzeum prowadzi badania terenowe. Rezultatem pierwszych poczynań
w tym kierunku jest materiał zebrany do stroju weselnego Żydów Jemenu, nad którym pracuje
obecnie asystentka Muzeum, Aviva Lancet.
e. Publikacje. Muzeum wydaje katalogi z opracowaniem tematyki wystaw. W tłumaczeniu
i opracowaniu dra Noya wydana została przez UNESCO broszura Muzea i nauczyciele; ponadto
Zbiór bajek ludowych (17) w lekkiej hebrajszczyźnie w cyklu „Szaar". W pierwszych 2 latach dru
kowano miesięczny biuletyn, który na razie z braku funduszów został zawieszony.
f. Biblioteka (kieruje dr Giza Frenklowa) zawiera około 3000 książek i czasopism. Główny
nacisk położony jest na czasopisma naukowe z różnych stron świata; bieżących czasopism posiada
biblioteka ponad 120 w 18 językach.
g. Archiwum folklorystyczne. Część zbiorów archiwalnych, najbardziej się rozwijają
cych, stanowią materiały do bajki ludowej, gromadzone przez sekcję „Yeda-Am".
h. Kontakty z z a g r a n i c ą utrzymywane są przez korespondencje w sprawach naukowych.
Dyrektor Noy jest jednym z 7 członków Międzynarodowego Komitetu dla badań nad bajką lu
d o w ą . W międzynarodowych kongresach etnologicznych ostatnich 4 lat uczestniczyli z ramienia
Muzeum dr Dov Noy i Aviva Lancet.
Najbliższym zadaniem jest stworzenie muzeum pod otwartym niebem. Tereny na ten cel są
już wyznaczone przez zarząd miasta Haify, na Karmelu. Jest nadzieja, że z czasem znajdą się też
fundusze do zrealizowania tego planu.
Muzeum Miejskie w Acre, które mieści się w obszernym budynku starożytnej łaźni tureckiej
(dyrektor dr Z. Goldman), posiada również dział etnograficzny. W 1958 r. urządzono tam w ra
mach jubileuszu dziesięciolecia istnienia państwa wielką wystawę mniejszości narodowych. Wystawa,
zaplanowana na okres trzech miesięcy, otwarta byla przez cały rok, a odwiedziło ją ponad 150 000
osób. Ekspozycją objęto arabskie środowiska (mahometan i chrześcijan) oraz Druzów i Czerkasów. Rekonstruowano sceny z życia, rynki ze straganami, izby mieszkalne, wnętrze namiotu
beduiriskiego uzupełnione manekinami w oryginalnych strojach ludowych. Ponadto był dział
narzędzi gospodarczych i pokaz wykonywania pracy oraz wiele innych działów kultury materialnej.
Materiał ekspozycyjny pochodził częściowo z własnych zbiorów Muzeum, częściowo wypoży
czony był wśród odnośnych grup etnicznych. Niektóre części tej wystawy pozostały w Muzeum
jako wystawa stała.
52
53
54
5 2
Między nimi dwa razy wystawa polskiej książki z kącikiem sztuki ludowej, a ponadto:
Indianie Brazylii; Burma; Wycinanka chińska; Ludowa sztuka jugusłowiańska i w. in.
Młodzież w wieku 9-16 lat, w dwóch grupach.
Jednym z członków tego Komitetu jest prof. Julian Krzyżanowski.
5 3
3 4
�304
KRONIKA
W Beer-Shewie, stolicy Negewu (połud. cześć Izraela), znajduje się małe muzeum poświęco
ne przeważnie kulturze Beduinów (dyr. Cwi Ofer).
W Tiberias nad jeziorem Genezaret istnieje muzeum regionalne, w którym zebrane są prze
ważnie ubiory i narzędzia gospodarskie Arabów i Druzów.
2. Zbiory prywatne
Wśród szeregu zbiorów prywatnych istniejących w Izraelu niektóre uporządkowane są celowo
i odpowiednio utrzymane, dzięki czemu posiadają bardzo pozytywną wartość.
1. Zbiory dra Feuchtwangera w Jerozolimie zawierają przedmioty żydowskiej sztuki ludowej
i rzemiosła artystycznego. Zbiory te, doskonale fachowo uporządkowane, składają się z 2500 przed
miotów pochodzących ze wszystkich krajów żydowskiego zasiedlenia (diaspory). Tworzą one
w mieszkaniu właściciela piękne, rozmieszczone w 3 pokojach muzeum. Dr Feuchtwanger roz
począł gromadzenie zbiorów jeszcze w latach dwudziestych w Europie, a od 1936 r. kontynuował
je w Palestynie. W 1930 r. opublikował w Niemczech prace wraz z kwestionariuszami o pielęgnacji
zabytków, inwentaryzacji i ich katalogowaniu . Poza tym pisał rozmaite przygodne artykuły
z zakresu żydowskiej sztuki ludowej. Jest też doskonałym fachowcem w tej dziedzinie, kieruje
działem żydowskim w Muzeum Becalel, a ponadto jest doradcą naukowym w Muzeum „Midor
1'dor".
Zbiór H. Górnickiego w Haifie jest doskonałym przykładem pozytywnych rezultatów mrów
czej pracy indywidualnej, mającej swe źródło w zamiłowaniu do zbieractwa i umiłowaniu sztuki
ludowej. Od trzydziestu lat zbiera H . Golnicki przedmioty odnoszące się do życia rodzinnego,
obrzędów i uroczystości świątecznych Żydów. Z początku laik, dziś — mimo że samouk — doskonały
znawca tej dziedziny i pierwszorzędny konserwator, poświęcający wolny czas i zaoszczędzony grosz
swemu muzeum. Jest ono uporządkowane systematycznie i rozmieszczone w 3 pokojach prywatne
go mieszkania. Obecnie Golnicki opracowuje obszerny katalog, do którego przewidziane są liczne
ilustracje.
Wymienić należy jeszcze małe zbiory prywatne. W Jerozolimie dr Ticho posiada piękny zbiór
lamp chanukowych , a dr Kirschner przedmioty sztuki ludowej i artystycznej. Piękne zbiory
z dziedziny sztuki, a wśród nich małą grupę cennych przedmiotów sztuki ludowej, posiada też
dr M. Atlas. W Tel-Avivie jest w posiadaniu Gaji Kaduri zbiór wycinanek używanych do przy
strajania okien na Zielone Święta (szawuosłech) . Wycinanki te pochodzą ze spuścizny po skrzętnym
zbieraczu folkloru dr. Józefie Reizesie. Jehuda Nahumlewi (Jemenita) posiada w Cholonie obok
Tel-Avivu piękny i oryginalny zbiór przedmiotów sztuki ludowej oraz rękopisów Żydów jemeń
skich. Aby uprzystępnić je publiczności, zorganizował wystawę pod nazwą „Ginzej Tejman",
(„Skarby Jemenu") w przybudowie domku, który zamieszkuje.
Także w niektórych kibucach znaleźć można małe zbiory z dziedziny sztuki. Wprowadzeniem
w życie twórczości ludowej, podobnie jak w Polsce CPLiA, zajmują się w Izraelu „Maskit" (prze
ważnie wyroby tkackie, koszykarstwo, ceramika itp.) oraz „Wizo" (głównie hafty i wyroby biżuteryjne, w których celują Żydzi jemeńscy). Placówki te przyjmują do zbytu wyroby chałupnicze
i wpływają na wydajność pewnych działów wyrobów ludowych.
W głównych zarysach byłby to przegląd stanu nauk etnologicznych i odnośnych placówek
muzealnych. Mimo najlepszych chęci ukształtowania pełnego obrazu mogłam jednak pewne dro
bne dane przeoczyć. Ponadto nasuwają się rozmaite problemy, które jednak wychodzą już poza
ścisłe ramy tematu i nadają się do osobnych rozważań.
55
56
57
58
Giza Frenklowa (Haifa)
5 5
H . Feuchtwanger, Jiidische Denkmalpflege. Im Auftrage des Landesverbandes Bayrischer
Israelitischer Gemeinden, „Hamburger Israelitisches Familienblatt", Juli 1935.
Pochodzi z Grodna, z zawodu jest skromnym pracownikiem instytucji budowlanej.
Święto „Chanuka" przypada na okres obchodów grudniowych (przesilenia słonecznego).
Święta te zwą „Szawuoth" („święta tygodni") — stąd nazwa wycinanek „szawoosłech".
5 6
5 7
5 8
�305
KRONIKA
Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I I F O L K L O R U
CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K
ZA R O K 1959
I. P R O B L E M A T Y K A Z A S A D N I C Z A
1
Rok 1959 stanowi w rozwoju Instytutu Etnografii i Folkloru początek nowego okresu. Dzia
łalność całego zespołu pracowników skoncentrowała się nad problematyką historii kultury narodu
czeskiego, czego rezultatem jest przygotowana do wydania Czechosłowacka wiedza o kraju oj
czystym. W pierwszych miesiącach 1959 r. nieomal cały zespół pracował nad podstawowym planem
tego dzieła, który został podjęty szeroko i opracowany bardzo szczegółowo, tak że niejednokrot
nie ułatwiał pracę nad redakcją problematyki zasadniczej. Plan został rozesłany do wszystkich
pracowni VI Sekcji, a poza tym do wszystkich instytucji, stowarzyszeń i pojedynczych osób, któiych
praca jest związana z I E F . Z końcem czerwca 1959 r. sekcja zorganizowała dyskusję, w której
wzięły udział wszystkie pracownie sekcji. Przyczynki do dyskusji zostały nagrane na magnetofon
i rozesłane w pierwszym rzędzie wszystkim uczestnikom dyskusji. Historia kultury ludu czeskiego
obejmuje wszystkie części składowe kultury materialnej i duchowej w opracowaniu, które będzie
zawierać całkowitą literaturę, a luki uzupełni się — dopóki to będzie możliwe — przy pomocy
badań terenowych oraz studiów w muzeach i archiwach .
Oto kilka danych dotyczących Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym.
W latach 1930 — 1931 praskie wydawnictwo „Sfinx" opublikowało obszerną pracę zbiorową
pod nazwą Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym (wyszło 10 tomów), a w 1936 r. został wydany
jako uzupełnienie tom poświęcony czeskiemu i słowackiemu językowi literackiemu. Praca została
dawno wyczerpana, a poza tym rezultaty badań naukowych w ciągu ostatnich 30 lat wymagają
koniecznie nowego opracowania zbiorowego.
Czechosłowackie Towarzystwo Szerzenia Wiedzy Politycznej i Naukowej przy udziale pra
skiego wydawnictwa „Orbis", pod opieką Czechosłowackiej Akademii Nauk, postanowiło przy
gotować pod starym tytułem Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym nową pracę zbiorową,
która zostanie podzielona na 10 tomów po 500—600 stron oraz będzie bogato ilustrowana, uzu
pełniona mapami, wykresami itd. Pierwszy tom ma się ukazać w 1962 г., a ostatni w 1965 r.
•Tom I I I będzie zawierać zbiorowe opracowanie czeskiej i słowackiej etnografii oraz folkloru
(500 stron). Ostateczne sprecyzowanie planu zostało dokonane na konferencji w Smolenicach
(na Słowacji) we wrześniu 1959 i. przy licznym udziale pracowników czeskich i słowackich.
W s t ę p (część I) będzie zawierał w trzech rozdziałach omówienie znaczenia historii czeskiej
i słowackiej etnografii oraz folkloru, zarys etnogenezy Czechów i Słowaków i etnograficzny obraz
Czechosłowacji (z oznaczeniem poszczególnych ugrupowań etnograficznych).
C z ę ś ć II poświęcona ludowej kulturze czeskiej zostanie podzielona w sposób następujący:
A. Historia kultury materialnej: 1. Gospodarka i technika; 2. Pożywienie; 3. Osiedla i budynki;
4. Strój ludowy. B. Historia stosunków społecznych: 1. Cechy charakterystyczne rozwoju sto
sunków społecznych wśród ludu wiejskiego; 2. Cechy charakterystyczne życia rodzin robotniczych
za czasów kapitalizmu. Życie społeczne klasy robotniczej, stowarzyszenia, zrzeszenia, partia;
3. Obecne zmiany stosunków społecznych. C . Historia kultury duchowej: 1. Światopogląd (Rozwój
światopoglądu narodu czeskiego. Racjonalne i irracjonalne części składowe. Religia i jej wpływ
na dzieje kultury duchowej. Ludowe synkretyczne pojęcie chrześcijaństwa. Wierzenia ludowe
i obrzędy. Pozytywne i zabobonne przejawy ludowego lecznictwa. Zaklęcia i zamawiania); 2. L i
teratura ludowa, muzyka i taniec (proza ludowa, przysłowia, porzekadła, przepowiednie, zagadki.
Zabawy dziecięce i wyliczanki. Pieśni ludowe, muzyka i taniec. Teatr ludowy); 3. Ludowe rze
miosło artystyczne.
2
1
W dalszym tekście używam skrótu I E F . Instytut należy do VI Sekcji (historycznej) CzSAN.
Problematykę zasadniczą oznaczam skrótem
HKLCz.
W ramach tego przeglądowego artykułu nie podaję szczegółowych informacji dotyczących
planu dzieła. Zagadnieniu temu będzie poświęcony samodzielny artykuł.
2
Etnografia polska, t. V
20
�306
KRONIKA
C z ę ś ć Ш zostanie poświęcona ludowej kulturze słowackiej, a podział jej będzie zgodny z pla
nem części czeskiej.
C z ę ś ć IV obejmie kulturę ludową mniejszości narodowych: 1. Mniejszości w Czechosłowacji;
2. Czesi i Słowacy za granicą.
C z ę ś ć V omówi miejsce, znaczenie i tradycję czeskiej i słowackiej kultury ludowej w cało
kształcie kultury narodowej i światowej.
C z ę ś ć VI obejmuje wybraną bibliografię.
Z wyżej podanego przeglądu wynika, że obszerne dzieło zbiorowe będzie stanowić dobrą
podbudowę do opracowania zasadniczej syntezy historii kultury narodu czeskiego. W tym miejscu
należy wspomnieć, że zwarta monografia poświęcona etnografii i folklorowi ziem czeskich została
już opracowana, i to w większości przez członków instytutu, dla radzieckiej encyklopedii Narody
świata. Rękopisy i ilustracje zostały posłane do Moskwy w 1958 r.
Te nowe zadania przyczyniły się do konsolidacji' działalności instytutu i pracy zespołowej.
Postępy prac, będące wynikiem planowego działania w dążeniu do realizacji problematyki zasa
dniczej, podajemy poniżej.
Etnografia
1. Osiedla wiejskie i budynki na ziemiach czeskich
Kierownik Dr Emanuel Bałaś i liczny zespół pracowników całego szeregu instytucji. Dr Bałaś
przeprowadził razem z pracownikiem kontraktowym dr V. Klimą wspólne badania w okolicach
Sázavy i Łaby. Nad Sázava (powiat Ledeć nad Sázava) przebadano 57 osiedli, nad Łabą (powiat
Melnik, Doksy, Roudnice nad Łabą) 71 osiedli. Przy poszukiwaniach orientacyjnych przebadano
szereg gmin w powiatach Ceská Lipa i Novy Bor. Szczególną uwagę poświęcił dr Bałaś dawnym
mieszkaniom jaskiniowym, które zostały z punktu widzenia etnograficznego zbadane po raz
pierwszy.
2. Rolnictwo
Zespół: kierownik dr Jaroslav Kramarík, abs. hist. Jaroslav Stika, abs. hist. Frantiśek Vancík.
Dr Kramarík systematycznie uzupełniał materiał m. in. z 5 zachodnioczeskich muzeów do mono
grafii Problemy etnograficzne starego rolnictwa szumowskiego. Główna uwaga została poświęcona
różnicy pomiędzy czeskimi a niemieckimi starymi formami rolnictwa. Rezultatem badań było
ustalenie w kilku wypadkach ścisłych granic określonych zjawisk, co posiada znaczenie i dla przy
szłego atlasu etnograficznego CSRS. Abs. hist. Stika badał wysokogórskie pasterstwo „wołoskie"
w zachodnich obszarach karpackich na szerokim tle porównawczym, wykorzystując literaturę
poświęconą pasterstwu polskiemu i rumuńskiemu oraz Słowian Bałkańskich. Abs. hist. Vancík
zbierał materiał do monografii o corocznych cyklach kalendarzowych ludowych zwyczajów rol
niczych i przesądów. Rezultaty studiów uzupełnił badaniami nad Wełtawą (na rozległym terenie
budowli wodnych) i w południowo-zachodnich Czechach (na Klatovsku).
3. Wyroby ludowe
Zespół: kierownik kand. nauk dr Vladimir Scheufler, dr Hana Hynková, kand. nauk dr Jitka
Stañková, abs. hist. Vlasta Svobodová, dr Vera Trkovská. Kand. nauk dr Scheufler poświęcił się
przede wszystkim pracom przygotowawczym do monografii o czeskiej ceramice ludowej i malo
widłach na szkle. Została przeprowadzona dokumentacja fotograficzna i katalogizacja w 41 muzeach
w poszczególnych okręgach Czech, badania informacyjne w 15 archiwach i kilku istniejących jeszcze
pracowniach ceramicznych. Badania przyniosły wyjaśnienia charakteru ceramiki ludowej wschod
nich i północno-wschodnich Czech. Dr Hynková zajęła się pracą nad strojem ludowym i z zespołem
�KRONIKA
307
specjalistów opracowała tematy planowanych prac w Czechach, na Morawach i na Słowacji. Do
konała badań w 20 gminach w Górach Orfickich (północno-wschodnie Czechy) i uzupełniła stu
diami w 5 muzeach tego okręgu. Kand. nauk dr Stañková obroniła pracę kandydacką Tkaniny
ludowe i tkactwo na Źdarsku w latach 1880—1914. Uzupełniła materiał terenowy i przestudiowała
zbiory w 16 muzeach w południowo-wschodnich Czechach i na Wyżynie Czesko-Morawskiej.
Poświęciła w równym stopniu uwagę tak tkaninom ludowym, jak i ostatnim fragmentom sztuki
ludowej: przedmiotom z drzewa, obrazkom na szkle, kształtom masek karnawałowych, wyci
nankom itd. Abs. hist. Svobodová zajmowała się badaniami terenowymi stroju ludowego w za
chodnich Morawach i opracowała inteiesujący rrateriał archiwalny, a także ikonograficzny, który
pomoże objaśnić cechy charakterystyczne stroju ludowego w zachodnich Morawach w przeszłości.
Dr Trkovská zestawiła bibliografię do średniowiecznych miniatur i ilustrowanych rękopisów
(200 pozycji).
4. L u d o w a kultura materialna na obszarach g ó r n i c z y c h i p r z e m y s ł o w y c h
Zespół: kierownik dr Olga Skalníková, kand. nauk dr Kareł Fojtik, abs. hist. Jarmila Stastná»
Dr Skalníková odbyła studia przygotowawcze w Belgii, zapoznając się z zachodnioeuropejską
literaturą o klasie robotniczej, szczególnie dotyczącą górnictwa i górników. Do monografii o stroju
górniczym w czasie feudalizmu zebrała bardzo ważny materiał ilustracyjny z map górniczych
w archiwach w Kutnej Horze w Czechach i w Banskej Stiavnicy na Słowacji. Badania terenowe
skoncentrowała na obszarach górniczych w Czechach (Mostecko, Svatoñovicko), przestudiowała
materiały z życia robotników w 14 muzeach w Czechach (wsch. i płn.) i na Słowacji oraz w kilku
archiwach. Kand. nauk dr Fojtik (oddział w Brnie) dokonał badań w gottwaldowskim okręgu
przemysłowym (Morawy) i poświęcił się studiom nad stosunkami społecznymi i rodzinnymi oraz
nad typowymi cechami codziennego życia rodzinnego. Zwrócił przede wszystkim uwagę na dokładne
studia źródeł z X V I i XVII w. Poprzez studia w centralnych i powiatowych archiwach zebrał
duży material, który będzie podstawą monografii o czeskim społeczeństwie i rodzinie w X V I
i XVII w. Abs. hist. Stastná przygotowuje dwa rozdziały: Etnografia klasy robotniczej i Poży
wienie. W 1959 r. studiowała głównie życie robotników tekstylnych zachodnich i północnowschodnich Czech. Poprzez badania terenowe i studia w muzeach uzyskała cenne dane dotyczące
rozwoju przemysłu fabrycznego i sposobu życia robotników. Do rozdziału Pożywienie wykorzy
stała regionalną literaturę etnograficzną i beletrystyczną z zakresu, w jakim dokonywała badań
związanych z życiem klasy robotniczej.
5. Czeska m n i e j s z o ś ć za g r a n i c ą
Dr Iva Heroldová uzupełniła bibliografię publikacji o czeskich mniejszościach za granicą
i w związku z rozbudową tej pracy nawiązała kontakt z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym.
Chodzi tu także o pozyskanie współpracowników z kręgu reemigrantów, o gromadzenie pisanych
dokumentów z krajów, z których odczuwa się brak relacji (z Ameryki Południowej, Kanady,
Teksasu itd.). Dr Heroldová przeprowadziła w 7 wsiach na Horsovotynsku w płd. Czechach ba
dania terenowe o sposobie życia i o stosunkach kulturalnych Czechów, którzy w 1947 r. powrócili
do ojczyzny z radzieckiej części Wołynia. Są to prace przygotowawcze do monografii o Horsovotynsku.
Folklor
1. P i e ś ń ludowa i muzyka
Obszar południowoczeski jest ważny dla studiów nad czeską pieśnią ludową, ponieważ za
chowały się tam najstarsze cechy. Z inicjatywy dyrektora został stworzony w instytucie zespół,
który przygotowuje zbiorowe wydanie pieśni południowoczeskich.
�308
KRONIKA
Wytyczano granice zakresu badań, rozwinięto współpracę z rozgłośnią w związku ze zbiera
niem materiałów oraz ukończono spis południowoczeskich śpiewników, materiałów rękopiśmien
nych i innych źródeł do zbioru pieśni południowoczeskich. Przeprowadzono badania terenowe
na niektórych obszarach nadwełtawskich na odcinku południowoczeskim.
Zespół: dyrektor I E F prof. Jifí Horák, kand. nauk dr Vladimir Karbusicky, kand. nauk
dr Hannah Laudová, kand. nauk dr Jaroslav Marki, st. asystent Bohumir Nuśl i niektórzy praco
wnicy kontraktowi, zwłaszcza dr Lubomir Soukup, kierownik czechosłow. radiostacji w Czes.
Budejovicach i inni.
Kand. nauk dr Karbusicky obronił pracę kandydacką Pieśń robotnicza w kulturze narodowej.
Razem z dr V. Piętką zbierał materiał do zbiorowego wydania pieśni, które stały się ludowymi.
Rozpisano, a w większej części i zmikrofilmowano 500 rękopiśmiennych śpiewników. Prócz tego
rozpoczął spisywanie ludowych i półludowych pieśni oraz przeróbek pieśni światowych w drukach
jarmarcznych, przygotował studium o teorii pieśni ludowej i zmienionej na ludową. Ukończył
niektóre rozdziały pracy Pieśń robotnicza w kulturze narodowej. Kand. nauk dr Marki ukończył
pracę o rozwoju historycznym czeskich pieśni ludowych, w której krytycznie analizuje różną wartość
zasadniczych zbiorów. Obszerne wydanie jest przygotowane do druku i stanie się ważnym źródłem
do właściwych rozdziałów HKLCz. Starszy asystent Nuśl katalogował melodie pieśni ludowej,
sklasyfikował 2000 pieśni według wstępów melodycznych i zajmował się fotograficznym drukiem
pieśni. Dr Karol Vetterl (oddział w Brnie) założył katalog melodii Morawskiej Wołoszczyzny
(Valassko — ogółem 1200 melodii). Przeprowadził analizę akcji kwestionariuszowej o muzykalności
na Morawskiej Wołoszczyźnie (500 pytań) i zaczął przygotowywać bibliografię instrumentalnej
pieśni ludowej i ludowych muzykantów. Abs. hist. Olga Hrabalová (oddział w Brnie) zbierała lu
dowe pieśni żniwne we wschodniej i zachodniej Słowacji, w północnej Morawskiej Wołoszczyźnie
i w południowo-wschodnich Morawach. Badania terenowe uzupełniła studiami w kilku archi
wach.
2. Taniec ludowy
Kand. nauk dr Laudová obroniła pracę kandydacką Ludowe uroczystości taneczne i zabawy
od czasów odrodzenia narodowego i zapoczątkowała wstępne prace nad katalogowaniem czeskich
tańców ludowych. Asystent techniczny Zdenka Jelínková (oddział w Brnie) przeprowadziła
w 7 gminach w zachodnich Morawach badania tańców ludowych. Uzupełniła wykaz tzw. kręcących
się tańców na Śląsku i w Polsce. Badania terenowe zostały pogłębione studiami w bibliotekach
i w centralnych archiwach. Abs. hist. J. Gelnar kontynuował systematyczne badania muzyki
ludowej w okręgach śląskim i walaskim ze szczególnym zwróceniem uwagi na tańce ludowe.
3. Proza ludowa
Dyrektor Instytutu, prof. Jifí Horák, przygotował pełny wykaz czeskich ballad ludowych,
który winien stać się podstawą do opracowania danego tematu w HKLCz i Czechosłowackiej wiedzy
o kraju ojczystym. Do tej pory opracowano prawie wszystkie teksty z drukowanych zbiorów i zna
czną część materiału przechowywanego w Archiwum I E F . Uczestniczył on zwłaszcza w pracach
nad systematycznym spisem i analizą południowoczeskich ballad. Z pracami tymi pozostaje w ści
słym związku krytyczne wydanie zbioru czeskich pieśni ludowych K . J. Erbena. Wydanie oparte
na badaniu wszystkich drukowanych zbiorów zbliża się ku końcowi. Oprócz tego zbierał on ma
teriał do monogram o rozwoju badań historycznych nad czeskimi opowieściami ludowymi.
Dr J. Jech przygotował do druku I I tom zbioru czeskich opowiadań ludowych J. S. Kubina,
a poprzez badania nad prozą ludową w Kłodzku uzyskał materiały do części HKLCz poświęconej
czeskim mniejszościom za granicą. Dr D. Klímová pracowała nad monografią poświęconą ludowym
�KRONIKA
309
podaniom w Javomiku (w południowo-wschodnich Morawach) i w tym celu uzupełniła materiał
badaniami terenowymi i studiami archiwalnymi na tym terenie. Kand. nauk dr Oldfich Sirovátka
(oddział w Brnie) zbierał materiał do wykazu zbiorów i materiałów dotyczących ludowych utworów
prozaicznych na Morawach i zanotował blisko 1700 spisów opowiadań. Obok tego przeprowadził
badania terenowe na Morawskiej Wołoszczyźnie. Pracownik specjalny, Josef Spilka, zebrał w latach
ubiegłych około 40 000 przysłów, około 30 000 ludowych powiedzonek i mnóstwo przypowieści
i zagadek. W ubiegłym roku podzielił materiał według treści i uzupełnił bibliografię czeskich i sło
wackich zbiorów przysłów ludowych. Przygotował do druku drugie wydanie dzieła Jaroslava
Zaorálka, Przysłowia ludowe, które ukażą się nakładem CzSAN. Dr V. Trkovská od dłuższego
czasu ekscerpuje odpowiednią literaturę i przygotowuje spis czeskich przypowieści ludowych.
Dotąd zebrała 4000 pozycji.
Wyżej wymienione prace dotyczące różnych odcinków HKLCz dowodzą, że wszyscy pra
cownicy skoncentrowali się nad dziełem zbiorowym, z którym są ściśle powiązane zadania dru
goplanowe.
II. Z A D A N I A D R U G O P L A N O W E
Niektórzy pracownicy uzupełniali swój plan przy zastosowaniu dawniejszych tematów, których
opracowanie było zaawansowane i należało je jedynie dokończyć; inni znowu zajęci byli pracami
redakcyjnymi itp.
1. Prace redakcyjne
Dr Bałaś jako właściwy redaktor zajmował się wydawaniem czasopisma „Ćeskoslovenska
etnografie". Dr Kramafik był wyznaczony do współpracy z Instytutem Encyklopedii CzSAN.
Dokonał przeglądu haseł z zakresu etnografii, folkloru i dziedzin pokrewnych dla podręcznej en
cyklopedii, którą wyda CzSAN. Dr Skalníková, jako naczelny redaktor, redagowała czasopismo
„Ćesky lid".
2. Opracowania z r ó ż n y c h d z i a ł ó w kultury C z e c h o s ł o w a c j i i i n .
Abs. hist. Vancík opracował materiał stosując badanie we wsiach spółdzielczych na pograniczu.
Kand. nauk dr Scheufler przygotował dla Rozpraw CzSAN monografię o żegludze na rzekach południowoczeskich. Kand. nauk dr Stañková przeprowadziła badania terenowe na temat tkanin ludo
wych na Horehroniu (Słowacja) w celu uzupełnienia materiału do monografii tego obszaru, którą
przygotowuje Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk. Dr Heroldová zapoczątkowała
prace bibliograficzne do monografii o czeskim pożywieniu ludowym. Dr Karbusicky działał jako
sekretarz Towarzystwa Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN. Dzięki wnikliwym badaniom
w kilku okręgach przemysłowych uzyskał cenny materiał folklorystyczny. Kand. nauk dr Marki
opracował krytycznie zapiski pieśni ludowych z archiwum Czechosłowackiej Radiostacji w Ćes.
Budejovicach, podjął badania terenowe w południowych Czechach i doskonale prześledził dzia
łalność południowoczeskich ludowych zespołów pieśni i tańca. St. asystent Nuśl zbierał materiały
o kapelach górniczych w niektórych okręgach przemysłowych i zestawił bibliografię artykułów
o ludowej muzyce w południowych Czechach. Dr Jech ukończył antologię czeskich bajek, która
wyjdzie drukiem w niemieckim przekładzie. Dr Klímová przeprowadziła wnikliwe badania
w Pelhfimovsku (w Czechach) współpracując z pracownikami Słowackiej Akademii Nauk
w Debreczynie (Węgry). Kand. nauk dr Sirovátka wydał książkową antologię Bajki z Moraw.
Specjalista Spilka ukończył obszerną monografię o wybitnej gawędziarce ludowej Karolinie
Stikovej. Dr Hynková kończy monografię porównawczą o czeskich opisach podróży do Bułgarii,
szczególnie w X V I — X V I I I wieku.
�310
KRONIKA.
3. Sekcje etnografii
ogólnej
Oprócz sekcji poświęconej etnografii i folklorowi czechosłowackiemu i słowiańskiemu tworzy
I E F sekcję etnografii powszechnej, która posiada wielkie znaczenie zwłaszcza dla teorii i metodyki.
Chwilowo pracuje w tej sekcji pracownik specjalny Ćestmir Loukotka, który jako amerykanista
zyskał uznanie na forum światowym. W 1958 r. działał na uniwersytecie w Rio de Janeiro, a po po
wrocie do kraju przygotował do druku materiał uzyskany w czasie badań terenowych i studiów
w muzeach. Nadto opracował i wykonał wielką mapę etnograficzną Brazylii (dla uniwersytetu
w Rio de Janeiro) oraz dokonał wyboru przy uporządkowaniu rękopisów zmarłego podróżnika
H . V. Fricla, przeznaczonych do publikacji. Przygotował również objaśnienia do wystawy „Jak
doszli Czesi i Słowacy do poznania Ameryki Łacińskiej", którą Ministerstwo Szkolnictwa i Kul
tury CSRS organizuje w Ameryce Południowej. Wygłaszał także liczne wykłady ze swojej dziedziny,
a na zaproszenie UNESCO pracował w Paryżu w Musee de 1'Homme.
Abs. hist. Ladislav Holy, młody pracownik w dziedzinie afrykanistyki, przygotował mono
grafię o systemie społecznym plemion wschodnioafrykańskich, ogłosił kilka artykułów, referatów
i recenzji ze swojej dziedziny i przygotował się do podróży naukowej do Sudanu.
III. DZIAŁALNOŚĆ P U B L I C Y S T Y C Z N A
Członkowie Instytutu opublikowali w ubiegłym roku w sumie 61 pozycji (rozpraw, studiów)
i 137 recenzji, referatów i sprawozdań. Z tego na dział etnografii przypada 25 rozpraw i 94 recenzje,
referaty i sprawozdania, a na dział folkloru 36 rozpraw i 43 recenzje, referaty i sprawozdania.
1. Publikacje k s i ą ż k o w e
Prof. J. Horák wydał kilka rozpraw, między innymi artykuł Feudal survivals in Slovak popular
balladry (Księga zbiorowa Histórica, tom I I , wyd. przez CzSAN).
Dr J. Jech opublikował zebrane w terenie Ludowe opowiadania z Kladska (ss. 537), dołączył
do nich wstępne studium krytyczne oraz opatrzył je uwagami. Praca ta (antologia) jest obecnie
tłumaczona na niemiecki (Tschechische Volksmárcheñ). Kand. nauk dr O. Sirovátka wydał Bajki
z Moraw (ss. 266). Poza dokonaniem wyboru napisał wstęp i uwagi od wydawcy. Nadto J. Spilka
opracował wybór bajek ludowych z Ukrainy Zakarpackiej (3 wyd.).
W jesieni 1959 r. wyszła nakładem CzSAN obszerna księga zbiorowa, Kladensko. Życie i kultura
ludu w okręgu przemysłowym (ss. 591), z licznymi tablicami i wkładkami ilustracyjnymi. Zespół
pracowników Instytutu zebrał tu wyniki kilkuletnich badań. Jest to pierwsze fachowe dzieło na
ukowe poświęcone kulturze górniczego ludu od strony etnograficznej i folklorystycznej na rozległym
i wysoko uprzemysłowionym obszarze. Obcy fachowcy wyrażali się z pełnym uznaniem o pracy
zespołu.
Syntetyczną monografię o życiu kladenckich górników z końca XDÍ i z początku X X wieku
opracowała dr O. Skalniková. Podany tam dojrzały wybór krytyczny opracowań był niezbędny,
żeby badania terenowe umiejętnie połączyć z liczną, wszechstronną literaturą, aby monografia
pozostała w ramach etnograficznych, a podała przykładowo obraz życia i kultury materialnej w da
nym regionie. Jest to pierwsze opracowanie tego rodzaju w naszej literaturze etnograficznej.
Ważny rozdział Opowiadania ludowe w Kladensku opracował dr J. Jech. Monografię swoją
oparł na nowych metodach badawczych, które podkreślają znaczenie gawędziarzy. Praca ta podaje
charakterystyki nosicieli twórczości ludowej, oparte na psychologii, szczegółowo analizuje środo
wisko, z którego pochodzi opowiadanie, dołącza analizę rzeczową, materiałową i estetyczną opo
wiadań, śledzi stosunek folkloru robotniczego reprezentowanego przez pracę do folkloru trady
cyjnego, stwierdza obszerność materiałów (materiały miejscowe, krajowe, międzynarodowe), spe
cyfikę kladeńskich opowiadań, fantastyczny i rodzajowy skład i rozprzestrzenienie repertuaru
�KRONIKA
311
fcladeńskiego, charakteryzuje kulturę ludową itd. Jest to pierwsze w tym ujęciu obszerne studium
0 czeskiej prozie ludowej.
J. Spilka opracował monograficznie Górniczy humor na Kladensku. Ten najbardziej indywi
dualny rodzaj ludowego opowiadania na danym obszarze popart typowymi cechami życia gór
niczego. Ograniczywszy rodzaj i jego charakterystyczne cechy podzieli! autor opowieści według
treści na pięć działów: Życie „na dole", Życie rodzinne, Życie na wsi. Wojsko, wojna, okupacja.
Wesoły kladeński górnik — Frantisek Varhulik. Analizę budowy humorystycznych opowieści
górniczych uzupełniają fachowe objaśnienia form czasownikowych, zasobu słów, wyrazy z zakresu
języka górniczego, obserwacje wyrazów ekspresywnych i przysłów, a ogólnie podana jest cha
rakterystyczna fonetyka górniczych anegdot i humoresek.
Uzupełnieniem do monografii Jecha i Spilki jest antologia, do której Spilka zaliczył 112 pozycji.
Kand. nauk dr V. Karbusicky opracował monografię Robotnicza pieśń w Kladensku. Zawiera
ona w 10 rozdziałach przegląd materiałów źródłowych i zasadniczych rodzajów pieśni w środowisku
górniczym: od pieśni religijnych do pieśni robotniczych typu folklorystycznego i pieśni socjali
stycznych, których rozwój śledził od pierwszej wojny światowej. Ponadto autor objaśnił wpływ
pieśni na uświadomienie klasowe i ich znaczenie w ludowym kolektywie. Końcowe rozdziały ana
lizują formalną i konstrukcyjną stronę pieśni na ziemi kladeńskiej, dają objaśnienia dotyczące
metody opracowań i zawierają antologię sięgającą 94 pozycji. Dołączone drobne uwagi zawierają
ważny, wnikliwy materiał porównawczy, który tworzy podstawę do dalszej pracy w tym kie
runku.
Rozwój górniczych kapel w okolicach Kladna opracował B. Nuśl na podstawie historycznych
danych i szczegółowych materiałów o ich działalności. Monografia objaśnia skład kapel, obsadę
instrumentów, repertuar, stosunek kapel do życia górniczego, wpływ wojskowych orkiestr, sta
nowiska muzykantów, ich sposób życia, wykształcenie i wpływ kapel. W ten sposób praca Nuśla,
która powstała z dokładnych studiów źródeł, zawiera krytycznie opracowany rozległy materiał.
L . Janacková opracowała rozdział o ludowej tradycji i artystycznej twórczości w dziedzinie
pieśni ludowej, dołączyła wybór i alfabetyczny spis początków pieśni oraz wykaz śpiewaków.
Uważamy za wielkie osiągnięcie fakt, że udało się włączyć do planu wydawniczego wydaw
nictw CzSAN jeszcze dwie ważne, obszerne publikacje: 1. Kand. nauk dr K . Fojtíka i kand. nauk
dr O. Sirovátki, Rosicko-Oslavensko (ta etnograflczno-folklorystyczna monografia dotyczy gór
niczej części Moraw); 2. Dr K . Vetterla, Ludowe pieśni wolosko-kiobuckie.
IV. PRACA ORGANIZACYJNA I POPULARYZACYJNA
W zależności od doświadczenia i działalności publicystycznej poważna część pracowników
poświęciła się pracy organizacyjnej w Instytucie. Dyrektor prof, dr J. Horák zajmował się pracami
administracyjnymi i organizacyjnymi, sporządził roczne plany i sprawozdania, a przede wszystkim
organizował zespoły badawcze.
Zastępca dyrektora, dr E . Bałaś, brał udział we wszystkich pracach związanych z prowadze
niem Instytutu, a sam kierował zagadnieniami mającymi charakter prawny i finansowy. Wielu
uczestników brało udział w prawnej i naukowej komisji, działały zespoły robocze, którym zostały
przydzielone poszczególne odcinki pracy, jak referaty, agendy prawne itd.
Archiwista, Anna Janousková, przeprowadziła inwentaryzację 4000 negatywów, 300 rysunków
1 sporządziła miejscowy i rzeczowy katalog 1500 fotografii.
Działalność ideologiczną i badawczą dobrze uzupełnia wykładami i poradami nowo założone
Towarzystwo Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN.
Doskonale na rozwój Instytutu wpływała wielostronna współpraca z innymi zakładami i in
stytucjami, przede wszystkim z Ministerstwem Szkolnictwa i Kultury CSRS, z uniwersytetami,
szczególnie Czechosłowacką Akademią Nauk Rolniczych, z licznymi instytutami Akademii, z To
warzystwem Czechosłowackich Etnografów, z Czechosłowackim Towarzystwem Etnograficznym,
�KRONIKA
312
z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym, z muzeami, z Czechosłowackim Radiem i z bardzo
licznymi zakładami okręgowymi oraz towarzystwami na terenach Czech i Słowacji. Członkowie
Instytutu pogłębili łączność z praktyką. Rozwijali ożywioną działalność wykładową na terenach
Czech, pracowali w radio, w różnych komisjach, pomagali przy organizacji muzeów i wystaw,
uczestniczyli jako doradcy w różnych towarzystwach i kołach, w okręgowych domach kultury,
w zespołach tanecznych i chórach itd.
Kierownictwo Instytutu z zadowoleniem podkreśla sukcesy, ale jest świadome licznych nie
dociągnięć w swojej działalności i w swoich osiągnięciach. Rozwój Instytutu świadczy właśnie
o tym, że pracownicy coraz bardziej instensywnie koncentrują swą uwagę na zadaniach ściśle okre
ślonych, pogłębiają swoją fachową wiedzę, znajomość przedmiotu i języka i zmierzają do coraz
bardziej rozleg ych prac, z których wyłoni się ostateczne opracowanie HKLCz i Czechosłowackiej
wiedzy o kraju ojczystym.
l
Jifí Horák (Praha)
P R A C E Z Z A K R E S U HODOWLI BYDŁA I PASTERSTWA
W POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ E U R O P I E
Wydawnictwo Węgierskiej Akademii Nauk wkrótce opublikuje zbiorową pracę o hodowli
i pasterstwie w basenie środkowego Dunaju, w Karpatach i na Bałkanach. Na całość pracy złożyły się
artykuły badaczy bułgarskich, czechosłowackich, jugosłowiańskich, polskich, rumuńskich, ukraiń
skich i węgierskich. Zbiorowe dzieło obejmuje studia nad wieloma formami hodowli bydła na
odmiennych geograficznie i etnicznie terenach, począwszy od ekspansywnego pasterstwa puszty
węgierskiej do halnej i w ogóle sezonowej gospodarki Karpat i koczownictwa na Półwyspie Bałkań
skim.
Prace węgierskie, znajdujące się oczywiście w liczebnej przewadze, dają przegląd różnych form
hodowli bydła i pasterstwa na Węgrzech w historyczno-regionalnym ujęciu. S. Bokónyi na pod
stawie znanego dotychczas wykopaliskowego materiału kostnego przygotował zooarcheologiczne
studium o gatunkach i rasach bydła domowego na Węgrzech w okresie średniowiecza. Marta
Belényesy, kierowniczka zespołu gromadzącego wczesnośredniowieczny materiał do kultury ma
terialnej, w artykule o hodowli bydła w X I V w. na Węgrzech dała nam interesujący przekrój tej
gałęzi gospodarki, do której scharakteryzowania wykorzystała wszystkie poznane źródła archiwalne
badanego okresu.
Wśród prac dotyczących poszczególnych regionów Węgier w pierwszym rzędzie wymienić
należy pracę I . Balogh, omawiającą pasterstwo nizinne w okolicach Debreczyna. Autor zapoznaje
nas w swoim studium z podstawowymi formami pasterstwa stepowego, a zwłaszcza bazującego
na węgierskich pusztach, obejmujących ponad sto tysięcy morgów (jochów) w krainie Hotobagy.
Znajdowano tam podstawowe formy pasterstwa w ogóle charakterystyczne dla ekstensywnej ho
dowli bydła na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Dla tegoż obszaru A. Beres opracował częściowo
zagadnienie dotyczące naczyń pasterskich i sposobów pędzenia bydła. Te wytwory kulturowe
zostały zakwalifikowane jako najbardziej reprezentatywne dla omawianego rodzaju pasterstwa,
świadczące o jego charakterze stepowym (np. pędzenie bydła przy pomocy konnych pastuchów,
lasso, baty o krótkich rączkach).
G. Varga rozpatruje w zwartym studium podstawowe formy hodowli bydła spotykane na
bagnistych jeszcze do niedawna terenach południowo-wschodnich Węgier. Z. Bene charaktery
zuje w swojej pracy hodowlę owiec na obszarach pagórkowatych północno-wschodnich Węgier,
�KRONIKA
313
która co najmniej w terminologii wykazuje powiązanie z pasterstwem karpackim. Inny autor, L . Timaffy, opisuje hodowlę owiec, jaka występuje na obszarach zachodnich Węgier. Pasterze w korycie
Dunaju wraz z owcami przeprawiają się w bród z wyspy, wędrując wiele razy w ciągu jednego
sezonu. (Artykuł zaopatrzony jest w bardzo piękne ilustracje.) Badacz z tymi sposobami i formami
życia pasterzy zapoznał się jeszcze w okresie międzywojennym. O stosowaniu podobnych form
pasterskiego życia w południowym korycie Dunaju pomiędzy X V I I a X I X w. pisze B. Andrásfalvy.
W przygotowanym tomie znajdują się również trzy prace węgierskich autorów, opisujących
życie pasterskie na podstawie materiału z Siedmiogrodu. Rozpatrywane przez nich zagadnienia
należą już do zakresu studiów bałkańsko-karpackich. Piękną serię tego rodzaju artykułów otwiera
studium V. Marinova o hodowli owiec u Karakaczan, prowadzących do dziś nomadyczny tryb
życia.
V. Novak w plastyczny sposób zobrazował formy hodowli bydła stosowane w słoweńskich
Alpach. Autor daje przegląd tych form w rozwoju historycznym, zajmuje się także stosunkiem
pasterstwa słoweńskiego do szwajcarskiego, włoskiego, a nawet śródziemnomorskiego. Cytowane
materiały posiadają duże znaczenie dla badaczy pasterstwa w Karpatach, gdyż otwierają nowe
perspektywy na to frapujące zagadnienie. Praca I. Vladu(iu zapoznaje nas w sposób realny z halową
gospodarką hodowlaną oraz sezonowym wypasem w górach Siedmiogrodu Karpat Południowych.
Te dwa sposoby stanowią na tym obszarze przejście od koczowniczych form nomadów bałkań
skich do szałaśnictwa pasterskiego w Karpatach. L . Fóldes, opisując zespołowe pasterstwo Szeklerów (etniczna grupa węgierska zamieszkała w Siedmiogrodzie), porusza zagadnienie stosunków
gospodarczych i prawnych oraz rozdziału produktów pasterskich. Podobnie niektórymi zaga
dnieniami pasterskimi środkowej części niecki siedmiogrodzkiej zajmuje się L . K . Kovács, opisując
przede wszystkim przeróbkę mleka i rozdział tych przetworów. Ceniony ten badacz daje konkretną
i wnikliwą analizę materiałów w sposób dotychczas nie podawany w fachowej literaturze. Jest
jeszcze jedno godne podkreślenia. Opisywane przez Kovácsa tereny zamieszkuje ludność mieszana
węgiersko-rumuńska, w związku z czym autor podaje terminologię używaną w obydwu językach,
dając przez to możliwości porównania i wyprowadzenia wniosków ogólnych. Inny badacz kultury
pasterskiej, B. Gunda, analizuje liczne powiązania, jakie w perspektywie historycznej zachodzą
w Siedmiogrodzie pomiędzy formami osadnictwa a gospodarką hodowlaną. I. Simonenko, opisując
halną gospodarkę pasterską, uprawianą przez ludność ukraińską w lasach karpackich, wypełnił
lukę, jaka do niedawna istniała w tym zakresie.
B. Kopczyńska-Jaworska podała bardzo obiektywną charakterystykę pasterstwa zarówno
dla całego obszaru, jak też poszczególnych regionów Karpat Polskich.
Jak wiadomo, zachodnim obszarem pasterstwa karpackiego jest Wołoszczyzna Morawska.
Na tym terenie znane są obecnie całkiem nowoczesne formy hodowli. Dla badacza kultury Karpat
i ten odcinek jest równie ważny, jak i poprzednie. Do poznania tego właśnie terenu przyczynia się
L . Kunz swoją cenną pracą o chłopskiej hodowli i wypasaniu bydła w XVIII w. na obszarach
średnich Moraw.
Wreszcie należy wymienić zapowiedzianą, a ze wszech miar interesującą pracę K . Dobro
wolskiego o typach wędrówek pasterzy w Karpatach Polskich, ujętych w perspektywie historycznej
od form koczownictwa, poprzez wędrowne, sezonowe pasterstwo, do współczesnego pasterstwa
osiadłego. Wielką zasługą autora jest syntetyczne ujęcie tego ważnego problemu dla badań kar
packich.
W ramach tego krótkiego ujęcia jest rzeczą niemożliwą podanie szczegółowego omówienia
poszczególnych prac, ich tematyki i wyników. Ale już samo wyliczenie rozpraw daje zaintereso
wanym badaczom pewien pogląd na charakter pasterstwa większości opisywanych obszarów. Na
leży jednakże podkreślić, że w omawianym dziele wszyscy autorzy potraktowali hodowlę i pas
terstwo głównie jako system gospodarczy. Dlatego też pewne zagadnienia kultury pasterskiej,
jak np. folklor, sztuka plastyczna, zostały potraktowane marginesowo. Jednakże zapowiedziana
�314
KRONIKA
praca zapoznaje nas z formami życia wielu ludów Europy, które wielostronnie naświetlone po
wiązały się poprzez podziały państwowe i etniczne w wielobarwną jedność.
Ponieważ celem wydawnictwa jest m. in. przysłużenie się międzynarodowej współpracy na
ukowej, przeto powyższa publikacja będzie wydana w jednym z języków kongresowych, w tym
wypadku po niemiecku. Wielką też wagę położono na możliwie pełne podanie ludowej termino
logii. Chciano przez to nie tylko zgodnie z metodą „Wort und Sache" lepiej naświetlić podjęte za
danie, ale przede wszystkim mniemano, że terminologia na tak zmieszanym ludnościowo obszarze,
jakim jest południowo-wschodnia Europa, posiada dla badacza międzyetnicznych stosunków
szczególnie ważne znaczenie.
W skład przygotowywanej pracy, poza omówionymi artykułami, wejdzie także bogaty ma
teriał ilustracyjny. Wydaniem tego zbiorowego dzieła, jak już wspomniano, chlubnie zapisała się
Węgierska Akademia Nauk, a prace redakcyjne przypadły w udziale László Foldesowi przy współ
pracy Marty Belényesy i Béla Gunda.
László Fóldes (Budapest)
POWOJENNA DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W R U M U N I I
Z E SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM BADAŃ ŻYCIA PASTERSKIEGO i
Powojenna działalność etnograficzna została zorganizowana w czterech centrach: Bukareszt,
Cluj, Jassy, Sibiu. Przy czym badacze kultury ludowej z innych części Ludowej Republiki Ru
muńskiej pracują w powiązaniu z jednym z tych czterech głównych ośrodków etnograficznych.
Bukareszt. Działalność naukowo-badawczą w Bukareszcie skupia się w dwóch jednostkach
akademickich i w dwu muzeach specjalnych, a mianowicie: w Sekcji Sztuki Ludowej przy Insty
tucie Historii Sztuki Akademii R P R (Academia Republicei Populare Romina, Institutul de istoria
artei, Sec(ia de arta populará), prowadzonej przez dr Florea Bobu Florescu, oraz w Sekcji Etno
grafii przy Instytucie Archeologii Akademi RPR (Akademia RPR, Institutul de archeologi, Sectia de
etnografie), kierowanej przez prof, dr Romulus Vuia; następnie w Muzeum Sztuki Ludowej RPR
(Muzeul de arta populará al RPR), pod dyrekcją dr Tancred Banateanu, i w Muzeum Wsi (Muzeul
satului 7), którego kieiownikiem jest dr Gheorghe Focsa.
Jassy. W tym centrum uniwersyteckim i akademickim Mołdawii działalność etnograficzna
rozwija się w ramach Muzeum Etnograficznego Mołdawii (Muzeul etnografie al Moldavei), prowa
dzonego przez mgr. Gheorghe Bodor. Ta placówka ma w tej chwili najbardziej naukowo opra
cowaną w Rumunii ekspozycję muzealną.
Sibiu. Jak wiadomo, miasto Sibiu posiada godną uwagi tradycję badań i działalności po
pularyzatorskiej z zakresu etnografii i folkloru. Pracuje tutaj Sekcja Sztuki Ludowej przy Muzeum
Brukenthal (Muzeul Brukenthal, Sec{ia de arta populará), prowadzona przez dr Cornel Irimie.
Cluj. W głównym mieście Transylwanii, którym jest Cluj, rozwijane są różnorodne formy
działalności etnograficznej. Przede wszystkim należy wymienić Filię Akademii RPR, w której przy
Sekcji Historii Sztuki (Filíala Cluj a Academiei RPR, sectorul de arta populfri al Sect'ei de istoria
artei) zorganizowany jest dział sztuki ludowej; przy Komisji do badań nad ukształtowaniem się
języka i ludu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formárii limbii ci poporului romin) pracuje
kolektyw clujański. Obydwie jednostki są prowadzone przez dr Nicolae Dunáre. Do pierwszej
z nich należą także etnografowie, współpracownicy Akademii z Sibiu: O. Stalin, Timisoara,
Arad i in.
i Artykuł został przygotowany do druku przez Marię Gładyszowa na podstawie dostarczonych
Redakcji wyciągów i streszczeń z konferencji i odczytów wygłoszonych przez dr Nicolae Dunáre,
wiceprezesa Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR, Filia Cluj, z okazji jego
pobytu w Polsce w 1960 r.
��316
KRONIKA
Nadto działalność badawcza obok muzeograficznej rozwija się w Muzeum Etnograficznym
Transylwanii (Muzeul etnografie al Transilvaniei) prowadzonym przez prof. Gheorghe Dancus.
Wreszcie liczne formy działalności etnograficznej rozwijają się w kierowanej przez dr Nicolae
Dunare Sekcji Etnograficznej i Folkloru Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR —
Filia Cluj (Societatea de stiin(e istorice si filologice din R P R — Filíala Cluj-Sectia de etnografie
ei folclor).
Należy zaznaczyć, że na posiedzeniach i sympozjach tej Sekcji, mającej charakter jak gdyby
koła etnografów i folklorystów z Cluj, odbywanych raz lub dwa w miesiącu, biorą udział wszyscy
pracownicy z dziedziny kultury ludowej z Akademii, Uniwersytetu, Muzeum, Instytutu Folkloru,
Instytutu Sztuk Plastycznych, Urzędu Konserwatorskiego, jak również nauczyciele szkół średnich.
Na tych zebraniach dyskutuje się zagadnienia badań terenowych, problemy odnoszące się do hi
storii etnografii i folkloru, tematykę muzeograficzną, kursów uniwersyteckich oraz nowości bi
bliograficzne.
Jakie znaczenie dla rozwoju działalności etnograficznej i folklorystycznej posiada ten ośrodek,
warto dodać, że na posiedzeniach została ustalona liczba zespołów dla badań w następujących
dziedzinach: a) historii etnografii i folklorystyki, b) historii folkloru, c) folkloru robotniczego,
d) folkloru współczesnego, e) monografii folklorystycznych i etnograficznych, f) słownika etno
graficznego i folklorystycznego rumuńsko-węgierskiego i węgiersko-rumuńskiego, g) publikacji
periodycznej dla Muzeum Etnograficznego Transylwanii, h) atlasu etnograficznego i folklorystycz
nego. Tamże został opracowany program kolektywu przygotowującego etnograficzną monografię
wsi. Wówczas po raz pierwszy w Rumunii zostało szczegółowo przygotowane badanie kolektyw
ne wsi położonej w centrum regionu etnograficznego Cimpia Transilvaniei (Pole Transylwańskie).
W badaniach tych uczestniczyli etnografowie, folkloryści, historycy, lingwiści i muzeografowie
rumuńscy i węgierscy z Cluj, Tg. Mures etc. Dodajmy, że zespół ten organizuje spotkania ze spe
cjalistami innych krajów odwiedzających Rumunię, aby móc przedstawić i przedyskutować wyniki
swoich badań.
II. T E M A T Y K A BADAŃ
Na wstępie należy podkreślić, że pierwsze poszukiwania przedsięwzięte w Transylwanii zaini
cjowane zostały w 1945 r. przez Biuro Studiów Ministerstwa Narodowości. Miały one na celu
naświetlenie bardzo licznych pozytywnych kontaktów między ludem rumuńskim a mniejszościami
narodowymi. Badania te naświetlały od strony etnograficznej i społecznej rezultaty współistnienia
rumuńsko-węgierskiego na terytorium Rumunii. Było to nowe ujęcie w powojennej etnografii
rumuńskiej, mające tak poważne znaczenie w historii jej rozwoju.
Obecnie główną rolę w kierowaniu badaniami etnograficznymi odgrywa Akademia RPR.
Pod jej egidą pierwsze badania rozpoczęto w 1949 r. i jako główny cel obrano zagadnienia ze sztuki
ludowej. Zostały one przeprowadzone przez etnografów rumuńskich, węgierskich i saskich z Bu
karesztu, Cluj i Sibiu. Badania nad architekturą ludową, którymi do chwili obecnej objęto przeszło
/Ą obszaru Rumunii, w pierwszym rzędzie przeprowadzali: Paul Petrescu, Paul Stahl, Gheorghe
Focsa i Károly Kós. Ceramika ludowa, przedstawiająca w Rumunii szerokie pole możliwości badaw
czych, pociągnęła wielu etnografów: Tancred Báná(eanu,'Julius Bíelz, Florea Bobu Florescu, Paul
Petrescu, Paul Stahl, Cornel Irimie, Herbert Hoffmann, Károly Kós, Nicolae Dunáre. Równie
popularny temat w badaniach rumuńskich stanowi od dawna strój ludowy. Z tego zakresu opu
blikowali różnego rodzaju materiał następujący autorowie: T. Báná(eanu, J. Bielz, N . Dunare,
F. B. Florescu, G. Focsa, C . Irimie, J. Nagy, J. Szentinvei, R. Vuia.
Od początku 1958 r. sektor sztuki ludowej (Sekcja Historii Sztuki Filii Cluj Akademii R P R )
przygotowuje pod redakcją N. Dunare obszerną monografię, Stroje ludowe rumuńskie Transyl
wanii, która ma być opublikowana w 1965 r.
Podjęto również badania nad zagadnieniem wsi wyspecjalizowanych w różnych rzemiosłach.
W Rumunii, podobnie jak i w wielu innych krajach, zwłaszcza w strefach pogranicza gór i nizin,
3
�317
KRONIKA
większość wsi specjalizuje się w jednym lub kilku jakichś rzemiosłach. To zjawisko znane było
w dużej rozpiętości podczas okresu kapitalizmu. Dotychczas zostały opublikowane trzy studia
etnograficzne z tego zakresu, dotyczące Gór Apusenii (zachodnia Transylwania). Autorami ich
są: T. Bañateanu (okręg Bihor), N. Dunare (okręg Závand), К. Kós (okręg Huedin).
Nadto zostały zapoczątkowane badania nad nową twórczością ludową oraz sposobami użyt
kowania nowych form kultury i sztuki ludowej w dziedzinie produkcji, a także ekspozycji muze
alnej. Studia nad tym zagadnieniem podjęli: N. Dunare, B. Zderciuc, P. Petrescu.
Ryc. 2.
Pasterz z Karpat Południowych (Góry Retezat).
Dolina Jiu
Fot. N . Dunare
NAJWAŻNIEJSZE W Y D A W N I C T W A
Pierwsza powojenna publikacja, zamieszczająca regularnie prace i materiały ze sztuki ludowej
oraz etnografii, to „Studia i badania z historii sztuki" („Studii si cercetari de istoria artei"), organ
Instytutu Historii Sztuki R P R w Bukareszcie. Od 1954 r. drukuje się po dwa wielkie tomy rocznie.
W Cluj rozpoczęto wydawanie „Rocznika Muzeum Etnograficznego Transylwanii" („Anuarul
Muzeului Etnografie al Transilvaniei"). Pierwszy tom ukazał się za dwa lata: 1957 i 1958, obecnie
drukuje się drugi tom za lata 1959 i 1960. Również Muzeum Sztuki Ludowej RPR wydaje od 1959 r.
biuletyn roczny „Studia i badania etnograficzne oraz sztuki ludowej" („Studii si cercetari de etno-
�318
KRONIKA
grafie si de arta popularea"). Ponadto należy wymienić rocznik „Problemy muzeografii" („Probleme
de Muzeografie") wydawany przez Radę Ludową regionu Cluj, w którym od 1955 r. publikowane
są artykuły etnograficzne.
Obecnie Sekcja Etnograficzna Instytutu Archeologicznego Akademii R P R w Bukareszcie
przygotowała pierwszy tom nowego peiiodyku, zatytułowanego „Etnografia".
W końcu należy zaznaczyć, że pewna liczba prac etnograficznych, jak również dotyczących
sztuki ludowej, oryginalnych lub przekładów (w pierwszym rzędzie prace radzieckie) ukazała się
Ryc. 3. Pasterz z Karpat Południowych (Góry Paring).
Dolina Jiu
Fot. N . Dunare
w następujących wydawnictwach: Wydawnictwa Akademii RPR, Wydawnictwo literatury i sztuki
(redakcja dotycząca plastyki jest obecnie przeniesiona do Wydawnictwa „Meridiane"), Wydawnictwo
naukowe, Wydawnictwo techniczne Bukaresztu i Wydawnictwa Muzeum Brukenthal w Sibiu.
Na ściśle określonym obszarze etnograficznym badania są przeprowadzane zazwyczaj kolek
tywnie. Stąd rezultaty studiów przybierają często charakter monografii regionalnych. Pierwsza
tego rodzaju praca, pt. Sztuka ludowa doliny Jiu (region Hunedoara), zredagowana przez Filię Aka
demii w Cluj pod kierunkiem N. Durare, zestala złożona do druku w Wydawnictwie Akademii
R P R w styczniu 1960 r. Monografia ta zawiera 600 stron tekstu, tyleż fotografii, rysunków, szki-
�KRONIKA
319
ców, kart i plansz barwnych. Poza wstępem teoretycznym i informacjami, dotyczącymi historii
badań, składa się z następujących rozdziałów: 1) charakterystyka geograficzna i historyczna re
gionu i zajęcia ludności, 2) narzędzia i ich walory artystyczne, 3) architektura ludowa, 4) ceramika,
5) tkaniny, 6) strój ludowy, 7) rozważania estetyczne, 8) podsumowanie, 9) słownik terminów
gwarowych. Na wiosnę tegoż roku złożono w tym samym wydawnictwie podobną monografię
dotyczącą Sztuki
ludowej
w dolinie
Bistrija
(region Suceava), opracowaną pod kierunkiem naukowym
F . B. Florescu, P. Stahl i P. Petrescu.
IV. B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E ŻYCIA P A S T E R S K I E G O
Problem życia pasterskiego w Rumunii interesował wielu badaczy. Zajmowali się nim histo
rycy, geografowie, lingwiści, folkloryści, etnografowie, socjologowie etc., lecz dotychczas nie do
prowadzili do opracowania syntetycznego, jakie na przykład zaczęło się ukazywyć w Polsce,
pt. Pasterstwo
Tatr
Polskich
i Podhala.
Tłumaczy się to brakiem dostatecznej ilości opracowań
monograficznych zasadniczych regionów Rumunii.
N. Dunáre w artykule programowym Problem
badań
etnograficznych
życia
pasterskiego
(Problema
cercetarii
etnografice
a pastoritului),
opublikowanym w 1956 г., wykazuje konieczność,
aby badania etnograficzne życia pasterskiego były robione kolektywnie przez etnografów, jak
również przez specjalistów pokrewnych nauk (historia, geografia, antropologia, dialektologia,
folklor, ekonomia i socjologia). Koncepcja ta została zrealizowana przez kolektyw z Cluj w bada
niach monograficznych dotyczących życia pasterskiego Muntii Apuseni (w zachodniej Transylwa
nii), prowadzonych w terenie w latach 1949 — 1958. Powyższa monografia jest w stadium znacznego
zaawansowania redakcyjnego. Kolektyw ten doszedł do przekonania, że w powyższy sposób ba
dania doprowadzą do wartościowych rezultatów, do których nie doszłoby się ograniczając je do
zagadnień czysto etnograficznych. W rzeczywistości bowiem nigdy nie natrafia się na zjawiska
etnograficzne całkowicie uniezależnione ani od miejsca, ani od czasu, ani nie związane z rolą, jaką
spełniają w życiu społecznym.
W warunkach szybkiego procesu przemiany ekonomicznej i kulturalnej nowej Rumunii
naczelną potrzebą jest zarejestrowanie zjawisk pasterskich w ich archaicznych formach jeszcze
istniejących, jak również przejściowych i wreszcie nowych. Kolektywna monografia życia pas
terskiego w Rumunii winna być, według programu N. Dunáre, rozpatrywana z dwu punktów
widzenia: jako encyklopedia faktów życia pasterskiego w Rumunii i jako synteza historycznoetnograficzna.
Chociaż kolektyw z Cluj zapoznał się tylko z jednym regionem Muntii Apuseni, niemniej
na potrzeby porównawcze zebrano liczne informacje terenowe również gdzie indziej w Tran
sylwanii, a dla kilku zjawisk (trepanacja baranów, siano, ser, „żywy ogień", byt pasterski) także
w całym kraju, a niekiedy i poza jego granicami.
W 1959 г., kończąc poszukiwania na terenie Muntii Apuseni, rozpoczęto pod kierunkiem N. Du
nare badania nad życiem pasterskim na północy i północnym zachodzie Transylwanii (regiony:
Mramures, Oas, Ugocea, Sátmar, Sálaj, Lapus, Násáud-Rodna).
Badania nad życiem pasterskim w zachodniej Transylwanii rozpoczęły się w 1949 r. Od 1956 r.
rozwinęły się w ramach Komisji do Badań Nad Kształtowaniem się Języka i Ludu Rumuńskiego
Akademii RPR pod przewodnictwem akademika prof, lorgu Jordan. W ramach tej Komisji doko
nuje badań etnograficznych nad pasterstwem prof, dr Romulus Vuia w regionie Hunedoara (góry
Paring, Vílcan, Retezat) i kand. n. h. dr lon Vladu{iu w kraju Birsa (region wschodni Południowych
Karpat Rumuńskich).
Podobnie prof, dr Traían Herseni i dr Cornel Irinie przygotowują analizę dotyczącą życia
pasterskiego w ramach monografii kolektywnej, która jest przygotowywana dla regionu etno
graficznego „Marginimea Sibiului" (środkowa część Karpat Południowych Transylwanii).
�320
KRONIKA
Przed całkowitym podsumowaniem materiałów dotyczących monografii Życie pasterskie
w Górach Apusenii, a także przed posunięciem naprzód nowych badań rozpoczętych w 1959 r.
na północnym zachodzie Transylwanii N. Dunare poddał dyskusji specjalistów polskich tematykę
i metodę badań terenowych, a także kilka wyników. Przedłożył również układ przygotowywanej
monografii.
A. Morfologia pasterstwa.
1. Rozprzestrzenienie terytorialne w przeszłości.
a. Najdawniejsze formy zajęć (rolnictwo, pasterstwo i in.) i rola warunków naturalnych
(równina, góra itd.). Stopniowe uwalnianie się od środowiska geograficznego. Jedność funkcji
Ryc. 4. Kobiety powracające do wsi z wyrobami pasterskimi. Zachodnie Karpaty Transylwanii
(Góry Apusenii)
Fot. B. Jaworska
ekonomicznych rodziny i gospodarstwa chłopskiego w okresie gospodarki naturalnej. Paster
stwo jako pierwszy wyłom w życiu gospodarczym wsi (stado poza gospodarstwem, pastwisko
poza wsią itp.).
b. Regiony i strefy życia pasterskiego (podkreślenie rozwoju dawniejszego życia pasterskiego
w ścisłym znaczeniu przez bazy hodowli rolniczej, pastorit agricolo, występujące w całej Rumunii,
oraz okoliczności, w których oddzieliły się strefy pasterskie).
c. Rekonstrukcja ewolucji obszaru pasterskiego (pastwiska i wędrówki).
d. Migracje ludności pasterskiej i osiedlanie się w innych strefach (strefy kolonizacji i infil
tracji pasterskiej).
�KRONIKA
321
2. Obecne rozprzestrzenienie terytorialne.
3. Typy życia pasterskiego.
B. Kultura materialna.
1. Gospodarstwo pasterskie.
2. Osiedla pasterskie.
3. Produkcja pasterska.
4. Sprzedaż produktów pasterskich.
5. Pożywienie i ubiór pasterzy.
C. Sposoby życia.
1. Organizacja pasterska.
2. Analiza życia pasterskiego jako typu etnograficznego. Pasterstwo jako zajęcie. Życie męż
czyzn w czasie wykonywania zajęć, zakazy i ułatwienia związane z pasterstwem. Konkretne formy
życia pasterzy. Ramy życia pasterskiego (przestrzeń, czas, obyczaje e/c). Świadomość społeczna
(grupy, hierarchia, różnice społeczne i zawodowe, różnice klasy społecznej w środowisku paster
skim). Wpływ pasterstwa na inne przejawy życia.
3. Walka klasowa w życiu pasterskim.
D. Kultura duchowa.
1. Sztuka pasterska.
2. Zwyczaje i tradycje.
3. Folklor pasterski.
4. Terminologia pasterska.
E . Przyczyny kształtowania się życia pasterskiego.
1. Warunki ekonomiczno-społeczne. Sposób produkcji (rozwój tego zajęcia poprzez formacje
społeczno-ekonomiczne: wspólnota pierwotna, niewolnictwo, kapitalizm, socjalizm). Stan spo
łecznych sił produkcyjnych (narzędzia, ludzie, doświadczenie w produkcji, posiadacze, źródła
produkcji, rzut historyczno-rozwojowy).
2. Środowisko geograficzne.
3. Ewolucja demograficzna.
F. Rola i ewolucja życia pasterskiego w Rumunii. .
1. Rola pasterzy w życiu ludu rumuńskiego.
2. Proces rozkładu archaicznych zajęć pasterskich.
3. Rozwój pasterskiego sektora socjalistycznego.
V. N I E K T Ó R E W Y N I K I B A D A Ń
Jednym z najważniejszych zadań, jakie zostały postawione przed nauką rumuńską, jest roz
wiązanie problemu ciągłości istnienia ludu rumuńskiego na swoim terytorium od czasu staro
żytnej Dacji i zajęcie stanowiska wobec dotychczas wysuniętych dwu przeciwstawnych tez, według
których lud rumuński był w swej przeszłości wyłącznie pasterski bądź wybitnie rolniczy. Tymczasem
badania etnograficzne, jak również najnowsze rezultaty poszukiwań archeologicznych, historycznych
i in. pozwalają uważać, że lud rumuński, podobnie jak i inne ludy, był jednocześnie rolniczy i pas
terski, trudniąc się przy tym innymi zajęciami nierolniczymi i niepasterskimi. Wszystkie te zajęcia są
związane licznymi węzłami współzależności zjawisk w warunkach walki człowieka, celem wyko
rzystania wszystkich bogactw środowiska geograficznego. Tezę tę umacniają dwa społeczno-etnograficzne rysy, które pozostają w ścisłej zależności ze sobą jeszcze od epoki formowania się ludu
rumuńskiego, a mianowicie: charakter kolektywny (obstesc), wspólny i złożność czy różnorodność
(rolnictwo, pasterstwo, myślistwo i in.) starożytnej gospodarki protorumuńskiej i rumuńskiej.
Przed penetracją kapitalizmu w rolnictwie Rumunii hodowla i zajęcia pasterskie miały nie
zawodnie większe i specyficzne znaczenie ekonomiczne w całokształcie sposobu życia wsi rumuń
skiej. Na taką sytuację wpłynęło również kilka czynników, a przede wszystkim możliwość użytkoEtnografia polska, t. V
21
�322
KRONIKA
wania lasów. Sprzyjała ona rozwojowi życia pasterskiego i praktykowaniu pewnych prymitywnych
technik w rolnictwie, co poza ustaleniem ścisłego związku pomiędzy rolnictwem a zajęciami pa
sterskimi i hodowlą dawało chłopom wielką swobodę w działalności pasterskiej.
Pomimo pozytywnego znaczenia zajęć pasterskich należy podkreślić fakt o szczególnym zna
czeniu historyczno-etnograficznym, a mianowicie, że ludzie zajęci bezpośrednio w pracach pas
terskich stanowili zawsze tylko część ludności chłopskiej. W czasie gdy stada wspólnoty wiejskiej
Ryc. 5. Gospodarstwo pasterskie w zamkniętym czworoboku (rum. ,,okol"). Karpaty
Zachodnie (Góry Apusenii)
Fot. N . Dunáre
pozostają pod opieką pasterzy, tj. grupy zawodowej zamkniętej, znaczna większość mieszkańców
tej samej wsi może oddawać się spokojnie uprawie ziemi. To, że rolnictwo stanowi powszechne
zajęcie ludności rumuńskiej, może wynikać z faktu, iż towarzyszyło zajęciom pasterskim i hodowli
aż do wysokich obszarów karpackich, podobnie jak zajęcia pasterskie i hodowla towarzyszyły
rolnictwu aż do nizin.
2. Typy ż y c i a
pasterskiego
A. W regionie karpacko-bałkańskim zarejestrowano z punktu widzenia morfologii pięć
głównych typów ruchu pasterskiego:
a. Nomadyzm jako forma życia pasterskiego znana jest jedynie na południu Półwyspu Bał
kańskiego, a mianowicie u Aromunów „Firseroti" w Albanii. Niedawno była również praktykowana
przez niektóre plemiona górali albańskich;
b. P ó ł n o m a d y z m został zarejestrowany wyłącznie na południe od Dunaju, przede wszyst
kim u Aromunów w Grecji, Karakaczan w górach Bułgarii, w pewnej mierze występuje także u pas
terzy serbskich w Bośni;
�KRONIKA
323
c. Transhumancja stanowi najbardziej rozpowszechnioną formę ruchów pasterskich w Ru
munii;
d. Okresowy ruch pasterski ogranicza się do letnich wypasów (váratul) i gór sąsiadu
jących z wsiami, w których znajdują się zimowiska (iernatul);
e. Pasterstwo o s i a d ł e nazywane również lokalnym (pastorit local) albo hodowlą rolną
(pastoril
agricol).
Ryc. 6. Owce w wiejskiej zagrodzie zimowej w Karpatach Południowych (Márginimea Sibiului)
Fot. M . Gladysz
Transhumancja (łącznie ze swoją formą bardziej zredukowaną, tj. ruchem okresowym) stanowi
formę najbardziej charakterystyczną dla życia pasterskiego dako-rumuńskiego, tj. na północ od
Dunaju. Nomadyzm i półnomadyzm nie zostały stwierdzone jako występujące na północ od Dunaju
co najmniej od początku feudalizmu.
Na północ od Dunaju zajęcia pasterskie w ścisłym znaczeniu tego słowa, tj. transhumancja
i okresowy ruch pasterski, rozwinęły się na bazie rolnej, która pokrywa całą Rumunię.
B. Natomiast z punktu widzenia gospodarczego i prawnego zarejestrowano w Rumunii sześć
innych typów:
a. Pasterstwo indywidualne praktykowane w wielkich własnościach, u bogatych chło
pów i u tych rolników, dla których miało całkiem uboczne znaczenie. Ta forma organizacji pas
terstwa nie istnieje już obecnie w Rumunii;
b. W s p ó l n o t a pasterska jest to archaiczna forma organizacji kolektywnej (obsteasca).
Objęci są nią właściciele owiec całej wsi lub jej części, a niekiedy nawet kilku wiosek;
c. Kapitalistyczne p r z e d s i ę b i o r s t w o pasterskie to forma organizacji, która była
praktykowana w X I X w. i pierwszej połowie X X w.;
�324
KRONIKA
d. S p ó ł k a pasterska jest początkową formą organizacji socjalistycznej, bardzo rozpo
wszechnionej w ostatnim dziesięcioleciu;
e. Kooperatywa pasterska rozwinęła się ostatnio w powiązaniu ze spółdzielczością
wiejską;
f. Kolektywne gospodarstwo pasterskie jest organizowane od 5 do 10 lat, całko
wicie według zasad prawnych i ekonomicznych gospodarstw rolno-kolektywnych.
3. Uczestnictwo kobiet w ż y c i u pasterskim
Nie wszędzie na obszarze karpacko-bałkańskim kobieta spełnia tę samą rolę w codziennych
zajęciach pasterskich.
U nomadów i półnomadów na południe od Dunaju kobieta uczestniczy w wędrówkach pas
terskich, jak u Aromunów „Armateli" w Grecji, Karakaczan w Bułgarii, Aromunów „Firseroti"
Ryc. 7. Sprzedaż tkanin i wyrobów z drzewa. Karpaty Południowe (Marginimea Sibiului)
Fot. M . Gladysz
w Albanii, a także u Albańczyków i Serbów w Bośni. Można rzec, że jest to sytuacja nieodłączna
,od życia koczowniczego i półkoczowniczego.
Nieobecność kobiety szczególnie w przeszłości występuje we wszystkich wyższych formach
pasterskich począwszy od terytorium Rumunii. Jest to konsekwencja odpowiadająca jakiejś wspól
nocie etnicznej, w której większa liczba ludzi (łącznie z kobietami) musiała pozostawać w nor
malnych osiedlach. Dodajmy, że właśnie na północ od Dunaju kobieta zawsze obecna jedynie była
w hodowli rolnej, a także w niższych formach okresowego ruchu pasterskiego, to znaczy we wszyst
kich wypadkach przydomowej hodowli.
�325
KRONIKA
4. Prymitywne zabiegi lecznictwa
pasterskiego
W czasie przeprowadzanych przez zespół z Cluj badań napotykano pasterzy, którzy prakty
kowali jeszcze w swoim życiu pewne prymitywne zabiegi weterynaryjne. Tak na przykład na długo
przed rozpowszechnieniem zabiegów weterynarii naukowej pasterze w całej Rumunii stosowali
na ospę rodzaj uproszczonej szczepionki. Brali nawleczoną igłę, przeprowadzali ją przez ropień
chorej na ospę owcy, a następnie przewlekali nią uszy zdrowych owiec, co stanowiło zabieg ochron
ny. Archeolog, prof. С. S. Nicoláescu-Plopsor, i historyk medycyny, prof, dr Valerin L . Bologa,
uważają, że w tym wypadku można mówić o pewnej reminiscencji zaczątkowej medycyny, która
niegdyś była praktykowana w Rumunii, a prawdopodobnie i w innych krajach.
Pasterze rumuńscy znają także groźną chorobę, zwaną kołowacizną (capiatul) . Choroba ta
jest następstwem umiejscowienia się larwy tasiemca (Taenia coenurus) albo w mózgu, albo rzadziej
w rdzeniu kręgowym. W tym wypadku pasterze rumuńscy, podobnie jak macedońsko-rumuń2
Ryc. 8. Początek zabiegu trepanacji owcy chorej na „kołowaciznę". Karpaty Zachodnie
Fot. N . Dunáre
scy w Grecji, Karakaczanie w Bułgarii, Słowacy, Morawianie i Węgrzy, próbowali kilku sposobów
zwalczania tej choroby. Można by je podzielić na: a) magiczne i religijne (przechowywanie na strychu
domu zatkniętej na kół głowy owcy dotkniętej kołowacizną; uderzanie chorej owcy po głowie
„przez siedem ranków z rzędu"; wzywanie mocy boskiej lub odmawianie modlitwy); b) stosowanie
lekarstw (herbata z malin, liście malva neglecta wprowadzane do ucha owcy, wprowadzanie kwasu
i soli do pyska owcy); c) zabiegi chirurgiczne (wypalanie przy pomocy żelaza, przebicie szydłem lub
igłą, trepanacja czaszki wykonana starą techniką wiercenia przy pomocy ostro zakończonego
noża).
2
Fr. letournis, bułg. virtoglavst, niem. die Drehung albo die Drehkrankheit, węg. kergekor
albo kergeseg.
�326
KRONIKA
Nacięcia przy otwieraniu czaszki przybierają na ogół formy stosowane dawniej w Europie
przy trepanacjach u ludzi, a między innymi u Trako-Gotów, to znaczy w postaci koła, elipsy, trój
kąta, półkola albo linii prostej. Nawiasem należy dodać, że pasterze nie przyswoili sobie techniki
wyskrobywania, bardziej postępowej, przyniesionej po najściu Węgrów prawdopodobnie przez
znachorów węgierskich i rozpowszechnionej przy trepanacji człowieka w Transylwanii.
Na uwagę zasługują również nazwy na oznaczenie narzędzi i samego zabiegu trepanacji po
siadające etymologię łacińską. I tak cutit, łac. cotitus, 'nóż'; crista, łac. crestare, 'nacięcie'. Natomiast
Ryc. 9. Pozycja pasterza wykonującego trepanację i pasterza pomagającego przy niej. Karpaty
Zachodnie
Rys. M . Baluu
Ryc. 10. Cięcie trepanacyjne w kształ
cie elipsy. Karpaty Zachodnie
Rys. M . Báláu
nazwy dotyczące choroby i jej objawów są wyłącznie pochodzenia starosłowiańskiego. U Ru
munów na północ od Dunaju istnieje nazwa kopija, capie 'dotknięty kołowacizną'; vruteti 'owca,
która się obraca', a na południe od tej rzeki u Macedo-Rumunów Vrulu, vrilá 'wściekła'; Virlire,
capiat ^obłęd'.
W związku z tym N. Dunáre wysuwa hipotezę, że trepanacja jako zjawisko kultury ludowej
zostało przez starożytnych pasterzy rumuńskich przeniesione z ówczesnej medycyny do wetery-
�KRONIKA
327
narii w czasach współżycia rzymsko-słowiańskiego (VII w. n. e.) na terytorium Rumunii. Prakty
kowanie trepanacji na ludziach, owcach lub koniach na tym obszarze lub w krajach sąsiednich
i znaczenie pasterstwa rumuńskiego dla południowo-wschodniej Europy pozwalają na wysunięcie
wniosku, że z Rumunii, od przodków obecnych Rumunów, zabieg ten rozszerzył się ha okoliczne
terytoria.
W końcu warto wymienić praktykę magiczną i leczniczą związaną z „żywym ogniem". Zapalanie
żywego ognia u pasterzy rumuńskich jest bardzo starym lokalnym zwyczajem. Było praktykowane
jako zabieg leczniczy zarówno przy zwalczaniu choroby (tej samej nazwy) u owiec, krów, jak również
u ludzi. Był także elementem higieny w szałasie, spełniał rolę zabiegu magicznego i wszedł do
tradycji jako praktyka z okazji rozpoczynającego się na wiosnę życia pasterskiego. W rozpalaniu
żywego ognia nie mogły brać udziału czynnego kobiety, żonaci mężczyźni, a także młodzież
męska, która rozpoczęła życie dojrzałe.
5. Przyczynek do klasyfikacji ornamentu ludowego
Badacze rumuńscy uważają, że zagadnienie klasyfikacji ornamentu ludowego nie jest należycie
wypracowane. Trzeba bowiem z jednej strony rozpatrywać jego morfologię i styl, a z drugiej brać
pod uwagę treść i źródło inspiracji.
Stwierdzono w licznych wypadkach, że autorowie mylą formę z treścią, posługując się na
przykład w tej samej grupie ornamentów takimi terminami, jak: motywy geometryczne, antropomorficzne, zoomorficzne itd., wbrew faktowi, że określenie „geometryczne" dotyczy formy,
natomiast terminy „zoomorficzny", „antropomorficzny" odnoszą się do treści czy podmiotu mo
tywów. W celu usunięcia powyższych niewłaściwości klasyfikacji N. Dunáre rozpoczął w 1952 r.
badania, w których m. in. stwierdził w ornamencie geometrycznym sporo motywów będących
odbiciem środowiska naturalnego i społecznego. W rezultacie wiele z ornamentów sklasyfikowanych
jako geometryczne miały za temat świat naturalny, były więc zoomorficzne, antropomorficzne,
a zwłaszcza fitomorflczne. Nawet w nowych pracach rumuńskich powtarza się jeszcze to pomie
szanie. W publikacji o sztuce ludowej, która ukazała się w 1958 г., wyrażona jest opinia tego ro
dzaju, że „motywy geometryczne zaczęto zastępować roślinnymi". Jest to oczywiście dowód po
mieszania przez autora stylu z tematem.
Wyniki badań nad monografią kolektywną dotyczącą sztuki ludowej w dolinie Jiu (region
Hunedoara w południowo-zachodniej Transylwanii) wykazały, że motywy ornamentów mogą
być podzielone z kilku punktów widzenia, a mianowicie pod względem formy (geometryczne i wypły
wające ze swobodnego rysunku), podstawowej treści (fitomorficzne, zoomorficzne i antropomor
ficzne i in.), terytorialnego pochodzenia (miejscowe, rodzinne, obce), czasu powstania (archaiczne,
tradycyjne i nowe).
Dwu pierwszym kategoriom poświęcono specjalną uwagę. Analizując polimorfizm ornamen
tu ludowego, podzielono różne dziedziny sztuki ludowej według tematu, czyli treści, oraz formy
albo rodzaju stylu.
Rozpatrując treść tematyczną ornamentów ludowych łatwo można wyróżnić motywy zbli
żone do abstrakcji albo całkiem abstrakcyjne, a następnie motywy o tematyce konkretnej, reali
stycznej, powtarzające się w tradycji różnych regionów etnograficznych.
Ogólnie biorąc kategoria ornamentów abstrakcyjnych jest rozumiana jako przedstawienia
dekoracyjne, które wynikają wyłącznie z technik, struktury materiału, a nie są czerpane z otacza
jącej rzeczywistości. Pochodzenie ich nie jest jeszcze wytłumaczone na obecnym etapie badań. Ta
kategoria należy wyłącznie lub prawie wyłącznie do stylu ściśle geometrycznego.
Kategoria ornamentów pochodzenia konkretnego, według badań autora, obejmuje sześć
grup motywów: kosmiczne (przedstawienia ciał niebieskich i następstwa pór roku), fitomorficzne,
zoomorficzne, antropologiczne, socjalne i symboliczne. Przy czym grupa motywów socialnych
�328
KRONIKA
Ryc. 11. Lokalizacja w terenie stosowania trepanacji pasterskich w Rumunii i w krajach
sąsiednich
Wyk. N . D u n á r e
�329
KRONIKA
obejmuje: sprzęty i narzędzia gospodarskie, konstrukcje, sceny z życia gospodarczego, wyobra
żenia dotyczące zwyczajów folklorystycznych, emblematy itd. Motywy symboliczne dotyczą te
matów związanych z pojęciami religijnymi czy z dawnymi wierzeniami i przesądami ludo
wymi.
Przechodząc do rozważania formy stylistycznej motywów N. Dunare dzieli je, jak wyżej za
znaczono, na geometryczne czy zbliżone do geometrycznych, a realizowane przez osie i linie, oraz
na wyrażone w swobodnym konturowym rysunku. Do pierwszej grupy wchodzą wszystkie mo
tywy abstrakcyjne lub te, w których przejawia się tendencja do abstrakcji, następnie pewna część
motywów konkretnych, wreszcie spora liczba starożytnych motywów, częstych w sztuce ludowej,
a pochodzenia konkretnego, poddanych z biegiem czasu procesowi przeróbki i abstrakcji.
W rumuńskiej sztuce ludowej w grupie motywów stylizowanych przy pomocy swobodnego
rysunku znajduje się pewna część ornamentów pochodzenia realistycznego, które z wyjątkiem kilku
form elementarnych pochodzą z ostatniego stulecia i odnoszą się do przedmiotów konkretnych,
widzianych.
Analiza struktury morfologicznej ornamentacji ludowej rumuńskiej dowiodła bezpodstaw
ności tezy, według której przejawy estetyczne zawarte w sferze stylu geometrycznego winny wynikać
wyłącznie z gry mechanicznej zastosowanych technik. Przeciwnie, zdano sobie sprawę z roli czynnej
artysty ludowego, który interweniuje z intencją zużytkowania i kombinowania elementów de
koracyjnych, czy to aby poprawić wyniki technik, czy to aby dokładnie ustalić rozmieszczenie
motywów na polu ornamentacyjnym, a także aby dozować walory barwne. Wkład osobisty każ
dego twórcy ludowego uwypukla się także przez różnorodność morfologiczną, w jakiej są od
dane motywy ornamentacyjne, przez tendencję ciągłego ich narastania, która wynika z obserwacji
przedmiotów sztuki.
Zjawisko różnic indywidualnych spotyka się w łonie tej samej rodziny zależnie od wieku, płci,
a nawet w grupie tego samego wieku, zależnie od gustu osobistego i ustalonych upodobań każdego
twórcy ludowego. Różne dziedziny sztuki rumuńskiej, a także innych ludów, zdradzają pomysły
dążące do niepowtarzania formy, objętości, kolorytu czy układu składników dekoracyjnych w kom
pozycji. W rezultacie realizm ornamentacji ludowej przejawia się w tendencji do wykazania znajo
mości otaczającego świata, doświadczenia artystycznego nagromadzonego przez społeczeństwo
lub wypraktykowanego przez każdego twórcę.
Nicolae Dunáre (Cluj)
BADANIA K A R P A C K I E ZAKŁADU E T N O G R A F I I U.Ł.
ORAZ ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O I H K M PAN W ŁODZI
Łódzki ośrodek etnograficzny w pierwszych latach po wojnie prowadził badania nad for
mami pomocy wzajemnej i współdziałania w wybranych wsiach Śląska Cieszyńskiego (Istebna
i Koniaków, lata 1946 — 1947), Spiszą (Kacwin i Krempachy, 1949 г.), Orawy (Lipnica Wielka,
1948 г.), Żywieckiego (Milówka, 1947 r.) i częściowo Sądeckiego (kilka wsi, 1948 г.). W badaniach
uczestniczyli pracownicy Zakładu Etnografii U.Ł. przy współudziale studentów etnografii, socjo
logii, geografii i prawa.
Badania były prowadzone w myśl jednolitych wytycznych zawartych w dwóch kwestionariu
szach: 1) ogólna charakterystyka badanej wsi i 2) pomoc wzajemna i współdziałanie!. W wyniku
i K . Zawistowicz-Adamska, Żywe tradycje współdziałania na wsi, Łódź 1948, s. 51-59;
por. tejże, Technika etnograficznych badań terenowych w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego,
„Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", Seria I, z. 3, s. 183-187.
�KRONIKA
330
2
badań nad pomocą wzajemną opublikowano tom V I I I — I X Prac i Materiałów Etnograficznych ,
poświęcony współdziałaniu, uwzględniający w dużym stopniu tereny karpackie .
Ponadto w latach 1950—1955 asystentka Zakładu, mgr B. Jaworska, biała udział w zespo
łowych badaniach nad Podhalem zorganizowanych przez dr A. Kowalską-Lewicką. W ramach
prac kompleksowych B. Jaworska prowadziła badania nad chowem i wypasem zwierząt domowych
na Podhalu, posługując się własnym kwestionariuszem. Badania powyższe nie zostały zakończone.
Zebrane materiały opracowano w pierwszej redakcji, wymagają one jednak badań uzupełniają
cych .
W ramach badań nad różnymi formami współpracy gospodarczej Zakład Etnografii U.Ł.
rozpoczął w 1951 r. badania nad organizacją spławu. W pierwszej fazie opracowano materiały
dotyczące organizacji retmańskiej oraz zgromadzono część materiałów do techniki spławu. Po
kilkuletniej przerwie zagadnienie to podjęła w Pracowni Łódzkiej I H K M PAN mgr M. Misińska,
przygotowując większe studium o spławie drzewa na rzekach polskich w drugiej połowie X I X
i na początku X X w. Po opracowaniu spławu drzewa na Pilicy i Odrze specjalną uwagę zwróciła
na spław na rzekach górskich. Na podstawie badań, prowadzonych w 1948 — 1960 г., opracowany
został spław na Dunajcu, Popradzie, Sanie i Sole .
Badania powyższe prowadzone były indywidualnie z funduszów I H K M . Polegały one na prze
prowadzaniu wywiadów we wsiach, skąd drzewo spławiano i skąd pochodzili flisacy. Tam, gdzie
spław jeszcze istnieje (Dunajec, San), robiono zdjęcia i rysunki tratew oraz sporządzano opisy
pracy na spławie.
W badaniach uwzględniono przede wszystkim budowę tratwy i technikę spławu, organizację
spławu oraz rolę spławu w życiu gospodarczym i społecznym wsi nadrzecznych. W badaniach
terenowych posługiwano się dwoma kwestionariuszami: własnym, obejmującym podstawowe za
gadnienia dotyczące organizacji, techniki i roli gospodarczej spławu, oraz kwestionariuszem opra
cowanym w Zakładzie Etnografii U.Ł., zawierającym dyspozycje robocze do badań osad flisac
kich 8.
Z problematyki karpackiej opracowywanej w Zakładzie Etnografii U.Ł. zajmowano się głównie
organizacją pasterstwa wysokogórskiego. Podczas tych badań, zainicjowanych przez dr K . Zawistowicz-Adamską, kierownika Zakładu Etnografii U.Ł., zajmowano się zrzeszeniami pasterski
mi, jako jedną z form tradycyjnej współpracy gospodarczej. Zgodnie z tymi założeniami badano
szczegółowo organizację zespołu pasterskiego, podział pracy na szałasie, stopień zaangażowania
w pracach szałasowych współwłaścicieli pastwiska, owiec itp. W wyniku takiego ustawienia na plan
pierwszy wysunęły się badania zakresu pracy na szałasie, nie pominięto jednak inwentaryzacji
przedmiotów i wytworów związanych z całokształtem życia pasterskiego (budownictwo, sprzęt,
strój, wyposażenie szałasu). Ponadto w badaniach starano się uwzględnić związek pasterstwa z cało
kształtem kultury góralskiej.
W 1947 r. zbadano wszystkie czynne szałasy w Beskidzie Śląskim (powtórne badania kon
trolne odbyły się w 1958 i.). W roku następnym przeprowadzono badania wyrywkowe w Żywiec
czyźnie, a pełna inwentaryzacja czynnych szałasów nastąpiła dopiero w 1958 r. W latach 1948—1959
3
4
5
6
7
2
Łódź-Lublin 1950/1951, ss. 777.
Np. artykuł M. Szubertowej, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, tamże,
s. 597-616, oparty jest w całości na materiałach ze Śląska i Orawy.
Na podstawie tych badań B. Jaworska opublikowała artykuł Hodowla w kulturze trady
cyjnej Podhala, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 5: 1957 nr 2, s. 291-298.
5 „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnogra
ficzna, t. 2: 1958, s. 25-45.
Praca oddana do druku w monografii zbiorowej wsi Siołkowice Stare, wyd. Zakładu Etno
grafii I H K M w Krakowie.
Patrz artykuł M. M i s i ń s k i e j w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej".
K . Zawistowicz-Adamska, Wpływ flisu na życie gospodarcze i kulturalne wsi, Prace
i Materiały Etnograficzne, t. 8-9: 1950-1951, s. 187-189.
3
4
6
7
8
�331
KRONIKA
zbadano: Orawę (szałasy należące do wsi Lipnica Wielka i Chyżne), Podhale (przebadano wszystkie
szałasy tatrzańskie czynne w 1952 i 1953 r. oraz wsie będące centrami pasterskimi), Spisz (szałasy
wsi Kacwin i Łapsze), Gorce (szałasy Obidowej oraz Szczawy), Sądeckie (szałasy na tzw. nowych
terenach wypasu we wsiach Szlachtowa, Czarna Woda i Jaworki). Ponadto prowadzono badania
porównawcze w 1957 r. na Słowacji i Wołoszczyźnie Morawskiej, a w 1959 r. w Rumunii.
Do 1950 r. badania były prowadzone przez Zakład Etnografii U. Ł. w kilkuosobowych ze
społach pod kierownictwem mgr B. Jaworskiej. Natomiast w latach późniejszych były to tylko
poszukiwania indywidualne przewidziane w ramach Pracowni Łódzkiej I H K M PAN. W toku
prac badawczych opracowano cztery kolejne kwestionariusze: trzy o charakterze regionalnym,
a ostatni przeznaczony do badań porównawczych . W wyniku powyższych badań kilka prac zo
stało ogłoszonych drukiem .
Zimą 1960 r. ośrodek łódzki przystąpił do serii badań monograficznych w wybranych wsiach
górskich. W pierwszej kolejności do pogłębionych badań została wybrana Obidowa, leżąca u stóp
Gorców, w powiecie nowotarskim. Głównym celem prac było zbadanie specyfiki gospodarczej
wsi, wzajemnej proporcji zajęć podstawowych i pobocznych oraz roli, jaką w niej pełni gospodarka
pasterska i polaniarska. •
Materiały z badań, niezależnie od publikacji, gromadzone są w Archiwum Zakładu Etnografii
U. Ł., na które składają się przede wszystkim wywiady, ponadto fotografie, rysunki i mapy. Każdy
wywiad stanowiący odrębną pozycję inwentarza jest uporządkowany zapisem rozmowy prowa
dzonej z jednym informatorem (zapis taki obejmuje od 2 do 20 i więcej stron) .
Jeżeli chodzi o dalsze plany badawcze odnośnie do spławu drzewa na rzekach górskich, po
żądane byłoby stwierdzenie podobieństw i różnic między spławem w Polsce i Czechosłowacji,
tak pod względem budowy tratw, techniki i organizacji spławu, jak jego roli w życiu społecznym
i gospodarczym. Zwraca uwagę to, że w Polsce w porównaniu z Czechosłowacją ubogi jest folklor
flisacki. Nasuwałoby to pewne sugestie dotyczące odmiennej pozycji flisu w obu krajach. Pożądane
byłoby również zbadanie porównawcze nomenklatury (podobieństwa nomenklatury spotykamy
na rzekach czeskich i górnej Odrze). Wreszcie zapewne interesujące byłoby zapoznanie się etno
grafów czechosłowackich z żywymi jeszcze ośrodkami flisackimi w Polsce.
Dalszy plan badań nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego uzależniony jest w dużym
stopniu od ogólnego planu badań Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej Karpat,
ze swej strony ośrodek łódzki szczególną uwagę chce zwrócić na region żywiecki i Gorce, słabo
opracowane w dotychczasowej literaturze pasterskiej. Ponadto planuje się badania monograficzne
w wybranych wsiach karpackich, przy czym tematem naczelnym dalszych badań będzie zagadnienie
tradycyjnych wspólnot i ich użytkowania.
9
10
11
Bronisława
9
Kopczyńska-Jaworska
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogór
skim na Podhalu, „Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XLX i X X wieku", Wrocław
1958, s. 303-307.
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Pasterstwo w Beskidzie Śląskim, „Sprawozdania z czynności
1 posiedzeń PAU", Kraków 1949 nr 9, s. 543-547; tenże, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim,
„Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 155-322, 2 mapy, 39 rys., 10 tabl.; tenże,
Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, tamże, s. 251-311, 1 mapa,
2 tabl.; tenże, Materiały do badań nad pasterstwem na Słowacji, „Slovensky Národopis", t. 7;
1959 nr 3, s. 387-432, 21 fot.
W Archiwum Zakładu Etnografii U . Ł . znajdują się: 172 wywiady i 118 fot. z badań
na Śląsku Cieszyńskim; 50 wyw. i 48 fot. z Żywieckiego; 75 wyw. i 5 fot. z Orawy; 157 wyw. i 15 fot.
ze Spiszą; 272 wyw. i 250 fot. z Podhala; 62 wyw. i 80 fot. z Gorców; 21 wyw. i 3 fot. z Sądec
kiego oraz 30 wyw. i ok. 40 fot. z badań nad flisem na rzekach górskich. Ponadto 35 wyw., 70 fot.
i 96 rys. z badań porównawczych nad pasterstwem w Czechosłowacji oraz 14 wyw. i 351 fot. z Ru
munii.
1 0
1 1
�KRONIKA
332
E T N O G R A F I C Z N E BADANIA T E R E N O W E W K A R P A T A C H Z A C H O D N I C H
PROWADZONE W 1960 R. PRZEZ KATEDRĘ E T N O G R A F I I OGÓLNEJ I SOCJO
L O G I I U. J.
Powojenne badania Katedry Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. zostały omówione niedawno
na łamach „Wierchów" . W nawiązaniu do tego sprawozdania podaję kilka uzupełniających uwag
o pracach badawczych, prowadzonych w 1960 r.
Poza kontynuacją badań w Miętustwie, gr. Ciche, pow. Nowy Targ, poświęconych rozpadowi
związku rodowego i jego przejściu w społeczność terytorialną, Katedra zorganizowała we wrześniu
1960 r. obóz ćwiczeniowo-badawczy w Ochotnicy Dolnej, pow. Nowy Targ. W obozie tym, prze
znaczonym dla studentów socjologii U. J . , wziął również udział zespół etnografów, i to zarówno
studentów, jak i wykwalifikowanych badaczy teienowych (mgr Barbara Bazińska, mgr Krystyna
Cholewianka, mgr Władysław Kwaśniewicz i mgr Edward Pietraszek).
Podstawowa problematyka badawcza, przygotowana przez prof, dr Kazimierza Dobrowol
skiego, oparta na odpowiednich kwestionariuszach, była poświęcona rodzinie wiejskiej na tle społecz
ności lokalnej i zmierzała do wykrycia procesów zmian, jakie dokonały się na tym wycinku rze
czywistości społeczno-kulturowej w ciągu ostatnich 60-80 lat.
Punktem wyjścia było zagadnienie gospodarki na łanie leśnym, prowadzonej przez grupę
rodzin, zamieszkujących położone tu zwarte zwykle osiedle i nieraz powiązanych pokrewieństwem.
W trakcie badań dążono do ustalenia faktycznego stanu współzależności gospodarczych i społecz
nych mieszkańców poszczególnych osiedli u schyłku X I X w., a następnie do uchwycenia postę
pującego procesu załamywania się tych współzależności i przechodzenia na tory gospodarki
o silniejszych tendencjach indywidualistycznych. Na tym tle starano się ustalić wszystkie zasad
nicze przeobrażenia w obrębie rodziny chłopskiej, biorąc pod uwagę różnorodne dziedziny jej
życia społeczno-kulturowego.
Równolegle przedmiotem badań była gospodarka pasterska. W tym zakresie przeprowadzono
między innymi inwentaryzację wszystkich czynnych, jak i porzuconych już szałasów pasterskich.
Uwzględniono również dawne zwyczajowe prawo pasterskie i proces jego zanikania.
Niezależnie od tego członkowie ekipy badawczej zajęli się zbieraniem onomastyki zwierzęcej.
Łączy się to z prowadzonymi od lat przez prof. К. Dobrowolskiego studiami nad elementami
rumuńsko-bałkańskimi w nazewnictwie ludowym Karpat Zachodnich.
1
Władysław Kwaśniewicz
P R A C E ZAKŁADU E T N O G R A F I I SŁOWIAN U. J. NA T E R E N I E K A R P A T
Problematyka kultury ludowej w Karpatach nie stała wprawdzie nigdy na czele zainteresowań
Zakładu Etnografii U. J., była raczej czymś sporadycznym, jednak jego pracownicy oraz studenci
pod kierunkiem prof. К. Moszyńskiego zebrali i opracowali dość bogaty materiał z różnych dziedzin
tej kultury.
Do prac sprzed I I wojny światowej należą: M. G ład у sza, Góralskie zdobnictwo drzewne
na Śląsku, oraz tegoż autora Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Obydwie prace są dobrze znane.
Uwalnia mnie to od ich omawiania, a czytelnika odsyłam do licznych recenzji, które się o nich
ukazały . Przypominam również ocenę prof. К. Moszyńskiego zamieszczoną we wstępie do Góral1
1
K . Dobrowolski, Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich
prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. przy współudziale Zakładu Etnografii
IHKM w Krakowie, „Wierchy", R. 28: 1959, s. 221-224.
M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, ss. VII, 151, nib. 1,
tabl. 108 (K. M o s z y ń s k i , Przedmowa, s. III-V). Prace były wielokrotnie recenzowane. Kilka z nich
podaje: R. Bednárik, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolećnosti", Turć. Martin, R. 29: 1935,
1
�KRONIKA
333
skiego zdobnictwa drzewnego. Także przed wojną w latach 1930 i 1931 grupa etnografów pod kie
runkiem prof. К. Moszyńskiego zbierała materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce, między
innymi również w Karpatach (M. Gładysz, J. Klimaszewska, S. Kołtatow).
Po wojnie zagadnienia kultury ludowej Karpat były tematem kilku prac magisterskich stu
dentów Zakładu Etnografii Słowian U. J., a mianowicie: Zdzisław Szewczyk, Strój ludowy w dolinie
górnego biegu Stradomki; Anna Zambrzycka, Rzemiosło na Podhalu; Irena N i z i ń s k a , Porów
nanie rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego; Zofia Szromba, Pożywienie ludności wiejskiej
wsi rolniczej i pasterskiej w powiecie cieszyńskim w końcu ubiegłego wieku i polowie bieżącego; Jan
Bujak, Porównanie budownictwa ludowego Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim
na podstawie budownictwa mieszkalnego dwóch wsi; Magdalena Me res, Ludowa wiedza o drze
wie i jego użytkowanie na terenie pow. żywieckiego w pierwszej polowie XX wieku; Magdalena
Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach w Lubatowej pow. krośnieński; Ewa Fryś, Garncarstwo
ludowe w zachodniej części woj. krakowskiego. S. K u b i a k o w a zebrała i opracowała materiały
do garncarstwa w Starym Sączu (praca seminaryjna). Poza tym pracownicy, studenci i absol
wenci Zakładu brali udział w latach 1953 i 1954 w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograficz
nego na terenie Karpat.
W roku 1958 grupa studentów pod kierunkiem mgr Z. Szewczyka w ramach praktyk studen
ckich przeprowadziła badania w Szczyrzycu i okolicy, zbierając materiały do budownictwa i obrzę
dowości. Wspomnieć również należy, że w opracowaniu mgr M. Bujakowej znajduje się garncar
stwo ludowe Rabki i okolicy.
Wartość naukowa wymienionych rozpraw magisterskich jest różna. Omawiam jedynie ich
treść ze względu na przydatność źródłową.
Praca mgr Z. Szewczyka, Strój ludowy w dolinie górnego biegu Stradomki, daje dokładny
opis tradycyjnego stroju z okolic Szczyrzyca (pogranicze Krakowskiego i Góralszczyzny) z uwzględ
nieniem przemian, jakim on uległ pod koniec X I X i X X wieku. Autor wykazuje elementy odzieży
dwóch grup etnicznych, zróżnicowanie tego ubioru w związku z rozwarstwieniem społecznym
ludności, omawia przyczyny zmian w nim zachodzących, najpierw rozwoju, a potem zanikania,
wpływy, jakim w różnych okresach ulegał, i w czym się one przejawiają. Materiały do pracy autor
zebrał w latach 1951 i 1952 w 16 wsiach, gdzie strój ten jeszcze był zachowany. W literaturze, poza
luźnymi wzmiankami, brak danych o tym stroju. Liczne rysunki i fotografie ilustrują omawiane
w tekście elementy.
Sprawozdanie czy streszczenie pracy mgr A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Rzemiosło
na Podhalu, ukazało się w „Etnografii Polskiej" . Autorka podaje przegląd literatury dotyczącej
wytwórczości rzemieślniczej Podhala oraz obraz zmian zachodzących w tej dziedzinie w okresie
od uwłaszczenia do 1954 r. Zagadnienie jest bardzo rzeczowo i ze znawstwem opracowane. Oparte
głównie o własne badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953 i 1954, ilustrowane rysunkami
i fotografiami.
Bardzo ciekawym, a nawet wnikliwym studium jest praca mgr 1. N i z i ń s k i e j , Porównanie
rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego. Rolnictwo Podhala opracowane jest głównie na podstawie
badań terenowych przeprowadzonych przez autorkę indywidualnie lub w zespole kierowanym
2
s. 218-219; J. Wiktor, „Polska Zachodnia", R. 10: 1935 nr 232; J. Lakota, „Anthropos",
Wiedeń, t. 31: 1936, z. 3-4, s. 638; A. Fischer, „Lud", t. 34: 1936, z. 287; E . Boidol, „Der
Oberschlesier", Opole, R. 17: 1935, s. 609; „Revue des études Slaves", Paryż 1935, s. 148; A. W a n tuła, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, nr 4, s. 271-272; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník", Opava,
R. 48: 1950, z. 4, s. 550-552; M. G ł a d y s z , Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938,
ss. XVIII, 312, tabl. 56, wyd. PAU (SI. P. E . nr 3). Rea: E . Boidol, „Der Oberschlesier", R. 20:
1938, s. 618; K . M a ś l a n k i e w i c z , „Czas", 1938, nr 353, s. 14; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník",
R. 48: 1950 z. 4, s. 552-553.
A. Zambrzycka, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu, „Etnografia Polska", t. 1: 1958,
s. 257-268.
2
�KRONIKA
334
przez dr A. Kowalską-Lewicką w latach 1951-1953. Natomiast rolnictwo Krakowskiego opraco
wane jest wyłącznie na podstawie literatury. Jest to niewątpliwie pewne niedociągnięcie metodyczne.
Materiały dotyczące Podhala są dość szczegółowe, opracowane w aspekcie historycznym, w po
wiązaniu z innymi działami gospodarki, jak hodowla bydła, pasterstwo wysokogórskie, gospodarka
leśna i inne, w oparciu o dzieje osadnictwa z uwzględnieniem warunków glebowych, klimatycznych,
geomorfologicznych itd. Przy badaniach nad gospodarką wykorzystano też stare testamenty oraz
spisy dziedziczonego inwentarza. Badania terenowe autorka uzupełniła wiadomościami z literatury,
niestety bardzo skąpymi. Rolnictwo opracowane jest pod względem przyrodniczym, ekonomicz
nym, jak i społeczno-prawnym, ale przede wszystkim uwzględniona jest uprawa roli (również
chemiczna), technika uprawy, rośliny uprawiane, narzędzia używane do uprawy, produkcja i zużycie
lub zbyt. W miarę możliwości wszystkie zagadnienia opracowane są porównawczo z obydwu
terenów. W zakończeniu podana jest ogólna charakterystyka współczesnego stanu rolnictwa chłop
skiego na Podhalu. Do pracy dołączone są rysunki i fotografie.
Praca mgr Z. Szromby, Pożywienie ludności wsi rolniczej i pasterskiej w pow. cieszyńskim,
dotyczy dwóch wsi tego samego terenu, lecz o innych warunkach geograficznych, a przez to odmien
nej strukturze gospodarczej. Chodzi o rolniczą wieś Haźlach i pasterską niegdyś wieś Istebne
(obecnie Istebna). Autorka rozpatruje zagadnienie pożywienia w okresie ok. od 1880 i . prawie
do ostatnich czasów. Opiera się głównie na własnych materiałach terenowych, zebranych w 1954 г.,
uzupełniając je danymi z literatury. Po ogólnej charakterystyce wsi pod względem geograficznym
i społeczno-gospodarczym daje analizę czynników wpływających na charakter pożywienia i jego
zmianę. Następnie opisuje sposoby przygotowania pokarmów, ich konserwację oraz różne rodzaje
pożywienia. Nadto autorka wskazuje na ekonomiczne uwarunkowanie rodzaju pożywienia, na
przyczyny zmian, jakim ulegało, oraz zachowawczość w pożywieniu obrzędowym.
Zestawienie wyników poszukiwań daje nam praca mgr i. Bujaka, Porównanie budownictwa
Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim. Chodzi tu o budownictwo w Woli Szczygiełkowej w Górach Świętokrzyskich i w Cichem na Podhalu. Praca oparta jest na materiałach tere
nowych zebranych indywidualnie przez autora, jak też zaczerpniętych z literatury. Autor, opisując
budownictwo w obydwu wsiach, porównuje je i dochodzi do wniosku, że istnieją między nimi
nie tylko różnice, ale i pewne podobieństwa (surowiec budowlany, usytuowanie budynków względem
słońca, plan starych zagród). Podobieństwa te wypływają ze zbliżonych warunków: bliskość lasów,
ochrona przed niebezpieczeństwem. Natomiast jego odmienność warunkuje: klimat, drożność,
układ gruntów, ukształtowanie terenu. Nadto wśród różnic wymienia większą ilość zabudowań
gospodarskich w zagrodach podhalańskich, różny wybór terenu pod budynki, inne drzewo budul
cowe (na Podhalu — świerk, w Górach Świętokrzyskich — sosna), lepszą, silniejszą konstrukcję
ścian na Podhalu itp. Do pracy dołączone są plany kilku zagród z obydwu wsi.
Nie omawiam bliżej pracy mgr E . Fryś, Garncarstwo ludowe w zachodniej części woj. krakow
skiego, gdyż znajdujemy w niej tylko nieliczne wzmianki dotyczące tego rzemiosła w Żywcu
i Milówce oraz obszerniejsze dane z Andrychowa.
Należy jeszcze wspomnieć o pracy seminaryjnej S. Kubiakowej. Są to raczej materiały do
garncarstwa zebrane podczas wywiadów u 3 garncarzy w Starym Sączu. Autorka opisuje w każdym
wypadku surowiec, pracownię, narzędzia, proces wytwarzania, przedmioty wytwarzane, naukę
rzemiosła, organizację pracy, wymianę, stosunki między garncarzami, uwzględniając również
zachowaną magię w tej gałęzi ludowego rzemiosła. Do materiałów dołączone są liczne rysunki
i fotografie.
Praca mgr M. Meres, Ludowa wiedza o drzewie i jego użytkowaniu na terenie pow. żywiec
kiego w pierwszej polowie XX wieku, została szczegółowo omówiona w artykule mgr Z. Białego,
Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski*. Autorka zebrała bardzo wiele
3
Z. Biały, Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski, „Etnografia
Polska", t. 2: 1959, s. 372-399.
�335
KRONIKA
ciekawych i szczegółowych materiałów z zakresu botaniki i technologii drzewa. Rozpatrując wiedzę
ludową wykazuje, jak bardzo praktyczne i dokładne są wiadomości ludu (w dziedzinach go inte
resujących i związanych z jego praktycznymi zajęciami), przewyższając nieraz w szczegółach opra
cowania naukowe. Natomiast w dziedzinach nie objętych ich praktyką wiedza ludowa zawiera
wiele zasadniczych błędów, zwłaszcza z zakresu botaniki.
Na zakończenie należy jeszcze wymienić pracę mgr M. Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach
w Lubatowej, pow. krośnieński, nie uwzględnioną w wymienionym artykule Z. Białego, gdyż została
opracowana dopiero w 1960 r. Autorka zebrała materiały wg tego samego kwestionariusza, jak
i poprzednia. Zasadnicze dane i wnioski potwierdzają materiały z innych regionów.
Jak wynika z powyższego zestawienia, Zakład Etnografii Słowian U. J. nie prowadzi planowych
badań w Karpatach. Podobnie może być i w innych Zakładach. Byłoby zatem wskazane koor
dynowanie prac różnych placówek przeprowadzających badania na jednym terenie, aby w ten
sposób można szybciej osiągnąć jakiś wspólny cel.
Małgorzata Matusek
MATERIAŁY DO K U L T U R Y PASTERSKIEJ K A R P A T W TRANSYLWAŃSKIM
MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W CLUJ
Obszerna niecka Siedmiogrodu, zajmująca wewnętrzną przestrzeń Karpat, jest domeną
najintensywniejszej działalności pasterskiej na terytorium Rumunii. Góry Rodniańskie i Kelimeńskie,
Karpaty Południowe i Góry Bihorskie z centralnym masywem Gór Apusenii stanowią jej osłonę,
która też od najdawniejszych czasów chroniła mieszkańców tej części Karpat. Najgęstsze zalud
nienie tego basenu uwarunkowane zostało nie tylko na skutek żyzności gleb, ale także bogactwa
złóż mineralnych, a w pierwszym rzędzie licznych pokładów soli oraz aluwiun, dolin zawierających
łuski złota wypłukiwane i znoszone z okolicznych masywów górskich. Tak bogate i wspaniale
osłonięte doliny Siedmiogrodu były nie tylko wymarzonym schronieniem dla miejscowej ludności,
ale także stały się pociągające dla wędrownych ludów i zdobywców. Obok więc rodzimej ludności
osiedlili się i z nią zasymilowali Słowianie. Później zjawili się Węgrzy, a następnie koloniści sascy,
usadawiając się mocno na dogodnych przestrzeniach. Wprawdzie ich siedziby leżały obok osiedli
rumuńskich, jednak grupując się wzdłuż ruchliwych, wiodących na zachód arterii komunikacyjnych
oraz łatwo dostępnych przełęczy górskich, łączących niecki siedmiogrodzkie ze stepami zewnątrzkarpackimi, zapewnili sobie przewagę gospodarczą i polityczną nad całą prowincją. Nic też dziwnego,
że ludność rumuńska była stopniowo wypierana ku wyniosłym masywom górskim, zagęszczając
swoje osiedla na wschodniej i południowej granicy basenu siedmiogrodzkiego, gdzie rozciągają
się rozległe pastwiska strefy alpejskiej Gór Rodniariskich, Kelimańskich, Fogarskich, Lotru, Retezat
itd. U stóp tych gór grupują się właśnie osady, w których najintensywniej rozwinęło się życie pas
terskie. Łańcuchy górskie oddzielające basen siedmiogrodzki od zachodu, należące do tzw. Frontu
Zachodniego, jako najwyższe i najrozleglejsze posiadają bogate pastwiska jedynie w Górach Apu
senii. Ten to masyw górski obok Okręgu Maramures posiada największe zaludnienie na terytorium
republiki rumuńskiej. Toteż w Maramures skupiały się najliczniejsze ogniska intensywnej emigracji
rumuńskiej, kierującej się ku Mołdawii i północnym Karpatom. Maramures i strefa wewnątrzkarpacka dzięki swojej różnorodności odmian lokalnych odsłaniają nam szczególne bogactwo
kulturowe pastwiska rumuńskiego. Na tych to obszarach posiadamy dużą skalę jego form prze
strzennych od klasycznego życia pasterstwa wędrownego, jak w „Marginimea" , w okolicach Sibiu,
i Tara Birseii , położonego w okolicach Orasul Stalin (Brasov), aż do różnorodnych postaci osiad1
2
1
Region wsi pasterskich położony na północnym stoku Karpat Południowych między rzekami
OH i Jiu.
Region zamykający obniżenie wewnątrzkarpackie, w którym znajduje się miasto Orasul
Stalin (Braszów).
2
�KRONIKA
336
Jego pasterstwa w górskich strefach rolniczych, gdzie hodowla mieszana ściśle łączy się z uprawą
stoków górskich. W regionach pasterskich, wyróżniających się zwiększonym wypasem sezonowym,
areał uprawny jest zredukowany i biedny.
Łańcuchy górskie — tak bliższe, jak i dalsze — okazały się rozległymi i dogodnymi obszarami
eksploatacji pasterskiej. Stada powiększały się znacznie, a pastwiska sąsiadujących gór stały się
niewystarczające. Wówczas to na letni wypas bydła wydzierżawiano pastwiska strefy alpejskiej,
położone w wysokich partiach Karpat, mało dotychczas wykorzystywane tak przez ludność wsi
położonych u stóp tych gór, jak też ich feudalnych właścicieli. W ten sposób, jak to wynika ze
studiów prof. Tiberiu Morariu, przeprowadzanych nad życiem pasterskim Rodna, niekiedy właś
ciciele stad z okolic Sibiu (Poiana, Gales Saliste) i Tara Birseii wynajmowali pastwiska na letni
wypas w tym masywie górskim. Ich obecność, podobnie jak i gdzie indziej, poświadczona jest
przede wszystkim w miejscowym nazewnictwie .
Pastwiska strefy alpejskiej zapewniły utrzymanie licznych stad jedynie na okres lata. Nato
miast zimowisk szukano w niskich strefach, położonych wewnątrz Karpat i na zalewowych tere
nach Dunaju, zwanych Balta Dunarii. Te to obszary o małym zaludnieniu i łagodnym klimacie
zimowym stały się właśnie dogodnymi zimowiskami, zarówno dla bydła indywidualnych pasterzy,
jak też dla wielkich stad zespołów wiejskich z sąsiednich stref położonych wewnątrz niecki siedmio
grodzkiej.
Pasterstwo sezonowe przedstawiało również korzystne możliwości podniesienia wartości
bydła i wyrobów mlecznych, pokrywając w ten sposób pewne potrzeby gospodarskie, a przede
wszystkim w zakresie produktów rolnych. Sprzedaż nadwyżek produkcji pasteiskiej była zapew
niona przede wszystkim dzięki sąsiedztwu starodawnych centrów rzemieślniczych i handlowych,
jakie znajdowały się w Sibiu i Brasovie.
W północnym sektorze Karpat Rumuńskich ważne centrum zbytu wełny i tkanin było w Bistrita. Tu również sprzedawali wełnę pasterze sezonowi, spędzający lato w Góiach Rodniańskich.
Jeśli cena nie była zbyt korzystna, udawali się wówczas na sprzedaż do Sibiu .
Ponieważ zobowiązania feudalne dla pasterzy były o wiele cięższe w Siedmiogrodzie aniżeli
w strefach położonych na zewnątrz Karpat, spora część ludności biednych pogranicznych obszarów
wyemigrowała poza góry, gdzie znajdowały się nie tylko łagodniejsze tereny na zimowiska dla bydła,
lecz także nadzwyczaj żyzne obszary rolnicze. Na tych obszarach posiadacze ziemscy bezpośrednio
zainteresowani intensywną uprawą swych ziem poszukiwali świeżych rąk do pracy, dlatego też
chętnie przyjmowali emigrujących pasterzy . Mieszkańcy niektórych okręgów pogranicznych,
z których emigracja była najbardziej masowa, uprawiali zajęcia rolniczo-pasterskie, a przede wszyst
kim hodowlę mieszaną. Toteż ludność ta przystosowała się stosunkowo szybko do nowych warun
ków życia, redukując coraz bardziej swoje zajęcia pasterskie.
W zbiorach Transylwańskiego (siedmiogrodzkiego) Muzeum Etnograficznego w Cluj dział
poświęcony kulturze pasterskiej zawiera ponad 1 2 0 0 obiektów. Najbardziej reprezentatywne okazy
pochodzą z omawianych regionów karpackich. Dokumentacja do całokształtu kultury materialnej,
a zwłaszcza podstawowych zajęć pasterskich, była w ciągu ostatnich dziesięciu lat stale opraco
wywana przez zespół naukowy tamtejszego muzeum. Osobną kategorię stanowią przedmioty
osobistego użytku pasterzy. Do niej należą: laski bite, czerpaki drewniane do picia wody caucuri
albo capéele, piszczałki drewniane itd. Te to wyroby pasterskie wyróżniają się przede wszystkim
bogatą ornamentyką. Laska, którą tylko niekiedy posługuje się rolnik, pasterzowi służy za podporę
i broń. Dlatego też niektóre z tych lasek opatrzone są zgrubieniami bądź metalowymi młoteczkami
umieszczonymi na ich końcach, tzw. baltagul. Niekiedy dolna część lasek posiada nacięcia, wręby,
3
4
5
3
T. Morariu, Viata pastorału in Mun(li Rodnei. Studii si cercetari geografice, t. 2, Bucuresti
1937, s. 108-109.
Morariu, op. cit., s. 111.
D. Pro dan, Teoria imigratiei Rominilor din Proncipatele Romine in Transilvania in veacul
al XVIII-lea, Sibiu 1944.
4
5
�KRONIKA
337
przedstawiające rozmaite obliczenia pasterskie. Zazwyczaj te rozliczenia czy rachunki zaznaczane
wrąbkami nacinane są na innym kawałku drzewa, tzw. ráboj albo ratas, który się wywodzi z wyżej
opisanych lasek. Rachunki pasterzy związane z gospodarką są dosyć skomplikowane. Materiały
dokumentarne dotyczące takich różnorodnych rachunków pochodzą z Maramures, Nasáud
i Karpat Południowych. W Maramures sezonowy, tj. od wiosny do jesieni, wypas owiec na terenach
górskich niżej położonych, a nawet zimowiska organizuje się w ramach wielkich spółek. Do nich
należą rodziny spokrewnione lub sąsiadujące. Część wsi zamieszkała przez członków takich spółek
Ryc. 1. Inwentarz pasterski z gór Rodna. Dział ekspozycji w Muzeum
nazywa się boteie. Przy tworzeniu większych stad łączy się kilka boteie na z góry ustalo
nych zasadach. Tak np. część produktów mlecznych należna poszczególnym właścicielom owiec
jest ustalona według obowiązującej umowy. Dzień odłączania owiec jałowych od innych, tzw.
la ruptul sterpelor, jest dniem mierzenia mleka i ustalania ilości sera, la bágatul pe brinza.
Wówczas to doi się owce, a otrzymane mleko od owiec każdego właściciela mierzy się półtoralitrowym naczyniem drewnianym, zwanym сира. Ilość udoju zaznaczona jest na sporzą
dzonym specjalnie do tego celu kawałku drzewa, tzw. carimb, który posiada tyle boków, ile
boteie grupuje się w tej samej spółce szałaśniczej. W celu dokonania pomiaru przy użyciu
carimbu mleko jest nalewane do innego drewnianego naczynia, tj. budacd. Carimb wkłada się
do naczynia i nacina na poziomie mleka zawartego w. budacd. Na bokach carimbu są również za
znaczone nacięciami ilości mleka otrzymane od owiec każdego członka boteie. Zgodnie z doko
nanym pomiarem każdy właściciel otrzymuje odpowiednią ilość sera. Do miary sera służy zwy
czajna drewniana waga, zwana cumpana. Pierwotne formy tej wagi, znajdujące się w Muzeum,
pochodzą z szałasów Gór Rodniańskich i Południowych Karpat. Wagi te składają się z ruchome
go .'amienia opatrzonego na końcach zwykłymi szalkami. W Maramures takie ważenie odbywa
się w sposób następujący. Do jednej z szalek przymocowuje się budacd, a do drugiej kocioł.
Równowagę ustala się przy użyciu ciężarków pomocniczych. Następnie do budacd nalewa się
wody aż do poziomu mleka zmierzonego w czasie zawiązywania się szałasu, zaznaczonego na
Etnografia polska, t. V
22
�KRONIKA
338
carimb, a do kotła kładzie się odpowiednią ilość sera równoważącą wodę. Przy zawiązywaniu
szałasu ustala się porządek i ilość produktów oddawanym poszczególnym właścicielom.
Inwentarz szałaśniczy z poszczególnych regionów (ryc. 1) składa się przede wszystkim z różnych
naczyń. W Muzeum znajdują się jedynie ich typowe formy. Wśród nich wyróżniamy specjalne
naczynia drewniane użytkowane przy wyrobie sera, zwane przez pasterzy sezonowych crinte. Jedno
z tych naczyń było używane pizez trzy pokolenia pasterzy z Tara Birsei. Z niektórych regionów
zgromadzono prawie całkowite wyposażenie szałasu dla Gór Rodniańskich (z Telci, okręg
i.."
•
Ryc. 2. Zespół pasterski działu skansenu Muzeum, pochodzący z Gór Apusenii
Nasaud, dep. Cluj) i dla Gór Apusenii (z Sálciua, okręg Clmpeni, dep. Cluj). Te inwentarze zostały
skompletowane okazami pochodzącymi z innych wsi sąsiednich okręgów. Tak np. w Maramures.
zostały zakupione oprócz carimburi naczynia nazwane cupe, wielkie łyżki drewniane, zwane gávane,
naczynia na masło itd. Wymienione przedmioty różnią się od takichże z Gór Apusenii, a szczegól
nie od analogicznych z okręgów, gdzie ludność uprawia indywidualny wypas ściśle związany z terasowatą uprawą rolną. Pomiędzy takimi wsiami a czasowymi schronieniami pasteizy istnieje w czasie
lata intensywna komunikacja, uwarunkowana potrzebami aprowizacyjnymi. Dlatego też znaj
dujemy w tych osadach przede wszystkim liczne drewniane naczynia przeznaczone do transportu,
a w pierwszym rzędzie do produktów mlecznych, zwane dloabe.
Braki istniejące w tutejszych zbiorach w zakiesie szałaśnictwa zostaną uzupełnione rozbudową
sekcji plenerowej Muzeum, tzn. miejscowego skansenu, która zostanie wyposażona w dział pas
terski, m. in. w zrekonstruowane szałasy i kompletne wyposażenie, pochodzące z okręgów pas
terskich i pastersko-rołniczych. Dział tutejszego skansenu zawiera już zespół pasterski z Gór
Apusenii, utworzony: 1) z niewielkiej konstrukcji drewnianej, zwanej koliba (ryc. 2), w której przy
gotowuje się i przechowuje produkty mleczne; 2) z indywidualnego schronu na płozach sanek,
tj. cramba; 3) z obory, tzw. staul, a więc koszaru. Dodajmy, że w początkowym okresie pasterstwa
typy schronów były różne, gdyż hodowla rozwinęła się tutaj w ścisłym związku z uprawa roli na
�KRONIKA
339
6
terasach . Zróżnicowanie schronów występuje również w sąsiednich strefach, objętych tym samym
masywem górskim, pozostając w związku ze sposobem wykorzystania areału rolnego, bardziej
ograniczonego ze względu na pochyłości i ostrzejszy klimat. Zresztą w tych regionach zajęcia
ludności kierują się ku coraz lepszemu wykorzystaniu także innych produktów naturalnych.
Tak więc w Tara Abrudului wydobywanie złotodajnych minerałów stało się zajęciem podstawo
wym, podczas gdy rolnictwo i hodowla były jedynie zajęciem dodatkowym. Oczywiście ostatnie
wzmagało się w okresach stagnacji eksploatacji złota. Z tego to powodu na terenach należących
7
i
Ryc. 3. Stodoła do młócenia zboża, tzw. sura de imblatit. Dział skansenu Muzeum
do złotodajnego regionu za czasowe schronienia dla pasterzy obierano szczególny typ stodoły
umieszczonej pośród pola, służącej równocześnie do młócenia zboża, zwanej sura de Imblatit (ryc. 3).
W okresach uprawy zboże gromadzono na strychach czy pięterkach tych budynków, prze
chowując je aż do młocki. Podczas gdy w innych latach, kiedy pola zamieniano na pastwiska,
stodoły służyły za schronienie dla pasterzy i ich trzód.
Stodoły te mają szczególny profil, przypominający stare drewniane kościoły, a zwłaszcza ich
prezbiteria. Jedna z nich, zbudowana z dwóch części, a więc właściwej stodoły i obory, została
przeniesiona do tutejszego skansenu (ryc. 3) ze wsi Bucium (okr. Cimpeni, dep. Cluj).
W sąsiednim regionie, tj. Tara Motilor , gdzie wyrób naczyń drewnianych był głównym zaję
ciem tamtejszej ludności, schronienia pasterskie lokalizowały się zarówno na terenach o bardziej
intensywnych uprawach łąkowo-rolnych, jak też w górskich strefach alpejskich, będących domeną
letniego wypasu bydła. Czasowe schronienia umieszczone na przestrzeni zarezerwowanej dla rol
nictwa górskiego, tzw. miietori, stawały się często miejscami nowych osiedli, jak np. Tara Mo{ilor,
8
6
Zob. V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-vestul MunfUor Apuseni, [w:] Anuarul
Muzeului Etnografie al Transihaniei pe anii 1957-1958, Cluj 1959, s. 95-134.
Region złotonośny okolic miasta Abrud.
Region Centralny Gór Apusenii, którego ludność jest znana pod nazwą Mo{i.
7
8
�340
KRONIKA
będąca typową strefą osadnictwa rozproszonego. W archiwum Transylwańskiego Muzeum Etno
graficznego znajduje się wartościowy materiał dokumentarny, dotyczący powstawania takiego
osadnictwa i wsi Gór Apusenii, skąd też pochodzi typ reprezentatywny starych domów umiesz
czonych w skansenie.
W strefach zajęć mieszanych oraz tam, gdzie uprawiane jest rolnictwo, górskie typy schronów
czasowych i ich lokalizacja są rozmaite. Zróżnicowanie uzależnione jest od sposobu, w jaki został
rozwiązany problem wypasu letniego i użyźniania pól. To ostatnie było praktykowane bardziej
intensywnie w przeszłości w ramach gospodarki naturalnej, kiedy schrony masowe o mieszanych
funkcjach rolniczo-pasterskich osiągnęły swoje maksimum rozwoju. W okresie kapitalizmu ilość
schronów maleje, zwłaszcza liczba stodół do młócenia zboża, a ich funkcje stają się bardziej ogra
niczone ze względu na rozwój gospodarki wymiennej i ukazanie się młockarni mechanicznych.
Dwie jednostki, które posiada sekcja plenerowa Muzeum (skansen), należą do kategorii schro
nów o funkcji rolniczo-pasterskiej. Spotyka się je nie tylko w Górach Apusenii, ale także w innych
strefach, gdzie jest uprawiane rolnictwo górskie. Typy ich są jednak różne. Osobną np. kategorię
funkcjonalną stanowią schronienia stref przeznaczonych na uprawy łąkowe i zbiór siana.
Poza eksponatami charakterystycznymi dla zajęć pasterskich Muzeum tutejsze posiada także
inne wytwory związane ze sposobem życia omawianych regionów, a przede wszystkim narzędzia
używane w rolnictwie górskim (Maramures, Góry Apusenii, Masyw Poiana, Ruscá itd.). Nadto
zebrane są przedmioty użytku gospodarskiego, tkaniny, ubiory i in. Zwłaszcza zwracają uwagę
tkaniny, które są w tych regionach liczniejsze aniżeli na równinach, gdyż kobiety dysponowały
większą ilością surowca i czasu. Dywany z Maramures, bogato haftowane ręczniki z Tara Oltului
itp. świadczą o głębokim poczuciu estetycznym i artyzmie ich twórczyń. Również górski strój
ludowy jest bogaty w elementy tradycyjne i przedstawia wyraźne zróżnicowanie regionalne. W Mu
zeum gromadzi się odzież nie tylko świąteczną, ale także roboczą, na którą zwraca się specjalną
uwagę. Ona to właśnie zachowała niejeden rys charakterystyczny dla czasów odległych. Tak np.
części płócienne stroju pasterskiego pochodzące ze wsi Telciu (okręg Naśaud, dep. Cluj) są impreg
nowane serwatką, co czyni je nieprzemakalnymi. Wysiłki pracowników Muzeum dotyczą głównie
w ostatnich latach zbierania pełnej dokumentacji materiału związanego z zajęciami pasterskimi
oraz przemian socjalnych i ekonomicznych, jakie zaszły także w tej dziedzinie produkcyjnej. Głów
nie położono nacisk na gromadzenie okazów i ich wszechstronny opis metrykalny, ponieważ studia
nad życiem pasterskim w Karpatach należą do zakresu czynności zespołów etnograficznych Akademii
Republiki Rumuńskiej, która nie dysponując odpowiednimi funduszami nie może zdobywać i kon
serwować dokumentów materialnych. Tym, którzy przygotowują studia syntetyczne, przypada
więc w udziale badanie obfitego materiału gromadzonego w archiwach, który przede wszystkim
jest bogaty i przekonywający dla okręgów pasterskich zewnętrznych regionów Karpat.
Badania życia i kultury pasterskiej pobliskich regionów zostały również włączone do planów
naukowych znaczniejszych muzeów Siedmiogrodu. Tak np. zespół naukowy Muzeum Bruckenthal
w Sibiu przygotowuje monografię typowego okręgu dla wysokogórskiego sezonowego życia paster
skiego „Marginimea". Życie pasterskie we właściwych warunkach dla Siedmiogrodu wytwarza
liczne problemy, które nie mogą być rozwiązane inaczej, jak tylko przy pomocy szczegółowych
studiów poszczególnych regionów. Te zaś ujawniają się przez zastosowanie wszechstronnej analizy
lokalnego sposobu życia, rozpatrywanego zarówno na podstawie terenowych materiałów etnogra
ficznych, jak też dokumentów pisanych oraz funkcji lokalnych zajęć pasterskich, odległej i bliższej
przeszłości, rozpatrywanych pod kątem widzenia materiału historycznego. Stosowanie pełnej
analizy jest niezbędne w tego rodzaju badaniach, gdyż pasterstwo było przeważnie rozpatrywane
w sposób jednostronny. Pomijano prawie wszędzie uboczne zajęcia ludności związanej z paster
stwem, wskazujące na znaczenie również innych naturalnych źródeł utrzymania w badanych regio
nach górskich.
Poszukiwania obecne podjęte przez zespół pracowników Muzeum Transylwańskiego kierują
się głównie ku mniej zbadanym regionom etnograficznym Siedmiogrodu, które też są mniej repre-
�KRONIKA
341
zentowane w zbiorach muzealnych. Jak to już wspomniałem, badanie przejawów kultury material
nej przebiega w parze z nabywaniem charakterystycznych obiektów. Podejmowane penetracje są
oczywiście poprzedzone studiami literatury, co znacznie ułatwia badającym orientację i ujmowanie
zjawisk kulturowych wytypowanych regionów. Do planu zbiorowych poszukiwań został przede
wszystkim włączony obszar dotychczas unikany przez etnografów, a mianowicie Tara Lápusului
(dep. Baja Mare) .
W następnych latach będą prowadzone poszukiwania również w mało zbadanej strefie zachod
niej i południowo-zachodniej tego regionu. Wspomnieć także należy o nieco regionalnie zawężo
nych badaniach prowadzonych w celu skompletowania obiektów dla działu skansenu, a w szcze
gólności dotyczące sektora przemysłowego i rzemiosł wiejskich, które znajdowały się już w upadku
w epoce kapitalizmu. Przy tego rodzaju badaniach, po zapoznaniu się z różnymi typami urządzeń
gospodarczych, nabywanie obiektów poprzedzane jest szczegółowymi studiami form odpowia
dającego im terenu . Wśród urządzeń chłopskich, zwłaszcza bardziej rozpowszechnionych w stre
fach pasterskich, brane są pod uwagę przede wszystkim folusze (piuá, viltoare) służące do wykań
czania wełnianych pokryć, косу itp. W sekcji plenerowej, tj. w skansenie, znajdują się już skomple
towane urządzenia piuá i viltoare, pochodzące ze wsi Zagra (okręg Násáud, dep. Cluj). Ten typ
jest częsty we wszystkich wsiach położonych na południowym stoku Gór Rodniańskich. Obok
tego urządzenia będą umieszczone typy dawniejsze, znajdujące się w Górach Apusenii, i nowsze
w Tara Birsei i „Marginimea".
Wyniki poszukiwań regionalnych były publikowane w Roczniku Muzeum Etnograficznego
Transylwanii , którego pierwszy wydany tom zawiera, poza szczegółowym studium o schronach
czasowych w Górach Apusenii , także inną rozprawę o terminologii Daków, zachowanej w rumuń
skim życiu pasterskim .
W innym artykule są wspomniane regiony, które dostarczyły obiektów do Muzeum. Położono
w nim nacisk na nabytki ostatnich lat z wymienieniem personelu naukowego, któremu je zawdzię
czamy .
Valeria Buturá (Cluj)
9
10
11
12
13
14
K A R P A C K A K U L T U R A LUDOWA
W P R A S K I C H ZBIORACH E T N O G R A F I C Z N Y C H
Etnografia środkowoeuropejska zajmuje się coraz częściej rozległym terytorium karpackim
gdzie zachowało się wiele takich form i zjawisk kultury ludowej, które często dają wyjaśnienie
do historii i rozwoju kulturowego innych krajów. Obecnie planuje się i podejmuje rozległe badania
w zakresie karpackiej kultury, w pierwszym rzędzie pasterskiej; należy sobie uświadomić, co zostało
na tym polu dokonane już uprzednio w poszczególnych krajach i jaki jest materiał, stanowiący
niejednokrotnie punkt wyjścia do nowych opracowań najrozmaitszych problemów etnograficznych
tych ziem. Oczywiście doniosłą rolę odgrywać tu będą etnograficzne zbiory muzealne, gdzie się
od dawna gromadzi najrozmaitsze dokumenty kultury ludowej, które mimo to zwykle nie są dokład
nie znane i opracowywane. Również w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego w Pradze
zgromadzono dużo materiału z obszaru Karpat. Ponieważ Muzeum nie ma obecnie możliwości
wydania katalogów swoich zbiorów, niniejsze opracowanie pragnie ogólnie poinformować badaczy
9
Region północnej Transylwanii przecięty rzeką Lápus.
V. Buturá, Die Siebenbürgischen Turbinenmühlen, „Ethnographica", Brno, t. 1: 1959,
s. 19-26.
Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, Cluj 1958, ss. 333.
V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-estul munfilor Apuseni, [w:] Anuarul ..., s. 95-134.
I . I . Russu, Din trecutul pástoritului rominesc, [w:] Anuarul..., s. 135-156.
T. On is or, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, [w:]
Anuarul..., s. 15-78.
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
�KRONIKA
342
przez dokładny opis tego, co posiada ta placówka z okręgu karpackiego, co tara zbadano i jaka
była historia tego zbioru. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że w tym przeglądzie będzie
mowa jedynie o przedmiotach zgromadzonych z terenów właściwego karpackiego obszaru górskiego,
a nie o tych, które pochodzą z ziem, dokąd sięgała kultura karpacka w X I X i X X w., bądź to kom
pleksowo, bądź też w pojedynczych elementach.
Najstarszy zbiór etnograficzny powstał w Pradze w Muzeum Náprstka, gdzie jego postępowi
właściciele zaczęli już w 1877 r. gromadzić okazy kultury ludowej, a szczególnie hafty czeskie.
Bardzo szybko ich zainteresowanie, jak również przyjaciół i współpracowników objęło poza Cze
chami, Morawami i Śląskiem także i Słowację. Już w 1878 г. V. Náprstek rozpoczął działalność
kolekcjonerską, rozszerzając swoje zbiory także wytworami innych Słowian . Rozszerzenie zakresu
zbiorów na kulturę całej ludności słowiańskiej oznaczało oczywiście zwrócenie uwagi na eksponaty
reprezentujące życie ludności w okręgu Karpat. W początkach pracy chodziło przede wszystkim
0 zachodnią i południowo-zachodnią część Słowacji. Na tych to terenach zwracała uwagę niezwykle
bogata kultura nizinna , a także godna uwagi starodawna kultura ówczesnego okręgu trenczyńskiego, w której wytworach niepospolite wyczucie artystyczne łączyło prostotę wyrazu z wyra
finowaną szlachetnością technik dekoracyjnych i kombinacji kolorystycznych.
Muzejm Náprstka otrzymało materiał z krajów nieczeskich dzięki mnóstwu przyjaciół tej
instytucji (w większości Czechów), zamieszkałych stale bądź tymczasowo poza terytorium Czech,
bądź też będących na służbie ówczesnego państwa w różnych częściach Austro-Węgier albo za
granicą jako urzędnicy, kupcy itd. Wśród nich odznaczał się głębokim zapałem i prawdziwie na
ukowym zainteresowaniem kulturą ludową bardzo czynny literat Frantisek Rehof. Przebywał
on także do 1890 r. we Lwowie. Wówczas to całe swoje zainteresowanie i sympatię zwrócił do
ludu ukraińskiego, zamieszkałego na północnych zboczach Karpat, którego osobliwy sposób
życia oraz charakterystyczna i malownicza kultura szybko przykuły uwagę badaczy. Rehof
zaczął ten lud studiować i równocześnie gromadzić dla Muzeum Náprstka eksponaty charak
teryzujące jego życie. W odróżnieniu od normalnej podówczas praktyki jego zainteresowania się
gały znacznie głębiej. Do Pragi zaczęły szybko dochodzić oprócz przepięknych i cennych okazów
sztuki ludowej także eksponaty odnoszące się do różnych zwyczajów, świąteczne i obrzędowe
pieczywo, rzeczy codziennego użytku i narzędzia pracy, zabawki, ceramika zdobnicza i użytkowa,
prace dekoracyjne wybijających się ludowych artystów i wyroby jarmarcznych kramarzy, instru
menty muzyczne, odzież oraz jej części składowe w zależności od tego, dla jakiego wieku i okazji
były przeznaczone. Tam, gdzie zmuszała konieczność — czy to były powody finansowe, czy zbyt
wielkie rozmiary przedmiotu — sporządzano zmniejszone modele. Miało to miejsce nie tylko przy
wzorach budownictwa ludowego, ale i w wypadku szeregu narzędzi rolniczych i innych, środków
komunikacji itd. Oczarowany charakterem miejscowej kultury żydowskiej nie wahał się F . Rehof
gromadzić i jej okazów, a to dotyczących życia, kultu i zwyczajów samych Żydów, jak i ich wyrobów
rzemieślniczych przeznaczonych na rynek, głównie wsi. Swoje zbiory Rehof zaopatrywał wskazówką
dotyczącą pochodzenia, wieku, autorów i funkcji uzyskanych przedmiotów. Wytrwałą działalność
kolekcjonerską przerwała właściwie dopiero jego śmierć w 1899 r. Dzięki niemu został utworzony
w Pradze pierwszy, naprawdę wszechstronny, przejrzysty zbiór etnograficzny, bardziej celowy
1 lepiej opracowany aniżeli zbiory dotyczące pozostałych Słowian zamieszkałych na ziemiach
ówczesnego państwa austro-węgierskiego. Obejmuje on materiał przede wszystkim z okolic Lwowa,
Jaworowa i Czerniowiec w liczbie przeszło 2600 sztuk, w tym wiele cennych starych egzemplarzy
tamtejszej sztuki ludowej i wyroby niektórych wtedy jeszcze żyjących artystów ludowych.
1
2
1
S. F . Svoboda, Národopisné oddélení Národního musea v Praze, odbitka z czasopisma
„Sbornik pro hospodáfské a sociální dejíny", R. 2: 1947, s. 1; D. Stránská, Národopisné
oddaleni, „Sbornik Národní museum", Praha 1949, s. 122-123.
Z tego okręgu pochodziły przepiękne, starannie wykonane hafty, które dostarczane do Pragi
przez przeróżnych handlarzy stały się bardzo szybko przedmiotem handlu.
2
�343
KRONIKA
Po wystawie jubileuszowej w 1891 г., na której jednym z największych osiągnięć stała się
„Czeska chata", wypełniona najlepszymi wyrobami czeskiego haftu ludowego i innymi przejawami
twórczości ludowej, świadectwo uzdolnień artystycznych ludu znalazło drogę również i do ówczes
nego Muzeum Królestwa Czeskiego. Kiedy została w 1894 r. ukończona organizacja sali czeskiej,
kontynuowano prace nad zabezpieczeniem pamiątek również z Moraw, Śląska i Słowacji . Zarzą
dowi oddziału historyczno-archeologicznego, któremu podlegały zbiory etnograficzne, udało się
wówczas przy pomocy licznych ofiarodawców stworzyć niewielki, ale piękny zbiór wyróżniających
3
Ryc. 1. Fragment polichromowanej figury św. Jana.
Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka
nr S 1202 dostarczył F . Rehoi
Fot. J . Látalová
się okazów: strojów ludowych, haftów, ceramiki, obrazków na szkle i drobnych przedmiotów
zdobniczych. Część z nich pochodziła z obszaru karpackiego, przede wszystkim z morawskiego
okręgu wałaskiego, okolic Horńacka, morawskich i słowackich Kopanie i okręgu trenczyńskiego.
Dalsze kompletowanie tych cennych zbiorów przebiegało jednak stosunkowo powoli i w zasadzie
było realizowane pod określonym kątem zainteiesowań. Opiekun bowiem tej kolekcji, prof. Koula,
3
Svoboda, op. cit., s. 2; Stránská, op. cit., s. 125-126.
�344
KRONIKA
prowadząc poszukiwania terenowe na Morawach oraz Słowacji i publikując ich wyniki, kładł
nacisk przede wszystkim na artystyczny wyraz wytworów kultury ludowej, przesłaniając tym samym
ich pełniejszą wymowę. Między innymi miało to także i ten skutek, że szereg pięknych przedmiotów
wchodzących w skład kolekcji nie posiadało wyczerpujących metryk.
W tym samym czasie kiedy zarząd „Czeskiej chaty", kierowany przez prof. Koulę, organizował
wystawę etnograficzną w Muzeum Królestwa Czeskiego, także i w innych miejscowościach Czech
i Słowacji z Pragą na czele tworzyły się podwaliny pod przyszłe reprezentacyjne muzealnictwo
Ryc. 2. Fragment polichromowanej figury Marii. Okręg
Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S
1201 dostarczył F . Rehof
Fot. J . Látalová
etnograficzne. W wyniku szeroko zakrojonej akcji zostały zgromadzone bardzo bogate zbiory z całego
obszaru Czech i Słowacji, które wystawiono na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej w 1895 r.
Na bazie tych zbiorów i w pewnym sensie jako przedłużenie wystawy powstało w 1896 r. Etno
graficzne Muzeum Czechosłowackie w Pradze. Założenia oraz zamierzenia tego Muzeum odbiegały
znacznie od polityki muzealnej Muzeum Náprstka i Muzeum Królestwa Czeskiego. Zbiory etno
graficzne zgromadzone na wystawie etnograficznej (1895 r.) i później przejęte przez Muzeum Etno-
�345
KRONIKA
graficzne w przeciwieństwie do ujęć dotychczasowych miały dać pełny przegląd życia i właściwy
obraz kultury ludu wiejskiego na ziemiach czeskich i na Słowacji. Toteż problematykę kolekcji
starano się w miarę ówczesnych możliwości utrzymać w odpowiednich do aktualnych przejawów
życia wiejskiego proporcjach, i co więcej, ze względu na ówczesne tendencje polityczne podkreślić
w niej integralność ziem odpowiadającą w przybliżeniu granicom dzisiejszej CSRS. Przesłanki
polityczne sugerowały również pokazanie materiałów porównawczych przede wszystkim w postaci
szerokiego przeglądu kultur słowiańskich.
W początkach swej działalności Muzeum nie organizowało systematycznych penetracji terenu
w celach kompletowania zbiorów, czy też badań naukowych. W tym okresie praca w Muzeum
polegała głównie na porządkowaniu i klasyfikowaniu eksponatów, jak i na odpowiednim kom
ponowaniu ekspozycji. Zbiory w Muzeum z grubsza odpowiadały terytorialnie i rzeczowo materia
łom zgromadzonym na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej. Były jednak mniej liczne i wsku
tek tego straciły swą wymowę statystyczną; brakowało też dokumentacji, która by wystawę uzupeł
niała. W swoich początkach zbiory muzealne obejmowały oprócz materiału czeskiego i moraw
skiego również dosyć bogaty zbiór eksponatów ludowej kultury słowackiej i piękne zaczątki zbiorów
z niektórych innych ziem słowiańskich. Kultura karpacka zajmowała w tej kolekcji znaczne miejsce
chociażby dlatego, że do tego okręgu należy praktycznie cały materiał wschodniomorawski i śląski
oraz większość eksponatów słowackich (o ile pochodziły z górzystych części kraju). Tych rzeczy
była wielka ilość. Znalazła się tutaj przede wszystkim rozległa kolekcja z morawsko-słowackich
Kopanie i okręgu Homacka oraz zbiorów wałaskich, które obejmowały głównie materiał tekstylny
i hafciarski, uzupełniony kilkoma kompletnymi strojami i wybranymi okazami sztuki ludowej.
W zbiorze wałaskim były również eksponaty dotyczące niektórych rodzajów zajęć ludowych, jak
fajczarstwo, naszyjnikarstwo, wyrób kozików i pewna ilość okazów narzędzi pasterskich. Zbiór
z Beskidu Śląskiego tworzyły przede wszystkim okazy strojów ludowych i hafty — niektóre z nich
bardzo stare — srebrne ozdoby stroju, stare dokumenty prawne i zwyczajowe oraz trochę malo
wanych mebli.
Bardziej obszerna była kolekcja słowacka. Wyróżniała się przede wszystkim haftami i ko
ronkami oraz całkowicie się nastawiła na uwydatnienie pięknych, uszlachetnionych form arty
stycznych wytworów kultury ludowej, a nawet wyraźnie dążyła do przedstawienia całokształtu
tej kultury, podobnie jak to miało miejsce przy zbiorze czeskim. Pod względem terytorialnym ekspo
naty ze Słowacji ograniczały się do obszarów, skąd pochodziły piękne hafty, które były przy ów
czesnych uciążliwych warunkach komunikacyjnych lepiej dostępne, względnie do obszarów, chociaż
niedostępnych, to jednak dzięki niektórym zbieraczom lepiej poznanych. Do takich znanych ziem
należała cała dolina Wagu, Orawa, dolina Nitry, Góry Głogowieckie (Hlohovecké), dolina Hronu
oraz północna część dawniejszego Hontu i Gemeru. Z tych ziem pochodziły również zbiory
Muzeum Etnograficznego z pojedynczymi okazami z okolic Koszyc i Presova, z Vazca itp.
Przeważał materiał z zachodniej i południowo-zachodniej części kraju i ze środkowej Słowacji,
głównie z Detvy.
Obok tego jednak miało Muzeum już w pierwszych latach działalności także niemały zbiór
okazów sztuki ludowej z karpackiej części Ukrainy (przede wszystkim z ówczesnej Galicji), który
otrzymało częściowo w roku 1899 po zmarłym F . Rehofu, częściowo w 1901 r. z Kosowa . Tak
powstała w Muzeum kolekcja około 300 przedmiotów, obejmujących przede wszystkim okazy
sztuki ludowej i kompletne dwa piękne stroje z okolic Jaworowa. Nie była wprawdzie tak intere
sująca i wszechstronna, jak zbiory Náprstka, odznaczała się jednak wartością artystyczną poszcze
gólnych eksponatów.
Początkowa kolekcja muzealna (ok. 10000 przedmiotów), którą posiadał instytut do dyspozycji
w pierwszych latach działalności w swoim dotychczasowym budynku na Smichowie, stanowiła
4
4
Zbiory pochodzą ze spuścizny Jana C i e r p i ę t y - Ś w i e y k o w s k i e g o z Kosowa (Vestník
Národopisného musea ceskoslovanského, 1902, s. 8) i obejmują przeszło 170 przedmiotów.
�346
KRONIKA
bardzo dobrą podstawę do stworzenia przejrzystego zbioru karpackiej kultury ludowej. Materiał
obejmował zaledwie czwartą część wszystkich zbiorów. W następnych latach Muzeum starało się
stopniowo zbiory i luki w nich istniejące uzupełnić. Działalności tej jednak brakowało koniecznej
intensywności i świadomości celu. Główna przyczyna takiego stanu rzeczy leżała w nieznacznej
liczbie fachowych pracowników i w tym, że Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne jako prywatny
instytut przez państwo skromnie dotowany, a administrowany przez Towarzystwo Czechosło
wackiego Muzeum Etnograficznego, stale borykało się z trudnościami finansowymi i było skazane
bardziej na dary przyjaciół aniżeli na własną działalność kolekcjonerską. Przyrost zbiorów był
więc nadal bardzo nierównomierny również i w następnych latach, a gdy osłabło zainteresowanie
publiczności, obudzone kiedyś nowymi celami i popularnością wystawy etnograficznej, opadał
i prawie wygasł. Mimo to zbiory się rozwinęły w okresie przed I wojną światową dosyć znacznie,
a nowe nabytki obejmowały niektóre cenne uzupełnienia z obszaru karpackiego. Na szczególną
uwagę zasługuje zbiór P. Wyhlidala ze Śląska z szeregiem bardzo rzadkich starych haftów uzyski
wanych często z majątku kościelnego, hafty i okazy rzemieślniczych wyrobów ludowych z okręgu
wałaskiego, interesujące uzupełnienia do zbioru huculskiego, głównie zabawki z Jaworowa, pisanki
i pierścionki, mnóstwo haftów z pogranicza morawsko-słowackiego oraz materiał ikonograficzny
i etnograficzny z byłego Hontu .
Po powstaniu Republiki Czechosłowackiej Muzeum Etnograficzne zostało przejęte przez admi
nistrację państwową, a zbiory zostały dołączone do Muzeum Narodowego w Pradze. Finansowa
sytuacja instytutu wprawdzie się polepszyła, jednak w sposobie jego pracy z początku niedużo się
zmieniło. Zbiory przez połączenie z materiałami etnograficznymi Muzeum Narodowego nie zmie
niły jednak swojego charakteru (jeżeli nie weźmiemy pod uwagę ważnej przemiany, do której
doszło poprzez wydzielenie zbiorów rolnictwa ludowego i innych zawodów oraz modeli budynków
dla muzeum rolniczego). Szybko jednak koło zakładu, który ciągle jeszcze w istocie nie pracował
w terenie, zaczęli się grupować obok dotychczasowych sympatyków i nowi pracownicy. Dzięki
nim do zbioru muzealnego trafił również materiał etnograficzny pojęty u zbieraczy bardziej nowo
cześnie, aniżeli to było dotychczas w zwyczaju. Nowym zagadnieniem dla etnografii była Ukraina
Zakarpacka, przyłączona wtedy do młodego państwa i przedstawiająca dzięki złym warunkom,
w których żyła ludność, prawdziwy rezerwat ciekawych starych form kultury ludowej, osiągają
cych nierzadko godny uwagi poziom artystyczny. Samo Muzeum nie przejawiało aktywności w ba
daniach tego kraju, otrzymywało jednak względnie kupowało materiał ikonograficzny i zbiory
od tych, którzy tam przeprowadzali poszukiwania, a pomiędzy nimi byli i wybitni badacze . W roku
1929 przewieziony został do Pragi ze wsi Medvedovec koło Mukaceva drewniany kościółek Św.
Michała, pochodzący chyba z drugiej połowy X V I I stulecia, który Muzeum zrekonstruowało w dziel
nicy Petfin na zboczu, powyżej budynku Muzeum. W tym samym roku Muzeum otrzymało wielki
zbiór materiału etnograficznego z Ukrainy Zakarpackiej, zgromadzony przez tamtejszy Oddział
Zarządu Szkolnego i obejmujący ponad 3900 dokumentów kultury ludowej i fotografii ze wszyst
kich części danego obszaru. Przy zestawianiu zbiorów kierowano się przede wszystkim wartością
artystyczną eksponatów. Zbiory składają się głównie z materiału tekstylnego (kompletnych strojów
i ich miniatur, haftów i tkanin), ozdób, rzeźb i ceramiki, eksponatów związanych ze zwyczajami
i kilku modeli budowli. Są również odpowiednio uzupełnione pięknymi fotografiami i obrazują
w ten sposób bardzo wartościowy, wszechstronny przegląd ludowej kultury materialnej ludności
ukraińskiej z wschodniej części Karpat.
W tych latach Muzeum zaczęło z wolna rozwijać także i własną działalność kolekcjonerską
i naukową, kierując ją w dużej mierze w stronę wschodnich części kraju. W ten sposób zyskiwało
5
6
5
Wszystkie dane co do zasobów Czechosłowackiego Muzeum Etnograficznego i oddziału
etnograficznego Muzeum Narodowego, o wyprawach kolekcjonerskich i ich rezultatach, są za
czerpnięte z inwentarzy, katalogów, ksiąg inwentarzowych i z wewnętrznego pisemnego mate
riału oddziału etnograficznego Muzeum Narodowego.
Np. P. Bogatyrev, A. Kozmínová, O. Vondrácek i inni.
6
�347
KRONIKA
Ryc. 3. Ryty i polichromowany drewniany obrazek z Jaworowa. Okręg
Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1084 dostarczył F. Rehof
Fot. J . Látalová
�KRONIKA
348
zarówno zajmujący materiał z okręgu wałaskiego (przede wszystkim dzięki zapobiegliwości w za
kresie fotografii ówczesnego dyrektora, dr V. Fabiana), jak też ze Słowacji, skąd przywozili foto
grafie i zbiory niektórzy wybitni etnografowie .
Wydatną pomoc uzyskało sobie kierownictwo oddziału i w osobach kilku słowackich przekupni,
którzy w Pradze sprzedawali słowackie hafty i okazy sztuki ludowej; zrozumieli oni bowiem wyma
gania Muzeum i przywozili potem do zbiorów bardzo interesujące i wartościowe rzeczy z okolic
Modrego Kamienia, Krupiny i Zvolenia, Dobśina, Rozñavy i z okręgu bratysławskiego.
Właściwą, rozleglejszą działalność kolekcjonerską rozpoczął oddział etnograficzny Muzeum
Narodowego od roku 1932, gdy kierownictwo instytutu przejęła D. Stránská. Zaczęła ona od razu
dążyć do celowego tworzenia i uzupełniania zbioru, postanawiając odrzucić jego dotychczasową
jednostronność i ze zbioru zabytków sztuki ludowej przebudować go na zbiór naprawdę etno
graficzny. Ten zamiar pociągnął za sobą oczywiście zwrócenie uwagi na wschodnią część państwa,
gdzie tradycyjna kultura ludowa była jeszcze żywa i można było nadal uzyskiwać interesujący
materiał. Dotąd miało Muzeum zbiór wprawdzie obszerny, ale — jak już wspomniano — o bardzo
specjalnym charakterze i nie odpowiadający zamiarem nowego zarządu instytutu.
Pierwsze wyprawy wiodły do północnej Słowacji, na obszar Tatr, którego niezmiernie cie
kawa kultura ludowa w Muzeum praktycznie wcale nie była reprezentowana. Dzięki intensywnej
działalności kolekcjonerskiej udało się w ciągu dwu lat zgremadzić dosyć materiału, żeby Muzeum
urządziło w 1933 r. razem z innymi instytucjami wielką wystawę: „Tatry Słowackie, kraj i ludzie",
w której położono nacisk na materiał etnograficzny (ikonograficzny i plastykę). Obejmował on
nie tylko odzież ludową, dom, jego urządzenie w oryginale i w modelach, ale również eksponaty
dotyczące zwyczajów oraz narzędzi pracy, głównie pasterzy i drwali. Wystawa ta zaznajomiła
właściwie po raz pierwszy społeczeństwo czeskie z kulturą ludową okręgu tatrzańskiego, a materiał
zgromadzony na niej stał się zaczątkiem dalszych zbiorów. Dzięki wystawie powstał w Muzeum
Etnograficznym piękny zbiór zabytków tatrzańskiej kultury ludowej. Również niektóre z dalszych
muzealnych wypraw kolekcjonerskich w latach 1934—1936 wiodły na Podtatrze, skąd uzyskano
cenny materiał ikonograficzny, jak również plany i rysunki budownictwa ludowego, ich szczegóły
itp. Poza tym zwracały stale uwagę i inne rejony słowackie, przede wszystkim Ćićmany i sąsiednie
wsie z kulturą o bardzo archaicznym charakterze, okolice Trenćanskiej Tępiej i Trenćanskich
Teplic, Kysúcy, okolic Bańskiej Bystricy, Modrego Kamienia, Zvolenia, Dobiśina i Rozñavy.
Mniejsze ekspedycje podejmowało Muzeum i do morawskiej części Beskidów, przede wszystkim
na obszar wałaski, zaś w roku 1937 zbiory zostały wzbogacone o obszerną kolekcję haftów śląskich
i części strojów ludowych , których zasadniczy trzon mieścił się już poza okręgiem karpackim,
na obszarze opawskimi".
Intensywną działalność kolekcjonerską Muzeum, kierowanego przez D . Stranską, przerwała
I I wojna światowa, podczas której zbieranie eksponatów w terenie praktycznie zupełnie ustało
zbiory muzealne wzrastały bardzo wolno. W tym czasie, tj. w roku 1943, powzięto zasadniczą
decyzję, a mianowicie przeniesienia z Muzeum Náprstka zbioru etnografii słowiańskiej do działu
etnograficznego Muzeum Narodowego, skąd wywieziono zbiór eksponatów niesłowiańskich kultur
7
8
9
7
Np. K . Chotek, D. Stránská, P. Bogatyrev, A. Václavík, I. Vydra i inni.
Z większych ekspedycji trzeba wspomnieć wyprawy do Ośturni, Liptovskiej Teplićki,
Lendaka, Vazca, Spiśskiej Belej, SvoSova, Batizovców, Maldura, Vychodnej, Liptov. Sliacov,
Malej Frankovej, Trstenej, Suchej Hory itd. w roku 1933, w okolice Rużomberka i Mikulása
(Huty, Vel. Borovej i innych) w roku 1934, na Oiawę i do górnego Liptowa w roku 1936.
Kolekcja M. Vecerkowej z Opavy, zawierająca około 230 przedmiotów.
Należy zauważyć, że nie został podany wykaz wypraw kolekcjonerskich oddziału etnografi
cznego w tym okresie, ale tylko przypomniano te, które były zorganizowane do obszaru Karpat.
Muzeum organizowało w latach 1932-1939 takie wyprawy w Czechach, na Morawach i w Bułgarii.
Działalność kolekcjonerska była w tym czasie organizowana i kierowana przez D. Stranską, po
dróże przedsiębrała przede wszystkim ona sama przy współudziale pracowników muzealnych
R. Blazkovej i H . Fickovej.
8
9
1 0
�349
KRONIKA
11
ludowych do Muzeum Náprstka. Zbiory były później stopniowo przekazywane . Ostatecznie
w byłym Muzeum Etnograficznym połączyły się wszystkie trzy starsze praskie zbiory etnogra
ficzne w znakomitą, obszerną muzealną całość, dołączoną do Muzeum Narodowego w Pradze.
Nowy okres prac kolekcjonerskich i naukowych rozpoczął dział etnograficzny Muzeum Na
rodowego dopiero w roku 1948, gdy wszystkie zbiory wióciły do Pragi i zostały znowu uporządko
wane i wystawione. Zajęto się w tym czasie, z inicjatywy D. Stránskiej, przede wszystkim górzystą
częścią Śląska, skąd w Muzeum znajdowała się tylko bardzo mała ilość zabytków, chociaż w tam
tejszych okolicach górskich zachowały się bardzo interesujące i stare formy kultury ludowej. Dlatego
Ryc. 4. Chata we wsi Trnie, powiat Zvolen. Ze zbiorów fotografii E . Málka, z pierwszej
ćwierci X X w.
Fot. E . Małek
pracownicy oddziału i niektórzy współpracownicy spoza Muzeum podjęli w latach 1948 — 1951
szereg wypraw do ziemi jabłonkowskiej i cieszyńskiej. Stamtąd też przywieźli szereg godnych uwagi
okazów sztuki ludowej, dotyczących przede wszystkim odzieży, mebli, poza tym staiych skrzyń-schowków, z których jedna, drążona zpnia topoli, jest datowana na rok 1738. Udało się tam uzyskać
obszerną i bardzo cenną kolekcję srebrnej biżuterii, obejmującą ponad 130 sztuk, między nimi
unikat — lity pas członowy. Dalsze wyprawy badawcze podjęli pracownicy oddziału w okolice
Czacy, przede wszystkim do wsi położonych na granicy słowacko-polsko-śląskiej (Czerne, Skaliste,
Czadeczka, Oszczadnica), a w latach 1952 — 1953, współpracując z Czechosłowackim Towarzyst
wem Etnograficznym, znowu na Śląsk, do okręgu łaskiego, do dolin Ostrawicy i Morawki, w oko
lice Mistka i Frydka oraz do ziemi jabłonkowskiej (Mosty, Łomna, Górna i Dolna Koszarzyska
i inne). Następstwem tych wypraw była z jednej strony ikonograficzna dokumentacja ludowej
architektury i współczesnego stanu kultury ludowej oraz jej zmian, z drugiej zbiory obejmujące
1 1
S t r á n s k á , op. cit., s. 124.
�KRONIKA
350
przede wszystkim eksponaty dotyczące ludowych zajęć (drwalstwo, rolnictwo), wyposażenie wnętrza,
obyczaje i odzież (np. unikat — żeńska koszulka i żywotek z Dobrej koło Frydka).
Inne dw'e o większym zasięgu wyprawy kolekcjonerskie podjęli pracownicy oddziału w latach
1953 i 1954 do północno-wschodniej Słowacji. Celem ich było w miarę możliwości zebranie zestawu
wytworów kultury ludowej z tego obszaru, których do tej pory Muzeum zupełnie nie posiadało.
Brak ten był tym uciążliwszy, że chodziło w pewnym stopniu o obszary zamieszkałe przez ludność
ukraińską i sąsiadującą z Ukrainą Zakarpacką, skąd pochodzi znajdujący się w Muzeum obszerny
zbiór, akurat nie posiadający uzupełnienia ze strony słowackiej. W czasie niezbyt długich dwu
wypraw nie można było wprawdzie uzyskać zbyt wielu materiałów w okręgach zniszczonych nie-
Ryc. 5. Domy w Ciernym Balogu, pow. Brezno
Fot. E . Milek
dawno działaniami wojennymi, mimo to udało się jednak stworzyć mniejsze całości, obejmujące
egzemplarze starszej i współczesnej odzieży i ceramiki ludowej, okazy wyrobów domowych i narzędzi
rolniczych oraz znaczną ilość fotografii dokumentarnych, przedstawiających współczesny stan
kulturowy.
W latach 1950 i 1951 Muzeum kompletowało zbiory w ramach mniejszych wypraw także
na niektórych mających ulec zatopieniu terenach (przyszłych jezior sztucznych — od tłum.), np. na
Orawie i w okolicach Modrego Kamenia. Również tematyczny zbiór ludowych drukowańców objął
z powodzeniem niektóre okręgi karpackie (wałaski, puchowski, Vazec, Turie Pole i Velky Lom).
Współpracując z Instytutem Etnograficznym Słowackiej Akademii Nauk pracownicy oddziału
prowadzili kilka lat systematyczne badania także nad odzieżą ludową w okolicach górskich koło
Povazskiej Bystricy, które przyniosły dla Muzeum cenną zdobycz nie tylko z zakresu dokumentacji
tamtejszych strojów ludowych, ale również i urządzenia gospodarstwa domowego, drobne narzędzia
i naczynia, skrzynie ludowe, środki komunikacji i inne. Dzięki badaniom słowackiej biżuterii
ludowej wzbogaciły się zbiory muzealne o niektóre okazy ozdób ludowych, domowej obróbki
kruszca oraz o fotografie .
12
1 2
W podróżach kolekcjonerskich i naukowych z pracowników oddziału etnograficznego
brali udział przede wszystkim: w latach 1947-1951 D. Stránská i H. Johnová z udziałem M. Jirouśkovej; od 1952 r. H . Johnová (w okolice Modrego Kamenia, do Vazca, na Orawę, do Kisucy, ziemi
�KRONIKA
351
Również współpracownicy spoza Muzeum dzielili się z nim niektórymi rezultatami swoich
badań oraz zbiorami z zakresu kultury karpackiej. Udane były np. wysłanie M. Pulcy do doliny
Wagu, celem zebrania narzędzi, i wyprawa J. Stañkovej, dzięki którym Muzeum uzyskało przede
wszystkim eksponaty z zakresu ludowego tkactwa znad górnego Hronu (Horehroní) i Podtatrza
oraz materiał fotograficzny.
Dzięki opisanemu rozwojowi praskich zbiorów etnograficznych i działalności pracowników
Muzeum doszło do tego, że w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego powstał i rozrósł się
dosyć duży kompleks eksponatów reprezentujących kulturę ludową okręgów karpackich. W bardzo
zwięzłym przeglądzie można ująć ogólny charakter zbioru następująco:
Ryc. 6. Czarna, bogato zdobiona skrzynia z Zdechova, pow. Vsetín. Ze zbiorów etnograficznych
Muzeum Narodowego
Fot. J . Stenc
Z południowych części Białych Karpat pochodzą przede wszystkim zbiory z Morawskich
Kopanie i z okręgu horńackiego. Stanowią one bogaty przegląd tamtejszych haftów i części strojów
ludowych, a także nieco eksponatów z zakresu ludowej sztuki stosowanej (rzeźby, obrazy na
szkle). Znajduje się również i dosyć obszerny zbiór fotografii z niektórymi bardzo starymi
i wartościowymi zdjęciami. W przybliżeniu również taki sam charakter mają kompletne zbiory
jabłonkowskiej, w dolinę Ostrawicy, do okręgu horńackiego i północno-wschodniej Słowacji,
badania nad ludową biżuterią) i A. Plessingerová (na Spisz, dolinę Ostrawicy, do okręgu horńac
kiego, do północno-wschodniej Słowacji, w okolice Pov. Bystricy). Oprócz tego pracownicy Muzeum
przedsiębrali także szereg wypraw do innych okręgów, głównie czeskich.
�352
KRONIKA
ze słowackich zboczy tych gór. Pochodzący stamtąd materiał ikonograficzny jest jednak wyraź
nie uboższy.
Bogato jest reprezentowany w Muzeum morawski okręg wałaski, nie tylko przez liczne starsze
i nowsze okazy haftów ludowych oraz przez stroje ludowe, w całości, jak i w ich części, ale i przez
określone okazy i eksponaty z zakresu ludowych narzędzi rolniczych, drwalstwa, pasterstwa, zajęć
domowych i przez niezwykle obszerną kolekcję fotografii, pochodzącą przede wszystkim z Vsetínska. Piękny zbiór przechowuje Muzeum i z przeciwległej strony słowackiej, a mianowicie z okolic
Púchova i Povazskiej Bystricy. Z okręgu puchowskiego pochodzą przede wszystkim piękne
stare hafty, zebrane już z końcem X I X w. Nadto w okolicy Pov. Bystricy zebrano dość kompletny
zbiór eksponatów z zakresu starszej i współczesnej odzieży ludowej, rolnictwa, przemysłu drzewnego
i narzędzi pasterskich, ceramiki wraz z dokumentacją dotyczącą ludowych zwyczajów (przeważnie
ze wsi Mariková i Papradno). Stosunkowo dużo zabytków zdobyto również na Śląsku. Stare zasoby
obejmujące bardzo cenne okazy sztuki hafciarskiej z końca XVIII i X I X w., ozdoby, drobne narzę
dzia, meble, zabawki, ceramikę i przedmioty dotyczące stosunków prawnych (godny uwagi jest np.
zbiór samorodnych sołtysich „kluk"). Z nowszymi zbiorami trafiły do Muzeum również młodsze oka
zy haftów i strojów ludowych, przede wszystkim materiały góralskie dotyczące zajęć ludowych, bu
dowli i wnętrz, transportu, obyczajów itd. W materiale ikonograficznym, uzupełniającym ten zbiór,
jest dużo fotografii przedstawiających osiedla i dom oraz nieco okazów dotyczących zajęć ludowych.
Z przyległych okręgów słowackich położonych na stokach Beskidów Muzeum posiada sto
sunkowo bardzo mało materiałów, głównie pojedyncze okazy ludowej odzieży.
Pozostałe górzyste części Słowacji są na ogół wszystkie reprezentowane w zbiorze oddziału
etnograficznego. Zupełnie brak tylko eksponatów odnoszących się do życia i kultury mniejszości
etnograficznych, jak węgierska z południowej części kraju, niegdyś niemiecka, np. na Spiszu. Zostało
to spowodowane tym, że Muzeum miało zawsze program konsekwentnie słowiański i nie groma
dziło wytworów kultury niesłowiańskiej, i to nawet wtedy, gdy pochodziły z obszaru naszego
państwa.
Pomimo intensywnej działalności kolekcjonerskiej pozostał jednak do dnia dzisiejszego zbiór
słowacki wyraźnie niewyrównany. Podczas gdy z niektórych okręgów Muzeum posiada dużo dość
różnorodnego materiału, z innych nie ma ich wcale. Pod względem etnograficznym najcenniejsze
są zbiory z okręgów tatrzańskich, z okolic Trenćanskiej Tępiej i Trencanskich Teplic, Rajcy, Pov.
Bystricy, Zvolenia i Modrego Kamenia, Dobśina, Bardejowa i Presova. Z tych ziem ma bowiem
Muzeum do dyspozycji także nowsze i całkiem nowe zbiory, nastawione nie tylko na sztukę ludową,
ale również na okazy informujące o sposobie życia, zatrudnienia itd. Nadto w kilku wypadkach
dotyczą one współczesnej kultury ludowej oraz jej przeobrażeń, różnic społecznych itp. Dla etno
grafa szczególnie ważne są zbiory narzędzi do domowej wytwórczości tekstylnej i odpowiednie
wyroby tekstylne. Zupełnie wyjątkowy okaz stanowi np. warsztacik tkacki do tkania pasów na
deseczkach, który zdobyła w 1933 r. w cechu w Prievidzy dr Stránská, a który jest jedynym przykła
dem tego sposobu tkania z Karpat Zachodnich. Oprócz tego Muzeum posiada piękną kolekcję
warsztatów tkackich i deseczek do tkania na ramie, a także do sporządzania pasów, tkanin,
koronek i rękawic; ma również snowadła i inne narzędzia.
Z Podtatrza, doliny Wagu i okolic Rajcy przywieźli pracownicy Muzeum zbiory narzędzi
pasterskich od kija do narzędzi i naczyń do wyrobu sera. Obszerny jest zbiór ceramiki słowackiej,
wśród której pierwsze miejsce zajmuje majolika. Główne warsztaty do wyrobu majoliki są w zbio
rach muzealnych bardzo dobrze reprezentowane przez swoje starsze i nowsze wyroby. Nie bra
kuje również i wielu wyrobów garncarskich. W ostatnim czasie zdobyto eksponaty niektórych
jeszcze pracujących warsztatów, których dotąd w zbiorach nie było (Bardejov, Presov). Naj
większa liczba eksponatów słowackich pochodzi z południowo-zachodniej części kraju, z okolic
Bratysławy, Trnavy, Pieśtan, Myjavy itp., ale obejmuje prawie tylko ceramikę i hafty, które nie
są określone pod względem miejsca i czasu, dlatego nie mają większego znaczenia naukowego,
oprócz wartości czysto estetycznej. Ciągle jeszcze stosunkowo mało materiału Muzeum posiada
�353
KRONIKA
Ryc. 7. Półka na naczynia z Suchej Hory, pow. Trstená
Fot. J . Stenc
z północno-wschodniej i wschodniej części kraju, głównie z okręgu bojkowskiego i łemkow
skiego.
Muzeum Narodowe posiada w swoim oddziale etnograficznym również dosyć rozległy zbiór
obrazujący karpacką kulturę ludową z krajów sąsiadujących z CSRS, ale — jak to już zaznaczo
no — nie jest on jednak całkowity i usystematyzowany. Muzeum również prawie zupełnie nie
posiada materiału z polskiej strony masywu karpackiego, gdyż kilka zabytków, przypadkowo
Etnografia polska, t. V
23
�354
KRONIKA
uzyskanych albo sprowadzonych do Słowacji i tam zakupionych, nie zasługuje nawet na wzmiankę.
Jedynie zbiory z Ukrainy zgromadzone w Muzeum zasługują na uwagę. Jak już wspomniano, od
dział etnograficzny posiada bogatą kolekcję okazów huculskiej kultury ludowej, która po po
łączeniu zbiorów Náprstka i dawnego Muzeum Etnograficznego rozrosła się w całość o wysokiej
wartości etnograficznej (3000 egzemplarzy). Również z przyległego Okręgu Zakarpackiego USRR
zna!ad się w Muzeum zbiór złożony z ponad 4000 przedmiotów, uzupełnionych mnóstwem foto
grafii i dużą ilością materiału rysunkowego. Dodajmy, że z rumuńskiej części Karpat w Muzeum
Etnograficznym zgromadzono tylko pojedyncze przedmioty, głównie elementy strojów ludowych.
Oddział etnograficzny praskiego Muzeum Narodowego posiada więc z okręgu Karpat obszerny
i wartościowy zbiór, obejmujący dużo cennego materiału. Zbiory karpackie stanowią co najmniej
jedną trzecią całości zbiorów muzealnych, co w przybliżeniu wynosi od 25 000 do 30 000 przed
miotów. Jest to zbiór naprawdę bardzo wartościowy, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że
powstawał od dziewięćdziesięciu lat i zgromadził zabytki od XVIII w. do chwili obecnej. Dużo
z nich ma charakter wyjątkowo rzadki i znakomicie wyjaśnia starsze fazy karpackiej kultury lu
dowej. Obck swojej bezsprzecznej wartości ten wielki zbiór posiada jednak również i poważne braki,
z powodu których Muzeum musi planować dalsze badania i wyprawy kolekcjonerskie do okręgów
karpackich.
Wyżej wskazano już, że poszczególne okręgi etnograficzne są reprezentowane w zbiorach
nierównomiernie i przez dość różny materiał. Nie jest to jednak ich jedyny brak. Jest rzeczą ważną,
że w praktycs wszystkie okazy obrazują życie i kulturę ludności wiejskiej, rolniczej lub pasterskiej,
a tylko mała ilość zbiorów charakteryzuje lównież inne warstwy społeczeństwa. Poza zbiorami
z ostatnich lat poprzednio prawie wszystkie tworzone były według tradycyjnego „muzealnego
wzoru", dlatego też starały się przedstawić najpiękniejszą postać kultury ludowej, a przede wszyst
kim sztukę luJową i jej najcenniejsze i najstarsze przejawy. Tam, gdzie zachodziły pod wpływem
zmian ekonomicznych i warunków społecznych zasadnicze przemiany kultury ludowej, zbiory
wystrzegały się troskliwie „zdegenerowanych" form, uboższych albo artystycznie mniej wartościowych
wytworów współczesnych. Wielkim zainteresowaniem cieszyły się archaiczne formy lub szcze
gólnie malownicze czy niezwykłe, a nawet wtedy, gdy były czasem nietypowym przejawem nędzy.
We wszystkich nowoczesnych zbiorach starano się zwrócić uwagę i na elementy codziennego by
towania, na pracę i jej wpływ na kulturę, mimo to jednak decydujące znaczenie miał nadal este
tyczny punkt widzenia. Karpackie zbiory Muzeum Narodowego w Pradze przedstawiają dzisiaj
bezcenny materiał dla studium starych cech karpackich kultury ludowej, ich szczytowych form
z punktu widzenia estetycznego. Współczesne postępowe rozumienie nauki etnograficznej stawia
przed Muzeum jednak wielki cel przebudowania zbioru zabytków karpackich przez systematyczne
badania i uzupełnienie go elementami wiedzy o przemianach historycznych sposobu życia i kul
tury ludności góralskiej.
Helena Johnová (Praha)
Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M TATRZAŃSKIEGO I M . T. CHAŁUBIŃSKIEGO
W ZAKOPANEM
Zakładając w 1888 r. Muzeum Tatrzańskie jego twórcy przystąpili do dzieła z konkretnym
i przemyślanym programem, który nowej placówce wytyczył i zadania, i obszar mający być przed
miotem jej działalności. W koncepcji założycieli Muzeum jest nie tylko dydaktyczną, ale i naukową
instytucją, obejmującą swoim zainteresowaniem Tatry i najbliższe im okolice. Tylko z tego terenu
miało nastąpić „gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych" oraz „wytworów prze
mysłu miejscowego". Wymieniają więc statutowe założenia kolekcjonowania okazów mineralo
gicznych, zoologicznych, botanicznych, etnograficznych, archeologicznych, nadto „książek, ry
sunków, planów i map" dotyczących wytyczonego obszaru.
�KRONIKA
355
Do dziś nie zmienił się w zasadniczych punktach program regionalnego Muzeum pod Tatrami.
Przybyły z czasem nowe zadania i obowiązki, jak np. działalność wydawnicza, akcja oświatowa,
poszerzyły się granice terenowej penetracji, jednak wytyczne sprzed siedemdziesięciu dwóch lat
pozostały te same.
Jest w nich jedno niedomówienie: jak rozumieć „najbliższe okolice Tatr"? Tego nie wyjaśniono.
Prawdopodobnie fundatorowie początkującej i w trudnych warunkach zakładanej placówki uznali,
że jeszcze za wcześnie sięgać w odleglejsze tereny Podhala, i stąd sprawa granic zasięgu pozostała
otwarta i przekazana przyszłości.
Dopiero znacznie późniejsze warunki wpłynęły na ustalenie granic terytorialnej działalności.
Ostateczne ich zdefiniowanie przypada na lata 1918 — 1922 w związku z nowymi ogólnopolskimi
i miejscowymi wydarzeniami.
Ten okres przyniósł krajowi niepodległość. Podczas gdy przez trzydzieści lat w austriackich
czasach zaledwie raz jeden jedyny otrzymało Muzeum subwencję od zaborczej władzy po licznych
staraniach i przy wielkiej protekcji „wysoko postawionych osób", to w niepodległej Polsce finan
sowej pomocy zaczęły udzielać własne ministerstwa. Choć niedostateczne, nieregularne i nie zawsze
pewne bywały zasiłki w międzywojennym okresie, przecież po latach zastoju lub mizernego postępu
umożliwiały stopniowy rozwój i żywszą kolekcjonerską działalność na większym obszarze Podhala.
Rozszerzyły się w tym czasie południowe granice państwa i nowotarski powiat powiększył się przez
przyłączenie bliskich Podhalu polskich wsi na Spiszu i Orawie, gdzie nie istniała wtedy żadna mu
zealna placówka.
Z miejscowych wydarzeń, które zapoczątkowały nowy okres w dziejach Muzeum Tatrzańskiego,
na pierwszym miejscu znajduje się ukończenie budowy murowanego muzealnego gmachu i prze
niesienie jeszcze niezasobnych zbiorów z dawnego drewnianego budynku do murowanicy. Dawała
ona wielokrotnie więcej możliwości systematycznej pracy w regionie i gromadzenia eksponatów.
Już w pierwszych latach gospodarowania w nowym pomieszczeniu wzbogaca się dział etnogra
ficzny kilkoma cennymi i licznymi kolekcjami prywatnych zbieraczy, zawierającymi eksponaty
z odleglejszych wsi Podhala. Również ważnym wydarzeniem była ówczesna reorganizacja Towarzys
twa Muzeum Tatrzańskiego. Przez utworzenie naukowego organu nadzorczego, przez mianowanie —
po raz pierwszy od trzydziestu paru lat — stałego pracownika dla działu etnograficznego i stałego
dla działu przyrodniczego podkreślono dobitnie naukowy charakter Muzeum, z tym jednak ogra
niczeniem, iż dział etnograficzny miał być i naukowy, i dydaktyczny, natomiast przyrodniczy —
tylko dydaktyczny. Taka decyzja, zapoznająca konieczność stałej pracy naukowej w wyjątkowo
charakterystycznym regionie, spotkała się nieraz z uzasadnioną krytyką nie tylko ze strony przy
rodników. Od wspomnianej decyzji mija prawie czterdzieści lat, a przez ten czas zmieniły się po
glądy na naukową pracę na prowincji i zmniejszyły centralistyczne ambicje. Toteż Muzeum powoli
przygotowuje teren dla właściwego charakteru także przyrodniczego działu.
Jednocześnie z opisanymi nowymi warunkami ustalają się granice etnograficzne kolekcjo
nerskiej ekspansji Muzeum Tatrzańskiego. Obejmują -one całe Podhale, tj. Nowotarszczyznę i jej
południową część, czyli tzw. Skalne Podhale, od borów orawskich po Czorsztyn i od Tatr ku po
łudniowym stokom Gorców, oraz polskie osadnictwo na Spiszu i Orawie. Nie należą tu tereny
pienińskie, niesłusznie podciągane pod termin Podhale.
Tylko z tego obszaru gromadzi się dawne i współczesne przedmioty z zakresu etnografii i sztuki
ludowej. Jeżeli w muzealnej kolekcji znajduje się mała ilość okazów spoza tych granic, np. z Pienin
lub Podegrodzia, to wyłącznie dla celów porównawczych (ubiór, ornament). Wszystko, co pochodzi
z darowizn z jakiegokolwiek zakresu, a nie wiąże się z celami Muzeum Tatrzańskiego, przekazu
jemy innym właściwym instytucjom. Tak np. otrzymany w darze olejny obraz Kraszewskiego
z widokiem z San Remo skierowaliśmy do Muzeum Narodowego w Warszawie, rękopis o dziejach
poczty w Kongresówce przeszedł do zbiorów wrocławskiego Muzeum Pocztowego.
Muzeum posiada dział przyrodniczy liczący kilka tysięcy okazów, dział etnograficzny, pewną
ilość eksponatów z zakresu historii i z dziejów techniki (dawne tatrzańskie górnictwo i hutnictwo),
�356
KRONIKA
małą kolekcję grafiki, trochę obrazów oraz bibliotekę. Otwarte są tylko dwa działy, etnograficzny
i przyrodniczy.
Zbiory etnograficzne i sztuki ludowej, liczące obecnie ponad 5400 przedmiotów, są wprawdzie
pokaźne, ale jeszcze nie wystarczają do pełnego poznania Podhala, ponieważ nie obrazują wszyst
kich problemów dawnego i bieżącego życia góralskiej ludności i nie informują o wszystkich okolicach
regionu. Tak np. dotychczas źle jest reprezentowane rolnictwo, rybołówstwo, pszczelarstwo, trans
port, obrzędy, dziecinne zabawki, lecznictwo itd. Duże braki dotyczą mało zbadanych wsi na
północ i wschód od Nowego Targu oraz niektórych zakątków Spiszą i Orawy. Oczywiście stopniowo
uzupełnia się niekompletne grupy eksponatów.
W związku z obecną ilością zbiorów i dalszym kolekcjonowaniem należy podkreślić, że Muzeum
Tatrzańskiemu przybędzie w ciągu następnych lat nowy dział, mianowicie skansen, podhalański
park etnograficzny złożony z 16 zagród, szałasów i ginących w szybkim tempie ludowych obiektów
przemysłowych, jak folusz, tartak, młyn, olejarnia, browar i kuźnia. Wnętrza mieszkalnych bu
dynków i stodół trzeba będzie wyposażyć w odpowiednie sprzęty i urządzenia z danej miejscowości,
ponieważ przenoszone stamtąd zabudowania przeważnie już nie zawierają staroświeckich okazów
lub posiadają je tylko szczątkowo.
Zwracam uwagę, iż niektóre grupy w muzealnej kolekcji są wyjątkowo liczne, podczas gdy
inne znajdują się na dalekich miejscach, np. bogaty zbiór obrazów na szkle czy ozdobnej ceramiki
i bardzo skromna ilość rolniczego sprzętu. Taka dysproporcja stąd pochodzi, że w międzywojennym
okresie i po wojnie Muzeum otrzymało w darze lub zakupiło kilka większych i mniejszych pry
watnych kolekcji, których właściciele gromadzili cenne, ale jednostronnie dobierane przedmioty,
przede wszystkim artystyczne, efektowne i osobliwe, niewiele uwzględniając takie, które tyczyły
codziennego chłopskiego życia. Jednak i Muzeum w pewnych wypadkach przyczyniało się do
zwiększenia niektórych, nawet już bogatych, grup eksponatów. Gdy otrzymywaliśmy wiadomość,
że naukowy pracownik przystępuje do opracowywania np. metalowych zapięć lub łyżników
z naszego regionu, Muzeum specjalnie starało się, aby powiększyć interesującą badacza kolekcję.
Przykładowo przytaczam ilość przedmiotów w niektórych działach:
Pasterstwo
sztuk
Tkactwo
„
Narzędzia pracy różne
„
Meble
„
Urządzenia domowe, drobne sprzęty kuchenne,
w tym 511 łyżników
„
Ubiory kompletne, ich
części, hafty, koronki
„
403
96
237
137
969
628
Dodatki do ubiorów,
ozdoby, „biżuteria"
wiejska, w tym 489 spinek do koszul i klamer
do pasów, opasków
Instrumenty muzyczne
Obrazy na szkle, w tym
kilkanaście kopii
Rzeźby i kapliczki
Ceramika ozdobna i zwykła
„
„
572
88
„
,,
„
549
149
541
W porównaniu z tymi liczbami ubogo przedstawiają się inne grupy, np. rolnictwo, reprezento
wane dotychczas zaledwie kilkudziesięciu okazami. Ta dysproporcja musi ulec zmianie.
Przed wielu laty, dworując sobie na wesoło z krakowskiego muzeum, głosił wierszyk Boya
w Zielonym Baloniku:
Zbrzydliśmy Panu Bogu
Bez katalogu.
Nie trzeba sięgać aż tak wysoko, bo nawet samemu muzealiście zbrzydłoby muzeum bez nie
zbędnego w każdej naukowej i dydaktycznej pracy wewnętrznego zorganizowania zbiorów. Otóż
te podstawowe obowiązki: sporządzanie katalogów, kart inwentarzowych, kartotek alfabetycznych,
rzeczowych itd., zabierają w Muzeum Tatrzańskim o wiele więcej czasu pracownikom, niżby moż-
�KRONIKA
357
na się było spodziewać po tylu latach istnienia tej placówki. To spadek przeszłości, którą warto
porównać z obecnym stanem.
Więc o tej przeszłości. Przez pierwsze trzydzieści lat po założeniu nigdy Muzeum nie miało
środków na zatrudnienie stałego naukowego pracownika. Potem, w międzywojennym okresie,
już w nowym budynku, tylko przez niedługi czas utrzymywały się dwa naukowe etaty, natomiast
w ciągu lat piętnastu muzealny personel składał się z kierownika i dwóch woźnych. I tylko dorywczo
angażowano na pracach zleconych naukowych pracowników, np. do inwentaryzacji jednej z grup
etnograficznych kolekcji, do opracowania zbiorów kartograficznych itd. Jeden z działów opraco
wali wolontariusze. W takich warunkach jedyny stały pracownik mógł prowadzić tylko prowizo
ryczną ewidencję całego muzealnego dobytku.
Taki stan zmienił się nareszcie, odkąd opiekę nad muzealnictwem przejęły władze państwowe.
W ciągu minionego dziesięciolecia obsadzono w Muzeum etaty etnografa, bibliotekarza i przy
rodnika. Odtąd wieloletnie zaległości ubywają w powolnym tempie. Z jednej strony wewnętrzna
organizacja dała lepszą sposobność orientacji w zasobie eksponatów i zakresie niedostatecznego
jeszcze zbadania regionu, z drugiej jednak strony nadrabianie wieloletniego zastoju znacznie ogra
niczyło pracownikom ten czas, który by w innych warunkach mogli przeznaczyć na naukową
robotę.
W każdym razie z rokiem 1950 Muzeum weszło w nowy okres swojej historii, który po raz
pierwszy zapoczątkował lepsze warunki do naukowej działalności. Region wymaga jeszcze sporo
archiwalnych i terenowych badań, a całe partie etnograficznych, społecznych i gospodarczych,
problemów z teraźniejszości i przeszłości czekają na opracowanie. Na całe lata nie zabraknie tematów
Pomijam już ogłoszone rozprawy muzealnych pracowników, jak Wandy Jostowej o zarobko
wych wędrówkach górali w X I X w., jak poprzedniej kierowniczki działu etnograficznego, Edyty
Starkówny, o strojach spiskich. W obecnej chwili na ukończeniu, w opracowaniu lub tylko w za
rodku są następujące tematy: 1. Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Inwen
taryzacja kapliczek i rzeźb przydrożnych. Wpływ miejskiej kultury materialnej na materialną kul
turę wsi podhalańskiej. 2. Gospodarka chłopska na torfowiskach orawskich i nowotarskich. Aktu
alny stan pasterstwa w Tatrach Polskich (w związku z akcją Komisji Badań Karpackich przy IHKM).
Badania nad rozmieszczeniem typów budownictwa na Podhalu w związku z organizacją skansenu.
3. Historyczne podania góralskie i ich odbicie w piśmiennictwie X I X i X X w. Dzieje badań etno
graficznych na Podhalu. Dzieje Muzeum Tatrzańskiego.
Ponadto w Muzeum koncentrują się archiwalne i terenowe badania dawnego tatrzańskiego
górnictwa i hutnictwa, prowadzone przy udziale niektórych pracowników muzealnych pod egidą
i z funduszów Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN. Zamarły przemysł pod Tatrami nie jest
obojętny dla etnografa, ponieważ „banie" i „hamry" dawały w X I X w. zarobek miejscowej lu
dności i pozostawiły pewien osad w podaniach, pieśniach i słownictwie. Z powodu ważniejszych
zajęć inwentaryzacyjnych przerwano na razie rozpoczęte i dość zaawansowane prace bibliogra
ficzne.
Muzeum nie przystąpiło jeszcze do wznowienia przedwojennych serii naukowych i popularno
naukowych wydawnictw treści etnograficznej, literackiej, historycznej i przyrodniczej. W ostatnich
latach wydano po raz pierwszy dwa przewodniki po zbiorach wystawowych; jeden z nich, autor
stwa Edyty Starkówny, oprowadza po dziale etnograficznym. Wydajemy także fotograficzne po
cztówki na dobrym artystycznym poziomie (tematy: stroje, tańce, obrzędy weselne, eksponaty
muzealne).
Muzeum zyskało wiele w ostatnich latach, ale to dopiero początek dalszego rozwoju. Toteż
już teraz zachodzi potrzeba dyskusji nad najbliższą przyszłością.
Muzeum mieści się w murowanicy, którą zaprojektowano jeszcze w latach 1912 — 1913, a która
w dziewięć lat potem przy urządzaniu ekspozycji była już za ciasna, aby w salach wystawowych
uwidocznić wszystkie, choćby wyłącznie najważniejsze, przyrodnicze i etnograficzne właściwości
tak charakterystycznego regionu. W gmachu są tylko dwie sale wystawowe na wystawy stałe, nie
�358
KRONIKA
ma osobnego pomieszczenia dla wystaw czasowych, które z konieczności urządza się w hallu, gdzie
przestrzeń na ekspozycje nie przekracza rozmiarów średniej wielkości pokoju, i to tylko z jedną
ścianą użytkową dla ulokowania eksponatów. W tych warunkach nie może być mowy o większej
czasowej wystawie. Przy budowie gmachu w ogóle nie pomyślano o magazynach, o pomieszczeniu
dla biblioteki, dla czytelników i o wielu innych wymaganiach muzealnictwa. Ale pomimo licznych
braków i niedomagań ten murowany budynek umożliwił w ostatnich czterdziestu latach, a przede
wszystkim w ostatnim dziesięcioleciu, bardzo znaczny rozwój i postęp. Bo znowu należy podkreślić,
że właśnie po wojnie gmach uzyskał dużo wewnętrznych urządzeń: Wprowadzono w nim centralne
ogrzewanie, oświetlenie sal wystawowych, wykrojono ze. zbyt wysokiego hallu osobne, choć nie
wielkie, pomieszczenie dla biblioteki, urządzono magazyny, ciemnię fotograficzną i odwodniono
okoliczny teren. Poprzednio podczas zimnych miesięcy, a tych jest sporo w tutejszym ostrym kli
macie, muzealny budynek był dosłownie lodownią, najzimniejszym muzeum w Europie.
Gdy robiono projekty budynku, obliczano, że roczna frekwencja może dojść najwyżej do 20
tysięcy zwiedzających. To były jeszcze „austriackie czasy". Tymczasem obecne warunki, udostęp
niające poznanie Tatr i Zakopanego najszerszym warstwom ludności, dawno obaliły przewidy
wania z innej epoki. W 1959 r. zwiedziło Muzeum 91 tysięcy osób. Można sobie wyobrazić to za
tłoczenie w ciasnym budynku w pełnym sezonie, utrudniające zwiedzanie sal wystawowych i opro
wadzanie wycieczek przez przewodników.
Już dziś zachodzi potrzeba wybudowania nowego gmachu, uwzględniającego współczesne
wymagania, parokrotnie obszerniejszego niż obecny, przy czym i ten obecny byłby nadal użytko
wany. Tylko w takiej budowli będzie możliwe pokazanie wielu regionalnych problemów z zakresu
materialnej i umysłowej kultury ludności, stosunków społecznych gospodarczych i demogra
ficznych, sztuki ludowej oraz przyrodniczych właściwości Tatr i Podhala. Powinny też przybyć
nowe działy, jak: dziejów Podhala, wpływu regionu na literatulę i plastykę, historii górnictwa
i hutnictwa i wysokogórskiego taternictwa.
W związku z postulatem obszernego budynku nasuwa się taka koncepcja: Ta'rzans'd Park
Narodowy zamierza tworzyć własne muzeum, poświęcone przyrodzie tatrzańskiej. Projektowana
instytucja musiałaby objąć zbiory geologiczne, zoologiczne, botaniczne oraz położyć silny akcent
na tatrzańskie lasy, czyli demonstrowałaby co najmniej w połowie te same problemy, jakie pokazuje
Muzeum Tatrzańskie. Czy nie byłoby wskazane, choć w realizacji nie takie proste, aby wystawić
wie'ki b' dynek, w którym ki'kanascie sal wystawowych przypadłoby Tatrzańskiemu Parkowi
na ekspozycję, a obecny dział przyrodniczy Muzeum Tatrzańskiego wszedłby jako składnik tej
ekspozycji, stale ulepszany i wzbogacany. Oczywista, że zgodnie z wymaganiami muzealnictwa
i nauki byłyby w gmachu sale na wystawy czasowe, magazyny, pracownie z aparaturą i preparatornie. Drugą częścią połączonych zbiorów byłby dział etnograficzny, historyczny itd. Symbioza
Muzeum i Tatrzańskiego Parku dałaby w wyniku placówkę odgrywającą znaczną rolę w życiu re
gionu i w naukowych badaniach, obejmującą zarówno same Tatry, jak i Podhale.
Muzeum nie może się obyć bez nowych etatów w dziale etnograficznym. Nawet wstępne prace
nad organizowaniem skansenu wymagają większej ilości pracowników. Z liczniejszym persone
lem można by podejmować zbiorowe badania regionalnych problemów, racjonalnie zorganizować
terenowe prace oraz stacjonarną eksplorację regionu.
Należałoby także dział przyrodniczy podnieść do rangi naukowej oraz pod egidą Polskiej
Akademii Nauk utworzyć przy Muzeum stację naukowo-badawczą, przeznaczoną do wszech
stronnego badania Tatr, Podhala, Gorców, Pienin, Spiszą i Orawy. Muzeum jest ponadto najdalej
ku państwowej południowej granicy wysuniętą naukową placówką, która może i powinna utrzy
mywać stały kontakt ze słowackimi naukowymi instytucjami, będąc łącznikiem między polskimi
i słowackimi badaniami Karpat.
1
1
Etnograficzny park podhalański będzie umieszczony przy drodze do Kuźnic na terenie
pod Nosalem. W samych Kuźnicach jeden z pohutniczych budynków powinien być przeznaczony
na dział dawnego tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa.
�KRONIKA
359
1 jeszcze jedna koncepcja. W podtatrzańskim regionie oprócz Muzeum Tatrzańskiego z jego od
działami i przyszłym parkiem etnograficznym znajdują się jeszcze inne placówki muzealne. W Za
kopanem jest Muzeum Jana Kasprowicza, na Orawie, w Zubrzycy Górnej, etnograficzny park
orawski z zabytkowym dworkiem Moniaków. Organizuje się nowe muzeum w Nowym Targu;
w Łopusznej, w dworku Tetmajerów, powstanie stała ekspozycja poświęcona Sewerynowi Gosz
czyńskiemu. Mówi się o spiskim muzeum w zamku niedzickim. Rozwija działalność Muzeum
im. Władysława Orkana w Rabce. Nie można pominąć także małego, lokalnego zbioru etnogra
ficznych eksponatów przy podstawowej szkole w Dzianiszu, zorganizowanego z inicjatywy tam
tejszego nauczyciela. Czy nie należałoby powiązać ze sobą ściślej tych wszystkich placówek i utwo
rzyć nowy muzealny okręg?
Juliusz Zborowski
Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M I M . W. O R K A N A W R A B C E
Myśl założenia Muzeum w Rabce powstała w miejscowym oddziale Polskiego Towarzystwa
Tatrzańskiego w 1928 r. Utworzono wówczas przy PTT komisję muzealną, a owocem jej kilku
letniej działalności było otwarcie Muzeum w 1936 r. Patronował mu wielki poeta i syn tej ziemi,
Władysław Orkan. Jego też imię nadano nowej placówce, która swoją działalnością obejmuje
Gorce i Beskid Wyspowy (pow. limanowski) oraz części' powiatów myślenickiego, suskiego i no
wotarskiego.
Początkowo zakładano utworzenie kilku działów: geologicznego, przyrodniczego i etnogra
ficznego. Jednakże w trakcie organizacji — ze względu na bogactwo zebranych okazów — zwy
ciężyła koncepcja muzeum jednodziałowego, etnograficznego, ze specjalnym uwzględnieniem
sztuki ludowej najbliższego regionu . Przeważająca część zbiorów pochodzi z miejscowości le
żących w dorzeczu górnej Raby, u podnóża północnych zboczy Gorców i południowych stoków
Beskidu Wyspowego oiaz z północnej części pow. nowotarskiego.
Wystawa. Zbiory umieszczono w przystosowanej do celów muzealnych dzwonnicy drew
nianego kościółka, jednego z najciekawszych zabytków architektonicznych na Podhalu, którego
fundatorem był około 1606 r. kasztelan krakowski Wawrzyniec Spytek Jordan, założyciel Jorda
nowa, a wykonawcami miejscowi cieśle. W przebudowanym wnętrzu dzwonnicy powstały cztery
sale i korytarz o łącznej powierzchni 134 m i kubaturze 410 mJ, w których urządzano ekspozycje.
Wystawa w sposób systematyczny obrazuje kolejno zbieractwo, łowiectwo, pasterstwo, rolnictwo,
przygotowanie pożywienia, rzemiosło wiejskie, transport, wreszcie strój, zabawki, instrumenty
muzyczne, sztukę i obrzędy. Zwrócono przy tym uwagę, aby przedstawiane działy kultury oddawały
właściwie i zgodnie ze stanem rzeczywistym podstawowe zajęcia miejscowej ludności. W trakcie
gromadzenia zbiorów, a zwłaszcza w ostatnich latach, duży nacisk położono również na komple
towanie tych wytworów, które niegdyś występowały powszechnie i były typowe dla okolic Rabki,
a dziś już zanikły lub zanikają. To spowodowało, że nie wszystkie działy ekspozycyjne potrakto
wano jednakowo.
W sali obrazującej sposoby zdobywania pożywienia stosunkowo wiele miejsca poświęcono
nie tylko rolnictwu, które jest obecnie zajęciem podstawowym, ale i zanikającemu w Gorcach
pasterstwu, do niedawna jeszcze odgrywającemu dużą rolę w gospodarce wiejskiej. Posługując się
tradycyjnymi naczyniami i urządzeniami pokazano cały cykl produkcyjny przerobu mleka owczego
na sery .
Przy scharakteryzowaniu przemysłu wiejskiego dużą uwagę zwrócono na dokładne opra
cowanie ekspozycji garncarstwa, poświęcając mu niemal całą osobną salę. Rabka i jej najbliższe
1
2
2
1
Muzeum w połowie 1960 r. posiadało 1094 eksponaty, z tego 626 reprezentuje wszystkie
działy kultury materialnej, a 468 sztukę ludową regioru.
Eksponaty związane z wypasem owiec i bydła zakupiono od właścicieli nie istniejących
już przeważnie szałasów. Wiele z nich uzyskano w latach ostatnich.
2
�KRONIKA
360
okolice były aktywnym ośrodkiem garncarskim, który swoją przeszłością sięgał czasów bardzo
odległych. W drugiej połowie ubiegłego stulecia pracowało tu jeszcze kilkudziesięciu garncarzy,
a ich wyroby rozchodziły się na całe Podhale. W samej Rabce żyło kilka rodzin garncarzy, a naj
starsza z nich, a mianowicie rodzina Raczków, od pięciu pokoleń trudni się tym rzemiosłem. Jeszcze
obecnie 56-letni Jan Rączka wypala garnki, zachowując na ogół wiernie tradycyjne wzory. Odwie
dziny w jego warsztacie, gdzie kieruje się zwiedzających, są niejako uzupełnieniem Muzeum. Na
wystawie znajdują się głównie wyroby Raczków. Przy pomocy zdjęć fotograficznych zilustrowano
cały cykl wyrobu naczynia, a pod ilustracjami pokazano narzędzia piodukcyjne oraz rodzaje wy
robów i ich zdobienia, a także funkcję naczyń. W,dziale tym eksponowano również narzędzia i wy
roby kowalskie oraz ciesielskie, stolarskie i kołodziejskie. Praca w lesie i obróbka drewna stanowi
bowiem w chwili obecnej ważną część miejscowych zajęć gospodarczych.
Wystawę stroju ograniczono do zwartej i największej na terenie objętym działalnością Muzeum
grupy etnicznej Zagórzan. Strój ten w całości skompletowano, uzupełniono i eksponowano do
piero w roku 1959, przy czym bardzo pomocna okazała się wyczerpująca praca S. Flizaka . Poza
narzędziami służącymi do obróbki lnu i wełny podano na tablicach chronologiczny rozwój parzenic
góralskich od początków X I X w. do chwili obecnej. Wykazano także różnice w zdobieniu spodni
Zagórzan i Górali podhalańskich. W tejże sali znalazł pomieszczenie również warsztat szewca
wiejskiego.
Podhale, a także Gorce były i są aktywnymi ośrodkami plastyki ludowej. Odzwierciedlają
to zbiory Muzeum, na które składa się rzeźba w drzewie oraz malarstwo na szkle, drzewie, papierze
i płótnie. Znajdują się tu od X V I do X I X w. okazy w przeważającej mierze o tematyce religijnej.
Dodajmy, że kolekcja rzeźby należy do jednej z większych w Polsce. Wśród eksponatów zwraca
uwagę figura pochodząca z Dobrej, pow. Limanowa, przedstawiająca Chrystusa jako pasterza,
w góralskim kapeluszu na głowie i z laską pasterską w ręce, trzymającego na ramionach baranka.
Ten rodzaj świeckich akcesoriów może niewątpliwie świadczyć o głębokich tradycjach pasterskich
wśród ludności wsi gorczańskich. Wystawę uzupełniają kompozycyjnie rozliczne płaskorzeźby oraz
drewniane kapliczki przydrożne i przyścienne. Reprezentowane są w tym dziale także prace współ
czesnych artystów wiejskich, z którymi nawiązano stały kontakt i współpracę.
Zbiory rabczańskiego Muzeum dobrze są znane nie tylko w Polsce (z wielu ogólnokrajowych
wystaw), ale i za granicą. Wiele tutejszych eksponatów było kilkakrotnie na wystawach Polskiej
Sztuki Ludowej, zarówno przed, jak i po wojnie .
W ostatnich latach skompletowano brakującą część eksponatów związanych z obrzędami
okresu Bożego Narodzenia oraz Wielkanocy. Zostały one wystawione w korytarzu dzielącym
sale wystawowe.
Prace kolekcjonerskie. Muzeum zatrudnia trzech pracowników, w tym jednego pra
cownika naukowego, który zajmuje się też sprawami administracyjnymi i oświatowymi. Dlatego
więc prace badawcze prowadzone są w bardzo niewielkim zakresie i ograniczają się z konieczności
do kilku podstawowych zagadnień. Przede wszystkim zajmowano się działalnością kolekcjonerską,
mającą na celu nie tylko uzupełnienie działów wykazujących luki, ale jednocześnie zbieranie wiado
mości dotyczących pochodzenia, funkcji, nazewnictwa itd. tych eksponatów, które były groma
dzone w okresie organizowania Muzeum. Penetracja terenu miała również na celu zarejestrowanie
ciekawszych zabytków budownictwa ludowego w związku z projektowanym urządzeniem nie
wielkiego skansenu, który składałby się początkowo z domu mieszkalnego oraz zabudowań go
spodarczych .
Ponieważ miejscowe władze przychylnie ustosunkowały się do powyższego projektu, zapew
niając przyznanie odpowiedniego terenu w pobliżu Muzeum, już w 1961 r. będzie można przystąpić,
oczywiście w miarę przyznawania kredytów, do jego realizacji. Pod tym kątem prowadzono ostat3
4
5
3
4
5
S. Flizak, Strój Zagórzan, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1956.
Paryż (1948 i 1957), Londyn (1956).
Odpowiedni obiekt wytypowano w Kasinie Wielkiej, pow. Limanowa.
�361
KRONIKA
nio zakupy eksponatów. W tej chwili Muzeum posiada komplet zabytkowych mebli i urządzeń
gospodarczych.
Wyjazdy w teren dały okazję do wyszukania i nawiązania stałych kontaktów z wiejskimi rze
mieślnikami i twórcami.
W ramach współpracy ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego i Artystycznego Muzeum wyty
powało kowali, garncarzy i rzeźbiarzy, z których kilku otrzymało już zamówienie, a ich produkcja
będzie w przeważającej części przeznaczona na eksport.
D z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Ze względu na dużą frekwencję dzieci (Rabka — jak wiadomo —
jest ośrodkiem sanatoryjnym i miejscowością kuracyjno-wypoczynkową dla dzieci) działalność
oświatowo-wychowawczą prowadzona jest w specjalnych warunkach. Uwzględniono to w ekspo
zycji, starając się uczynić ją jak najbardziej przystosowaną do poziomu dziecka. Praca ta — poza
oprowadzaniem zorganizowanych grup — polega na wygłaszaniu prelekcji i odczytów dla na
uczycieli i dzieci w sanatoriach. Tematem jest zazwyczaj kultura materialna i sztuka regionu, ilustro
wana przykładami ze zbiorów Muzeum. Jednym z celów działalności oświatowej prowadzonej
wśród miejscowej ludności jest podtrzymanie, a w niektórych wypadkach przypomnienie ginących
tradycji i obrzędów. Temu też służył zorganizowany w 1958 r. konkurs na „najpiękniejszą palmę
wielkanocną". Nagrodzone wówczas okazy zostały zakupione przez muzea w Krakowie, Łodzi
i Warszawie. W 1960 r. zaplanowano urządzenie konkursu na podłaźniki.
D z i a ł a l n o ś ć badawcza. Żadnych prac Muzeum dotychczas nie publikowało. W ostatnich
latach ukazało się jedynie kilka sprawozdań i artykułów oraz notatek w prasie codziennej, infor
mujących o stanie zbiorów i ekspozycji, działalności, zamierzeniach itp. W latach 1958 i 1959 wy
głoszono na podobne tematy kilka pogadanek w miejscowym radiowęźle w Rabce. W przygoto
waniu natomiast znajduje się przewodnik po Muzeum, który ukaże się drukiem w 1961 r.
Pobieżny choćby przegląd zbiorów ukazuje szereg zagadnień, które mogłyby, a nawet powinny,
doczekać się opracowania naukowego w oparciu o prace badawcze w terenie. Niestety, wspomniane
wyżej przyczyny, tj. szczupłość personelu obciążonego sprawami administracyjnymi, oświatowymi,
remontami itp. oraz niewielkie fundusze, jakimi Muzeum dysponuje, nie sprzyjają realizacji tych
zadań. Trudności te potęguje jeszcze zupełny niemal brak zorganizowanych kontaktów z zakła
dami i instytucjami naukowymi, co ze zrozumiałych względów ujemnie odbija się na całokształcie
pracy Muzeum.
Prowadzone obecnie badania kultury ludowej Karpat i przewidywany udział w nich muzeów
nasuwają uwagę, której rozpatrzenie i ewentualna realizacja mogłyby w znacznym stopniu poprawić
ten stan rzeczy. Na terenach objętych badaniami znajduje się szereg placówek muzealnych, prze
ważnie niewielkich, które jednak mogą prowadzić samodzielną pracę badawczą lub być przynaj
mniej dla niej oparciem. Obecnie muzea te nie mają żadnych niemal kontaktów ze sobą, nie zna
ją granic kolekcjonerskiego zasięgu ani programu badań czy zagadnień, które są przez nie opra
cowywane. Dlatego warto się może zastanowić, czy nie byłoby korzystne powołanie do życia
organizacji obejmującej wszystkie muzea karpackie na terenie Polski lub na całym obszarze
Karpat, która wytyczałaby im kierunek prac naukowych, stanowiła płaszczyznę wymiany osiąg
nięć i speł.iiała wiele innych zadań. Realizacja tego projektu, nienowego zresztą , wydaje się
w chwili obecnej uzasadniona i możliwa. Niewątpliwie przyczyniłoby się to do stworzenia warun
ków aktywniejszej, bardziej planowej i racjonalnej działalności muzeów na tym terenie.
6
7
8
Jan Bujak
6 Zob. E . Fryś, Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12:
1958 nr 2, s. 122.
A. Kopf, Sprawozdanie z działalności Muzeum Narodowego w latach 1954 i 1955, [w:]
Rozprawy i sprawozdania za lata 1954 i 1955. Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1956,
cz. IV, s. 344-345; J. Bujak, Z działalności Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce, „Wierchy",
R. 27: 1958, s. 229; tenże, W starym kościółku świątki drzemią..., „Turysta", nr 6: 1959, s. 6-7.
Por. J. Borowski, Muzeum Tatrzańskie, „Wierchy", R . 7: 1929, s. 168.
7
8
�362
KRONIKA
ZBIORY Z K A R P A T I PODKARPACIA W M U Z E U M K U L T U R Y I SZTUKI
L U D O W E J W WARSZAWIE
Ostatnia wojna całkowicie zniszczyła 50-letni dorobek Muzeum Etnograficznego w Warszawie.
Przystępując w latach powojennych (począwszy od 1947 r.) do reaktywowania działalności tej
instytucji całą uwagę zwrócono na pozyskanie zbiorów poszczególnych dziedzin kultury, szcze
gólnie z zakresu tkactwa i stroju.
Najżywszą akcję kolektorską prowadzono w pierwszych latach na terenie Polski południowej
i środkowej. Nie była to w pełni dojrzała praca terenowa, a raczej dorywcze wyj izdy osób spoza
personelu Muzeum. Na obszarze Polski południowej organizowała pracę specjalna delegatura
w Krakowie, powołana przez Muzeum, a kierowana kolejno przez doc. dr J. Klimaszewską, doc.
dr A. Kutrzeba-Pojnarową i mgr M. Gładyszowa. Delegatura dysponowała funduszami Muzeum
i organizowała zakupy muzealiów. Działalność jej przypadła na lata 1948 — 1954. Niezależnie
od tej akcji na teren Polski południowej i Podkarpacia wyjeżdżali pracownicy Muzeum, a zwłaszcza
mgr W. Jostowa i mgr B. Bazińska.
Zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej licznie reprezentują
pasterstwo Górali podhalańskich, w znacznie mniejszej ilości gorczańskich i cieszyńskich. Muzeum
posiada kompletne wyposażenie bacówki, liczny zbiór zdobionych foremek na serki owcze, czer
paków i dzwonków. Drugim wyraźnie zaznaczającym się zespołem są przedmioty wchodzące
w skład wyposażenia wnętrza mieszkalnego, jak skrzynie wianne, krzesła o ozdobnie profilowanych
oparciach, listwy, kratownice, łyżniki. Zespół ten liczy kilkadziesiąt pozycji i reprezentuje bo
gatą i wysoką kulturę snycerską Górali podhalańskich. Muzeum posiada również zbiór liczący
kilkadziesiąt pozycji zabytkowej ceramiki z Podhala i Orawy. Najliczniej jednak reprezentowa
ny jest strój. Muzeum posiada kompletny strój Lachów i Górali sądeckich, Górali podhalań
skich, gorczańskich, szlachtowskich, szczawnickich, spiskich, orawskich, istebniańskich oraz
strój mieszczan żywieckich. Przy kompletowaniu stroju sądeckiego udało się uzyskać rzadkie
części stroju, jak rańtuch i chustki czepcowe.
W dziedzinie sztuki ludowej wyróżnia się przede wszystkim zespół metaloplastyki podhalań
skiej, obejmujący ok. 200 pozycji, głównie spinek do koszul, klamer, fajek. Znajduje się tu także
metaloplastyka współcześnie żyjących artystów (jak np. Bigosa z Głodówki). Ciekawy zbiór tworzy
grupa rzeźb Chrystusa Frasobliwego, pochodząca z okolic Krosna. Ponadto w zbiorach Muzeum
znajduje się kilkanaście rzeźb Jędrzeja Wowry z Gorzenia Górnego. Malarstwo ludowe repre
zentuje głównie twórczość Nikifora z Krynicy, w sumie ok. 60 pozycji. Niewielki zbiór obrazów
na szkle pochodzi ze Spiszą i Podhala.
Ogólnie biorąc zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War
szawie nie obejmują całości kultury ludowej, jak też terytorialnie mają charakter fragmentaryczny.
Badania, mające na celu uzupełnienie posiadanego materiału, podjęto dotychczas tylko na terenie
Sądeczyzny. Prowadzi je B. Kaznowska-Jarecka, zwracając szczególną uwagę na strój oraz zwy
czaje i obrzędy doroczne.
Muzeum posiada również nieco materiału z terenu Karpat Wschodnich, leżących w granicach
ZSRR. Wymienić należy tu części stroju huculskiego, metaloplastykę i kilka egzemplarzy ceramiki.
Barbara Kaznowska-Jarecka
Z DZIAŁALNOŚCI NAUKOWO-BADAWCZEJ NA T E R E N I E K A R P A T
I PODKARPACIA ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O M U Z E U M
A R C H E O L O G I C Z N E G O I E T N O G R A F I C Z N E G O W ŁODZI
Działalność Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi
na terenie Karpat i Podkarpacia miała na celu głównie zakup eksponatów. Objęty nią został Śląsk
Cieszyński, Podhale oraz powiaty: żywiecki, wadowicki, jasielski i sanocki. Ilość eksponatów,
jakie Muzeum posiada z tych terenów, wynosi około 1500.
�363
KRONIKA
Ryc. 1. Stępka do soli. Ciche, pow. Nowy Targ
Fot. B. Czarnecki
�364
KRONIKA
Ryc. 2. Kaganek. Dzianisz, pow. Nowy Targ
Fot. B. Czarnecki
�365
KRONIKA
Ryc. 4. Kierpec podhalański. Ciche, pow. Nowy Targ
Fot. B. Czarnecki
�366
KRONIKA
Ryc. 5. Sirój kobiecy z końca XTX w. Zakopane
Fot. B. Czarnecki
�367
KRONIKA
Największą wartość posiada zbiór z terenu Śląska Cieszyńskiego, liczący około 250 eksponatów.
Zakupiony on został prawie całkowicie przez dr L . Malickiego i posiada dużą wartość zabytkową.
Znajdują się w nim części stroju, pochodzące z drugiej połowy X I X w., piękne okazy ceramiki
(część również z tego okresu), dawne narzędzia rzemieślnicze, kilkadziesiąt przedmiotów związanych
z gospodarstwem domowym i szałaśnictwem oraz kilka sprzętów.
Zbiór z Podhala liczy około 100 eksponatów. Największą wartość posiadają w nim części
stroju (niektóre z drugiej połowy X I X w.) oraz łyżniki. Z powiatów żywieckiego i wadowickiego
znajduje się w Muzeum kilkanaście przedmiotów: kilka rzeźb, kilka zabawek, kołyska i skrzynia.
Zbiory z powiatów jasielskiego i sanockiego stanowi przede wszystkim ceramika (około 800 obiek
tów), oprócz niej Muzeum posiada z tych terenów kilkadziesiąt eksponatów z dziedziny stroju
i kilkanaście eksponatów z innych działów (skrzynia sarkofagowa, warsztat tkacki, formy do ro
bienia rękawic, międlice i kilka łyżników).
Oprócz zbiorów wymienionych wyżej znajduje się w Muzeum kilkaset eksponatów z Huculszczyzny, pcchodzących ze zbiorów przedwojennych. Są to pisanki (około 300 sztuk), obrazy na
szkle (około 20 sztuk), około 20 rzeźb (świątki, krzyże, świeczniki), około 30 obiektów ceramicznych
i kilkanaście przedmiotów domowego użytku. Największą wartość w tym zbiorze przedstawia
kolekcja huculskich pisanek.
Muzeum w Łodzi na terenie Karpat i Podkarpacia nie prowadziło systematycznych badań.
Jedynym zagadnieniem przebadanym dokładnie było garncarstwo w woj. rzeszowskim .
1
Maria Misińska
BADANIA A R C H E O L O G I C Z N E W K A R P A T A C H
W badaniach nad prahistoryczną przeszłością osadnictwa północnych stoków Karpat brali
udział przed pierwszą wojną światową pracownicy naukowi ośrodków krakowskiego i lwowskiego.
Początkowo ośrodek pierwszy wykazuje ożywioną działalność, zaznaczoną przede wszystkim
w pracy terenowej subwencjonowanej przez instytucje naukowe, jak Krakowskie Towarzystwo
Naukowe, przekształcone w Akademię Umiejętności, a po powstaniu państwa polskiego Polską
Akademię Umiejętności w 1919 r. Drugi ośrodek, nie mając odpowiedniej instytucji naukowej,
nie mógł w tym czasie rozwinąć pracy badawczej na większą skalę.
W okresie międzywojennym w działalności tych ośrodków następują znaczne zmiany. Praca
placówek krakowskich ogranicza się przede wszystkim do zachodnich regionów Północnych Karpat,
natomiast lwowskich instytucji do przeciwległych terenów naszego górotworu oraz do pogranicza
obu obszarów. Aktywność lwowskiego ośrodka archeologicznego zaznacza się też w pracach
syntetycznych L . Kozłowskiego, T. Sulimirskiego, M. Smiszki i J. Polańskiego oraz w opracowaniu
inwentaryzacyjnym B. Janusza. Do ostatniej grupy należy zaliczyć prahistoryczną monografię
Karpat, opublikowaną przez J. Pasternaka. Reprezentantem ośrodka lwowskiego jest też K . Żu
rowski, który po 1945 r. opracował skarby z górnego dorzecza Dniestru okresów środkowej i późnej
epoki brązu oraz halsztackiego.
Najdawniejszej przeszłości osadnictwa Karpat specjalną pracę poświęcił prof. S. Nosek ze
szczególnym uwzględnieniem wyników badań osrcd'.a krakowskiego . Autor nie był widocznie
zbyt dobrze wprowadzony w tematykę zagadnienia, skoro pominął podstawowe prace, jak A. Kirkora, B. Janusza i innych, a zwłaszcza autorów prac syntetycznych: J. N. Sadowskiego, W. De1
1
Na podstawie przeprowadzonych badań została wydana praca zbiorowa pod kierunkiem
dr Janiny Krajewskiej, Katalog garncarstwa ludowego w woj. rzeszowskim, opracowany według
zbiorów i materiałów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 81, nlb. 6,
rys. 128.
S. Nosek, Badania nad archeologią Polskich Karpat, „Acta Archeologica Carpathica",
t . 1: 1958, s. 31 n.
1
�KRONIKA
368
metrykiewicza, W. Antoniewicza, L . Kozłowskiego i J. Kostrzewskiego. W opracowaniu swym
Sadowski , omawiając zestawione stanowiska prahistoryczne z terenu Karpat, po raz pierwszy
w naszej literaturze zwrócił uwagę na wielką rolę, jaką odgrywały czynniki geograficzne
w formowaniu się najstarszego osadnictwa. Z wynikami jego badań zapoznali się obcy archeo
logowie, gdyż praca Sadowskiego należy do nielicznych opracowań polskich wydanych w całości
w języku niemieckim.
Badania terenowe i syntetyczne opracowania Karpat wykonane przez pracowników Zakładu
Archeologii Przedhistorycznej U; J . , później przekształconego w Katedrę Archeologii Polski U. J.
w Krakowie, zostały przez prof. Noska pominięte. A przecież do pierwszych wybitnych znawców
zagadnień karpackich powinno się zaliczyć dra W. Demetrykiewicza, prof. U. J . , twórcę wspo
mnianego zakładu uniwersyteckiego. Dokonał on po raz pierwszy całkowitej inwentaryzacji sta
nowisk ówczesnej Galicji, łącznie z północnymi stokami Karpat. Materiał ten naniesiony przez
niego na mapę pozwalał oznaczyć rolę przełęczy karpackich, jaką odgrywały w pradziejach
i wczesnym średniowieczu. Żałować należy, że wyniki tych badań nie zostały opublikowane przez
prof. Demetrykiewicza. Nadto zaznaczyć trzeba, że archeolog ten prowadził samodzielne prace
wykopaliskowe w regionie przemyskim .
Zainteresowania zagadnieniami karpackimi Demetrykiewicz przekazał swemu uczniowi
J. Żurowskiemu, docentowi, a następnie profesorowi U . J . , co zaznaczyło się już w pracy semi
naryjnej późniejszego uczonego, napisanej jeszcze przed poprzednią wojną. Podobne dowody
zainteresowań widzimy w jego pracy habilitacyjnej, opublikowanej w 1927 г., poświęconej również
zagadnieniom karpackim . W dalszym ciągu, jak wiemy, pracę tę pogłębił w swoim studium o osad
nictwie przedhistorycznym na północnych zboczach Karpat Zachodnich. Niestety, najważniej
sze wyniki znane są tylko ze streszczenia , gdyż przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu na
dokończenie pracy. Rozprawę habilitacyjną poświęcił Żurowski głównie skarbom okresu halsz
tackiego w dolinie Dunajca. Autor przeprowadził ścisłe powiązania stanowisk archeologicznych
z tłem geograficznym, odzwierciedlone w wyróżnionych poziomach hipsometrycznych, łączących
się z jednostkami fizjograficznymi. Związek ten bardzo plastycznie jest przedstawiony na rysunku
profilu doliny Dunajca.
Prof. Sulimirski, następca prof. Żurowskiego, wykazuje również wielkie zainteresowanie
pradziejowym osadnictwem w Karpatach. Zaznaczyło się ono w badaniach terenowych przepro
wadzonych w Rzeszowskiem z ramienia ośrodka lwowskiego. Po przeniesieniu się do Krakowa
prof. Sulimirski bierze nadal czynny udział w organizacji wykopalisk w Karpatach, a przede wszyst
kim w badaniach jaskini Magury koło Zakopanego . Dzięki też jego staraniom udało się uzyskać
subwencje na prace wykopaliskowe w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. brzeski, przeprowadzone
z ramienia Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. przez dra G. Leńczyka i piszącego te
2
3
4
5
6
7
2
J. N. Sadowski, Drogi handlowe greckie i rzymskie przez porzecza Odry, Wisły, Dniepru
i Niemna do wybrzeży Morza Bałtyckiego, „Pamiętnik Wydziału Filologicznego i Historyczno-Filozoficznego", Kraków 1876.
W. Demetrykiewicz, Kurhany w Przemyskiem i Drohobyckiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2: 1897, s. 116-156; tenże, Neolityczne groby szkieletów
tzw. siedzących (Hoeckergraber) w Przemyskiem i Krakowskiem, tamże, t. 3: 1898, s. 76-92.
J. Ż u r o w s k i , Skarby halsztackiego okresu z doliny Dunajca, „Prace i Mat. Antrop.-Archeol.
i Etn.", t. 4: 1927, s. 3-112, tabl. X, mapka 1.
J . Ż u r o w s k i , Sprawozdanie z badań archeologicznych Pogórza Karpackiego Małopolski
zachodniej, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności", t. 38: 1933, s. 33-35; tenże, Osad
nictwo przedhistoryczne północnych zboczy Karpat Zachodnich Małopolski, [w:] / / Zjazd Prehistoryków Polskich w Krakowie, publikacja powielana, 1935 r.
A. Jura, Siedziba łowców niedźwiedzia jaskiniowego w Grocie Magury w Tatrach (1446 m),
„Spraw. PAU", t. 50: 1949, s. 524-526; tenże, Grota Magury w Tatrach (1460 m n.p. т.), najwyżej
w Polsce położona siedziba człowieka epoki lodowej, „Swiatowit", t. 21: 1955, s. 81-119.
G. Leńczyk, Prasłowiański gród nad Dunajcem w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko,
„Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950, s. 82, ryc. 43, tabl. 28.
3
4
5
6
7
�KRONIKA
369
8
słowa . Badania te prowadzone przez dwa sezony wykopaliskowe w latach 1938 i 1939 należały
do prac terenowych w skali nie spotykanej w Karpatach przed ostatnią wojną. Wydobyto wówczas
materiał łużycki, kultury pomorskiej oraz z doby wczesnego średniowiecza.
W projektowanych badaniach terenowych Zakładu prof. Sulimirski uwzględnił problem
granicy polsko-ruskiej w zaraniu naszej państwowości. Przypuszczał, że uda się go wyjaśnić na pod
stawie wykopalisk przeprowadzonych na grodziskach wczesnośredniowiecznych. W tym celu
w 1939 r. rozpoczął prace wykopaliskowe na grodzisku w Starym Żmigrodzie, pow. jasielski.
W badaniach tych wziął udział mgr G. Blajda, wówczas student U . J. Materiał ceramiczny zaginął,
gdyż nie zdołano go przetransportować do Krakowa z powodu rozpoczęcia wojny. Jednakże
najciekawsze zabytki z tego grodziska, wraz z fragmentami wagi, Blajda zdołał przywieźć do Za
kładu.
Wspomnieć jeszcze trzeba o badaniach terenowych prowadzonych w 1933 r. przez dra R. Jamkę, asystenta Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U . J . , na terenie cegielni w Boguchwale,
pow. rzeszowski . Wynikiem wykopalisk było odkrycie ceramiki reprezentującej starszą kulturę
wstęgową i siwą ceramikę późnorzymskąi°. Podkreślić trzeba, że było to pierwsze odkrycie ceramiki
kultury wstęgowej rytej na terenie Rzeszowskiego.
Kończąc omawianie okresu badań w Karpatach w czasach przedwojennych trzeba parę słów
jeszcze poświęcić wynikom wykopalisk na terenie Sporysza w Grójcu pod Żywcem, nieściśle przed
stawionym przez prof. Noska . Prace tam zostały przeprowadzone w latach 1938 i 1939 z inicja
tywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Żywieckiej. W pierwszym roku badaniami kierowali dr R. Jam
ka, później dr T. Reyman, a w następnym roku A. Nasz i C. Blajda, ówcześni zaawansowani stu
denci U . J. W obrębie zamku średniowiecznego, pod jego fundamentami, natrafiono na ciałopalne
groby łużyckie, a w obrębie wałów na materiały ceramiczne reprezentujące formy celtyckie oraz
może puchowskie. Większość pozostawiono w zbiorach wymienionego Towarzystwa, a tylko drobna
część została przekazana do zbiorów Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. W grudniu 1939 r.
okazy te jako depozyt Zakładu przeszły do Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umieję
tności w Krakowie.
Po zamknięciu Uniwersytetu przez okupanta w okresie ostatniej wojny żywe zainteresowanie
zagadnieniami karpackimi wykazało kierownictwo powyżej wspomnianego Muzeum Archeolo
gicznego, które należało pod względem organizacyjnym do Abteilung Wissenschaft und Unterricht przy dziale Schulwesen. Wyjątkowo przyjazne stanowisko okazywane Muzeum przez kierownika
tego działu, dra A. Nowothnego z Wiednia, nie spotykane u Niemców w czasie okupacji, pozwo
liło na przeprowadzenie wykopalisk w Karpatach pod kierunkiem piszącego te słowa. W 1941 r.
zbadano razem z M. Trzepacz, studentką tajnego U . J . , stanowisko obronne w Marcinkowicach,
pow. nowosądecki. Na miejscu odkrycia skarbu brązowego znaleziono resztki tego skarbu ,
następnie skorupy neolityczne, łużyckie i wczesnośredniowieczne. W tymże roku zbadano wspól
nie z mgr L . Dubielcem, wówczas studentem U . J., cmentarzysko łużyckie w Bachorzu, pow. brzo
zowski. Obejmowało ono kilkadziesiąt grobów ciałopalnych.
W 1942 r. prace wykopaliskowe przeprowadzono w Szaflarach, pow. nowotarski, na zameczku
pochodzącym z pełnego średniowiecza, pod kierunkiem R. Jamki. W badaniach tych ze mną
współpracowali pracownicy Muzeum Archeologicznego PAU, a mianowicie dr S. Nosek, mgr S. Buratyński oraz studentki tajnego uniwersytetu w Krakowie: M. Trzepaczówna i A. Kowalska, a czę9
11
12
8
R. Jamka, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na Mieścisku w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko, „Spraw. PAU", t. 43: 1938, s. 340-342.
O odkryciu materiałów otrzymano wiadomość od doc. F . Kotuli.
Sprawozdanie z czynności i wydawnictw PAU od czerwca 1933 do czerwca 1934, Kraków
1934, s. 9.
11 Nosek, op. cit., s. 35-36, pizyp. 18.
1 A. Żaki, Początki rozwoju kultury łużyckiej w dorzeczu górnej Wisły, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. 3: 1950'z. 1, sekcja F , s. 164-165. Materiały pochodzące z moich
badań terenowych doc. Żaki opublikował bez porozumienia się ze mną.
9
1 0
2
Etnografia polska, t. V
24
�370
KRONIKA
ściowo К. Kowalski. Prof. Nosek niesłusznie informuje, jakoby te wykopaliska były prowadzone
z ramienia „Ostinstytutu" . Prace te, jak również w Marcinkowicach i Bachorzu, prowadzili
pracownicy wspomnianego Muzeum przy pomocy funduszów muzealnych. Również nieścisła jest
informacja prof. Noska, jakoby kierownikiem badań szaflarskich był Radig. Udział w pracach tego
niemieckiego archeologa ograniczył się wyłącznie do parokrotnego przyjazdu do Szaflar, a tylko
do jednorazowego pobytu w Marcinkowicach. Na terenie Bachorza badacz ten w ogóle nie prze
bywał. Z ramienia „Ostinstytutu" na wykopaliskach w Szaflarach przebywała M. John, studentka
II roku prehistorii Uniwersytetu Berlińskiego . Do niej należał nadzór polityczny, gdyż do nad
zoru naukowego nie miała przygotowania ani teoretycznego, ani praktycznego.
Po roku 1945 badaniami nad prahistorycznym osadnictwem w Karpatach wykazują zainte
resowania różne placówki archeologiczne. Najpierw trzeba wspomnieć o pracach terenowych
prowadzonych z ramienia Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Prace te, rozpoczęte przed wojną,
były w dalszym ciągu kontynuowane przez dra Leńczyka wspólnie z mgr S. Buratyńskim, asysten
tem U. J . Przyniosły one ciekawe wyniki z wykopalisk, przeprowadzonych przede wszystkim
na grodziskach. Po 1950 r. działała na terenie Karpat grupa osób zorganizowana przez dra Żakiego,
w której w okresie początkowym brali udział studenci archeologii Polski U. J . Nieco później
prowadzi wykopaliska na interesującym nas obszarze mgr A. Krauss, konserwator zabytków ar
cheologicznych na województwo krakowskie.
Po 1955 r. rozpoczyna się organizacja ośrodków regionalnych z zakresu archeologii polskiej
w Rzeszowie i Krośnie. Kierownicy tych ośrodków, mgr mgr J. Janowski, A. Kunysz i K . Moskwa,
dostarczyli już wielu ciekawych materiałów do znajomości prahistorycznego osadnictwa w Kar
patach. Oprócz wymienionych archeologów małopolskich żywe zainteresowanie Karpatami wy
kazuje dr inż. T. Żurowski z Warszawy, który specjalną uwagę zwraca na grodziska górnego do
rzecza Sanu . Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach w Cieszynie, przeprowadzonych w latach
1948 — 1950 przez mgr A. Kietlińską i W. Bendera z ramienia Państwowego Muzeum Archeolo
gicznego w Warszawie .
W badaniach przeprowadzonych w Karpatach bierze również udział Katedra Archeologii
Polski U. J. Początkowo pracownicy Katedry i studenci uczestniczyli w wykopaliskach kierowanych
przez pracowników różnych placówek archeologicznych. Dopiero od 1956 г., po uzyskaniu z Uni
wersytetu subwencji na prace terenowe, można było organizować własne badania. Obecnie na
13
14
1 5
1 6
17
18
1 3
Nosek, op. cit., s. 36, przyp. 19.
M. L . John, Vorbericht iiber die Ausgrabung auf dem Burgberg von Szaflary, „Deutsche
Forschung im Osten", Kraków, t. 3: 1943, s. 47-53.
G . Leńczyk, Sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w okolicy Krakowa,
„Spraw. PAU", t. 37: 1932, s. 36-40; tenże, Drugie sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania
grodzisk w województwie krakowskim w 1933г., „Spraw. PAU", t. 39: 1934, s. 28-33; tenże, Gro
dziska i zamczyska w województwie krakowskim, „Z otchłani wieków" (ZOW), t. 9: 1934, s. 45-50;
tenże, Trzecie sprawozdanie z badań archeologicznych w województwie krakowskim w 1934 г.,
„Spraw. PAU", t. 40: 1938, s. 99-104; tenże, Prasłowiańskie grody w ziemi krakowskiej, ZOW,
t. 15: 1946, s. 68-69; tenże, Na śladach dawnych miejsc obronnych, ZOW, t. 15: 1946, s. 79-86;
tenże, Nowe stanowiska przedhistoryczne w powiecie rzeszowskim, „Spraw. PAU", t. 49: 1948,
s. 166-169; tenże, Prasłowiański gród, „Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950; tenże, W sprawie atlasu
grodzisk, ZOW, t. 19: 1950, s. 130-132; tenże, Na śladach miejsc obronnych, „Dawna Kultura",
t. 3: 1956, s. 122-127; tenże, Sprawozdanie z badań w r. 1955 na terenie grodziska w Poznachowicach Górnych, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 4: 1957, s. 132-141.
i<> Nosek, op. cit., s. 36-41.
T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Światowit", t. 21: 1955, s. 324-330.
A. K i e t l i ń s k ą , Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie
do 1949 г., „Materiały Wczesnośredniowieczne", t. 1: 1949, s. 59 п.; tejże, Sprawozdanie z prac
wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie w roku 1950, „Mat. Wczesnośredn.", t. 2: 1950,
s. 29 п.; tejże, Materiały z Cieszyna, „Sprawozdania PMA", t. 4: 1951, s. 121-126; tejże, Osad
nictwo starożytne na Górze Zamkowej w Cieszynie, „Materiały Starożytne", t. 4: 1958,
s. 91-126.
1 4
1 5
1 7
1 8
�371
KRONIKA
obszarze ziemi sądeckiej prowadzi je dr M. Trzepacz-Cabalska, adiunkt naszej katedry. O wynikach
tych prac terenowych informuje oddzielne sprawozdanie .
Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach przeprowadzonych na terenie garncarń w K o
łaczycach, pow. jasielski, w latach 1954 i 1955, przez kierownika katedry wspólnie z Instytutem
Sztuki Ludowej w Krakowie. Prace te miały na celu wyszukanie powiązania ciągłości istnienia
pracowni garncarskich od średniowiecza aż do X I X w. Powiązania tego nie zdołano uchwycić.
Uzyskano jednak stratygrafię materiałów ceramicznych z X I X w. Podczas prac tych udało się wy
szukać stanowiska archeologiczne w Kołaczycach i Kłodawie, pow. jasielski. W badaniach wzięli
udział mgr O. Mulkiewicz oraz ówcześni studenci archeologii Polski U . J . : K . Gadcmska, J. Gromnicki i J. Wanatowicz. O wynikach tych prac z zakresu archeologii podaje informacje mgr J. Gromnicki °.
W ramach prac naszej placówki uniwersyteckiej podejmowane są też opracowania o chara
kterze syntetycznym. Do nich należy studium dr. M. Trzepacz-Cabalskiej o pradziejach Kotliny
Sądeckiej w świetle wykopalisk przeprowadzonych w Biegonicach, Marcinkowicach, Starym Sączu
i w innych stanowiskach. Tematem pracy mgr J. Kozłowskiego, starszego asystenta Katedry, jest
osadnictwo paleolityczne na przestrzeni całych Karpat od Dunaju do Żelaznej Bramy. Również
tematyka niektórych prac magisterskich łączy się z Karpatami. Wspomnieć trzeba o takiej pracy
mgr A. Wałowy, traktującej o zameczku późnośredniowiecznym w Szaflarach w świetle wyko
palisk przeprowadzonych w 1942 r. Oprócz tego eksternistka, A. Kulesz, również w pracy ma
gisterskiej uwzględnia osadnictwo pradziejowe w Beskidzie Śląskim. Od 1957 r. kierownik Katedry
Archeologii Polski U.J. sprawuje nadzór naukowy nad ośrodkiem archeologicznym w Rzeszowie,
z íamienia którego prowadzone są prace terenowe w Karpatach, a zwłaszcza w górnym dorzeczu
Sanu, ze szczególnym uwzględnieniem Przemyśla .
Z artykułu tego jasno wynika, że znaczny jest udział Katedry Archeologii U.J. w badaniach
nad osadnictwem prahistorycznj m w Karpatach. Jak powyżej wspomniano, zainicjował je prof. Demetrykiewicz przed poprzednią wojną. W okresie międzywojennym dzięki praccm terenowym
prof. J. Żurowskiego i prof. Т. Sulimirskiego dcchcdzą one do największego nasilenia. Spośród
różnych placówek archeologicznych nasz Zakład uniwersytecki osiąga w tym czasie największą
aktywność w regionie karpackim. Obecnie wspólnie z innymi placówkami naukowymi dąży do
wyjaśnienia roli, jaką odgrywały Karpaty w pradziejach i wczesnym średniowieczu Polski.
19
2
21
Rudolf Jamka
UWAGI O STANIE BADAŃ N A D STARSZĄ EPOKĄ KAMIENNĄ
W KARPATACH
Potężny górotwór karpacki, rozciągający się łukiem od Bratysławy do Orsovej, odgrywał
dużą rolę w kształtowaniu stosunków osadniczych na terenie Europy środkowo-wschodniej począ
wszy od czasów najdawniejszych. Rola antropogeograficzna Karpat była wielokrotnie w litera
turze archeologicznej, historycznej i etnograficznej podkreślana. Jednocześnie zwracano uwagę
na specjalny rozdział w historii pierwotnego osadnictwa, jakim były postępy osadnictwa w regionach
górskich i wynikające z tego konsekwencje ekonomiczno-społeczne i etniczne.
Zagadnienie najdawniejszych śladów człowieka na terenie Karpat i w ich sąsiedztwie było
od końca X I X w. przedmiotem badań archeologów, geologów, paleontologów i speleologów
węgierskich, słowackich, rumuńskich i rosyjskich. Na pierwszym miejscu należy wymienić prace
1 9
M. Cabalska, Nowe materiały do pradziejów Sądeczyzny, „Etnografia Polska", w druku.
J. Grom nick i, Ślady dawnych osad w Kołaczycach i Kłodawie, pow. Jasło, „Acta Arch.
Carp.", t. 1: 1958, s. 113-114. W tej pracy porninięto udział Zakładu Archeologii Polski U . J.
A. Kunysz, Przemyśl wczesnodziejowy, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2:
1959, s. 9 n.
2 0
2 1
�372
KRONIKA
1
prowadzone w Słowacji przez S. Rotha w jaskiniach okolic Rużina w dolinie Hornadu w 1879 r.
Razem z odkryciami na skałce w Puchove (1894) i w Miskolcu (1891) były to pierwsze znaleziska
paleolityczne w regionie Karpat. Wśród pierwszych badaczy jaskiń tego terenu należy wymienić
też G . Ossowskiego, który prowadził badania jaskiń tatrzańskich w latach 1881—1882 . Nie u¬
jawnił on jednak śladów paleolitycznego osadnictwa.
Większe nasilenie badań przypada na lata 1906 — 1914. Rozpoczęto wtedy poszukiwania
w większości jaskiń w Górach Bukowych (jaskinia Szeleta — 1906, Biidóspest — 1906, Balia — 1909,
Istalloskó - 1912, Peskó - 1912, Haromkut - 1913, O. Hermanna - 1915). Badania te prowa
dzili przede wszystkim O. Kadić i J . Hillebrand . W tychże latach rozpoczęto prace na terenie
Transylwanii. J . Teutsch bada w latach 1910—1911 stanowisko w Valea Cremenei koło Buzául
Ardelean (okr. Orasul Stalin б), a M. v. Roska rozkopuje namulisko jaskini Cioclovina (okr. Hunedoara) i kilku innych grot (Igri{a i Somesul Rece) . Na Słowacji, w Białych Karpatach, J. Hillebrand
rozpoczął badania stanowiska w jaskini Dzerava Skala koło Plav. Mikulaśa (okr. Malacky), które
później stało się podstawą ważnych uogólnień stratygraficznych .
W latach dwudziestych i trzydziestych odkryto pierwsze ślady paleolitu na terenie Bukowiny,
Besarabii i Mołdawii. Materiały z tego terenu są znane dzięki pracom Ambrożewicza , J. BotezaW,
N. Morosanaii i G . Florovai . Z górnego dorzecza Dniestru materiały paleolityczne zostały opu
blikowane przez J. Polańskiego 13. Z tego okresu można też wspomnieć o odkryciach na Słowacji,
zarówno w jaskiniach (Prepośtskiej w Bojnicach — w 1928 r. bad. К. A. Medvecky; Jasovskiej —
w 1927 r. bad. J. Babor i J. Eisner), jak też i na stanowiskach otwartych (Zamarovce, okr. Trenćin —
w 1927 r. bad. J. Babor), oraz na wyżynie Tokajsko-Presovskiej (J. Janśak).
Większy rozmiar osiągają badania nad paleolitem regionu karpackiego w okresie powojennym.
Pojawia się szereg opracowań o charakterze bardziej syntetycznym, szczególnie w zakresie paleolitu
górnego. Na pierwszym miejscu trzeba wymienić prace F . Prośka. Jego zasługą są badania na sta
nowiskach w trawertynach północnej Słowacji (Ganovce, Sv. Ondrej, okr. Poprad) oraz nad
2
3
4
5
7
8
9
2
14
1
S. Roth, Az o-ruzsini „nagy barlang"-ban eszkozolt ujabb azsatasok erdemenye, „Foldtanyi Ertesitó", t. 2: 1881, s. 120-122; O. K a d i ć , A barlangok elnevezesérol, „Barlangkutatas",
t. 1: 1913, s. 10-13.
Badania E . F . J. Hoenninga O'Caroll (zob. artykuł V. Halsy (w): „Sbornik Muzealnej
Slovenskej Spoloćnosti", t. 8: 1903, s. 3-23, t. 10: 1905, s. 131-138; J. Skutil, Paleolitikum Slovenska a Podkarpatské Rusi, „Spisy Historického Odboru Matice Slovenskej", t. 4: 1938, s. 45-67.
3 O. Hermann, A miskolczi paleolith lelet, „Archeologiai Ertesitó", t. 13: 1893, s. 1-25.
Zob. J. Hillebrand, Die altere Steinzeit in Ungarn, „Archaeologia Hungaríca", t. 17:
1935, s. 13.
G . Ossowski, Czwarte sprawozdanie z badań antropologiczno-archeologicznych w jaski
niach okolic Krakowa w r. 1882 oraz rozpoznanie przygotowawcze do badań jaskiń tatrzańskich,
„Zbiór wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7: 1883, s. 66-88.
J. Teutsch, Das Aurignacien von Magyarbodza, „Barlangkutatas", t. 2: 1914, s. 10-15.
M. Roska, Traces de l'homme diluvien dans la cáveme de Cholnochi á Csoclovina, „Dolgoza
tok-Traveaux", t. 3: 1912.
C. A m b r o ż e w i c z , Beitrage zur Kenntnis der Aurignacienkultur Bessarabiens und der Bukovina, „Wiener Prahistorische Zeitschrift", t. 17: 1930.
J . Hillebrand, Neue Spuren des Urmenschen in Ungarn, „Fóldtanyi Kbzleny", t. 43: 1913,
s. 390-391, i inne prace.
J. Botez, Recherches sur le paleontologie humaine au Nord de la Bessarabie, „Annales
Scientifiques de l'Université de Jassy", t. 17: 1933, s. 175, i inne prace.
N. Mor о с an, Le pleistocene et le paléolithique déla Roumanie du Nord-Est, „Annuaires
de l'Institut Géologique de Roumanie", t. 19: 1938 (odb).
N. Florov, Die Quartarformation in Bessarabien, „Bulletin du Musée Scientifique de
Chisinau", t. 1: 1926.
!3 J. Polanskij, Podolische Studien, „Sammelschrift math.-nat.-arztliche Sektion der Sevcenko
Gesellschaft der Wissenschaft", t. 20: 1929; t e n ż e Rekonstruktion der geographischen Verhaltnisse
des Jungpaláolithikums der podolisch-bessarabischen Provinz, „ П р а щ Географично1 комиси",
t. 1: 1935, s. 6-8.
F . ProSek, V. L o í e k , Stratigraphische Übersicht des tchechoslovakischen Quartárs,
„Eiszeitalter und Gegenwart", t. 8: 1957, s. 54-59.
2
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 4
�373
KRONIKA
15
oryniakiem wschodniej Słowacji . Dalej wymienić należy prace J. Barty i L . Bánesza. Pierwszy
z nich bada osadnictwo jaskiniowe na terenie Słowacji oraz prowadzi poszukiwania w jaskiniach
Radosinej, Domicy i in. Drugi ze wspomnianych badaczy opracowywuje stanowiska oryniackie
wschodniej Słowacji, uzyskując na tymże terenie nowe interesujące materiały do osadnictwa
górnopaleolitycznego . Na specjalną uwagę zasługują poszukiwania L . Vértesa w jaskiniach Gór
Bukowych (Istalloskó, Pesko-Petenyi i in.) , wyróżniające się najbardziej nowoczesną i precyzyjną
metodą stratygraficzno-sedymentologiczną oraz nowymi ujęciami zagadnień przemysłów środ
kowo- i górnopaleolitycznych .
Na terenie Karpat Rumuńskich badania prowadzi C. S. Nicoláescu-Plopsor . Prace te przy
niosły interesujące materiały do osadnictwa mustierskiego na południowych stokach Karpat w do
linie Aluty, Czernej i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier, Baile Herculane i in.) oraz osadnictwa
górno- i epipaleolitycznego w Karpatach Wschodnich w dolinie Bystrzycy Mołdawskiej (CeahláuScaune, Ceahlau-CeteUca, Dirtu, Podię i in.) . Ogólne opracowanie paleolitu w górnym dorzeczu
Dniestru, oparte na własnych badaniach wielowarstwowych stanowisk w Mołodowej i Babinie, jest
zasługą A. P. Czernysza .
Dla właściwego postępu badań nad najdawniejszym osadnictwem Karpat konieczne jest opra
cowanie historii tego terenu w okresie plejstocenu. Znajomość dyluwium Karpat jest najwięcej
zaawansowana na terenie Karpat Polskich. Dzięki badaniom M. Klimaszewskiego , W. Szafera ,
E . Romera , B. Halickiego i in. podano ogólny zarys zlodowaceń karpackich, rozwoju rzeźbywarunków hydrograficznych oraz podstawy stratygrafii plejstocenu w Karpatach i na ich przed,
polu. W Karpatach Słowackich, dzięki pracom F . Vitaska , D. Andrusova , J. Hromadki ,
16
17
18
19
20
21
22
23
25
27
1 5
24
26
28
29
F . Prośek, V. Lożek, Stratigrafické otazky ceskoslovenského paleolitu a mezolitu
„Pamatky Archeologické", t. 45: 1954, s. 42-50 (tam dalsza literatura).
L . Bánesz, Pfispevok к poznaniu aurignacienu na vychodnim Slovensku, „Śtudjne Zvestí
AU-SAV", t. 1: 1956, s. 1-33; J. Barta, Problematyka osadnictwa w jaskiniach Słowackich Karpat,
„Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 (w druku).
Zob. „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 5: 1955, s. 111-113,
oraz „Folia Archaeologica", t. 8: 1956, s. 3-32.
L . Vértes, Untersuchungen an Hóhlensedimenten. Methode und Ergebnisse, „Regeszeti
Fiizetek", t. 2: 1959 ser. 7, s. 63-121.
C. S. Nicolaescu-Plopsor, Le Paléolithique en R.P.R.,
„Dacia", N. S., t. 1: 1958,
s. 13-18.
Santierul Cerna-Olt, „Studii si Cercetárii de Istorie Veche", t. 6: 1955, s. 129-147; Santierul
Arheologic Baia de Fier, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 13-27; Santierul arheologic Ohaba-Ponor, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 41-49.
Santierul arheologic Bicdz, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 6: 1959, s. 57-63.
А. П. Ч е р н ь и и , Поздний палеолит среднего Поднестровъя, „ Т р у д ы Комисии
по Изучению Четвертигного Периода", t. 15: 1959, s. 5-209.
М. Klimaszewski, Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, „Prace Wrocław
skiego Towarzystwa Naukowego", ser. B, nr 7: 1948 (passim).
W. Szafer, Stratygrafia plejstocenu w Polsce na podstawie florystycznej, „Rocznik Pol
skiego Towarzystwa Geologicznego", t. 22: 1953; tenże, Plioceńska flora okolic Czorsztyna i jej
stosunek do plejstocenu, „Prace Instytutu Geologicznego", t. 9: 1954 (passim); t e g o ż , Flora plejstoceńska w Jarosławiu, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego", t. 5: 1928; t e n ż e ,
Plejstoceńskie jezioro pod Jasiem, „Starunia", t. 8: 1935, i inne prace.
E . Romer, Tatrzańska epoka lodowa, „Prace Geograficzne", t. 11: 1929.
B. Halicki, Dyluwialne zlodowacenia północnych stoków Tatr, „Sprawozdania z posiedzeń
Państwowego Instytutu Geologicznego", t. 5: 1930.
F . Vitasek, O rozsahu byvaleho zaledneni v naśich horach, „Ćeskoslovenska Vlastiveda",
t. 1: 1930, i inne prace (por. też „Die Eiszeit", t. 3: 1926, s. 92-97).
V. Andrusov, O ctvrtohornich terasach Oravy a stfedniho toku Vahu a nekolik poznamek
к geomorfologii zapadnich Karpat slovenskych, „Vestnik Statního Geologického Ústavu", t. 8:
1932, s. 244-257.
J. Hromadka, ukoly geomorfologického vyskumu na Slovensku, „Sbornik Ćeskoslovenské Spoloćnosti Zemepisne", t. 37: 1931, s. 12; tenże, Povrchove formy Slovenska, „Bratislava",
t. 5: 1931, s. 481-510, i inne prace.
1 6
1 7
1 8
1 9
20
21
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
�374
KRONIKA
30
J. Kunskiego i in., też przyczyniono się do wyjaśnienia zagadnienia zlodowaceń górskich i morfogenezy dolin rzecznych. Ponadto J . Petrbok, F . Prośek i V. Lożek zapoczątkowali nowoczesne
opracowanie stratygrafii plejstocenu na przedpolu Karpat, m. in. stratygrafii trawertynów
słowackich.
Badania w Górach Bukowych i Tokajsko-Presovskich są stosunkowo mniej zaawansowane.
W małym stopniu znane są też zagadnienia plejstocenu Karpat Rumuńskich. W zakresie znajomości
zlodowaceń górskich nie postąpiono wiele naprzód od czasów klasycznych prac E . de Martonne'a .
31
32
Ryc. 1. Ceahláu, reg. Bacau (Rumunia). Grupa stanowisk paleolitycznych w dolinie Bystrzycy
Mołdawskiej. W głębi widoczne stanowisko przemysłu szeleckiego Cetetica, a bliżej stanowisko
przemysłu grawerskiego Dirtu (oba położone na prawym brzegu rzeki)
Badania w dolinach rzek karpackich też niewiele posunięto od czasu Morosana, Florova i Polań
skiego. Ostatnie publikacje C . S. Nícoláescu-Plopcora i ośrodka geograficznego w lassach
przynoszą informacje zapowiadające pewien zwrot w tej dziedzinie badań .
33
3 0
J. Kunsky, Ke geomrfologii íulového jadra nizkotatranskeho, „Rozpravy Ceskoslovenské
Akademie Ved", t. 54: 1954; J. Sekyra, Vélohorsky kras Bélskych Tater, „Publikace Ustfedniho
Üstavu Geologického", Praha 1954 (passim), i inne prace.
Prosek, Lożek, Stratigraphische Übersicht...,
s. 54; V. L o ż e k , Nové interglacialni
malakofauny ze Slovenska, „Antropozoikum", t. 7: 1957, s. 37 n.
E . de Martonne, Sur les anciennes glaciers des Carpathes meridionales, „AsociaCiunea
Romana Pentru Inainfarea si Respandirea Sfiintelor", Congresul II din Bucuresti 1903 (odb);
t e n ż e , La période glaciaire dans les Carpathes meridionales, [w:] Comptes-rendus du Congres
International Géologique de Vienne, Wiedeń 1903 (odb.); Gh. Niculescu, E . Nedelcu, S. Iancu,
Nouvelle contribution á Vétude de la morphologie glaciaire des Carpates roumaines, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République Populaires Roumaine", Buka
reszt 1960, s. 29-43, i inne prace.
С. S. N i c o l á e s c u - P l o p s o r , Les phénoménes périglaciaires et la geochronologie du
paléolithique supérieur de terasses en Roumanie, „Dacia", N. S., t. 2: 1958, s. 383-391; T. Morariu,
Fenomene periglaciare din R. P. R. in stadiul actual de cercetáre, „Studia Universitatis Babes-Bolyai",
Ser. II, fase. 1: 1959, s. 139-152; T. Morariu, Le stade actuel des recherches sur le périglaciaire
de la R. P. Roumaine, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République
Populaire Roumaine", Bukareszt 1960, s. 45-53.
3 1
3 2
3 3
�375
KRONIKA
SJaby postęp badań nad plejstocenem niektórych części Karpat utrudnia znacznie prace nad
osadnictwem paleolitycznym wobec ograniczonej znajomości zmian tamtejszych warunków mor
fologicznych, a przede wszystkim utrudnionej synchronizacji geologicznej poszczególnych prze
mysłów na różnych terenach. Postulatem badawczym o pierwszorzędnym znaczeniu pod adresem
geologów-plejstocenistów, geomorfologów i paleobotaników jest opracowanie jednolitego systemu
stratygraficzno-chronologicznego dla plejstocenu Karpat, zarówno w oparciu o kryteria facjalnolitologiczne, jak i biostratygraficzne. W tym zakresie postulatem najpilniejszym jest systematyka
Ryc. 2. Buda, rai. Ze'.etin, reg. Bacáu (Rumunia). Miejsce kultowe związane z przemysłem
grawerskim położone ponad doliną Bystrzycy Mołdawskiej (badania prof. C S . NicolaescuPlopsora 1960 r.)
i chronologia terasów rzecznych, ich nawiązanie wzajemne i synchronizacja ze zlodowaceniami
górskimi i kontynentalnymi, stratygrafia pokryw lessowych i osadów organogenicznych (przede
wszystkim trawertynów), stratygrafia osadów jaskiniowych i opracowanie zmian neotektonicznych
(plejstoceńskich) w Karpatach.
Dotychczasowa znajomość materiałów paleolitycznych z Karpat wykazuje, iż osadnictwo
z tej epoki występuje głównie w dolinach rzek karpackich, trzymając się poziomów ok. 200 — 350 m
n. p. m. Na tereny wyżej leżące osadnictwo wkracza rzadziej — przeważnie w regionach sąsiadu
jących z ważniejszymi przejściami przez Karpaty. Terenami takimi są:
1. Dolina górnego Popradu i górnej Torysy w północnej Słowacji: Gánovce (628 m n. p. m.),
Sv. Ondrej, okr. Poprad (649 m n.p.m. — stanowiska przemysłu mustierskiego) , Haligovce (jas
kinia Aksamitka), okr. Spisśka St. Ves (841 m n.p.m. — przemysł oryniacki z płoszczem typu
Mladeć), Drevenik, okr. Spisśka Nova Ves, Velky Saris, okr. Sabinov (stanowiska z płoszczami
34
33
3 4
P r o ś e k , L o ż e k , I.e.; J. К. K o z ł o w s k i , Р. Sikora, Człowiek neandertalski na
terenie Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, s. 45-55.
M. Badany i, A haligoczi barłangrok, „Archeologiai Ertesitó", t. 8: 1884, s. 293-294;
L . Vértes, Prvni paleolitické należy z oblasti Karpat, „Antropozoikum", t. 4: 1954, s. 1-9.
3 3
�376
KRONIKA
36
liściowatymi typu szeleckiego) . Teren ten pozostaje w związku z przejściem doliną Popradu
przez Karpaty do Polski. O roli, jaką ta droga od okresu mustierskiego odgrywała, świadczy wy
stępowanie importów surowców krzemiennych polskich na Słowacji (Barca, Tibava, okr. Sobrance — surowiec świeciechowski znad środkowej Wisły w przemyśle oryniackim, Cejkov — su
rowiec jurajski podkrakowski w przemyśle graweckim ) i na Węgrzech (jaskinia Sólyomkutiw Gó
rach Bukowych — surowiec świeciechowski w przemyśle mustierskim ). Znane jest występowanie
słowackiego jaspisu radiolariowego i obsydianu w oryniaku środkowym w Polsce (Kraków-Zwierzyniec i Kraków-Sowiniec 40).
2. Teren prawobrzeżny górnego Prutu, szczególnie w okręgu Stanisława. Stanowiska paleo
lityczne występują wzdłuż najwyższej części Prutu po Majdan Gorisznij koło Nadwornej (570 m
n.p.m.)4i. Niżej, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru, leżą stanowiska takie, jak Pużniki, rej. otyniański, Obertyń i in., twoizące większą grupę pomiędzy Tłumaczem i Horodenką . Dalej na wschód
od tej grupy znane są stanowiska w dolinie Czeremoszu (Zamostea I — 392 m n.p.m., Zamostea
II — 405 m n.p.m.) oraz w rejonie Czerniowiec (Biła i Ostricja) . Stanowiska te związane są
głównie z przemysłem graweckim (w wypadku stanowiska Zamostea I łącznie z elementami o cha
rakterze śródziemnomorskim). Stanowiska te wykazują przenikanie przez Karpaty elementów
graweckich drogą łączącą Ruś Podkarpacką z Ukrainą Zachodnią, przez przełęcze na linii JaremczeJasna-Rachów. Używanie tej drogi potwierdzają też importy surowców, a mianowicie występowanie
w przemyśle graweckim wschodniej Słowacji (Cejkov) krzemienia kredowego naddniestrzańskiego .
Z tą drogą mogą być też związane stanowiska w Beregowie i Mukaczewie .
3. Dolina Bystrzycy Mołdawskiej, gdzie w okolicach Ceahláu (okr. Bicáz) znana jest duża grupa
stanowisk górnopaleolitycznych. Najwyżej, bo na górze Scaune (1327 m n.p.m.), leży stanowisko
epipaleolityczne związane z grupą mazowszańską (pokrewne przemysłowi płudzkiemu) . Jest
to najwyżej leżące stanowisko epipaleolityczne w tej części Europy. Ponadto w dolinie rzeki (na
wys. ok. 800 —900 m) leżą stanowiska oryniackie (Cete1,ica, Lutarie), graweckie (Dirt,u, Podis),
epigaweckie (CeteUca, Schitai, Curtea Boului i in.) oraz pojedyncze znaleziska szeleckie (Cetetica) . Wkraczanie osadnictwa paleolitycznego w górną część doliny Bystrzycy Mołdawskiej
pozostaje w związku z drogą przez Karpaty w kierunku górnego biegu Maroszy. Droga ta, prze
biegając od Ceahláu do Deda i Regin, otwierała przejście do Transylwanii. Można przypuszczać,
37
38
39
42
43
44
4 5
46
47
48
3 6
L . Banesz, Listovite hroty z Tibavy, „Archeologicke Rozhledy", t. 10: 1958; tenże,
К problematice mladśej fazy starśej doby kamennej na vychodnim Slovensku, „Referaty o Pracovnich
Vysledkoch Ceskoslovenskych Archeologu", t. 2: 1959, s. 33-45.
J. K . K o z ł o w s k i , Przyczynek do znajomości surowców krzemiennych w paleolicie i neo
licie C.SR, „Wiadomości Archeologiczne", t. 24: 1948, s. 355-356.
K o z ł o w s k i , Sikora, op. cit., s. 50; L . Vértes., Aus Polen Stammendes Silexmaterial
in ungarischen Palaolithikum und Mesolithikum, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 z. 2,
s. 157-161.
L . Sawicki, Wyniki badań stanowiska myśliwców z epoki lodowcowej na Zwierzyńcu w Kra
kowie, „Archeologicke Rozhledy", t. 1: 1949, s. 74.
A. Jura, Stanowisko paleolityczne na Sowińcu, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń
Polskiej Akademii Umiejętności", t. 44: 1939, s. 183.
Pol ans kij, Rekonstruktion der geographischen..., s. 11.
А. П. Ч е р н ь и и , Карта
палеолита ЧРСР,
„NaynoBi З а п и с ш Института
С у с т л ь н ы х Наук", t. 2: 1954.
С. Ambojevici, R. Popovici, Zamstea I am Ceremus, „Dacia", t. 5-6: 1938, s. 23-39.
Б . О. Т и м ощ у к , Развидка
в басейнй р. Пруту, „ А р х е о л о г и г н и Пам'ятки
Ч Р С Р " , t. 3: 1952, s. 409; Ч е р н ь и и , Карта палеолита,
s. 131.
K o z ł o w s k i , op. cit., s. 356.
Skutil, Paleolitikum Slovenska..., s. 132; П. И. Б о р и с к о в с к и й , Палеолит
Украины,
„Материалы и исследования по археологии СССР", t. 40: 1956, s. 421.
С. S. Nicolaescu-Plopsor, Sur la presence du Swidérien en Roumanie, „Dacia", N. S.
t. 2: 1958, s. 5-34.
Santierul Bicáz..., s. 57-63.
3 7
3 8
3 9
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
�377
KRONIKA
że rozpowszechnienie przemysłu oryniackiego na tereny na wschód od Karpat (górne dorzecze
Dniestru) pozostawało w związku z tym szlakiem. Na obszarze naddunajskim i w Transylwanii
istnieją liczne materiały należące do tego przemysłu (Buzául Ardealean, Cioclovina, Boinesti i in.).
Dalej ku wschodowi stanowiska oryniackie są znacznie rzadsze.
4. Na terenie południowych Karpat obserwujemy przenikanie osadnictwa mustierskiego
i oryniackiego w górę Aluty i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier i i n . ) . Wiąże się to z przejściami
przez Karpaty południowe, prowadzącymi z basenu Dunaju do terenów położonych wewnątrz
łuku Karpat.
Brak miejsca nie pozwala na podanie dokładniejszego przeglądu przemysłów paleolitycznych
w rejonie Karpat. Byłoby to podstawą do nakreślenia wniosków o antropogeograficznej roli Karpat
w paleolicie. Można jedynie wskazać, że zagadnienia te kształtują się bardzo interesująco. Stano
wiska mustierskie interglacjalne skupiają się głównie wewnątrz łuku Karpat. Reprezentują przede
wszystkim formy nawiązujące do grupy L a Quina. Natomiast stanowiska tego samego przemysłu
z Würmu I znane są zarówno wewnątrz łuku Karpat, jak i na wschód od niego oraz na północ. Grupa
ta wykazuje obecność form charakterystycznych dla facjesu z tradycją aszelską. Wewnątrz łuku
Karpat na gruncie tego przemysłu pojawiają się elementy przejściowe mustiersko-szeleckie, zwią
zane z występowaniem płoszczy liściowatych.
Przemysł oryniacki będzie z wtórnego centrum naddunąjskiego penetrował przez Karpaty
na tereny leżące na północ i na wschód. W tym ostatnim kierunku występuje on w dorzeczu Dniestru
i Prutu, a dalej jest znany jedynie z pojedynczych znalezisk w Siureń I i Kostienkach I . Do Polski
przychodzi też zarówno drogą przez Bramę Morawską, jak i przez Karpaty.
Przemysł szelecki występuje głównie wewnątrz łuku Karpat. K u wschodowi pojedyncze zna
leziska sięgają doliny Dniestru (Bukiwna, Nieźwiska), Prutu (Mitoc) i Bystrzycy (Cete{ica). Na
tym terenie występują już głównie wschodnioeuropejskie przemysły z płoszczami liściowatymi
(Mołodowa I/10 i in.). Droga przez Karpaty z Węgier do Polski, podkreślana ostatnio przez
J. Bartę ", w stosunku do przemysłów z płoszczami liściowatymi nie odgrywała chyba większego
znaczenia. Materiały szeleckie, podkrakowskie, nie wykazują bezpośrednich nawiązań z terenem
Węgier, a raczej z terenem Moraw. U podstaw wspomnianego poglądu stoi zapewne fakt, iż stano
wiska jaskiniowe polskie (Jerzmanowska i Koziarnia) niesłusznie były nawiązywane do tzw. „póź
nego solutrenu" z Gór Bukowych.
Na obszarze Polskich Karpat osobnym zagadnieniem jest rola Bramy Morawskiej, która
wymaga jednak obszernego oddzielnego omówienia. Teren ten leży zresztą na peryferium Karpat.
Brama Morawska odgrywała niewątpliwą rolę w paleolicie, czego dowodem są m. in. liczne im
porty surowców krzemiennych górnośląskich w górnym paleolicie Moraw .
W Karpatach Polskich stanowisk paleolitycznych dotychczas nie znamy. Wzmiankowane
przez C . Kuźniara znalezisko wióra krzemiennego z Poznachowic Dolnych jest najprawdopo
dobniej neolityczne . Znaleziska z jaskini w Magórze nie mogą być uważane za bezsprzeczne
dowody pobytu człowieka paleolitycznego w Tatrach. Opublikowane przez A. Jurę domniemane
wyroby kościane i kamienne nie mają charakteru intencjonalnego . W nowszej literaturze euro49
5
51
52
53
4 9
Por. przyp. 20.
J . Barta, Koreferat na konferencji w Liblicach w r. 1959 (por. „Referaty o Pracovnich
Vysledkach Ceskoslovenskych Archeologu za rok. 1958", cz. 2, s. 4-7).
Zagadnienie to omawiam w przygotowanej do druku pracy Paleolit na Górnym Śląsku.
Por. L . Sawicki, Sprawozdanie z działalności konserwatora okręgu województw wschod
nich, „Wiadomości Archeologiczne", t. 10: 1929, s. 286-287.
A. Jura, Grota Magury w Tatrach (1460 m), najwyżej w Polsce położona siedziba człowieka
epoki lodowej, „Światowit", t. 21: 1955, s. 81; K . Kowalski, Jaskinie Polski, t. 2, Warszawa
1953, s. 17-1:8 i 159, oraz recenzje: M. Chmielewska, K. Kowalski, Jaskinie Polski, „Archeo
logia Polski", t. 1: 1957, s. 237-240; K . K o w a l s k i , A. Jura, Grota Magury w Tatrach, „Archeologia
Polski", t. 1: 1957, s. 240-242.
5 0
5 1
5 2
5 3
�378
KRONIKA
pejskiej zagadnienie tzw. protolitycznego przemysłu kościanego zostało przesądzone w sensie
negatywnym 54. Brak stanowisk paleolitycznych w Karpatach Polskich wydaje się wynikać jedynie
z niedostatecznego stanu badań. Dalsze poszukiwania, szczególnie w dolinie Dunajca i Popradu,
niewątpliwie dadzą nowe materiały do najstarszych śladów człowieka w regionach górskich.
Janusz K. Kozłowski
I L E O P O L D WĘGRZYNOWICZ |
19 I X 1881 - 11 VIII 1960
Krajoznawstwo, tak żywiołowo rozrastające się w okresie międzywojennym, posiadało niemałe
znaczenie w pogłębieniu i ugruntowaniu się ruchu regionalistycznego, rozwijającego się w większości
krajów ówczesnej Europy. To z kolei wymownie rzutowało na wzmożenie studiów lokalnych, a zwła
szcza bliższe zainteresowania miejscową kulturą ludową, przez co został znacznie poszerzony zakres
badań etnograficznych, tak pod względem tematycznym, jak też geograficznym. Dążenie do od
dania wiernego obrazu rzeczywistości mniejszych regionów przyniosło nowe kategorie źródeł,
jak też pobudziło nie spotykane dotychczas liczebnie rzesze regionalistów, pochodzących z różnych
warstw społecznych, do czynnego udziału w poszukiwaniach terenowych i gromadzenia różno
rodnych dokumentów i wytworów ludowej kultury. Ruch ten był bardzo płodny. Powstawały nowe
placówki badawcze, muzea, czasopisma, zjawiały się dziesiątki publikacji o charakterze regionalnym.
Z okresem tym wiąże się także wielu znakomitych organizatorów i badaczy, łączących umiejętnie
pracę zawodową z szeroko pojmowaną działalnością kulturalno-wychowawczą i twórczością li
teracką czy naukową. Do nich właśnie należał w Polsce prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , zmarły
11 sierpnia 1960 r. w Dobrej koło Limanowej, którego działalność zasługuje z wielu względów
na szczególną uwagę i bliższe poznanie. Była to bowiem postać nie tylko jedna z najbardziej popu
larnych wśród młodzieży szkolnej okresu międzywojennego, ale także wysoko ceniona przez wy
bitnych pracowników nauki i działaczy społecznych za osiągnięcia organizacyjne i wychowawcze,
za wdrażanie młodzieży do poszukiwania głębszej myśli i bogatej treści życia, przede wszystkim
odnajdywanych drogą naukową we własnym środowisku geograficznym i kulturalnym. I chociaż
prof. L . Węgrzynowicz nie pozostawił zbyt obfitego ani szczególnie doniosłego dorobku etnogra
ficznego, to przecież ta właśnie działalność rozbudzająca energię i ujmująca organizacyjnie żywio
łową akcję ośrodków prowincjonalnych dla służby nauce drogą miejscowych poszukiwań, zmierza
jących do zebrania i opracowania materiałów ludoznawczych, zapewniła mu trwałą pamięć i nie
poślednie miejsce w historii etnografii polskiej. Tego rodzaju akcja, jak najbardziej zgodna z ów
czesnymi prądami umysłowymi, zwalczającymi centralizm i szablon kulturalny wielkich ośrodków
miejskich, miała wydać — o czym będę mówił poniżej — jak najlepsze rezultaty. Niestety, niszczy
cielska działalność drugiej wojny światowej i centralizm pierwszych lat powojennych hamujący
rozwój kulturalnych ośrodków regionalnych położyły kres tej pracy tak ożywiającej cały kraj,
a przy tym wzmacniającej poczucie dumy oraz odpowiedzialności za własne środowisko.
Taki punkt widzenia był dominujący w działalności prof. Węgrzynowicza. Zdawał sobie On
sprawę, że istnieje niezaprzeczalny związek pomiędzy jednostką a jej otoczeniem, że kultura śro
dowiska kształtująca się w długim procesie historycznym winna być utrwalona jako niezbędna
podstawa dalszego działania, że bez poznania obrazu przeszłości nie może być prawidłowej prze
budowy ani życia społecznego, ani kulturalnego.
Prof. Leopold Węgrzynowicz urodził się 19 I X 1881 r. w Tuchowie, pow. tarnowski, w rodzinie
drobnomieszczańskiej . Do szkoły powszechnej uczęszczał na wsi, a do gimnazjum w Nowym Sączu
1
54 Sprawę tę omawiam szerzej w artykule W sprawie tzw. kultury łowców niedźwiedzia jas
kiniowego, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1959 z. 2, s. 243-263.
Ojciec był poczmistrzem w Dobrej koło Limanowej, gdzie też osiadł na stałe, budując tam
jednorodzinny domek. W nim to często przebywał prof. L . Węgrzynowicz i tam umarł. Został
pochowany w Dobrej.
1
�KRONIKA
!
Prof. Leopold Węgrzynowicz
379
�KRONIKA
380
(1892 — 1900). Uniwersytet ukończył w Krakowie (1900 — 1905), obierając sobie za cel studiów
matematykę i fizykę. Po uzyskaniu dyplomu zajmuje chwilowo różne stanowiska: bibliotekarza,
prefekta bursy i inne. Jako nauczyciel gimnazjalny pracuje w kilku miejscowościach ówczesnej
Galicji: Kuty, Borszczów, Stryj, Nowy Targ. Po kilku latach pracy w 1918 roku osiada na stałe
w Krakowie (VII Gimnazjum im. A. Mickiewicza), w którym właściwie pozostaje prawie do końca
życia. Dodajmy, że do otrzymania stanowiska nauczyciela w krakowskim gimnazjum przyczynił się
walnie dyr. Seweryn Udziela, skupiający wokół swojej placówki młodych i zdolnych pracowników.
Zetknięcie z dyr. Sewerynem Udzielą, tym najżyczliwszym i najuczynniejszym z etnografów, jak
go nazywał prof. К. Moszyński, związało prof. L . Węgrzynowicza z Muzeum Etnograficznym
na zawsze.
Już od pierwszych lat pracy pedagogicznej prof. L . Węgrzynowicz włącza się w wartki nurt
działalności społeczno-wychowawczej, biorąc czynny udział przede wszystkim w życiu młodzieży.
Widzimy go przez parę lat przy pracy w organizowaniu Związku Harcerstwa Polskiego (1917 —1920) .
W tym też czasie jako członek Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego podejmuje wraz z prof.
Ludomirem Sawickim akcję zapoczątkowaną przez Aleksandra Patkowskiego zorganizowania
i rozwinięcia ruchu krajoznawczego wśród młodzieży szkolnej całej Polski. Istnieje, jak to już wspo
mniałem, ścisły związek pomiędzy popularyzowaniem ruchu krajoznawczego wśród młodzieży
i budzeniem u młodego pokolenia czynnej miłości kraju a akcją regionalistyczną głoszącą
priorytet kultury regionu i jej rozwoju przez ścisłe poznawanie wszystkich przejawów ży
cia w konkretnym środowisku społecznym i geograficznym. „Celem moim — pisze Węgrzy
nowicz — było zwrócenie uwagi młodzieży na własne najbliższe otoczenie, dom rodzinny,
wieś" . Prof. Węgrzynowicz dzięki energii, zupełnemu oddaniu się i umiłowaniu głoszonych wów
czas haseł zdołał w latach międzywojennych zorganizować na terenie całej Polski gęstą sieć, bo
liczącą kilka setek ognisk młodzieży, ujętych w tzw. Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej .
Dla tych to właśnie Kół Młodzieży zakłada i redaguje przez kilkanaście lat z ogromnym wysiłkiem
miesięcznik „Orli Lot", w którym ogłoszone artykuły i materiały weszły jako trwałe pozycje do
bibliografii etnografii polskiej. Z tego to dla młodzieży redagowanego czasopisma wyłania się
sylwetka prof. L . Węgrzynowicza jako wychowawcy, z pasją oddającego się sprawie nauki: „Roz
mawiając z naukowcami, czy też czytając rozprawy naukowe — pisze Węgrzynowicz we wspo
mnieniach — uświadomiłem sobie, jak wielkie luki istnieją w zakresie wielu zagadnień, spowodowane
brakiem materiałów terenowych i źródłowych". Postanawia zatem zmniejszyć te rażące braki drogą
konkretnych pytań i konkretnych odpowiedzi, które chce uzyskać od zorganizowanej w Kołach
młodzieży, a następnie przesyłać je zainteresowanym placówkom naukowym bądź drukować je
częściowo na łamach „Orlego Lotu" . Pierwszym warunkiem powodzenia tak pojętej akcji bada
wczej musiało być odpowiednie przygotowanie młodzieży do samodzielnych poszukiwań terenowych,
a następnie do umiejętnego ich opracowywania. Kreśląc więc plan badań regulowany nie własnymi,
lecz ogólnymi potrzebami, prof. L . Węgrzynowicz wprowadza młodzież w trudne zagadnienia
badawcze za pomocą ogłaszanych w „Orlim Locie" wskazówek i specjalnych kwestionariuszy .
2
3
4
5
6
7
2
Pod koniec tego okresu został komendantem Hufca Krakowskiego.
Por. Aleksander Patkowski, „Orli Lot", R. 21: 1947 nr 9-10, s. 131.
„W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis).
Zob.C. Skopowski, Rys historii i pracy Kól Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej,¥iiaków 1934.
Do utrwalenia bytu i powagi pisma przyczynili się wydatnie znani powszechnie uczeni:
Julian Talko-Hryncewicz, Władysław Szafer, Ignacy Chrzanowski (opiekował się także czasopismami
młodzieżowymi wychodzącymi w Katowicach, a mianowicie „Młodym Polakiem", był również
w 1927 r. naczelnym redaktorem wychodzących tamże „Orląt"), Stanisław Pawłowski i Stanisława
Niemcówna. Zwłaszcza zaś służył pomocą czasopismu prof. Ludomir Sawicki, drukując je we
własnej placówce wydawniczej „Orbis". Łącznie w latach 1920-1939, 1946-1950 ukazały się 24
roczniki. Indeks treści etnograficznej „Orlego Lotu" został opracowany przez jego redaktora.
Zob. wykaz prac.
Por. L . W ę g r z y n o w i c z , Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920¬
-1950, Wrocław 1958.
3
4
5
6
7
�381
KRONIKA
„Ażeby uzyskać na pewne tematy odpowiedź z całej Polski równocześnie — pisze w »Służbie Nauce
Polskiej« — wybieraliśmy pewien kwestionariusz, co roku inny, który polecaliśmy do obowiąz
kowego opracowania przez każde Koło. Liczyliśmy na to, że przy dużej ilości Kół, ilość punktów
wywiadowczych będzie dość gęsta, abyśmy mogli uzyskać pełny obraz pewnego zjawiska z całego
obszaru Polski".
Do tak pomyślanej pracy prof. Węgrzynowicz zaprasza przedstawicieli różnych dyscyplin
naukowych. Wśród autorów ogłaszających na łamach „Orlego Lotu" swoje kwestionariusze znaj
dujemy najznakomitszych uczonych i badaczy, jak Kazimierza Nitscha, Władysława Semkowicza,
Jerzego Smoleńskiego, Władysława Szafera, Eugeniusza Piaseckiego, Oskara Sosnowskiego, Sta
nisława Arnolda i Adama Fischera, a nade wszystko Kazimierza Moszyńskiego i Seweryna Udzielę.
Wśród autorów widzimy też młodych wówczas pracowników, a obecnie już zaawansowanych
w latach i pracy naukowej, jak K . Buczkowskiego, M. Gładysza, J. Ligęzę, J. Klimaszewską,
A. Kutrzeba-Pojnarową, R. Reinfussa, M. Sągajłło-Kaczanowską, T. Seweryna, K . ZawistowiczAdamską czy M. Znamierowską-Priifferową. Redaktor sięga także do obcych opracowań, publikując
kwestionariusz dwćch szwedzkich badaczy, a mianowicie O. Bannbersa i S. O. Janssona . Ogółem
zostało opublikowanych ponad 30 kwestionariuszy, które prof. Węgrzynowicz zamierzał wydać
w zbiorowej pracy: „W 1938 r. postanowiliśmy je uporządkować — pisze w »Służbie Nauce
Polskiej« — ułożyć według hierarchii potrzeb i opatrzyć odpowiednimi komentarzami, objaśnieniami
i wskazówkami. Drukarnia rozpoczęła ich druk, niestety, wojna przerwała pracę, a to, co było
wydrukowane, zniszczyli Niemcy".
Autorzy kwestionariuszy nie tylko dają wskazówki, jak należy zbierać materiały, ale apelują
do młodzieży, zachęcając ją do pożytecznego dla nauki wysiłku. Prof. К. Nitsch ogłaszając artykuł
Zbierajcie właściwości mowy ludowej zamieszcza mapkę z białymi plamami, świadczącymi o brakach
wiadomości; pisze on: „z mapki widać, że są jeszcze całe okolice Polski, w których nie znalazł się
ani jeden informator, chcący dopomóc do zbierania bogactwa mowy polskiej, do wydania wielkiego
słownika. Do młodzieży tych okolic szczególnie gorąco apelujemy" . Posiew rzucony w młode
wrażliwe umysły wydał w niedługim czasie obfity plon. Napływały liczne odpowiedzi, artykuły
i samoistne opracowania, które redaktor niekiedy kierował do poważnych wydawnictw naukowych .
Wzbogacają się archiwa placówek uniwersyteckich i muzealnych, a także rośnie własne archiwummuzeum, które miało się stać centralnym ośrodkiem badawczo-informacyjnym . Toteż z uznaniem
wyrażają się o pracy naukowej Kół Krajoznawczych Młodzieży nasi uczeni. Tak np. prof. S. Arnold
(naczelny wówczas redaktor „Nowego Słownika Geograficznego Państwa Polskiego") pisze:
„Z prawdziwą radością muszę stwierdzić, że przygotowane odpowiedzi są pod każdym względem
bez zarzutu i wyróżniają się spośród innych sumiennością, dokładnością i bogactwem informacji"! .
Podobnie ocenia pracę Kół prof. К. Moszyński: „... współpracę Kół Krajoznawczych bardzo
cenię. Skłoniły mnie do tego przede wszystkim rezultaty ankiet, ogłoszonych ostatnimi czasy
w »Orlim Locie«. Tak np. w odpowiedzi na kwestionariusz o prymitywnych ludowych narzędziach
muzycznych (»Orli Lot«, 1932 nr 2) dały zarówno w starannych opisach, jak i w równie starannych
rysunkach materiał naukowy z u p e ł n i e p i e r w s z o r z ę d n e j w a r t o ś c i . . . " , a dalej padają słowa
pełne uznania: „ . . . ogromna teka materiałów, nadesłanych przez Koło Żywieckie w odpowiedzi
8
9
10
11
2
8
Etnograficzna ankieta Północnego Muzeum (Nordiska Museet) w Sztokholmie, od nici do
tkaniny, „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 107-108.
„Orli Lot", R. 6: 1925, s. 25-28.
Obok pracy zbiorowej członków Koła w Tomaszowie Mazowieckim wydanej przez P A U
(Zamki drewniane przy drzwiach, Materiały zebrane przez Koło Krajoznawcze uczniów Państw.
Seminarium Naucz, w Tomaszowie Mazowieckim, Kraków 1927, ss. 22, nib 1, tabl. X X I X , mapa 1),
Muzeum Etnograficzne w Krakowie opublikowało drugą cenną pracę ówczesnej członkini Kół
Krajoznawczych Państwowego Gimn. Żeń. w Krakowie, A. Kutrzebianki, Budownictwo ludowe
w Zawoi, Kraków 1931, ss. 55, tabl. 11, rys. 15 w tekście. Zob. „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 147-148.
11 Mieściło się w 4 pokoikach przy ul. Studenckiej 4 w Krakowie.
1 „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 139-140.
9
1 0
2
�382
KRONIKA
na ankietę z zakresu ludowej kultury duchowej (nie ogłoszoną w »OrIim Locie«), przedstawia się
wręcz nadzwyczajnie. Dotychczas nie zdążyłem zapoznać się z całokształtem tej wzorowej pracy,
jednak to, co przeczytałem, naprawdę zaimponowało mi"i3. Takie i podobne oceny utwierdzały
prof. Węgrzynowicza na obranej drodze „służby nauce". Widział i cieszył się, jak „wyrasta poko
lenie dzielnych pracowników", a rezultatami ich pracy wypełniał stronice „Cr!ego Lotu". Aby
jeszcze bardziej związać młodzież z pracą naukową, rozpoczyna inną poważną akcję, a mianowicie
organizuje obozy w różnych zakątkach kraju, na których instruktorzy, specjaliści z kilku dyscyplin
naukowych, szkolą i wprawiają młodzież do badań terenowych. Wyniki tak prowadzonych badań
ogłasza w „Orlim Locie" bądź w postaci samoistnych broszur. E o 1939 r. ukazało się kilka mo
nografii tych miejscowości, w których odbywało się szkolenie . Nie była to jedyna droga publi
kowania zebranych materiałów. Niektóre Koła ogłaszają rezultaty swoich poszukiwań w prasie
miejscowej bądź we własnych pisemkach, których liczba rośnie z każdym rokiem. A mnożą się te
pisemka na całym terenie Polski w sposób zadziwiający. Do 1939 r. liczba ich wynosiła ponad
dwadzieścia. Niektóre z nich, jak np. „Młody Krajoznawca Śląski", pisemko Kola Krajoznawczego
przy gimnazjum klasycznym w Królewskiej Hucie (Chorzów), ukazujące się w latach 1934 — 1938,
wydało w 33 numerach sporo wartościowego materiału etnograficznego. Trudno na tym miejscu
omawiać rezultaty poszukiwań wszystkich Kól Krajoznawczych Młodzieży, opublikowanych
bądź nadesłanych do archiwów. Już w 1931 r. w archiwim K K M S znajdowało się ponad 300
tek wypełnionych opisami, fotografiami i rysunkami. Ogromną większość tego licznego i cennego
materiału pochłonęła wojna. Ocalało przeważnie to, co zostało opublikowane.
Zbieranie materiałów przy pomocy kwestionariuszy miało także dla młodzieży znaczenie
wychowawcze: „chodziło — pisze Węgrzynowicz — o wychowanie obywatela wrażliwego na
głosy nauki... Społeczeństwo bowiem nasze (to „inteligenckie") nie reagowało na prośby uczonych,
którzy zwracali się z pewnymi pytaniami w celach naukowych. Na 1000 rozesłanych kwestionariuszy
napłynęło kilkanaście odpowiedzi" .
Innym nurtem, który w pracy naukowej Kół Młodzieży rozwijał prof. Węgrzynowicz, była
akcja zbierania wytworów futury ludowej i składanie ich do muzeów. O tej akcji pisze Seweryn
Udziela: „Serce rośnie z radości na widok tych pięknych wyników pracy młodych etnografów
i troska schodzi z czoła na myśl, że gdy się starsi badacze usuną, będzie ich miał kto zastąpić i pro
wadzić dalej rozpoczęte studia nad poznaniem kraju naszego" . Prof. Węgrzynowicz nie tylko
zachęca młodzież, daje wskazówki, ale sam daje przykład, przynosząc różnego rodzaju muzealia,
aby je włączyć do zbiorów ogólnych . Osiągnięcia i w tym zakresie są duże. Młodzież nie tylko
ofiarowuje muzeum zebrane eksponaty, ale organizuje wystawy, tworzy własne zbiory. Najpo
ważniejsze z nich to Szkolne Muzeum Krajowe, które mieściło się w Krakowie pod bezpośrednią
opieką prof. Węgrzynowicza .
Była to zatem jedyna w swoim rodzaju organizacja młodzieżowa w okresie międzywojennym,
kierowana przez człowieka, który całe swoje życie, jak sam mawiał, oddał przede wszystkim na
usługi ludziom nauki. Niezwykłe to oddanie nauce pozostawiło trwałe osiągnięcia, dostarczając
wielu badaczom niezmiernie cennych materiałów, zwłaszcza przy kartografowaniu zjawisk kul
turowych . Ale nazwisko prof. Węgrzynowicza utrwaliło się w historii etnografii polskiej nie tylko
jako organizatora zasilającego archiwa placówek naukowych; znamy je także jako samoistnego
badacza. Owocem tej samodzielnej pracy naukowej jest kilkadziesiąt artykułów i przyczynków z za.
14
15
16
17
18
19
13 „Orli Lot", R. 15: 1934 nr 2, s. 19.
W ę g r z y n o w i c z , op. cit.,
„W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis).
„Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 101-103.
„Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 103.
Zob. przypis U .
Zob. K . M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, Kraków 1936 z. 3; M. G ł a d y
szowa, Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław 1960, s. 9.
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
�383
KRONIKA
2
kresu kilku dziedzin kultury ludowej ". Pisywał — jak to już wspomniałem — niewiele, bo przecież
praca zawodowa i organizacyjno-młodzieżowa, a także redakcyjna omówionego miesięcznika
pochłaniały go prawie całkowicie. Część tego trudu przejmowała żona, ale przecież praca ciągle
narastała, a sił ubywało. Podejmowaną tematykę znał wybornie. Zawsze pełen inicjatywy, czynny,
użyteczny i sumienny, a przede wszystkim życzliwy dla młodych pracowników, służył im zawsze
stosem materiałów i zachętą do pracy. Jako twórca ruchu krajoznawczego wśród młodzieży nasyca
ją głównie treścią wartości rodzimych, do których w pierwszym rzędzie zalicza osiągnięcia kultury
ludowej. Budzi dla niej szacunek i zdolność jej widzenia, jako zagadnień istotnych w dobie naj
większych przeobrażeń społecznych. I w tym leży ogromna zasługa prof. Leopolda Węgrzynowicza.
W Po see Ludowej za liczne zasługi został prof. Węgrzynowicz odznaczony Krzyżem Oficer
skim Polonia Restituía, Złotą Odznaką Zasłużonego Nauczyciela i Złotym Krzyżem Zasługi.
Mieczysław
Gładysz
W Y K A Z D R U K O W A N Y C H ARTYKUŁÓW I PRAC N A U K O W Y C H
PROF. L E O P O L D A WĘGRZYNOWICZA
Smigustne dziady, „Orli Lot", R. 1: 1920, s. 8-10.
Smigustne dziady (kwestionariusz), „Orli Lot", R. 2: 1921, s. 44 —45.
Motywy zdobnicze na owczych serkach, „Orli Lot", R. 6: 1925, s. 35 — 38.
Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Soli, „Orli Lot", R. 10: 1929, s. 51—52.
Konik w Chomranicach, „Orli Lot", R . 11: 1930, s. 15.
Notatki z Soli (Zwyczaje Bożego Narodzenia), „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 12—14.
Tlukno, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 254.
Przypisek Redakcji, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 255-257.
Obróbka lnu w Starym Bystrem, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 12 — 14.
Na marginesie sprawozdań, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 22.
Ze zwyczajów ludu polskiego. „Pucheroki" w Zielonkach, „Dziennik Polski", 1947 nr 92.
Niektóre zwyczaje świąt Bożego Narodzenia w powiatach krakowskim, bocheńskim, chrzanowskim
(Streszczenie referatu wygłoszonego 24 I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 1, s. 59 — 62.
Szałasy w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. Przyczynek do etnografii Zagórzan (Streszczenie
referatu wygłoszonego 29 I I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 2, s. 102-105.
Na Krowodrzy w czasie Świąt Bożego Narodzenia, „Orli Lot", R. 23: 1949, s. 154—156.
Rzepiór, „Orli Lot", R. 24: 1950, s. 34-35.
Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10: 1952 —
1953 z. 1, s. 16-37.
Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955 nr 1, s. 3—22.
Dziady smigusne, „Ziemia", R : 2: 1957 nr 4, s. 6.
Wszyscy krajoznawcy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 8, s. 29.
Na Podlazy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 12, s. 22-23.
Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920—1950, PTL, Wrocław 1958, ss. 282.
Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie limanowskim, „Etnografia Polska", t. 2: 1959,
s. 361-371.
Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej, „Etnografia Polska", t. 2:
1959, s. 424 -429.
Fedorki, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 421-245.
2 0
Zob, Wykaz drukowanych artykułów i prac naukowych prof. Leopolda Węgrzynowicza.
�KRONIKA
384
I JANINA K R A J E W S K A |
1 X I I 1901 -
11 X I 1960
Janina Krajewska uzyskała doktorat z etnografii i etnologii w 1930 r. na Uniwersytecie Poznań
skim. W 1931 r. zostaje zatrudniona w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. W tym samym
roku oraz następnym bierze udział w badaniach archeologicznych, pod egidą prof, dr W. Anto
niewicza, na terenie powiatu łęczyckiego . Jesienią 1932 r. Ząrzad miasta Gdyni powołuje dr Krajew
ską do zorganizowania muzeum. W związku z tym należało sprecyzować podstawowe założenia
muzeum, jak też określić teren jego działania . Jako teren wyznaczono powiat pomorski i kartuski
1
2
Dr Janina Krajewska
natomiast w obrębie muzeum postanowiono zorganizować dwa działy: archeologii i etnografii.
Na terenie objętym działalnością muzeum di Krajewska przeprowadza następnie intensywne
badania archeologiczne i etnograficzne.
Po I I wojnie światowej dr Krajewska obejmuje kierownictwo Miejskiego Muzeum Etnogra
ficznego w Łodzi, którego zbiory zostały przez okupanta w znacznej mierze zniszczone lub wy1
Por. W. Ber, Z polskich wypraw archeologicznych, „Ziemia", R. 16: 1931, s. 303.
Na Zjeździe Związku Muzeów w Poznaniu na temat przyszłego profilu Muzeum w Gdyni
wypowiadają się m. in.: prof, dr W. Antoniewicz i dr B. Stelmachowska. (Por. W. Antoniewicz,
Sprawy muzelane, Warszawa 1933, s. 63-67; B. Stelmachowska, Zbiory etnograficzne naPomorzu,
„Pamiętnik Muzealny", z. 6: 1937, s. 33).
2
�KRONIKA
385
3
wiezione . Już 17 listopada 1945 r. zostaje otwarta stała ekspozycja muzealna obejmująca bu
downictwo, urządzenia wnętrza mieszkalnego, narzędzia pracy, strój, tkactwo oraz obrzędy ludowe.
W tym czasie również dr Krajewska przystępuje do realizacji przedwojennych założeń i planów
Muzeum, według których placówka ta miała kompletować zbiory głównie z terenów Polski i krajów
egzotycznych , toteż wiele czasu poświęca na wyjazdy w teren w celu zakupu eksponatów, początko
wo w powiecie łaskim i łowickim, później na Podhalu i Śląsku. W latach 1948 — 1950 dr Krajewska
organizuje zakupy w powiatach: kieleckim, iłżeckim i łańcuckim, i to nie tylko dla Muzeum Etno
graficznego w Łodzi, ale również dla Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach i Ośrodka Muzealnego
w Łańcucie .
W 1950 r. Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków powierza dr Krajewskiej zakup
eksponatów na czasową wystawę w Rapperswilu (Szwajcaria). W związku z tym organizuje ona,
przy pomocy dobranego przez siebie zespołu, szeroko zakrojoną akcję skupu eksponatów na terenie
całej Polski.
Równocześnie dr Krajewska kieruje nadal pracami muzealnymi, których rezultatem m. in.
jest zorganizowanie w latach 1951-1952 objazdowej wystawy, pt. „Naczynia w kulturach ludowych",
oraz opracowanie dla niej ilustrowanego przewodnika.
Poza uzupełnianiem zbiorów i organizowaniem stałych i objazdowych wystaw muzealnych
dyrektor Krajewska położyła również pewne zasługi na polu etnograficznych badań terenowych,
prowadzonych od 1945 r. równolegle do innych prac muzealnych. Pierwsze badania prowadzi
na terenie powiatu opoczyńskiego, zbierając materiały głównie do stroju, tkactwa i budownictwa.
W latach 1948-1951 poszukiwania terenowe dotyczą przede wszystkim garncarstwa w woj. rze
szowskim i budownictwa w Kieleckiem. Rezultatem tych badań były następujące prace: Strój opo
czyński oraz Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego.
W latach 1951-1954 w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Krajewska przy
stępuje do badań stacjonarnych na obszarze woj. łódzkiego, początkowo w Czarnocinie, pow.
łódzki, a następnie w Jasieniu, pow. rawski. Są to badania zespołowe, obejmujące szeroki wachlarz
zagadnień z różnych działów kultury ludowej.
Interesując się od bardzo dawna muzealnictwem dyrektor Krajewska znała nie tylko muzea
polskie, ale również zagraniczne, jak na przykład w Pradze, Wiedniu, Tallinie i Helsinkach. Jako
specjalistka w tej dziedzinie dr Krajewska przez pewien czas wykładała muzeologię na Uniwer
sytecie Łódzkim.
W 1954 r. dyrektor Krajewska opuszcza Muzeum Etnograficzne w Łodzi, powiększywszy
dzięki długoletniej akcji kolekcjonerskiej zbiory tej placówki o kilka tysięcy eksponatów.
W ostatnich latach dr Krajewska gromadzi materiały do stroju gostynińskiego i rawskiego,
studiuje nie publikowane prace po prof. Stanisławie Poniatowskim oraz opracowuje dane z polskiej
literatury etnograficznej do bibliografii redagowanej w Bazylei (Szwajcaria) przez dr Roberta
Wildhabera.
Piotr Dekowski
4
5
NAJWAŻNIEJSZE P U B L I K A C J E J. K R A J E W S K I E J
Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku D., pow. opatowskim, „Światowit", t. 13:
1929, s. 49-94.
Cmentarzysko łużyckie z epoki brązu w pow. łęczyckim, Sierpów, Błonie i Zabokrzeki, „Wiadomości
Ludoznawcze", 1932, s. 9-15.
Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 36: 1946, s. 396-398.
3
Muzeum Etnograficzne w Łodzi straciło w czasie wojny dwie trzecie swoich zbiorów, w czym
najcenniejszą pozycję zajmowały kolekcje egzotyczne, wywiezione przez okupanta.
W 1950 r. dr Krajewska nabywa od D . Sabacińskiej z Łodzi ciekawe eksponaty z zakresu
sztuki peruwiańskiej.
Dla ośrodka Muzealnego w Łańcucie dr Krajewska nabywa ponad 1000 eksponatów.
4
5
• Etnografia polska, t. V
25
�386
KRONIKA
Katalog wystawy garncarstwa i wycinanek regionów województwa łódzkiego zorganizowanej przez
Spółdzielnię Sztuki i Przemyślu Ludowego R. P. w Łodzi z inicjatywy Wojew. Wydz. Kultury
i Sztuki w ¿odzi, Łódź 1948, s. 16.
Obrzędy ludowe świąt Bożego Narodzenia, „Dziennik Łódzki", R. 4: 1948 nr 354, s. 3.
Plecionki ze słomy, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 673-679.
Przewodnik po wystawie objazdowej Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 8.
Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego, Łódź 1952, ss. 81, tabl. 6.
Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 39: 1952, s. 467-483.
Muzeum Etnograficzne w Łodzi, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2,
s. 254-255.
Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 41: 1954, s. 1166-1171.
Legendy wigilijne w Polsce, „Głos Robotniczy", 1954 nr 24.
Strój opoczyński, Wrocław 1956, ss. 92.
Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 3,
s. 157-168; nr 4, s. 215-238.
1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42559dba7b17bb51ddb877909d546c19.pdf
2dfc00712d2ffa99e3ac07470c018622
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2126
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1974
Title
A name given to the resource
Contents / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.3-8
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L U D
THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES
VOLUME LXXIX
1995
SPECIAL ISSUE PUBLISHED ON
THE CENTENNIAL
OF THE
POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE JOURNAL "LUD"
��L
u
D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNA WCZEGO
I
KOMITETU
NAUK
ETNOLOGICZNYCH
THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES
FOUNDED
IN
1895
BY
ANTONI
KALINA
VOLUME
LXXIX
1995
PIL
1895
POLISH
ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND
COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
POLISH ACADEMY OF SCIENCES
POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1995
�EDITORIAL
COMMITTEE
Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz - Chair,
Bronislawa Kopczyńska-Jaworska,
Anna Kowalska-Lewicka,
Antoni Kuczyński - Secretary
EDITORIAL
BOARD
Chief Editor - Zbigniew Jasiewicz
Associate Editor - Jacek Bednarski
Secretary - Monika Leonowicz
Translation:
Zbigniew Nadstoga
Elżbieta Wilczyńska
Marek Wilczyński
Urszula Zielińska
ISSN 0076-1435
The publication
is sponsored by the Committee of Scientific Research,
the Ministry of Culture and Art and
the Department of Culture and Art of the Poznań Provincial Office
POLSKIE TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
- WROCŁAW 1995
ADMINISTRATION:
50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36
EDITOR: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78
WROCŁAWSKA
Printed by:
DRUKARNIA NAUKOWA
-
Zam. 440/95
�EDITOR'S NOTE:
This volume is a special issue of the journal "Lud" published in connection
with the centenary of the Polish Ethnological Society and its journal. It
contains articles, the majority of which were presented as speeches and papers
during the Society's jubilee celebration and the conference "The Past and
Present of Polish Ethnology", held in Wrocław in 9 - 11 September, 1995. We
hope that the articles placed in this volume will help in increasing knowledge
about the historyand
current directions of studies of Polish ethnology
- a "national" ethnology which helps constitute a whole - world ethnology
and socio-cultural anthropology.
��CONTENTS
L THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY
Zygmunt K ł o d n i c k i, A Centenary of the Polish Ethnological Society . .
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Zbigniew Jasiewicz,
Prospects for the Polish
Ethnological Society at the Threshold of Its Second Centennial.
. .
9
21
II. THE PAST AND PRESENTOF POLISH ETHNOLOGICAL STUDIES
Zbigniew Jasiewicz,
A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology
Edward Pietraszek,
Lud prosty w całym sposobie życia swego. On a Pioneer Monograph of the Village by I. L. Czerwiński.
. . .
. . . . ..
Violetta Krawczyk-Wasilewska,
The Study of Polish Folklore on the Centennial
Anniversary of "Lud" .
. . . . . . ..
....
Maria Wieruszewska,
The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological
Research
. . . . . . . . . . . . .'.
. . . . . . . . . . ..
Czesław R o b o t Yc k i, The Anthropology of Culture in Poland. A Finished Project
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Documentation and Information in Ethnological
Sciences in Poland.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
27
35
43
55
69
87
III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS OF RESEARCHIN POLISH ETHNOLOGY
Barbara B a z ie Ii c h, The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland.
..
Danuta Penkala-Gawęcka,
Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological
Investigations.
. . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ..
Teresa Karwicka,
Ethnological Investigations of Eastern Pomerania.
. . . . ..
Irena Bukowska-Floreńska,
Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland.
Its Past, Present and Prospects.
. . . . . . . . . . . . . . .
Mieczysław Trojan,
Studies of European Folk Cultures in Polish Ethnology.
Leszek Dzięgiel,
Polish Ethnological Investigations in the Middle East and Northern
Africa
. . . . .
. . . ..
10 I
121
143
161
175
189
IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH
Aleksander P o s e r n-Z i e Ii ń s k i, Ethnic Studies in Polish Ethnology. Their Conditions,
Contexts and Trends.
. . . . . .
Dorota S i m o n i d e s, U pper Silesians. A Regional or Ethnic Group?
. . . . . .
199
217
�8
Olga Goldberg-Mulkiewicz,
The World that Ceased to Exist. Rencctions on the
Study of the Culture of Polish Jews.
. . . . . . . . . . . . . . . . .
Lech Mróz, On Philistines, Gypsies alias Wa/ęsas. An Outline History of Romany Studies
in Poland.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
Daniel K adłu biec, On the Methodology of Investigating of Borderland Folk Culture..
Ryszard K a n t o r, The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Communities Abroad.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
231
241
257
265
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4aeb20ed48841843d1a868750400cd8.pdf
232bdf02428f16293ae7bed421037663
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1468
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1358
Title
A name given to the resource
Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.161-219
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R E C E N Z J E
I
O M Ó W I E N I A
„Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1
PL ISSN 0071-1861
ETNOLOGIA
W
ROZTERKACH
Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red. Teresa Karwicka,
Toruń 1991, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Recenzowany tom obejmuje referaty, które wygłoszone zostały na kon
ferencji pod tym samym tytułem, zorganizowanej przez Katedrę Etnografii
Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu w 1986 roku. Jak za
znaczają we wstępie Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski konferencja ta
poświęcona była refleksji nad teoretyczno-metodologicznymi podstawami
etnologii, głównie polskiej, przedstawieniu kluczowych problemów tej dys
cypliny, a ostatecznym jej celem było zbliżenie intelektualne pomiędzy róż
nymi ośrodkami etnologicznymi w kraju.
Było to więc przedsięwzięcie nader pożyteczne i pożądane o dużym
znaczeniu teoretycznym i praktycznym, zwłaszcza w świetle nie do końca
sprecyzowanego kształtu tej dyscypliny w Polsce. Przez długie lata miała ona
trudności w określeniu własnego miejsca w zespole nauk o człowieku i jego
kulturze. Paradygmat antropologii anglosaskiej, tak wspaniale i od zarania
stulecia się rozwijającej, nie zapuścił głębszych korzeni w etnografii polskiej,
nie przeniknął do niej w stopniu na tyle dostatecznym, aby nadać jej od razu
kształt dyscypliny wyraźnie odrębnej, o własnym obliczu teoretycznym, włas
nych metodach i celach. Zadecydował o tym zapewne charakter materiału,
z jakim mieli do czynienia etnografowie polscy (jakże różny od wielości
i różnorodności kultur, z jaką na co dzień spotykali się antropologowie
anglosascy) gdzie badana kultura ludowa była tylko częścią kultury ogólno
narodowej, korelatem - jak to wykazywał Kazimierz Dobrowolski - szerszej
struktury gospodarczo-społecznej. Stąd model chłopskiej kultury tradycyjnej
czy kultury ludowej musiał być modelem eklektycznym, jak słusznie zauważa
Czesław Robotycki (s. 8).
Etnografia polska, której niejednokrotnie zarzucano rozbrat z teorią
i brak wystarczającej świadomości teoretyczno-metodologicznej, musiała być
jednak od samego początku bardziej wrażliwa na wpływy płynące z innych
dyscyplin - historii, socjologii, psychologii, filozofii, historii lite
ratury, sztuki, muzykologii, ostatnio w coraz większym stopniu za wzorem
�162
RECENZJE I OMÓWIENIA
nauki zachodniej - lingwistyki. I w tym być może tkwi jej szansa rozwinięcia
własnego paradygmatu ujmującego badane zjawiska bardziej całościowo,
także w znaczeniu podkreślanym niegdyś przez Maussa, który przez „cało
ściowy fakt społeczny" rozumiał nie tylko funkcjonalną relację pomiędzy
elementami kultury, ale również ujmowanie rzeczywistości w aspekcie międzydyscyplinarnym (nierespektującym formalnych granic podziału nauk)
(Tarkowska 1974).
Lektura prac zamieszczonych w recenzowanym tomie pozwala, jak sądzę,
na sformułowanie wstępnej obserwacji ogólnej, że współczesna antropologia
kultury w Polsce wydaje się być zdominowana przez par excellance filozoficz
ną orientację, jaką stanowi kulturoznawstwo rozwijane głównie, choć nie
tylko, przez poznański ośrodek naukowy. Ma to swoje dobre i złe strony
- od strony pozytywnej, niepomiernie poszerza ogólnometodologiczną, metanaukową refleksję i świadomość etnografów polskich, po stronie negatyw
nej oznacza często próbę podporządkowania badanej rzeczywistości wysoce
formalnemu schematowi pojęciowemu, który nie wyrósł ani z empirii, ani
z koherentnego i zwartego teoretycznego modelu wyjaśniania zjawisk (choć
wyraźne są tu wpływy marksizmu). Jest to być może refleksja, która wywoła
sprzeciw - tym bardziej, że w omawianym tomie znaleźć można przykłady,
gdzie wyżej wspomniany schemat pojęciowy dostarcza interesujących i uży
tecznych ram koncepcyjnych dla empirycznego ujmowania niektórych aspek
tów kultury ludowej, jaki np. stanowi ludowy system światopoglądowy (por.
Hanna Burszta, System kategorii moralnych tzw. światopoglądu ludowego
- propozycje badawcze.). Niewątpliwą zasługą tego kierunku jest próba
dostarczenia ram koncepcyjnych dla badania różnych form świadomości
społecznej przy założeniu, że systemy światopoglądowe stanowią regulator
czy waloryzator działań praktycznych, choć w ostatecznej instancji deter
minowane są przez sposób produkcji (s. 113).
Podniesione wyżej, niejako pierwsze odczucie, usprawiedliwione jest
przez inny niepokojący problem, omówiony w ostatnim (rzecz charakterys
tyczna) krótkim szkicu Marcina Piotrowskiego z Łodzi: jak to wszystko ma
się do empirii, do badań terenowych i narzędzi badawczych, jakimi winien
posługiwać się etnograf, o których etnologowie na ogół coraz rzadziej piszą
i co więcej, obserwuje się coraz luźniejszy ich związek z terenem. Zaczyna się
obecnie zapominać oczywisy skądinąd fakt, że jedynie dobra znajomość
realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarancją, że nie
wyciągamy wniosków zbyt pochopnych, ogólnych, opartych na wyrywko
wym materiale (s. 168), że nie popadamy w spekulacje, które rażą sztucznoś
cią języka, logistycznymi wywodami, które przesuwają ciężar analizy z prze
jawów realnego życia w sferę rozważań czysto akademickich. Do problemu
tego jeszcze powrócimy.
Cofając się jednak do zawartych w niniejszym tomie - referatów Krzysz
tofa Piątkowskiego, Wojciecha Burszty, Michała Buchowskiego i Stanisława
Węglarza, musimy uznać pozytywny walor takiej ogólnometodologicznej,
�RECENZJE I OMÓWIENIA
163
metanaukowej refleksji, nawet jeśli roztrząsane dylematy mają w dużej mie
rze pozorny charakter.
Krzysztof Piątkowski podkreśla, że nauka na ogół w niewielkim stopniu
jest świadoma swoich metod (s. 16) i etnologia stanowi tu przykład szczegól
nie instruktywny.
Najogólniej można powiedzieć, że od strony metody obowiązywał dotąd
model etnografii empirycznej, co w płaszczyźnie ontologicznej oznaczało
redukcję bytu do rzeczywistości przyrodniczej, w płaszczyźnie epistemologicznej
- ograniczenie się do myślenia racjonalistycznego wykluczającego sądy subiek
tywne, w płaszczyźnie logicznej - ograniczenie się do logiki formalnej i natural
nej, ostro artykuującej problemy i przyjmującej ścisłe i obiektywne kryteria ich
uzasadniania, w płaszczyźnie metodologicznej oznaczało postępowanie induk
cyjne dopuszczające poszerzenie wnioskowania drogą dedukcji.
Jednym słowem, obowiązywał model wyjaśniania racjonalistycznego
przyznającego priorytet myśli logicznej, analitycznej i dyskursywnej nad
myślą subiektywną, symboliczną, doznaniową. Były to więc postulaty neopozytywistycznego modelu nauki, który, jak wiadomo, znajduje się obecnie
w odwrocie. Nie oznacza to bynajmniej kresu wyjaśnień racjonalnych - to
co z racjonalizmu pozostało to dążenie do ścisłości i niesprzeczności for
mułowanych sądów w granicach narzuconych przez język oraz świadomość
ograniczeń językowych i innych uwarunkowań własnych poglądów (wiąże się
z tym otwartość na inne poglądy, samokrytycyzm etc).
Racjonalimu jednak nie można utożsamiać z nauką i to jest w tej chwili
najistotniejsze. Nauka jest jedną z form intelektualnej aktywności człowieka,
ale nie jedyną - symbole, jakie tworzymy w snach, poezji, sztuce, magii
i religii, uważane dotąd za przejaw irracjonalności ludzkiego myślenia są tak
samo tworem umysłu ludzkiego i określenie ich jako nieracjonalnych jest
przebrzmiałą konwencją językową.
Wojciech Burszta podnosi inny dylemat o podstawowym dla etnologii
znaczeniu, mianowicie opozycję pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem
poznania (właściwiej należałoby powiedzieć uniwersalizmem). Relatywizm
kulturowy pojawia się w antropologii wraz z postulatem ścisłej czasowo-przestrzennej lokalizacji badanych zjawisk. Następuje to właściwie dopiero
wraz z funkcjonalizmem, choć wcześniejsze próby dyfuzjonizmu amerykań
skiego można uznać również za pewien krok w tym kierunku. Tendencje
uniwersalistyczne właściwe były głównie ewolucjonizmowi, chociaż nieobce
są one również strukturalizmowi antropologicznemu. Dlatego autor niezbyt
słusznie mówi o przewrocie funkcjonalno-strukturalistycznym (są to dwa
bardzo odrębne przełomy), podobnie jak niecałkiem słusznie sprowadza się
do wspólnego mianownika koncepcje ewolucjonizmu i szkoły kulturowo-historycznej (s. 28). Jest to zbyt duży skrót myślowy. Sami ewolucjoniści też
dostrzegali przestrzenne i czasowe zrelatywizowanie zjawisk kulturowych,
starali się jednak zanegować ten fakt przez wprowadzenie koncepcji psy
chicznej jedności rodzaju ludzkiego i jednakowości jego postępu. Jeśli jednak
�164
RECENZJE I OMÓWIENIA
przez relatywizm rozumieć będziemy ujmowanie kultury tylko w jej własnych
niepowtarzalnych kategoriach to najpełniejszy wyraz znalazł on w szkole
Boasa i wyrosłej z niej „amerykańskiej szkole kultury i osobowości".
Wojciech Burszta pisze dalej, że tym co decyduje o niepowtarzalnej od
rębności danego systemu kulturowego jest proces akulturacji (s. 31). Termin
akultuarcja ma w etnologii bardzo ściśle sprecyzowane znaczenie i odnosi
się do przemian, jakie mają miejsce w wyniku przepływu treści kulturowych
czy to w wyniku kontaktów bezpośrednich i ciągłych, czy też pośrednich.
Nie wiadomo więc, czy mówiąc o akulturacji autor ma na myśli unikalny
proces historyczny, przez jaki przeszedł dany lud, czy obowiązujące w danej
kulturze techniki enkulturacyjne, czyli praktyki wychowawcze. Termin akulturacja jako synonim enkulturacji (autor powtarza to za Herskovitsem)
rzadko już dziś bywa stosowany (jest to tradycja amerykańska) i jak
sądzę, wprowadza to niepotrzebne zamieszanie w świecie właściwych an
tropologii pojęć.
Wracając jednak do relatywizmu - skoro mimo coraz powszechniejszych
tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą stanowi on wciąż
ważny (jeśli nie podstawowy) postulat metodologiczny antropologii, istotne
wydaje się wyraźne sprecyzowanie co się pod tym pojęciem rozumie. Burszta
wyróżnia tu sześć form relatywizmu: etyczny (E. Westermarck), pojęciowy
postrzegania, prawdy, rozumu oraz językowy (s. 31-33). Wszystkie te typy
relatywizmu sprowadzić można w zasadzie do relatwizmu pojęciowego,
który stanowi dziś coraz bardziej powszechny kanon postępowania badaw
czego, ujmującego kulturę jako „całość myślową", charakteryzującą sposób
postrzegania, pojmowania i wartościowania otaczającego świata. Tendencja
ta właściwa jest nowszym kierunkom etnologii, takim jak etnonauka, an
tropologia symboliczna, do pewnego stopnia strukturalizm, obca jest nato
miast takim kierunkom, jak materializm kulturowy czy szkoła ekologiczna,
które uważają cały spór wokół relatywizmu za rozważania o czysto akade
mickim charakterze. Nie jest to pogląd słuszny, zubaża bowiem nasze rozu
mienie kultury o cały tak właściwy jej współczynnik humanistyczny. Jednak
że podejście relatywistyczne ma również swoje negatywy. Oznacza ono
w swojej skrajnej postaci niemożność porównania kultur na podstawie ja
kiejś jednolitej płaszczyzny analizy, a tym samym niemożność formułowania
praw ogólnych. Dlatego też bez wątpienia wygodniej jest przyjmować po
stawę uniwersalistyczną, a relatywizm w traktowaniu kultury traktować jako
stopniowe poszerzenie perspektywy zmierzającej do pełniejszej i głębszej
koncepcji człowieka i stworzonej przez niego kultury. Gdy spotykamy się
z obcymi kulturami, wszystko wydaje się nam inne; potrafimy jednakże te
różnice sformułować i w dużym stopniu zaakceptować, co świadczy, że
gdzieś tam w najgłębszych podstawach myślimy podobnie. Zwracał na to
uwagę i Malinowski, i Lévi-Strauss. Świadomość tego dylematu mieli też
wcześni badacze kultur pierwotnych (Bastían). Relatywizm nie wyklucza
więc tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
165
Znaczenie innego przeciwieństwa w sferze poznawczej podnosi Stanisław
Węglarz - „empiryzm kontra racjonalizm". Spór to nie nowy i oczywiste
dziś wydają się stwierdzenia, że nie istnieją „czyste", „nagie" fakty, że
nasza percepcja nie jest po prostu czystym odbiciem postrzeganego faktu
lecz także jego konstruowaniem na podstawie przyjętych z góry założeń
interpretacyjnych. Stąd przeciwieństwo „empiria" - „teoria" wydają się
również pozorne. Rozważania na ten temat miały swoje znaczenie w prze
szłości, gdy trzeba było walczyć z idiografizmem etnografii ograniczającej
się do prostego zbieractwa faktów, nie podporządkowanego żadnej refleksji
teoretycznej. W etnografii polskiej wczesnego okresu tendencja ta była
wyraźna, ale należy pamiętać, że tendencje nomotetyczne właściwe były już
pierwszym kierunkom etnologii światowej, a więc np. ewoluqonizmowi.
Autor omawianego szkicu podkreśla jednak istotny moment, że każdy
stworzony przez naukę model teoretyczny jest modelem cząstkowym,
wyjaśniającym tylko pewne aspekty rzeczywistości. Dotychczas zwykło się
przyjmować, że odrębne modele teoretyczne stworzone przez jakąś gałąź
wiedzy znoszą się niejako i każdy następny jest po prostu lepszy i bliższy
prawdy obiektywnej. Tymczasem założenie, że wszystkie przedsięwzięcia
teoretyczne stanowią pewną idealizację, ujmującą tylko pewne sfery rzeczy
wistości - dopuszcza możliwość traktowania ich jako równorzędnych
i komplementarnych „zdjęć" kultury. Przyjęcie tzw. postawy paradoksalnej
w ujmowaniu rzeczywistości kulturowej uwzględniającej jej złożoność,
paradoksalność i sprzeczność, wydaje się być bardzo płodną perspektywą
poznawczą w badaniach nad kulturą, pozwalającą na przezwyciężenie
jednostronności poszczególnych stanowisk teoretycznych (Olszewska-Dyoniziak 1991).
Michał Buchowski z kolei rozważa zakres, znaczenie i stosowalność
takich, obecnych w antropologii od samego zarania, kategorii pojęciowych
jak: etnocentryzm - europocentryzm - scjentocentryzm. Każda z tych kate
gorii jest szczególnym przypadkiem poprzedniej. Historia etnografii stanowi
proces powolnego wyzwalania się z etnocentrycznej, europocentrycznej
i scjentocentrycznej postawy na rzecz akceptacji innych od własnych, kul
turowo uwarunkowanych przekonań, przywracania równorzędności i wza
jemnego przenikania się myślenia racjonalistycznego i mistycznego, a także
na rzecz relatywizmu poznania.
Z wszystkich omówionych tu kolejno rozważań wynika, że główne dyle
maty metodologiczne antropologii zostały dziś już całkowicie przesunięte na
płaszczyznę epistomologiczną. Jej podstawowe problemy metodologiczne
plasują się gdzieś na styku takich przeciwieństw jak obiektywizm i subiek
tywizm poznania, racjonalizm i relatywizm, naturalizm i antynaturalizm,
realizm i instrumentalizm czy wreszcie nomotetyzm i idiografizm. Współczes
na metodologia unika jednoznacznych rozstrzygnięć, co stanowi szczególnie
charakterystyczne znamię współczesnej świadomości metodologicznej antro
pologii, przyjmującej postawę paradoksalną.
�166
RECENZJE I OMÓWIENIA
Spośród wymienionych wyżej opozycji najistotniejsza wydaje się opozycja
pomiędzy relatywizmem i racjonalizmem.
Relatywiści, jak już powiedzieliśmy, negują możliwość poznania obiek
tywnego opartego na kategoriach pojęciowych i wiedzy właściwej kulturze
europejskiej, opowiadając się za równoprawnością uwarunkowanych kul
turowo przekonań.
Racjonaliści natomiast opowiadają się za istnieniem wspólnego mianow
nika dla systemów przekonaniowych różnych kultur, za istnieniem sądów
uniwersalnych i obiektywnych oraz idei bazowych właściwych każdej kul
turze. O różnicach kulturowych decydować mają idee i teorie wtórne (przy
wodzi to na myśl „Elementargedanken" i „Kulturgedanken" Bastiana, co
dowodzi, że świadomość tej opozycji ma już długą historię).
Jednakże opowiedzenie się za jedną lub drugą postawą jest już dziś
niemożliwe, przyjmując postawę relatywizmu, antropolog nie może wyrzec
się europocentryzmu, scjentocentryzmu i racjonalizmu, które ukształtowały
jego percepcję w takim stopniu, że wyrzeczenie się ich uniemożliwiałoby
w ogóle wszelkie poznanie. Dlatego uważa się, że ujmowanie danej rzeczy
wistości kulturowej z całkowicie emicznego punktu widzenia tzn. wolnego od
własnych kategorii pojęciowych badacza, jest zadaniem niewykonalnym.
Można tylko starać się minimalizować ich wpływ, całkowicie wyeleminować
się go nie da.
Wspomniane wyżej tendencje, cechujące świadomość metodologiczną
współczesnych etnografów, podsumowała krótko w swoim referacie Ka
tarzyna Kaniowska („Surrealizm a etnografia") - etnografia przestaje
być nauką (odwrót od pozytywistycznego ideału nauki), a staje się ak
tywnością (chodzi tu o aktywizację wyobraźni). Kulturę ujmuje jako
rzeczywistość myślową (w większej mierze subiektywną niż obiektywną),
poznawalną w większym stopniu przez ogląd intelektualny i doświadczenie
wewnętrzne niż przez doświadczenie zewnętrzne. Wyznacza to nowe obszary
poszukiwań i preferencję do zajmowania się mitem, snem i sztuką, ero
tyzmem i magią, czyli kulturą symboliczną. Jest to znamię współczesnych
czasów, ale w związku z tym nasuwa się pytanie, czy te nowe antypozytywistyczne tendencje mogą całkowicie przekreślić znaczenie analiz
funkcjonalnych i scjentycznej orientacji w badaniach nad kulturą? Wydaje
się, że nie.
Rzeczywistość ludzkiego świata jest niejednorodna. Jest ona:
1) obiektywna, uniwersalistyczna i naukowo poznawalna, i to usprawied
liwia analizy funkcjonalne, historyczne, materialistyczne, usprawiedliwia
scjentyczną orientację w badaniach nad kulturą, mimo całej niechęci, jaką
pozostawiła ona po sobie;
2) kulturowo-subiektywna i zrelatywizowana lecz koherentna i logicznie
uporządkowana (i to usprawiedliwia analizy strukturalistyczne, etnonauki,
antropologii symbolicznej, ukazujące sformalizowane cechy ludzkiego myś
lenia i wszechobecność mitu);
�RECENZJE I OMÓWIENIA
167
3) podmiotowo-subiektywna, a więc nieuchwytna, niejasna, dopuszcza
jąca różne formy czysto indywidualnych impresji i ekspresji, (co usprawied
liwia analizy fenomenologiczne najbliższe odkrywaniu podmiotowych i psy
chicznych treści w kulturze).
Stąd kontrowersyjna być może teza, że wszystkie te typy analizy są
równoprawne, a jedynie niepokojący wydaje się fakt coraz większego od
dalania się etnografów od konsekwentnie empirycznego stanowiska, które
przecież decydowaało o tym, że tak wiele mieli oni do powiedzenia o kulturze
ludzkiej i decydowało o ich wyjątkowej pozycji w zespole nauk o człowieku.
Czy akademickie spory w sferze ogólnoepistemologicznej mogą zastąpić tę
rzetelną wiedzę, którą w cichym trudzie zbierali badacze terenowi, uprzednio
wprawdzie teoretycznie przygotowani, ale mający zawsze na uwadze teoriotwórczą rolę terenu?
Literatura
O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B.
(1991)
O kulturze raz jeszcze - główne kontrowersje i podstawowe pojęcia, „Przegląd
Humanistyczny", nr 1, s. 11 -27.
T a r k o w s k a E.
(1974) Durkheim.Mauss, Levi-Strauss.Ciąglość i zmiana w socjologii francuskiej, War
szawa.
Barbara Olszewska-Dyoniziak
Ewa Nowicka Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład prob
lemów antropologii kulturowej, PWN, Warszawa 1991.
Ukazanie się w ostatnim roku w Polsce aż trzech podręczników an
tropologii kultury (Brozi 1992; Olszewska-Dyoniziak 1991) w sytuacji, gdy
przedtem ich w ogóle nie było, jest faktem znamiennym. Dowodzi, że
dziedzina ta dopiero teraz zaczyna w Polsce, zyskiwać charakter dyscypliny
wyraźnie już ukształtowanej, wyróżniającej się nie tylko lub raczej nie tyle
przedmiotem, co raczej właściwym sobie aparatem pojęciowym, metodami
oraz typami wyjaśniania naukowego. Dowodzi także tego, że zapotrzebowa
nie na tę dyscyplinę wzrasta, o czym decydują nie tylko względy ogólnopoznawcze i szczególny klimat intelektualny, jaki antropologia wnosi do badań
nad człowiekiem i kulturą (s. 26) ale również w coraz większym stopniu
względy praktyczne.
O tym szczególnym klimacie intelektualnym, którego znaczenie autorka
słusznie podnosi decydują trzy względy: 1) Antropologia, w przeciwieństwie
do socjologii oraz innych dyscyplin społecznych i humanistycznych zajmują
cych się kulturą człowieka, przedmiotem badań czyni wszystkie kultury
�168
RECENZJE I OMÓWIENIA
ludzkie bez względu na czas i miejsce, w których się zrodziły, a nie tylko
kultury z kręgu cywilizacji europejskiej i amerykańskiej - z fascynaq'i różno
rodnością kultur się zrodziła i koncentrując się na badaniu tego fenomenu
znacznie poszerzyła perspektywę poznawczą nauk o kulturze wytykając im
niejednokrotnie pochopność w formułowaniu uogólnień opartych jedynie na
badaniach własnej zachodniej kultury; 2) Po drugie, czyniąc społeczności
pierwotne czy plemienne głównym przedmiotem swoich badań zwróciła
szczególną uwagę na ich odmienność, co wiązało się z postulatem uchwyce
nia subiektywnego aspektu badanych zjawisk tzn. właściwego badanym lu
dziom sposobu postrzegania i konceptualizacji otaczającego świata, wolnego
od kategorii pojęciowych, którymi posługuje się sam badacz.
Ta „emiczna" postawa charakteryzująca zwłaszcza nowsze kierunki an
tropologii - etnonaukę, antropologię kognitywną i symboliczną (choć nie
obca również funkcjonalizmowi i strukturalizmowi), pozwalająca wyzwolić
się z własnych stereotypów myślowych, zwiększająca humanistyczny współ
czynnik badań nad człowiekiem i kulturą, prowadzi niejednokrotnie do
nader interesujących obserwacji (por. np. prace amerykańskiego antropologa
Edwarda Halla 1976, 1984, 1987), wiąże się jednak z szeregiem kłopotliwych
problemów metodologicznych, gdyż zbadanie całej percepcji danej jednostki
jest zadaniem niemal niewykonalnym, podobnie jak całkowite wyzwolenie
się z własnych nawyków myślowych i przyswojonych kategorii pojęciowych;
3) Trzecią wreszcie przyczyną, która decyduje o owym szczególnym klimacie
intelektualnym, jaki wnosi antropologia jest całościowe (można dodać: uni
kalnie szerokie) spojrzenie na człowieka i stworzoną przez niego kulturę.
Owa całościowość wyraża się zarówno w integralnym traktowaniu biologicz
nego i kulturowego wymiaru rzeczywistości ludzkiej, środowiskowego i kul
turowego, jak też w całościowym ujmowaniu samej kultury, wykrywaniu
wzajemnych zależności pomiędzy dziedzinami i elementami kultury.
Jak słusznie zauważa autorka, „Antropologia chętniej i częściej analizu
je zjawiska kultury w związku z człowiekiem - istotą myślącą, przeżywają
cą, odczuwającą, cierpiącą, nienawidzącą" (s. 34). Uwzględnianie tej emoc
jonalnej strony życia w największym być może stopniu decyduje o owym
szczególnym klimacie, jaki wnosi antropologia do rozważań nad kulturą,
o tym, że jest nauką żywą, zdolną do dokonywania obserwacji, dostrzega
nia faktów i dostarczania wyjaśnień, które wymykają się przedstawicielom
innych dyscyplin badających bardziej zobiektywizowany świat wytworów
człowieka.
Dalej, autorka dokonuje oglądu dyscypliny z perspektywy innych, zwią
zanych z nią nauk: archeologii, lingwistyki, religioznawstwa, antropologii
filozoficznej, socjologii, historii (rozdz. II), wprowadzając własny, w moim
przekonaniu słuszny, podział antropologii akademickiej na: antropologię
społeczności pierwotnych, antropologię społeczności chłopskich (wiejskich),
antropologię społeczności miejskich oraz antropologię historyczną (antropo
logię dawnych cywilizacji). Jest to podział słuszny, dokonany wedle jedno-
�RECENZJE I OMÓWIENIA
169
litego kryterium, jakie stanowi typ badanej społeczności, kryterium istot
nego, gdyż odmienny typ materiału, jakiego na ogół dostarczają te cztery
typy społeczeństw prowadzi do znacznych różnic w konceptualizacji pro
blematyki badawczej, w stosowanych metodach badawczych, a nawet osią
ganych wynikach badań (szczególnie instruktywnego przykładu mogą tu
dostarczać np. różnice pomiędzy etnograficznymi badaniami społeczeństw
chłopskich, powiedzmy w Polsce, a antropologicznymi badaniami społe
czeństw plemiennych. To charakter materiału zapewne zadecydował o tym,
że antropologii społeczeństw plemiennych przyświecały w większym stopniu
cele nomotetyczne, etnografia społeczeństw chłopskich zaś miała przez długi
czas charakter opisowy, konkretno-historyczny). Wprowadzone przez
autorkę rozróżnienie jest także słuszne ze względu na to, że znaczenie
podziałów między etnografią, etnologią, antropologią społeczną i kulturową
zaczyna się już współcześnie zacierać wobec komplementarności metod i ce
lów, jakie przyświecają wszystkim badaniom antropologicznym i braku jed
noznacznych rozstrzygnięć pomiędzy takimi dylematami poznawczymi nauki
jak nomotetyzm i idiografizm, relatywizm i uniwersalizm etc. (etnografia
była dotąd uważana za naukę idiograficzną, etnologia i antropologia kultury
za nauki nomotetyczne).
Rozdział I I zawiera analizę podstawowych pojęć, jakimi posługuje się
antropologia. Autorka traktuje antropologię jako dyscyplinę na tyle już
ukształtowaną, że rozpatruje je w oderwaniu czy raczej niezależnie od szkół
i kierunków, na gruncie których powstały, jako trwale związane ze schema
tem pojęciowym antropologii. Jest to oczywiście uprawniony sposób po
stępowania i akcent niewątpliwie optymistyczny -próba wprowadzenia pew
nego ładu i ujednolicenia do rozbieżnie niejednokrotnie definiowanych pojęć.
Słuszna jest też zasada ich klasyfikacji na te, które związane są z sys
temowym podejściem do kultury, na te które służą do badania związków
pomiędzy osobowością a kulturą oraz te, które służą badaniu dynamiki
przemian. Jednakże abstrahowanie od założeń teoretycznych, z których te
pojęcia wyrosły prowadzi do pominięcia całego ładunku krytycznego, jaki
historycznie rzecz biorąc z tymi pojęciami się wiązał (np.dyfuzja jako mecha
niczne pojmowanie przepływu treści kulturowych, abstrahujące od wszelkich
procesów społecznych, jakie temu zjawisku towarzyszyły, wzór kulturowy
jako pewna idealistyczna koncepcja, model stworzony w umyśle badacza, do
którego się później nagina obserwowane zachowania, nawet samo pojęcie
instytucji wprowadzone do antropologii głównie przez Malinowskiego, rów
nież w wielu punktach było krytykowane). Rzecz charakterystyczna, wśród
wymienionych przez autorkę pojęć nie pojawia się tak istotne dla szkoły
kultury i ososbowości pojęcie charakteru narodowego. Brak też pojęć: „po
trzeby", „funkcji" (?!), „standardu kulturowego", bez których trudno byłoby
sobie wyobrazić jakiekolwiek funkcjonalne podejście do kultury, pojęć,
których operacyjna przydatność w konkretnych badaniach, nie tylko same
go Malinowskiego, została już wielokrotnie potwierdzona. Dalej. W świetle
�170
RECENZJE I OMÓWIENIA
wzrastającego znaczenia analiz strukturalnych w badaniach antropologicz
nych, niezrozumiałe wydaje się także pominięcie przez autorkę pojęć - „zna
ku" i „symbolu", tak charakterystycznych i nieodzownych dla wszelkich
semiotycznych analiz kultury. Autorka zapewne uznała, że pojęcia te definowane są na ogół na gruncie semiotyki i socjologii, jako, że dotyczą semiotycznej interakcji: nadawca - odbiorca, ale nie jest to stanowisko słuszne.
Współczesna antropologia ujmuje również kulturę jako system komunikacji,
a rozróżnienia pomiędzy sygnałem, oznaką, znakiem i symbolem zostały
precyzyjnie określone przez Edmunda Leacha (1989) i powinny wejść do
trwałego arsenału pojęć antropologicznych. Nie sposób sobie bez nich
w ogóle wyobrazić współczesnej antropologii, toteż to abstrahowanie od
prezentacji konkretnych szkół i stanowisk i w tym przypadku stało się
przyczyną istotnych pominięć.
Należy się zatem zastanowić czy świadoma najprawdopodobniej rezygna
cja przez autorkę z wykładu dotyczącego poszczególnych stanowisk teore
tycznych była zabiegiem słusznym - zwłaszcza początkujący adept dyscyp
liny może się poczuć zagubiony w tym świecie nie do końca, właśnie przez
ten fakt, wyjaśnionych pojęć. Gdyby były one wyraźniej osadzone w teore
tycznej kontekście, z jakiego wyrosły, stałyby się bardziej zrozumiałe i łatwiej
przyswajalne.
Z drugiej strony,za niewątpliwie słuszne uznać należy stanowisko, że
nadszedł czas by niezależnie od wewnętrznych sporów, jakie miały miejsce
pomiędzy różnymi szkołami, stworzyć pewien uniwersalny język antropolo
giczny, przy pomocy którego antropolog mógłby atakować interesujące go
problemy. Pojęcia te wymagałyby jednak głębszej krytycznej analizy także
w kontekście historycznego kształtowania się ich znaczeń.
Z faktu, że wprowadzenie podziału na nurt historyczny i scientystyczny
w antropologii dalekie jest od ścisłości autorka w pełni zdaje sprawę (s. 116).
Wręcz przeciwnie, najczęściej obserwuje się w praktyce łączenie tych dwóch
postaw (monografie historyczno-socjologiczne) i jeśli można mówić o jakichś
przeciwstawnych postawach, to raczej należałoby zaakcentować opozycję
pomiędzy postawą scjentystyczną (pozytywistyczną) i antypozytywistyczną.
Pierwsza charakteryzuje takie kierunki jak funkcjonalizm, materializm,
druga takie kierunki jak strukturalizm czy fenomenologia. Kładzie się tu
raczej nacisk na przeciwieństwo pomiędzy obiektywizmem i subiektywizmem
poznania, aniżeli na różnice pomiędzy podejściem historycznym i scientystycznym. Podejście historyczne uważa się dziś za niezbędny postulat
wszelkiego typu badań antropologicznych, nie wykluczające ujęcia scientystycznego. Gdy np. porównujemy dane historyczne dotyczące grup ludzkich
z różnych terenów, którego celem jest formułowanie ogólnych praw rozwoju
społecznego, nasze postępowanie jest na wskroś scientystyczne - wykorzys
tując na pewnym poziomie analizy dane historyczne, odrywamy się następnie
od nich, by formułować prawa uniwersalne wolne od korelatów czasu
i przestrzeni.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
171
Typologię sposobów wyjaśniania naukowego w antropologii uważam
natomiast za słuszną. Istotnie, wyjaśnianie przyczynowe, teleologiczne (funk
cjonalne) i kontekstowe (strukturalne) należy uznać za trzy podstawowe typy
wyjaśnień spotykanych, na gruncie antropologii, z tym, że wyjaśnianie teolo
giczne może być (i najczęściej jest) również kontekstowe, o czym nie należy
zapominać.
Pisząc o technikach badań terenowych - tej domenie, z której antropolo
gowie byli na ogół szczególnie dumni, Ewa Nowicka zwraca uwagę na
niebezpieczną mitologizację terenu i metody terenowej, która jakoby powo
dowała groźbę zaniku refleksji teoretycznej (s. 161). O ile z pierwszą częścią
zdania nie sposób się nie zgodzić, o tyle druga jego część budzi istotne
wątpliwości.Teoriotwórcza rola terenu była szczególnie podkreślana nie tyl
ko przez takich badaczy jak Malinowski, ale została już ponad wszelką
wątpliwość sprawdzona w wielu innych badaniach.
Nadal więc specyfika antropologicznych technik badawczych wiąże się
z tradycją bezpośrednich badań terenowych, wymagających długiego kon
taktu z badanymi ludźmi. Na specyfikę tę składa się też patrzenie na kulturę
przez pryzmat jednostek, ujmowanie jej od strony wewnętrznych treści kul
tury, co nazwać możemy interpretacją humanistyczną. Te cechy różnią
podejście antropologa od badań socjologicznych i historycznych, poza tym
jednak wiele metod dzieli antropologia z tymi dwoma blisko z nią spokrew
nionymi dyscyplinami, starając się jednak zachować swoją specyfikę i docie
rać do tych sfer rzeczywistości, które wymykają się na ogół czysto socjo
logicznym czy historycznym analizom.
Rozdział V: „Problemy praktyki badawczej i zastosowania wyników
badań", omawiający etyczne problemy antropologii, kulturowe, społeczne
i instytucjonalne uwikłania antropologa, praktyczne efekty badań antropo
logicznych i antropologię radykalną - zamyka Część I pracy, stanowiącą
wnikliwy, mimo podniesionych wyżej niedostatków, przegląd problemów
wiążących się z samym charakterem dyscypliny, właściwym jej schematem
pojęciowym, metodami badawczymi, charakterem przedmiotu badań, wresz
cie praktycznymi wynikami ekspertyz antropologicznych. Należy z uznaniem
podkreślić, że rozważania te uczulają czytelnika na problematykę nigdy
dotąd w naszej literaturze antropologicznej nie podnoszoną lub uwzględ
nianą w niedostatecznym stopniu. Są to m.in. takie problemy jak: dystans
kulturowy, kulturowy solipsyzm - czyli zasada uczestnictwa (kwestia stopnia
poznawalności obcej kultury), istota natury ludzkiej, dylematy psychologicz
ne badacza obcych kultur etc. Autorka uczula tym samym przyszłego ant
ropologa na ogólnometodologiczne, ogólnopoznawcze i etyczne problemy
dyscypliny, co może mu oddać cenne usługi w jego własnych badaniach.
Tak się dotąd składało, że absolwenci antropologii dowiadywali się wiele
o założeniach głównych kierunków teoretycznych antropologii, niewiele jed
nak otrzymywali wskazówek co do tego, jak samemu prowadzić badania,
jakim zestawem pojęć się posługiwać, na jakie problemy natury teoretycznej
�172
RECENZJE I OMÓWIENIA
i praktycznej być uczulonym. Sądzę, że ta książka przynajmniej częściowo,
choć zapewne w stopniu niewystarczającym, spełnia rolę takiego drogo
wskazu, mimo że daje się w niej odczuć wspomniany już kilkakrotnie brak
pogłębionej analizy krytycznej dotychczasowych stanowisk i ustaleń teore
tycznych antropologii. Skoro jednak zrobione to zostało gdzie indziej, czytel
nik ma prawo oczekiwać zrębu pozytywnej wiedzy na temat współczesnych
metod i technik badawczych oraz aktualnych problemów dyscypliny, skoro
„dyskusje i spory pomiędzy szkołami zastąpiło wzajemne korzystanie z do
świadczeń", a „wstępny etap podziału na szkoły i kierunki zaowocował
względnym zaawansowaniem dyscypliny" (s. 128).
Część I I pracy stanowi prezentację zasadniczego trzonu wiedzy, jaką
na przestrzeni przeszło stuletniego okresu rozwoju dyscypliny udało się
antropologom zgromadzić odnośnie takich dziedzin kultury jak: gospo
darka, struktura społeczna, religia, magia i systemy światopoglądowe
(rozdziały V I I I - X ) , jak też bardziej współczesnych problemów zmienia
jącego się świata społeczeństw pierwotnych (rozdział XI). Dwa pierwsze
rozdziały I I części pracy, zatytułowanej „Społeczeństwo pierwotne" - do
tyczą: Genezy kultury (rozdział VI) oraz „Najwcześniejszych okresów
rozwoju kultury ludzkiej" (rozdział VII). Wprowadzają nas one w takie
zagadnienia jak: Miejsce człowieka w świecie przyrody - anatomiczne,
fizjologiczne, behawioralne i intelektualne atrybuty człowieczeństwa, rozwój
przedludzkich hominidów, punkty zwrotne w biologicznej ewolucji gatunku
ludzkiego, pojęcie rasy etc. Rozdział poświęcony najwcześniejszym okresom
rozwoju kultury ludzkiej omawia rudymentarne formy kultury, a przede
wszystkim gospodarkę górnego paleolitu oraz neolitu, istotę rewolucji
neolitycznej, okres powstawania wczesnych cywilizacji. Obecność tych
dwóch rozdziałów w omawianym podręczniku sprawia, że można go
uznać za nawiązanie do tradycji podręczników amerykańskich ujmujących
przedmiot antropologii akademickiej bardzo szeroko w ścisłym jego po
wiązaniu z antropologią fizyczną i archeologią (przykładowo można by
wymienić: A.L. Kroebera, Anthropolgy, New York 1948, J.M. Herskovitsa,
Man and his works, New York 1956 oraz tegoż autora Cultural An
thropology, New York 1955, R. Lintona, The Study of Man, New York
1936, E.D. Chappie, C.S. Coona, Principles of Anthropology, New York
1953, E.A. Hoebla, Man in Primitive Worlds. Ar. Introduction to An
thropology, New York 1955, M . Titieva, The Science of Man, An Introduction
to Anthropology, New York 1956 i wiele, wiele innych). We wszystkich
tych podręcznikach zagadnienie miejsca człowieka w przyrodzie, jego
cech somatycznych i biologicznego podłoża zdolności kulturotwórczych,
zajmują poczesne miejsce, podobnie jak rozwój przedludzkich hominidów
i wczesne fazy rozwoju kultury ludzkiej rekonstruowane na podstawie
danych archeologii. Jest to tradycja wywodząca się jeszcze od X V I I I -wiecznych historiozofów zakładających jedność świata organicznego i praw
jego rozowju, właściwa Boasowi i antropologom wyrosłym z jego szkoły.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
173
Antropologowie brytyjscy byliby mniej zadowoleni z takiego ujęcia przed
miotu, gdyż zagadnienie tak odległej historii pozostawały na ogół poza
zasięgiem ich uwagi. Przyjęcie jednak takiej szerokiej (a w tym wypadku
należałoby raczej powiedzieć głębokiej) chronologicznie perspektywy wydaje
się jednak nieodzowne dla zrozumienia osobliwości człowieczeństwa na
tle świata przyrody i genezy kultury. Wiele gatunków zwierzęcych posiada
rozwinięte życie społeczne, posługuje się znakami umożliwiającymi pewien
stopień komunikacji, można by też wskazać na pierwsze próby posługiwania
się u nich narzędziami - jednakże dopiero człowiek stworzył wtórne,
sztuczne środowisko pozwalające mu na pośrednie przystosowanie się
za pomocą przedmiotowych wytworów, na pozabiologiczny sposób prze
kazywania norm i reguł życia społecznego z pokolenia na pokolenie
za pośrednictwem języka, który pozwala na akumulację wiedzy i do
świadczeń oraz powstawanie kultury. Cechą kultury ludzkiej jest jej zmien
ność i przestrzenne zróżnicowanie, tylko człowiekowi właściwe są pewne
normy etyczne i estetyczne, tylko człowiek posiada zdolność przewidywania
następstw swoich czynów, świadomość, czasu, przemijania, śmierci, prze
szłości i przyszłości - wszystkie te formy świadomości obce są przed
stawicielom innych gatunków zwierzęcych. Człowiek wreszcie ma w więk
szym stopniu rozwinięte uczucia altruistyczne, które odgrywają bez wąt
pienia ważną rolę kulturotwórczą (s. 214). To tylko przykładowo wy
mienione cechy człowieczeństwa, których wagę dla powstawania i tworzenia
się kultury autorka podkreśla.
W dalszej części rozdziału przedstawia się etapy ewolucji biologicznej
gatunku ludzkiego (Australopithecus, homo habilis, Homo erectus, Homo
sapiens), Rozdział V I I , na podstawie danych archeologii ukazuje typy gos
podarki z okresu paleolitu i neolitu, a także powstawanie pierwszych cywili
zacji, których rozwój nastąpił ok. 4600 lat temu (Mezopotamia, Egipt,
Chiny, później Ameryka Północna, Peru).
W omawianych dwu rozdziałach, a także w kolejnym (VIII) dotyczącym
roli środowiska i gospodarki pierwotnej autorka stara się odpowiedzieć na
podstawowe pytania stawiane na ogół przez antropologów:
1) W jaki sposób przebiegała ewolucja biologiczna człowieka i jaki jest jej
wpływ na powstawanie kultury ludzkiej?
2) jaki był przebieg ewolucji kulturowej począwszy od najwcześniejszych
okresów rozwoju kultury ludzkiej?
3) w jaki sposó środowisko przyrodnicze wpływa na kulturę i odwrotnie
(w jaki sposób kultura wpływa na środowisko naturalne) oraz relacje pomię
dzy człowiekiem a środowiskiem, w którym żyje?
Temu ostatniemu zagadnieniu głównie poświęcony jest rozdział VIII:
„Gospodarka i sposoby adaptacji do środowiska naturalnego", gdzie mimo
swojej niechęci do zajmowania się poszczególnymi szkołami antropolo
gicznymi, autorka stosunkowo szeroko omawia kierunek ekologiczny, za
początkowany przez Juliana H, Stewarda. Dowiadujemy się, że uboższe
�174
RECENZJE I OMÓWIENIA
środowisko w większym stopniu determinuje system gospodarczy społe
czeństwa niż środowisko bogate, że różne dziedziny kultury są w nie
jednakowym stopniu determinowane przez środowisko, że kultura pozo
stawia zawsze znaczny margines swobody, jeśli chodzi o rozwiązywanie
podstawowych ludzkich problemów. Samą gospodarkę przedstawia w spo
sób opisowy (poprzez opis narzędzi, domostw, ubiorów najczęściej spo
tykanych w społeczeństwach pierwotnych) wskazując też np. na zależność
budownictwa nie tylko od środowiska naturalnego, ale i od struktury
społecznej i politycznej danego społeczeństwa. Podobnie jest ze strojem,
który obok funkcji czysto praktycznych pełni też funkcje estetyczne, jest
wyróżnikiem społecznym etc. Dalej autorka omawia podstawowe typy
zdobywania środków do życia - myśliwstwo i zbieractwo, kopieniactwo
i pasterstwo, następnie zasady rządzące własnością, dystrybucją i wymianą
dóbr. Nie wnikając w bliższą charakterystykę treści dalszych rozdziałów
poświęconych strukturze społecznej (rozdział IX) czy systemom wyobrażeń
0 świecie (rozdział X), ogólnie można stwierdzić, że nie przedstawiają
one wyników badań określonych szkół lecz stanowią bezpośredni opis
zagadnień nie wolny oczywiście od uogólnień lecz wypływający z syn
tetycznej wiedzy, stanowiącej podsumowanie wyników wielu badań o róż
nych orientaqach. Należy jednak podkreślić, że zasługą autorki (w całej
zresztą pracy) jest wprowadzanie pewnych własnych interesujących po
działów i klasyfikacji (np. płaszczyzny kultury, podział antropologii, podział
na tradycję marksizującą i socjologizującą w ujęciu struktury społecznej,
określenie specyfiki myślenia pierwotnego przez wyartykułowanie kilku
jego podstawowych cech itp.). Są to podziały i propozycje klasyfikacyjne
uczulając na pewne problemy i porządkujące zagadnienia w określony
sposób. Oczywiście można by wskazać na pewne luki w prezentowanej
problematyce (np. na pewno nie wystarczająco potraktowane zagadnienie
pierwotnego prawa), czy też samych pojęciach porządkujących (wspomi
naliśmy o tym już wyżej, można tu jeszcze dodać, że np. nie tylko synkretyzm
może być wynikiem akulturacji itd.), ale w tej chwili są to zarzuty mniej
istotne. Ten bezpośredni, jeśli tak można powiedzieć, syntetyczny sposób
przedstawienia kultury społeczeństwa pierwotnego, ilustrowany bogatym
materiałem faktograficznym oswaja nas niejako z tym społeczeństwem,
pozwala w większym stopniu skoncentrować się na przedmiocie badań,
niż na ocenach uczonych, przez co zachęca do samodzielnych studiów
1 własnych przemyśleń, których obecność w wydaniu autorki jest w całym
tekście wyraźnie widoczna.
W sumie przybyła jeszcze jedna, wartościowa pozycja dotycząca pro
blematyki u nas zaniedbanej (etnografia polska z opóźnieniem i w niedo
statecznym stopniu przenosiła na grunt polski zdobycze antropologii za
chodniej), książka wyraźnie artykułująca problemy i stanowiąca ambitną
próbę wypełnienia dotkliwej luki, jaką do niedawna stanowił brak akademic
kiego podręcznika antropologii kultury w Polsce.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
175
Literatura
B r o z i K.J.
1992
Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, 1.1, Zarys historii antropologu kulturowej,
Lublin.
H a l l E.
1976
Ukryty wymiar, Warszawa.
1984
Poza kulturą, Warszawa.
1987
Bezgłośny język, Warszawa.
Leach E.
1989
Kultura i komunikowanie. Logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do ana
lizy strukturalnej w antropologii społecznej, [w:] E. Leach, A J . Greimas, Rytuał
i tradycja, Warszawa.
O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B.
1991
Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kra
ków.
Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do
klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297
Książka, jak pisze autorka, „pomyślana jest jako wprowadzenie w pod
stawowe pojęcia i zagadnienia antropologii kulturowej" (s. 15). Na tle jej
historycznego rozwoju B. Olszewska-Dyoniziak przedstawia tradycyjne za
gadnienia antropologii i stara się podsumować jej dotychczasowe osiągnięcia
w różnych dziedzinach badania kultury. Autorka wywodzi się ze szkoły
funkcjonalnej, reprezentowanej u nas przez ucznia B. Malinowskiego - An
drzeja Waligórskiego, którego pamięci książka została zadedykowana. Nic
więc dziwnego, że „głos Bronisława Malinowskiego przewija się przez karty
tej książki" (s. 15). Autorka twierdzi, że funkcjonalizm „stanowi wciąż żywą
i twórczą inspiraqe i może oddawać usługi w konkretnych badaniach"
(s. 15). Książka ma charakter podręcznikowy i stanowi „prezentację klasycz
nych stanowisk antropologii kultury i tych jej koncepcji empirycznych, które
opierały się na tradycyjnym przedmiocie badań antropologii, zwłaszcza an
glosaskiej, jakim była pierwotna kultura społeczeństw plemiennych lub ro
dowych" (s. 16). Założeniem jest „podanie czytelnikowi podstawowego ma
teriału dla zrozumienia istoty i zakresu prezentowanej dyscypliny (...), by na
tej kanwie mógł on prowadzić dalsze już samodzielne badania nad bardziej
złożonymi, specjalnymi czy nowymi problemami" (s. 16). Rzecz składa się
z dziesięciu rozdziałów podzielonych na podrozdziały. (Omówienie podsta
wowej terminologii dotyczącej dyscypliny w powiązaniu ze skrótową charak
terystyką rozwoju tej dyscypliny w Polsce, daje autorka we wstępie). Roz
dział I i I I traktują o przedmiocie, zakresie, metodzie oraz historii badań
antropologicznych. W rozdziałach I I I - V I I omówiono najważniejszą te
matykę antropologii (gospodarka, organizacja społeczna, prawo, magia i re
ligia, zmiana kulturowa) i różne podejścia do niej w najważniejszych now
szych orientacjach badawczych. W rozdziale VIII - X natomiast powraca
�176
RECENZJE I OMÓWIENIA
(szczegółowego tym razem) omówienie trzech szkół (funkcjonalnej, amery
kańskiej szkoły kultury i osobowości oraz strukturalizmu C. Lévi-Straussa).
Taki układ może budzić pewne wątpliwości. Czy słuszne jest powracanie
w końcowej części do tematyki, która już skrótowo została potraktowana
w rozdziałach wstępnych? Czy nie lepiej byłoby potraktować omówienie
kierunków łącznie a potem przejść do pola badań i pokazać, jak się one
w nim realizują? Może jednak takie podejście autorki znajduje wytłumacze
nie w chęci wykazania poprzez trzy najbardziej reprezentatywne współcześ
nie (choć nie synchroniczne) kierunki, zmian, jakie zachodzą w spojrzeniu
badaczy na przedmiot badań, o czym mowa w zakończeniu?
Przejdźmy jednak do omówienia poszczególnych rozdziałów. W rozdziale
pierwszym przedstawiony został zakres antropologii sensu largo. Dyscyplina
ta zajmuje się wczesnymi formami rozwoju człowieka" w oparciu o dane
archeologii antropologii fizycznej, jak też wszystkimi współcześnie istnieją
cymi i historycznie opisanymi społeczeństwami ludzkimi"(s. 18). W myśl
wzorca amerykańskiego, autorka dzieli antropologię na cztery podstawowe
działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropolo
gię lingwistyczną (czyli naukę wykorzystującą w zasadzie te same techniki,
co antropologia społeczno-kulturową do badania języków ludzkich i wza
jemnych relacji między językiem a kulturą). Następnie omówiono różne
podejścia do tej dyscypliny w Stanach Zjednoczonych (ze szczególnym
uwzględnieniem jej prekursora F. Boasa oraz R. Piddingtona; wskazano
również na istotne aspekty kultury: zjawisko społeczne, rzeczywistość histo
ryczna, zespół form świadomości społecznej, system symboli, zjawisko psy
chologiczne. Przedmiot badań przedstawia się w ujęciu autorki bardzo sze
roko, gdyż, jak stwierdza, zainteresowania antropologów coraz bardziej
przesuwają się na teren społeczeństw industrialnych czy rozwijających się.
W rozdziale I I (zatytułowanym: „Drogi rozwoju w antropologii kulturo
wej") przedstawiono w zarysie dzieje badań etnologicznych, poczynając od
starożytności po czasy współczesne. Zasługą autorki jest tu obszerne, nie
spotykane w dotychczasowych podręcznikach omówienie antropologii ame
rykańskiej (m.in. takich kierunków jak: materializm kulturowy, antropologia
kognitywna, etnonauka). Niezbyt przejrzyście natomiast została przedsta
wiona metoda geograficzna i jej rola w innych kierunkach poza szkołą
kulturowo-historyczną.
Rozdział I I I traktuje o człowieku „ekonomicznym" i antropologicz
nych badaniach nad gospodarką. Nawiązano tu znów do funkcjonalizmu
R. Firtha, twórcy antropologii ekonomicznej. Podkreślony został również
wkład B. Malinowskiego w tę dziedzinę. Podważył on twierdzenia niektórych
ekonomistów, że w działaniu gospodarczym człowiek stawia sobie za cel
osiągnięcie jak największych korzyści osobistych. Z badań Malinowskiego
wśród Trobriandczyków wynikało, że „człowiek prymitywny często zainte
resowany jest daleko bardziej wypełnianiem swoich zobowiązań moralnych
niż osobistymi korzyściami" (s. 79). Założenia antropologii ekonomicznej
�RECENZJE I OMÓWIENIA
177
zostały ściślej sprecyzowane przez Firtha, który stawia tej gałęzi wiedzy za
cel badanie sposobów organizacji działalności dla-możliwie pełnego wyko
rzystania ograniczonych możliwości, jakich dostarcza środowisko naturalne,
a także sposobów przekształcania tego środowiska przez kulturę (s. 80).
Uważa on, że wiele cech uznanych za charakterystyczne dla społeczeństw
pierwotnych można też obserwować w społeczeństwach uprzemysłowionych,
choć w społeczeństwach pierwotnych nie znajduje się m.in. takich kategorii,
jak kapitał czy zysk. Ten pogląd Firtha został zakwestionowany przez wielu
autorów podkreślających, że propozycje formalnej ekonomii nie mają uniwe
rsalnego zastosowania. Trudno ustalić czy różnice między gospodarką pry
mitywną a przemysłową są granicami stopnia czy rodzaju. Autorzy polemi
zujący z Firthem (Dalton, Bohanan) proponują wydzielenie trzech typów
systemów ekonomicznych: gospodarki bezrynkowej, gospodarki z rynkiem
peryferyjnym i rynkowej w pełnym tego słowa znaczeniu. W społeczeństwach
pierwotnych spotyka się jedynie pierwsze dwa typy gospodarki. Zasadnicze
różnice między organizacją ekonomiczną społeczeństw industrialnych i pry
mitywnych przejawiają się natomiast w prostocie procesów technologicznych
oraz w skomplikowanym często systemie dystrybucyjnym u społeczeństw
pierwotnych i odwrotną sytuacją w społeczeństwach industrialnych. Dal
szymi wyróżnikami gospodarki prymitywnej są: oparcie podziału pracy na
grupach płci i wieku, oraz wykonywanie pracy w grupach rodzinnych i krewniaczych, będących zazwyczaj grupami wielozadaniowymi nie nastawionymi
tylko na produkcję. W rozdziale tym zostały też omówione funkcjonalne
badania nad gospodarką pierwotną i ich rezultaty stanowiące egzemplifikację omawianych tez. Autorka przedstawiła także analizę marksistowską
w odniesieniu do gospodarki pierwotnej ze szczególnym uwzględnieniem
problemu alienacji, występującej jednak dopiero w społeczeństwach indust
rialnych. Autorka dodaje, że nawet antropolodzy o orientacji marksistow
skiej stwierdzili nieadekwatność i dezaktualizację koncepcji Marksa w wa
runkach neokapitalizmu, co jednak nie usunęło problemu alienacji człowie
ka. Uznano, że jej przyczyn należy szukać w warunkach społecznych, a więc
nie przez ekonomię a przez socjologię, psychologię społeczną, antropologię.
„Homo oeconomicus" musi ustąpić miejsca „homini sociológico", czyli
człowiekowi, którego tożsamość jest określana przez role społeczne. Syg
nalizuje tu autorka różne koncepcje człowieka wkraczając też na grunt
filozofii i poprzez Freuda, Sartre'a, Lévi-Straussa dochodzi do wniosku, że
ostatecznie w całościowej wizji człowieka największą rolę ma do spełnienia
antropologia.
W rozdziale IV przedstawione zostało antropologiczne podejście do
zagadnień organizacji społecznej. Omówiono w nim podstawowe pojęcia
z tego zakresu, m.in. pojęcie statusu jako zbioru praw i obowiązków,
pojęcie jednostki, osoby, zbiorowości społecznej. B. Olszewska-Dyoniziak
opiera się na definicjach podanych przez J. Szczepańskiego. Następnie
przedstawia organizację społeczną na szczeblu pierwotnym, omawiając
�178
RECENZJE I OMÓWIENIA
poszczególne zasady łączenia się ludzi w grupy wg kryterium płci, wieku,
pokrewieństwa, miejsca zamieszkania, pozycji społecznej, systemu władzy,
siły politycznej. Najobszerniej omówiony został najbardziej znaczący czyn
nik, tj. pokrewieństwo. Przedstawiono więc kolejno najważniejsze terminy
dotyczące pokrewieństwa i zasad pochodzenia a także podstawowe ugrupo
wania, jak: rodzina nuklearna poszerzona, lineaż, ród, wreszcie plemię.
W tym ostatnim przypadku autorka podaje ciekawe przykłady dotyczące
Afryki współczesnej, wykazujące płynność i zmienność koncepcji plemienia
na skutek tworzenia się nowych granic państwowych, nieraz rozdzielają
cych plemię. Tym niemniej poczucie przynależności plemiennej jest tam
wciąż jeszcze bardzo silne i dominuje nad poczuciem przynależności
narodowej. Autorka wspomina o ciekawym zjawisku państw-miast af
rykańskich istniejących od starożytności i średniowiecza nieraz do czasów
nowożytnych.
Rozdział V dotyczy zagadnień prawa pierwotnego. Nawiązano tu znów
do koncepcji Malinowskiego, który pierwszy zwrócił uwagę na to, że badając
prawo pierwotne musimy przyjąć znacznie szerszą definicję prawa i badać nie
tylko to, co nazywamy prawem karnym, lecz wszystkie siły, które zapewniają
konformizm społeczny. „Badania nad prawem winna poprzedzać socjolo
giczna analiza konkretnego zachowania ludzi w codziennych sytuacjach
życiowych". Wszystkim bowiem zachowaniom towarzyszą pewne reguły,
normy postępowania, obwarowane określonymi sankcjami, które na szczeb
lu pierwotnym niekoniecznie muszą przyjmować postać kary. Autorka oma
wia następnie trzy podstawowe definicje prawa stosowane w antropologii:
1) - przyjęta przez Radcliffe-Browna - prawo to systematyczne stosowanie
siły przez politycznie zorganizowane społeczeństwo. Badaczy interesuje tu
głównie problem prymitywnych zbrodni i kar, przypadki łamania reguł
i sposoby ich karania; 2) - ujęcie Malinowskiego - które zalicza do prawa
istniejące w danym społeczeństwie reguły i zobowiązania zmierzające do
zachowania ładu i porządku społecznego (zasada wzajemności, sankcje
opinii publicznej, które czasem mogą doprowadzić do samobójstwa, także
nagroda sprawiająca, że tubylcom nie opłaca się łamać reguł; 3) - G. Wilson
- prawo występuje wszędzie tam, gdzie w rozstrzyganie sporu jest zaan
gażowany ktoś niezainteresowany. (Forma decyzji wydawana przez legalną
władzę). Omówiona też została klasyfikacja reguł prawnych wg Malinows
kiego, a także zagadnienie sankcji. Kulturowy kontekst zbrodni przedstawio
no natomiast na przykładzie książki hinduskiego autora S.C. Varmy, doty
czącej zabójstw w jednej z prowincji Indii. Nie wiem czy jest to przykład
najlepiej dobrany do zilustrowania przyczyn zabójstwa u społeczeństw ple
miennych. Bądź co bądź szczep ten obraca się już od dawna w kręgu
cywilizacji. Przykład zabójstw w przypadku zagrożenia głodem dla zdobycia
pożywienia nie byłby chyba aktualny dla wielu społeczeństw zbieracko-łowieckich, u których często dopuszczalne jest korzystanie z obcego terytorium
łowieckiego czy nawet z upolowanej przez innego łowcę zwierzyny w przy-
�RECENZJE I OMÓWIENIA
179
padku takiego zagrożenia. Autorka zastrzega zresztą na końcu rozdziału, że
stopień konformizmu wobec norm społecznych wygląda różnie u różnych
społeczeństw.
Rozdział V I poświęcony jest magii i religii w badaniach antropologicz
nych. Autorka omawia problem definicji religii poczynając od Tylora (teoria
animizmu, wiary w istoty duchowe). Istotny moment, na jaki zwrócili uwagę
pierwsi badacze religii to - według autorki - pojmowanie jej jako specyficz
nej formy interpretacji i porządkowanie uniwersum oraz próby przystosowa
nia się do niego. Zaczęli oni również wyjaśniać religię poprzez funkcję, jaką
pełni ona w ludzkim życiu. Ten funkcjonalny charakter pojmowania religii
- zrozumienie roli, jaką pełni ona w życiu indywidualnym i zbiorowym, zdaje
się być dla autorki najważniejszy i jemu poświęca najwięcej uwagi. Orientację
podkreślającą niezależność zjawisk życia religijnego od innych dziedzin kul
tury uważa za właściwą głównie dla strukturalizmu. Pomija natomiast mil
czeniem kierunek fenomenologiczny, który odegrał tak ważną rolę w pracach
religioznawczych. Nie zostali też wymienieni autorzy, tacy jak: G. van der
Leeuv czy G. Widengren. Spośród reprezentantów tego kierunku został
jedynie przedstawiony bardzo pobieżnie M . Eliade. Nie powiedziano jednak
o jego koncepcji symboli i mitów jako wyrazu ludzkiego odwiecznego prag
nienia unieruchomienia czasu, zatrzymania czasu potocznego życia przez
czas sakralny. Dość obszernie omawia natomiast autorka wierzenia i rytuały
magiczno-religijne oraz strukturę religii, w tym również rolę wierzeń w bez
osobową, niematerialną siłę przenikającą wszystkie żywe i martwe obiekty,
także ludzi, nadając im moc i siłę. Przy omawianiu rytuałów religijnych
zabrakło szerszego omówienia zagadnienia ofiary, zjawiska bardzo często
spotykanego we wszystkich prawie kultach. W osobnym podrozdziale przed
stawione zostało zagadnienie totemizmu.
Rozdział V I I dotyczy antropologicznych badań nad zmianą kulturową.
Zostały w nim przedstawione podstawowe typy zmiany kulturowej, jak:
akulturacja, asymilacja, adaptacja. Procesy zmian kulturowych zaprezento
wano w diagramach. Autorka omówiła też teorię kontaktu kulturowego
Malinowskiego, wyrosłą na gruncie badań społeczeństw afrykańskich. Wią
zało się to z przeświadczeniem o praktycznej funkcji, jaką ma do spełnienia
antropologia. „Nauka naprawdę zaczyna się od jej zastosowania" (s. 168).
W dalszym ciągu przedstawiono stanowisko A.R. Radclife-Browna i T. Parsonsa w zakresie teorii zmiany kulturowej. U tego ostatniego punkt wyjścio
wy teorii zmiany społecznej stanowi pojęcie równowagi systemu i mechaniz
mów kontroli społecznej. Źródeł zmian doszukuje się on na styku czterech
systemów: społeczeństwa, kultury, osobowości i organizmu biologicznego.
Równowaga systemu społecznego może, według niego, zostać zakłócona, ale
nigdy nie bywa unicestwiona. Zostaje ona z czasem przywrócona, gdyż
zachodzi proces dynamiczny polegający na stałym przełamywaniu i przywra
caniu procesu równowagi. Bezpośrednim czynnikiem zmiany społecznej są
- zdaniem Parsonsa - dewiacyjne zachowania jednostek. Autorka odnosi się
�180
RECENZJE I OMÓWIENIA
krytycznie do tego twierdzenia uważając słusznie, że akty indywidualnego
zachowania wprowadzającego zmiany niekoniecznie muszą wynikać z proce
sów dewiacyjnych. Koncepcja Parsonsa budzi, według niej, zastrzeżenia
również ze względu na źródła, z jakich on korzysta. Parsons, jak twierdził
Waligórski, nie przywiązywał większej wagi do przekładania wypracowanych
przez siebie kategorii modelu na język konkretnych badań. Malinowski
dysponował skuteczniejszymi metodami analizy ze swymi prostymi katego
riami instytucji, standardu kulturowego i in. Jednak zarzut ahistoryczności
dał assumpt dla szeregu stanowisk opozycyjnych antropologów brytyjskich
(Evans-Pritchard, Max Gluckmann, E. Leach). Wskazują oni na koniecz
ność wprowadzenia do modelu funkcjonalnego wymiaru czasowego. Autor
ka omawia kolejno ich poglądy i zasady postępowania. Przedstawia ponadto
stanowisko Lévi-Straussa w kwestii zmiany kulturowej.
Rozdział V I I I poświęcony jest szkole funkq'onalnej w antropologii i kry
tyce tego kierunku, a rozdział LX - amerykańskiej szkole kultury i osobowo
ści. Rozdział X traktuje o strukturaliźmie antropologicznym Lévi-Straussa
i jego badaniach nad sztuką.
W zakończeniu autorka rozpatruje przyczyny zmian, jakie zaszły w kate
goriach analiz antropologicznych w ostatnich czasach. Zostały one spowo
dowane, jak twierdzi, przejściem antropologów do badania wielkich, wysoko
rozwiniętych społeczeństw. Zwraca się dziś przede wszystkim uwagę na
kulturę symboliczną. „Bardziej niż zobiektywizowany świat wytworów in
teresują badaczy tworzone w umyśle ludzkim struktury idei, bardziej niż
dyskursywna, interesuje ich myśl symboliczna" (s. 259).
Można na zakończenie powiedzieć, że książka spełnia cel, jaki autorka
sobie postawiła. Dodatkowym walorem są tak potrzebne w opracowaniach
podręcznikowych wykazy ważniejszych lektur, obszerna bibliografia, indeks
nazwisk a także słownik ważniejszych terminów z zakresu antropologii
kultury.
Teresa Karwicka
Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze
ludowej do 1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183
Świadomość problemów i kondycji teoriopoznawczej uprawianej dyscyp
liny naukowej stanowi trudną do przecenienia wartość; każda próba po
szerzenia czy pogłębienia tej świadomości winna zasługiwać na uwagę. Błę
dem byłoby zatem niezauważenie czy jedynie zdawkowe odnotowanie stu
dium J. Damrosza, które jest właśnie taką próbą, tym cenniejszą, iż w znacz
nej mierze stanowiącą dokonanie w swoim rodzaju pionierskie. Celem tej
pracy jest historyczny przegląd kształtowania się aparatu pojęciowego pol-
�RECENZJE I OMÓWIENIA
181
skiej nauki o kulturze ludowej od pierwszych lat X I X w. do 1939 r. Nie jest
to jednak, jak podkreśla autor, ani „historia myśli etnologicznej (etnograficz
nej)" (s. 9), ani też analiza gramatczna czy logiczna sensu stricto (s. 11).
Pierwsze zastrzeżenie pozwala uniknąć zarzutu niewyczerpania problema
tyki, drugie jest równie zrozumiałe i oczywiste: tego typu analiza mogłaby
być interesująca dla badaczy języka, teoretyka kultury zmuszałaby jednak
do uwzględnienia wszelkich znaczeń badanych kategorii pojęciowych bez
względu na to, jak dalece sięgałyby rozbieżności między ich poszczególnymi
przypadkami. Z drugiej strony konsekwentne jej stosowanie zmuszałoby
autora do wyłączenia z obszaru zainteresowania badaczy, którzy choć
znacznie przyczynili się do wzbogacenia dorobku intelektualnego omawianej
dziedziny, nie posługiwali się terminami stanowiącymu tu swoiste kryterium
kwalifikacyjne. Taki punkt widzenia prowadziłby - analogicznie - „do
historii socjologii bez Marksa, bez Tocqueville'a, bez Freuda oraz bez
dziesiątków innych autorów, którzy do postępu wiedzy o społeczeństwie
przyczynili się bardziej, aniżeli rówieśni im profesjonalni socjologowie"
(Szacki 1981, s. 16).
Jakie rozwiązanie teoretyczne proponuje zatem autor, pragnąc prześledzić
rozwój pojęć w polskiej nauce o kulturze ludowej? Przede wszystkim chce on
osadzić swe rozważania w kontekście koncepcji teoretycznych, problemów
badawczych, szkół naukowych i powiązań z innymi dyscyplinami oraz w kon
tekście dokonujących się równocześnie przemian społecznych. Ta opcja zbliża
się w pewnym przynajmniej stopniu do historii myśli etnograficznej, co
- mimo pewnej niekonsekwencji wobec założeń wcześniejszych - jest jedyną
sensowną decyzją dotyczącą ogólnych ram analizy. „Analiza socjokontekstu
znaczeniowego", jak nazywa swą procedurę badawczą autor ma dotyczyć
czterech naczelnych kategorii pojęciowych: 1) zakres „kultury ludowej" i pojęć
pokrewnych, jak „kultura chłopska", „kultura wiejska" itp.; 2) zakres dyscyp
liny naukowej i ujęć dyscyplinarnych - „etnografia", „etnologia" itp.; 3)
zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres
kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii
zróżnicowania w czasie, jak „zmienność i ciągłość kulturowa", „tradycja" itp.
(s. 29). Wyszczególnienie opatrzone jest komentarzem, który kłóci się z wcześ
niejszą oceną przydatności „analizy gramatycznej czy logicznej". Przedmiotem
uwagi autora jest bowiem każda refleksja teoretyczna i wszelki materiał
źródłowy dotyczący „kultury ludowej" (również pojęć synonimicznych i po
krewnych), który obejmuje nawet odosobnione czy kontrowersyjne jej definic
je (s. 29-30). O skutkach konsekwentnej realizacji tego typu podejścia była już
mowa. To, że autorowi udało się ich uniknąć, dzięki czemu prowadzona przez
niego analiza wolna jest od jałowych roztrząsań nad obszarem przypadków
semantycznie niespójnych, to rezultat wprowadzenia - implicite - pewnych
założeń teoretycznych ograniczających przedmiot rozważań do kultury ludo
wej pojmowanej jako kultura społeczności lokalnych, przede wszystkim
środowisk chłopskich i robotniczych (s. 30). Druga kategoria pojęciowa
�182
RECENZJE I OMÓWIENIA
dotyczy dyscypliny, którą autor określił ogólnym terminem „nauka o kulturze
ludowej". Dziedziną, która za swój główny przedmiot obrała kulturę ludową
jest oczywiście etnografia (etnologia), ale nie tylko ona zajmuje się jego
eksploracją. W mniejszym czy większym stopniu są nimi zainteresowane:
socjologia, antropologia kultury, archeologia, muzykologia, historia kultury
materialnej, historia sztuki i inne. Stąd zastosowanie tak ogólnego terminu
wydaje się w pełni uzasadnione.
Rozdziały I I i I I I poświęcone są kwestii podstawowej, tzn. przeglądowi,
zgodnie z zasadami wymienionymi w rozdziale I , pojęć, problemów i kon
cepcji teoretycznych dotyczących kultury ludowej. Ogromną zaletą tej części
jest udana próba powiązania rozwoju aparatu pojęciowego etnografii i za
kresu jej zainteresowań (również dyscyplin pokrewnych) z jego społecznymi
uwarunkowaniami. Nie jest to prosta charakterystyka stanowisk i teorii,
wyizolowana i oczyszczona z wszelkich zewnętrznych zależności, co często
ma miejsce w tego typu opracowaniach. Geneza i proces instytuq'onalizacji
etnografii jako dyscypliny naukowej czy diagnoza kryzysu dyscypliny w ob
liczu zaniku jej tradycyjnego przedmiotu (lud, chłopstwo itd.) to tylko
przykłady problemów wnikliwie opracowanych przez J. Damrosza. Autor
nie poprzestaje jednak na socjologicznym spojrzeniu na historię etnografii.
Od czasu do czasu porzuca tę metaanalizę, by zająć własne stanowisko
wobec metodologicznych problemów nauki o kulturze ludowej. Splotu od
miennych punktów widzenia nie uzupełnia co prawda informacja o świado
mym i celowym zastosowaniu dwu komplementarnych języków interpreta
cyjnych, ale to formalne uchybienie nie powinno jednak przesłaniać przede
wszystkim walorów socjologicznego opisu losów etnografii. Towarzyszy mu
więc wątek dotyczący kondycji etnografii jako dyscypliny naukowej, jej
dylematów metodologicznych, miejsca pośród innych gałęzi humanistyki,
wreszcie roli i zadań stojących przed nią w nowej sytuacji kulturowej.
Rozważaniom o swoistości i odrębności badań etnograficznych, jakie
snuje autor, towarzyszy jednocześnie świadomość ogromnego uwikłania tej
nauki w związki z innymi pokrewnymi dyscyplinami, jak filozofia, socjo
logia, antropologia, archeologia, geografia (s. 103, 123). Wydaje się, że
koneksje te są oczywiste, a nawet w niektórych przypadkach istniejąca
relaq'a wykracza znacznie poza luźne „pokrewieństwo". Autor skupia jed
nak swój wysiłek w głównej mierze na przedstawieniu racji mających wyka
zać specyfikę nauki zwanej etnografią, etnologią, folklorystyką czy niekiedy
ludoznawstwem. Powołuje się przy tym głównie na proces jej instytucjonali
zacji (pierwsza wzmianka o „etnografii", pierwsze opisy kultury ludowej,
przyjęcie w poczet nauk akademickich, wydawnictwa, w tym periodyki
poświęcone kulturze ludowej, stowarzyszenia i organizacje powoływane do
prowadzenia badań etnograficznych i opieki nad tradycją społeczności wiej
skich, itp.), który obok swego wymiaru socjologicznego nabiera teraz nowe
go znaczenia. Rozważanie problemu, czy etnografia jest czy nie jest nauką,
a jeśli nią jest, to gdzie tkwią jej początki (wedle autora było to w roku 1802,
�RECENZJE I OMÓWIENIA
183
za sprawą H. Kołłątaja) (s. 54) i czy jest nauką autonomiczną, trudno uznać
za merytorycznie istotne. Po części świadom tego J. Damrosz stwierdza:
„Pozorny jest spór o to, czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk
historycznych czy też społecznych (socjologii) - nauka o kulturach ludowych
(regionalnych) i plemiennych zawiera różne perspektywy metodologiczne
[...]". Zaraz jednak dodaje: „Właściwsze byłoby przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk historycznych i nauk społecznych"
(151 -152). Autor przyznaje więc, że etnografia posługuje się perspektywami
metodologicznymi zaczerpniętymi z nauk społecznych, historii, geografii itd.,
co nie przeszkadza mu jednak wysunąć tezę o r ó w n o r z ę d n o ś c i tej
dyscypliny wobec nauk historycznych i społecznych. Przyczyny tego stanu
rzeczy należy chyba upatrywać w silnej potrzebie nadania etnografii jedno
znacznego statusu odrębnej dyscypliny naukowej. Równorzędny jest np. opis
środowiska przyrodniczego, w jakim żyją Eskimosi, sformułowany przez
geografa, z opisem ram kulturowych, w jakich funkcjonuje ta społeczność,
dokonanym przez etnografa. W obrębie samych nauk o kulturze (przyjmijmy
to ogólne określenie jako obejmujące zarówno to, co autor nazywa naukami
historycznymi, jak i społecznymi) równorzędne jest badanie kultury rozumia
nej „jako system znaków i znaczących przekazów" z badaniem kultury
rozumianej , jako konfiguracja wzorów myślenia i zachowania ludzi w danej
zbiorowości" (Nowak 1985, s. 122). Są to perspektywy różne, ale równorzęd
ne, odmienne, ale mające tę samą rangę heurystyczną.
Należy więc postawić pytanie, na czym polega specyfika stanowiska
(stanowisk) teoretycznego etnografii w stosunku do nauk o kulturze, w czym
tkwi jej oryginalność. Inspirujące dla polskiej etnografii były, jak pisze
J. Damrosz, założenia socjologii humanistycznej (Diłthey, Simmel, Tónnies,
Weber), koncepcja grup pierwotnych Cooleya, praca Thomasa i Znanie
ckiego Chłop polski w Europie i Ameryce, szkoła Durkheima, fenomenologia
Husserla, funkcjonalizm Malinowskiego i Radcliffe-Browna, historyzm
Boasa, kulturalizm Kroebera, idea animal symbolicum Cassirera. Przytoczo
ny tu zestaw stanowi wybór klasycznych już dziś pozycji nauk o kulturze
i filozofii. Koncepq'e tych autorów stanowią źródło metodologicznych roz
wiązań, z których czerpią nie tylko etnografowie, ale badacze zajmujący się
najrozmaitszymi fragmentami i problemami rzeczywistości społecznej. Zasa
dnicze pojęcia poszczególnych, prezentowanych przez autora, kierunków
w etnografii polskiej trudno uznać w najmniejszym chociaż stopniu za
swoiste i-obce kulturom nie-ludowym. Rozwój i postęp (Moszyński), więź
kulturowa (Poniatowski), tradycja i zderzenie kultur (Dobrowolski) czy
wreszcie przestrzeń i czas, kategorie które autor włączył do zestawu naczel
nych pojęć, nie tylko niczym nieznanym nie szokują, ale dawno już weszły
do kanonu teoretycznego zarówno nauk o kulturze, jak i filozofii.
Przedstawiona w książce J. Damrosza historia podstawowych pojęć i my
śli etnografii stanowi zarazem prezentację dorobku intelektualnego tej dys
cypliny. Pomińmy romantyczne wezwanie Z. Dołęgi-Chodakowskiego, by
�184
RECENZJE I OMÓWIENIA
„pójść i zniżyć się pod strzechą wieśniaka w różnych odległych stronach",
choć dla autora stanowi ono „postulat badań terenowych" (s. 55) czy od
biegające już znacznie od mody na ludowość stwierdzenie R.W. Berwińskiego: „Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to
w takiej tylko mierze, mutatis mutandis, jak dziecko" (s. 71), gdyż ciężar
gatunkowy tych sformułowań niezbyt dobrze świadczy o kondycji dziedzic
twa teoretycznego etnografii, a nie są one przecież dla niego reprezentatyw
ne. Przytoczenie przez autora tego typu treści usprawiedliwić może jedynie
chęć w miarę pełnego przeglądu wydarzeń związanych z dziejami etnografii.
Pozostały materiał empiryczny, gdzie przeważa większa dbałość o wyrażane
myśli, nie obfituje jednak w twórcze koncepcje. Są to najczęściej twierdzenia
wtórne, dość oczywiste, by nie powiedzieć trywialne i nie wykraczające poza
doświadczenie nauk o kulturze w ogólności. Jedynym bardziej interesującym
rozwiązaniem - wyróżnionym także przez Damrosza - jest koncepcja „treści
kulturalnych" Bystronia, która odnosi się jak twierdzi sam jej autor, do
różnych kultur, nie tylko ludowej, ale także szlacheckiej czy mieszczańskiej.
Przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk o kul
turze nie jest więc zasadne i nie wynika to nawet - w głównej mierze - z tych
powodów, które wymieniliśmy przed chwilą, ale z relacji o charakterze
logicznym, jaka występuje między tymi dziedzinami. Kultura ludowa jest
zaledwie j e d n ą z w i e l u form praktycznego istnienia kultury jako całości.
Tę wielość stanowią np. kultura młodzieżowa, elitarna, masowa, mieszczań
ska czy wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. Ich podmiotami są każdora
zowo konkretne zbiorowości społeczne wyróżniane w oparciu o takie stan
dardowe kryteria, jak pochodzenie społeczne, rodzaj wykonywanej pracy,
status ekonomiczny, styl życia, wykształcenie. Tworzenie odrębnych auto
nomicznych dyscyplin naukowych do badania każdej z tych form byłoby
pozbawionym sensu mnożeniem bytów pozornych, ponieważ jako jedynie
fragmenty, różne postaci jednoczącej je całości, jaką stanowi właśnie kultura
en bloc, nie mogą być badane z pominięciem podstawowej bazy metodolo
gicznych i teoretycznych idei, jaką jest o g ó l n a n a u k a o k u l t u r z e .
Równie nieuzasadniona byłaby np. próba obrony tezy o równorzędności
socjologii pracy czy socjologii sztuki wobec socjologii ogólnej. „Etnografia"
jest w istocie jedynie nazwą pewnego działu nauki o kulturze, działu doty
czącego kultury ludowej.
Z zagadnieniem tym wiąże się problem „kryzysu etnografii" polegający
na zaniku jej przedmiotu badawczego w rezultacie procesów industrializacji
i urbanizacji. Zdaniem autora takie kategorie jak „lud", „chłopstwo", „kul
tura ludowa" „nie są adekwatne do rzeczywistości, ponieważ nie istnieje już
pojęcie »ludu« czy »chłopstwa« w znaczeniu wyodrębnionej kategorii stanu
społecznego jak niegdyś".
Proponuje w związku z tym, by określenia te i odpowiadająca im pro
blematyka pozostały domeną „etnografii historycznej", która zajmowałaby
się właśnie badaniem „tradycji ludowych i jej współczesnych reliktów"
�RECENZJE I OMÓWIENIA
185
(s. 149). Trzonem „nauki o kulturze ludowej" powinny być jednak, zdaniem
Damrosza, badania nad kulturą „małych grup indywidualnych producentów
rolnych lub w ogóle mieszkańców wsi bez względu na rodzaj pracy zawodo
wej [...] i to niezależnie od tego, w jakim stopniu kultura ta nawiązuje do
tradycji ludowych [...]. W tym wypadku proponować można nazwę: »kultura
wsi«, »kultura wiejska«, a także »kultura społeczności lokalnych« oraz »kultura regionalna« (cały obszar wsi i miast wyodrębnionych regionów kulturo
wych)" (s. 149-150). Należy również uwzględnić pięć „kategorii ponadwiejskich", do których zaliczono: „etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość
i zmianę kulturową". Tak więc „etnografii historycznej" winna towarzyszyć
nauka o współczesnej kulturze wiejskiej i kategoriach ponadwiejskich czyli
etnologia.
Propozycja wyjścia z kryzysu zarysowana przez Damrosza, a głównie
jego koncepcja „etnologii" nasuwa kilka wątpliwości. Pierwsza z nich doty
czy zasadniczego w jej formule pojęcia wsi. Kryterium jej wyróżniania nie
może być bowiem kultura ludowa, która ulega zanikowi; poza tym autor
sam wyznaje, że więź z tradycją nie jest tu istotna. Nie jest nim także
charakter wykonywanej pracy, gdyż nie chodzi tylko o producentów rol
nych. W dalszym ciągu wywodu dowiadujemy się, że nie tylko kultura
- trudnej do zidentyfikowania - wsi, ale także miast, jeśli znajdują się one
w jednym „regionie kulturowym" wchodzi w zakres zainteresowań „etnolo
gii". I znów pojawia się pytanie o kryterium wyodrębniania takich regionów
w dobie powszechnej unifikacji kulturowej, hegemonii kultury środków
masowego przekazu, ruchliwości przestrzennej i społecznej, a więc zjawisk
w pełni docenionych przez autora, które, paradoksalnie, zrodziły u niego
potrzebę określenia nowego przedmiotu „nauki o kulturze ludowej". Po
trzecie wreszcie w zakres „etnologii" wchodzą takie zagadnienia, jak etnos,
etos czy ludowość, a więc problemy, które zgodnie z wcześniejszym po
glądem J. Damrosza miały być raczej badane przez „etnografię historyczną".
Zmierzch tradycyjnej kultury ludowej jest faktem; w obliczu procesów
urbanizacji, industrializacji i innych im towarzyszących jest to zjawisko
nieuchronne. Nie oznacza to jednak, że niejako mechanicznie następuje
zanik przedmiotu badań etnograficznych, że tracą one rację istnienia.
W przeszłość odchodzi bowiem kultura ludowa jako pewien zamknięty,
spójny układ norm i wzorów wspólnych określonym przestrzennie wydzielo
nym społecznościom etnicznym, istnieją zaś jej rozproszone, mniej lub bar
dziej zniekształcone relikty oraz ogół nowych tworów będących efektem
zderzenia ludowej tradycji z nowoczesnością kultury masowej. Zakładając,
że proces neutralizacji ludowości będzie się pogłębiał, zasadniczym przed
miotem etnografii pozostaną badania historyczne. Taka jest rzeczywistość
kultury ludowej i taką należałoby ją przyjąć dostosowując programy badaw
cze do jej charakteru i zakresu, a nie odwrotnie. Tak jak pozorny jest spór
o to, „czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy
też społecznych (socjologii)" (s. 151), tak równie złudne jest dokonane przez
�186
RECENZJE I OMÓWIENIA
autora „wzbogacenie" etnografii historycznej „etnologią" badającą „współ
czesną kulturę wsi i kategorie ponadwiejskie". Należy przypuszczać, że jego
celem było udzielenie odpowiedzi na, „przeniesione z poprzedniej epoki",
pytanie: „Czy ograniczyć się do etnografii historycznej [...], czy zająć się
szczególnie współczesnością, stosując metodologię nauk społecznych?"
(s. 151). Pytanie to zostało w zasadzie źle postawione, a dowodem tego jest
stanowisko samego autora, który znosi tak sformułowaną alternatywą i oba
zakresy badań (i „tradycje ludowe" i jej „współczesne relikty") włącza po
prostu w ramy etnografii historycznej. Ten sam autor jest zarazem zdania,
że „nauka o kulturze ludowej" winna jednak silniej zaakcentować swą
obecność w badaniach nad współczesnością, tzn. objąć swym zasięgiem
większy obszar aktualnej rzeczywistości społecznej, niż tylko „współczesne
relikty". Ambiwalencja poglądów między trzeźwą oceną sytuacji a próbą
dowartościowania „nauki o kulturze ludowej" przy pomocy co najmniej
dyskusyjnych posunięć jest następstwem nie tyle rzeczywistego zmierzchu
etnografii, co raczej pochopnej i sformułowanej na fali ogólnej metody
intelektualnej nauk humanistycznych diagnozy.
Na zakończenie kilka słów na temat postulatu J. Damrosza dotyczącego
wspólnego języka komunikaqi społecznej. Porozumiewanie się teoretyków
i praktyków, badaczy i dziennikarzy, działaczy społecznych, urzędników itd.
wymaga nie „ujednolicenia poglądów i postaw", nawet nie „wspólnej ter
minologii", a jedynie „rozumienia pojęć i znajomości nazw (terminów)"
(s. 21). Rzeczywistość znacznie odbiega jednak od tego wzorca; podstawowe
kategorie, jak „lud", „kultura" czy „region", powszechnie stosowane nie
oznaczają niestety zawsze tego samego. Język praktyki skażony jest stereo
typowym sposobem myślenia, język teoretyków zaś narastającą hermetycz
nością (s. 128, 146, 154). W tej sytuacji lansowany przez autora postulat
nabiera szczególnego znaczenia, zwłaszcza w przypadku takiej dziedziny jak
kultura ludowa, gdzie działalność praktyczna jest równie doniosła jak anali
zy teoretyczne, a obustronnie korzystne byłoby zaistnienie płaszczyzny po
rozumienia pozwalającej na swobodną przekładalność perspektyw.
Przedstawione tu uwagi polemiczne nie powinny przesłaniać niekwestionowalnych zalet pracy J. Damrosza: przede wszystkim chodzi o udaną
próbę naszkicowania rozwoju nie tylko podstawowych pojęć „nauki o kul
turze ludowej", ale także wybranych koncepcji teoretycznych oraz procesu
instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej z zastosowaniem
soqologicznego punktu widzenia. Dla samych etnografów będzie ona miała
zapewne jeszcze większy walor, nie tylko bowiem zawiera historyczny prze
gląd i zarazem uporządkowanie siatki pojęciowej, ale zainspiruje ich być
może do studiów nad szeregiem problemów zasygnalizowanych jedynie przez
autora. Jeśli nawet niektóre propozycje ich rozwiązań nie są wolne od
mankamentów i budzą pewne wątpliwości, to istotniejsze jednak wydaje się
samo postawienie ważkich pytań (jeśli prawdziwa jest myśl Heideggera,
�RECENZJE I OMÓWIENIA
187
wedle którego „pytanie jest pobożnością myśli"), wskazanie interesujących
kwestii, jakich wiele odnajdziemy na kartach tej książki.
Literatura
N o w a k S.
1985
Metodologia badań społecznych, Warszawa.
Szacki J.
1981
Historia myśli socjologicznej, 1.1, Warszawa.
Aleksander Lipski
Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza, Przedmowa Jana Szcze
pańskiego, Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Ziemie Za
chodnie - Studia i Materiały Nr 15, ss. 342
3 października 1990 r. rozpoczęła się nowa epoka w dziejach Niemiec.
Data ta jest również ważną cezurą (nie tylko historyczną) dla pozostałych
państw Europy. Mimo wielu wysuwanych hipotez i spekulacji na temat
zjednoczenia, dalszych losów państwa niemieckiego, nikt obecnie nie może
przewidzieć następstw, jakie wynikną z tego faktu dla naszego kontynentu.
Zwłaszcza państwa sąsiadujące z Niemcami starają się dostrzegać wszelkie
nowe aspekty, pojawiające się w polityce zagranicznej zjednoczonych państw
niemieckich i uaktualnić bilateralne stosunki z nimi. Nowe płaszczyzny,
w oparciu o które przebiegać będą wzajemne kontakty, szczególnej wymowy
nabiorą dla naszego kraju. Znajdujemy się w sytuacji, gdy za zachodnią
granicą znika jedno państwo (utrzymujące z Polską stosunki na podstawach
utrwalonych nienaruszalnym przez dziesięciolecia układem sił w Europie)
i pojawia się drugie, wraz z innymi dążeniami i oczekiwaniami. Zaskakująca
szybkość procesu zjednoczeniowego ujawniła w wielu wypadkach brak kon
cepcji racjonalnego rozwiązania niektórych zapomnianych bądź przemilcza
nych procesów i zjawisk, występujących teraz z nową siłą. Jednym z nich jest
problem mniejszości niemieckiej w Polsce. Dla wielu obywateli naszego kraju
ta tematyka dawno została złożona do lamusa historii przy czynnym udziale
powojennej propagandy, przekonującej o definitywnym rozwiązaniu pro
blemu niemieckiego w Polsce. O istnieniu i o zasięgu tego zjawiska mogliśmy
się przekonać naocznie podczas pierwszej wizyty kanclerza Helmuta Kohla
w Rzeczypospolitej Polskiej oraz w czasie wyborów samorządowych. Za
skoczenie było tym większe, im mniej do tej pory poświęcano w naszych
środkach przekazu miejsca społecznościom lokalnym i mniejszościowym.
Również na rynku księgarskim przez wiele lat ta tematyka była poruszana
nader skąpo. W dużej mierze był to wynik błędnej polityki wydawniczej
i społecznej. Paradoks polegał na tym, iż z jednej strony badania naukowe
�188
RECENZJE I OMÓWIENIA
nad różnymi grupami społecznymi (w tym narodowościowymi) były pro
wadzone już od pierwszych lat powojennych przez naukowców z różnych
ośrodków krajowych. Rezultaty ich poczynań niestety nie były w stanie
przeniknąć przez coraz bardziej gęstniejące sito doktryn i wytycznych do
szerszego kręgu odbiorców. Ci właśnie, z drugiej strony złaknieni rzetelnej,
obiektywnej informacji, dysponowali przeważnie całą gamą stereotypów,
utrwalanych przez propagandę oraz niewielką ilością opracowań prze
znaczonych raczej dla wąskiego grona specjalistów. Kolejne zmiany ekip
rządzących w minionych dziesięcioleciach nie wpływały bynajmniej na
wielkonakładową politykę wydawniczą, nieodmiennie stojącą na straży
jednolitego społeczeństwa socjalistycznego. Nie było tam miejsca na przed
stawienie wewnętrznych odmienności i rozbieżności, nurtujących poszcze
gólne grupy społeczne i narodowe. Przełom, jaki dokonał się jesienią
1989 r. w Polsce i jego dalsze etapy pozwalają żywić nadzieję na wyrównanie
wieloletnich zaniedbań w tym względzie. Czy przybiegać to będzie z szyb
kością zbliżoną do tej, jaka towarzyszyła zjednoczeniu Niemiec - należy
wątpić. Niemniej jednak nowy układ sił w Europie, powstały u progu
lat dziewięćdziesiątych winien przynieść polskiemu czytelnikowi poza
masą literatury „solidarnościowo - niepodległościowo - rozliczeniowej"
(zalegającej już półki księgarskie) również tytuły poświęcone obywatelom
polskim, poczuwającym się poza przynależnością państwową do swego
odmiennego pochodzenia lub przynależności do określonej grupy społeczno-kulturowej.
Cieszy zatem fakt, iż niedawno mogliśmy powitać na rynku wydaw
niczym książkę, wychodzącą naprzeciw oczekiwaniom szerokiego kręgu czy
telników, dotyczą mniejszościowych grup społecznych. Są to Mazurzy - spo
łeczność pogranicza pióra Andrzeja Saksona. Pozycja wydana przez Instytut
Zachodni w Poznaniu jest kolejnym krokiem na drodze socjologicznych
badań Ziem Odzyskanych. Zamierzeniem Autora było przedstawienie szer
szemu kręgowi odbiorców wyników własnych badań, poczynionych w latach
1982-1986 wśród ludności mazurskiej zamieszkałej w Polsce oraz w RFN.
Pierwszoplanowym zadaniem tej pracy jest niewątpliwie wyodrębnienie
i scharakteryzowanie mechanizmów, funkcjonujących wśród grup pograni
cza społecznego o niejednoznacznie wykształconym poczuciu tożsamości
narodowej. Specyfiką tego problemu jest i to, że społeczności te były przez
stulecia odcięte od macierzystego pnia, by dzięki przekształceniom dziejo
wym po 1945 r. znaleźć się w ramach macierzystego organizmu pań
stwowego. Zetknięcie się Mazurów z odrodzonym po I I wojnie Państwem
Polskim obfitowało w wiele niespodzianek i problemów, rzucających najczęś
ciej długi cień na powojenne stosunki społeczne w tym regionie. Złożyło się
na to wiele przyczyn - od przemian ustrojowych aż po zwykłe, jednostkowe
zatargi sąsiedzkie. Te i inne zagadnienia kształtujące przez dziesięciolecia aż
do czasów nam współczesnych współżycie „polsko-mazurskie" przedstawił
Andrzej Sakson w sposób na miarę możności obiektywny, popierając swe
�RECENZJE I OMÓWIENIA
189
ustalenia rzetelną bazą faktograficzną i dobrym warsztatem naukowym. Jest
to tym bardziej cenne, iż właśnie na Mazurach występowało wzajemne
przenikanie się licznych sprzeczności w stopniu znacznie wyższym, niż na
pozostałych Ziemiach Zachodnich.
Mazurzy - społeczności pogranicza są także udaną próbą zapisania kolej
nej „białej plamy" na gruncie społecznych przekształceń ludności Polski.
Impulsem do szerokich, wielopłaszczyznowych badań Autora nad społeczno
ścią mazurską była również szybko zmniejszającą się ilość jej przedstawicieli
w naszym kraju (z około 80 tys. w 1947 r. do około 10 tys. obecnie).
Istotnym było wyodrębnienie dla potrzeb badawczych Mazurów jako samo
istnej grupy w przeciwieństwie do poprzednich badań socjologicznych, ujmu
jących zazwyczaj Mazurów i Warmiaków jako jedną zbiorowość mającą te
same problemy. Pomysł potraktowania Warmiaków jako społeczności po
równawczej, alternatywnej, poza znaczeniem naukowym wydaje się ciekawy
pod względem samej koncepcji. Dzięki niej skuteczniej można unaocznić
różnice historyczne, kulturowe, lingwistyczne, psychospołeczne i inne, wy
stępujące pomiędzy tymi dwiema grupami. Właściwe oddanie proporcji mię
dzy poszczególnymi zagadnieniami prezentowanymi w książce jest rezul
tatem m.in. ośmioletniego pobytu i pracy w Olsztynie -stolicy regionu.
Obcowanie „na co dzień" z problematyką mazurską zapewniało łatwiejszy
i pełniejszy dostęp do badanej społeczności, skądinąd nieufnej lub wręcz
wrogo nastawionej do obcego otoczenia. Wcześniejsze artykuły Autora,
publikowane też w wydawnictwach regionalnych, stanowiły dobry paszport
do przekroczenia mazurskiego interioru. A rozciągał się on na rozległym,
zróżnicowanym pod wieloma względami obszarze. Poza Olsztynem, będą
cym naturalną stolicą mazurszczyzny (grupuje się tam przeważająca część
inteligencji mazurskiej) A. Sakson przeprowadził swe badania w 38 miej
scowościach regionu. Eksploracje porównawcze na Warmii objęły 4 repre
zentatywne ośrodki. Dla Autora podstawowym kryterium wyboru miejsca
była „wielkość skupiska ludności mazurskiej", lecz nie pomijał takich wsi
i miast, w których autochtoni stanowili mniejszość lub też nie było ich
w ogóle. Kreślony na tym tle obraz przemian, zachodzących zwłaszcza po
I I wojnie światowej, jest dzięki temu pełniejszy i pozwala mieć zaufanie do
kompetencji badającego.
Poza kontaktami bezpośrednimi, wysiłek badawczy Autora przyniósł
również bardzo pokaźny materiał archiwalny - niezbędny dla właściwego
kształtowania ocen i refleksji. Doskonałym, lecz jakże często przykrym
komentarzem do wielu dokumentów i postanowień władz (cytowanych ob
szernie) są liczne wypowiedzi i opinie ich adresatów - Mazurów. Momentami
można odnieść wrażenie jakby przeglądało się wielki, rozpisany na okresy
historyczne akt oskarżenia, złożony przez ludność mazurską polskim ośrod
kom władzy państwowej na ręce przyszłych pokoleń Polaków. Wyjazdy na
stałe do Niemiec są tylko smutnym finałem rozgrywającego się od
45 lat dramatu. Nasuwa się jednak i inna refleksja. Przedstawiając zderzenie
�190
RECENZJE I OMÓWIENIA
autochtonów z ludnością napływową, autor mimo zajęcia obiektywnego,
wyważonego stanowiska popartego licznymi dokumentami i wypowiedziami,
nieco za mało zaprezentował racje tych ostatnich. Poza przypadkami ewiden
tnego bandytyzmu i szabrownictwa (godnych jednoznacznego potępienia)
w jakie obfitowały pierwsze lata powojenne, przybysze z innych stron Polski
a zwłaszcza z terenów włączonych do ZSRR byli w podobnym stopniu
poszkodowani, co ich mazurscy sąsiedzi. Wielu z nich musiało pogodzić się
z utratą ukochanej ojcowizny na zawsze. Groby ich przodków także pozos
tały za kordonem. Oderwani brutalnie od własnych pni kul
turowych zostali nagle rzuceni w inny, nieznany i często nieprzyjazny świat
obcej cywilizacji i umysłowości. Tragedią jednych i drugich było wzajemne
niezrozumienie i uleganie stereotypom z góry klasyfikujących każdego w ka
tegoriach: swój - dobry, obcy - wróg. Nie można dziwić się zbytnio, iż
wychowani od wieków na katolickim podłożu przybysze nie od razu byli
w stanie rozeznać się w niuansach religijnych ewangelickich w większości
Mazur, przeplatanych tkwiącym gdzieniegdzie elementem niemieckim. Po
nadto cierpienia, jakie były udziałem nowych osiedleńców przede wszystkim
ze strony Niemców (utożsamianych najczęściej z protestantyzmem) oraz
Rosjan, uniemożliwiały skutecznie racjonalne spojrzenie na otaczające zawi
łości. Była to przecież grupa żądna rekompensaty, zadośćuczynienia za
krzywdy wojenne, będące ich nieszczęsnym udziałem. Stąd można zrozumieć
tendencje do zajmowania najlepszych gospodarstw, mieszkań itd., mimo
istnienia ich prawnych właścicieli. Uważam, że trochę ten problem przem
knął się bokiem. A szkoda. Byłby to jeszcze jeden obraz (poza mazurskim
i warmińskim) wynikający nawet pośrednio z przeprowadzonych badań. Za
to absolutnie można się zgodzić z poglądem, iż jedną z czołowych przyczyn
trwania antagonizmów, rezygnacji połączonej najczęściej z regermanizacją i emigracją była nieudolna, nieodpowiedzialna a przez to wysoce
szkodliwa polityka władz centralnych i lokalnych w odniesieniu do problemu
mazurskiego.
Mimo niewątpliwych walorów o charakterze historyczno-poznawczym
nie należy zapominać, iż książka jest przede wszystkim pozycją socjologicz
ną. Być może niektórzy czytelnicy nie w pełni zaspokoją swą ciekawość na
temat Mazurów,ale przecież praca A. Saksona nie pretenduje do miana
wyczerpującego wszystkie aspekty kompendium. Interpretacja zjawisk spo
łecznych jest przeprowadzona przez pryzmat socjologicznych kategorii teorii
dezintegracji społecznej i teorii trwania, wraz z wydobyciem cech wyznacza
jących adaptację, dezintegrację i trwanie społeczności mazurskiej. Warto
zaznaczyć, iż na ostateczny kształt pracy znaczny wpływ miało prowadzone
przez wiele lat studium przypadku czterech rodzin mazurskich wraz z wy
stępującymi w ich ramach małżeństwami mieszanymi.
Bardzo trafnym wydaje się zaznajomienie czytelników ze swym warsz
tatem badawczym i sposobami zbierania informacji przez Autora w pierw
szej części pracy oraz jasne sprecyzowanie jej zadań i dróg ich rozwiązania.
�191
RECENZJE I OMÓWIENIA
Uważam, że uwzględniając te właśnie formalne wymogi pracy naukowej
książka może służyć jako modelowy przykład właściwego rozłożenia i uję
cia wyżej wymienionych zagadnień dla studentów nauk historyczno-społecz
nych, piszących prace magisterskie i inne. Żałuję za to, iż przy okazji
przeprowadzonych badań terenowych (połączonych z obserwacją uczestni
czącą) Autor nie zebrał materiałów, obrazujących tę sferę kultury Mazurów,
która swój wyraz znajduje w obrzędowości, obyczajach, twórczości ludowej
itp. Uwzględnienie tych nieodłącznych elementów egzystencji badanej społe
czności, ich zanikania, przechodzenia w nowe jakości, przenikania do innych
grup bądź trwania z ich nosicielami nadałoby pracy znacznie szerszy zakres
poznawczy oraz dokumentacyjny. Mazurzy wręcz na naszych oczach zdają
się zanikać we mgle przeszłości i zapomnienia. Z jednej strony zaważył na
tym ich wielki exodus do Niemiec w poszukiwaniu bardziej dostatniego
i spokojnego życia, z drugiej coraz większym piętnem odciska się unifikujący
wpływ cywilizacji technicznej. Dlatego tak ważnym jest działanie dokumen
tujące rozpływające się obrazy niektórych historycznie ukształtowanych spo
łeczności. Mazurzy -społeczność pogranicza A. Saksona rolę tę spełnia dodat
kowo w wymiarze twórczym. Pobudzając do refleksji zda się zachęcać do
kolejnych badań, wskazując wnikliwym odbiorcom nowe pola eksploracji
naukowej, dotąd słabo lub zupełnie niezagospodarowane. W moim odczuciu,
w odniesieniu do Mazurów jest to wielkim przesłaniem tej książki.
Iwo Nowak
Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie,
Białorusi i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Pow
szechnego, ss. 350
Połączenie zawodu etnologa i dziennikarza nie jest zjawiskiem wyjąt
kowym. W przypadku Krzysztofa Renika jest ono jednak szczególnie udane.
Wykorzystanie dziennikarskiego talentu, pasji, wyczucia tematu idzie tu
w parze z rzetelnym przygotowaniem warsztatowym, umiejętnością pracy
w terenie, wśród ludzi reprezentujących różne kultury, grupy etniczne, spo
łeczności.
Znawca i miłośnik Indii, autor wielu artykułów, wystaw, fotografii, tym
razem wyruszył na Litwę, Łotwę, Białoruś i Ukrainę. Podtytuł najnowszej
książki K. Renika jednoznacznie określa krąg informatorów, wśród których
ten nieprzeciętny badacz szukał odpowiedzi na pytania nurtujące z pewnoś
cią także wielu polskich czytelników. Nie każdemu jednak dane jest uzys
kanie odpowiedzi na miejscu. K. Renik spełnia więc rolę pośrednika między
uczestnikami i świadkami procesów zachodzących za naszą wschodnią gra
nicą a tymi, którzy chcieliby dowiedzieć się jak najwięcej o dokonujących się
�192
RECENZJE I OMÓWIENIA
tam przeobrażeniach, zmianach postaw wobec religii (nie tylko katolickiej),
o pękających tamach zmowy milczenia wokół kwestii istnienia Boga
(w wymiarze absolutnym i pojedynczego człowieka).
Termin „podpolnicy", będący zarazem tytułem książki, brzmi raczej
obco. Uprzedzając prezentację materiałów i garść osobistych refleksji Autor
wyjaśnia więc, że chodzi tu o ludzi, którzy działali w podziemiu. „Podpolie,
to po prostu podziemie. Książka jest zatem o ludziach Kościoła, którzy przez
kilka, a niekiedy i kilkanaście lat prowadzili podziemną działalność kościelną
[...]. Określenie to [...] przysługiwało głównie kapłanom, którzy kończyli
podziemne seminaria i byli tajnie wyświęcani oraz tym duchownym, którzy
po powrocie z zesłania lub obozu nie rejestrowali się u radzieckich władz
wyznaniowych, by uzyskać prawo prowadzenia działalności duszpasterskiej,
ale podejmowali taką działalność sekretnie, bez wiedzy i zgody władz ad
ministracyjnych" (s. 5).
Z książki tej trudno napisać recenzję, a jeszcze trudniej byłoby to uczynić
uzbroiwszy się „w mędrca szkiełko i oko". O Podpolnikach można tylko
mówić bardzo osobiście, zachęcając zarazem gorąco do sięgnięcia po
tę wyjątkową pozycję, by spojrzeć na przemiany zachodzące na ziemiach
b. ZSRR oczyma ludzi, którzy przeżywają je bezpośrednio, dla których są one
częścią własnego, nierzadko dramatycznego i okrutnego życia. Z poszczególnych
wypowiedzi układa się wyraźnie specyficzny, trójpłaszczyznowy wizerunek
kościoła katolickiego na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Pierwsza z tych
płaszczyzn to przeszłość - porewolucyjna, stalinowska, poststalinowska - czas
walki z Kościołem, prób wykorzenienia religii z ludzkiego życia, prześladowania
kapłanów, zamykania i niszczenia budynków kościelnych, rozwiązywania
seminariów duchownych itp. W tych czasach, mimo gróźb i represji, znaleźli się
księża, ryzykujący życiem dla Kościoła i wiary, pełniący swe obowiązki nawet
w ekstremalnych warunkach (obozy pracy, więzienia). To dzięki nim Kościół
przetrwał, choć okoliczności wybitnie temu nie sprzyjały. Ocalili go też ludzie,
którzy zachowali w pamięci modlitwy, przekazując je swym następcom, którzy
pod nieobecność księdza udzielali chrztu i chowali zmarłych, celebrowali
nabożeństwa, nierzadko z okazji różnych od tych, jakie występują w kościele
katolickim w Polsce (np. dzień św. Agaty, Św. Błażeja). W warstwie historycznej
mieszczą się więc nie tylko życiorysy księży, wspomnienia o ich rodzinach,
drodze do duszpasterstwa, warunkach, w jakich zdobywali wiedzę i wykształce
nie, otrzymali święcenia kapłańskie, lecz także ogólne informacje o polityce
władz wobec religii i zjawiska religijności, wobec kleru i Kościoła, która
ukształtowała los księży, zwłaszcza „podpolników". Uświadamiamy sobie
zarazem, jak szczególnego charakteru, uporu, determinacji i odwagi, jak
wielkiego umiłowania Boga wymagało zostanie i bycie księdzem na tamtych
terenach, w nie tak jeszcze odległych czasach. Jak prawdziwie można tu mówić
o powołaniu do kapłaństwa.
Druga, wyraźna warstwa narracji obejmuje czas obecny, czas przełomu,
większej swobody działania, odzyskiwania kościołów i budynków klasztor-
�RECENZJE I OMÓWIENIA
193
nych, otwierania seminariów, zainteresowania ludzi kościołem, religią, ros
nącej potrzeby uczestnictwa we mszy Św., korzystania z sakramentów. Jest
to zarazem czas wielkiej próby i czas przeobrażeń w życiu duchowym
mieszkańców wymienionych terenów.
Jak zgodnie twierdzą księża - wiedza religijna ludzi pozbawionych przez
dziesięciolecia słowa bożego, kontaktu z instytucją Kościoła (zwłaszcza mło
dego pokolenia) jest niewielka. Katechizację trzeba właściwie zaczynać od
początku, od znaku krzyża i podstawowych modlitw. Nauczanie religii
utrudnia nie tylko brak odpowiednich podręczników, dobrych przekładów
Pisma Świętego, modlitewników, lecz także - co może jest nawet ważniejsze
- przyzwyczajenie ludzi do stylu życia, którego Kościół nie jest w stanie
zaaprobować. Zerwanie z tym stylem, z życiem w grzechu, wymaga nie lada
pracy, siły woli, jest próbą, przez którą nie każdy potrafi przejść. Nieodpar
cie nasuwa się też pytanie, czy zainteresowanie religią (nie tylko katolicką)
ogranicza się wyłącznie do udziału we mszy św. i korzystania z sakramentów
(zwłaszcza chrztu) czy też idą za tym głębsze przemiany świadomości, moral
ności, charakteru, stosunków społecznych? W wielu przypadkach jest to
zapewne chwilowa moda na przeżycia duchowe, religijne...
Poza pracą duszpasterską, ewangelizacją, księża wkraczają też na zupeł
nie niezorganizowany obszar działalności charytatywnej - prowadzenia szpi
tali, domów opieki, sierocińców. Niełatwo sobie z tym poradzić, dysponując
szczupłą, dalece nie wystarczającą kadrą duchownych, obsługujących nie
rzadko kilka parafii rozrzuconych na ogromnych przestrzeniach.
Narodzinom potrzeby kontaktu ze sferą sacrum, wzbogacenia życia po
przez religię, towarzyszy wzrost świadomości narodowej. Problem ten zary
sowuje się znakomicie w wypowiedziach informatorów K. Renika. Okazuje
się też m.in., że nasze na ogół stereotypowe wyobrażenia kreślące granicę
między narodami tożsamą z granicą między wyznaniami - nie znajdują
potwierdzenia w rzeczywistości. Katolikami są bowiem nie tylko Polacy
mieszkający na Litwie, Łotwie, Białorusi czy Ukrainie,lecz także przedstawi
ciele innych narodowości. Problem katechizacji, odprawiania mszy Św., wy
głaszania homilii jest na tych wieloetnicznych obszarach niezwykle złożony,
trudny i delikatny. Można sobie z nim poradzić tylko wówczas, gdy zna się
i rozumie miejscową specyfikę: warunki życia, charakter kontaktów między
ludzkich. Łatwo tu o błędy, których nie ustrzegli się np. księża przybywający
okazjonalnie z Polski, przenoszący żywcem stosowane u nas wzory zacho
wań na odmienny grunt. Było to nierzadko powodem zadrażnień, niepo
trzebnego upolityczniania kościoła, gdy tymczasem, co zgodnie podkreślali
informatorzy K. Renika - najważniejsza jest ewangelizacja, głoszenie jed
ności kościoła przy jednoczesnym wspieraniu dążeń poszczególnych narodo
wości do zachowania rodzimej kultury.
Na terenach zróżnicowanych etnicznie i wyznaniowo niezwykle istotną rolę
odgrywa język jako instrument porozumiewania się ludzi ze sobą, a także
najważniejszy chyba wyznacznik świadomości i identyfikacji narodowej. Trzeba
�194
RECENZJE I OMÓWIENIA
przyznać, ze księża „podpolnicy" radzą sobie z tym delikatnym problemem
doskonale. Przekazują wiernym katolikom - nie-Polakom streszczenia kazań
w ich rodzimych językach, rozpowszechniają modlitewniki zawierające teksty
modlitw w językach występujących na danym terenie, dającym wiernym
możliwość wyboru języka modlitwy, organizują wspólne śpiewania, odprawiają
niektóre msze po polsku, inne - po litewsku czy białorusku. W ten sposób
budują poczucie wspólnoty religijnej, wznoszącej się ponad podziały językowe,
etniczne, narodowościowe, państwowe i polityczne. „Podpolnicy" rozumieją
swoje posłannictwo. Wiedzą, że kapłan ma służyć ludziom w takim języku,
w którym jest dla niego zrozumiały. „Nie być Polakiem, nie być Litwinem - być
katolikiem, bo wszyscy jesteśmy dziećmi Bożymi..." (s. 87) - oto prosta prawda,
którą, niestety wielu odrzuca, wyolbrzymiając kwestie narodowościowe, identy
fikując poczucie narodowości z określonym wyznaniem i wykorzystując kościół
dla własnych interesów politycznych. Szczególnie jest to widoczne na Białorusi
(np. s. 96,219 i in.) a także na Litwie i Ukrainie, gdzie próbuje się wywoływać
nastroje antypolskie i antykatolickie głosząc hasła o zagrożeniu polonizacją.
W wywiadzie dla Anny Baczewskiej, dziennikarki „Życia Warszawy",
K. Renik powiedział: „Książka powstała z mojego sprzeciwu wobec dwóch
obiegowych sądów. Wedle pierwszego, wszyscy na tamtych terenach garną
się teraz do kościoła, drugi sugeruje, że tam kompletnie nie ma życia
religijnego". Informacje księży - „podpolników" obalają ten obraz, nie
mniej zakorzeniony w świadomości przeciętnego zjadacza chleba niż stereo
typ: Polak - katolik, Białorusin - prawosławny itp. Weryfikuje go też życie,
obnażając nieprawdziwość obiegowych sądów. Sami dziś bowiem doświad
czamy kontaktów z przybyszami z b. ZSRR reprezentującymi skrajne po
stawy wobec życia i religii, a wychowanymi w takich samych warunkach.
Z jednej strony - rozmodlone tłumy młodzieży spieszącej na spotkanie
z Ojcem Świętym, do religijnych sanktuariów, z drugiej - budzące grozę
hordy handlarzy, przemytników i innych pospolitych przestępców. Jak wszę
dzie bowiem, tak i na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie żyją ludzie dobrzy
i źli, wierzący i niewierzący.
Trzecią warstwę relacji księży tworzą prognozy na przyszłość. Są one
raczej optymistyczne, choć księża zdają sobie sprawę z głębokiego spus
toszenia duchowego, z rozległego zasięgu demoralizacji, zatarcia granicy
między grzechem i moralnością, ze strachu, który dziś jeszcze nie pozwala
ludziom w pełni cieszyć się religijną wolnością, manifestować związku z koś
ciołem, z określoną wiarą. Wiedzą też, że czekający ich ogrom pracy nie
wyda owoców od razu. Ziarno rzucone w glebę wzejdzie być może dopiero
w następnych pokoleniach...
Wiele informacji zawartych w książce K . Renika ma charakter unikalny.
Ich bezsprzecznym walorem jest też fakt pochodzenia z tzw. pierwszej ręki.
Mimo coraz większej jawności, otwierania się na Wschód - problemy,
o których mówią rozmówcy Autora nie należą do powszechnie znanych, ani
nagłaśnianych. Myślę tu m.in. o charakterystyce stosunków etniczno-naro-
�RECENZJE I OMÓWIENIA
195
dowościowych i wyznaniowych, o ocenach roli księży z Polski w pierwszym
okresie odradzania się religijności na Wschodzie, o reakcjach ludności pol
skiej na próby wprowadzenia innych języków do liturgii kościelnej, o od
radzaniu się autorytetu księdza i in. To ostatnie zjawisko prowadzi do
koncentracji pewnej grupy ludzi (także młodych) wokół postaci duchow
nego, a zarazem nierzadko powoduje konflikt np. z tymi, którzy tracą swą
dotychczasową pozycję, którzy przez całe lata zastępowali księdza w części
jego obowiązków religijnych, a teraz - w czasach bardziej sprzyjających
religii - muszą usunąć się w cień.
Wypowiedzi księży wskazują, że sytuacja kościoła katolickiego na po
szczególnych terenach jest odmienna. Wynika to m.in. z odrębnych jego
losów w przeszłości. Szczególnie dramatyczne wydają się dzieje kościoła
katolickiego na Białorusi. Nieco, ale tylko nieco lepiej, przychylniej patrzono
na działalność kościoła na Litwie czy Łotwie. Inaczej też układały się sto
sunki między przedstawicielami różnych wyznań na Litwie, Łotwie, Białorusi
i Ukrainie. Problem ten jest związany z określoną strukturą etniczną, naro
dowościową i religijną. Współżycie przedstawicieli różnych wyznań nie jest
pozbawione napięć i konfliktów. Jest to też, niestety, sfera umiejętnie wyko
rzystywana przez tych, którym nie na rękę pojednanie i spokój.
Niektóre wątki powtarzają się wyraźnie w kolejnych wywiadach. Są to
przede wszystkim pytania o kwestie narodowościowe i wyznaniowe, o dzia
łalność księży z Polski, ocenę aktualnego stanu religijności i jej perspektywy.
Mimo to książka nie jest nużąca w czytaniu. Poszczególne kwestie ukazywa
ne są bowiem z indywidualnej perspektywy osób, których obserwacje i do
świadczenia odnoszą się do różnych miejscowości, parafii, skupisk ludzkich,
różnych terenów b. ZSRR. Pozwala to na pokazanie lokalnych odmienności,
stanowiących ilustrację generalnych procesów.
Informacje o specyfice poszczególnych terenów mogą być przydatne nie
tylko osobom, które z różnych względów interesują się tym, co dzieje się na
zachodnich rubieżach b. ZSRR, lecz także tym, którzy wybierają się do
rodzin, znajomych, organizują akcje charytatywne itp. Książka przestrzega
przed popełnianiem błędów, przed lekceważeniem miejscowej specyfiki, wa
runków życia i ich korzeni, uświadamia konieczność postępowania ze szcze
gólnym wyczuleniem. Księża, z którymi rozmawiał K. Renik niejednokrotnie
mówili o lęku i niedowierzaniu towarzyszącym odradzaniu się życia religij
nego na Wschodzie, o obawach przed ułudą, chwilowością odwilży. Lęk ten
nie jest też obcy ludziom pochodzącym z tamtych terenów, a mieszkających
po polskiej stronie granicy. Kiedy w rozmowie z pewną panią powiedziałem
o badaniach polskich etnologów na kresach wschodnich - zawołała z prze
rażeniem: „żebyście tylko czegoś nie zepsuli!"
Właśnie dlatego, by nie zniszczyć tego, co tak ważne i dla naszych
sąsiadów, by zrozumieć to, co dzieje się za polską granicą trzeba wziąć do
ręki książkę K. Renika, szukając w niej nie tylko dramatycznej, nierzadko
sensacyjnej warstwy politycznej wplecionej w konkretne ludzkie życiorysy,
�196
RECENZJE I OMÓWIENIA
lecz także, a może nawet przede wszystkim - rzetelnych faktów ukazujących
i środowisko ludzi należących do kościoła katolickiego, i zmieniające się
również środowisko, w którym ten kościół istniał i istnieje nadal, próbując
się rozwijać, pokonywać bariery i problemy, ciesząc się też niekłamanymi
osiągnięciami.
Niewątpliwym walorem książki są mapki poszczególnych państw (czte
rech dawnych republik radzieckich), na których zostały zaznaczone stolice
i granice archidiecezji i diecezji oraz ważniejsze miejscowości, także te, gdzie
prowadzone były wywiady.
K. Renik szykuje się już do kolejnego wyjazdu. Tym razem obszarem
jego peregrynacji będzie Kazachstan, Kirgizja, Uzbekistan i Tadżykistan.
Jestem przekonana, że owoce tej podróży będą równie dojrzałe i znaczące,
przybrane zarazem w tak niebanalną formę, jak książka o „podpolnikach".
Iwona Kabzińska-Stawarz
Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Slowacji,
M.G. Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115.
Publikacja, którą przedstawiam zasługuje na omówienie z co najmniej dwu
powodów. Po pierwsze, w sposób odważny - przy wykorzystaniu istotnych
materiałów naukowych - autorzy tego opracowania zbiorowego podjęli
problematykę ciągłości kulturowej społeczności polskiej na spornym (od 1920 r.)
terytorium, usytuowanym na pograniczu dwóch państw powstałych po I wojnie
światowej. Po drugie, jest to pierwsza publikacja utworzonego niedawno
Społecznego Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Obie
okoliczności wymagają krótkiego chociażby komentarza.
W kwestii pierwszej należy zauważyć, że w omawianej pracy znalazły się
opracowania wytrawnych badaczy Zaolzia, czy w ogóle Śląska Cieszyń
skiego, jako pewnej całości historyczno-kulturowej. Zamieszczone w tomie
artykuły nie budzą zastrzeżeń od strony źródłowej, warsztatowej. Są też
interesujące poznawczo, wnosząc nową jakość do naszej dotychczasowej
-jakże niepełnej, wręcz ubogiej - wiedzy o Polakach Zaolzia.
Tom otwierają dwa artykuły Stanisława Zahradnika. W pierwszym z nich
autor prezentuje szkicowo losy Polaków na Zaolziu w latach 1920-1990,
w drugim natomiast dokonuje rzeczy stanowiącej pewne novum - zestawia
podstawowe ustalenia historiografii Zaolzia (po 1945 г.): czechosłowackiej,
polskiej i osobno zaolziańskiej. Taka właśnie prezentacja literatury przed
miotu dobrze orientuje zainteresowanego czytelnika w dotychczasowych
próbach badania, ale też i fałszowania historii Zaolzia.
Pozostałe artykuły poświęcone są ukazaniu i wykazaniu - na wybranych
przykładach - istotnych cech trwałości kultury polskiej na Zaolziu, szczegół-
�197
RECENZJE I OMÓWIENIA
nie w okresie ostatnich 50 lat. I tak, z jednej strony Daniel Kadłubiec dość
obszernie przedstawia historię i współczesny rozwój badań nad cieszyńską
kulturą ludową (ze szczególnym uwzględnieniem problematyki zaolziańskiej), z drugiej zaś Jan Szymik kreśli obraz tradycyjnych ludowych ob
rzędów dorocznych Lachów Cieszyńskich. Niezwykle cenne poznawczo są
też końcowe opracowania poświęcone językowi. Najpierw Janina Raclavska
przedstawia szkic dziejów polszczyzny cieszyńskiej, a następnie Bożena Madecka zajmuje się bliżej scharakteryzowaniem zakresu funkcjonowania języ
ka polskiego na Zaolziu (w świetle ankietowych badań socjolingwistycznych
przeprowadzonych w latach 1988-89).
Artykuły prezentowane przez wymienionych autorów są z jednej strony
syntezą wcześniejszych ustaleń (i ich częściową przynajmniej weryfikacją),
z drugiej zaś - próbą wzbogacenia ogólnego obrazu całości problemu o no
we, znaczące elementy. I chociaż znaczenia tej interesującej pracy nie można
przeceniać - z naukowego punktu widzenia - to trzeba na pewno uznać jej
pionierski charakter i znaczne walory poznawcze, mimo fragmentaryczności
ujęcia niektórych ważnych zagadnień. Ale, co może jest jeszcze ważniejsze
- i tu wypada się zgodzić z Marianem G. Gerlichem piszącym w „Posłowiu"
- iż praca ta „mówi o ludziach, którzy są zanurzeni, mimo różnych wirów
historii, w polskości, a wyrazem ich tożsamości jest kultura i język". I właś
nie fascynacja żywotnością języka i kultury Polaków zaolziańskich inspiro
wała autorów do opracowania książki o Zaolziu w takim a nie innym
kształcie. Nie wykluczone zatem, że konkluzje tej pracy zainspirują dalsze
pożyteczne studia nad Zaolziem. Zadanie takie staje zapewne i przed Spo
łecznym Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Biorąc
pod uwagę kompetencje i predyspozycje zespołu związanego z tym Centrum,
jestem przekonany, że Ośrodek ten jest w stanie podjąć w niedługim czasie
szeroko zakrojone badania nad procesami trwania i przebudowy tożsamości
kulturowej nie tylko Zaolzia, ale całego Śląska, jako swoistego pogranicza
etnicznego.
Andrzej Stawarz
J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176; t. I I , Katowice 1992,
ss. 126 + 96+152+lOnlb.
Podjęta ostatnio, a zbiegająca się z 20 rocznicą śmierci Autora, inicjatywa
opublikowania Dzieł Józefa Ligęzy (1910-1972) zasługuje na szczególną
uwagę nie tylko znawców czy miłośników kultury Śląska, ale także znacznej
części fotkorystów i etnografów.
Rozpoczęte właśnie przedsięwzięcie, zakrojone na pięć tomów, zaowo
cowało już dwiema istotnymi pozycjami. Tom pierwszy, przygotowany
�198
RECENZJE I OMÓWIENIA
wspólnie przez Dionizjusza Czubalę i Mariana G. Gerlicha, wypełniają bajki
zapisane przez J. Ligęzę, w latach 50-tych na Górnym Śląsku, a incydentalnie
także w Zagłębiu Dąbrowskim, Beskidzie Żywieckim czy w okolicach Czę
stochowy. Publikacja została przygotowana na podstawie maszynopisów
opracowanych niegdyś przez J. Ligęzę. Według ustaleń D. Czubali, Autor
zapisów nie ujednolicał tekstów bajek stylistycznie, zachowując ich archaicz
ny najczęściej charakter, a także dialektyzm, nieporadności stylistyczne i błę
dy gramatyczne. Okazany szacunek dla autentyku niepomiernie podnosi
wartość prezentowanego zbioru bajek. Osobną i wcale niełatwą sprawą było
przygotowanie tego zbioru do druku. Sam Ligęza gromadząc latami teksty
nie segregował ich wedle gatunków. Z tego względu należy w pełni docenić
trud D. Czubali, który uporządkował zbiór zgodnie z systematyką bajek
Juliana Krzyżanowskiego, z dodatkowymi oznaczeniami według klasyfikaqi
międzynarodowej AT oraz niemieckiej. Dodatkowo D. Czubala zabezpieczył
się przed ewentualnym zarzutem subiektywnego wyboru motywu przewod
niego bajek jako kryterium klasyfikacji, oznaczając wątpliwe czy dyskusyjne
klasyfikacje wątków stosownymi odsyłaczami.
Po odrzuceniu tekstów niekompletnych D. Czubala uwzględnił w 1.1
Dzieł J. Ligęzy 78 bajek w następującym układzie: 1) bajki zwierzęce
(poz. 1-11), 2) bajki magiczne (12-55), 3) bajki religijne - legendy (56-62),
4) bajki nowelistyczne - nowele (63-66), 5) bajki łańcuszkowe (67-69),
6) bajki ajtiologiczne (70), 7) bajki nie sklasyfikowane (71-78).
Nie przeceniając wartości zbioru, w którym wyraźnie dominują bajki
magiczne, trzeba zauważyć, iż sam fakt pierwodruku zbioru może mieć
istotne znaczenie zarówno dla pewnych uzupełnień w zakresie badań porów
nawczych, jak i dopełnienia wiedzy o folklorze Górnego Śląska.
Innym istotnym walorem 1.1 Dzieła jest szkic M.G. Gerlicha poświęcony
biografii i osiągnięciom badawczym Józefa Ligęzy. Opracowanie M.G. Ger
licha jest napisane w sposób obiektywny i wyważony, z należnym szacun
kiem dla dorobku Autora, nie zawsze przecież docenianego, a w przypadku
kilku prac i cennych iniq'atyw badawczych - przemilczanego. Nie do końca
też chyba etnografowie polscy uświadamiali sobie do tej pory fakt, iż
J. Ligęza był jednym z pionierów badań nad społecznościami robotniczymi,
przystępując jako pierwszy do współczesnych prac tego typu na Górnym
Śląsku. Niemniej największe zasługi niewątpliwie poniósł on na polu badań
nad folklorem górniczym tego regionu. I z tego właśnie względu wydawcy
serii postanowili przypomnieć zainteresowanym ważniejsze prace Ligęzy
publikowane przed laty. Pomieszczono je w I I tomie Dzieł (przygotowanym
do druku przez M.G. Gerlicha) jako przedruki w następującej kolejności:
„Ludowa literatura górnicza" (pierwodruk 1958 г.), „Śladami tradycji"
(1968) oraz „Podania górnicze z Górnego Śląska" (1972).
Prace te, w dużej mierze pionierskie ze względów poznawczych, nie były
zbyt szeroko rozpowszechnione z uwagi na kształtujący się w PRL klimat
polityczny wokół sprawy Śląska.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
199
Udanie zapoczątkowana edycja Dzieł rodzi nadzieję na to, że bogata
spuścizna rękopiśmienna Józefa Ligęzy, wokół której narosło wiele niepo
trzebnych nieporozumień, emocji czy mitów, ujrzy niebawem w całości
światło dzienne. Zapewne z wielkim pożytkiem dla etnografii i folklorystyki
polskiej.
Andrzej Stawarz
The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt
Feintuch, (ed.), Lexington: The University Press of Kentucky, 1988, s. 288
Troska o zachowanie kultury (conservation of culturé), jej ciągłości
i zróżnicowania stanowi znaczący ruch we współczesnej rzeczywistości
amerykańskiej. Obejmuje on zarówno zachowanie (preservation) dziedzictwa
kulturowego lokalnej społeczności, jak i popularyzację poprzez publikację,
programy edukacyjne czy publiczne wydarzenia, przy udziale sił akade
mickich i społecznych. Oznaką dbałości państwa o zachowanie folklife
(kultury, stylu życia i pracy danej społeczności lokalnej) stało się usta
nowienie dekretem Kongresu z 1976 r. „American Folklife Center" za
angażowanego w dokumentowanie i prezentowanie amerykańskiej wielokulturowości, przedstawianie modelowych projektów jej ochrony, pomoc
lokalnym agencjom kultury ludowej. Obecnie realizowanych jest w USA
ok. 40 stanowych programów zachowania folklife (pierwszy powstał w Penn
sylvania w 1966 r.) w ponad 80% stanach, pobierających ok. 12% budżetu
sponsorujących ich agencji. Jedną z głównych wartości takich programów
są stawiane pytania, dotyczące stymulowania do refleksji nad miejscem
przeszłości w teraźniejszości, utrzymania lokalnych tożsamości w sytuacji
globalizacji kultury, przekształceń demokratycznych i pluralistycznych idei
społecznych w kwestie polityki kulturalnej. Zdaniem fińskiego folklorysty
L. Honko bowiem wiele współczesnych narodów rozwiniętych czerpie nowe
siły intelektualne z rodzimych kultur ludowych jako sposób przeciwdziałania
hegemonii kolonializmu, zachodniego komercjalizmu i mass mediów. Ze
zjawiskiem tym współistnieje równocześnie świadomość kontrowersji i po
laryzacji wynikających z napięć pomiędzy narodem i społecznością lokalną,
społeczeństwem masowym i folklife.
Wielość problemów, możliwości działań instytucjonalnych i ich koor
dynacji, a jednocześnie refleksje nad bogactwem tradycji i kultur lokalnych
stały się impulsem db zorganizowania przez B. Feintucha w Western Ken
tucky University w 1985 r. konferencji pt. „Folklife and the Public Sector:
Assessment and Prognosis" (Życie ludowe a sektor publiczny: ocena i prog
noza), której pokłosiem jest prezentowana edycja. Konferencja skupiła pra
wie 100 folklorystów z terenu USA reprezentujących stanowe i lokalne rady
�200
RECENZJE I OMÓWIENIA
sztuki, muzea, systemy szkolne, Bibliotekę Kongresu, uniwersytety, National
Endownment for the Arts, towarzystwa historyczne, centralne i lokalne
centra folklife, centralne agencje historycznego preservation, rady humanis
tyczne, Smithsonian Institution. Zaprezentowane na niej 53 referaty skon
centrowały się na roli folklorystów w zachowaniu kultury, a zwłaszcza na
zbadaniu stanu amerykańskiej folklorystyki sektora publicznego. Obecny
tom zawiera wybór 16 tekstów dających szerokie spektrum zagadnień: od
problematyki historycznej po współczesną, jak też reprezentujących wielość
perspektyw: od akademickich do praktycznych. Omawiana książka jest za
tem obszernym głosem w dyskusji nad rolą w warunkach amerykańskich
folklorystyki zorientowanej praktycznie (w publicznym sektorze), jej po
trzebami, problemami, konkretnymi osiągnięciami, sytuując się tym samym
opozycyjnie wobec badań akademickich opierających się głównie na doku
mentowaniu i komentowaniu, a w tym kontekście szczególnie opozycyjnie
wobec przydatności fińskiej metody historyczno-geograficznej stwarzającej
fałszywy obraz folkloru amerykańskiego poprzez studiowanie przede wszyst
kim zachowania w Ameryce form przeniesionych z Europy.
Aspekt historyczny zaangażowania instytucji państwowych w zachowa
nie i dokumentowanie ekspresji kulturowych zagrożonych przez wielość
społecznych, ekonomicznych i politycznych presji prezentują eseje E. Brady
„The Bureau of American Ethnology: Folklore, Fieldwork, and the Federal
Government in the Late Nineteenth and Early Twentieth Centuries" (Biuro
amerykańskiej etnologii: folklor, badania terenowe i rząd federalny w końcu
XIX i początku X X stulecia) oraz J. Hirsch „Cultural Pluralism and Applied
Folklore: The New Deal Precedent" (Kulturowy pluralizm a folklor stoso
wany: precedens okresu New Deal). E. Brady podkreśla zwłaszcza rolę Bu
reau of American Ethnology (działającego od r. 1879), stanowiącego pierw
szą amerykańską agencję rządową zaangażowaną w systematyczne zbieranie
i publikowanie materiałów etnograficznych (głównie z zakresu kultury ma
terialnej) oraz jego zasadnicze znaczenie dla późniejszych programów sek
tora publicznego, które oparte były już na innych celach i instytucjach.
Natomiast J. Hirsch przywołuje historię folklorystyki sektora publicznego
w okresie New Deal, stawiając tezę, iż stworzenie American Folklife Center
w znacznej mierze bazuje na wizjach folklorystów właśnie tego znaczącego
w dziejach Stanów Zjednoczonych AP okresu. Wśród idei z przeszłości
aktualnych obecnie dostrzega np. przeciwstawianie się wzrostowi standary
zowanej kultury masowej, relacje między folklorem a współczesnością i po
trzebą korzeni, folklorem, romantyzmem i nacjonalizmem, folklorem i plu
ralizmem kulturowym, folklorem i prowincjonalizmem, kosmopolityzmem,
grupą, jednostką - sprawy te były bliskie centralnej problematyce badań
prowadzonych przez folklorystów okresu New Deal. Autor eksponuje rów
nież prace prowadzone nad folklorem w ramach Federal Writers'Project
(FWP), którego przedstawiciele, opierając się na ideach R. Bourne'a
i H . Kallena o kulturowym pluralizmie, „międzynarodowej" Ameryce, jej
�RECENZJE I OMÓWIENIA
201
federacji kultur, orędowali zwłaszcza za pluralizmem i egalitaryzmem warto
ści poszczególnych grup kulturowych, etnicznych i rasowych. Byli oni zwo
lennikami kulturowego relatywizmu, akcentując raczej pluralizm historycz
nie uwarunkowanych kultur niż hierarchiczno-ewolucyjny schemat kultury
uniwersalnej, w której poszczególne grupy zajmowały niższe lub wyższe
szczeble. Wyznawali idee kultury jako siły integrującej oraz pojęcie akul
turacji, tak charakterystyczne dla F. Boasa i R. Benedict, uznali oni istnienie
bogatych kultur lokalnych, które wyrosły z „American experience". Zda
niem Hirscha, spuścizna tego nurtu badawczego to przede wteystkim okreś
lony bagaż teoretyczny (nie tylko cała masa materiałów folklorystycznych)
dotyczący roli, jaką mogą odegrać folkloryści sektora publicznego w warun
kach ustrojowych państwa demokratycznego. Zatem FWP i cała reforma
kulturalna New Deal miały istotne znaczenie dla powojennego ukształtowa
nia się pluralistycznego obrazu kultury amerykańskiej - także dla widzenia
tej kultury jako zarówno różnorodności, jak i całości.
Obecne przesunięcie zainteresowań amerykańskich folklorystów w stronę
sektora publicznego stanowiło więc kontynuację tendencji, które zaznaczyły
się w okresie New Deal. Czymże zatem charakteryzuje się współczesna
amerykańska folklorystyka sektora publicznego - spróbujemy dostrzec jej
specyfikę w świetle dalszych esejów zawartych w „The Conservation of
Culture". Wiele cennych informacji i ustaleń wprowadza już referat pro
gramowy A. Greena „A Keynote: Stitching Patchwork in Public" (Myśl
przewodnia: pozszywana pstrokacizna w sferze publicznej) omawiający kon
cepcję publicznego sektora oraz rolę folklorystów w programach kultural
nych wiążących estetyczną tradycję z narodową misją, wartości jednostkowe
kultury ludowej ze społecznymi obligacjami. Pojęcia „sektor publiczny",
„służba publiczna" kojarzą się zdaniem Greenea obecnie z nowymi znacze
niami: zachowaniem zagrożonych form ekspresji, obroną praw mniejszości,
równością kulturową, poszukiwaniem łączości pomiędzy ochroną środowis
ka, zachowaniem historii i etnograficzną dokumentacją. Folkloryści sektora
publicznego o jasno sprecyzowanym profilu zawodowym pojawili się w USA
niedawno, bo dopiero od 1981 г., a legislacyjnym zwycięstwem tak zorien
towanej folklorystyki było ustanowienie w 1976 r. American Folklife Preser
vation Act. Istotne stało się więc dostrzeżenie rangi czynności zbierackich
i komentarzowych oraz widzenia jednostkowych zjawisk kulturowych
w kontekście zachodzących aktualnie szerszych trendów społeczno-politycz
nych, a nawet biurokratycznych. Kluczowymi elementami folklorystycznego
credo Greenea są: jednostkowość (particularity), zachowanie (preservation),
pluralizm. Zastanawia się on także zarówno nad kompetencjami folklorystów-praktyków, jak i trudnościami związanymi z ich pracą terenową. Otwar
te pozostawia pytanie czy folkloryści tak zorientowani przyczyniają się do
utrwalenia „wielokolorowej" kultury narodowej czy też raczej do tendencji
separatystycznych w niej. Na specyfikę prac sektora publicznego folklorys
tyki wpływa też, zdaniem autora, brak prostej definicji pojęcia „folk" - jest
�202
RECENZJE I OMÓWIENIA
ono badzo szerokie, obejmuje wiele różnorodnych przejawów kultury lokal
nej, niesie konotacje potęgi i marginalności, siły i słabości. W swoich dąże
niach do uznania doniosłości działań folklorystów sektora publicznego prze
ciwstawia się poglądowi, iż powinni oni jedynie przekazywać te stare, zmur
szałe praktyki do muzeum, gdyż grupy lokalne chcą się wtopić w zunifiko
waną społeczność. Jest to pogląd fałszywy, albowiem właśnie owa
różnorodność nadaje im niepowtarzalną tożsamość.
Analizę promocji kultury ludowej poprzez programowanie publiczne
na 3 konkretnych przykładach obejmujących bardzo zróżnicowane w cha
rakterze kulturowym obszary: wieloetniczną (z ludnością zamieszkałą też
sezonowo) Florydę, stan Vermont (zamieszkały przez dwie osadnicze grupy:
autochtonów i ludność napływową z nizin), oraz również wieloetniczną
metropolię Baltimore przywołują szkice P.A. Bulger „Folklife Programs
in Florida: The Formative Years" (Programy „folklife" na Florydzie:
lata formatywne); J.C. Beck „Public Sector Folklore in Vermont" (Folklor
sektora publicznego w stanie Vermont) i E. Eff „Birth of a New Tradition:
A City Folklorist for Baltimore" (Narodziny nowej tradycji: foklorysta
miejski dla Baltimore). Eseje te łączą elementy analizy historycznej, opisowej
i komentarze osobiste w prezentowaniu ewolucji programowania „folklife"
na wybranych terenach. Stanowią też określoną sumę doświadczeń wy
nikającą z realizacji konketnych programów, które przyniosły sukces oraz
perspektywy przyszłej działalności folklorystów sektora publicznego w zróż
nicowanych etnicznie społecznościach. Specyficzne środowisko Florydy
zaakceptowało rolę folklorysty publicznego przede wszystkim w związku
z organizowanym tam (cyklicznie od lat 50-tych) i cieszącym się dużą
popularnością Florida Folk Festival, stanowiącym zdarzenie o znaczeniu
rytualnym, które nadawało sens estetycznym wyborom, odnawiało więzi
pokrewieństwa, umożliwiało publiczne ukazanie spopularyzowanej wersji
tradycyjnej ekspresji podbarwionej sentymentalnością. Właśnie festiwal ten
był katalizatorem programu „folklife". Zdaniem P.A. Bulger jej sukces
wiązał się nie tyle z wiedzą naukową, co z umiejętnością rozwiązywania
problemów praktycznych, prawnych i finansowych, przygotowania sen
sownego programu i wywiązywania się z terminów narzuconych przez
kalendarze rządowe.
Inny charakter przybrała realizacja programu „folklife" w stanie Ver
mont, która doprowadziła do ustanowienia w roku 1984 Vermont Folklife
Center (tego typu forma organizacyjna, bazowa dla działalności folklorystów
zmierzających do zachowania i propagowania kultur regionalnych, stanowi
najnowsze zjawisko w folklorystyce sektora publicznego). Jego celem stało
się zorganizowanie archiwum gromadzącego wszystkie materiały związane
z tradycyjnymi kulturami stanu Vermont: zbieranie, badanie, dokumentowa
nie i interpretowanie tradycyjnych kultur społeczności zamieszkującej ten
stan oraz spożytkowanie materiałów archiwalnych do oddziaływania eduka
cyjnego na szkoły i szerszą publiczność. Osiągnięcie tego sukcesu poprzedziły
�RECENZJE I OMÓWIENIA
203
liczne prace rekonesansowe zmierzające do kulturowego „oswojenia" i roz
poznania terenu, identyfikacji informatorów, twórców kultury, np. poprzez
obserwację głównego domu towarowego, miejsca gdzie spotykali się wszyscy
okoliczni mieszkańcy, poprzez prelekcje, wystawy, wywiady, działalność
edukacyjną w szkołach (lekcje o sztuce ludowej, wywiady z artystami ludo
wymi, wystawy sztuki ludowej, konspekty i lekcje do przeprowadzenia przez
nauczycieli).
O działalności folklorysty sektora publicznego w warunkach wielkomiej
skich traktuje szkic E. Eff. Baltimore było pierwszym miastem amerykańs
kim, które ustanowiło w 1985 r. stanowisko miejskiego folklorysty, został
on podporządkowany nie lokalnym agencjom artystycznym, jak zdecydo
wana większość folklorystów sektora publicznego, lecz urzędowi miejskiego
planowania i przebudowy. Program „folklife" wiązał się z wyeksponowa
niem związku pomiędzy kulturą zamkniętych społeczności etnicznych
w obrębie metropolii Baltimore, a urbanistyczną transformacją miasta, np.
przebudowa North Avenue dokonała się z uwzględnieniem naturalnych
i historycznych więzów skupisk ludzkich na tym terenie. E. Eff wskazuje na
typowe metody pracy folklorysty w warunkach dużego miasta, tj. prze
glądy, dokumentacje fotograficzne i video, nagrania dźwiękowe, dokument
fotograficzny historyczny, identyfikowanie i zbiór obiektów kultury (ar
tifacts), formami zaś jego działalności są: wycieczki, festiwale, forum,
warsztaty, wystawy, kursy rzemiosła ludowego, audycje radiowe, publika
cje. Program obecny realizowany przez autorkę dotyczy Bożonarodzenio
wych ogródków z choinkami (,,Christmas gardening", wyprowadzone
z tradycji germańskiej), czyli konkretnie polega na nauce uprawiania tej
postaci sztuki ludowej.
Z form pracy folklorysty sektora publicznego zwłaszcza dwie poddane
zostały szczegółowemu oglądowi: stanowe wystawy sztuki ludowej:
R.T. Teske „State Folk Art Exhibitions: Review and Preview" (Stanowe
wystawy sztuki ludowej. Przegląd a prapremiera) oraz tzw. „żywe cele
bracje" - living celebrations J. Santino, „The Tendency to Ritualize: The
Living Celebrations Series as a Model for Cultural Presentation and Va
lidation" (Tendencja do rytualizowania: serie „żywych celebracji" jako
model dla kulturowej prezentacji i uprawomocnienia). Celem eseju
R.T. Teske stało się prześledzenie trendów rozwojowych stanowych wystaw
sztuki ludowej (zapoczątkowanych obchodami 200-lecia Ameryki), wśród
których ponad 100 zorganizowanych było przez folklorystów sektora pu
blicznego dokumentujących regionalne, etniczne i zawodowe tradycje. Ewo
lucja struktury tych wystaw przebiegała od koncentracji na formach sztuki
poszczególnych grup osadniczych do przesuwania organizacyjnego punktu
ciężkości ku elementom wspólnym, łączącym różne środowiska, różne et
niczne, regionalne, zawodowe i religijne tradycje. Nacisk przesunął się
następnie z tych elementów sztuki ludowej, które łączą wielu przedstawicieli
różnych grup na artystę ludowego jako jednostkę pracującą w ramach
�204
RECENZJE I OMÓWIENIA
tradycji cementującej określone środowisko społeczne. Stanowe wystawy
sztuki ludowej ujawiniły zatem przesunięcie badań folklorystycznych z do
minującego nacisku na grupę i jej rolę w kształtowaniu i utrzymywaniu
tradycji w kierunku większego uwrażliwienia na umiejętności indywidu
alnego artysty ludowego tworzącego i eksperymentującego w ramach stru
ktur danej tradycji. Ujawniły również przesunięcie z wcześniejszego hi
storycznego rozumienia sztuki ludowej w kierunku jej współczesnego poj
mowania lub kompromisu pomiędzy jej rozumieniem z perspektywy historii
sztuki i folklorystyki. Wśród postulatów dotyczących korekt tego rodzaju
przyszłych prezentacji znalazła się konieczność wypracowania intelektualnie
uzasadnionej definicji sztuki ludowej, która pozwoliłaby na precyzyjną
identyfikację produktów sztuki kolektywnej i indywidualnej - zatem problem
otwarty nie tylko dla współczesnego środowiska amerykańskich wspólnot
kulturowych.
Na szczególną uwagę wśród nowych form pracy folklorysty sektora
publicznego zasługują zwłaszcza tzw. „żywe celebraq'e", transformacje pry
watnego rytuału w zdarzenie, publiczne połączenie świata sztuki i rytuału,
odgrywanie przed oczami uczestników rytualnych scen z maksymalną mini
malizacją podziału ról na wykonawców i publiczność. J. Santino przeprowa
dza analizę tego sposobu zachowania i popularyzacji folklife w kontekście
zorganizowanej w 1982 r. w Smithsonian Institution wystawy pt. „Celebration: A World of Art and Ritual". Istota tych „żywych celebracji" jako
zjawiska kulturowego wiąże się z ideą organizowania w USA tzw. muzeów
„żywej historii", którego doskonałym przykładem może być chociażby Fort
Snelling zbudowany w latach 20-tych poprzedniego stulecia u zbiegu rzek
Mississippi i Minnesota dla ochrony ówczesnej północno-zachodniej granicy
Stanów Zjednoczonych Ameryki. Stanowi on klasyczną twierdzę obronną
z owych czasów, zarówno w swym wystroju zewnętrznym jak i wewnętrz
nym. Urządzone w nim w istocie stereotypowe muzeum historyczne zostało
ożywione przez grupę występujących w nim aktorów w kostiumach z ówczes
nej epoki, zachowujących się według ówczesnych norm, reprezentujących
ówczesną mentalność i odgrywających rytualne role, jakie pełnili w tym
forcie jego mieszkańcy w latach 20-tych XIX wieku. W ten sposób muzealna
prezentacja historii uzyskuje olbrzymią atrakcyjność, narzucając turystom
współuczestnictwo w niej.
Prezentowanie tradycyjnych świątecznych celebracji w sposób sformali
zowany w warunkach muzeum (galerii) przybrało charakter rytuałów inten
syfikowania grupowej jedności i tożsamości. Owe rytuały intensyfikacji miały
także pewne cechy obrzędów przejścia ze względu na rzeczywiste transfor
mare postaw uczestniczących w nich osób: poprzez wymienność ról wyko
nawców i publiczności, aż do pełnej integracji w części finalnej celebracji:
zatem od separacji poprzez liminalność, do ostatecznej agregacji. Jednakże
ta końcowa asymilacja odbywała się nie do dominującej kultury amerykań
skiej, lecz do kultury mniejszościowej, etnicznej. Zdaniem autora, tego typu
�RECENZJE I OMÓWIENIA
205
zrytualizowane serie „żywych celebracji" odgrywają bardzo dużą rolę w two
rzeniu nowych symboli i rytuałów, mogą być interpretowane jako symbolicz
ne procesy, które powstały w odpowiedzi na nowe społeczne sytuacje (imig
racja, zmiana klasy społecznej, urbanizacja, itp.). Zjawiska te można również
interpretować w płaszczyznach symbolu i rytuału, jest to zatem działalność
symbolotwórcza, która powinna być rozpatrywana w kategoriach antropo
logicznych i semiologicznych. Jednakże patrząc z innej perspektywy prak
tyka ta jest niebezpieczna, albowiem wiąże się z upublicznianiem lokalnych
wierzeń, zmianą społecznego tła oraz z wielopoziomowym skomplikowaniem
tych wielokroć sakralnych wydarzeń.
Problemom metodologicznym i etycznym badaczy i działaczy sektora
publicznego w sferze folkloru zawodowego, transformacji kultury miejsca
pracy w prezentację publiczną poświęca swe refleksje R. McCarl „Occupational Folklife in the Public Sector: A Case Study" (Zawodowe „folklife"
w publicznym sektorze: studium konkretnego przypadku). Stara się on
wskazać na niesłuszność obiegowego sądu, iż folklor zawodowy ginie w ob
liczu wzrastającej automatyzacji i komputeryzacji. Za kluczowy czynnik
w stworzeniu i utrzymaniu kultury zawodowej uznaje sposób produkcji,
który daje badaczom realistyczne podejście do zmieniających się zajęć oraz
form kulturowej ekspresji. Owa ekspresja grupy zawodowej przybierać może
bardzo wiele postaci: od żargonu do pełnych opowieści, od indywidualnych
zwyczajów do skomplikowanych rites de passage, od prostego rękodzieła do
złożonych technologicznie czynności. W pezentacji folkloru zawodowego
0 charakterze festiwalowym za najważniejsze uważa umiejętność przetłuma
czenia zawiłości procesu wytwórczego w jego metaforyczne ekspresje, skon
centrowanie się na prezentacji nie tyle samej wiedzy i doświadczeń zawodo
wych, ile symboliki pracy (rzemiosła), zatem przesunięcie akcentu na meta
foryczny opis rzeczywistych zachowań. Ten kierunek działania w upowszech
nianiu folkloru zawodowego {occupationalfolklore) pozwala wyjść poza krąg
stereotypów i martwych eksponatów i ukazać tkwiących za nimi praw
dziwych ludzi i ich kulturowy dynamizm.
Na relację między pracą na rzecz folklife a zachowaniem (preservation)
historii i środowiska naturalnego wskazują szkice: O.H. Loomis „Links
Between Historie Preservation and Folk Cultural Programs" (Związki po
między zachowaniem historii a ludowymi programami kulturalnymi);
M.A. Williams „The Realm of the Tangible: A Folklorist's Role in Architec
tural Documentation and Preservation" (Strefa tego co namacalne: rola
folklorysty w zachowaniu i dokumentacji architektury); M . Camitta „The
Folklorist and the Highway: Theoretical and Practical Implications of the
Vine Street Expressway Project" (Folklorysta a autostrada: teoretyczne
1 praktyczne implikacje programu budowy autostrady Vine Street) oraz
M . Hufford („Stalking the Native View: The Protection of Folklife in
Natural Habitats" (Zbliżanie się do poglądu autochtonicznego: ochrona
folklife w środowiskach przyrodniczych). Ruch zachowania historii w swej
�206
RECENZJE I OMÓWIENIA
początkowej fazie dotyczył ochrony unikalnych struktur o znaczeniu
narodowo-historycznym. Obecnie folkloryści argumentują za utrzymaniem
nie tylko tych struktur, ale również ożywiającej ich ludzkiej tkanki. Istnieje
zatem zbieżność pomiędzy tymi dwiema początkowo całkowicie różnymi
perspektywami: zachowaniem historii a programami folklife. Zdaniem
O.H. Loomisa dialog folklorystów z historycznymi peservationists pozwala
wyraźnie artykułować wartość nieuchwytnych elementów kultury, które są
również historycznie istotne. Autor omawia też przykłady działań z zakresu
historie preservation, w których mogliby partycypować folkloryści, np.
przygotowanie narodowego rejestru starych budynków rolniczych w rejonie
Jacksonville (koncepqa przekształcenia go w muzeum żywej historii i miejsce
folklorystycznych prezentaq'i) czy program zachowania, udokumentowania
i zinterpretowania kompleksu architektonicznego budynków w Ybor City,
jednego z pierwszych kubańskich osiedli na Florydzie, ze znajdującą się tam
fabryką cygar, również jako miejsca na festiwale etniczne. Połączenie
wysiłków nad zachowaniem folklife i historycznego dziedzictwa regionu
służy jednemu celowi - ochronie kulturowej różnorodności amerykańskiego
społeczeństwa. Zadanie to ma tym istotniejsze znaczenie w świetle za
chodzących przemian, których adwokatem stają się amerykańskie agendy
rządowe. Ich legislaq'e nie zawsze właściwie oceniają lokalne wartości, jak
np. w przypadku dezintegracyjnego, negatywnego wpływu budowy auto
strady na społeczność jednej z dzielnic w Filadelfii. Studium folkloru
w środowisku, które zostało przeobrażone przez taką inwestycję - studium
etycznych, teoretycznych i praktycznych implikacji tej transformacji, przy
wołuje właśnie praca M . Camitty. Stanowi ona jednocześnie głos-apel
0 przemyślenie konsekwencji podobnych programów urbanistycznych,
doprowadzających do uwiądu zastane społeczne i kulturowe struktury. Ów
głos wskazuje również na rolę folklorysty sektora publicznego i konieczność
przedkładania kulturowych preferencji nad ekonomiczną i społeczną uży
teczność. W podobnym duchu kształtuje rolę folklorysty W.A. Williams
w odniesieniu do architektonicznej dokumentaqi i ochrony zabytków
przeszłości, które to działania powinny być elementem szerszego programu
zachowania folklife uwzględniającego kryterium typowości bądź niepo
wtarzalności, indywidualności danego obiektu (utrzymanie równowagi
pomiędzy tymi elementami). Za najważniejsze w najbliższej przyszłości
w zachowywaniu zabytków architektury uważa określenie praw jednostek
1 społeczności w obliczu interwencyjnej natury działań dla utrwalenia
architektury, badanie sposobów zrozumienia wartości przypisywanych
obiektom architektonicznym oraz zdefiniowanie nowych kryteriów doku
mentacyjnej adekwatności. Natomiast w świetle szkicu M . Hufforda folklife
należy postrzegać jako przedłużenie skarbnicy historycznej, archeologicznej
i przyrodniczej, czyli określenie jej relacji do zasobów historycznych
i naturalnych danego terenu. Konieczna jest zatem współpraca również
z ruchem ochrony środowiska.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
207
Jednym z centralnych aspektów działalności folklorysty sektora publicz
nego jest świadomość jej interwencyjnego charakteru. Zwracają nań uwagę
zwłaszcza: S. Staub „Folklore and Authenticity: A Myopic Marriage in
Public Sector Programs" (Folklor a autentyczność: krótkowzroczne małżeń
stwo w programach sektora publicznego); J. Haskell Speer „Unshared
Visions: Folklife and Politics in a Rural Community" (Odrębne wizje:
„folklife" i polityka w wiejskiej społeczności); D.E. Whisnant „Public
Sector Folklore as Intervention: Lessons from the Past, Prospects for the
Future" (Folklor sektora publicznego jako interwencja: lekcje z przeszłości,
perspektywy na przyszłość), którego konsekwencje mogą być bardzo
różnorodne: kształtowany obraz danej kultury poprzez realizację okeślonych programów badawczych może polegać na wiernym zachowaniu jej
rzeczywistych wartości lub np. na podporządkowaniu jej potrzebom roz
maitych grup nacisku zewnętrznego, chociażby polityczno-ekonomicznego.
Inna kwestia to dokonywane wybory - zarówno konkretnych społeczności,
jak tych spośród ich kulturowych czynności, które należy prezentować
(priorytet muzyki, tańca, rzemiosła i sztuk dekoracyjnych z uwagi na ich
widowiskowość). Poprzez wybór (kogo i co prezentować) kształtowana jest
zatem publiczna świadomość zakresu folklife, często rozbieżna z akademic
kim jego widzeniem. Według S. Stauba, folkloryści sektora publicznego,
wykształceni w uniwersytetach i pracujący w agendach rządowych powinni
służyć lokalnej społeczności, która nie jest zorientowana ani na gusta
akademickie, ani na biurokrację instytucji państwowych, powinni być
orędownikami kultury tej społeczności, transponować tradycyjne wartości
i praktyki na formy zrozumiałe dla szerokiego odbiorcy. Zasadniczą
bowiem rolą każdego publicznego programu folklorystycznego jest jego
oddziaływanie edukacyjne, jednym zaś z kluczowych pojęć staje się w tym
kontekście „autentyczność", pojmowana wszakże wieloznacznie: w ujęciu
uniwersyteckim jako spuścizna przeszłości, tradycja, w potocznym zaś
rozumieniu jako symboliczna konstrukcja obejmująca ciągłość i nieciągłość
kulturową. Używając terminu „autentyczność" folklorysta sektora publicz
nego konotuje swój dystans wobec społeczności, których kulturę i folklife
określa tym mianem. Z punktu widzenia tej kategorii, artystów ludowych
można zatem podzielić na tradycyjnych (autentycznych) oraz tych, którzy
z pozycji środowiska bliskiego folklorysty zajmują się utrwalaniem tradycji
ludowych (zawodowych).
Na moralny aspekt interwencji kulturowej zwraca uwagę J. Haskell
Speer. Ingerencja w życie danej społeczności może prowokować wewnętrzne
konflikty społeczne, ujawniać złożoność etycznych napięć w obrębie badanej
społeczności, jej politycznych zaangażowań i etycznych wyborów, stwarza
często konieczność przezwyciężenia sprzeczności interesów publicznych
i prywatnych (np. pomiędzy dążnością do eiitaryzmu w działalności lo
kalnych ośrodków kultury). Moralne dylematy towarzyszą i realizatorom
publicznym programów folklife: czy celem ich poczynań ma być głównie
�208
RECENZJE I OMÓWIENIA
włączenie lokalnej społeczności w aktywne działanie na rzecz zachowania
swej tradycji, czy też raczej stworzenie materiałów o dużej wartości nauko
wej, lecz o małej praktycznej użyteczności przez daneśrodowisko.
Zasadniczy problem wynikający z powyższych refleksji wiąże się więc
z podstawowymi pytaniami, które stawia D.E. Whisnant: jak interweniować
i z jakimi skutkami, w jakich okolicznościach historycznych, politycznych
i kulturowych, i w służbie jakich wartości i wizji społecznych; nawet najlepsze
bowiem intencje folklorysty sektora publicznego nie gwarantują pewnych
pozytywnych następstw jego interwencji w życie danej społeczności. W zwią
zku z tym bardzo istotnym jego celem jest nie poddawanie się tendencji do
nadmiernego romantyzowania, lecz rozumienie, interpretowanie i wzmac
nianie żywotnych i twórczych procesów kulturowej adaptacji i zmiany,
właściwe wartościowanie kulturowych preferencji w obliczu ekonomicznej
i społecznej rzeczywistości, a tym samym obrona pojęcia tradycji przed
ahistorycznym ujmowaniem i polityczną manipulacją (tu krytyka kursu
prawicowego, konserwatywnej władzy Reagana; wskazanie na konieczność
przyjęcia przez współczesnych folklorystów sektora publicznego bardziej
zdecydowanej postawy, wykroczenia poza liberalno-konserwatywną opcję
swych poprzedników).
Zachowanie folklife w warunkach postępujących procesów cywilizacyj
nych, industrializacji środowisk wiejskich staje się obecnie problemem nie
tylko społeczeństwa amerykańskiego i wspólnot zachodnioeuropejskich
o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego, lecz w coraz większym zakresie
obejmuje również społeczności krajów Europy Środkowej i Wschodniej.
Dlatego wydaje się, iż wartościowe i inspirujące doświadczenia amerykań
skich folklorystów sektora publicznego można włączyć w ogólną dyskusję
dotyczącą form ochrony zróżnicowanych zjawisk współczesnej kultury śro
dowisk wiejskich i zawodowych, a zwłaszcza dyskusję o folkloryzmie, które
to pojęcie notabene nie funkcjonuje w świadomości autorów prezentowa
nych szkiców. Należałoby tu mówić o folklorze „żywym", lecz już z pewnoś
cią w bardzo zredukowanych formach, folklorze „potencjalnym", żyjącym
jeszcze w świadomości starszego pokolenia autochtonów czy emigrantów,
folklorze „reanimowanym" na podstawie istniejących źródeł bądź praktyki
terenowej, jak też folklorze „nowym" tworzącym się pod wpływem zacho
dzących zmian współcześnie (zob. Lubelska rozmowa o folkloryzmie, „Lite
ratura Ludowa" nr 4/6: 1987, s. 73-103). Amerykańscy folkloryści sektora
publicznego (ukierunkowani głównie pragmatycznie), jakby tych istotnych
subtelności, nie tylko terminologicznych, nie dostrzegali, również pozo
stających w tej sferze „grzechów" folkloryzmu (w ujęciu O. Sirovátki), spro
wadzając swoje działania głównie do „reanimacji" i edukacji pro publico
bono, a więc „kultury prezentacyjnej", pozostawiając kwestię łączenia do
świadczeń akademickich z praktyką terenową bardziej w sferze postulatów.
Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka
�RECENZJE I OMÓWIENIA
209
Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Čechách a na Moravě, Praha 1988, wyd.
Vyšehrad, s. 127, ilustr.
W roku 1988 upłynęło blisko 80 lat od wydania pierwszej (i jedynej) pracy
o jednej z dziedzin czeskiej kultury ludowej, a mianowicie książki K. Procházky
„O betlémech" (O szopkach). W ciągu tego czasu wprawdzie bardzo wiele się
zmieniło w ludowym szopkarstwie, lecz nie zaniknęło ono zupełnie. Równocześ
nie stan wiedzy na jego temat poszerzył się, wymagając opracowania nowej
syntezy zagadnienia. Naprzeciw istniejącym potrzebom wyszedł, zajmujący się
szczegółowo problematyką ludowych szopek, profesor Vladimir Vaclik, pracow
nik naukowy w Trebechovicih. Po długoletnich badaniach wymagających
wielostronnych studiów, zgromadzenia ogromnego materiału faktograficznego,
szerokiej wiedzy o warstwach rzemieślniczych przygotował on opracowanie
zatytułowane Szopki ludowe w Czechach i na Morawach.
Przedmiotem rozprawy są szopki ludowe i artystyczne wykonywane przez
profesjonalistów w wielu regionach etnograficznych Czech i Moraw. Szopkarstwo ludowe rozwijało się na tych terenach od drugiej połowy X V I I I w.,
gdy pod wpływem prądów i reform Oświeceniowych z kręgu kultury elitarnej
szopki przeniknęły do ówczesnych mieszkań, stając się ich ozdobą w okresie
Bożego Narodzenia. Tym bowiem stały się sceny narodzenia Zbawiciela,
których liczne przykłady sięgają do naszej tradycji. Ich realizm opierający się
na obserwacji spraw codziennych w połączeniu z naiwną fantazją są przede
wszystkim dziełem twórców ludowych.
Bogato ilustrowana kolorowymi i czarno-białymi fotografiami książka
Vaclika składa się właściwie z 2 części, z których pierwsza poświęcona
została omówieniu ogólnych problemów związanych z szopkarstwem w jego
rozwoju historycznym i technicznym, druga natomiast zawiera analizę kon
kretnych przykładów tej twórczości z poszczególnych regionów etnograficz
nych Czech i Moraw.
Jak czytamy w części I , we wspomnieniach z dzieciństwa zachowaliśmy
obraz świąt Bożego Narodzenia, z zielonym drzewkiem, pod którym czekały
podarki, oraz życzenia spokoju i szczęścia składane domownikom.
Symbolem Bożego Narodzenia w Czechach, tak jak i w wielu innych
europejskich i zamorskich krajach jest zielone drzewko (choinka), bogato
przyozdobione. Nie zastanawiamy się nad tym, że pierwotnie było to tylko
drzewko, które dopiero z czasem przybierano jabłuszkami, orzechami, cu
kierkami, własnoręcznie wykonanymi ozdobami, świeczkami, zimnymi og
niami, a wraz z rozwojem techniki i elektrycznymi lampkami.
Na temat genezy zwyczaju stawiania drzewka bożonarodzeniowego jest
wiele teorii, z których autorowi najbliższe jest wyjaśnienie, że żywy świerk,
w dzień zimowego przesilenia, dzięki swej zieleni miał symbolizować zwycięsto życia nad śmiercią.
Jedna z pierwszych wzmianek o drzewku bożonarodzeniowym w Cze
chach pochodzi z 1845 r. od Václava Krolmuse, który w Opowieściach
�210
RECENZJE I OMÓWIENIA
staroczeskich pisze, że: w wieczór wigilijny w pomieszczeniach trzymali ludzie
świerczek lub jodełkę ubraną owocami, pieczywem i innymi smakołykami,
a wśród nich piernikami i rodzynkami. Drzewko zawieszone było szpicem do
ziemi. Krolmus słusznie zauważył, że strojenie bożonarodzeniowego drzewka
nie jest zwyczajem słowiańskim. Obecnie przeważa pogląd, iż przyszedł on
do Czech z Austrii lub Niemiec ok. 1815 r. Początkowo zagościł w domach
szlachty i bogatego mieszczaństwa dużych miast (Praha), w dalszej kolejności
przeniknął do miast mniejszych, aż w końcu trafił do wiejskich chat, przy
tym w niektórych regionach górskich dopiero w XX w. Wraz z rozpowszech
nianiem się zwyczaju stawiania i strojenia drzewka bożonarodzeniowego
kurczyły się zasięgi występowania ludowych jasełek i szopek, które miały
znacznie starsze rodowody i tradycje na ziemiach Czeskich.
Obecnie nie jest możliwe prześledzenie genezy i rozwoju rozmaitych form
ludowych jasełek i szopek. Ważną sprawą jest natomiast ustalenie tego, gdzie
się pojawił zwyczaj wytwarzania i stawiania szopek, uzależniony od ist
niejących potrzeb najszerszych warstw ludowych - przede wszystkim przez
rzemieślników i twórcow-chałupników. Następnie należy ukazać rozwój his
toryczny tych form, jeśli stały się wzorem dla ludowego twórcy. Wreszcie
przeanalizować literaturę przedmiotu, czyli prace badaczy zajmujących się
historią jasełek, którzy koncentrują swoją uwagę nie tylko na szopkach, ale
i kontekście kulturowym bożonarodzeniowych zabaw, gier i misteriów w od
ległej przeszłości. Przy tym należy dodać, że w okresie Bożego Narodzenia
w antycznym Rzymie obchodzono święta pogańskie, które zawierały wiele
elementów przypominających narodzenie Chrystusa. Niektóre z nich zostały
zaadoptowane i wykorzystane przez Chrześcijaństwo zanim jeszcze zrodził
się zwyczaj stawiania szopek.
Biblijna przypowieść o narodzeniu Chrystusa - tak jak ją przekazuje
Ewangelia i późniejsze apokryfy - była przedstawiana za pomocą trzech
głównych kompozycji postaci: dziecka leżącego w stajence między dwoma
zwierzętami lub dziecka na matczynych kolanach, dalej - kłaniających się
pasterzy i trzech mędrców ze wschodu, którzy przyszli pokłonić się nowona
rodzonemu i przynieśli mu dary. Analiza tych zasadniczych kompozycji
postaci jest podstawą badań niektórych historyków śledzących genezę jasełek
i ich przemiany.
Jednym z układów postaci, który zachował się w jasełkach i szopkach do
naszych czasów, są trzej królowie. Malarze przedstawiali ich, aż do X I w.
w strojach, które świadczą o tym, że trzej królowie dostali się do społeczności
figurek jasełkowych najprawdopodobniej z terytorium ówczesnej Persji. Przy
tym interesujące jest, że nie zawsze było trzech króli, bywali i czterej, a są
przykłady występowania nawet 12 i 14 władców.
Mędrców kłaniających się małemu Jezuskowi przedstawiano najpierw
jako powabnych młodzieńców. Był to bez wątpienia wpływ antyku, gdzie
uważano, że starcy nie mogą sprawiać swymi podarunkami szczęścia dziec
ku. Następnie trzej królowie byli przedstawiani jako mężczyźni w różnym
�RECENZJE I OMÓWIENIA
211
wieku, a jeszcze później jako reprezentanci trzech ras ludzkich. Stara arysto
kracja widziała w trzech mędrcach - królach uosobienie swojej potęgi i do
stojeństwa, trudno więc było jej pogodzić się z faktem skojarzenia i ob
razowania jej majestatu uosabianego przez czarną rasę. Z tego powodu, jak
twierdzą historycy, do grona trzech króli Mauretanin dostał się znacznie
później. Upłynęło blisko 1000 lat zanim mędrcy ze wschodu pozbyli się
perskich szat, zaczęli upodabniać swój ubiór do stroju szlachty i założyli
królewskie korony.
W najstarszych przedstawieniach sceny w Betlejem nie jest jeszcze
widoczna żadna stajnia ani jaskinia. Tylko dziecko zawinięte w chustę leży
między osłem a wołem, a dookoła Niego kłaniają się pasterze. Maria Panna
i święty Józef na tych obrazach nie byli obecni. Do całej sceny narodzenia
Chrystusa zostali dodani później. Równie interesujące jest przedstawienie
obu zwierząt. Jeszcze na długo przed tym zanim zostały wprowadzone do
sceny betlejemskiej w apokryficznej przypisywanej św. Mateuszowi Ewan
gelii, widzimy je na rzeźbach sarkofagowych, leżące koło nowo narodzone
go Chrystusa. Antyczny byk, który w czasach starożytnych na terenie
całego basenu Morza Śródziemnego był symbolem siły i płodności przemie
nił się w lichego kastrata. Na podstawie analizy źródeł, jak zauważa Vaclik,
można stwierdzić, że oba zwierzęta dostały się do betlejemskiej scenerii nie
tylko dlatego, aby utrwalić twierdzenie, że Chrystus narodził się w stajni,
lecz żeby udokumentować pogląd, iż starzy, antyczni bogowie wzięli udział
w nowym obrządku oraz wyrazili posłuszeństwo i oddanie nowo narodzo
nemu dziecku - Bogu.
W literaturze czeskiej i obcej poświęconej genezie jasełek często powtarza
się opinia, że autorem pierwszej z nich, jest św. Franciszek z Asyżu, który
z pomocą swoich przyjaciół - zwierząt, przedstawił ją przed Bożym Naro
dzeniem 1223 r. w jaskini leśnej nieopodal Greccio w Umbrii. Był to żłób
z sianem, przy którym jak przy ołtarzu stały dwa żywe zwierzęta: osioł i wół.
Do tej pory nowo narodzony Jezus był malowany w ołtarzach i na obrazach
jako cesarz, otoczony przepychem i dobrobytem. Czyn św. Franciszka był
zatem oceniany jako bardzo nieobyczajny i sprzeczny z tradycją. Jednak
tajemnicza atmosfera tej chwili, fantazja i pewna powaga mistyczna sprawiły,
że misterium Franciszkańskie, będące jakby preobrazem jasełek, po śmierci
świętego zaczęto wystawiać w różnych klasztorach pod Jego wezwaniem.
Rozwój tych form, ściśle związany z początkiem i rozwojem tak zwanych
zabaw liturgicznych, możemy śledzić od połowy X V I w. aż do dnia dzisiej
szego. Prawdą jest, że jasełka narodziły się na terenie kościoła, ale zanim to
nastąpiło, już w dobie gotyku ich elementy występowały w kościelnych
zabawach bożonarodzeniowych, chociaż nie można jeszcze mówić, że właś
nie z nich wywodzą się późniejsze jasełka kościelne. Figury Jezusa, Marii
i św. Józefa były tu odtworzone z drewna, wosku, ale inne postacie grali żywi
ludzie. Później, w okresie baroku, te zabawy kościelne przemieniły się w ża
kowskie, ówcześni studenci chodzili od domu do domu i kolędowali.
�212
RECENZJE I OMÓWIENIA
Istnieje przypuszczenie, że Franciszkanie byli jedynie twórcami pomysłu
stawiania jasełek i szopek. Według źródeł, których Vaclik podaje liczne
przykłady, ich budowę w kościołach Czeskich i Morawskich rozpoczęli
Jezuici pod koniec X V I w., w okresie kontreformacji. Od ok. drugiej połowy
X V I I w. - oprócz kościołów - pojawiają się jasełka w majątkach prywat
nych, na początku X V I I I w. obserwujemy rozszerzanie się zasięgu ich wy
stępowania na siedziby drobnej szlachty, a od połowy X V I I I w. - także
w domach mieszczańskich.
Wykonywali je na zamówienie kościołów profesjonalni rzemieślnicy,
oraz poddani chłopi w dobrach prywatnych i kościelnych. Po 1780 г., na
skutek oświeceniowych reform józefińskich (Józefa II) m.in. w kościołach
zabroniono wystawiania jasełek jako zwyczaju nie stosownego w tym
miejscu. Przyczyną tych restrykcji był zaobserwowany fakt coraz większego
zagęszczenia w nich elementów świeckich, które bardziej oddziaływały
i przyciągały wiernych niż figury i obrazy świętych. Jasełka musiały więc
opuścić teren kościołów, ale nie zostały wymazane z pamięci ludu, który
w biblijnej opowieści narodzin Chrystusa w ubogiej stajni czerpał podniety
dla własnej wyobraźni i stwierdzania wielu analogii z osobistą sytuacją.
Rzemieślnicy i uzdolnieni chłopi, zgodnie ze swą fantazją, wrażliwością
estetyczną i umiejętnością patrzenia na otaczającą rzeczywistość zaczęli
tworzyć malowidła i figury ze scenami betlejemskimi i przechowywać je
w domach. Szopkarstwo ludowe stawało się dla wielu ludzi pasją i zajęciem
przez całe życie.
Autor, poświęcając oddzielny rozdział ludowym i profesjonalnym twór
com szopek, pisze m.in., iż ich wyrób i stawianie jest przede wszystkim
wyrazem kultury ludowej małych miasteczek o rzemieślniczej tradycji, sta
rych centrów przemysłowych (np. tekstylnych, obuwniczych itd.), zwłaszcza
tych, gdzie długo zachowała się kultura tradycyjna. Wiele miejscowości
szopkarskich w Czechach i na Morawach zamieszkiwała ludność etnicznie
zróżnicowana: Czesi, Polacy, Niemcy.
Analizując i szczegółowo charakteryzując figurki występujące w szop
kach Vaclik stwierdza, że poza tymi, które przedstawiają podstawowy mo
tyw akcji narodzin Chrystusa, wszystkie inne postacie rozwiązywane były
z ogromną fantazją oraz odzwierciedleniem lokalnych cech kultury danego
regionu, widocznych m.in. w stroju, charakterze gospodarki (np. pasterstwa)
czy wykonywanych zajęciach.
Na ziemiach Czech i Moraw występowała ogromna różnorodność typów
i konstrukcji szopek. Autor szczegółowo omawia te formy, zwracając szcze
gólną uwagę na to czy są one stałe czy przenośne, skrzyniowe, malowane,
czy figurki są mechaniczne-obrotowe, czy przenoszone przez kolędników itd.
Wskazuje na ich genezę i cechy charakterystyczne. Oddzielnie Vaclik pisze
o tworzywie, z jakiego wykonywane były figury szopek. Przede wszystkim
stosowano w tym przypadku: papier, drewno, szkło, glinę, ciasto, cukier,
czekoladę. Za każdym razem zaznacza jego rodzime lub obce pochodzenie.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
213
Najbogaciej rozwijało się szopkarstwo ludowe na przełomie X I X i X X w.,
chociaż jego początki sięgają ostatnich lat X V I I I stulecia, uzyskując mno
gość form i bardzo wysoki poziom artystyczny tej dziedziny sztuki ludowej.
Jedak w 1895 r. na praskiej wystawie sztuki ludowej nie ma o nich nawet
najmniejszej wzmianki. Tym większa więc zasługa ówczesnego muzeum kul
tury ludowej w Pradze, które z inicjatywy Karla Procházky zaczęło w pierw
szych latach naszego stulecia kompletować ludowe jasełka i szopki z całego
terenu Czech, Moraw, Śląska i Słowacji. Zbiory te w następnych latach
znakomicie rozrosły się w niezwykle cenną ekspozycję ludowych szopek,
którą znawcy uważają za jedną z największych i najcenniejszych w Europie.
Część I I pracy Vaclika poświęcona została omówieniu szopkarstwa
16 regionów etnograficznych Czech i Moraw na podstawie konkretnych
kolekcji. Każdy zbiór został opatrzony krótkim rysem historycznym, infor
macjami o twórcach oraz charakterystyką szopki zawierającą m.in. opisy jej
konstrukcji, technicznych zasad budowy figurek, ich ubiorów i cech szcze
gólnych, częstokroć będących wyrazem odrębności regionalnych i różnych
zajęć gospodarczych mieszkańców. Uzupełniają te dane liczne, znakomite
technicznie i artystycznie, w większości barwne ilustracje, krótki wykaz
literatury przedmiotu i indeks miejscowości, z których pochodzą eksponaty.
Ta niezwykle interesująca, oparta na szerokim materiale źródłowym
i pięknie graficznie wydana stricte naukowa praca posiada jeszcze jeden
bardzo rzadki walor, a mianowicie - język, którego forma zapewnia jej
szerokie kręgi czytelników nawet o odmiennych zainteresowaniach.
Mirosława Drozd-Piasecka
P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, s. 199
Nakładem wydawnictwa Słowackiej Akademii Nauk „Veda" ukazała się
urocza książka popularnonaukowa o przedwojennej Bratysławie. Jej auto
rzy, w tym trzech etnografów (V. Feglová, D. Luther i P. Salner), historyk
(V. Obuchová) oraz archiwistka (E. Mannová), opierając się głównie na
literaturze pamiętnikarskiej oraz współcześnie zapisanych relacjach 50 infor
matorów, starali się odtworzyć obraz życia codziennego i odświętnego Braty
sławy sprzed kilkudziesięciu lat.
W dwunastu rozdziałach ukazane zostały chyba wszystkie ważniejsze
przejawy aktywności społecznej, kulturalnej i towarzyskiej mieszkańców
Bratysławy od schyłku X I X w. aż po lata 30-te. Wiele form aktywności
bratysławian zaniknęło w okresie I I wojny światowej lub też niedługo po
1945 г. I może właśnie z tego powodu intencją redaktora i autorów było
stworzenie dzieła o niekoniecznie przesadnych ambicjach naukowych, świet
nie natomiast wypełniającego zadanie ukazania młodemu pokoleniu miasta
�RECENZJE I OMÓWIENIA
i jego tradycji w niedawnej przecież epoce ich rodziców czy dziadków. Nie
dziwi zatem bardzo osobisty stosunek autorów do rodzinnego i dla nich
miasta (wszyscy urodzili się po 1945 г.), a także dbałość o uchwycenie (na
podstawie relacji i wspomnień) klimatu, rytmu, swoistych smaków i zapa
chów - specyficznego powabu Bratysławy. A że było to miasto o wielu
swoistych cechach niech świadczy fakt ukształtowania się ciekawej struktury
etnicznej. Przestrzeń i klimat miasta, cała niemal jego kultura, były w X I X
w. i początkach naszego stulecia kształtowane przez Niemców, Węgrów
i Słowaków oraz, w małym stopniu, Żydów. Jeszcze u schyłku X I X w.
przeważali Niemcy (do 60% ogółu ludności miasta), żartobliwie nazywani
tutaj „kraxelhuberi". Ale już około 1910 r. proporcje między Niemcami
i Węgrami wyrównały się (odpowiednio 42% i 40,5%). Słowacy stanowili
nadal mniejszość (do 15%), na pozostałe grupy (Żydzi, Czesi i in.) przypa
dało mniej niż 2,5%. Proporcje te w dużej mierze odwróciły się po utworze
niu Republiki Czechosłowackiej. W krótkim czasie zaczęli przeważać Słowa
cy (40-42%), na niekorzyść Niemców, a głównie Węgrów.
Bratysława lat międzywojennych, to - w pamięci indagowanych przez
etnografów informatorów oraz przedwojennych pamiętnikarzy - miasto
licznych winiarni, kawiarni, restauracji, także piwiarni. Miasto miało sto
sunkowo niewielką grupę bogatych przedsiębiorców (ze słynnym Batą na
czele), a przede wszystkim dość zamożną i ruchliwą klasę średnią (kupcy,
rzemieślnicy, drobni producenci, właściciele winnic) oraz warstwę urzę
dniczą. Było ponadto ośrodkiem uniwersyteckim o poważnych tradycjach.
Wpływy kultury niemieckiej były tutaj wszechobecne, odnosiło się to także
do sfery rozrywki i życia towarzyskiego. Bardzo liczne winiarnie czy ka
wiarnie, a także pięknie usytuowane restauracje, stanowiły prawdziwe oś
rodki spotkań wielu bratysławian, czy to w kręgach przyjaciół i dobrych
znajomych, czy też miejscowej bohemy. Okazją do ciągłych spotkań i biesiad
był nie tylko czas wypoczynku sobotnio-niedzielnego, ale także liczne
ceremonie i święta miejskie.
Bodaj najbardziej demokratycznym miejscem towarzyskich zebrań były
wewnętrzne podwórka domostw właścicieli winnic. Wspólne picie wina „pod
viechou" było powszechne. Takich „lokali" istniało w Bratysławie końca lat
30-tych już ponad 800 - przy 35 ulicach! „Pod viechou" spotykali się ludzie
wszystkich narodowości i wielu zawodów. Przy winie zacierały się podziały
społeczne, różnice polityczne, etniczne. To były miejsca integracji społecznej
o niebagatelnym znaczeniu. Ale do czasu. Wszystko upadło z nastaniem ery
niemieckiego faszyzmu: wszak właścicielami ogromnej większości winnic byli
przed wojną... Niemcy. To tylko jeden z charakterystycznych rysów ówczes
nej rzeczywistości życia społecznego i kulturalnego Bratysławy. Innym była
niezwykła wręcz akywność publiczna mieszkańców skupionych w ponad
600 różnego rodzaju stowarzyszeniach: oświatowych, kulturalnych, społecz
no-politycznych, charytatywnych, kombatanckich, zawodowych i in. Wiele
stowarzyszeń miało swoje doroczne uroczystości, jubileusze, święta. Wszyst-
�RECENZJE I OMÓWIENIA
215
ko to dodawało miastu blasku i koloru. A trzeba jeszcze wspomnieć chociaż
by o wspaniałym Dunaju, który i tutaj - podobnie jak w pobliskim Wiedniu
(dokąd jeździło się po prostu „električkou") czy Budapeszcie - spełniał
rozliczne funkcje. Autorzy nie pominęli także tematu osobliwych postaci,
typów i fizjonomii, z typowym dla Bratysławy Schóner Náci na czele.
Miniona rzeczywistość, może nieco idealizowana przez wielu wspomina
jących tamte czasy, miała też swoje niedostatki, a także cienie życia społecz
nego. Nie zapomnieli o tym autorzy pisząc rzetelnie o dzielnicach lumpenproletariatu i biedoty, pladze prostytutek czy żebraków. W ten sposób obraz
przedwojennego życia bratysławian stał się pełniejszy, bliższy obiektywnej
prawdzie.
Na koniec kilka uwag o szacie edytorskiej, która zwraca uwagę niezwykłą
starannością i dbałością o dobór interesujących (w tym wielu kolorowych)
ilustracji. Co ciekawe, obok licznych fotografii znalazły się też reprodukcje
ogłoszeń i reklam prasowych, co wydatnie podniosło atrakcyjność publikacji.
Praktycznie, jak do tej pory, jest to jedyne opracowanie tego typu w naszej
części Europy. I co jest jeszcze ważne, autorzy daleko wykroczyli poza
problematykę kultury środowisk robotniczych, dotychczas dominującą
w czecho-słowackiej (a także i polskiej) etnografii miasta. Z tego punktu
widzenia należy dostrzec istotne walory omawianej pozycji, trudnej do prze
cenienia jeżeli chodzi o możliwości inspirowania następnych tego rodzaju
badań i studiów, także w Polsce.
Andrzej Stawarz
Svod etnografičeskich ponjaüj i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny.
Etnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988,
ss. 223
Pozycję tę, będącą rezultatem współpracy etnografów radzieckich i nie
mieckich (b. NRD) warto chyba przypomnieć w momencie przelewającej się
właśnie przez środowisko polskich etnografów kolejnej fali dyskusji o nazwie
dyscypliny. Jest to druga część z serii pod nazwą: „Svod etnografičeskich
ponjatij i terminov". Pierwsza ukazała się w 1986 r. i nosiła tytuł: Socjal'no-ekonomičeskie otnošenija i socionormativnaja kul'tura.
Zestaw prezentowanych haseł ma przede wszystkim służyć ukazaniu
związków etnografii z innymi dziedzinami nauki, dyscyplinami wiedzy. Stąd
m.in. hasła: paleoetnografia, etnografia historyczna, etnografia etniczna,
etnogeografia, etnozoologia, demografia etniczna, etnografia agrarna, ekologia
etniczna, etnografia normatywna, etnoarcheologja itp. Nie zabrakło, rzecz jasna,
rozważań o takich podstawowych pojęciach, jak: Etnografia, Etnologia,
Volkskunde, Vólkerkunde, Folklorystyka, Antropologia kulturowa i społeczna
�216
RECENZJE I OMÓWIENIA
i in. W sumie w części poświęconej związkom etnografii z innymi dyscyplinami
oraz subdyscyplinom etnograficznym znalazło się 35 haseł. Omówienie po
szczególnych terminów wzbogacono informacjami o najważniejszych pozycjach
bibliograficznych.
Druga część książki poświęcona jest przeglądowi głównych kierunków
i szkół etnograficznych. Przegląd rozpoczyna się od radzieckiej szkoły etno
graficznej i szkoły mitologicznej. Nie pominięto żadnego z klasycznych już
dziś kierunków, poświęcając też nieco miejsca prądom mniej znanym, mniej
popularnym w nauce światowej, które nie zdobyły tak powszechnego uzna
nia, jak ewoluq'onizm, funkqonalizm czy strukturalizm, dyfuzjonizm, szkoła
kulturowo-historyczna i in. Myślę tu m.in. o freudyzmie i neofreudyzmie,
antropologii działania (action athropology, antropología dejstvija), teorii
holokulturalizmu (holocultural theory) i in. Wśród haseł zwracają uwagę
omówienia etnografii narodowych: radzieckiej, francuskiej, holenderskiej
(szkoła amsterdamska i lejdeńska), fińskiej, szwedzkiej i chińskiej, stanowią
cych - jak można przypuszczać - przykład wypracowania oryginalnych
metod badawczych i zastosowania ich w badaniach naukowych, najczęściej
dla ściśle określonych celów (zwłaszcza praktycznych - widać to wyraźnie
na przykładzie szkoły chińskiej i holenderskiej). W tej części znalazło się
39 haseł charakteryzujących ważniejsze kierunki i szkoły etnograficzne.
Można się jednak zastanawiać nad kryteriami doboru niektórych przy
kładów, zwłaszcza dla prezentacji szkół narodowych. Czyżby etnografowie
i etnolodzy innych krajów (poza wspomnianymi) ograniczyli się tylko do
naśladownictwa? Czyżby nie wnieśli niczego nowego, oryginalnego do skarb
nicy ogólnoświatowej wiedzy etnologicznej? W tym miejscu można by
się także oddać rozważaniom nad - podnoszonymi nie tylko w naszym
środowisku - kwestiami centrum i peryferii nauki, a zarazem zastanowić
głęboko nad dorobkiem polskiej etnografii, etnologii, antropologii kul
turowej oraz reprezentujących te dyscypliny (subdyscypliny?) ośrodków.
Myślę, że trwająca obecnie dyskusja prędzej czy później zmusi nas do
gruntownego rachunku sumienia, podsumowania dotychczasowych osią
gnięć. Jestem przekonana, że nie mamy się czego wstydzić ani przed
Zachodem, ani przed Wschodem. Dla wszystkich możemy być partnerami
w dyskusji, w długofalowej współpracy badawczej, w wymianie publikacji.
Nie należymy do bogatych krajów świata i większość ośrodków badawczych
funkq'onuje na skromnym poziomie ekonomicznym. Naszym bogactwem
jest natomiast spora grupa naukowców o głębokiej wiedzy, nieprzeciętnych
zdolnościach i pracowitości, umiejętności oryginalnego i twórczego myślenia,
o dorobku, którego nie powstydziłby się żaden uczony z wielkich - cen
tralnych ośrodków naukowych.
Ostatnia część pracy ma być w zamyśle poświęcona prezentacji metod
etnograficznych. Część zamieszczonych tu haseł (wywiad, obserwacja, an
kieta, kwestionariusz itp.) ukazuje jednak bardziej techniki badawcze. Wy
daje mi się również, że i tu autorzy nie zastosowali jednolitych kryteriów
�RECENZJE I OMÓWIENIA
217
doboru haseł. Omówili bowiem zaledwie cztery metody (funkcjonalno-strukturalną, porównawczo-historyczną, typologiczną i analizę składnikową),
włączając omówienie pozostałych do haseł, których zadaniem jest prezenta
cja kierunku lub szkoły.
Te drobne, kosmetyczno-kompozycyjne usterki nie obniżają jednak zna
cząco ogromnych walorów książki - podręcznika, encyklopedii, zestawu
haseł, który - moim zdaniem - powinien znaleźć się na półce każdej podręcz
nej biblioteki etnologicznej i w spisie podstawowych lektur etnografów,
etnologów, antropologów (każdy znajdzie tu z pewnością wiele podstawo
wych informacji ukazujących w sumie dorobek i interesujące dzieje naszej
dyscypliny).
Iwona Kabzińska-Stawarz
„Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis střední, východní
a jihovýchodní Evropy", Nr 1: 1992, ss. 93
Zła sytuacja ekonomiczna, brak sponsorów i dotacji nie przeszkodziły
grupie czeskich i słowackich etnologów w wydaniu pierwszego numeru
nowego czasopisma poświęconego - najogólniej mówiąc - etnologii Europy
środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej. Zamiarem członków Ko
mitetu Redakcyjnego, wśród których znajdują się znane dobrze m.in.
w Polsce nazwiska Václava Froleca (redaktor naczelny), Josefa Vařeki, Jany
Volfovej, Bohuslava Beneša, Jána Botíka i in. - jest publikacja studiów
i artykułów ukazujących procesy etnokulturowe i zmiany zachodzące w wa
runkach i sposobie życia ludności zamieszkującej wymienione obszary Euro
py. Redakcja zachęca ponadto do współpracy, dyskusji i rozważań nad
zagadnieniami teorii, metodologii i szeroko rozumianej problematyki an
tropologicznej.
Jak wyjaśniono we Wstępie, impulsem do wydania „Ethnologia Europae
Centralis" było poczucie konieczności naukowej integracji krajów Europy
należących do byłego „bloku wschodniego" z resztą naszego kontynentu.
Nie chodzi przy tym o zwykłą fuzję i naśladownictwo, lecz o lepsze wyko
rzystanie teoretycznych i metodologicznych osiągnięć etnologii europejskiej,
a także amerykańskiej antropologii kulturowej, przy jednoczesnym zachowa
niu własnego, narodowego charakteru dyscypliny i dotychczasowych tradycji
badawczych. Współczesny obraz etnologii europejskiej jest złożony i bogaty.
Etnologia byłych krajów socjalistycznych zajmuje w nim miejsce szczególne.
Mimo pewnego skażenia ideologią, ma ona przecież niekwestionowane
osiągnięcia i wyraźną specyfikę.
„Ethnologia Europae Centralis" ukazuje się w okresie burzliwych prze
mian zachodzących na naszym kontynencie i nowych prób samookreślenia
�218
RECENZJE I OMÓWIENIA
się, nie pozostających bez wpływu na kulturę poszczególnych narodów
(w tym także - na kulturę ludową). Istnieje dziś pilna konieczność wyjścia
poza dotychczasowe obszary eksploraq'i, poszukiwania nowych metod
pracy, przede wszystkim jednak - zaakcentowania obecności i roli etnologów
w badaniu współcześnie występujących procesów. Etnolog nie może pozos
tać obojętny wobec takich zjawisk jak: budzenie się świadomości odrębności
etnicznej, określanie własnej tożsamości kulturowej, etnicznej, powstawanie
regionów i in. Redaktorzy przyznają, iż procesy narodowościowe nie były
dotychczas wnikliwie badane przez etnologów w naszej części Europy.
Koncentrowano się też raczej na szukaniu podobieństw, tego co wspólne
w kulturze poszczególnych państw i grup dowodząc, iż nastąpiła niemal
całkowita unifikacja wzorów i integracja kulturowa, gdy tymczasem - co
widzimy wyraźnie - pod przykrywką owej rzekomej unifikaqi toczył się
proces utrwalania cech specyficznych dla kultury np. określonej grupy
etnograficznej.
Temu co wspólne i co odmienne w kulturze Europy, jej korzeniom, roli
niektórych obszarów o szczególnym znaczeniu dla współczesnego obrazu
kultury europejskiej (m.in. Karpaty, Bałkany), zmianom mentalności doko
nującym się pod wpływem określonych wydarzeń historycznych i poszukiwa
niom własnej tożsamości, inspirującym nowy humanizm, poświęcony jest
artykuł Václava Froleca pt. „Przestrzeń kulturowa Europy środkowej i połu
dniowo-wschodniej. Sfera kultury ludowej".
Soňa Švecová natomiast ukazuje na przykładzie Słowacji jakże dziś
aktualny problem istnienia grup etnograficznych i kształtowania się regio
nów, dowodząc iż mimo silnych, odgórnych dążeń unifikacyjnych grupy te
zachowały wyraźną odrębność kulturową (artykuł ilustrowany jest dwoma
mapkami).
Kolejny artykuł (Josefa Vařeki i Aleny Plessingerovej) jest próbą okreś
lenia kierunków, rezultatów i celów badań tradycyjnego budownictwa wiej
skiego w Czechach. Autorzy podkreślają m.in. konieczność zastosowania
semiotyki do badania budownictwa, które jest nie tylko obiektem tzw.
kultury materialnej lecz także swoistym centrum kulturowym, nadto - zja
wiskiem ekonomiczno-społecznym.
Zmiany w czeskiej obrzędowości weselnej i różne warianty wesela, roz
patrywane w dwóch planach: znaczeniowym i ekspresyjnym, są natomiast
tematem artykułu Václava Froleca. Integralną część tekstu stanowią foto
grafie pochodzące z 1980 i 1986 г., które dokumentują ciągłość i aktualność
pewnych tradycji, widocznych m.in. w stroju i obrzędach.
Podstawowe problemy czeskiej etnografii: wypracowania nowych teorii
i ich zastosowania do systematycznych badań tradycyjnej kultury ludowej
rozważa Jan Souček. Wskazuje on niektóre dziedziny kultury, takie jak:
muzyka, pieśni i szeroko rozumiany folklor, gdzie tradyq'e ludowe zachowa
ne są do dziś. Ich przekaz a zarazem utrwalanie następuje m.in. poprzez
rozmaite festiwale folkloru i ruch amatorski na wsi. Zastanawiając się nad
�RECENZJE I OMÓWIENIA
219
przyczynami długotrwałego kryzysu w etnografii czeskiej i słowackiej autor
nie wini wyłącznie sytuacji politycznej lat 1948-1989, lecz twierdzi, iż przy
czyny te tkwią w konkretnych ludziach i mają czysto subiektywną naturę.
Jin Langer zastanawia się natomiast nad nowymi koncepcjami i moż
liwościami organizacji skansenów, które znalazły się obecnie na rozdrożu.
W pierwszym numerze „Ethnologia Europae Centralis" zamieszczono
ponadto wspomnienia o dwóch znaczących dla etnografii postaciach: An
tonina Václavíka i Petra Bogatyreva. Odrębny dział stanowią Recenzje,
omawiające najnowsze osiągnięcia wydawnicze etnografii czeskiej, słowackiej
i węgierskiej.
Miejmy nadzieję, że - zgodnie z zamierzeniem twórców pisma - „Ethno
logia Europae Centralis" stanie się platformą wymiany myśli, doświadczeń
i obserwacji oraz naukowej dyskusji i miejscem integracji etnologów europej
skich, a także tytułem, po który sięgać się będzie równie chętnie, jak po
czasopisma mające już ugruntowaną pozycję w świecie etnologicznym.
W imieniu własnym i Redakcji „Etnografii Polskiej" życzę twórcom i współ
pracownikom nowego pisma, by ich marzenia spełniły się i by wprowadziło
ono nowe, ożywcze prądy do etnologii europejskiej.
Iwona Kabzińska-Stawarz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb96c67d180d72d12413ce66ee565c17.pdf
7ab1ec0b05c7a83c910fccf7e67a0f7a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4536
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4217
Title
A name given to the resource
Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 252
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
к
W czerwcu 1962 г. zmarł w e
Lubrańczyk (pow. Włocławek) Ja
centy Laskowski, k u j a w s k i rzeź
biarz ludowy, urodzony w 1889 r.
Z zawodu r o l n i k i stelmach, o d
wczesnej młodości wolne
chwile
wypełniał rzeźbieniem „osóbek". Od
1938 г., po oddaniu gospodarstwa
dzieciom, poświęcił się całkowicie
rzeźbieniu. Prace jego znajdują się
w zbiorach Muzeum Etnograficzne
go w T o r u n i u i Muzeum K u j a w
skiego we Włocławku. (Wg i n f o r
macji d y r . H. Królikowskiej).
Działalność
muzeów
W M u z e u m w Białymstoku zo
stała o t w a r t a stała wystawa etno
graficzna,
obejmująca
całokształt
zagadnień k u l t u r y materialnej i
sztuki ludowej regionu. Scenariusz
wystawy opracował m g r Jeż-Jarecki, kustosz Muzeum K u l t u r y i
Sztuki
Ludowej
w
Warszawie,
oprawę
plastyczną
zaprojektował
art. piast. Józef Łotowski.
Stałą ekspozycję działu etnogra
ficznego o t w a r t o również w M u
zeum Mazurskim w Olsztynie. Pro
gram wystawy, opracowany przez
kustosza m g r a Franciszka K l o n o w
skiego, ilustruje kulturę ludową
W a r m i i , Mazur i Powiśla. Wydzie
lono poddziały: gospodarki regionu
— obejmujący
rolnictwo, rybo
łóstwo i pasterstwo; budownictwa
i urządzenia wnętrza; stroju i tkact
w a ; rzeźby sakralnej i k a f l i malo
wanych.
Mazowiecki Park Etnograficzny,
który powstaje na zasadzie p r o
gramu opracowanego
przez prof,
d r a Ksawerego Piwockiego, zosta
nie zlokalizowany u granic Wielkiej
Warszawy, w Powsinie. Muzeum to
zgromadzi najcenniejsze
przykłady
ludowego
budownictwa mieszkal
nego, gospodarczego, sezonowego i
sakralnego, w r a z z autentycznym
wyposażeniem wnętrz. W krajowej
sieci muzeów zwanych
umownie
„skansenowskimi" — muzeum w a r
szawskie stanie się najpoważniejszą
placówką naukową i oświatową.
Będzie ono ściśle powiązane z w a r
szawskim Muzeum K u l t u r y i Sztuki
Ludowej i roztoczy opiekę n a d t w o
rzącymi się n i e w i e l k i m i rezerwata
m i budownictwa ludowego n a te
renie Mazowsza (mi. i n . w Łowiczu,
Złakowie B o r o w y m koło Łowicza,
Nowogrodzie n a d Narwią, Muzeum
252
N
о
К
K u r p i o w s k i m w Myszyńcu). (Wg strukcję tradycyjnej izby k u j a w B i u l e t y n u Informacyjnego Zarządu skiej. (Wg i n f o r m a c j i d y r . H . KróliMuzeów n r 48).
kowskiej).
Wystawy
Wystawa pt. „Kultura artystycz
na wsi mazowieckiej" o t w a r t a była
w lipcu w gmachu warszawskiej
„Zachęty".
Scenariusz
wystawy
opracowany został p o d kątem prob
l e m u potrzeb estetycznych l u d u m a
zowieckiego oraz narodzin i rozwo
j u skłonności artystycznych. Temu
ogólnemu
założeniu podporządko
wano dobór i układ eksponatów. W
dziale wyrobów z drzewa znalazła
się zarówno rzeźba j a k meble i
narzędzia o interesujących formach.
Następne działy to: tkactwo, strój,
hafty, k o r o n k i , ceramika, w y c i n a n
ki,
pisanki,
ciasto
obrzędowe.
Ogółem pokazano ok. 300 ekspona
tów pochodzących przede wszyst
k i m z Muzeum K u l t u r y i Sztuki
Ludowej w Warszawie, które uczest
niczyło w organizowaniu wystawy
wraz z Wydziałem K u l t u r y W H N ,
M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz CBWA.
Komisarzem
wystawy
był m g r
A n t o n i Sledziewsfci. Katalog wysta
w y (Warszawa 1962, str. 27, 32 nlb.)
obejmuje: słowo wstępne d r a Ja
nusza
Łopuskiego,
wprowadzenie
w
problematykę wystawy
pióra
A n n y 'Chwierut, spis eksponatów
oraz 27 reprodukcji.
Twórczość malarską M a r i i Len
czewskiej zaprezentowało Muzeum
Górnośląskie w B y t o m i u n a w y
stawie otwartej w lipcu i sierpniu
pt. ,Wieś polska w obrazach M a r i i
Lenczewskiej". Pokazano prace ma
lowane olejno n a płótnie, n a szkle
i akwarele. Starannie wydany k a
talog (Katowice 1962, str. 60, 12
nlb.) zawiera wstęp m g r Barbary
Bazielich, życiorys i wspomnienia
m a l a r k i spisane przez nią samą,
fragmenty listów Lenczewskiej p i
sanych do Muzeum w B y t o m i u oraz
spis obrazów z komentarzami autor
k i objaśniającymi treść jej malo
wideł.
W sierpniu o t w a r t a była w Po
wiatowym Domu Kultury w Alek
sandrowie K u j a w s k i m wystawa prac
Współczesnych twórców ludowych
powiatu aleksandrowskiego.
Poka
zano rzeźby w drzewie Jana CentkoWskiego
и
Nieszawy,
Karola
Ziomko z Włocławka i Andrzeja
Rusoekiego z Ciechocinka oraz rzeź
by ceramiczne garncarza Aleksandra
Pulczyńskiego z Włocławka.
Wystawa prac kaszubskich arty
stów l u d o w y c h i amatorów zorga
nizowana została w sierpniu w sali
posiedzeń ratusza w
Wejherowie.
Wystawa zgromadziła hafty, cera
mikę, w y r o b y plecionkarskie, rzeź
b y w dirzewie i glinie. Powodzenie,
j a k i m cieszyła się wystawa wśród
społeczeństwa,
a
także
dążenie
organizatorów
do
propagowania
regionalnej twórczości artystycznej,
spowodowały
decyzję
Prezydium
P R N przeznaczenia d l a artystów l u
dowych stałej gabloty w ratuszu,
gdzie będą o n i kolejno w y s t a w i a l i
swe prace.
7 września w gmachu Nordiska
Museet w Sztokholmie odbyło się
otwarcie w y s t a w y polskiej sztuki
ludowej. Wystawa,
zorganizowana
przez warszawskie Muzeum K u l t u
r y i Sztuki Ludowej w ramach
polsko-skandynawsfciej
wymiany
k u l t u r a l n e j , obejmowała 269 ekspo
natów z zakresu rzeźby, malarstwa,
zdobnictwa
wnętrza,
ceramiki,
tkactwa i stroju.
Uzupełnieniem
eksponatów plastyki ludowej był
zestaw nagrań stu kilkudziesięciu
melodii i pieśni ludowych, opraco
wany przez prof. Mariana i J a d w i
gę
Sobieskich,
oraz
fotografie,
plansze i w y d a w n i c t w a poświęcone
sztuce ludowej. Polskich organiza
torów w y s t a w y reprezentował w
Sztokholmie d r Tadeusz Dellmat,
który wygłosił szereg odczytów n a
temat polskiej twórczości l u d o w e j ,
mi. i n . n a Uniwersytecie sztokholskirri. Po zamknięciu ekspozycji w
Sztokholmie wystawa
przewiezio
na została do Oslo, a następnie do
Kopenhagi.
Wystawa k u j a w s k i e j współczes
nej sztuki ludowej o t w a r t a była w
K o w a l i w m a j u br. Pokazano ekspo
naty ze Zbiorów Muzeum K u j a w
skiego, uzupełnione materiałami z
konkursu garncarskiego. Najliczniej
reprezentowane były działy: rzeźba
w drzewie, haft i fajans malowany
Wystawa
pt. „Sztuka ludowa
przez robotnice f a b r y k i w e Włoc
ławku. Eksponowano również m a krajów demokracji l u d o w e j " czyn
l o w a n k i n a papierze, pająki i w y na była w l o k a l u TPPR w Warsza
cinanki. Wystawiono także r e k o n - wie w e wrześniu i październiku.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df266f2028e550390168ef29c259a494.pdf
c57114030ee23d2a387abb830c275c11
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3440
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1981
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3225
Title
A name given to the resource
Kronika X 1980-III 1981 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.123-125
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
К
R
O
N
X 1980 -
Imprezy
i
folklorystyczne
regionalne
X — w L i m a n o w e j o d b y ł a się p o r a z
6 - t y „ L i m a n o w s k a slaza" coroczne spot
k a n i e muzyków, gawędziarzy,
śpiewa
k ó w oraz zespołów l u d o w y c h , których
w j ' s t e p y oceniało j u r y p o d p r z e w . p r o f .
R o m a n a Reinfussa. Zorganizowano
se
m i n a r i u m folklorystyczne dla instruktotorów zespołów rog. nowosądecczyzny.
К
III 1981
twórczości l u d o w e j K a s z u b , w k t ó r y m
udział wzięło 80 twórców.
Większość
nagród uzyskały h a f c i a r k i . Nagrodę
I
otrzymały:
Maria
Fortutiska. Helena
Grabowska,
Elżbiota Karpińska,
Ger
truda Przyborska (Tuchola),
Lookadia
Grzywacz,
Irena Muchowska,
Stefania
Polcyn,
Klara
Szwedowska,
Brygida
W i r k u s , K r y s t y n a Wróblewska (Chojni
ce), M a r i a K o p e ć ( K ę s o w o ) , I r e n a Mładanowicz (1'arzyn).
*
X
—
w
Wielu
(woj.
gdańskie)
zorganizowano
po raz trzeci
doroczny
T u r n i e j Gawędziarzy Kaszub i Kociewa.
I
n a g r . uzyskał Zdzisław D a w i d o w s k i
z Kiełpina.
*
23—25
I
o d b y ł y się
tradycyjne
„ Ż y w i e c k i e G o d y " w Ż y w c u , przegląd
zespołów o b r z e d o w j ' c h
i kolędniczych
z P o d b e s k i d z i a . O k . 30 zespołów z L a l i k ,
Przyborowa,
Porąbki, Jelośni, K o r b i o lowa, Żabnicy, K o n i a k o w a i Istebnej.
W
M u z e u m w Żywcu
zorganizo
wano
wystawę
masek
obrzędowych,
Wykonanych
przez
twórców
z
Lalik
i Żabnicy.
*
19—23 I I — w rzeszowskim W D К
o d b y ł o się p i ą t e ogólnopolskie f o r u m
f o l k l o r y s t y c z n e . W t y m s a m y m ezasie,
także p o raz piąty, W D K zorganizował
k o n k u r s „Obrzędy i zwyczaje związano
z pracą".
*
Konkursy i
wystawy
3. X — w O p o c z n i e S p - n i a P r a c y
Rękodzieła L u d . i Artystycznego „Opoczn i a n k a " zorganizowała k o n k u r s n a w y
cinanki i ozdoby
z p a p i e r u i bibuły.
Udział wzięły 62 osoby. Nagr. I otrzymały
Małgorzata K o s k a z Międzyborza, K a t a
r z y n a S y n o w i e c z W o l i Zalężnoj i R o z a l i a
W i j a t a z Opoczna. Przyznano 8 nagród L I
i 5 I I I .
16. X
—
również
„Opocznianka"
zorganizowała
konkurs na kraszanki
i p i s a n k i opoczyńskie, w których uczestni
czyło 30 osób. N a g r o d ę I
otrzymały:
M a r i a J o b c z y k (Bielowice), J a n i n a K o neczna,
Zofia
Koneozna
(Zanborzów),
Aniela Matuszczak
(Brudzowice),
Ro
zalia Miśkiewicz, M a r i a n n a Pacan, Z o f i a
P a c a n , S t e f a n i a P o k o r a , Teresa Stępień,
M a r i a W i l k (Bielowice).
11. X I — w M u z e u m R e g i o n a l n y m
o t w a r t o wystawę p r a c z o b u konkursów.
*
"w
5. X — w
Chojnicach
Muzeum
Regionalnym
rozstrzygnięto k o n k u r s
A
(2. X — w K r a k o w i e o t w a r t o
X
Międzynarodowo Bionnalo Lelek Rogion a l n y c h . 4 8 wystawców reprezentowało
Polskę. I n d i o , Rumunię, Tajlandię, W i e l
ką B r y t a n i ę , Australię, Bułgarię, Turcję,
Czechosłowację, Hiszpanię, N o p a l , I r a k ,
Ekwador,
Kanadę,
ZSRR
(Łotewska
S R R ) , Jugosławię, C y p r . Finlandię, W i o
chy, Brazylię. J u r y p o d przow.
prof,
d r R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y
— Złote, Srebrno i Brązowo P a v i e Pióra.
W kat. lalek regionalnych nagr. I uzyska
ły O i i l d t r u s t z I n d i i i Spółdzielnia i m .
St. Wyspiańskiego z K r a k o w a ; nagr. I I
p. M a r g a n l o s c u Florieica z
Rumunii
i
Spółdz.
„Millenium'',
z
Krakowa;
nagr. I I I Instituto Andino do
Artes
Populares
z
Ekwadoru,
p.
Schoena
MacLeod z W l k . Brytanii i p. Lucyna
Michniuk z Krakowa.
W k a t . l a l o k s t y l i z o w a n y c h — Zło
t y m Piórom nagrodzono
Stowarzyszenie
Mistrzów S z t u k i L u d o w e j
z Bułgarii;
Srebrno Pióro o t r z y m a l i Kiszyniowskio
Z^odnoczenio
Przedsiębiorstw C h e m . z
Mołdawii i I b r a h i m A I - H a l f c d i z I r a k u .
N a g r o d ę specjalną M i n i s t r a K u l t u r y
i
Sztuki
przyznano
Spółdziolni
im.
Stanisława Wyspiańskiego
za l a l k i
w
s t r o j a c h k r a k o w s k i c h i L a c h ó w sądec
kich.
Dla
mającogo
powstać
Muzoum
Lalek
Regionalnych
ofiarowali
swoje
kolekcje wystawcy z I n d i i i p. Margaritescu Fiorjcica.
*
1 8 . X . —• w z a b y t k o w y m
spichrzu
n a toronio skansonu M u z o u m W s i Ra
domskiej o t w a r t o wystawę „Rzoźbiarzo
Puszczy Kozionickiej".
*
20.X — w Państwowym
Muzoum
Etnograficznym w Warszawie
otwarto
wystawę „85 lat r u c h u ludowego
-—
historia, kultura, sztuka". Obok
wy
tworów ludowej k u l t u r y pokazano obrazy
o tematyce wiejskiej (m. i n . Kotsisa,
Giorymskiego, E j s m o n t a , Pronaszki) oraz
dokumenty
historyczne
dot.
ruchów
społecznych
i
politycznych
na wsi.
*
2 2 — 2 3 . X — Spółdzielnia
„Mille
n i u m " z K r a k o w a zorganizowała w N o
w y m T a r g u I I ogólnopolski k o n k u r s n a
zabawkę ludową, n a którym
oceniano
378 prac (181 zabawek
d r o w n , i 197
coram.).
Jury
p o d przew.
prof,
dr
R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y .
Za zabawki drewniane nagr. I o t r z y m a l i
Władysław
Sikora
i
Józef
Rumiak
( L a c h o w i c e ) , E m i l i a Leśniak (Stryszów),
Stanisław
Naróg
(Żołynia); nagr.
I I
uzyskali
Teofil
Szczygieł,
Kazimierz
Szczygieł i A n d r z e j S i k o r a ( L a c h o w i c o ) ;
p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I i 5 w y r ó ż n i o ń .
Za z a b a w k i ceramiczno I nagrody n i o
przyznano,
I I otrzymała
Władysława
P r u c n a l z M e d y n i Głogowskiej; przyzna
no 6 nagród I I I i 5 wyróżnioń. N a k o n
k u r s i e przoważaly t r a d y c y j n o f o r m y zabawok.
2 0 . X — w Gdańsku o t w a r t o w y
stawę „ R y b a k i jego p r a c a w rzeźbie
i m a l a r s t w i e n a s z k l e " , n a któroj pokaza
no prace 37 t w ó r c ó w w o j . gdańskioge-
20.X — w Bydgoskim D o m u K u l Ьату o d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y l u d o w e j
regionu,
wzbogacona
eksponatami
ze
zbiorów
Muzeum
Etnograficznego
w
Toruniu.
27.X — w
Muzoum
i m . Włady
sława O r k a n a w R a b c e rozstrzygnięto
k o n k u r s n a nowosądeckie k a p l i c z k i d r e w
n i a n e , w k t ó r y m wzięło udział 3 1 rzeź
biarzy.
Jury
przyznało
nagrody.
I
u z y s k a l i : Józof C i t a k ( K r y n i c a ) , P i o t r
Kożuch (Paszyn) i J a n Ligas (Ochotnica
Dolna); nagr. I I o t r z y m a l i :
Andrzej
Drożdż
(Paszyn),
Stanisław
Fałtyn
(Szczawa), Władysław Łukaszczyk ( M u
rzasichle), Zenon Miczołek, Mieczysław
Piwko
i Stanisław P o r ę b a
(Paszyn);
n a g r . I I I : Stanisław O l e k s y
(Paszyn)
i Piotr Piotrowski
(Rabka).
N a k o n k u r s nadesłano głównie k a
p l i c z k i szafkowe, w t y m wiole zminia
t u r y z o w a n y c h . W i d o c z n a b y ł a skłonność
do
nadmiernej
dekoracji
snycerskiej
i malarskiej.
X — w warszawskiej „Starej Pro
c h o w n i " czynna była w y s t a w a c e r a m i k i
dzioci z B a r l i n k a .
*
9 . X I — w K i e l c a c h Oddział Stow.
PAX
zorganizował pokonkursową w y
stawę współczesnej l u d o w o j s z t u k i sa
k r a l n e j . W dziale rzeźby (40 uczestni
ków) nagr. I otrzymał Grzegorz Król
(Pilczyca); nagr. I I Tadeusz Żak (Niew a c h l o w o ) ; n a g r . I I I Stanisław P i w o r i s k i
(Kozienice) i Władysław
Gruszczyński
(Radom).
W
ków)
I
dziale c e r a m i k i f i g . (11 uczestni
nagr. uzyskał Tadeusz
Poletek
123
�(Ostrowiec); I I nie p r z y z n a n o ; I I I uzys
k a l i Stefan Sowiński (Chałupki), Stefan
K w a p i s z (Rędocin) i Elżbieta K l i m c z a k
(Obice).
W d z i a l e k o w a l s t w a (5 u c z e s t n i k ó w )
t r z y równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i :
Franciszek Góra (Wólka
Leśniowska),
K r z y s z t o f J a k u b i a k (Rajoc) i A n t o n i
Moćko (Oblęgorek).
W d z i a l e m a l a r s t w a (6 u c z e s t n i k ó w )
przyznano
tylko
wyróżnienia.
*
k ó w nadesłało, o b o k eksponatów, o p i s y
z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i d o
rocznymi i rodzinnymi.
*
X I I — Muzeum
Etnograficzne
w
K r a k o w i e zorganizowało wystawę p o l
skiej g r a f i k i ludowej. Pokazano drzewo
ryty, miedzioryty, klocki drzeworytnicze
ze z b i o r ó w M u z e u m i B i b l i o t o k i J a g i e l l o ń
skiej.
*
X I — w Ł o m ż y ń s k i m M u z e u m Ok r ę g o w y m c z y n n a była w y s t a w a , ,Rzeźba
i T k a n i n a K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielo
n e j " ze z b i o r ó w M u z e u m .
*
7 . X I I — otwarto w Muzeum Histo
rycznym
w
Krakowie
pokonkursową
wystawę szopek k r a k o w s k i c h . N a k o n
k u r s , X X X V I I I z k o l e i , zgłoszono 59
szopek. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m Sławo
mira
Wojaka
przyznało
w
kategorii
szopek dużych I n a g r o d y —
Janowi
Malikowi,
Zygmuntowi
Grabarskiemu
i
Bronisławowi
Piącikowi;
nagr.
I I
o t r z y m a l i —• T a d e u s z G i l l o r t , S t a n i s ł a w
Paczyński, Włodzimierz Łesyk i Wło
dzimierz M a l i k ; nagr. H I —
Tomasz
Kawecki,
Tadeusz
Żrairek
i
Witold
Głuch.
W k a t e g o r i i szopek średnich nagrodę
I
uzyskali —
Kazimierz
Stopiński,
A n t o n i Wołek, Maciej M o s z e w ; nagrodę
I I — Z b i g n i e w Gillort, D a r i u s z Czyż,
Kazimierz
Rozpędzik, Janusz
Rozpęd z i k ; nagrodę I I Tadeusz G i l l e r t , M a r i a n
Windyka i Adam Kudas.
W k a t e g o r i i szopek małych nagrodę
I
u z y s k a l i : Stanisław M a l i k i R o m a n
S o c h a c k i ; nagrodę I I Aleksandor B a r a n ,
R y s z a r d K i j a k , M a r i a n Dłużewski, Z d z i
sław D u d z i k i A d a m K u d a s ; n a g r o d ę I I I
Wiosław Barczewski, Z y g m u n t Grabar
s k i , J a c e k Głuch, Wiesław M n i c h , W ł a
dysław K r o m k a , K r z y s z t o f B i r g i e l .
P r z y z n a n o n a g r o d y w g r u p i e mło
dzieżowej, I — W i t o l d o w i K a w e c k i e m u
i Januszowi Toporowi; I I —
Tomaszowi
G i l l e r t o w i oraz cztery wyróżnienia. N a
g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a 8 - l e t n i a M a
gdalena Moszew.
*
X I I — Muzeum i Park
Etnogra
ficzny w Sierpcu — wystawa „Sztuka
ludowa Kurpiowskiej Puszczy Zielonej"
(ze
zbiorów M u z e u m
Okręgowego
w
Łomży).
*
14.1 — M u z o u m E t n o g r a f i c z n e
w
W a r s z a w i e zorganizowało wystawę „ R ę
kodzieło l u d o w e w
30-leciu Cepelii".
Pokazano
rzeźbę,
ceramikę,
plastykę
obrzędową,
ozdoby
wnętrz,
tkaniny,
s t r o j o — z a r ó w n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h
j a k i w y t w a r z a n e obecnie. O b o k wyrobów
l u d o w y c h t w ó r c ó w z n a l a z ł y się n a w y
stawie adaptacje s z t u k i ludowej w zdob
nictwie i modzie. Komisarzem w y s t a w y
była H a l i n a Olędzka, scenariusz opraco
wała Bożena Gołcz.
*
7.1 — w g o r z o w s k i m M u z e u m Okrę
g o w y m c z y n n a była w y s t a w a ludowego
h a f t u ukraińskiego. K i l k u n a s t u autorów
n a d e s ł a ł o 129 p r a c — r ę c z n i k i o z d o b n e ,
serwety,
obrusy,
koszulo,
haftowane
przeważnie t r a d y c y j n y m ściegiem k r z y
ż y k o w y m n a płótnio, z
zachowaniem
starych motywów ludowych. Przyznano
n a g r o d y : I otrzymała Stefania Korzyńska
(Międzychód); I I K r y s t y n a Kiczorowska-Wijura
(Gdańsk-Oliwa);
I I I
Agafia
Gryćko (Rusinowo k . Wałcza) i Zenobia
C h o m a (Sępopol).
*
17.11 — w S t a r e j K o r d e g a r d z i e
w
Warszawie
Muzoum
Etnograficzne
w
T o r u n i u pokazało wystawę „ Ż y c i e i twór
czość J a n a K o c h a n o w s k i e g o
w rzeźbie
i malarstwie l u d o w y m na szkle".
K a w e c k i (Smogorzew) i Józef Opyrchał
(Dziewin).
Przyznano
3
wyróżnienia.
T k a n i n y nadesłało 22 a u t o r ó w . I n a
grody
nie przyznano;
I I
otrzymały:
Regina K r u p o w i c z (Białystok), Regina
Masełbas ( W a s i l ó w k a ) , L e o n a r d a O l c h a nowska (Białystok); I I I J a n i n a B u r a c z y k
(Korycin)
i
Romualda
Puzanowska
(Marchlówka). P r z y z n a n o 4 wyróżnienia.
I I I — w Muzeum Regionalnym w
K o z i e n i c a c h c z y n n a była w y s t a w a po
k o n k u r s o w a „ K o ń w życiu i t r a d y c j i
ludowej
mieszkańców Puszczy
Kozien i c k i e j " , n a której p o k a z a n o rzeźby 11
twórców.
Wystawy
amatorów
14.X — w T u r k u czynna była w y
s t a w a p o ogólnopolskim k o n k u r s i e nie
profesjonalnej
twórczości t k a c k i e j . N a
k o n k u r s nadesłano t k a n i n y o
bardzo
zróżnicowanym charakterze, o d klasycz
nych ludowych dywanów
dwuosnowow y c h z białostockiego, p o prace o pozio
m i e d o b r e j t k a n i n y z a w o d o w e j . Osobną
grupę stanowiła twórczość dzieci. W t e j
s y t u a c j i n a g r o d y p r z y z n a n o w czterech
różnych k a t e g o r i a c h : 1. „ p r a c nawiązują
c y c h d o hasła p r z e g l ą d u " . N a g r o d ę
I
( Z ł o t y T u r ) uzyskał B o g d a n
Lachowicz
(Niedzica); I I (Srebrny T u r ) K r y s t y n a
Bródniak ( K o w a r y ) ; I I I (Brązowy T u r )
A n n a Sąda (Pruszcz G d a ń s k i ) ; 2. „ T e
matów d o w o l n y c h " . Nagrodę I otrzymał
Lech
Kręgielski (Elbląg); I I
Gwidon
Grzegorz Świątkowski (Białystok); I I I
G e r t r u d a Świąfcecka ( N y s a ) ; 3 . „ P r a c
l u d o w y c h " . N a g r o d a I uzyskała R o m u a l
d a P u z a n o w s k a (Marchlówka, w o j . biało
stockie), I I Felicja Malewicka (Nowop o l n a , w o j . białostockie); I I I W a n d a
OlchaDOwska ( J a n ó w ) ; 4. „ J u n i o r ó w " .
N a g r o d y otrzymały Bogusława Dzioszko,
L u c y n a Puzanowska (Marchlówka) i J u
styna
Woźniak
(7 l a t ) z
Poznania.
*
13—16. X I — w e wrocławskim D o
m u K u l t u r y o d b y ł y się d o r o c z n e s p o t k a
n i a r o d z i n muzykujących. W t y m r o k u
zorganizowano
równocześnie
wystawę
malujących r o d z i n .
*
6 . X I I — w rzeszowskim D o m u K u l
tury
o t w a r t o pokonkursową
wystawę
c e r a m i k i l u d o w e j , zorganizowaną przez
Spółdzielnię Rękodzieła L u d o w e g o i A r
tystycznego „Cepelia" z Warszawy i Le
żajska. N a g r o d y I u z y s k a l i : J a n K o t ,
J a n Gąsior ( M e d y n i a Głogowska), K a
zimierz Czuba (Łążek Ordynacki).
Z a ceramikę figuralną I
nagrodę
przyznano Władysławie Prucnal (Medy
nia Głogowska); I I o t r z y m a l i : Kazimierz
Chorzępa ( M e d y n i a Głogowska), W a l e n t y
Grzesik, I g n a c y Ożóg i Bolesław P a n e k
(Zalesie). P r z y z n a n o
6 nagród I I I i 2
wyróżnienia.
N a g r o d y spocjalne za d e b i u t o t r z y
m a l i : Franciszek Malicki (Pogwizdów),
Marian
Plizga
(Medynia
Głogowska),
Z o f i a Piekło ( P o g w i z d ó w ) , i Bolesław
P a n e k (Zalesie).
*
X I I — w M u z e u m Okręgowym w
Piotrkowie Trybunalskim otwarto po
konkursową wystawę p l a s t y k i obrzędo
w e j w o j . p i o t r k o w s k i e g o . 100 u c z e s t n i
124
20.11 — w Z a m k u L u b e l s k i m ot
warto
wystawę
malowanego
fajansu
włocławskiego.
*
1 3 . I I I —• w M u z e u m
Etnograficz
n y m w T o r u n i u o t w a r t o pokonkursową
wystawę
„Wisła
w
sztuce
ludowej".
Prace oceniano w trzech grupach
—
m a l a r s t w a (przew. j u r y B a r b a r a Zagórna-Tężycka), rzeźby (przew.
Aleksander
Jackowski) i t k a n i n y (przew.
Bożena
Gołcz).
Z a rzeźby i płaskorzeźby (79 uczest
ników) I nagrody n i e przyznano;
I I
uzyskali
Jarosław
Furgała
(Polwica)
i Alfreda Krajewska (Zawidz Kościelny);
I I I J a n K r a j e w s k i (Zawidz Kościelny),
A n t o n i Kamiński ( K u t n o ) , J a n i n a Gozd e c k a ( O d r o w ą ż ) . P r z y z n a n o 10 wyTÓż.
nieri.
W dziale m a l a r s t w a (27 autorów)
nagrody
I
otrzymali: Janina
Jarosz
i Zdzisław W a l c z a k (Zakopane); I I —
A n n a Bińkuńska ( W r o c ł a w ) ; TIT — J a n
16.XI — w
Galerii
„Awangarda"
we
Wrocławiu otwarto I I I Triennale
P l a s t y k i Nieprofesjonalnej
zorganizowa
ne przez C e n t r a l n y Ośrodek M e t o d y k i
U p o w s z e c h n i a n i a K u l t u r y . Spośród k i l
k u n a s t u tysięcy obrazów, rzeźb i g r a f i k
zgromadzonych n a w y s t a w a c h między
wojewódzkich w Częstochowie,
Łodzi,
P o z n a n i u , Szczecinie, L u b l i n i e , K o n i n i e ,
Krośnie i Olsztynie, w y b r a n o o k . 500
p r a c . Wśród 244 n a z w i s k uczestników
p o j a w i ł o się 160 n o w y c h .
W e Wrocławiu organizatorem
był
Wojewódzki
D o m Kultury.
Komisa
rzami wystawy
byli Zofia
Bisiakowa
( C O M U K ) i Aleksander J a c k o w s k i (IS
P A N ) . Wydano katalog, plakat (oparty
n a obrazie Bronisława K r a w c z u k a „ G l i
wice w zimie").
W k w i e t n i u i m a j u 1981 r. w y b r a n e
prace
zostały
pokazane
w
Muzeum
Etnograficznym w Krakowie.
*
X / X I — w Muzeum
Etnograficz
n y m w K r a k o w i e zorganizowano wystawę
�grafiki Jana
„Katowice".
Nowaka,
sztygara
kopalni
*
X I / X I I — Muzeum Miasta Zgierza
— w y s t a w a m a l a r s t w a , rzeźby i g r a f i k i
Władysława Rząba.
*
20.11 — w G r o d z i s k u M a z o w i e c k i m
w klubie ,,Disco" i w pruszkowskim
D o m u K u l t u r y czynna była
wystawa
a k w a r e l i rysunków „ n a i w n e g o " a r t y s t y
Stanisława D u t k i e w i c z a .
Inne
W d n i a c h 2 2 — 2 4 września 1980 r.
w K r a k o w i e miało miejsce L V I W a l n e
Zgromadzenia Delegatów Polskiego To
warzystwa
Ludoznawczego,
połączone
z sesją n a u k o w ą d e d y k o w a n ą p r o f , d r
R o m a n o w i Reinfu3sowi z o k a z j i 5 0 - l o c i a
p r a c y n a u k o w e j i 70-tej rocznicy uro
dzin.
W p i e r w s z e j części sesji p r z e d s t a w i o
n o działalność p r o f . R e m f u s s a w K a
tedrze
Etnografii UMCS
w Lublinio
(mgr Alfred Gauda), w Pracowni D o k u
mentacji Polskiej S z t u k i Ludowej I n s t y
t u t u S z t u k i P A N (dr E w a Fryś-Pietraszk o w a ) , w zakresie o c h r o n y
twórczości
l u d o w e j ( m g r J a n i n a Glanowska), jego
wkład w rozwój myśli
skansenowskiej
w Polsce ( d r J e r z y Czajkowski)
oraz
w
badaniach
karpackich
(dr
Anna
Kowalska-Lewicka).
N a d r u g ą część s e s j i z ł o ż y ł y s i ę
referaty:
E.
F r y ś - P i et r a s z k o w e j
(nt.
inspirowania twórców ludowych) i d r
J . Czajkowskiego, ( n t . ochrony budow
n i c t w a ludowego)
oraz
dyskusja n a d
współczesnymi p r o b l e m a m i k u l t u r y l u
dowej .
W programie wycieczki zorganizowa
nej d l a uczestników z j a z d u było zwiodzanie muzeów r e g i o n a l n y c h w Myśleni
cach i Dobczycach,* cmentarza w Dzieka
nowicach, (ludowe
rzeźby
kamienne),
z d o b i o n y c h k w i a t a m i z bibuły i pająkami
domów
w
Skomielnej
Czarnej
oraz
kościoła i p r a c o w n i rzeźbiarskiej Józefa
W r o n y w T o k a r n i , a także
wystawy
współczesnej
twórczości l u d o w o j w o j .
krakowskiego, zorganizowanej
w
Dob
czycach przez nowo powstały w K r a k o
wie Oddział Stowarzyszenia
Twórców
Ludowych.
O r g a n i z a t o r a m i i m p r e z y b y ł Oddział
K r a k o w s k i Polskiego Towarzystwa Ludo
znawczego oraz Zarząd Oddziału
Pla
cówek P A N w K r a k o w i e p r z y w y d a t n e j
pomocy
Wydziału
Kultury
i Sztuki
Urzędu m i a s t a K r a k o w a .
7,8.X — w Gołubiu k . Kościerzyny
obradowała
ogólnopolska
konferencja
skansenowska. Po referatach n a t e m a t
działalności skansenów i o c h r o n y i s t n i e
jącego jeszczo b u d o w n i c t w a
ludowego
d y s k u s j a d o t y c z y ł a s y t u a c j i skansenów,
z reguły n i o d o f i n a n s o w a n y c h , p o z b a w i o
nych
zaplecza
technicznego,
środków
t r a n s p o r t u i t p . W e w n i o s k a c h znalazły
się m . i n . p o s t u l a t y o p r a c o w a n i a k o m
pleksowych
programów
(krajowego
i
regionalnych)
ochrony
zabytków b u
downictwa ludowego, reaktywowania i
zwiększenia
roli
Rady
Programowej
•Min. K u l t u r y i Sztuki przy opracowaniu
i podejmowaniu zasadniczych
decyzji,
stworzenia podstaw prawno-organizacyj
n y c h d l a skajisonów i r o z s z e r z e n i a i c h
sieci, podnoszenia k w a l i f i k a c j i p r a c o w n i
ków. W n i o s k i t o p o s t a n o w i o n o przedsta
wić M i n . K u l t u r y i S z t u k i i gdańskiemu
zespołowi p o s e l s k i e m u .
*
1 7 . X — o d b y ł o się p o s i e d z e n i e P o d
komisji
Kultury
i Sztuki N K
ZSL
poświęcone p r o b l e m o m twórczości i k u l
tury
ludowej. Uznano
za
konieczne
podjęcie działalności w celu
ochrony
zanikającej
kultury
tradycyjnej.
Za
jedną z najważniejszych u z n a n o potrzebę
uregulowania sytuacji twórcy ludowego
(zapewnienie
praw
a u t o r s k i c h , możli
wości kształcenia uczniów, objęcie świad
c z e n i a m i e m e r y t a l n y m i m u z y k ó w i śpiowaków).
*
1 1 . X I I — w Tczewie D o m K u l t u r y
zorganizował zjazd twórców l u d o w y c h
z i e m i gdańskiej. Podczas z j a z d u
Rada
Programowa
S T L przyznała
doroczną
nagrodę i m . T e o d o r y i I z y d o r a G u l g o w s k i c h , ufundowaną p r z e z Copolię w o j .
gdańskiego, Stanisławowi R o k o w s k i e m u ,
zabawkarzowi z Więcków.
*
XII — w
Wałbrzychu
rozstrzyg
nięto
turniej
poetycki
i
plastyczny
„ O Złotą Lampkę Górniczą" w którym
w z i ę ł o udział o k . 4 5 0 osób.
Nagrody
p r z y z n a n o m . i n . za twórczość poetycką,
malarstwo (profesjonalne i amatorskie),
za u t w o r y o t e m a t y c e górniczej.
*
Indywidualne Nagrody Artystyczne
i m . J a n a P o c k a za r o k 1980 o t r z y m a l i :
Bronisław C u k i e r z Z a k o p a n e g o , k o w a l ,
przez d w i e k a d e n c j e prezes Z G S T L ;
Stanisław D e n k i e w i c z z J o d l n i Kościelnej
( r a d o m s k i e ) , rzeźbiarz, w i o l o l o t n i czło
nek Z G S T L ; W o j c i e c h D r a k ( u r . 1896 r.)
z Wierzbowej
(przemyskie),
rzeźbiarz;
Aleksander Fijałkowski z Przybysławic
(lubelskie),
rzeźbiarz;
współzałożyciel,
obecnie
wiceprezes Z G
STL; Maria,
Franciszek i Barbara Jancowie z Zabrzeża (nowosądeckie), r o d z i n a zajmująca
się s z y c i o m i z d o b i e n i e m s t r o j u góral
skiego ; A n t o n i K r a s z e w s k i z Czarnej W s i
Kościelnej (białostockie), g a r n c a r z ; A l
freda Magdziak
z Sitańca
(zamojskie),
p o e t k a , w y c i n a n k a r k a i p i s a n k a r k a ; Józef
Sowa z Piątkowej (rzeszowskio), c y m b a
l i s t a , członek k a p e l i S o w ó w i
Roman
Zaparzalka
z Rzepiennika
Biskupiego
(tarnowskie), garncarz.
N a g r o d ę zespołową p r z y z n a n o k a p e l i
ludowej z Bachorza (przemyskie) istnie
jącej o d 1945 r .
*
N a g r o d y „ P r o f i l ó w " za r o k 1980,
przyznawane
za
wybitno
osiągnięcia
twórcze
i
inicjatywę
w
działalności
społoczno-kulturalnej
otrzymali m . i n .
Andrzej
Tkacz
(Sandomierz)
z a cało
kształt twórczości rzeźbiarskiej i wysoką
rangę prac oraz k a p e l a l u d o w a „ S t a c h y "
(Krośniońskio h u t y szkła) z a k u l t y w o w a
nie tradycji regionalnych i popularyzo
wanie sztuki ludowoj.
I I I —• w G a l e r i i a r t y s t y p l a s t y k a
Loszka D u t k i „ L a m u s " w Pisarach p o d
K r a k o w e m o d b y ł się k o l e j n y k o n k u r s
m a s e k współczesnych, połączony z w y
stawą, n a d e s ł a n y c h o k s p o n a l ó w i j a k
z a w s z o —• w e r n i s a ż , w k t ó r y m w z i ę l i u dział, o b o k m i e j s c o w e j ludności, takżo
l i c z n i goście z K r a k o w a .
Przeważały
m a s k i w y k o n a n e przez artystów plasty
k ó w , n i e k i e d y b a r d z o interesujące w p o
mysłach. N a g r o d y
otrzymali w t y m
dziale artyści p l a s t y c y D a n u t a U r b a
nowicz (maski z ciasta), B a r b a r a Kępska
i Stanisław Wałach. Spośród t w ó r c ó w
m a s e k l u d o w y c h n a g r o d z o n o Stanisława
S k r z y p ona.
*
2 5 . X — 2 0 - 1 — w Norymberdze czyn
na była w y s t a w a s z t u k i naiwnej z Polski,
w t y m rzeźby l u d o w o j .
*
1 3 . — 2 7 . X I — w berlińskim Ośrodku
Informacj i i K u l t u r y Polskiej
(NRD)
pokazano wystawę „Polski haft l u d o w y "
ze
zbiorów
Muzeum
Etnograficznego
w T o r u n i u , której scenariusz opracowała
A l e k s a n d r a Szabla.
20 X I I 8 0 — 6 I 8 1 . W M o n t e C a t i n i
Terne (Włochy) galeria L a Feluca po
k a z a ł a w y s t a w ę p o l s k i e j w y c i n a n k i ze
zbiorów M u z e u m E t n o g r . w T o r u n i u .
125
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fded2b62cf07f222cfa165507a14f7f8.pdf
b09a9b9c625c37d1049ea0dd8a7b3cee
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1661
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2000
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1536
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.3-4
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XLIV
Zeszyt 1-2
Warszawa
2000
�REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA
Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka,
Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105
Email: red.etno@iaepan.edn.pl
Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Łukasz Smyrski
Zdjęcie na okładce przedstawia kobiety spożywające posiłek
w czasie rytualnej ofiary Kurban, Bułgaria (1990).
(Fot. Łukasz Smyrski)
Tłumaczenia streszczeń angielskich: Anna Kuczyńska-Skrzypek
Korekta: Redakcja i Autorzy
Wydanie publikacji zostało dofinansowane
przez Komitet Badań Naukowych
Etnografia Polska © Copyright 2000. All Rights Reserved
All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska
Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences;
in IBZ-CD-ROM; IBR-International Bibliography ofBook Reviews of Scholarly Literature;
IBR - CD-ROM
Printed in Poland
PL ISSN 0071-1861
Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality
Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 6314518, 631 41 37, 0 605 115 592
Drukarnia: PUIP, Jachranka 94
Zam. nr 45. Objętość ark. wyd. 20. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g
�SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Część I
Barbara Olszewska-Dyoniziak - Co to jest postmodernizm w antropologii?
Postmodernism in anthropology - what does it mean?
Ryszard T o m i c k i - IbéricaFrankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza
Frankowskiego baskijską kulturą ludową
Ibérica Frankowsciana. Contribution to the problem of Eugeniusz Frankowski's interest
in the Basque folk culture
I w o n a K a b z i ń s k a - Między grupą etniczną a narodem
Between ethnic group and nation
K a t a r z y n a W r z e s i ń s k a - Problem mniejszości białoruskiej w publicystyce konser
watystów poznańskich w latach 1918-1939
The problem of the Belarussian minority in Poland in the publications of the Poznań
conservatives in the years 1918-1939
D a g n o s ł a w Dem ski - „Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do
badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat
śmierci
"Most important is to remember..." Cemetery as a source for research on collective
identity and representations of death. The case of a village community in Belarussia
Agata W i ś n i e w s k a - Proces kształtowania się i rozwoju tożsamości etnicznej mieszkań
ców Wierszyny (Syberia środkowa)
Formation and development of ethnic identity of the inhabitants of the village of
Wier szyna (central Siberia)
A n n a Z i e l i ń s k a - Ziemiaństwo polskie w Republice Litewskiej wobec języka polskiego
(okres międzywojenny). Uwagi wstępne
Polish landed gentry in the Republic of Lithuania and their attitude to Polish language
R a f a ł Beszterda - Rodzina Szulców
The Szulc family
5
14
15
37
39
60
63
78
79
97
99
114
115
124
125
138
Część II
Anna U r b a ń s k a - Kult bohatera religijnego na przykładzie świętego Wojciecha . . .
Cult of religious hero. The case of St. Adalbert
Magdalena P r o s i ń s k a - Papież chodzi po Podhalu
Wanders Holy Father in Podhale
J a r o s ł a w K o l c z y ń s k i - Ofiara z człowieka. Wspomnienie trzech wydarzeń z końca
XIX i początków XX wieku w podgórskich wsiach w Polsce
Human sacrifice. Memory of three events from the end of the \9 and the beginning of
the 20 century in the villages in southern Poland
139
154
155
170
173
tk
iA
190
ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA
A n d r z e j W o ź n i a k - Czasopismo kaukaskiej Polonii
Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999,
— ss. 256 - Iwona Kabzińska
10
193
197
�Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku,
Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 - Iwona Kabzińska
Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited
by Janusz Mucha, East European Monographs, No DXII, Distributed by Columbia
University Press, New York 1999, ss. 274 - Iwona Kabzińska
Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomani, the Gold Miners and the Amazon,
Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 - Magdalena Krysińska-Kałużna
Belorusy, B.K. Bondarćik, R.A. Grigor'eva, M.F. Pilipenko (red.), Moskva 1998, seria
„Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych
- Iwona Kabzińska
„Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego,
ss. 274 - Iwona Kabzińska
Miscellanea Ethnomusicologica Ludovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. XLIV: 1999,
nr 2, ss. 173 - Ewa Dahlig
198
200
201
202
203
205
KRONIKA
Wystawa Fotograficzna „Święty Wojciech w polskiej kulturze ludowej", 18.04 - 04.05.2000,
Centrum Kultury „Zamek" w Poznaniu - Anna Urbańska
Na nowo odczytanie/na nowo pisanie, czyli amerykańskie i europejskie badania slawistyczne
u schyłku wieku - Anna Brzozowska-Krajka
Międzynarodowe Sympozjum „Folkloryzm na przełomie stuleci" („Folklorizmus na prelome
storoći"), Bratysława - Bańska Bystrzyca, 10-12 listopada 1999 - Violetta Przerembska
Pobyt naukowy w Bambergu - Agnieszka Szczepaniak
Sara - królowa wędrowców. Święto w Saintes-Maries-de-la-Mer, Prowansja - Inga Kuźma
209
210
215
217
220
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f572c8eb3ac9b794e889d5bae8b689a.pdf
1d2d949602140bd394b4d6917165bbae
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4492
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4177
Title
A name given to the resource
Spis tresci/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 - pierwsze strony
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�TREŚĆ
Longin
Malicki
Sztuka
tle
ludowa
Pomorza
zbiorów
Muzeum
Gdańskiego
na
Pomorskiego
w
Gdańsku
Feliks Markowski
Zabytki
fiach
Feliks Markowski
Bolduan
Ziemi
Wiktora
Architektura
w
Tadeusz
131
pracach
Kaszubskiej
w
litogra
Gosienieckiego
ludowa
Katedry
Polski
.
176
północnej
Architektury
i
Pla
n o w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Gdańskiej
181
Materiały do
Slowińców
184
bibliografii
sztuki
ludowej
RECENZJE
Maria
Przeździecka
Ksawery
Piwocki
Wilhelm
Gaerte:
Volksglaube
uchtum
Ostpreussens
Roman
Reinfuss
ka ludowa
und
i J a n Swiderski:
w Polsce"
Bra
185
„Sztu
185
kronika
187
summary of articles
189
Pe3K>Me
191
Na okładce Gryf
„skrzypiec
diabelskich",
zdobiony
drewnianą
maszkarą.
Miechucino,
pow. Kartuzy.
Wl. Muzeum
Pomorskiego
w Gdańsku. Fot.
Adam
Podlewski.
Na stronie
tytułowej: Gołąbek, drzewo,
papier.
Mirachowo,
pow.
Kartuzy.
Fot. Adam
Podlewski.
'A',
'ose
�polska sztuka ludowa
K W A R T A L N I K
I N S T Y T U T U
S Z T U K I
P A N
R O K
X V I
1 9 6 2
NR
3
�KOMITET
REDAKCYJNY
Mgr Aleksander Jackowski,
dr Kazimierz Pietkiewicz,
prof, d r K s a w e r y P i wódki,
prof, d r R o m a n Rednfussi,
prof, d r T a d e u s z S e w e r y n .
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
Aleksander Jackowski, za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go: prof, d r R o m a n R e i n fuss,
sekretarz
redakcji
i
redaktor
działu:
mgr
Jadwiga
Jarnuszkiewicz,
r e d a k t o r działu: m g r Antna
Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h
niczny : Maria Klukowska,
okładka i układ g r a f i c z n y :
Józef
Wilkoń.
Tłumacze:
D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a
dosław
Szaczkus
(ros.).
Red..: I n s t y t u t S z t u k i P A N ,
W a r s z a w a , u l . Długa 26.
Wyd.
i administr.:
P.P.
Wydawnictwa
Artystyczne
i
Filmowe,
Warszawa,
K r a k . Przedmieście 21/23.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4a58ac0651f33df366653dad568d15.pdf
8cd56772098d797625081a5b6e4202ed
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4490
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4176
Title
A name given to the resource
Summary/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2
Language
A language of the resource
ros, ang.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P
O
L
QUARTERLY
I
S
H
PUBLISHED
F
B Y T H E A R T INSTITUTE
N. 2
YEAR BOOK
SUMMARY
Woźnowski
DECORATIVE
1
126
BUTTER
L
K
OF T H E POLISH
XVI
A
ACADEMY
R
T
O F SCIENCES
1962
OF ARTICLES
m a s o n r y o w i n g t o t h e s a n d s t o n e a v a i l a b l e i n these
parts. This c r a f t w a s handed d o w n f r o m generation
to generation i n some families. I n o r d e r t o c a r r y out
O w i n g t o the lack o í w o r k s o n decorative butter
this h e a v y w o r k , t h e stone masons f o r m e d p a r t n e r
m o u l d s , t h i s a r t i c l e i s based , a b o v e a l l , o n m a t e r i a l
s h i p s . T h e y m a d e t h e f a m o u s m i l l stones,
stones
c o l l e c t e d toy t h e a u t h o r i n v a r i o u s p a r t s o f P o l a n d
f o r e l e c t r i c m i l l s , t r e a d m a l l s a n d w i n d m i l l s a n d also
and
f o u n d i n m u s e u m s . T h i s m a t e r i a l ( a b o u t 210
stones f o r s h a r p e n i n g a x e s a n d s c y t h e s . T h e r e w e r e
specimens) i s enough t o give a general description
s o m e w h o s p e c i a l i z e d i n g r a v e s t o n e s a n d crosses a n d
of t h e t e c h n i q u e a n d o r n a m e n t a t i o n a p p l i e d . T h e s e
others w h o p r o d u c e d b u i l d i n g stone. U n t i l t h e First
m o u l d s w e r e used t o shape l u m p s o f b u t t e r a n d t o
W o r l d War, t h e Hungarians a n d t h e Slovaks were
measure amounts.
T h e o r n a m e n t a t i o n is o n t h e
inside o f t h e m o u l d and is impressed o n t h e t o p of i m p o r t a n t customers f o r t h e i r p r o d u c t i o n , then came
J e w i s h " m i d d l e m e n " a n d , o f course, t h e l o c a l people
t h e l u m p o f b u t t e r . T h e m o s t f r e q u e n t l y used w e r e
w h o p u r c h a s e d t h e i r p r o d u c t s a t t h e fairs. Despite
p r e s s - m o u l d s ( f i g . 1—4). T o o b t a i n f i g u r e s
(lambs,
the various d i f f i c u l t i e s experienced b y t h e Łemkowie
h e a r t s ) f i t t i n g m o u l d s w e r e used ( f i g . .14), a n d p a t s
due t o t h e complicated political situation resulting
a n d r o l l e r s w e r e a l s o used f o r i m p r e s s i n g t h e p a t t e r n
on t h e s u r f a c e o f t h e l u m p o f b u t t e r . T h e u s e o f f r o m t h e t w o w a r s , s t o n e m a s o n r y is s t i l l a t r a d e
m o u l d s d e v e l o p e d i n t h e second h a l f o f t h e 1 9 t h t h e r e t i l l t h i s v e r y d a y , a l t h o u g h t h e r e a r e n o t n e a r l y
so m a n y s t o n e m a s o n s n o w as t h e r e o n c e w e r e .
century a n d they remained very popular till t h e
outbreak o f t h e First W o r l d War. A t present they
are v e r y r a r e l y used, w i t h t h e exception o f m o u l d s
Jacek
Olędzki
— SYMBOLICAL
W A X OFFERINGS
for d i v i d i n g b u t t e r i n t o portions. These decorative
FROM T H E VILLAGE
OF KADZIDŁO
(KURPIE)
butter m o u l d s w e r e used i n n o r t h e r n , western a n d
The archaic symbolical ritual o f votive
offerings
south-eastern Poland. Most o f t h e m w e r e gouged o r
has o n l y existed i n t h e village o f Kadzidło ( i n the
t u r n e d : a) l o n g ( f i g . 1, 8, .12. 13, 15, P l a t e I ) , b ) s q u a r e
K u r p i e r e g i o n ) s i n c e 1957. I t w a s i n t r o d u c e d b y
( P l a t e I I ) . c ) r o u n d (Ic, 3a, b , 4, 10, 1 1 , P l a t e I I I , I V ) , F a t h e r M i e s z k o , w h o h a s a l o t t o h i s c r e d i t i n t h i s
d) i n g o t s h a p e d . A m o n g t h e r o u n d f o r m s , t h e r e a r e :
area. H e i n t r o d u c e d i t p a r t l y w i t h t h e i n t e n t i o n of
c u p - s h a p e d ( f i g . 4) w i t h o u t d e c o r a t i o n , b o w l - s h a p e d
restoring
ancient
traditions, partly following the
( f i g . 3a) w i t h r i c h l y d e c o r a t e d base, w i n e - g l a s s s h a p e d
e x a m p l e Of n e a r b y B r o d o w e Ł ą k i , w h e r e t h i s
ritual
(fig. 3 b ) , a n d c y l i n d r i c a l ( f i g . 6, 7). F i t t i n g m o u l d s ,
i s p r a c t i s e d , a n d p a r t l y as a n e x p r e s s i o n o f h i s
c o m p o s e d o f t w o h a l v e s ( f i g . 5) w e r e used f o r a n o t h e r
interest i n t h e everyday affairs o f h i s parishioners.
purpose. T h e y w e r e n d t f o r m e a s u r i n g b u t t e r , b u t
This r i t u a l is p a r t o f t h e ceremony connected w i t h
o n l y f o r d e c o r a t i o n ( f i g 14, 9), s h a p i n g f u l l f i g u r e s ,
the feast o f S t . Roch a n d i s l i n k e d u p w i t h t h e
particularly t h e popular lambs.
c u s t o m o f blessing c a t t l e w i t h incense, a custom
W h i c h i s o b s e r v e d o n t h e m o r n i n g o f t h i s feast. T h e
The butter moulds were made of wood b y a
actual ritual o f symbolical votive offerings
takes
carpenter, after w h i c h t h e pattern w a s gouged o u t
place i n t h e i n t e r v a l between t h e v o t i v e Mass a n d
inside. T h e decorative
m o t i f s used a r e t y p i c a l o f
the S u n g Mass a n d consists i n w a l k i n g r o u n d t h e
the technique used i n decorating w o o d . T h e y a r e
altar c a r r y i n g t h e votive offerings three times. The
various c o m b i n a t i o n s o f s i m p l e elements. M o t i f s a n d
r i t u a l ends w i t h a p r a y e r t o S t . Rodh t o t a k e care
features
w h i c h a r e characteristic f o r t h e given
of t h e livestock.
r e g i o n c a n b e o b s e r v e d , as w e l l a s a n u m b e r o f
common features. I n t h e moulds f o r pressing butter,
T h e v o t i v e o f f e r i n g s a r e h i r e d f r o m t h e „brat h e w h o l e o f t h e i n s i d e w a s d e c o r a t e d : t h e sides
s t e w n y " f o r t h e payment o f a fee a n d a r e returned
being covered w i t h notches, w h i l e t h e m a i n m o t i f
to t h e m after t h e r i t u a l is over. T h e fact that n o t
w a s c a r v e d o u t o f t h e b o t t o m , o f t e n w i t h a n o r n a m a n y o f t h e p a r i s h i o n e r s p a r t i c i p a t e i n t h e ritual
mental border
( f i g . 13). T h e c o m p o s i t i o n Of t h e
accounts f o r t h e fact that t h e n u m b e r o f votive
o r n a m e n t a t i o n d e p e n d e d o n t h e shape o f t h e m o u l d .
o f f e r i n g s i s r a t h e r s m a l l ( a b o u t 50). A l l o f t h e m a r e
I n t h e r o u n d forms, a x i a l patterns prevailed (Plate
t h e w o r k o f t w o persons. T h e y t a k e t h e f o r m o f a l l
IV),
characteristic
of plant
ornamentation, a n d
the animals kept i n the farms of t h e surrounding
centrifugal
patterns, characteristic
of
geometrical
d i s t r i d t , e v e n d o g s ( f i g . 7). w h i c h a r e n o t f o u n d i n
ornamentation.
I n t h e long-Shaped
moulds, the
o t h e r v o t i v e o f f e r i n g s because t h e d o g i s r e g a r d e d
composition is either horizontal o r vertical. W i t h
as a n „ i m p u r e " a n i m a l . O n t h e o t h e r h a n d , there
the v e r t i c a l compositions, s y m m e t r i c a l p l a n t patterns
are n o symbolical figures
representing
m a n , his
prevail (Plate I ) . I n horizontal patterns (Plate I I )
h e a l t h a n d f e r t i l i t y , a s t h e r e a r e i n B r o d o w e Łąki.
there is a tendency t o d i v i d e t h e plane i n t o t w o
A l l the v o t i v e Offerings a r e made o f bees-wax. Their
parts, each o f W h i c h h a s a c e n t r a l o r n a m e n t o n a
s h a p e i s d e f i n e d b y t h e g e n e r a l f o r m o f t h e piece
c o m m o n a x i s ( f i g . 3—7). W h e r e f i g u r e m o t i v e s a r e
o f w a x , a s i s t h e c u s t o m i n t h e K u r p i e region.
used, t h e y f i l l t h e w h o l e s q u a r e p l a n e .
However, there i s plenty o f freedom i n modelling
The ornamentation o n t h ebutter rollers is usually
the details a n d t h e votive offerings
a r e n o t so
striped, a n d sometimes
a rhythmic figure motif
e l a b o r a t e as t h e y a r e i n B r o d o w e Ł ą k i .
arrangement (Plate V I ) .
Krystyna
Kaczko
— W I N C E N T Y S Z Y M A — FOLK
Krystyna
Marczakowa
—
T H E FOLK
STONE
S C U L P T O R F R O M R A C H O W I C E (Gliwice District)
MASONRY O F T H E ŁEMKOWIE
The a u t h o r gives a p e n p o r t r a i t o f Wincenty
( b o r n 18186). H e c a m e f r o m t h e v i l l a g e o f R a c h o w i c e
T h e poor crops i n t h e r e g i o n i n h a b i t e d b y t h e Ł e m
i n Silesia a n d d i d c a r v i n g f r o m his earliest childhood
k o w i e ( s o u t h - e a s t e r n p a r t o f I^zeszow
Voivodsihip)
days. T h e o l d e s t o f h i s w o r k s t h a t h a v e b e e n preser
made
their economic
situation difficult a n d this
v e d a r e f o u r b a s r e l i e f s o r n a m e n t i n g t h e doors of
forced t h e m t o take u p h a n d i c r a f t s , m a i n l y stone
Mieczysław
MOULDS
—
O
�wardrobes and several crosses i n h i s v i l l a g e ( f i g . 2),
which were done a t t h e b e g i n n i n g o f t h e p r e s e n t
century. I n his l a t e r w o r k s , a p a r t f r o m f i g u r e s o f
the saints, the m o t i f o f t h e w o r k o f t h e m i n e r is
seen several t i m e s i n h i s c a r v i n g s ( f i g . 4, 7). A l l
his sculptures a n d c a r v i n g s a r e e x e c u t e d i n soft
wood and covered w i t h p o l y c h r o m e . I n a d d i t i o n t o
his carvings a n d s c u l p t u r e s , S z y m a also m a d e w o o d e n
toys. His w o r k , w h i c h d i d n o t w i n r e c o g n i t i o n i n
his own m i l i e u , is n o w t o be seen i n t h e c o l l e c t i o n s
of the Museum a t G l i w i c e .
Krystyna Marczakowa
— EXHIBITION
KOPOLSKA F O L K A R T A T L U B L I N
OF
WIEL
The rapid u r b a n i z a t i o n o f t h e W i e l k o p o l s k a r e g i o n
accelerated t h e d i s a p p e a r a n c e of c e r t a i n t r a d i t i o n a l
forms of f o l k a r t t h e r e . M a n y r e l i c s o f t h i s a r t w e r e
destroyed d u r i n g t h e wair. T h i s b e i n g t h e s i t u a t i o n ,
the e x h i b i t i o n o f W i e l k o p o l s k a f o l k a r t , o r g a n i z e d
thanks to the g r e a t e f f o r t s o f w o r k e r s o f t h e W i e l
kopolska museums, w a s a n e x c e p t i o n a l o p p o r t u n i t y
to become f a m i l i a r w i t h t h e l a r g e a n d v a r i e d c o l l e c
tion of e x h i b i t s , m o s t o f t h e m o n s h o w f o r t h e f i r s t
time. The w o o d c a r v i n g s w e r e o f g r e a t a r t i s t i c v a l u e ,
particularly t h e w a y s i d e s h r i n e s w i t h t h e h e a d o f
the Sad C h r i s t (fig. 2—4). T h e p a i n t i n g s o n glass i n
the W i e l k o p o l s k a r e g i o n w e r e m o s t l y i m p o r t e d f r o m
the Sudeten f o o t h i l l c o u n t r y . O n t h e o t h e r h a n d , t h e
set of p i c t u r e s o n l i n e n a n d p a p e r t e s t i f i e d t o t h e
widespread o c c u r r e n c e o f t h i s a r t i n t h e W i e l k o p o l
ska region. A s r e g a r d s t h e f o r m a l a n d i e o n o g r a p h l c
aspect, they a r e s i m i l a r t o t h e p i c t u r e s f r o m c e n t r a l
Poland a n d i n t h e east a n d s o u t h o f P o l a n d . T h i s
П О Л Ь С К О Е
is m o s t p r o b a b l y d u e t o t h e i n f l u e n c e o f p i c t u r e s
b r o u g h t h e r e b y p a i n t e r s a n d p i c t u r e dealers f r o m
S k u l s k a ( K u j a w y ) ( f i g . 11, 12). T w o c a r v e d d i s t a f f s o n
s h o w a t t h e e x h i b i t i o n ( f i g . 15) s h o w i n g t h e i n f l u e n c e
of w o o d c a r v i n g s f r o m c e n t r a l P o l a n d a n d S i l e s i a
c o n f i r m t h e thesis t h a t o r n a m e n t a l w o o d c a r v i n g
was o r i g i n a l l y a general f o r m o f o r n a m e n t a t i o n a l l
o v e r P o l a n d a n d t h a t t h e f a c t t h a t i t is n o t g e n e r a l l y
f o u n d t o d a y is d u e t o t h i s a r t h a v i n g d i e d o u t i n
s o m e areas. T h e c e r a m i c w a r e o n s h o w , m o s t o f t h e
e x h i b i t s b e i n g 1 9 t h c e n t u r y pieces ( f i g . 18) g i v e
a good idea o f t h e o l d k i n d s o f p o t t e r y once p r o d u
ced i n w o r k s h o p s n o l o n g e r e x i s t i n g a n d i n some
cases f r o m w o r k s h o p s t h a t a r e s t i l l i n p r o d u c t i o n
t o d a y . I t w a s o n l y p o s s i b l e to b e c o m e a c q u a i n t e d
w i t h t h e grey p o t t e r y once nroduced i n this region
thanks to reconstructions of o l d forms
executed
specially f o r the organizers
of t h e e x h i b i t i o n b y
c o n t e m p o r a r y p o t t e r s ( f i g . 16).
Ewa
Fryś-Pietraszkowa
— CRACOW
FOLK POTTERY COMPETITION AND
VOIVODSHIP
EXHIBITION
Pottery, w h i c h w a s once a v e r y widespread craft
i n Cracow Voivodship, m a i n l y represented b y richly
p a i n t e d glazed ceramic w a r e , began to decline i n
t h e m i d d l e o f t h e 19;h c e n t u r y a n d t h i s process h a s
b e e n c o n t i n u i n g e v e r since, t h e n u m b e r o f p o t t e r y
m a k i n g c e n t r e s g e t t i n g less a l l t h e t i m e . S e v e n t e e n
c e n t r e s ( o u t o f t h e 23 e x i s t i n g ones) e n t e r e d f o r t h e
l a s t c o m p e t i t i o n . S o m e o f t h e p o t t e r s used f o r m s t h a t
are n o longer used i n practice a n d others
made
efforts to meet the domands of the modern customer
( d e c a n t e r s , w i n e - g l a s s e s , b r e a k f a s t sets).
Н А Р О Д Н О Е
И С К У С С Т В О
КВАРТАЛЬНЫЙ ЖУРНАЛ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК
№ 2
ГОД И З Д А Н И Я X V I
Р
1962
Е 3 Ю М Е
Мечислав Вожновский — У К Р А Ш Е Н Н Ы Е Ф О Р М Ы
ДЛЯ М А С Л А .
Ввиду того, что нету е щ ё работ, к а с а ю щ и х с я
украшенных форм д л я масла, с т а т ь я основана,
прежде всего, на м а т е р и а л е собранном в ц е н т р а х
производящих эти ф о р м ы , и на м у з е й н ы х э к с п о
натах.
Этот материал п о з в о л я е т в ы в е с т и о б щ у ю х а р а к
теристику применяемой т е х н и к и и орнамента ( о к о л о
210 объектов).
Рассматриваемые нами ф о р м ы с л у ж и л и д л я
моделировки г л ы б м а с л а и отмеривания о п р е д е л ё н
ного его количества. В н у т р е н н я я п о в е р х н о с т ь ф о р
мы была покрыта орнаментом, п р е д н а з н а ч е н н ы м
для штамповки п о в е р х н о с т и масла. О ч е н ь часто
употребляли ф о р м ы т.н. т и с н ё н ы е (рис.
1—4). Д л я
выделки ф и г у р у п о т р е б л я л и составные ф о р м ы ( ф и
гурки ягнят, сердца) — (рис. 14), т о ж е у п о т р е б л я л и
плоские п л и т ы и в а л и к и , к о т о р ы м и о т б и в а л и о б
разец на поверхности готовой г л ы б ы масла. Ф о р
мы развивались во I I п о л о в и н е X I X века и б ы л и
популярны в п л о т ь до н а ч а л а I мировой войны.
Ныне почти совсем в ы ш л и из обихода, за и с к л ю
чением формочек у п о т р е б л я е м ы х д л я д е л е н и я м а с
ла на определённые порций ( д о л и ) .
Украшенные ф о р м ы н а х о д и м на территории с е
верной, западной, ю г о - в о с т о ч н о й П о л ь ш и . В б о л ь
шинстве с л у ч а е в это ф о р м ы д о л б л е н н ы е и л и т о ч ё
ные: а) п р о д о л г о в а т ы е (рис. 1, 8, 12, 13, 15, — Т а
блица I), б) к в а д р а т н ы е ( Т а б л и ц а I I ) , в) к р у г л ы е
(Таблица H I , I V — рис. l a c , ЗаЬ, 4, 10, 11), г) г л ы б о
образные. Среди к р у г л ы х ф о р м в ы д е л я ю т с я ь к р у ж -
к о о б р а з н ы е (рис. 4) — не и м е ю щ и е декораций, т а з о о б р а з н ы е (рис. За), и м е ю щ и е богато у к р а ш е н н о е
донце, р ю м к о о б р а з н ы е (рис. 36), т и с н ё н ы е (рис. 6,7).
Д р у г о е н а з н а ч е н и е и м е л и составные ф о р м ы (со
с т о я щ и е из д в у х п о л о в и н о к — рис. 5). И м и не от
м е р и в а л и масла, и м е л и л и ш ь декоративное н а з н а
чение (рис. 14,9), м о д е л и р у я п о л н ы й р е л ь е ф ф и г у
рок, особенно ф и г у р о к ягнят.
Ф о р м ы д л я м а с л а в ы д е л ы в а л и из дерева на
столярном станке, затем д о л б и л и внутри и у к р а
шали.
В п р и к л а д н о м искусстве н а х о д и м детали, т и п и
ческие д л я т е х н и к и у к р а ш и в а н и я по дереву. Орна
м е н т ы состоят из р а з н ы х к о м б и н и р о в а н н ы х п р о с т ы х
д е т а л е й . М о ж н о заметить в них мотивы и х а р а к
т е р н ы е ч е р т ы , свойственные этому округу — м о ж н о
заметить т а к ж е много с о в м е с т н ы х черт.
В ф о р м а х д л я прессовки масла у к р а ш и в а л и всю
в н у т р е н н ю ю часть, б о к о в ы е стенки п о к р ы в а л и нарезями, на д н е н а х о д и л с я ц е н т р а л ь н ы й мотив, очени
часто д о п о л н я е м ы й береговым орнаментом (рис. 13).
К о м п о з и ц и я орнамента зависела от ф о р м ы п л о с
кости. В к р у г л ы х ф о р м а х доминирует осевая с и
стема ( Т а б л и ц а I V ) , х а р а к т е р и з у ю щ а я р а с т и т е л ь
н ы й орнамент и ц е н т р а л ь н а я система, которая х а
рактерна геометрическим орнаментом ( Т а б л и ц а I I I ) .
В п р о д о л г о в а т ы х ф о р м а х орнамент в ы п о л н е н
в г о р и з о н т а л ь н о й и л и в е р т и к а л ь н о й композиции.
В к о м п о з и ц и и в е р т и к а л ь н о й находим, п р е и м у щ е
ственно, симетрический орнамент (образцы р а с т е
ний) — ( Т а б л и ц а I ) . В г о р и з о н т а л ь н о й композиции
( Т а б л и ц а I I ) заметна тенденция р а з д е л а плоскости
127
�на две части, в к а ж д о й н а х о д и т с я ц е н т р а л ь н ы й
орнамент на совместной оси (рис. 3—7). И с п о л ь з у е м ы е
тут ф и г у р н ы е мотивы, з а п о л н я ю т п о л е п р я м о у г о л ь
ника.
Орнаменты в а л и к о в х а р а к т е р н ы системой полос,
и л и ритмическим р а с п о л о ж е н и е м мотивов, п р е и м у
щественно ф и г у р ы х ( Т а б л и ц а V I ) .
И з исследовании по каменной с к у л ь п т у р е на т е р р и
тории Л э м к о в . Ч . 1. К р и с т и н а М а р ч а к — Н А Р О Д
НОЕ К А М Н Е Д Е Л Ь Е У ЛЕМКОВ.
Н и з к и е с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы е у р о ж а и на з е м л е
Л э м к о в (юго-восточная Ч а с т ь Ж е ш о в с к о г о в о е в о д
ства) б ы л и п р и ч и н о й т я ж ё л о г о э к о н о м и ч е с к о г о п о
л о ж е н и я , заставившего и х з а н и м а т ь с я
ремеслом,
г л а в н ы м образом к а м н е д е л ь е м г и з - з а б л и з о с т и п е с
чаника. Это р е м е с л о у д е р ж и в а л о с ь в н е к о т о р ы х
семьях в течение н е с к о л ь к и х п о к о л е н и й . Д л я п р е
одоления т я ж е с т е й к а м е н о т ё с ы о б ъ е д и н я л и с ь в „ к о м
пании". Они
выделывали
славные мельничные
жернова, жернова д л я к о н н ы х приводов, д л я э л е к
трических мельниц, т о ч и л ь н о е камни д л я топоров
и кос. Одни д е л а л и н а м о г и л ь н и к и и к р е с т ы , д р у г и е
ж е и з г о т о в л я л и с т р о и т е л ь н ы е камни. Д о 1 мировой
войны с е р ь ё з н ы м и п о т р е б и т е л я м и п р о д у к ц и и б ы л и
венгерцы и словаки, затем п о с р е д н и к и - е в р е и и,
конечно, окрестное н а с е л е н и е на р ы н к е .
Несмотря на р а з н ы е трудности, в о з н и к ш и е из
с л о ж н о й п о л и т и ч е с к о й обстановки, я в и в ш е й с я р е
з у л ь т а т о м д в у х войн, каменотёсное р е м е с л о , п о с т е
пенно замирающее, с у щ е с т в у е т у Л э м к о в , по с е
годняшний день.
Яцек Олендзкий — С И М В О Л И Ч Е С К И Е Ж Е Р Т В Ы
ИЗ В О С К А В ДЕРЕВНЕ К А Д З И Д Л О ( К У Р П Е )
Архаический ритуал символического ж е р т в о
приношения с у щ е с т в у е т в деревне К а д з и д л о (в К у р п я х ) л и ш ь с 1957 года. В в ё л его в этой местности
ксёндз-каноник М е ш к о : частично с намерением в о с
кресить старинную традицию, частично с л е д у я п р и
меру, л е ж а щ и х п о б л и з о с т и , Б р о д о в ы х Л о н к , где
этот обряд выступает, а т а к ж е , отчасти, к а к п р о я в
л е н и е интереса к п о в с е д н е в н ы м д е л а м п р и х о ж а н .
Этот обряд в составе т о р ж е с т в , с в я з а н н ы х с и н
д у л ь г е н ц и е й в день св. Р о х а . Н а м е р е н и е м его я в
л я е т с я о к у р и в а н и е и п о с в я щ е н и е скота, к о т о р ы е
происходят ранним у т р о м в этот день. Зато сам
обряд с и м в о л и ч е с к о г о ж е р т в о п р и н о ш е н и я
совер
шается во время п е р е р ы в а м е ж д у обедней а п о з д н е й
( л и т у р г и е й ) и з а к л ю ч а е т с я в троекратном обносе
приношений вокруг а л т а р я и з а к а н ч и в а е т с я м о
л и т в о й к св. Р о х у , с п р о с ь б о й п о к р о в и т е л ь с т в о в а т ь
ж и в о м у инвентарю.
П р и н о ш е н и я , о п л а ч и в а е м ы е , берут у „ б р а с т е в н ы х " и им ж е в о з в р а щ а ю т с я п о с л е обряда. М а л о е
ч и с л о у ч а с т в у ю щ и х в обряде п р и х о ж а н п р и в е л о
к тому, что к о л и ч е с т в о п р и н о ш е н и й н е б о л ь ш о е
( о к о л о 50). В с е п р и н о ш е н и я с д е л а н ы 2 л ю д ь м и .
Приношения
представляют
животных,
которых
можно увидеть в окрестных хозяйствах, находится
д а ж е ф и г у р к а собаки (рис. 7), к о т о р у ю о б ы ч н о о п у с
кают п р и и з г о т о в л е н и и п р и н о ш е н и и в д р у г и х м е с т
ностях, так к а к собака я в л я е т с я „ н е ч и с т ы м " ж и в о т
ным. Нехватает, зато, символов, о т н о с я щ и х с я к ч е
л о в е к у , его з д о р о в ь ю и плодовитости, к о т о р ы е в ы
ступают в Б р о д о в ы х Л о н к а х .
В с е п р и н о ш е н и я с д е л а н ы из п ч е л и н о г о воска.
И х форма начертана о б щ и м с и л у э т о м г л ы б ы , с д е
л а н н о й по традиционной (в К у р п я х )
конвенции.
Трактовка д е т а л е й о ч е н ь у с л о в н а я и н е п о д в е р г а е т
ся такому развитию, к а к о е встречаем в Б р о д о в ы х
Лонках.
Кристина К а ч к о — В И Н Ц Е Н Т Ы
ШИМА-НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР ИЗ Р А Х О В И Ц (ПОВЯТ ГЛИВИЦЫ)
А в т о р статьи н а ч е р т а л а образ народного с к у л ь тора, у м е р ш е г о в
1946 году. Ш и м а , р о д и в ш и й с я
128
в 1886 году в с е л е Р а х о в и ц ы в С и л е з и и , з а н и м а л с я
ваянием с р а н н е г о детства. Самой ранней, с б е р е
ж ё н н о й его работой я в л я ю т с я
4 барельефа, укра
ш а ю щ и е двери ш к а ф а , а т а к ж е н е с к о л ь к о крестов
в д е р е в н е (рис. 2) — с д е л а н ы х в н а ч а л е нащего
с т о л е т и я . В с к у л ь п т у р а х п о з д н е й ш е г о времени кроме
ф и г у р с в я т ы х , н е с к о л ь к о р а з п о я в л я е т с я тема труда
горняка (рис. 4, 7). В с е с к у л ь п т у р ы и з г о т о в л е н ы
из м я г к о г о дерева и п о к р ы т ы п о л и х р о м и е й . К р о м е
скультур изготовлял Шима дервянные
игрушки.
У м е р в 1946 году. Е г о т р у д ы , к о т о р ы е н е б ы л и п р и
з н а н ы в его собственной среде, н а х о д я т с я сейчас
в коллекции гливицкого музея.
Кристина Марчак — В Ы С Т А В К А
ТВОРЧЕСТВА
ВЕЛЬКОПОЛЬСКИ
ПОЛЬШИ)
НАРОДНОГО
(ВЕЛИКОЙ
Б ы с т р ы й процесс у р б а н и з а ц и и на территории
Велькопольски, привёл
к у с к о р е н и ю замирания
н е к о т о р ы х т р а д и ц и о н н ы х ф о р м народного т в о р
чества. В о е н н ы е д е й с т в и я п р и ч и н и л и с ь к о п у с т о
ш е н и ю п а м я т н и к о в этого творчества. В этой с и
туации, в ы с т а в к а народного творчества В е л ь к о п о л ь
ски, у с т р о е н н а я в е л и ч а й ш и м у с и л и е м работников
м у з е е в В е л ь к о п о л ь с к и , даёт и с к л ю ч и т е л ь н у ю в о з
можность познакомиться с большими и всесторон
ним к о м п л е к т о м экспонатов, п о к а з а н н ы х , в б о л ь
шинстве, в п е р в ы й раз. В ы с о к и м и х у д о ж е с т в е н
н ы м и качествами о т л и ч а л а с ь э к с п о н и р у е м а я с к у л ь п
тура по дереву, особенно с т о л б ц е в ы е ( с л у п о в е ) ч а
совенки с о б л и к о м И и с у с а О з а б о ч е н н о г о (рис. 2—4).
Ж и в о п и с ь на с т е к л е , к о т о р у ю встречаем на т е р р и
тории В е л ь к о п о л ь с к и , з а в е з е н а сюда, п р е и м у щ е с т
венно, и з районов, р а с п о л о ж е н н ы х у
подножья
Судетов. Зато, к о м п л е к т к а р т и н на п о л о т н е и на
бумаге свидетельствовал о хорошем ознакомлении
с этим творчеством на территории В е л ь к о п о л ь с к и .
Ф о р м а л ь н о и и к о н о г р а ф и ч е с к и эти к а р т и н ы с х о ж и
с к а р т и н а м и из средней, восточной и ю ж н о й П о л ь ш и ,
ч т о п р о и з о ш л о , повидимому, под в л и я н и е м д о в о з и
м ы х сюда к а р т и н д р у г и х х у д о ж н и к о в и торговцев
картинами из С к у л ь с к а ( К у я в ы ) — рис. 1 1 , 12.
П о м е щ ё н н ы е на в ы с т а в к е 2 п р я с л и ц ы , навя
з ы в а ю т в своём резном орнаменте к и с к у с с т в у р е з ь
б ы из С р е д н е й П о л ь ш и и С и л е з и и (рис. 15). Это
п о т в е р ж д а е т тезис, ч т о п р и к л а д н о е искусство по
д е р е в у б ы л о , п е р в о н а ч а л ь н о , распространено в целой
П о л ь ш е , а его современное н е р а в н о м е р н о е распро
странение я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м з а м и р а н и я этой
о т р а с л и в н е к о т о р ы х р а й о н а х страны.
Э к с п о н и р у е м ы й к о м п л е к т керамики, состоящий,
п р е и м у щ е с т в е н н о , из экспонатов X I X века (рис. 18),
п о з в о л и л с о р е н т и р о в а т ь с я в д а в н е й ш е м производ
стве центров, п е р е с т а в ш и х у ж е п р о и з в о д и т ь , но
и т а к и х , к о т о р ы е п р о и з в о д я т п о с е г о д н я ш н и й день.
М о ж н о б ы л о о з н а к о м и т ь с я с серой к е р а м и к о й ког
д а - т о п р о и з в о д и м о й на этой территории, однако,
т о л ь к о б л а г о д а р я р е к о н с т р у к ц и и с т а р ы х форм, сде
л а н ы х п о п о р у ч е н и ю организаторов (рис. 16).
Эва Ф р ы с ь - П е т р а ш к о в а — К О Н К У Р С И В Ы С Т А В
К А НАРОДНОГО ГОНЧАРНОГО ДЕЛА КРАКОВ
СКОГО ВОЕВОДСТВА.
Г о н ч а р н о е д е л о •— п р е д с т а в л е н н о е здесь, преиму
щественно, к р а ш е н о й к е р а м и к о й — б ы л о некогда
о ч е н ь р а с п р о с т р а н ё н н ы м р е м е с л о м в Краковском
воеводстве, а его з а м и р а н и е д а т и р у е т с я с полови
н ы X I X в. и н е п р е р ы в н о п р о д о л ж а е т с я процесс
постепенного з а м и р а н и я его центров. В последнем
к о н к у р с е у ч а с т в о в а л и г о н ч а р ы из 17 центров (из
о б щ е г о к о л и ч е с т в а 23 д е й с т в у ю щ и х центров).
Ч а с т ь авторов и з г о т о в и л а ф о р м ы , к о т о р ы е уже
в ы ш л и из обихода, а н е к о т о р ы е д а ж е пробовали
н а к л о н и т ь с я к н у ж д а м современного потребителя
( г р а ф и н ы , р ю м к и , сервировка д л я завтрака).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/659d592064836e064d30e8b939c0e1a5.pdf
c8404c3527c15750f7f1ab7c2917c419
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4489
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4175
Title
A name given to the resource
Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 124-125
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N
R
20 marca 1962 r. zmarła w K o
niakowie (Śląsk Cieszyński) w y b i t
na artystka l u d o w a M a r i a G w a r k o wa, urodzona w 1896 r . Była o n a
laureatką l i c z n y c h nagród n a w y
stawach i k o n k u r s a c h s z t u k i l u d o
wej. K o r o n k i j e j r o b o t y e k s p o n o
wane były również n a w y s t a w a c h
za granicą. W i e l e spośród n a j z d o l
niejszych h a f c i a r e k
i koronkarek
śląskich należało d o g r o n a u c z e n
nic M. G w a r k o w e j . W s p ó ł p r a c o w a
ła również z Zespołem ,,Śląsk". W
ostatnich l a t a c h s p r a w o w a ł a n a d z ó r
artystyczny w spółdzielni k o r o n k a r
skiej C P L i A w K o n i a k o w i e .
Za w y b i t n e osiągnięcia w
dzie
dzinie r o z w i j a n i a s z t u k i r e g i o n a l n e j
i w pracy społecznej M . G w a r k o w a
odznaczona była S r e b r n y m
Krzy
żem Zasługi. P o g r z e b j e j o d b y ł się
na koszt M i n i s t e r s t w a K u l t u r y
i
Sztuki.
19 lutego 1962 r. zmarła w T a
tarach (pow. Ostrołęka) M a r i a K o nopkowa, u r o d z o n a w 1880 r . N a
leżała ona d o n a j z d o l n i e j s z y c h
i
najbardziej c z y n n y c h t w ó r c z y ń l u
dowych n a t e r e n i e
Kurpiowszczyz
ny. W y k o n y w a n e p r z e z nią t k a n i n y ,
hafty, w y c i n a n k i , f i g u r k i z c i a s t a
i pisanki w i e l o k r o t n i e
nagradzano'
na konkursach i w y s t a w a c h s z t u k i
ludowej. O d 1960 r.
Konopkowa
otrzymywała stałą z a p o m o g ę M i n i
sterstwa K u l t u r y i S z t u k i . O s t a t n i e
wyróżnienie — I n a g r o d ę n a k o n
kursie pieczywa
obrzędowego
—
otrzymała
na
kilka
dni
przed
śmiercią.
Izba z a m i e s z k i w a n a
przez K o
nopkowa jest j e d n y m z
najlepiej
zachowanych t r a d y c y j n y c h
wnętrz
kurpiowskich i została o s t a t n i o w y
korzystana j a k o t z w . „ I z b a
Pracy
Twórczej" C P L i A .
Wystawa
została
przygotowana
bardzo s t a r a n n i e przez m g r Ewę
Jęczalik, k t ó r a j e s t r ó w n i e ż autorką
k a t a l o g u . Z a w i e r a o n interesujący
wstęp (wprowadzający w zagadnie
n i a r z e ź b y l u d o w e j D o l n e g o Śląska
i
referujący
w
ogólnym
zarysie
s t a n badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m ) ,
s z c z e g ó ł o w y s p i s eksponatów (z p o
d a n i e m numerów inwentarza) oraz
8 t a b l i c z f o t o g r a f i a m i rzeźb.
W o b e c dużej wartości n a u k o w e j
zarówno samej w y s t a w y j a k i k a
talogu, t y m bardziej p r z y k r y jest
jego w y j ą t k o w o n i e e f e k t o w n y w y
gląd. W y d r u k o w a n o k a t a l o g na p a
pierze n i e m a l „gazetowym", ilustra
cje — b a r d z o źle w y k o n a n e — za
łączone są n a o s o b n y c h k a r t k a c h .
O d b i j a t o rażąco o d k a t a l o g ó w este
tycznie
wydawanych
przez
inne
muzea.
*
W M u z e u m N a r o d o w y m w Po
z n a n i u czynna była w m a r c u w y
stawa
pt. „Polskie
malarstwo
i
rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n a
ze
z b i o r ó w w ł a s n y c h m u z e u m w g sce
n a r i u s z a m g r a S t . Błaszczyka.
W Muzeum Gliwickim otwarto
stałą w y s t a w ę śląskiej s z t u k i l u
dowej
od X V I I I
w. do
czasów
współczesnych. Z g r o m a d z o n o
kilka
set
eksponatów
reprezentujących
wszystkie dziedziny plastyki ludo
w e j : b u d o w n i c t w o , sprzęty c o d z i e n
n e g o użytku, g a r n c a r s t w o , w y r o b y
ze skóry i żelaza. W i e l e
miejsca
poświęcono s t r o j o m i w y r o b o m j u
b i l e r s k i m . Pokazano również
pla
s t y k ę o b r z ę d o w ą , m a l a r s t w o i rzeź
bę.
*
O d l i s t o p a d a 1961 r. M u z e u m
wystawy w
Sandomierzu
posiada
wystawę
etnograficzną, z o r g a n i z o w a n ą dzięki
Wśród w y s t a w
sztuki
l u d o w e j s t a r a n i o m M u z e u m Świętokrzyskie
San
w I k w a r t a l e b r . należy o d n o t o w a ć g o w K i e l c a c h , M u z e u m w
przede w s z y s t k i m k i l k a interesują d o m i e r z u i P r e z y d i u m P R N w S a n
Scenariusz
i
naukowe
cych ekspozycji
zorganizowanych domierzu.
opracowanie wystawy — mgr M a
przez muzea.
plas
Muzeum E t n o g r a f i c z n e w e W r o r i a n P d k r o p e k , o p r a c o w a n i e
—
inż
arch.
Zbigniew
cławiu zorganizowało w y s t a w ę d o l t y c z n e
nośląskiej rzeźby l u d o w e j o d X V M I W i l m a .
*
do ok. poł. X I X w . E k s p o z y c j a b y
Działalność
i konkursy
muzeów
—
ła p r o j e k t o w a n a — p o
wystawie
śląskiego m a l a r s t w a n a s z k l e
—
jako jedna z c y k l u w y s t a w m o n o
graficznych poświęconych
plastyce
ludowej na D o l n y m Śląsku. S t a n o
wi ona przede
wszystkim
próbę
przedstawienia
i
usystematyzowa
nia zgromadzone
w muzeum ma
teriału z a b y t k o w e g o . P o k a z a n o o k .
70 obiektów rzeźby w d r z e w i e
i
kamieniu, reprezentujących
sztukę
religijną
w s i dolnośląskich,
oraz
ule f i g u r a l n e .
К
A
dowe, pisanki i zabawki.
Osobny
dział s t a n o w i ł y p r a c e rzeźbiarzy i
m a l a r z y amatorów.
W M u z e u m w Żywcu zorgani
z o w a ł o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a w
perspektywie rozwojowej". Na w y
s t a w i e p o k a z a n o współcześnie w y
konane wycinanki i kwiaty z ko
l o r o w y c h bibułek. E k s p o n a t y zebrał
w drodze penetracji terenowej
w
p o w i a t a c h Żywiec i Sucha — d y
rektor muzeum, J. Studencki.
*
Wydziały
Kultury
przy
PRN,
woj. katowickiego, pod patronatem
Wydziału K u l t u r y P r e z y d i u m W R N
i poszczególnych muzeów, z o r g a n i
zowały k o n k u r s n a z a b a w k i i pa
miątki
regionalne.
W
konkursie
m o g l i uczestniczyć z a r ó w n o p r a c u
jący z a w o d o w o w danej dziedzinie,
j a k i a m a t o r z y . Pokonkursową w y
stawę zgromadzonych
zabawek u rządzono w M u z e u m w C h o r z o w i e .
I
nagrody nie przyznano.
Cztery
nagrody Iii przyznano:
Kubaszczykowi, Anczykowi, Niemcowi i Glu
zie.
*
W l u t y m o t w a r t a była w Z a
kopanem
wystawa
p t . „Sztuka i
rękodzieło P o d h a l a " ,
zorganizowana
przez C P L i A i C B W A .
Komisarz
w y s t a w y i a u t o r k a scenariusza —
W a n d a Gentil-Tippeńhauer. P o d s t a
w o w ą częścią w y s t a w y
była
tra
d y c y j n a i współczesna s z t u k a g ó
r a l s k a : snycerka w drzewie, zdob
n i c t w o w m e t a l u , h a f t y i stroje,
ceramika, wreszcie
malarstwo na
szkle. W ś r ó d współczesnych m a l o
w i d e ł n a szkle w y r ó ż n i a j ą się szcze
g ó l n i e b a r d z o interesujące
obrazy
m a ł o znanego, zmarłego w 1960 r,
artysty plastyka, K u b y Kostynowicza. N a w y s t a w i e p o k a z a n o
rów
nież p r a c e uczniów L i c e u m T e c h
nik
Plastycznych
im.
Antoniego
K e n a r a (rzeźba w d r z e w i e ,
cera
m i k a ) o r a z Z a s a d n i c z e j Szkoły Z a
wodowej
( t k a n i n a , k o r o n k i ) . Obie
szkoły n a w i ą z u j ą
do t r a d y c j i r e
g i o n a l n y c h . D o interesujących eks
ponatów
należały
również
prace
zakopiańskich
artystów
plastyków
z zakresu z d o b n i c t w a wnętrz.
K a t a l o g w y s t a w y w y d a n y przez
M u z e u m Ziemi Szamotulskiej w
( K r a k ó w 1962. 48 s, n l b .
Szamotułach urządziło p o d k o n i e c C B W A
1961 r. w y s t a w ę w i e ń c ó w d o ż y n k o o r a z w k ł a d k a w jęz. f r a n c u s k i m )
w y c h , połączoną z k o n k u r s e m n a z a w i e r a w s t ę p pióra Józefa G r a
b o w s k i e g o , szczegółowy spis e k s p o
najładniejszy
wieniec.
natów o p r a c o w a n y p r z e z W . G e n t i l - T i p p e n h a u e r oraz liczne ilustra
cje.
Strona wydawnicza
katalogu
się w y s o k i m
poziomem
W M u z e u m w Chorzowie o t w a r odznacza
ciekawy
t o w s t y c z n i u w y s t a w ę s z t u k i l u d o z a r ó w n o ze w z g l ę d u n a
w e j . P o k a z a n o e k s p o n a t y z z a k r e s u układ g r a f i c z n y , doskonałe i l u s t r a
r z e ź b y i m a l a r s t w a , m a s k i o b r z ę - cje, j a k dobrą jakość p a p i e r u .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc6e55bc31c8595ef6b8fa64d4b16758.pdf
6b8865ced3f696221a5b7fda6613b550
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4308
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1949
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4010
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.306
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA SZTUKA LUDOWA
Miesięcznik,
Organ
Państwowego
Instytutu
Badania
Sztuki
Ludowej
ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО
Ежемесячный журнал
L'ART
POPULAIRE
POLONAIS
Revue
mensuelle
P O L I S H
V O L
Monthly
T
re
R
E
К
A R T
v i e w
Ś
A R T Y K U Ł Y
Ć
T E O R E T Y C Z N E
Julian Krzyżanowski
— Sprawa Iudouiości ш poezji AditlYui Mickiewicza. Karol Homolacs — O wailości zdob
nictwa ludowego.
O
P
R
A
C
O
W
A
N
I
A
Roman Heinfuss — Szopka z Sieteszy ш powiecie prze
worsk m. Maria Znamierowska-Prufferowa — Rzeźbiarze
ludowi na Kujawach Aleksander Wojciechowski — Te
matyka społeczna i polityczna ш wycinance łou ickiej.
D Z I A Ł
I
N
F
O
R
M
A
C
Y
J
N
Y
Franciszek Kotula— Etnograficzne „wykopaliska" u' Rze
szowie. Janina Stanhiewiczowa — Wojewódzka Wystawa
sztuki ludouiei iu Łańcucie.
Zojia Kurkowa — IV Powojenny Konkurs Szopek ш Krako
wie. Wojciech Kalinowski — Zagadnienie terminologii
budownictwa drewnianego. Roman Rejnfuss: Drithomira Stranska. Lidowe Kroje v Ceskoslovensku. — Spra
wozdanie z działalności Państwowego Insytutu Sztuki
Ludowej za iok 1919.
R O K
III
LISTOPAD
-
GRUDZIEŃ
1 9 49
W z o r c o w n i a
Nr.
Nazwa
цТЬ
PdbbL
%jjjy£\£>.&
IIOŚC
C e n a
.
ЪХ^А.
А.шщк..
.jy..
.
t
\ r
11-12
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3b4d2d1f2f5e0463aa6a5bd82efce5d.pdf
f02aa8c05e3f8deaf73db08620494eea
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4315
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1949
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4017
Title
A name given to the resource
Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.357-368
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
WOJEWÓDZKA W Y S T A W A
RZESZOWSKIEJ
W
SZTUKI
LUDOWEJ
ŁAŃCUCIE
JANINA
l ^ r u g a z kolei wystawa rzeszowskiej sztuki
ludowej urządzona była przez Wojewódzki W y
dział K u l t u r y i Sztuki oraz Centralą
Rolniczą
w wyjątkowo trudnych warunkach organizacyj
nych (brak środków lokomocji), słabiej obesłana
w porównaniu z zeszłoroczną wystawą, a pomy
ślana była jako dalszy ciąg
zapoczątkowanej
w ubiegłym roku planowej akcji w zakresie przy
stosowania wytwórczości ludowej do potrzeb mia
sta. Wystawa ta trwała od 10.IX do 10.X r. b.
urządzona w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie.
Ekspozycją wystawy przeprowadził art. mai. prof.
Bielecki Włodzimierz z Rzeszowa przy pomocy
art. malarek Hanny Milewskiej i Janiny Golczyńskiej, uczestniczek ekipy naukowej
łódzkiego
S TAN KIE WICZO
WA
Muzeum Etnograficznego, przeprowadzającej w t y m
czasie badania terenowe w rejonie Łańcuta.
Zebrano od 110 wystawców około 670 ekspo
natów. Część z pośród nich, przeważnie tkaniny,
wyłączono z ekspozycji, przeznaczając do sprze
daży w czasie trwania wystawy. Do ekspozycji
użyto około 300 przedmiotów. Najliczniejszy był
dział ceramiki, potem koronek, tkanin, zabawek
z drewna, pisanek, wyrobów koszykarskich z w i k
liny i łupanego drewna, oraz rzeźby Szczepana
Woźniaka. Całość uzupełniona była wybranymi
eksponatami muzealnymi, ze zbiorów organizują
cego się w Łańcucie Muzeum Etnograficznego, dla
pokazania podłoża, na k t ó r y m wyrosła tradycyjna
wytwórczość miejscowa.
Zbiory te pochodziły
Ryc. 1. Ozdobny brzeg „rańlucka" muślinowego, z trzema różowymi pwkami, tkanymi w regularnych odstępach
opięciu i sz(ściu nitkach, haUowany ciemno-wiśniowymi nićmi, ściegiem dzierganym i nakładanym.
Ryc. 2. Podobny brzeg „rańlucłm" muślinowego, haftowany tym samym ściegiem, nićmi ponsowymi i czarnymi.
357
�Bye. 9.
„Królik"
gwiz dawka gliniana lepiona, również
przez Kępę
Władysława
z zakupów ostatnio poczynionych przez ekipę pod
kierunkiem dr Janiny Krajewskiej,
dyrektorki
Muzeum Etnograficznego w Łodzi.
W w y n i k u zeszłorocznego konkursu ceramiki,
na obecnej wystawie pokazano próby częściowego
przystosowania wytwórczości niektórych garnca
10.
wą.
„Baranek"
Wykonała
wykonana
rzy do potrzeb miasta. Garncarze ci pochodzili
przeważnie z powiatu łańcuckiego. Wystawiono
d r o b n ą galanterię ceramiczną, poszukiwaną obec
nie na rynku, jak: m'seczki, talerzyki, popielnicz
ki, wazoniki i figurki. Duże naczynia znane z po
przedniej wystawy służyły do dekoracji.
zabawka leviona i polewana brązową pole
w 1949 r. Chmiel Emilia ze wsi Medynia
Głogowska pow. Łańcut.
�Wyróżniały się drobiazgi Andrzeja Ruty z Za
lesia, swoim starannym wykonaniem, dobrą po
lewą i właściwym sposobem zdobienia oraz figurki-gwizdawki Kępy Władysława z Medyni Gło
gowskiej, wyrabiane z czerwonej gliny, czasem
pobielane lub częściowo polewane nieregularnymi
plamami zielonej i brązowej polewy (wchodzą
w grę względy oszczędnościowe), proste w formie,
ciekawe w ekspresji, odcinające się od reszty
drobiazgów swoim etnicznym charakterem.
Poza t y m duża różnorodność doniczek do
i ośliń, Prucnala Jana, Kępy Władysława, Kota
Józefa, Kuźniara Józefa i innych z Zalesia i Me
dyni Głogowskiej, prostych logicznych w formie,
pobielanych, czasem polewanych ze zdobioną pla
stycznie krawędzią, lub kielichowatych na nóż
kach oraz różnego rodzaju i wymiaru, polewa
nych i niepolcwanych miseczek, dzbanuszków, fla
koników, dwojaczków itp. drobiazgów, wyrabia
nych na miejscowy użytek, zbywanych na tar
gach i uroczystościach w dniach okolicznościo
wych. Tego rodzaju drobiazgi dostarczyli: Gąsior
Stanisław, Piela Józef, Woś Antoni, Welc Michał,
K u ź n i a r Jan, Kowal Walenty i inni również z te
renu powiatu łańcuckiego.
i
Dotychczasowa praktyka wytwórców wykaza
ła, że przy wyrobie drobnej ceramiki najlepiej
wypadają miniatury niektórych naczyń u ż y t k o
wych o kształtach tradycyjnych, gdyż zachowują
niewypaczone formy i wdzięk pierwowzoru.
Brak właściwych wzorów wazoników do cię
tych kwiatów, tłumaczy się tym, że przedmioty
te nie są związane z tradycją wytwórczą terenu
a inspiracja w t y m kierunku jest trudna, niepo
wołana jest wręcz szkodliwa, a z nią przeważnie
spotykają się garncarze ludowi. Jako przykład
mogą służyć popielniczki —- psie budy, i — gołębniczki, z ładnie dobrana polewą, starannie
realistycznie wykonane przez Mariana Pielę, zdol
nego, czternastoletniego chłopca, który ma żywą
wyobraźnię i umiejętność zdobnictwa postaciowego
i figuralnego. Inny przykład z tej kategorii to wa
zoniki i lichtarze w kształcie pniaczków z grzyb
kami.
Wyrobem klockowych koronek z Ośrodka Bo
bowa t r u d n i ą się przeważnie wiejskie kobiety
z najbliższych okolic Bobowy, wykonując je spo
sobem nakładczym lub domowym, na podstawie
wzorów, dostarczonych przez Spółdzielnię, lub na
wet zdobytych przygodnie. Brak właściwego kie
rownictwa artystycznego i fachowej organizacji
wytwórczości, zbytu i zaopatrzenia w surowiec,
są głównymi mankamentami Ośrodka. Pokazane
na wystawie wzorce mogą służyć jako przykłady
dobrej techniki klockowej, mającej swoją tradycję
w terenie. Najstarszą k o r o n k a r k ą jest ob. Wojna
T
Ryc. 6. Niciana feo?on/;o klockowa (średn. 15 cm.) wy
konała w [У49 r. Sewerynowa Janina z Bobowy p Gorlice
Byc. 7. Kołnierzyk do' stroju' kobiecego, zdobiony haftem
białym, wykonany ściegiem płaskim i techniką dziurkową
Byc. 8. Kołnierzyk od koszuli kobiecej, haftowany białym
haftem wypukłym (podkładanym), łączonym z techniką
dziurkową
�Tekla z Bobowy (80 lat), Sewerynowa
Janina,
Tłuczek Helena, Sarkowicz Janina, oraz Magiżanka
Hanusia i inne.
Miejscowe tkactwo ludowe prawie zanika
wraz z zanikaniem używania stroju ludowego,
dla nawiązania więc do tradycji
przedstawiono
muzealne eksponaty, aby choć fragmentarycznie po
kazać, jak wyglądało tkactwo ludowe w technice
lnianej i wełnianej. Pokazano między i n n y m i kilka
białych lnianych 1 jeden muślinowy ,,rantuchów'\
Są to wąskie, długie, bo sięgające za kolana, płó
cienne nakrycia głowy z czerwonymi tkanymi
czlakami, zdobione p i ę k n y m haftem
czarnym,
ciemno-wiśniowym i czerwonym, o archaicznych,
tradycyjnych wzorach. Również chusta biała, lnia
na, z czerwonymi tkanymi szlakami i wyszyciem
na jednym rogu, wykończona krótkimi pasmami
frendzli na rogach, jest bardzo ciekawym i cha
rakterystycznym p r z y k ł a d e m miejscowym.
Stara sukmana ,,płótnianka" podszyta pasia
stą tkaniną
samodziałową z naturalnej
wełny
ciemnej i jasnej w pasy szare i brązowe o niere
gularnej szerokości, również była rzadkim okazem
miejscowego tkactwa ludowego.
Ryc. 4. Gwizdawka „chłop z kurą" wyko'
nana przez Kępę И łady sława tą samę tech
niką, częściowo polewana bezbarwną glazurą
(wielkość naturalna).
Ryc. 5. „Kobiela z dzieckiem" lagoż auto
ra (wielkość naturalna}.
Żywe ośrodki, w przeciwieństwie do zbiorów
zabytkowych, nie reprezentują
właściwości re
gionu, gdyż pokazane dekoracyjne tkaniny lniane
z Ośrodka ..Leżajsk ' w technice i we wzorach
kopiują tkactwo białostockie. Bieżąca wytwórczość
tkacka Ośrodka „Korczyna", jest ściśle użytkową,
nawet bez akcentu etnicznego.
Interesujące były niektóre próby indywidualne
ob. Dudka (starszego) z Leżajska, w których po
szukuje właściwego charakteru dla dekoracyjnego
tkactwa rzeszowskiego, jak również w tkaninach,
wykonanych techniką haftu tkackiego, widać opa
nowanie trudności technicznych, zwłaszcza w roz
wiązaniu szlaków tkanych w osnowie i w w ą t k u .
Jak nigdzie w Polsce zachowała się żywa for
ma znanych i znakomitych pisanek rzeszowskich,
robionych t r u d n ą i skomplikowaną techniką wie
l o b a r w n ą woskową (batik).
Pisanki te cechuje
świeżość, bogactwo m o t y w ó w i barw, powtarza
jących się w swoich elementach, a jednocześnie
są one różnorodne i niepowtarzalne, gdyż prawie
nie spotyka się dwóch jednakowych pisanek.
Z wielkim upodobaniem i smakiem zajmują
się wiejskie kobiety i dziewczęta kwiaciarstwem
na użytek własny. Robią pomysłowe, kompozy
cyjnie ułożone bukiety i ozdoby do stroju i uro
czystości okolicznościowych, na wysokim poziomie
artystycznym i technicznym. Bardzo interesujące
były również plecionki z w i k l i n y i rogoziny, w y
rabiane przez repatriantki, zamieszkałe w Radym
nie, Jaśle i najbliższych okolicach Rzeszowa, obfi
tujących w trzciną potrzebną do wyrobu tych
1
�Rys. 3. „Konik", zabawka, lepiona, pobielana i częściowo pole
wana, brązową polewą. (Wielkość naturalna) wykonał w 1949 r.
Kępa Władysław ze wsi Medynia Głogowska, powiat Łańcut.
przedmiotów. Zabawki drewniane ludowe wciąż
oczekują na organizację zbytu.
Rzeźba ludowa rzeszowska na tej wystawie
reprezentowana była tylko przez Szczepana Woż
niaka. Chcąc przystosować swoją twórczość do
użytku współczesnego, w y k o n a ł kilka figurek
typów wiejskich. Rzeźbiarz ten jest jednym z lep
szych twórców ludowych, a w swoim przystoso
waniu i przestawieniu tematyki, staje się trochę
bezradnym, miejscami brak mu nowych założeń
i koncepcji.
Ryc. 11
Twórczość ludowa, żeby żyć, musi się przy
stosować do życia współczesnego, a w tym prze
stawieniu mogą się zmienić formy. W tym przy
padku wydaje się, że sprawa wymaga dalszej
wzmożonej opieki i poprawy w a r u n k ó w mate
rialnych. P r ó b y przystosowania się do współczesnych
w a r u n k ó w u garncarzy, przeprowadzone w ro
dzimej fermie tych twórców i z własnej ich i n i
cjatywy wypadają dobrze, jako przykład w pow.
łańcuckim służyć mogą udane miseczki, talerzyki
i niektóre drobiazgi Andrzeja Ruty.
„Rarituch" łniany samodziałowy, tkany zwykłym spłolem płóciennym, zdobiony różowymi szlakami, oiaz
Haftem płaskim i dzierganym w kolorze czarnym w odmiennym motywie tradycyjnego ornamentu.
361
�IV P O W O J E N N Y K O N K U R S
W KRAKOWIE
Ryc. 1.
SZOPEK
Szopka wykonana przez Ludwika Zygmunta
w r. 1949 fot. R. Reinfuss
ZOFIA
W dniu 22.XII 1949 odbył się na Rynku K r a kowskim I V powojenny konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską, zorganizowany jak zwykle
przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta
Krakowa.
Do konkursu zgłoszono 40 szopek, co w stosunku do roku zeszłego stanowi nieznaczną zwyżkę. Ogólny poziom szopek był w bieżącym roku
bardzo wysoki i w y r ó w n a n y . Nie było żadnych
„dziwactw" w rodzaju papierowych modeli Sukiennic, kościołów, wieży Eifla i tp. Dwa razy tylko
zanotowano tak zwane „stajenki" w formie drew-
362
I
KUBKOWA
nianych szop krytych słomą, które jako obce tradycji krakowskiej nie były przez sąd konkursowy
brane pod uwagę. Ten sam los spotkał szopkę
w stylu z czasów „Młodej Polski", w y k o n a n ą z papieru przez pewnego inteligenta.
W tegorocznym konkursie przeważały szopki
średniej wielkości i małe, b r a k ł o natomiast zupełnie dużych ze scenkami dla przedstawień kukiełkowych. Wśród średnich przeważał zdecydowanie
typ szopki z dwupiętrowo nad sobą położonymi
w n ę k a m i i trzema wieżami, z których
środkowa
nakryta jest kopułą, boczne zaś posiadają zakoń-
�Яус. 2. SzopSka iiyluiiuina prz.cz 'Zdzisława
w r.' l'J4'J Jul. li. Reinfuss
Dudzika
czenia gotyckie zbliżone do wież kościoła Mariac
kiego. Wśród małych szopek najwięcej było t r ó j wieżowych nakrytych dachami w formie stożka,
lub (wyjątkowo) ostrosłupa. Szopek w których
wieże były nakryte kopulami było zaledwie dwie.
Pięciowicżowe
szopki, wymagające
większych
nieco rozmiarów wystąpiły tylko dwa razy, przy
czyni w jednym wypadku wszystkie pięć wież
miały nakrycie stożkowate, w drugim środkowa
wieża nakryta była kopułą.
Podobnie jak w roku zeszłym prócz
koloro
wych papierów do wyklejania szopek użyte były
obficie różnokolorowe metalowe folie, co powięk
szało wrażenie bogactwa i tak bardzo obfitych
ozdób.
Cztery pierwsze nagrody połączone z zaku
pem szooek uzyskali: Franciszek Tarnowski, mu
rarz z Krowodrzy, Tadeusz Ruta murarz z Grze
górzek, Zdzisław Dudzik robotnik ze Zwierzyńca
i Antoni Wojciechowski murarz zamieszkały przy
ulicy Dietla.
Szopka Tarnowskiego zbudowana na założe
niach przeważnie gotyckich (ryc. 3) stanowi bar
dzo ciekawą próbę rozwiązania części środkowej
zbudowanej na podstawie kwadratowej i nakrytej
dwoma krzyżującymi się dachami dwuspadowymi,
z których wyrasta wieża nakryta kształtną kopuła
7 latarnią i chełmern. W szopce Dudzika (ryc. 2)
odbiegającej wyglądem swym dosyć znacznie od
klasycznej szopki krakowskiej,
uderza bardzo
udatne stopienie poszczególnych elementów sko
piowanych wiernie ze starej architektury miasta
Krakowa. Należy podkreślić, że wszystkie dotych
czasowe próby tego rodzaju przedsiębrane przez
szopkarzy w latach ubiegłych kończyły się z regu
ły niepowodzeniami. Szopki Wojciechowskiego
i Ruty były okazami pięknymi, ale zasadniczo nie
wnoszącymi nic nowego ani w kompozycji ogól
nej, ani w szczegółach wykonania.
Trudno w ramach krótkiej recenzji omówić
wszystkie nagrodzone szopki, których ogółem było
aż trzynaście, nie licząc tych, co otrzymały drobne
nagrodv pocieszenia.
Wśród szopek odznaczonych jedną z dalszych
nagród wyróżniła się oryginalnym ujęciem szop
ka T,. Zygmunta funkcjonariusza P.K.P., który
opierając s ę na elementach gotyckich
stworzył
całość bardzo spokojną zarówno w kształcie jak
i w kolorze (rvc. IV Szopka L . Zygmunta stanowi
przykład żywotności szopkarstwa
krakowskiego,
k t ó r e nie wyczerpane w pomysłach szuka wciąż
nowych rozwiązań.
;
1'yc. 3. Szopka wykonana przez Franciszka Tarnowskiego
w r. 1449 fol. 11. Reinfuss
�Z A G A D N I E N I A
T E R M I N O L O G I I
B U D O W N I C T W A
DREWNIANEGO
Na marginesu' obozu
sulejowskiego
J
С
T
A
Jęta
J«tka
grzęda
Część k o n s t r u k c j i wiqzaru dachowego, ł ą c z ą c a pozio
mo krokwie i z a b e z p i e c z a j ą c a j e przed r o z s u n i ę c i e m .
Ze względu na w y s t ę p u j ą c e tu s i ł y r o z c i ą g a j ą c e ł ą
czone J e s t z krokwiami na nakładkę p r o s t ą z kołkami
lub na nakładkę płetwową.
WOJCIECH
W czasie prac na tegorocznym obozie naukow y m s t u d e n t ó w historii sztuki w Sulejowie wytoniło się cały serezg zagadnień wymagających szybki ego opracowania. Jednym z nich jest sprawa
terminologii konstrukcji i form architekteniąznych. Zagadnienie to, szczególnie wyraźnie w y s t ę puje w drewnianym budownictwie wiejskim, przy
364
T
К AL INO WS KI
opisach którego spotykamy zarówno stare nazwy
ludowe jak i współczesne terminy konstrukcyjne,
Brak ustalonych i jednolitych nazw utrudniał w y
raźnie porozumienie w rozmowach pomiędzy h i storykami sztuki, architektami i etnografami, biorącymi udział w obozie, gdyż każdy z nich używał
innych terminów dla określenia tych samych form
�konstrukcyjnych. Terminy te wywodzące sit; z róż
nych źródeł, bądź oparte na nazwach ludowych,
bądź zaczerpnięte z dawniejszych opracowań na
szych i obcych, a nawet z współczesnych podręcz
ników budowlanych, którymi w braku słownika
terminologicznego posługują się nieraz historycy
sztuki w dążeniu do ustalenia pewnych nazw, w y
magają koniecznie rewizji i ustalenia
pewnego
stałego i jednolitego dla wszystkich opracowań
naukowych słownictwa. P o ż ą d a n y m byłoby tu
stworzenie komisji składającej się z historyków
sztuki, etnografów i architektów, t j . przedstawi
cieli tych specjalności, które interesują się zagad
nieniami budownictwa drewnianego, celem opraco
wania słownika terminologicznego budownictwa
drewnianego. Prace nad t y m zagadnieniem rozbi
jałyby się na dwa etapy. 1-szy polegał by na ze
braniu wszystkich t e r m i n ó w dotyczących budow
nictwa drewnianego, używanych dotychczas w p i
śmiennictwie naukowym i w słownictwie ludo
wym. 2-gi na opracowaniu słownika
ustalającego
jednolitą terminologię.
Celem uniknięcia jakichkolwiek nieporozu
mień, pożądanym by było, aby każdemu termino
w i w słowniku towarzyszył odnośny rysunek lub
fotografia wyjaśniająca
dostatecznie
omawianą
formę konstrukcyjną czy plastyczną. Prace przy
gotowawcze przy ustalaniu słownika możnaby
ująć w formę kartoteki ustawionej wg. działów
rzeczowych np. ściana i jej części konstrukcyjne,
dach, urządzenia ogniowe itd. K a r t y takiej karto
teki składałyby się z jednej strony z ustalonej obo
wiązującej nazwy oraz z t e r m i n ó w
dotychczas
używanych, z drugiej z rysunku i tekstu wyjaśnia
jącego dany termin. Rzeczowy układ kartoteki
w czasie pracy pozwoli na wyeliminowanie dużej
ilości kart z odsyłaczami, co przy układzie alfa
betycznym ze względu na wielką ilość istniejących
t e r m i n ó w byłoby nie do uniknięcia, oraz przy ko
lejnym wykonywaniu r y s u n k ó w zapewni pewną
kontrolę, że nie opuści się pewnych form konstruk
cyjnych dla których brak jest jakiejkolwiek usta
lonej nazwy w literaturze fachowej.
„LIDOVE
CESKOSLOVENSKU"
KROJE
V
DRAHOMIRA
STRANSKA
Cz. I Czechy, nakład Firmy J. Otto, Praga bez
daty, 4,|, stron 277, 100 tablic na kredowym pa
pierze częściowo barwnych, 2 mapy.
Praca Stranskiej podzielona jest na dwie czę
ści ogólną i szczegółową. W części ogólnej oma
wia autorka w 3 pierwszych rozdziałach rozwój
historyczny czeskich ubiorów ludowych, wyróż
niając zespół form archaicznych, które dziś za
chowały się już tylko w postaci rzadko występu
jących reliktów (np. płachty i zawoje w ubiorze
kobiecym, płócienne „gacie" i kierpce u mężczyzn;,
zespół form zapożyczonych z ubiorów warstw nieludowych, oraz pewne elementy, k t ó r e znalazły
się w ubiorze wiejskim jako wynik
twórczej
działalności samego ludu. W omawianych tu roz
działach materiał uporządkowany jest w sposób
systematyczny, każda część stroju opracowana jest
w jej rozwoju historycznym, na tle znanego au
torce materiału porównawczego. Opisując poszcze
gólną część ubioru stara się Stranska ustalić czas
i wskazać drogi, którymi weszła ona do zasobu
ludowej przyodziewy.
W związku z przemianami, jakim
ulegają
stroje ludowe minionych wieków pod w p ł y w e m
kultury miejskiej zwraca autorka u w a g ę zarówno
na krój, ozdoby, jak i na sam materiał a nawet
T'
jego b a r w ę . Pierwotnie, podobnie jak i u nas,
ubiory ludowe utrzymane były przeważnie w ko
lorze białym (płótno i naturalna
biała
wełna),
późniejsze stroje, mieniące się bogactwem jaskra
wych kolorów, wzorowane są na barwnych szatach
noszonych w minionych czasach przez warstwy
nieludowe.
W dalszym ciągu części ogólnej opisuje autor
ka geograficzne zróżnicowanie ludowych ubiorów
na obszarze Czech i stara się wyjaśnić
zarówno
przyczyny, które sprzyjają wytworzeniu się róż
nic regionalnych, jak i te k t ó r e je zacierają w y
wołując procesy wyrównawcze.
W oświetleniu Stranskiej regionalne zróżni
cowanie ubiorów potraktowane jest nie w sposób
statyczny, jak się to czasem zdarzało w dawniej
szych pracach etnograficznych, ale jako zjawisko
dynamiczne, ulegające pod w p ł y w e m różnych wa
r u n k ó w ustawicznym zmianom zarówno w czasie
jak i przestrzeni.
Sporo miejsca poświęca autorka na omówienie
różnic zachodzących w ubiorze ludowym w zależ
ności od pory roku, okoliczności w k t ó r y c h ubiór
365
�bywa noszony (ubranie codzienne, świąteczne,
obrzędowe i od tego jaki jest wiek i stan c y w i l
ny noszącego (ubiór dzieci, młodzieży, żonatych
itd.). Część historyczną kończy Stranska ustępem,
w k t ó r y m oświetla proces zanikania stroju ludo
wego. W porównaniu z Polską na niektórych
obszarach Czech zaczęły ubiory ludowe wychodzić
z użycia bardzo wcześnie. W okolicach Pragi np.
już w roku 1836 włościanie nie ubierali się w stroje
tradycyjne.
Ważną datą w dziejach ubiorów ludowych na te
renie Czech był rok 1848, w k t ó r y m zniesiono
pańszczyznę. Chłop wyzwolony z niewoli osobistej,
sytuowany lepiej pod względem ekonomicznym,
starał się oderwać od wszystkiego, co przypomina
łoby mu czasy pańszczyźniane i zarzucał też strój.
Jednym z bardzo ważnych czynników, k t ó r e wpły
w a ł y na zanikanie lub przemiany ubiorów ludo
wych było przebudowa ekonomiczna gospodarstwa
wlościońskiego w ciągu l i polowy wieku X I X .
Tam gdzie ubiory wykonywane były z materia
łów samodziałowych, przestawano je nosić gdy
upadł nieopłacalny w zmienionych warunkach wy
pas owiec i przestano siewać len oraz konopie,
co wywołało brak niezbędnych do wyrobu samo
działów surowców. W innych znów stronach, gdzie
wcześniej rozpowszechniły się w ludowych ubio
rach materiały fabryczne, wzajemny wyścig w sto
sowaniu kosztownych i pracowitych ozdób dopro
wadził do tego, że stroje ludowe stały się zbyt
drogie i musiały ustąpić wobec miejskich, któro
k o n k u r o w a ł y ceną.
Osobny rozdział w części ogólnej stanowi opis
materiałów u ż y w a n y c h przy wyrobie ludowych
ubiorów i to zarówno samodziałowych jak i po
chodzenia fabrycznego. Obszerne ustępy poświę
cone tam są ludowemu farbiarstwu oraz ręcznemu
drukowi na płótnie.
Na zakończenie ogólnej części pracy podaje
Stranska opis ludowych sposobów
odświeżania
i przechowywania odzieży, które to wiadomości
niesłusznie przez etnografów bywają zwykle po
mijane.
Szczegółowa część pracy składa się z opisów
15 głównych typów stroju występujących na te
renie Czech właściwych. Opisy te ujęła autorka
w 5 grup, a mianowicie: ubiory ludności zamiesz
kującej na południowy zachód od Pilzna (okolice
Chodska, Stribrna, Pilzna i Plasska), między Pilz
nem a Piskiem (tzw. Poszumavie i Pracheńsko),
Czechy południowe (Netolicko, Doudlebsko, Elata
i ok. Taboru), tereny położone dookoła Litomysla
i Pelhrimova (2 grupy), Czechy północne (Na-
366
i
chodsko i pogórze Karkonoszy) oraz Czechy środ
kowe.
Opis poszczególnego stroju obejmuje na wstę
pie garść niezbędnych wiadomości o grupie etno
graficznej, która stroju tego używa (nazwa, hi
storia, zasięg, warunki geograficzne),
uwagi na
temat odmian lokalnych a następnie zwięzłą ana
lizę ubioru kobiecego i męskiego
ilustrowaną
licznymi rysunkami w tekście z odnośnikami do
tablic umieszczonych na końcu.
Praca Stranskiej posiadająca w części ogólnej
charakter syntetyczny, w części szczegółowej roz
padająca się na szereg monografii terytorialnych
daje sumienny obraz tego, co o strojach ludu czes
kiego można dziś jeszcze powiedzieć. Przejrzysta
w układzie, dobrze ilustrowana ma wszelkie wa
lory pozwalające uważać ją za dzieło wartościowe.
Szkoda jedynie, że zwłaszcza w części ogólnej
słabo uwypukliła autorka pewne momenty spo
łeczne oddziałujące na kształtowanie się ubiorów
ludowych. W pracy Stranskiej społeczność wiej
ska rysuje się jako całość rozbita jedynie na grupy
płci i wieku. Wiemy jednakowoż, że obok tego
istnieje jeszcze na terenie wsi skomplikowane
uwarstwienie klasowe, na którego jednym bie
gunie stoi zamożna grupa kmieci, na drugim zaś
warstwa bezrolnych w y r o b n i k ó w .
Ekonomiczne
różnice zachodzące wśród mieszkańców wsi od
bijają się jaskrawo na ubiorze u ż y w a n y m przez
poszczególne klasy społeczne,
które inaczej się
odziewają, w różny sposób reagują na czynniki
zewnętrzne powodujące zmianę mody itd. Niezbyt
plastycznie zarysowuje się również w omawianej
pracy problem walki, jaka rozgrywa się w związ
ku z kolejnymi przemianami stroju między ele
mentami konserwatywnymi a tymi, które na te
renie wsi są rzecznikami zmian i pionierami po
stępu.
Dla czytelnika polskiego książka Stranskiej
stanowi l e k t u r ę szczególnie interesującą ze wzglę
du na to, że w materiale czeskim znajdzie on w y
jaśnienie całego szeregu problemów związanych
z genezą niektórych, późniejszych form ubiorów
ludowych na terenie Polski południowo-wschod
niej, a w szczególności Śląska.
Należy sobie życzyć aby w czasie możliwie
najkrótszym pojawiły się dalsze dwie zapowie
dziane części wydawnictwa, z których jedna obej
mie opracowanie ubiorów ludowych na Morawach,
druga zaś na obszarze Słowacji.
R. Reinfuss
�SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI
I N S T Y T U T U BADANIA SZTUKI
Pierwszoplanowym
zagadnieniem
Instytutu
w roku sprawozdawczym było zapoczątkowanie prac
nad metodą badania sztuki ludowej opartą na nau
kowych podstawach filozofii markistowsko-leninowskiej.
Konferencja pracowników naukowych Instytutu,
zwołana w tym celu wespół z zaproszonymi przed
stawicielami Wydziału Sztuki Ludowej Departa
mentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki,
Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków oraz Biura
Nadzoru Estetyki Produkcji, na podstawie referatu
dyrektora Instytutu — Tadeusza Zyglera oraz dys
kusji, dała początkowe zręby, na podstawie których
opracowano instrukcje i kwestionariusze do letniej
kolektywnej akcji badawczej terenowej. Materiały,
tyczące się metody, zostaną opublikowane w mono
grafii sztuki ludowej ziemi opoczyńskiej, będącej
terenem badań w roku 1949.
Badania terenoive przeprowadzone były w okre
sie od 7 lipca do 10 września kolektywnie w obrębie
powiatu opoczyńskiego w dwóch turnusach i obej
mowały całokształt ludowej twórczości artystycznej
tego regionu: budownictwo, zdobnictwo
(wraz
z plastyką), literaturę, muzykę i taniec. Uczestni
kami ekip badawczych byli pracownicy Instytutu
(14 osób) oraz studenci etnografii, historii sztuki,
muzykologii i Wyższych Szkół Artystycznych z War
szawy (4 osoby), Krakowa (4 osoby), Poznania
(3 osoby), Torunia (2 osoby) i Łodzi (1 osoba).
Bazą był Obóz Historyków Sztuki pod Sulej owem,
skąd przy pomocy dwóch pólciężarowych samocho
dów Instytutu,
dokonywano wyjazdów w teren.
Turnus pierwszy, od 7 lipca do 9 sierpnia, kiero
wany był przez dyr. T. Zyglera, turnus drugi od
15 sierpnia do 10 września przez kierownika Sekcji
Budownictwa i Zdobnictwa dr R. Reinfussa. W obu
turnusach łącznie przebadano 68 wsi, zbierając po
nad 3.000 notat metrykalnych, zdjęć, próbek tkanin,
nagrań fonograficznych itp. co pozwala na synte
tyczne ujęcie artystycznej twórczości ludu opoczyń
skiego.
Ponadto S e k c j a B u d o w n i c t w a i Z d o b
n i c t w a (kierownik dr R. Reinfuss) przeprowadziła
badania na terenie Orawy, Gorców, powiatów woj.
krakowskiego; chrzanowskiego, bialskim, wadowickim,
krakowskim, nowotarskim, myślenickim, limanow
skim, bocheńskim, brzeskim, tarnowskim, dąbrowskim
i mieleckim;
woj. rzeszowskiego: tarnobrzeskim,
łańcuckim, przeworskim, rzeszowskim, przemyskim;
woj. lubelskiego: zamojskim, cieszanowskim i l u baczowskim. Przedmiotem badań było budownictwo
i zdobnienie zewnętrzne chałup, zdobnictwo wnętrza
(meblarstwo, wycinanki, malowanki), tkactwo, strój
i jego zdobienie (haft), zdobnictwo w metalu, pi
sanki. Zapoczątkowano też badania nad sztuką ludomą proletariatu miejskiego.
Sekcja
M u z y k i (kierownik prof. M. So
bieski), dzięki uzyskaniu specjalnego samochodu do
konała 885 nagrań, z tego 442 z terenu opoczyńskiego
w ramach obozu naukowego oraz 443 nagrania z te
renu woj. poznańskiego (pow. pow. Gostyń, Konin,
Krotoszyn). Ponadto dokonano 5 wyjazdów penetraeyjnych w teren woj. poznańskiego. Ogólna liczba
nagrań wynosi 18GG,
T
PAŃSTWOWEGO
LUDOWEJ
ZA R O K
1949
Opracowanie materiałów.
Opracowano w dziedzinie meblarstwa ludowego
i druków na płótnie zbiory muzeów w Szczecinie,
Koszalinie, Darłowie, Białogardzie, Słupsku, Wdzy
dzach, Międzyrzeczu, Wrocławiu, Jeleniej Górze,
Brzegu, Bytomiu, Cieszynie, Olsztynie, Szczytnie,
Łodzi, Krakowie, Zakopanem, Lublinie i Zamościu.
Przetranskrybowano 60 pozycji nagrań oraz skata
logowano nagrania do pozycji 1669
Opracowano wątki bajkowe do I I I tomu pracy
— „Bajka polska w układzie systematycznym" —
prof, dr J. Krzyżanowskiego, oraz zebrano 4.600 po
zycji bibliograficznych i 3.400 indeksowych w zakre
sie pieśni ludowych.
W materiale zgromadzonym w ramach ogólno
klasyfikującego schematu (prof. Bystronia) prze
prowadzono próbę podwójnej
klasylfikacji wew
nętrznej,
w
celu
umożliwienia
poszukiwania
z uwzględnieniem treści (wątek, motyw) oraz po
czątków pieśni z odsyłaczami do bibliograficznych
kart zbiorczych.
Archiwum Instytutu (kierownik mgr Wł. Kolago) zainwentaryzowało i sporządziło opisy me
trykalne 5.986 pozycji w tym:
Nagrań na płyty decelitowe
1.669 sztuk
Zdjęć fotograficznych (klisz)
1.395
Próbek tkanin
955
Odbitek klocków do drukowania tkanin
850
Rysunków mebli (wielobarwnych i w
tuszu)
414
Rysunków i plansz wielobarwnych tka
nin, stroju i haftów
350
Rysunków zdobnictwa architektonicz
nego, zdobnictwa w metalu, wycinanek,
pająków i różnych przedmiotów
353 „
Razem 5.986 sztuk
Ogółem liczba pozycji Archiwum sięga 15.000.
Biblioteka powiększyła się o 99 pozycji (ogółem
174) oraz 296 arkuszy map.
Wydział Wydawniczy (kierownik mgr Barbara
Suchodolska) wydał nr 11—12 miesięcznika Polska
Sztuka Ludowa za rok 1948 oraz IG numerów w 6
zeszytach za rok 1949 (rocznik I I I ) o ogólnej obję
tości 23 arkuszy formatu А w nakładzie 5.000
egzemplarzy. W przygotowaniu do druku są nastę
pujące prace:
Prof, dr J. Krzyżanowski — „W świecie baśni
ludowej" — rozprawa syntetyczna, około 20 ark.
druku.
Prof, dr J. Krzyżanowski — „Lud i folklor
w twórczości Słowackiego".
Dr R. Reinfuss — „Druki ludowe na płótnie",
około 15 ark. druku.
P. Grzegorczyk — Bibliografia Plastyki Ludo
wej Polski i Pogranicza — około 8 ark. druku.
M. i J. Sobiescy — Muzyka i Pieśń Wielkopolski
i Ziemi Lubuskiej (rys. monograficzny).
M. i J. Sobiescy — Wielkopolskie Wiwaty.
Współpraca Instytutu z szeregiem instytucji po
krewnych w roku sprawozdawczym ogromnie się
nasiliła. Na zaproszenie Komitetu Organizacyjnego
Ogólnopolskiego Festiwalu Muzyki Ludowej, organizowanego przez Ministerstwo Kultury i Sztuki
л
367
�oraz Polskie Radio, pracownicy naukowi Sekcji Mu
zyki przygotowali teren Wielkopolski licznymi roz
jazdami, opracowali komentarz dla tego regionu oraz
zorganizowali od strony programu, doboru wyko
nawców i komentarza Koncert Wielkopolskiej Mu
zyki Ludowej w Poznaniu (24.IV.1949) jako jedna
z prób Festiwalu. Na samym Festiwalu w Warsza
wie Instytut sprawował nadzór etnograficzno-muzyczny nad programem i eliminacjami wszystkich
grup regionalnych, biorących udział w Festiwalu,
a na konferencji pofestiwalów ij kierownik Sekcji
prof. M. Sobieski wygłosił refeiat.
Na polecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki
Sekcja Muzyki wzięła udział w przygotowawczym
obozie zespołów ludowych (22.VII — 11.VIII.1949),
wyjeżdżających do Moskwy przygotowując program
muzyczny, tekst komentarza ustnego oraz wstęp
do programów drukowanych.
W związku z Wystawą Chopinowską organizo
waną przez Komitet Wykonawczy Roku Chopinow
skiego Instytut udzielił pomocy przy kompletowaniu
eksponatów z muzeów regionalnych.
Ponadto Instytut współpracował z Działem
Sztuki Ludowej Departamentu Twórczości Minister
stwa Kultury i Sztuki przy doborze eksponatów na
regionalne wystawy oraz w jury konkursów arty
stów ludowych, z Biurem Współpracy Kulturalnej
z Zagranicą udzielając informacji i zdjęć dla zagra
nicy, z Biurem Amatorskiego Ruchu Artystycznego
służąc swoimi materiałami i konsultacjami oraz
z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego
dostarczając opisów, zdjęć i plansz z zakresu zdob
nictwa, meblarstwa, tkaniny i stroju ludowego.
Ścisła współpraca rozwinęła się z Polskim To
warzystwem Ludoznawczym przez udział pracow
ników naukowych Instytutu w komitecie Wyko
nawczym, Zarządzie, zjazdach i Komitetach Redak
cyjnych Towarzystwa oraz przez wymianę mate
riałów naukowych.
Wymianę wydawnictw prowadził Instytut z in
stytucjami naukowymi w: Polsce, Związku Radziec
kim, Czechosłowacji, Węgrzech, Francji, Szwajcarii
i Szwecji.
Zrecenzowano na życzenie Ministerstwa Kultury
i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty 3 prace prze
znaczone do druku z zakresu muzyki.
Poradnictwo i udzielanie informacji w zakresie
wszystkich dziedzin sztuki ludowej w roku spra
wozdawczym znacznie się rozwinęło.
Z materiałów S e k c j i B u d o w n i c t w a korzy
stali w czasie pobytu w Krakowie etnografowie sło
waccy, prof. M. Gotkiewicz, studenci Architektury Po
litechniki Krakowskiej. Szereg plansz z zakresu zdob
nictwa architektonicznego zostało wystawionych na
zorganizowanej wspólnie z Sekcją Zdobnictwa wy
stawie dla nauczycieli rysunków w
Krakowie
w kwietniu 1949 r.
S e k c j a Z d o b n i c t w a wykonała na zamó
wienie Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz mu
zeów regionalnych w Rabce, Myślenicach i Zakopa
nem kopie szeregu plansz, z archiwum Sekcji korzystał
Regionalny Urząd Planowania, Centrala Przemysłu
Włókienniczego, etnografowie polscy i słowaccy,
młodzież uniwersytecka i Wyższa Szkoła Sztuk Pla
368
i
stycznych w Krakowie
używając plansz do wy
kładów.
S e k c j a M u z y c z n a służyła swoimi materia
łami i informacjami: Instytutowi Etnologicznemu Uniw.
Poznańskiego, Muzeum Wielkopolskiemu, Muzeum
Etnograficznemu w Toruniu, pracownikom nauko
wym (4 osoby), Studium Wychowania Fizycznego
przy U. P. oraz Służbie Polsce, kompozytorem
(7 osób), Polskiemu Radiu, pracownikom świetli
cowym, nauczycielom i zespołom ludowym.
Sekcja
Tańca
udzielała porad zespołom,
świetlicom oraz na życzenie Biura Współpracy z Za
granicą rozpoczęła przygotowanie obszernej (około
80 str.) informacyjnej pracy o polskich tańcach l u
dowych dla ZSRR i Bułgarii.
Sekcja L i t e r a t u r y
dostarczała materiału
do konkursu na opracowanie baśni ludowych, sporzą
dziła odpisy tekstów dla folklorystów zagranicznych:
dr H. Schwarzbauma (Palestyna), dr Jivar Kemppinen (Finlandia) oraz przygotowywała materiał do
konwersatorium
uniwersyteckiego,
prowadzonego
przez kierownika Sekcji.
А г с h i w u m. dostarczyło 124 zdjęć do katalogu
wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie, 260 —
na użytek prasy angielskiej i holenderskiej, 40 dla
U.S.A. do ilustracji odczytów o polskiej sztuce l u
dowej. Do katalogu wystawy „Sztuka i Rękodzieło
Ludowe — 9 zdjęć, dla redakcji tygodnika Z.M.P.
„Świat Młodych" — 8. Ponadto dostarczono 298
zdjęć do opracowań naukowych, artykułów, ilustra
cji odczytów itp. i 10 fotogramów dużego formatu
dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
Z plansz Instytutu dla ilustracji wykładów ko
rzystało Państwowe Ognisko Kultury w Warszawie.
Popularyzacja wiedzy o sztuce ludowej wyraziła
się w 24 godzinnych odczytach wygłoszonych przez
pracowników naukowych Instytutu (dr R. Reinfussa,
prof. M. Sobieskiego, mgr. J. Sobieską, T. Zyglera)
w Darłowie, Krakowie, Lublinie, Mszanie Dolnej,
Poznaniu i Wrocławiu, w artykułach drukowanych
w czasopismach: Kwartalnik Muzyczny, Ruch Mu
zyczny, Poradnik Muzyczny, Radio i Świat, Orli lot,
w sześciu dwudziestopięcio minutowych audycjach
muzycznych i jednej czterdziestopięcio
minutowej
słowno-muzycznej w Polskim Radio oraz w szeregu
wywiadów udzielonych prasie w rezultacie czego
ukazało się szereg artykułów o sztuce ludowej
w Trybunie Ludu, Polsce Zachodniej,
Dzienniku
Ludowym, Gazecie Poznańskiej, Ekspresie Poznań
skim i innych.
Wyposażenie Instytutu wzbogaciło się o 3 samo
chody półciężarowe do badań terenowych w tym
jeden specjalny, z wmontowanymi aparatami fono
graficznymi do nagrywań, 2 aparaty filmowe wąsko
taśmowe, 4 aparaty fotograficzne wysokiej klasy
z wyposażeniem, przybory kreślarskie, rysunkowe itp.
Instytut w roku sprawozdawczym liczył 19 pra
cowników stałych w tym 12 — naukowych, 2 —
pomocniczych i 5 administracyjnych. Z dniem 1 stycz
nia 1950 г.,
zgodnie z rozporządzeniem
Ministra
Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki
Ludowej włączył się w ramy organizacyjne Pań
stwowego Instytutu Sztuki jako Sekcja Sztuki Lu
dowej Wsi i Miasta.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2456d7de04fba4d83a3e0c87307befc6.pdf
eecdf0f228dc1d73f39d4db731a9604d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2952
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2756
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.1-2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�SPIS T R E Ś C I
Anna Sobolewska
Przyroda i pustka w sztuce Wschodu
*
Rozmowa Leszka Koczanowicza z Michaelem M . J. Fischerem, ant
*
*
ropologiem, profesorem w Massachusetts Institute ot' Technology
Joanna Tokarska-Bakir
3
. .
Dalsze losy, syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczystej
8
13
„To jest wasze ż y c i e "
Małgorzata Baranowska
Fragmenty
23
Anna Sobolewska
Szkoła przetrwania
26
Zbigniew Benedyktowicz
Janusz Barański
Antropologia poza antropologią; to jest wasze życie
28
Czy metafora może być bajką?
32
Andrzej Kisielewski
Reklama i masowa kultura wizualna
40
Terence Wright
Narracja telewizyjna a film etnograficzny
46
Krzysztof Kubiak
Kilka uwag na marginesie
50
Hanna Olechnowicz
Doznanie barw
51
Andrzej Perzanowski
Bzij, zabzij, j a honorem ręce... Bójka - walka i rytuał
55
Anna Beata Bohdziewicz
Potodziennik, czyli piosenka o końcu świata
64
Antoni Kroh
Na Podhalu
66
Jacek Olędzki
Gesty życzliwości
76
Ludwik Stomma
Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi
80
Aleksander Jackowski
Marginalia
81
Wojciech Dohnal
Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A . R. Radcliffe-Browna
82
Tomasz Marciniak
Antropologia ważnej części ciała, czyli bezwstydna recenzja w duchu
postmodernistycznym
86
Summary of Articles
87
Noty o autorach
88
Na
o k ł a d c e : Ćwiczenia ze sznurkiem. Mongolia. Fot.: Jacek Olędzki
Na
stronie
tytułowej:
Podanie czarki herbaty na jedwabnej szarfie. Mongolia. Fot. Jacek Olędzki
Numer dotowany przez
Ministerstwo Kultury i Sztuki
�P
O
L
S
K
A
S
Z
T
U
K
A
L
U
D
O
W
KONTEKSTY
A N T R O P O L O G I A
K U L T U R Y
E T N O G R A F I A
A
S Z T U K A
nr 1-1995
INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK
�CONTENTS
Anna Sobolewska
Nature and the V o i d in the A r t and the Thought o f the East
*
A n Interview Conducted by Leszek Koczanowicz with Professor Michael
*
*
3
M . J. Fischer, Anthropologist and Member o f the "Science, Technology
and Society" Programme at the Massachusetts Institute o f Technology
Joanna Tokarska-Bakir
8
The Further Fate o f the Prodigal Son. A Project o f Nontransparent
Ethnography
13
Małgorzata Baranowska
Fragments
23
Anna Sobolewska
The School o f survival
26
Zbigniew Benedyktowicz
Anthropology beyond anthropology; it is your life
28
Can the Metaphor become a Fairytale?
32
„It is your l i f e "
Janusz Barański
Andrzej Kisielewski
Advertising and Visual Mass Culture
40
Terence Wright
Television Narrative and Ethnographic F i l m
46
Krzysztof Kubiak
Several Remarks on the Margin
50
Hanna Olechnowicz
Experiencing Colours
51
Andrzej Perzanowski
Brawls - Struggle and Ritual
55
Anna Beata Bohdziewicz
Photodiary, or a Song about the End o f the W o r l d
64
Antoni Kroh
In the Tatra Highlands
66
Jacek Olędzki
Gestures of Kindness
76
Ludwik Stomma
Answering Jacek Oledzki
80
Aleksander Jackowski
Marginal notes
81
Wojciech Dohnal
The Vision o f Primitive Society in the Anthropology o f Radcliffe-Brown
82
Tomasz Marciniak
The Anthropology o f an Important Part o f the Body, or a Shameless
Review in Postmodern Spirit
86
Summary of Articles
87
About the Authors
88
Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski,
oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Ludwik Stomma
Doradzają i współpracują:
Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki,
Czesław Robotycki, Roch Sulima, Zofia Bisiak
Tłumaczenia:
Aleksandra Rodzińska
Projekt okładki i strony tytułowej:
Jacek Królak
Redaktor techniczny:
Krzysztof Nalewajko
Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92332c243ed7f9af8468daf50435b512.pdf
f228f53dc81b09cb505f021e0cdc9567
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2948
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2752
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.63-64
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SUMMARY
W o j c i e c h J. B u r s z t a ,
E T H N O L O G Y T O D A Y OR T H E P O -
WER OF THE PERIPHERIES
OF
ARTICLES
m e e t i n g p o i n t of t w o trends of Christianity in specific social and
national c o n d i t i o n s w h i c h characterized the so-called eastern
The traditional reflection a b o u t w o r l d a n t h r o p o l o g i c a l t h o u g h t
contains a d i c h o t o m y i n t o t h e s o - c a l l e d international
territories of t h e f o r m e r C o m m o n w e a l t h . The borderland
of
anth-
religious, national a n d social t r a d i t i o n s enables t o examine closer
ropology and its local ( n a t i o n a l ) variants. This d i c h o t o m y is t h e
t h e selection of style, f o r m , means a n d c o n t e n t s of an art w h i c h
expression of another, basic o p p o s i t i o n w h i c h organizes s c i e n -
b e l o n g s t o various cultural spheres a n d s u b s e q u e n t l y
tific deliberations a b o u t t h e w o r l d of c u l t u r e a n d science. It is t h e
m e r g i n g i n t o a w h o l e w h i c h differs qualitatively f r o m that w h a t
relation between the „ c e n t r e " (the m e t r o p o l y ) a n d the „ p e r i -
c o m p r i s e d its source, a n d w h i c h is k n o w n as t h e Carpathian icon.
their
pheries" (the p r o v i n c e ) . A c c o r d i n g t o t h i s o p p o s i t i o n , t h e further
we find ourselves f r o m t h e range of t h e influence exerted by t h e
Magdalena
centre, the more w e are d o o m e d t o peripheral interests a n d local
R E A S O N S FOR P O P U L A T I O N D I F F E R E N T I A T I O N
topics.
D I N G TO T H E FOLK B I B L E
The intention of t h e article is t h e d e c o n s t r u c t i o n
Zowczak,
W H Y DOES T H E GYPSY STEAL?
ACCOR-
of t h i s
Legends created by t h e f o l k c o u n t e r p a r t of t h e Bible describe
traditional o p p o s i t i o n by i n d i c a t i n g its purely l i n g u i s t i c - c o n v e n -
typical situations usually c o n n e c t e d interchangeably w i t h v a -
tional nature. There is s i m p l y n o centre (source) of culture or
rious figures a n d events in t h e t w o Testaments. This feature is the
central places for the pursuit of a n t h r o p o l o g y . A n t h r o p o l o g i c a l
o u t c o m e of an u n c o n s c i o u s t y p o l o g y of persons f r o m the p o i n t of
investigations are s i m u l t a n e o u s l y central (because t h e y pertain t o
v i e w of their a n a l o g u s roles in events w i t h a similar structure. A n
Man as s u c h ) a n d peripheral (since t h e y discuss M a n u p o n t h e
original t y p o l o g y of this k i n d does n o t perimt a direct comparison
basis of an analysis of c o n c r e t e cultures) The special place held
of t h e f o l k Bible w i t h the H o l y Scriptures.
by this science a m o n g t h e other h u m a n i t i e s consists i.a. of t h e
A characteristic feature of f o l k sources ( b o t h in the past and
fact that for an a n t h r o p o l o g i s t t h e peripheries d o n o t s i g n i f y t h e
t o d a y ) is t h e interchangeability of A d a m a n d N o a h as t h e first
end of a n y t h i n g b u t a further p r o l o n g a t i o n of t h e centre.
m a n , a n d t h e c o n t a m i n a t i o n of t h e e n s u i n g motifs. The history of
Joanna Tokarska-Bakir,
t h e roles of Eve, N o a h ' s w i f e a n d the devil are in b o t h instance
N o a h ' s sin is a t r a n s f o r m a t i o n of t h e story a b o u t original sin a n d
HENRI C O R B I N —
THE TIME
a n a l o g o u s , similarly t o t h e roles of their children in t h e process of
OF E R A N O S
French
t h e d i f f e r e n t i a t i o n b e t w e e n men a n d w o m e n . Cain a n d C h a m also
Oriental scholar a n d examiner of t h e spirituality of Mediterranean
appear as t h e protoplasts of a variously concretised w o r s e part of
cultures, remains almost c o m p l e t e l y u n k n o w n t o t h e
m a n k i n d , affiliated w i t h t h e evil spirit.
The hermeneutics of Henri C o r b i n , an o u t s t a n d i n g
Polish
reader. This text places it w i t h i n t h e perspective of a c o n t r o v e r s y
The stereotype of t h e alien is s t r o n g l y c o n n e c t e d w i t h t h e folk
between historicism a n d p o s t - H e i d e g g e r i a n hermeneutics w h i c h
Bible. The c o n c e p t of sin does not pertain directly t o t h e stranger
constitutes o n e of t h e most i m p o r t a n t p h i l o s o p h i c a l c o n t e n t i o n s
w h o exists in an ,,upside d o w n " w o r l d , outside t h e recognised
of our times. C o r b i n ' s hermeneutics of Persons accents t h e
order of values. T h e m y t h perceives his o r i g i n in a situation of the
supra-empirical d i m e n s i o n of history, w h i c h , despite its reality, is
original differentiation
a myth f r o m
thoughts
o u t c o m e of a d i s t u r b a n c e of h a r m o n y by o n e of the successors of
b e g i n n i n g t o e n d , a n d pursued t h e
of m a n k i n d w h i c h t o o k place as the
proposed by F. Lessing w h o c o m p r e h e n d s history as t h e e n -
t h e protoplast. This d i s t u r b a n c e f o r m s the c o n c e p t of sin leading
d o w m e n t of m e a n i n g t o t h a t w h i c h in itself is m e a n i n g l e s s " .
t o a m e t a m o r p h o s i s , t h e emergence of a w o r s e or handicapped
M e a n i n g appears in
the
species of beings. Sources w h i c h m e n t i o n differentiating sin
mood,
always c o n t a i n t h e scheme of c o n c e a l m e n t , w h i c h is interpreted
Corbin's hermeneutics engages in an interesting d i a l o g u e w i t h
as an a t t e m p t at d e c e i v i n g G o d , or its reversal: of disclosure, the
the theses of c o n t e m p o r a r y p o s t m o d e r n i s t s . Its premise, h o w e -
revelation of a mystery w h i c h is sealed w i t h divine p r o h i b i t i o n .
understanding
history o w i n g
m a n . Retaining
t o t h e presence of
its originally
religious
ver, presents itself most l u c i d l y in t h e c o n t e x t of t h e u n d e r t a k i n g s
C o n c e a l m e n t appears i.a. in t h e most p o p u l a r motifs w h i c h
c o n d u c t e d by a g r o u p w h i c h for several decades has created t h e
characterize t h e c u s t o m s of J e w s a n d Gypsies.
atmosphere of t h e Eranos meetings. Their participants ( i n c l u d i n g
such
celebrated
scholars
as
C. C.
Jung,
van
der
Leeuw,
G. S c h o l e m a n d M . Eliade) shared a special m o d e of t h i n k i n g
about religion a n d a sui generis p e r c e p t i o n of t h e s y m b o l , closely
c o n n e c t e d w i t h t h e n o n r e d u c t i o n i s t c o m p r e h e n s i o n of t i m e a n d
history. A sample of t h i s style of t h i n k i n g is t h e presented text by
Henri C o r b i n d e v o t e d t o an analysis of t h e m o t i f of t h e l u m i n o u s
man, and t h e idea of perfect Nature, w h i c h c o m e s f r o m his
„ L ' H o m m e de L u m i è r e " .
A c u r i o u s interpretation of the legend a b o u t the Gypsy is
presented by m o d e r n material f r o m Lithuania a n d the Lemko
region, w h i c h claims that t h e theft ( c o n c e a l m e n t ) of a nail made it
impossible t o crucify Christ in a h u m i l i a t i n g p o s i t i o n , similarly as
in t h e case of t h e S. A n d r e w cross, t h e crux decussata; t h u s , the
Gypsy can steal a n d cheat w i t h o u t fearing divine punishment.
This interpretation testifies t o a more ambivalent treatment of
Gypsies t h a n J e w s in traditional rural culture.
The c o n s e q u e n c e of t h e situation c o n n e c t e d w i t h different i a t i n g sin is t h e t r a n s f o r m a t i o n of originally similar creatures into
E w a K l e k o t , T H E D E P I C T I O N OF T H E FACE OF C H R I S T IN
an animal, a bird or a person w h o b e l o n g s t o a w o r s e category,
CARPATHIAN ICONS
h a l f - a n i m a l or d e m o n i c , in other w o r d s —
into an alien.
The image of t h e face of t h e Saviour h o l d s a special place in t h e
O r t h o d o x t h e o l o g y of t h e i c o n . A p a i n t i n g is regarded as an i c o n
K r y s t y n a G i e r y s z e w s k a , T H E I N T E R P R E T A T I O N OF J U -
b o t h d u e t o t h e t o p i c of t h e d e p i c t i o n
DAS
a n d the
wondrous
circumstances of its o r i g i n . C a t h o l i c art also w i l l i n g l y portrayed
The traditional culture regards J u d a s as the initiator of genera-
the face of Jesus b u t t h e t w o rites placed emphasis o n varying
t i o n s of persons w h o c o m m i t suicide. Places a n d objects c o n n e c -
kinds of t h e o l o g i c a l a n d e m o t i o n a l c o n t e n t s of t h e d e p i c t i o n
t e d w i t h people w h o hang themselves are t o possess a p o w e r
w h i c h resulted b o t h in i c o n o g r a p h i e differences a n d in a diver-
w h i c h is particularly perilous but also indispensable d u r i n g the
g e n t manner of expression. U n i a t e art f r o m the Eastern Carpat-
winter-spring
hians, t h e s u b - C a r p a t h i a n r e g i o n a n d Podolia emerged at t h e
s o u t h - e a s t e r n Poland H o l y Thursday is an occasion for hanging
solstice,
and
thus
during
Holy
Week.
In
63
�an effigy of J udas. The f u n c t i o n of this rite is t o w a r d off death and
S t a n i s ł a w W ę g l a r z . T H E CONCEPTION OFTHE ETHNOG
evil, and t o stimulate g r o w t h (the sexual s y m b o l i c s of t h e e f f i g y ) .
R A P H I C D I F F E R E N T I A T I O N OF P R E S E N T - D A Y FOLK C U L
Religious motifs, ritual practices a n d t h e appearance of t h e figure
TURE
also indicate persons w h o m t h e c o m m u n i t y regards as traitors.
Interest in the e t h n o g r a p h i c regionalization of t h e c o u n t r y
They include all those w h o d o not observe t h e values and norms
dates back t o the n i n e t e e n t h c e n t u r y (O. K o l b e r g , W . P o l ) , and
that are b i n d i n g a m o n g „ o u r o w n " , t h a t is, t h o s e w h o
c o n t i n u e s t o this day. A t its basis lies t h e c o n v i c t i o n that it is
are
described as a „ J e w " (the alien), the y o u n g girl w h o refuses t o
possible t o d i s t i n g u i s h certain units in t h e f o r m of
marry, the mentally d e r a n g e d , and t h e suicide victims. R e s p o n
( e t n o g r a p h i c g r o u p s ) w h i c h are characterized by a constant,
regions
dents c o m p a r e d J u d a s w i t h
b o t h are traitors,
typical c o m p l e x of features. It w a s also presumed that these
a m b i g u o u s a n d medial figures, a l t h o u g h St. Peter guards the
quests w i l l enable t o discover a " c o m p l e x of Polish c u l t u r e " , in
heavenly gates a n d J u d a s atones for his sins in Hell. Satan
other w o r d s , a n d ensemble of traits characteristic o n l y for that
St.
Peter —
captures the soul of J u d a s instead of t h e spirit of Jesus for w h i c h
national variety. This a s s u m p t i o n w a s s u p p o r t e d by the belief
he lay in w a i t o n the cross. The fatalism of t h e lot of t h e Iscariot
a b o u t its native qualities. One can list three approaches to
w a s expressed by his rank as t h e t h i r t e e n t h apostle.
regionalization: „ o b j e c t i v i s t i c "
(the e x p l o i t a t i o n
of
objective
d e t e r m i n a n t s s u c h as c o s t u m e ) , „ i n t e r s u b j e c t i v i s t i c "
(which
accents t h e „ f e e l i n g of distinctness in g r o u p c o n s c i o u s n e s s " as
Krzysztof
Kocjan,
APOCRYPHAL
FOLK E V A L U A T I O N OF S E X U A L I T Y .
MOTIFS
IN T H E
FOLK V E R S I O N
OF
THE
STORY OF A D A M A N D EVE
t h e f o u n d a t i o n for d i s t i n c t i o n ) a n d t h e " i n t e g r a l i s t i c " aproach
w h i c h c o m b i n e s t h e t w o previous ones. T h e a u t h o r indicates that
t h e c o n s i s t a n t e x p l o i t a t i o n of e n d o e t h n o n y m s ( g r o u p s ' names),
The story of A d a m a n d Eve is o n e of t h e most p o p u l a r m o t i f s of
e x o e t h n o n y m s (names g i v e n t o g r o u p s b y scholars). The author
„ f o l k C h r i s t i a n i t y " presented in t w o forms: oral a n d in various
notes that at t h e basis of reflections a b o u t peasant culture,
depictions. Despite t h e basic c o n c u r r e n c e of t h e f o l k a n d Biblical
ethnographic
versions attention is attracted by the rather n u m e r o u s a p o c r y p h a l
s u p p o s i t i o n a c c o r d i n g t o w h i c h peasant g r o u p s lived in isolation,
motifs. The creation
w i t h o u t a c o n s t a n t e x c h a n g e a n d p e r m e a t i o n of n e i g h b o u r i n g
of
Eve w h i c h
is t h e o u t c o m e
of
the
g r o u p s a n d regions there lay an
unconscious
intervention of t h e devil, or t h e p r o d u c t of an accident, is
cultures. This image demonstrates t h a t b o t h t h e peasants and
c o n n e c t e d w i t h t h e o r i g i n of sexual d i f f e r e n t i a t i o n . In t u r n ,
their c u l t u r e w e r e treated as alien a n d as s u c h w e r e m y t h o l o g i z e d .
sources dealing w i t h t h e original sin disclose its s e x u a l nature:
sexual intercourse b e t w e e n A d a m (eventually t h e devil or L u c i p her) a n d Eve. The apocrypiral motifis create a rather cohesive
system, reveal t h e permanence of t h e sexual element in f o l k
consciousness, a n d explain t h e p r e s e n t - d a y h u m a n c o n d i t i o n as
the consequences of an accident or alien ( d e m o n i c ) i n t e r v e n t i o n ,
c o m p l e t e l y i n d e p e n d e n t of m a n w h o t h u s remains blameless.
Iwona
Kabzińska-Stawarz,
THE
DANCE
AROUND
TREES IN T H E „ S E C R E T H I S T O R Y OF T H E M O N G O L S "
The article presents an analysis of a f r a g m e n t of a chronicle
k n o w n as The Secret
History
of the Mongols.
It describes the
election of Kutula t o t h e t h r o n e of t h e Khan, a n d the dance around
a tree w h i c h w a s p e r f o r m e d in c o n n e c t i o n w i t h this event. The
a u t h o r demonstrates that t h e d a n c e w a s n o t solely t h e o u t c o m e
of the j o y f u l m o o d of t h e a t t e n d i n g M o n g o l s , as t h e Chronicle
Agata Wieczorek,
T H E C O M I C A S P E C T S OF ST. PETER
The comical aspects of St. Peter consist of t h e c o m b i n a t i o n a n d
claims. In t h e given c o n t e x t of t h e e l e c t i o n , it c o n s t i t u t e s a symbol
of life a n d c h a n g e s , as w e l l as t h e establishment of a new
contrast of the sacrum a n d the m u n d a n e in a single person. In
historical, social a n d s y m b o l i c
a series of stories a b o u t t h e w a n d e r i ng of the Lord Jesus o n Earth,
elections w e r e an e x a m p l e of i n i t i a t i o n , a c c o m p a n i e d by ascribed
order, if w e accept that the
St. Peter discloses his faults a n d a total lack of u n d e r s t a n d i n g of
symbolics. T h e d a n c e also f u l f i l l e d magical f u n c t i o n s . It was
the Lord's verdicts. Other sources d e p i c t t h e saint as a b u m b l e r
s u p p o s e d t o ensure Kutula t h e asistance a n d p r o t e c t i o n of the
(for instance, w h e n he w i s h e s t o w i n people's favour or w h e n he
forefathers ( m y t h i c a l a n d h u m a n ) . Finally, t h e d a n c e w a s also
substitutes for G o d in ruling t h e w o r l d ) . In t h e f o l k t a l e s , St. Peter
a means of c o m m u n i c a t i o n b e t w e e n people, a n d b e t w e e n man
is not o n l y a slightly f o o l i s h a n d ineffectual egoist b u t also
a n d the forces of Nature w h i c h rule over h i m . A key role is played
a dishonest c o w a r d . The fact that in certain sources he appears
by trees s t a n d i n g in t h e centre of t h e d a n c e area w h i c h are
interchangeably w i t h t h e devil is particularly w o r t h y of a t t e n t i o n .
c o u n t e r p a r t s of t h e c o s m i c tree (the tree of life).
64
�WARUNKI
PRENUMERATY
1. W p ł a t y na prenumeraturę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e są na okresy kwartalne
2. Cena prenumeraty k r a j o w e j na p o d w ó j n y numer (III i IV k w a r t a ł ) w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata ze
zleceniem d o s t a w y za granicę jest o 1 0 0 % droższa.
3. W p ł a t y na prenumeratę przyjmują:
—
na teren kraju —
j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " i urzędy p o c z t o w e w ł a ś c i w e dla miejsca
—
na zagranicę —
Zakład Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o PBK, XIII
zamieszkania lub siedziby prenumeratora
Oddział W - w a 3 7 0 0 4 4 - 1 1 9 5 - 1 3 9 - 1 1
4. Dostawa z a m ó w i o n e j prasy następuje:
—
przez j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " —
—
przez urzędy p o c z t o w e —
w sposób uzgodniony z zamawiającym,
pocztą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w ramach o p ł a c o n e j prenumeraty
z w y j ą t k i e m zlecenia d o s t a w y na zagranicę pocztą lotniczą d o o d b i o r c y zagranicznego, której koszt
w pełni p o k r y w a prenumerator.
5. Terminy p r z y j m o w a n i a prenumeraty na kraj i zagranicę — d o 2 0 XI na I kwartał roku następnego, d o
20 II — na II kwartał, d o 2 0 V na III kwartał, d o 2 0 VIII na IV kwartał.
Prenumeratę„Polskiej Sztuki L u d o w e j " p r o w a d z i także firma A M O S , W a r s z a w a , ul. Szenwalda 1 .
W p ł a t y na okresy półroczne (2 n u m e r y ) , roczne p r z y j m o w a n e są n o n - s t o p , a d o k o n a n e na miesiąc
przed ukazaniem się k o l e j n e g o n u m e r u g w a r a n t u j ą j e g o otrzymanie z d o s t a w ą d o d o m u , miejsca pracy.
Obecna cena półrocznej prenumeraty k r a j o w e j w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata zagraniczna jest
o 1 0 0 % droższa.
W p ł a t należy d o k o n y w a ć na k o n t o : A M O S , PKO VIII Oddział W a r s z a w a , nr 1 5 8 6 - 7 7 5 7 8 - 1 3 6 .
Numer p o d w ó j n y 3 - 4 / 1 9 9 2 p o ś w i ę c o n y a n t r o p o l o g i i f i l m u ukaże się w l i s t o p a d z i e - g r u d n i u br. Cena
w prenumeracie 16 0 0 0 zł ( w sprzedaży — 3 0 0 0 0 zł). Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa.
Redakcja d y s p o n u j e n u m e r a m i a r c h i w a l n y m i po zniżonej cenie.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4e51674e89d761cc2885f4c6799d7f4.pdf
f30dd00056176df5e75ada0572c30201
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:836
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:769
Title
A name given to the resource
Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.247-265
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R E C E N Z J E
I
A R T Y K U Ł Y
R E C E N Z Y J N E
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2
SEMINARIA
AFRYKANISTYCZNE
MIĘDZYNARODOWEGO
W
roku
Social
1961 w y d a n a
Change
in Modern
została
Africa,
INSTYTUTU
przez
A F R Y K ANI S T Y K I
uniwersytet
oksfordzki
s t a w i c i e l i n a u k społecznych zajmujących się p r o b l e m a m i
świata .
Jest
1
wieloletnie
to
dzieło
badania;
praca
zbiorowa
której t e m a t y k a z a i n t e r e s u j e niewątpliwie
naukowców
prowadzących
przed
przeobrażeń współczesnego
na
kontynencie
afrykańskim
niektórzy z n i c h do c h w i l i obecnej kontynuują zajęcia ze s t u
d e n t a m i afrykańskich uniwersytetów.
Ciekawą
inicjatywę
wydawania
prac
wygłaszanych n a odbywających się w
dzynarodowy
Instytut
ten, założony
zajmuje
w
się
Afrykanistyczny
1926 r o k u
badaniem
będących
Afryce
(International
i posiadający
afrykańskich
niejako
„zbiorem
seminariach naukowych
siedzibę w
stosunków
African
serii
cuskiej
badań
Afryki
Belgijskiego.
nych
prac
terenowych
zachodniej,
Badania
na obszarach
Afryki
Londynie,
te przyczyniły
naukowych,
ówczesnych
środkowej
i
się do w y d a n i a
przez
już l a t
W
latach
d l a podję
brytyjskich,
a
także
fran
b.
Konga
I n s t y t u t szeregu
przeobrażeń
przedstawia
2
kolonii
Mię
Instytut
od wielu
finansowe
południowej,
które poszerzyły znajomość
nej . Dużą wartość informacyjno-naukową
Institute).
społeczno-kulturowych.
t r z y d z i e s t y c h jego członkowie u z y s k a l i możliwości i p o p a r c i e
cia
referatów"
podjął
Afryki
cen
współczes
też r e d a g o w a n y przez
oma
w i a n y I n s t y t u t k w a r t a l n i k „Africa" .
3
W
roku
1954 z p o p a r c i e m
zorganizował
konferencję,
w
zajmujący
Afryce,
a
nencie szybko
glądów
i
się
postępujące
doświadczeń
spotkania
Social
1
Change
International
ed. A i d a n
2
procesy
in
metod
Modern
Southall, London
się
zmian,
urbanizacji
zagadnień
i potrzebna.
African
Międzynarodowy
spotkali
problemami
specjalistów
dyskusję n a d p r o b l e m a m i
First
której
badaczy
okazała się b a r d z o c e n n a
oficjalnego
UNESCO
na
Studies
Makerere
presented
College,
części
faktem
zagadnienia,
i interpretacją
umożliwiła
materiału terenowego,
and
discussed
Kampala,
Marriage
and Family
the
1959,
1961, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s , s s . 337.
Political
African
at
January
Systems
ed. A .
po
Afryki
pierwszego
1940, c z y African
Marriage,
konty
Wymiana
Wymienić t u można d l a przykładu t a k i e prace, j a k African
and
3
znamienna
badania
na tym
rozmaitych
pokrewne
ed. M . F o r t e s i E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , L o n d o n
ship
wywołują
4
Konferencja,
Africa,
Afrykanistyczny
prowadzący
i uprzemysłowienia .
badających
Seminar,
jakie
kulturowych
badawczych
Instytut
naukowcy
R. Radcliffe-Brown,
Life,
London
1950, l u b A
System,
of
Survey
Kin
of
ed. A . P h i l l i p s , L o n d o n 1953.
„Africa", J o u r n a l of the I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n Institute, L o n d o n ,
Oxford
Uni
praca:
The
versity Press.
4
Rezultatem
Social
Sahara,
Implications
tego s p o t k a n i a
of
była w y d a n a
Industrialization
U N E S C O , P a r i s 1956.
and
pod redakcją
Urbanization
in
D. F o r d e
Africa
South
of
the
�248
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
wykazała przydatność tego r o d z a j u i n i c j a t y w y i przyczyniła się do
systematycznych
seminariów
(International
African
Seminar),
zorganizowania
omawiających
pro
b l e m y A f r y k i współczesnej .
5
P i e r w s z e z n i c h odbyło się w
Ugandzie
łecznych zachodzących w k r a j a c h A f r y k i
nomicznych
następujących
pokrewieństwa
mie
książki
pod
r o k u 1959 i dotyczyło z j a w i s k
oraz
zmian
w
stosunkach
na seminarium rozprawy
redakcją
A.
Southalla,
który
społecznych
—
zajmującego
profesora
naukowe
socjologii
i
zostały w y d a n e
przewodniczył
antropologii
owemu
społecznej
w
i dyrektora
Wschodnioafrykańskiego
daje ogólny przegląd d y s k u t o w a n y c h
przeprowadzonych
na seminarium kwestii
w
Afryce
wschodniej
(Kenia,
Tanzania
z g r u p o w a n e są t e m a t y c z n i e i omawiają
ficzno^społeczne,
przemiany
wzorów
zagadnieniami
więzi społecznych
wieństwa
współczesnych
kich
for
pióra A .
we
i norm
kolejno:
zachowań;
i zmieniającą
naukowych .
6
społecznościach
dalej
autorzy
rodziny
afrykańskich.
Kongo).
demogra-
zajmują
i grup
Wachlarz
jest b a r d z o s z e r o k i i n i e sposób przedstawić w
(osiemnastu)
zachodniej
Zambia,
zagadnienia
się funkcją
mia
Społecz
(część druga)
i Uganda),
(Rodezja,
W.
College,
Instytutu Badań
( G h a n a , N i g e r i a , Wybrzeże Kości Słoniowej) i środkowej
problemów
w
spotkaniu.
Makerere
Rozważania te poparte są w y n i k a m i e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h
Rozprawy
więzi
się porównawczą strukturą społeczeństw n i l o t y c k i c h i socjologią
s t a afrykańskiego,
nych —
eko
omawianych
P r a c a składa się z d w u części. P i e r w s z a , systematyzująca zagadnienie,
Southalla
spo
pod w p ł y w e m p r z e m i a n
n a t y c h t e r e n a c h . Rozpatrywało ono z a g a d n i e n i a
i sąsiedzkich
obszarów. P r z e d s t a w i o n e
w
tropikalnej
się
pokre
omawianych
tym miejscu
wszyst
opracowań dotyczących r o z m a i t y c h obszarów i przedstawiających
c h a r a k t e r z m i a n zachodzących w
indywidualnych
społecznościach. Generalizując
—
p r a c a o m a w i a w p ł y w y , j a k i e współczesne p r z e m i a n y e k o n o m i c z n e łączące się z r o z
wojem
miast
wybranych
i przemysłu w y w i e r a j ą
obszarów
Afryki.
k o w y c h z a j m u j e się p r o b l e m a m i
stem, a także z a g a d n i e n i a m i
n a życie
Stosunkowo
wiele
zbiorowości
wiejskich
dotychczasowych
i miejskich
opracowań
nau
n o w o powstających ośrodków m i e j s k i c h , i c h w z r o
m i g r a c j i , i c h k i e r u n k u i stopnia natężenia. Należałoby
j e d n a k zwrócić baczniejszą u w a g ę n a rolę i o d c z u c i a j e d n o s t k i , wynikające z zała
mania
tradycji
Centrami
towarzyszącego
takich zmian
gwałtownym
są z w y k l e
przemianom
miasta, osiedla
przy
tacje. S o u t h a l l p r z y p o m i n a , iż n i e w y s t a r c z a p r o w a d z e n i e
dobnych
ośrodkach z a t r u d n i e n i a , trzeba
chodzącymi
w
małych
społeczno-gospodarczym.
k o p a l n i a c h c z y też
także zastanowić się n a d z j a w i s k a m i z a
społecznościach
plemiennych,
będących
w
większym s t o p n i u pod i c h w p ł y w e m —
przede w s z y s t k i m poprzez
powodują
społeczności.
zachwianie
produkcyjnym
wiejskich.
5
Secretariat
Do
się
Scientists
of UNESCO),
roku
problemom:
1968
Social
tych
z przewagą
takie
biograficzne
z p r a c y Social
e
wiąże
Migracje
Notki
równowagi
mają
plan
badań w m i a s t a c h i po-,
Odpływ
dzieci, kobiet
zwykle
charakter
dotyczące
uczestników
specializing
in African
mężczyzn
i starców
okresowy,
seminariów
studies
mniejszym czy
migracje,
w
wieku
zbiorowościach
niemniej
naukowych
{Directory
które
w
powodują
pochodzą
prepared
by the
U N E S C O , Paryż 1963.
zorganizowano
Change
in
9
Modern
(1960), A f r i c a i n S y s t e m s of T h o u g h t
seminariów
Africa
(1959),
poświęconych
African
następującym
Agrarian
Systems
(1960), T h e H i s t o r i a n i n T r o p i c a l A f r i c a
(1961),
Islam in Tropical Africa
(1964), T h e N e w E l i t e s of T r o p i c a l A f r i c a (1964), C h r i s t i a
nity
(1965), I d e a s
in Tropical Africa
and Procedures
(1966), L a n g u a g e U s e a n d S o c i a l C h a n g e , P r o b l e m s
R e f e r e n c e to E a s t e r n A f r i c a (1968).
i n African
Customary
Law
of M u l t i l i n g u a l i s m w i t h S p e c i a l
�249
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
poważne
zmiany
Migrujący
w
tali w
s t r u k t u r z e demograficznej,
poszukiwaniu
pracy
mężczyźni
w
j a k i społecznej
większości
miast
wypadków
i wsi.
zachowują
ścisłą więź z r o d z i m y m i t e r e n a m i , n i e wiążąc n a stałe s w e g o l o s u z m i a s t e m , które
s t a n o w i p r z e d e w s z y s t k i m źródło z a r o b k u .
Na
t e r e n a c h A f r y k i S o u t h a l l rozróżnia d w a t y p y miast. D o p i e r w s z y c h (typ A )
zalicza
dawno
powstałe,
stosunkowo
wolno
wzrastające
ośrodki,
których
trzon
s t a n o w i ludność t u b y l c z a , zamieszkała o d w i e l u pokoleń. Ludność t a posiada w p o
bliżu m i a s t ziemię uprawną,
a głównym zawodem
Są to więc m i a s t a o p r z e w a d z e
nej gospodarce.
homogenicznej
często j e s z c z e b y w a
ludności i z w y k l e
rolnictwo.
samowystarczal
Z a l i c z a m y do n i c h w i e l e m i a s t A f r y k i z a c h o d n i e j , j a k np. Oshogbo,
Koforidua c z y Lagos.
Interesującym
prawa
studium
Trade
D. M c C a l l a
przemian
zachodzących
and the Role
of Wife
w
t a k i c h ośrodkach
in a Modern
West
jest
roz
African
Town,
którą z n a j d u j e m y w drugiej — szczegółowej części o m a w i a n e g o dzieła. A u t o r
przed
s t a w i a sytuację w
Ghany
tradycyjnej
społeczności A k a n zamieszkującej
terytorium
i podział p r a c y , który większość obowiązków związanych z u p r a w ą roli, stanowiącą
dawniej
podstawę u t r z y m a n i a ludności, p r z y p i s u j e
się
handlem,
one
obecnej
kobiety
co
pozwalało
na
pewne
kobietom. Prócz tego zajmowały
uniezależnienie
tego p l e m i e n i a zamieszkujące
obszary
finansowe.
wiejskie
Do
chwili
trudnią się
głów
n i e u p r a w ą z i e m i , j e d n a k i c h udział w h a n d l u o d g r y w a c o r a z większą rolę. S y t u
acja
t a wiąże się bezpośrednio
(zajmowanej
z rozwojem
miast, występującym
brakiem
ziemi
pod zabudowę) i możliwością u z y s k a n i a korzyści m a t e r i a l n y c h z e s p r z e
daży towarów w ośrodkach, które i c h n i e wytwarzają. Szczególnie w a ż n a jest j e d
nak funkcja handlowa
wystarczalny
Ghany
dycji
z
kobiet w m i a s t a c h , które w r a z z r o z w o j e m
gospodarczo
zajmuje
charakter.
Faktem
się h a n d l e m , zwłaszcza
aktywnego
udziału
kobiet
ilością
dostępnej
niedostateczną
w
zawodu
przytacza
spełniają
kwalifikacji —
przykład
w
życiu
do
uprawy
dochodów
ziemi
—
miasta
gospodarczym
Koforidua
tego ośrodka.
i
one
nieco
samo
kobiet
rodziny.
z
której
omawia
to z t r a
W
związku
czerpały
Miasta
rolę,
zaliczane
bardziej
osiedla
typu
jaką
przez
Autor
kobiety
Southalla
przemysłu uniemożliwia
Wyglądem
europejskiego.
one
wykonywania
się s z y b k i m w z r o s t e m i heterogeniczną ludnością.
a co z a t y m i d z i e gospodarkę samowystarczalną.
minają
tracą swój
większość
i p r z y b r a k u k o n i e c z n y c h do
gęstość z a l u d n i e n i a łącząca się z s i l n y m r o z w o j e m
roli,
obecnie
trudnią się w zwiększonym s t o p n i u h a n d l e m .
ghańskiego
do t y p u В charakteryzują
iż
na terenach miejskich. W y n i k a
kształtowaniu
korzyści m a t e r i a l n e d l a dobra r o d z i n y
innego
jest,
swoim
Przykładowo
Duża
uprawę
przypo
można
tu
wymienić t a k i e m i a s t a , j a k S a l i s b u r y , G w e l o c z y N a i r o b i .
Charakterystykę jednego z n i c h z n a j d u j e m y
Stratification
miejski
in
Gwelo,
który
s y s t e m społeczny"
t u procesy
przystosowania
o
przedstawia
s i l n i e rozwiniętej
nia przeprowadzono
w
przyciągało
ciami
zatrudnienia.
Gwelo
mężczyzn
społeczne
powodują
zależności
pozwoli
w
swoim
migracji
rodzaju
sezonowej.
(Rodezja),
powstawanie
na utworzenie
w
„afrykański
Obserwujemy
którzy
opuścili
bądź też n a stałe związać się z m i a s t e m . B a d a
które j a k o c e n t r u m h a n d l o w e
z otaczających
Zachodzące
Social
r o z d z i a l e W. B . S c h w a b a
społecznego i a l i e n a c j i Afrykańczyków,
społeczność rodzimą, a b y o k r e s o w o
słowe
w
jedyny
terenów
społecznościach
nowych
modelów
właściwego o b r a z u
r o l n i c z y c h dużymi
Afryki
zmiany
zachowań.
zaistniałych
i
przemy
możliwoś
ekonomiczno-
Uchwycenie
zjawisk.
tych
Współ
c z e s n e przeobrażenia spowodowały n a przykład ożywienie h a n d l u n a t e r e n a c h w i e j
s k i c h , gdzie dotychczas n i e był o n s i l n i e rozwinięty; pobyt w mieście c z y też k o n
t a k t z e środowiskiem
m i e j s k i m powoduje
natomiast
powstawanie
odmiennych
od
�250
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
tradycyjnych
potrzeb
tracić w p ł y w y
szczytną
i dążeń.
łączące
pozycją
matki i babki
się kobiety
niezależne
cych
korzyści
spore
W
wyniku
się z i c h rolą
wielu
ekonomicznie,
materialne,
mieszkań itp. P o n a d t o
zachodzących
w
rolnictwie i
dzieci. Z
kobiety
drugiej
jednak
wyrób
zdają
pojawiają
interesów
piwa,
się
c z y też z a
strony
trudniące się p r o w a d z e n i e m
takich j a k handel,
występuje
zmian
gospodarstwie,
dają
wynajmowanie
p r o s t y t u c j a , c o łączy się z e specyficzną
sytuacją
m i a s t przemysłowych o dużej p r z e w a d z e l i c z b o w e j mężczyzn.
Adaptacja
kowo.
zachodniego
modelu
regionach,
rzucenia
w
europejskich p r a w
I t a k n a przykład w
bowiem
rodzime
lineażu
jedna
Among
the Yoruba,
przedstawia
w sprawie
W
na
trendy
jednakże
n i e godziły
rodziny.
nie
się
z
Często
Nigeria.
rozprawie
N a tle tradycyjnej
powstawania
Podkreśla
rodziny
jednak,
iż
możliwością
od
się
A.
zwyczajowego.
Za
I z z e t t Family
Life
rodziny Yoruba
i
autorka
indywidualnego
starszych
członków
wciąż j e s z c z e poważną
rodu
rolę.
małych grup społecznych i w p ł y w u , j a k i posiadają większe s t r u k
składowe,
to
przedmiot
dalszych
rozważań
s y t u a c j i społecznej z n a c z e n i e g r u p p i e r w o t n y c h
n a r z e c z grup n i e f o r m a l n y c h
innego
ulega
więzi o s o b i s t y c h
autorów
rodzaju, c z y też g r u p f o r m a l n y c h
((pokrewieństwa
i sąsiedztwa)
zdaje
pracy.
nieco z m n i e j s z e n i u
dowego. Jednakże ciągle j e s z c z e w społecznościach afrykańskich
wadze
się
wszystkich
poligamię, p r z y c z y m
monogamicznej
opinie
we
jeszcze spotyka
poślubiona według p r a w a
np. w
jedna
rozpowszechnianie
r o d z i n a c h chrześcijańskich
d o b o r u współmałżonka odgrywają
i c h części
nowej
małej
s z e r s z e omówienie
domowego.
Zagadnienie
tury
w
in Lagos,
obecne
gospodarstwa
kulturowe
takim wypadku
t e znajdują
małżeństwa,
izolacją
i to n a w e t
z żon jest w
gadnienia
wzory
i
życia n i e wszędzie przebiegała
zachodniej obserwujemy
monogarnicznego
autorytetu
krajach Afryki,
i sposobu
Afryce
typu
zawo
r o l a grup o
prze
się być d l a j e d n o s t k i
duża — zwłaszcza n a t e r y t o r i a c h w i e j s k i c h .
B a d a c z e p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów stwierdzają, iż a c z k o l w i e k w i n
dywidualnych
kalnym
społecznościach
przełamaniu
zachodzą
żenie z a k r e s u p r a w i obowiązków
stwa
mają
wiejskiej
duże z m i a n y , n i e możemy mówić o
tego t y p u więzi; można natomiast obserwować
mniejsze
nieco
z n i c h wynikających.
znaczenie
w
Związki t y p u
s t r u k t u r z e społeczności
i mogą j e tracić n a r z e c z stowarzyszeń innego
zawę
pokrewień
miejskiej
rodzaju,
rady
pewne
aniżeli
takich jak zrze
s z e n i a t y p u r e k r e a c y j n e g o c z y związki o p a r t e n a bazie e k o n o m i c z n e j .
Ogólnie
mówiąc,
omawianych
autorytet
obszarach
przebiegał j e d n a k o w o .
odgrywają
rodziny
pewnemu
w
szerokim
osłabieniu,
pojęciu
jednakże
tego słowa
n i e wszędzie
uległ
proces
na
ten
I t a k n a przykład w A f r y c e z a c h o d n i e j więzi pokrewieństwa
istotną rolę zarówno w
okręgach w i e j s k i c h , j a k i m i e j s k i c h , ponieważ
te ostatnie charakteryzują
się z w y k l e
dominacją
mienia. W
jak Yoruba
i A k a n n i e m a z a s a d n i c z y c h różnic między
życiem
rodziny
wygląda
cych
takich grupach
w
ludność
ze
w
emigracyjną.
mężczyzn, w y s o k a
tów
mieście,
to z a g a d n i e n i e
czy
też
otaczających
c e n t r a c h powstałych
Występuje
jest mobilność
środowiskiem
na
miejskim.
jednego,
miasto
stosunkowo
t u wyraźna
dużego tubylczego
obszarach.
niedawno
dysproporcja
płci
skupiają
z
przewagą
ludności i mała i n t e g r a c j a
Jednakże
w
wypadku
migracji
Inaczej
i
napływowej
i
migran
zarobkowych
łączących się z okresową izolacją o d r o d z i n y
i p l e m i e n i a t r u d n o stwierdzić
kanie
Większość
więzi
wrócić
wynikających
do r o d z i m y c h
z
pokrewieństwa.
miejscowości
w
starszym wieku,
migrantów
a więc
ple
zani
zamierza
prawa
i
po
obligacje
r o d z i n n e ulegają t y l k o p e w n e m u o k r e s o w e m u z a w i e s z e n i u .
Tak
w
ogromnym
skrócie
przedstawić
można
zagadnienia
p i e r w s z y m s e m i n a r i u m a f r y k a n i s t y c z n y m . W y d a j e się, iż w a r t o
dyskutowane
na
t u w k i l k u słowach
�251
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
wspomnieć o niektórych z d a l s z y c h spotkań n a u k o w y c h
dzynarodowy
Instytut
Afrykanistyczny,
dla
prowadzonych
pełniejszego
przez
Mię
jego
dzia
zilustrowania
łalności.
D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m o d b y w a ł o się w
1960 r. i dotyczyło afrykańskich
zostały następnie w y d a n e
African
daktorem
tropologii,
pologii
Agrarian
zajmujący
własności
przez
ziemi
na
przewodniczącego
Forde,
specjalistycznego
profesora
w
formie
jako
antropologii
zawiera
profesor
społecznej
i
profesor
afrykańskich
jest
Pełnił
on
autorem
antro
funkcję
obszernego
krótkie słowo wstępne
—
dyrektora
an
zasad
zwyczajny
(Leopoldville).
seminarium
t a m referaty
książkowej. R e
belgijski
społecznej,
pracujący
Lovanium
wstępu. J a k w s z y s t k i e pozostałe i ta p r a c a
Darylla
oksfordzki
organizacji
afrykańską,
uniwersytecie
owego
(Kinshasa) w styczniu
Przedstawione
jest D a n i e l B i e b u y c k ,
7
problemami
i kulturą
kulturowej
uniwersytet
Systems
się
Leopoldville
systemów a g r a r n y c h .
pióra
Międzynarodowego
Instytutu Afrykanistycznego.
Książka
ności
zawiera
ziemi
omawiają
problemy
dernizowanego
i
grup,
a
kulturowo
rzy
dwadzieścia
i współczesnych
Rozpatrują
także k o n f l i k t y
obszarach
wyrastające
z
wynikające
b r a k z i e m i p r z y wzrastającym
wione rozprawy
gionach
i
z
środkowej
zachodniej
(Rodezja,
Innym
nowych
w
wydano
w
Kongo).
ekonomicznych
i
nowych
auto
zmian:
prowadzonych
Senegal),
Praca
( j a k np. k a k a o w z a
narzędzi, t e c h n i k itp. P r z e d s t a
daje
w
wschodniej
przegląd
wybranych
przeobrażeń
Instytutu
re
(Kenia, Uganda)
i s t a n o w i b a r d z o c e n n y materiał
Afryki.
z gościnności
New
Redaktorem
społeczny, który
społecznych
zacho
informacyjny.
Afrykanistycznego
l i p c u 1964 r o k u s e m i n a r i u m poświęconego kształtowaniu się
społeczeństwach
The
pracę
odmiennych
własności z i e m i
badań t e r e n o w y c h
Zambia,
i korzystało
seminarium.
w
jednostek
tle t r a d y c y j n e j
przykładem działalności Międzynarodowego
elit w
Nigerii
współczesnych
studia
do z m o
obowiązków
roślin t o w a r o w y c h
(Nigeria, G h a n a ,
r o l n i c t w i e afrykańskim
jest zorganizowanie
i
włas
Poszczególne
p r z e l u d n i e n i u terenów r o l n i c z y c h i związane z t y m
przy t y m stosowanie
są w y n i k i e m
Afryki
dzących w
a
praw
przemian
A f r y k i tropikalnej. N a
zjawiska
Afryce),
r o z m a i t y c h aspektów
afrykańskich.
zagadnienia
migracje, wreszcie wprowadzenie uprawy
chodniej
dotyczących
krajów
związane z z a s a d a m i własności z i e m i i i c h adaptacją
rolnictwa.
przedstawiają
rozpraw
przemian
Elites
of
zbioru
zajmuje
T o szóste
uniwersytetu
Tropical
z
w
Africa ,
kolei
spotkanie
Ibadanie.
zawierającą
8
Afryki
zachodniej
i
i jest
się
l a t później
materiały
jest P. C . L l o y d , b r y t y j s k i socjolog
się z a g a d n i e n i a m i
odbyło
Kilka
tego
antropolog
wykładowcą
socjologii n a u n i w e r s y t e c i e w I b a d a n i e .
Praca
w
etanowi
próbę
naukowego
młodych społecznościach
farmerów,
ludzi
przebadania
afrykańskich,
zajmujących
się
wśród
handlem,
pojawienia
się
i
rozwoju
r o z m a i t y c h społecznych
pracowników
administracji
elit
kategorii:
państwo
w e j , w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i w o l n y c h zawodów. W o b s z e r n e j części wstępnej
Lloyd
zajmuje
wzra
stającą
się charakterystyką współczesnej
rolą
wykształcenia
łeczną, w r e s z c i e funkcją,
7
African
International
Agrarian
African
praca zbiorowa
8
Sixth
The
New
i wpływem
elity afrykańskiej
n a pozycję
spo
jaką spełnia e l i t a w e współczesnym społeczeństwie
afry-
Systems,
Seminar,
warunków
i jej rozwojem,
Studies
Lovanium
materialnych
Presented
and
University,
Discussed
Leopoldville,
at the
January
r e d . D. B i e b u y c k , L o n d o n
1963, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
Elites
Studies
International
of Tropical
African
Africa,
Seminar
at the
Presented
University
of
and Discussed
Ibadan,
1964, E d . P. C . L l o y d , L o n d o n 1970 (1966), O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
Nigeria,
Second
1960,
at the
July,
�252
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
kańskim. D a l s z a część dzieła
doświadczenia terenowe
w
odniesieniu
do w y b r a n y c h
są p r z e d s t a w i o n e
nowych
przedstawiająca
w Afryce, omawia
tutaj
terytoriów
przeobrażenia
rozprawy
18 autorów
zagadnienia
pojawiania
tego k o n t y n e n t u .
Specjalnie
świadomościowe, z j a w i s k a
świadomości
klasowej.
Autorzy
omawiają
także
elity
interesujące
kształtowania
postaw w o d n i e s i e n i u do małżeństwa i życia rodzinnego,
powstawania
posiadających
się n o w e j
wreszcie
stosunek
się
procesy
przedsta
w i c i e l i elity do niewykształconych m a s społeczeństwa i k o n t r a s t między z a c h o d n i m
stylem
życia
przyjętym
lub przyjmowanym
liczną grupę l u d z i , a utrzymującą
przez
rodzime
wykształconą,
tradycje
stosunkowo
zasadniczą częścią
nie
społeczeń
stwa.
Chrześcijaństwo
i jego r o l a
w
Afryce
następnym s e m i n a r i u m z o r g a n i z o w a n y m
to prowadził
tetu
w
C. G. Baeta
duchowny,
Ghanie.
Zgodnie
drukiem
przez
uniwersytet
Książka
składa
omawia
wieku,
się
pojawienie
a
także
z
tropikalnej
profesor
z tradycją,
to t e m a t o p r a c o w y w a n y
na
w A k r z e w k w i e t n i u 1965 r o k u . S p o t k a n i e
studiów r e l i g i o z n a w c z y c h
rozprawy
oksfordzki
w
tego s e m i n a r i u m
Christianity
pracy
trzech obszernych
części, z
in
których
uniwersy
wydane
zostały
Tropical
pierwsza,
Africa .
9
historyczna,
się i r o z p r z e s t r z e n i a n i e chrześcijaństwa w A f r y c e w X I X i X X
wydatną
rolę,
jaką
odgrywały
misje
protestanckie
i
katolickie
w kształtowaniu p o s t a w i dążeń m i e j s c o w e j ludności.
Następnie p r z e d s t a w i o n e
rola,
i
jaką
spełnia
jego s t o s u n e k
Yoruba
African
ono
w
są p r o b l e m y
współczesnego chrześcijaństwa w
kształtowaniu
do t r a d y c y j n e j
codziennego
obyczajowości
rozważa
książki
rodzin
(np. rozdział
wpływ
religijnych
poświęcona
jest
przemian
współczesnym
postawie
poligamii);
wreszcie
do z a s t a n y c h kultów pogańskich
n a osobowość
trendom
Afryce,
afrykańskich
poświęcony
Churches wobec tradycyjnie rozprzestrzenionej
p r a c a u k a z u j e s t o s u n e k Kościoła chrześcijańskiego
i
życia
i
jednostek.
Ostatnia
perspektywom
część
afrykańskiego
chrześcijaństwa i zarysowującemu się s e p a r a t y z m o w i Kościoła w A f r y c e .
Opracowania
run,
Nigeria),
dotyczą w y b r a n y c h
poprzez
środkową
krajów od A f r y k i z a c h o d n i e j
(Zambia
i Kongo)
aż
po
(Ghana,
Etiopię
i
Kame
dostarczają
c i e k a w y c h i n f o r m a c j i dotyczących p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów. A c z k o l w i e k
przedstawiają
one zagadnienie
c i e k a w y o b r a z istniejącej
w
formie
wycinkowych
omówień,
ukazują
jednak
rzeczywistości. Stąd też p r a c a jest b a r d z o p r z y d a t n a d l a
b a d a c z y p r z e m i a n k u l t u r o w y c h współczesnej A f r y k i .
O s z e r o k i m w a c h l a r z u zainteresowań Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i
świadczy t e m a t innego s e m i n a r i u m , które odbyło się w
grudniu
es S a l a a m .
kształtowania się
jedności
n a r o d o w e j k w e s t i e wielojęzyczności n o w o powstałych państw afrykańskich.
Problem
ten
nie
Dyskutowano
był
t u istotne z p u n k t u w i d z e n i a
dotychczas
wielojęzyczności
zainteresowania
dokładnie
rozpoczęły
się
analizowany,
dopiero w
omawianego seminarium
badania
ostatnich latach. Rejonem
była A f r y k a
wschodnia,
Ugandzie
szczególności
języka j a k o środka i n t e g r a c j i (lub dezintegracji) k u l t u r o w e j w i n n o być
p r z e z b a d a c z y p r z e m i a n społeczno-kulturowych w
jego r o l i w
jącym p r z e d m i o t e m
jest z a g a d n i e n i e
9
przykładowo
w
Zagadnienie
venth
wybranych
zjawisk
specjalnego
polityki
rozpatrywane
w
systematyczne
Dar
zagadnienia
widzenia
językowej
1968 r o k u w
International
A f r y c e p o d kątem
kształtowaniu współcześnie zachodzących p r z e m i a n . I n t e r e s u
t e o r e t y c z n y c h rozważań zamkniętych w
przyjęcia
C h r i s t i a n i t y in
i Tanzanii.
Tropical
African
pierwszej
części
pracy
j a k o języka stosowanego a d m i n i s t r a c j i państwowej
Africa,
Studies
Presented
Seminar
at the
University
C . G . B a e t a , L o n d o n 1968, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
and Discussed
of Ghana,
April
at the
jedSe
1965, e d .
�ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
nego z języków t u b y l c z y c h bądź też pozostawienie
wprowadzonego w czasach ko
lonizacji
—
wiąże
sytuacją
wewnętrzną
europejskiego.
Decyzja
w
tej s p r a w i e
danego społeczeństwa i w y m a g a
się częstokroć
stosowania
z ogólną
bardzo
rozważ
nej p o l i t y k i .
J a k w s z y s t k i e pozostałe i to s e m i n a r i u m
Language
zatytułowanego
części wstępnej
tyką językową
10
jest W .
and
Social
H . Whiteley,
uwieńczone zostało w y d a n i e m
Change.
angielski
Redaktorem
profesor
całości
zajmujący
i
się
dzieła
autorem
problema
.
Zorganizowane
minaria
Use
przez
Międzynarodowy
s p e c j a l i s t y c z n e stanowią
wielki
Instytut
wkład
w
Afrykanistyczny
rozwój
wiedzy
naukowe
o
se
przemianach
społeczno-kulturowych w A f r y c e o s t a t n i c h lat.
Uznając
cenność tego r o d z a j u
wygłaszanych
mimo
iż
jednak,
wego,
inicjatywy
n a Międzynarodowych
dysponujemy
jedynie
kilku
przedstawienie
nawet
I n s t i t u t e będzie
tego
użyteczne
się, iż omówienie
Afrykanistycznych
przykładami
iż z r a c j i walorów, j a k i e p r a c e
African
wydaje
Seminariach
tej
referatów
jest
działalności.
celowe,
Wydaje
posiadają, i dużego i c h z n a c z e n i a
wąskiego
wycinka
dla polskich
działalności
badaczy
się
nauko
International
zajmujących
się
proble
m a m i p r z e m i a n zachodzących w świecie współczesnym.
Anna
PRACE
ZESZYTY
NAUKOWE
Prace
ETNOGRAFICZNE,
UNIWERSYTETU
etnograficzne
szytów N a u k o w y c h
ukazują
JAGIELLOŃSKIEGO
się od 1963 r. w
Uniwersytetu
Partyka
ramach
Z.
1-6:
1963-1972
serii wydawniczej
Jagiellońskiego. R e d a k t o r e m
Ze
i c h jest M . Gładysz,
s e k r e t a r z e m r e d a k c j i Z. Biały.
Słowo wstępne M . Gładysza określa profil
formującego
sposobach
„o k i e r u n k u
gromadzenia
podejmowanych
materiałów
również o p e w n e j ciągłości w
kierownika
Tym
Katedry
samym
zajmującym
się p r o b l e m a m i
badacza
kultury
Uniwersytetu
Dla
prof,
iż s e r i a
kultury
platformę
o
Jagiellońskiego
ludowej,
wymiany
zajmujących
artykułów
w
dra
i
skupionym
ramach
etnograficznych
się t y m i
grup
wokół
jak
pierwszego
Moszyńskiego" .
l
się
badaczom
Uniwersytetu J a
Z g o d n i e z t y m założeniem
postawach
czytelnika wydaje
przez
wypowiedzieć
poglądów.
in
teoretycznych,
i interpretowaniu,
Kazimierza
ta pozwoli
zainteresowaniach
lepszego z o r i e n t o w a n i a
poszczególnych
ich analizowaniu
w sześciu t o m a c h Prac
a n a l i z a treści z a w a r t e j
dla
oraz
Słowian,
zakłada,
giellońskiego, i s t w o r z y
jako w y d a w n i c t w a
działaniu, które zostało w y t y c z o n e
Etnografii
Redakcja
i cele P r a c
badań, z a i n t e r e s o w a n i a c h
s t a j e się
badawczych
informacją
pracowników
zagadnieniami.
się c e l o w e
poruszających
przedstawienie
podobną
treści
problematykę.
P o z w o l i to równocześnie n a u k a z a n i e p r o f i l u P r a c .
Najliczniejszą
zmiany
10
Language
Reference
national
grupę
kulturowej.
Use
to Eastern
African
and Social
Africa,
Seminar
1968, ed. W . H . W h i t e l e y ,
1
M. G ł a d y s z ,
stanowią
artykuły,
których
Następnie można wyróżnić
Change,
Studies
at the
London
prace
Problems
Presented
University
autorzy
of Multilingualism
and Discussed
College,
1971, O x f o r d
rozważają
poświęcone
Dar
University
Słowo wstępne, z. 1: 1963, s. 5-7.
metodyce
with
at the ninth
es
Salaam,
Press.
problem
badań
Special
Inter
December
�254
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
etnograficznych,
historii
nauki
dalej
artykuły
poprzez
poruszające
ukazanie
zagadnienia
rozwoju
dyscypliny
stanowiące p r z y c z y n e k do
etnograficznej,
umieszczane
wych,
są
sprawozdania
zasobach
informujące
o
a r c h i w a l n y c h i działalności
ostatnią
Pracach
grupę tworzą p r a c e poświęcone m u z e a l n i c t w u . P o n a d t o w
podejmowanych
dydaktycznej
zaś
etnograficznych
badaniach
Katedry
tereno
Etnografii
Sło
wian.
Problem
tłumaczenia z m i a n y k u l t u r o w e j
czą, staje się p u n k t e m wyjścia
c z y c h . Łączy się o n ściśle z rozważaniami
tury
i sposobami
istnieją
różne
widzenia
możliwości
przyjmowania
różnych
ma w
etnografii
rangę
teoriopoznaw-
p r z y o c e n i e poszczególnych szkół i p o s t a w b a d a w
możliwości
definiowania
punktów
nad przyjmowanymi
określeniami
kul
j e j a n a l i z y . N i e j e s t też bez z n a c z e n i a , iż
zmian
widzenia
kulturowych,
przy
ustalaniu
a
co
za
t y m idzie
konkretnego
przedmiotu
obserwacji .
2
Przedmiotem
nego s y s t e m u
rozważań
wywołane
mogą
być
wpływem
zmiany
zachodzące
czynników
w
obrębie
rozpatrywa
lub w
następstwie
wewnętrznych
działania i n n y c h systemów. Można j e też rozpatrywać w r o z w o j u
w ujęciu s t a t y c z n y m
(przekrojowym).
artykułów z a m i e s z c z a n y c h w Pracach
Autorzy
społeczności
historycznym lub
lokalnych
reprezentujących
ukazują z m i a n y poprzez
różne
struktury
analizę
gospodarczo-społeczne
oraz tradycje kulturowe.
Skutki
na
kontaktów
terenach
kulturowych
pogranicza
ukazane
etnicznego,
są
etnicznie,
a różnych k u l t u r o w o ,
rozdzielonych
wymi,
także
zbiorowości
a
n a przykładzie
w
następnie
aspekcie
dla
grup
granicami
lokalnej,
zmian
występujących
społecznych
jednolitych
administracyjno-państwo-
gdzie
współżyją
grupy
po
chodzące z różnych terenów P o l s k i .
Problemem
zapożyczeń
kulturowych
n y m dwóch regionów z a j m u j e
n i c z n e są szczególnym
rodność
elementów
polem
obserwacji
t a m występujących
zapożyczeń. O b s e r w a c j e
ujawniających
się M . Gładysz. A u t o r
c z y n i o n e były
procesów
i stąd
przez
się
dyfuzji
płynąca
autora
n a pograniczu
stwierdza,
etnicz
iż p o g r a n i c z a
ze względu
wyjątkowa
et
n a różno
skłonność
n a terenie B e s k i d u
do
Śląskiego,
a przedmiotem, szczegółowej a n a l i z y są d r u k i dewocy j n e .
3
Zagadnieniem
zapożyczeń z a j m u j e
badania
we
wództw,
łódzkiego
państw,
niemieckiego
zależnie
od
kulturowe
wsiach
daje
konieczne
Por.
Z.
do
pasie
granicznym
wojną
Częstotliwość
grupy
zajmujący
nasuwa
kontaktów
społecznej
i stąd
się r e f l e k s j a
się omawianą
uchwycenie
również
zmian
tłumaczeniu
rodzinnej .
4
realizowanych
zapożyczenia
Na
marginesie
jakie
tym przypadku
w
obrębie
niektórych
Nawrót
wy
każdej
ograniczeniach
kulturowej,
t. 13: 1969 z. 1, s. 25-41; J . S z c z e p a ń s k i ,
dwóch
z trudnościami,
następujących
zmiany
woje
obrębie
różnie
związana
O
w
prowadząca
różnych
wynikające
problematyką. W
Szyfelbejn-Sokolewicz,
w
dwóch
usytuowanych
n a przykładzie obrzędowości
funkcjonalizmu-strukturalizmu
Polska",
w
a przed
polskiego.
Mendrali-Kozieł
etnograf
2
i
autorka
napotyka
się
obecnie
i opolskiego,
przynależności
badała
artykułu A .
leżących
się również A . Mendrala-Kozieł
„Etnografia
teorii
ewolucji,
„Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9: 1967, s. 23-32.
3
M.
Gładysz,
Z
zagadnień
procesólo
kulturowych
Konsekwencje
kulturowe
pogranicza
etnicznego,
z. 6: 1972, s. 7-41.
4
A.
pogranicza
Mendrala-Kozieł,
łódzko-opolskiego
w XX
wieku,
z. 4: 1970, s. 47-63.
kontaktów
ludności
�255
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
z
kontaktujących
się
grup,
które w y w o ł a n e
można b o w i e m j e d n o z n a c z n i e
zachodzących w
samych
są c z y n n i k a m i
urbanizacyjnymi,
opisać skutków zapożyczeń n i e uwzględniając
grupach.
Temu
zagadnieniu
żytej u w a g i , a s z k o d a , gdyż byłoby o n o ilustracją
autorka
nie
zmian
n i e poświęciła
działania mechanizmów
nale
zmiany
w obrębie b a d a n e g o układu.
Podnosi
dysz w
Autor
natomiast
konieczność w i d z e n i a
a r t y k u l e poświęconym z a s a d o m
poszukuje odpowiedzi
mywanie
się odrębności
artystycznej,
mimo
należy w g a u t o r a
taktów,
tych
dwóch nurtów
procesu
M.
5
n a istotne p y t a n i e : j a k i e c z y n n i k i w p ł y w a j ą
regionalnych
niwelującego
Gła
kształtowania się regionów a r t y s t y c z n y c h .
w
zakresie kultury
procesu
urbanizacji
społecznej
na utrzy
i
twórczości
i t e c h n i z a c j i . Poszukiwać i c h
w odmienności w a r u n k ó w środowiskowych, t y p i e i r o d z a j u
rozmaicie
przebiegających
w
różnych o k r e s a c h
kon
historycznych. Autor
wy
raża również sąd, formułując go j a k o dyrektywę badawczą, iż konieczną jest rzeczą
widzenie
problemów
twórczości
t u r y właściwej b a d a n e m u
Zmianę
pojmowaną
przykładzie
dzenia
wybranej
artystycznej
jako
skutek
zbiorowości
g r u p ludnościowych.
grupy.
T.
powiązaniu
Możliwość
badania
poświęca
temu
trzema fazami.
styczności
zachowań i w y r ó w n y w a n i e się odpowiadających
faza
związana
z
pod
kul
rozpatrywać
względem
istnieje
zagadnieniu
systemu
ostatnia
na
można
tego z j a w i s k a
rastanie
oraz
z całokształtem
zamieszkały o b o k siebie
integracji przebiega
społecznych
kultur
niejednorodnej
światowej
Dobrowolska
S t w i e r d z a o n a , że proces
„zderzenia"
lokalnej
O p o l s z c z y z n y , gdzie p o I I w o j n i e
kulturowo
w
środowisku l u b g r u p i e społecznej.
t l e różnych
potrzeb;
przeobrażeniami
na
terenie
dalekie
dwa
na
pocho
sobie
artykuły .
6
J e d n a z n i c h to n a
druga
—
ujednolicenie
i m wzorów
świadomości,
kulturowych
prowadzącymi
do
u j e d n o l i c e n i a ocen, n o r m i wartości.
Jednym
rowa,
z
która
aspektów
złożonego
rozpoczyna
się
od
procesu
proces w r a s t a n i a repatriantów z e w s c h o d u
przedmiotem
szczegółowej
przystosowania
zaaprobowania
analizy
nowego
jest
adaptacja
otoczenia.
kultu
Ten
właśnie
w p r z e s t r z e n n e r a m y w s i opolskiej
przeprowadzonej
w
jednym
z
jest
wymienionych
artykułów.
Jak
zmiany
wspomniano
wyżej,
zachodzące w
ków. T e z k o l e i
przemiany
kulturowe
obrębie s y s t e m u , który
określa
szereg
czynników
dokonywać
się
mogą
można określić j a k o
poprzez
układ
egzo- l u b e n d o g e n i c z n y c h
w
stosun
stosunku
do układu.
Tym
zagadnieniem,
rów, analizując
darki
w
chłopskiej
gospodarce
micznej
w
które w i ą ż e się z teorią potrzeb,
konkretne
w
układy. Z. Biały o m a w i a
X I X w.
na
drobnotowarowej
terenie
oraz
zajmuje
się k i l k u
zmiany w charakterze
Małopolski .
7
charakteryzuje
Wyróżnia
środki
różne
„sektory"
działalności
poszczególnych s e k t o r a c h . C z y n n i k i e m zmieniającym
auto
gospo
układ są
ekono
warunki
e k o n o m i c z n e , które z k o l e i w p ł y w a j ą n a z m i a n y w k u l t u r z e . A u t o r podkreśla w a g ę
5
M.
Gładysz,
stycznych,
e
T.
pozycja
Dobrowolska,
analizy,
patriantów
7
Z.
gospodarce
Z
zagadnień
kształtowania
się
ludowych
regionów
arty
opolskiej,
Pro
z. 4 : 1970, s. 7-27.
na wsi opolskiej,
Biały,
Niektóre
drobnotowarowej
1967, s. 61-91.
Badania
z. 3: 1967, s. 21-29;
nad
nową
taż,
społecznością
wsi
badań nad adaptacją
Z
kulturową
re
z. 4: 1970, s. 29-45.
ekonomiczne
u schyłku
i
kulturowe
feudalizmu
i w
mechanizmy
okresie
w
chłopskiej
kapitalizmu,
z. 3 :
�256
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
kontaktów,
które również
stanowią
wynik
kontaktów tworzących się n a tle w y m i a n y
Poszukiwanie
na
wsi
w
płynącymi
gospodarczych,
r o z l i c z n y c h czynników s p r a w c z y c h kształtujących
spiskiej
jest
typie gospodarki
nad
przemian
przedmiotem
następujące
stąd
rozważań
A.
Rataja .
Autor
8
kulturowymi.
Żałować
szczególnych okresów h i s t o r y c z n y c h p r z e d m i o t e m o b s e r w a c j i
co
utrudnia w
mianowicie
sposób z a s a d n i c z y analizę porównawczą
stosunki
omawia
n a przełomie X I X i X X w i e k u
konsekwencjami
a
towarowej.
pracy
zmiany
i zastanawia
należy,
że
dla
są o d m i e n n e
skutków p r z e z
się
po
zjawiska,
nie w y w o
łanych.
W.
Kwaśniewicz
z kolei
zajmuje
się
dynamiką
funkcjonowania
rąc z a przykład d o m m i e s z k a l n y w s i Świątniki leżącej w
jącej c h a r a k t e r osady
nie
domu,
jakimi
rzemieślniczej . A u t o r
społeczność
i funkcji
rzemieślnicza
wnętrza
włącza
składniki k u l t u r y w s i r o l n i c z e j o r a z
Zbliżona
jąca
cie
do omówionej
zmiany
następujące
bocheńskim .
zrealizowane,
i
odczuwa
się b r a k
do
budownictwie
podkreślić,
że
powiązania
swego
„aparatu
jest p r a c a
drewnianym
na
w
poszukiwaniu
badanym
pować
w
przedstawianych
przetrwania
układzie traktować można
między
innymi
na
skutek
Mogą
o n e być
również
autora
zjawisk
n
domu
w
pełni
mieszkalnego
z określoną
elementów
grupą
spo
wszystkim
jako
polegające
kulturowych,
E l e m e n t y te mogą
postępującego
które
wystę
procesu
s t o s u n k u do a k t u a l n i e
przez
powie
w
.
jako reliktowe.
zachowane
w
mieści się też podejście
nierównomiernie
różne
przedstawia
n i e zostały
wartość p r z e d e
pewnych
różnych d z i e d z i n a c h życia i stąd r e g r e s j a
układu.
P. G a l a s a
analizy zmian funkcji
zmiany kulturowej
przyczyn
pla
potrzeb.
w s i Lubomierz,
zamierzenia
są właściwe. P r a c a t a p o s i a d a
ramach problematyki
zmian w
kulturowego"
j e do s w o i c h
d o k u m e n t z m i a n zachodzących w t e c h n i c e b u d o w l a n e j
W
przedstawienie
bio
i ma
dO' u s t a l e n i a z a k r e s u i sposobów,
dostosowuje
gdyż artykuł n i e z a w i e r a
łeczną, d l a której
dąży
grupy problemowej
w
Trzeba
,0
poprzez
9
wyposażeniu
kultury,
okolicy K r a k o w a
j e d n o s t k i , które z
zmian
panującego
określonych
względów n i e nadążają z a z m i a n a m i .
Przykładem
przetrwania
k a l e n d a r z ideograficzny
służył j e d y n i e c o r a z m n i e j
8
A.
9
W.
P.
G a l a s,
P. G a l a s
Rozwój
dzieli
artykuł
jest
Artykuł M . Gładysza
rolnictwie
Targ),
cieszyński
mieszkalny
w
2 połowie
XIX
poświęcony
i w XX
w.
z. 4: 1970, s. 65-75.
i jego
w
użytkowanie
Lubomierzu
n a następujące
od
w wiejskiej
połowy
XIX
spo
w.
gołębniki,
Lubomierzu,
zamki
drewniane,
p l a n wnętrza
okna,
do
Najważniejsze
konstrukcja
domu
i
wozownie,
pomieszczenie
p i w n i c e , ogrodzenie zagród i ogródków, s u s z a r n i e .
miesz
budowa
pokrycie
(domy n a p l a n i e
z w y c z a j e i przesądy związane ze s t a w i a n i e m
( l o k a l i z a c j a , materiał i f u n k c j a ) ,
stodoły,
C z . 1:
cieśle, b u d y n k i
materiału b u d o w l a n e g o , obróbka d r e w n a ,
ganki, powała, podłoga, piece),
Cz. 2: Stajnia i obory
podrozdziały:
i o s a d n i c z e , pożary w
stokątnym, p l a n k w a d r a t o w y ) ,
i
w
budownictwa
ścian, u s z c z e l n i a n i e ścian, d r z w i ,
kur
tradycyjnej
z. 1: 1963, s. 117-166; z. 2 : 1965, s. 33-57.
(źródło i p r z e c h o w y w a n i e
dachu,
kultury
z. 3: 1967, s. 31-59.
wiadomości geograficzne
kalne
Dom
Kwaśniewicz,
czasów obecnych,
11
pracy
wsi Jurgów w pow. Nowy
łeczności rzemieślniczej,
1(1
elementu
l i c z n y m analfabetom.
Organizacja
Rataj,
{Na przykładzie
takiego
z 2 pol. X I X w., który w o s t a t n i m etapie s w e g o i s t n i e n i a
pro
domu.
chlewy, pomieszczenie dla
dla
przechowywania
ziarna,
�257
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
jest
wielostronnej
poznania
analizie
systemów
tego
rachuby,
ciekawego
które
wydawnictwa,
ulegały
jest
przekształcaniem
przyczynkiem
od
czasów
do
najdaw
n i e j s z y c h , a p o n a d t o d a j e m o ż l i w o ś c i o d k r y c i a dróg, n a j a k i c h p r z e t r w a ć m o ż e e l e
ment
kultury
życia
12
Jeszcze
techniki
stety
nie
tradycyjnej,
w
okresie
obróbki
Artykuł
na
rozwój
K.
uprzemysłowienia
jest
hipotez
co
do
M.
i
technizacji
są
tradycyjne
MaślińskiegoNie
techniki
różnego
przez
pracy
oraz
narzędzi,
współczesnej
od poprzednich
poszukiwanie
Zastosowana
H
poszczególne
stosowane
dociekań
przetrwaniu ich we
przykładem
a mianowicie
o d m i a n sidła p o d r y w a n e g o ,
wysunięcie
sprzyjały
porównawczo-geograficzną .
łączących
Łysogór
do p r z e d s t a w i e n i a
które
ludowej,
terenie
przedmiotem
się j e d y n i e
Moszyńskiego
kultury
metodą
na
k t ó r e są
warunków,
krycie związków
i
postępującego
powojennym
drewna,
autor ogranicza
analizując
form
mimo
.
genezy
metoda
t e r y t o r i a , kolejności
w
określonych
pozwala
na
następstwie
słopców s t r ó ż y k o w y c h , stępicy d r z w i c z k o w e j
warunków,
które
sprzyjały
wsi.
spojrzenia
przekształceniom
wy
typów
oraz na
dokonują
c y m się n a b a d a n y m o d c i n k u .
Omawianą
święconą
niami
wienie
w s i rozwija
i tworzona
społeczne
obu
w
z
Pracach
zamknąć
można
drogach:
u w a r u n k o w a n a jest
w i e j s k i m l u b też p o w s t a j e
pozawiejskich.
Nie
To
zróżnicowanie
inspiracji
badawczego,
wyklucza
szczególnie
to
sztuka
bowiem
po
i zamó
równoczesnego
wymaga
przy
sztuką
iż
n a użytek
po
ustale
n a d współczesną
d l a a u t o r a jest s t w i e r d z e n i e ,
grup
podejścia
a
etnograficznych,
ludową,
do p r o g r a m u badań
się n a d w ó c h
nurtów.
przypadkach
się
środowisku
płynące
tych
w
n a d kulturą
P u n k t e m wyjścia
1 5
występowania
umieszczoną
badań
odnoszącymi
wiejskiego .
współczesna
trzebami
artykułów
aspektom
M . Gładysza
środowiska
w
grupę
różnym
odmiennego
analizie
wpływów,
j a k i m p o d l e g a twórca, o r a z a t m o s f e r y , w j a k i e j p r a c u j e .
Autor
zwraca
sztuki ludowej
uwagę
na
a panującym
konieczność
w
badanej
widzenia
zbiorowości
związku
między
systemem
charakterem
wartości o r a z
przy
jętymi w z o r a m i k u l t u r o w y m i .
Następnym
metodyka
nadrzędnym
badań
opracowanie
problemem
etnograficznych.
błędom, j a k i m i
wiadu i obserwacji .
1 6
Z.
artykułów
Biały
i
m o ż e być obciążona
Przyczyn
zamieszczonych
E . Żarnecka-Biały
relacja
uzyskana
zniekształceń p o j a w i a j ą c y c h
cinku
doszukują
wiem
popełniania błędu płyną z określonych p r e d y s p o z y c j i
którymi
nia
Ta
się z a r ó w n o
zdeterminowane
wiarygodności
ciekawa
M.
Gładysz,
M.
Maśliński,
wych
K.
jak i
strony. Autorzy
być
Chłopski
12
14
wej,
są o b i e
badacza,
szacowania
wskazują
poprzez
kalendarz
Tradycyjne
ideograficzny,
techniki
obróbki
swoje
na drodze
wy
możliwości
bo
psychiczno-spolecznych,
n a sposoby
prawdopodobieństwa
rozszerzona
jest
Pracach
się n a o m a w i a n y m o d
badanego,
podanie
takich j a k . np. d w u c z y n n i k o w a analiza
13
graniczu
osobie
i n f o r m a c j i oraz
a n a l i z a mogłaby
weryfikacyjnych,
w
w
poświęcają
zwiększe
i c h realizacji.
konkretnych metod
w a r i a n c y j n a czy
rangowy
z. 5: 1971, s. 49-80.
drewna
na północnym
po
Łysogór, z. 1: 1963, s. 83-115.
Moszyński,
Dzieje
rozwoju
samołówek łowieckich, w Europie
środko
z. 2 : 1965, s. 7-22.
15
M.
Gładysz,
16
Z.
Biały,
badaniach
E.
Z badań nad współczesną
Żarnecka-Biały,
etnograficznych,
17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2
sztuką ludową, z. 5: 1971, s. 49-80.
Z
z. 1: 1963, s. 9-81.
zagadnień
weryfikacji
w
tereno
�258
ARTYKUŁY RECENZYJNE I
RECENZJE
test K e n d a l l a i S m i t h a . N a t u r a l n i e w a r u n k i e m zastosowania
tego t y p u
procedur
następnego
artykułu
badaniach
etnogra
11
są p r e c y z y j n e m e t o d y b a d a w c z e .
Bliski
zasygnalizowanej
omawiającego
wyżej
możliwości
ficznych.
Z. Biały, A .
kretnych
metod
poddano
dane
i
tematyce
zastosowania
Kobyłecki,
przedstawiają
dotyczące
jest
analizy
Z. Węgrzyn
efekty
powierzchni
przedmiot
ilościowej
dają
przykłady
poznawcze
wykorzystania
osiągane
gospodarstw
rsię w i ę c b r a k przykładu, w k t ó r y m c e c h y
w
i
tą
pogłowia
w sposób b a r d z i e j
drogą .
kon
Analizie
18
zwierząt,
odczuwa
bezpośredni
odnosiły
b y się d o f a k t ó w k u l t u r o w y c h .
Propozycję m o d e l u p o m o c n i c z e g o do a n a l i z y
zawiera
artykuł
osiągnięcia
różnych
wiejskim.
Cz.
poprzez
R o b o l y c k i e g o ''•>. Przy
Cz.
dyscyplin
Robotycki
ustalenie
naukowych
widzi
systemu
i
związanych z
konstrukcji
dostosowane
możliwość
wartości
zjawisk
jego
rozwiązania
obowiązującego
moralnością
wykorzystane
do badań
w
podejmowanych
w
i
grupie
zostały
środowisku
zagadnień
wynikających
z n i e g o w z o r ó w zachowań.
Mówiąc
bie
o metodologii
badań
wynikającym
.skutkom
należy w y m i e n i ć artykuł Z. Białego traktujący o
interdyscyplinarnych
z coraz
gólnych d y s c y p l i n a c h w i e d z y
Następną
grupę
jako
konieczności
większej
przeciwdziałającej
specjalizacji
ujawniającej
potrze
ujemnym
się w
poszcze
prace,
których
.
20
artykułów,
jaką
trzeba
omówić,
stanowią
p r z e d m i o t e m zainteresowań jest h i s t o r i a e t n o g r a f i i . A . Waligórski p r z e d s t a w i a
runek
ewolucyjny,
naukowej
i
21
syntezy
z którym
. Ewolucjonizmowi
w
wiążąc
sopism
rowej
ją
ujęć
teoretycznych
nauk etnograficznych
wchodzą
w
kie
dyscypliny
d o dziś a k t u a l n y c h .
przegląd
zakres
we
Wło
katedr,
antropologii
pozycji
17 p
wśród
o
r
p
Sawicki,
mieszkańców
s. 310-317 (VI.
Z.
analizy
cza
kultu
Cz.
A.
nieswoiste
„Przegląd
Kobyłecki,
choroby
oddechowego
układu
Epidemiologiczny",
Z.
etnograficznych
Spiszu),
R.
23:
1969 n r
2,
(w
Węgrzyn,
oparciu
Z
zagadnień
o studia
nad
ilościowej
gospodarką
chłop
z. 6: 1972, s. 53-103.
R o b o t n i c к i,
na
s t a n badań n a d
.
Przewlekle
Krakowa,
badaniach
ską na Polskim
wiejskim
23
ludowym
ziołolecznictwie
O c e n a błędu a n k i e t e r a ) .
Biały,
w
o
traktujących
artykuł B . O l s z o w y , a E. N i e h o r s k a p r z e d s t a w i a
kulturą l u d o w ą Śląska Cieszyńskiego
10
próby
terminów
i regionalizmu. Daje
zainteresowania
powojennych
Polsce z a w i e r a
1 8
i
isię historią
filozofii
j a k o odrębnej
autor pierwsze
a p a r a t u pojęć
natomiast zajmuje
których
etnografii
.
Przegląd
w
przypisuje
z rozwojem
i muzeów,
22
powstanie
etnografii, stworzenie
B. Pilichowska
szech,
wiąże
przykładzie
Problemy
badania
materiałów
moralności
terenowych
i obyczaju
z Polskiego
w
środowisku
z. 6: 1972,
Spiszą,
s. 105-120.
20
Z.
blematyką
21
A.
Biały,
Główne
wsi górskich,
kierunki
i
cele
interdyscyplinarnych
badań
nad
pro
z. 6: 1972, s. 43-52.
Kierunek
Waligórski,
ewolucyjny
w
etnografii
(1860-1890),
z.
5:
Włoszech,
z.
5:
1971, s. 7-47.
2 2
B.
P i l i c h o w s k a ,
Z
historii
nauk
etnologicznych
we
1971, s. 125-136.
2 3
B. O l s z o w y ,
podstawie
prac
i
O
badaniach
materiałów
nad
ziołolecznictwem
opublikowanych
w
latach
ludowym
1945-1965,
w
Polsce
z.
na
3 : 1967,
�259
ARTYKUŁY RECENZYJÑÉ I RECENZJE
Autorem opracowania
poświęconego s p r a w o m
m a c j e o drogach
dotyczącego piśmiennictwa f a c h o w e g o z X V I i X V I I I w .
rolnictwa
j e s t E . Krasińska. Można w
rozpowszechniania
się w i e d z y
z dużym prawdopodobieństwem —
nej
w
zasadzie
wzorem
d l a ziemiaństwa,
dla w s i
2 4
.
E . Krasińska
z zakresu rolnictwa.
i
Limanowskiego,
charakterystycznych
gleboznawstwa
Jak
25
Interesuje
przy
literaturze
realizowane
własności,
poświęca
ją
wiedza
w
wielkiej
jeszcze jeden
o glebach
ją
infor
istniejąca
ze stanem
i X V I I I wieku
oraz
artykuł
stawały
wiedzy
się
ludowej
n a terenie
wiadomości
—
przeznaczo
Spiszu
na ten temat
z współczesnymi
osiągnięciami
.
już w s p o m n i a n o ,
resowanie
że i n s t r u k c j e z a w a r t e w
czyim porównuje
dla X V I I
n i m znaleźć
r o l n i c z e j n a w s i . Przyjąć można
sprawami
Pracach
w
muzealnictwa,
etnograficznych
znalazło s w e o d b i c i e
zainte
c o łączy się z n a z w i s k i e m J . B u j a k a .
Jest o n
a u t o r e m t r z e c h artykułów, z których d w a poświęcone zostały h i s t o r i i m u z e a l n i c t w a
polskiego,
a
j e d e n omówieniu
czątki m u z e a l n i c t w a w
i
oświaty
stwa.
na wsi w
Wyrazem
tych
rozwoju
X I X wieku
oraz
dążeń
organizowane
były
gdzie g r o m a d z o n o też e k s p o n a t y
rozwoju
Muzeum
Etnograficznego
w
Rzymie .
2 6
P o l s c e związane są z dążeniami do p o d n i e s i e n i a
muzealnictwa
ożywioną
ilustrujące
działalnością
wystawy
n a polu
rolnicze
i
Po
gospodarki
ludoznaw-
przemysłowe,
sposób życia w s i . Duże z n a c z e n i e d l a
miała też z r o d z o n a w t y m c z a s i e i d e a r e g i o n a l i z m u
i krajo
znawstwa.
W y w o d y a u t o r a o p a r t e są n a o b s z e r n e j
Kończąc
prezentację
m a c j a c h , które dają
logicznych
i
treści
i wyczerpującej
Pracach
w
artykuły s p r a w o z d a w c z e .
przeprowadzanych
tematyce prac
zawartej
we
Mowa w
w s i Jurgów
zakończenie
należy
nowić źródło i n f o r m a c j i
twierdzenia
kiwaniu
przedmiotu.
należy
o
nich o badaniach
na Spiszu,
zasobach
procesów
analogii
stwierdzić,
że
dla teoretyka
zachodzących
dla analizy
zjawisk
Z
w
badań nad kulturą
może
n i m materiał
może
n a terenach
Anna
s. 117-128; E . N i e h o r s k a ,
wydawnictwo
Znajdzie
w s i współczesnej,
podobnych
Jagielloń
.
recenzowane
kultury.
we
27
infor
antropo
archiwalnych
m a g i s t e r s k i c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U n i w e r s y t e t u
skiego o r a z działalności koła n a u k o w e g o etnografów
Na
literaturze
wspomnieć
sta
dla po
pomóc w
poszu
pozapolskich.
Zambrzycka-Kunüchowicz
ludową
Śląska
Cieszyńskiego,
z. 5 : 1971, s. 109-123.
E.
2 4
nictwie
Krasińska,
fachowym
E.
25
rolniczej,
J.
26
od XVI
Krasińska,
Bujak,
Początki
i zbiorów
etnograficznych,
zealnictwa,
K.
o
glebach
i jej
etnograficznego
regionalizmu
polskim
znaczenie
w
i krajoznawstwa
z. 5: 1971 s. 89-108;
K a c z a n o w s k i ,
Uniwersytetu
Etnografii
problematyki
przy
w
piśmien
dla
praktyki
tenże
Z
Polsce,
z. 3 : 1967,
dla rozwoju
dziejów
muzeów
włoskiego
mu
z. 6: 1972, s. 135-141.
z. 2 : 1965, s. 23-32; T .
Katedry
ludowa
rolniczą
z. 6: 1972, s. 121-134.
muzealnictwa
Znaczenie
tenże,
wian
Wiedza
wiedzą
wieku,
z. 5: 1971, s. 81-87.
s. 93-116;
2 7
Zainteresowania
do XVII
Jagiellońskiego,
Słowian
badawczej
Uniwersytecie
Badania
antropologiczne
Prace
K a rwieka,
w
UJ,
z. 2 : 1965, s. 60-76; B .
z. 2 : 1965, s. 77-94; C z .
działalności
Jagiellońskim
we
magisterskie
w
studenckiego
Krakowie,
kola
wsi
Jurgów
Katedry
na
Robotycki,
naukowego
Sło
Archiwum
Olszowy,
z. 4 : 1970, s. 77-82.
Spiszu,
Etnografii
Rozwój
etnografów
�260
ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE
KSIĄŻKI
J . W., Etnos
В romie j
Książka
Pierwsza
i etnografia,
poświęcona
część
pracy
jest
NADESŁANE
Izd. Nauka,
etnografii
„Etnos
jako
i
Moskwa
1973, ss. 281.
przedmiotowi
system
dynamiczny"
jej
badań,
etnosowi.
takie
problemy,
porusza
j a k s t o s u n e k e t n o s u do i n n y c h g r u p l u d z k i c h , s z e r o k i e i wąskie p o j m o w a n i e
su,
i
hierarchiczność
psychiki, typy
o
wspólnotach
etnografii
w
wspólnot
procesów
etnicznych
etnicznych"
do i n n y c h n a u k
badaniach
e t n i c z n y c h i i c h typologia,
etc. Część
prezentuje
druga
tradycje
społecznych,
etnograficznych,
etniczne funkcje
„Etnografia
nauki,
problematykę
z n a c z e n i e demografii,
jej
jako
przedmiot,
przeszłości
antropologii
i
etno
kultury
nauka
stosunek
teraźniejszości
i geografii w
po
z n a n i u etnosu.
R.
С iu pа к
Kolejna
struktury
ucznia
tworzy
i funkcjonowania
wiejskich.
Wychodząc
wia
tematy,
parafii
prof.
a
laicyzacji
Studia
socjologiczne,
L e Bras,
jednego
z
od
zawartych
o n a nową
założeń
Ome
w
Katolicyzm
ludowego.
kultury
opinii
książce szkiców
w
charakter
Książka
polskiej, a przede
i
już p u
młodzieżowej
autor
dalszy
oma
Katolicyzm
podkulturze,
ludowego,
wkład
wszystkim kultury
obrazu
społecznościach
pamiętnika,
katolicyzmu
stanowi
były
do nakreślenia
teoretycznych
chłopskiego
ludowy
Psychospołeczny
katolicyzmu
w
religioznawców
religijnych w e współ
jakość pretendując
metodologicznych
j a k : Katolicyzm
polskość,
istoty p r z e m i a n
Seria
niewielu
k a t o l i c y z m u głównie, a l e n i e tylko, w
małomiasteczkowej,
tolicyzm
G.
J a k k o l w i e k fragmenty
to j e d n a k
takie
w Polsce.
się p r z e z s z e r e g l a t różnymi a s p e k t a m i z j a w i s k
Polsce.
blikowane,
ludowy
1973, s s . 311.
praca
zajmującego
czesnej
Katolicyzm
Edward,
ga, W P , W a r s z a w a
T.
do
Ka
Procesy
znajomości
ludowej.
B . T.
Czerwiński
Marcin,
Magia,
mit
i fikcja,
Seria
Omega,
WP,
Warszawa
1973,
ss. 166.
Książka
poświęcona
jest
pierwotnym
mechanizmom
kultury
pewną rolę również w świecie współczesnym. A u t o r o m a w i a
a n a l i z u j e rytuał i jego z n a c z e n i e s t e r o w n i c z e , p r e z e n t u j e
z a n i e pokrewieństwa „nie pomiędzy s y s t e m a m i d a w n y m i
[...],
czynnymi,
lecz
pomiędzy
niejako
archaizmem
marginalnymi
kulturowym
zjawiskami
a całością k u l t u r y
a
grupowego
wieloma
i
K a z i m i e r z , Teoria
procesów
żywiołowych
ży
C e l e m jest u k a
wciąż
jednostkowego
R.
Dobrowolski
magii,
rolę m i t u zarówno w
c i u społeczności p l e m i e n n y c h , j a k i d z i s i e j s z y c h z u r b a n i z o w a n y c h .
czesnej
odgrywającym
funkcjonowanie
w zarysie,
współ
jeszcze
życia".
T.
Ossolineum,
W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, es. 151.
Procesy
krotnie
uwagi
żywiołowe
sygnalizowany
na zjawiska
to j e d e n
posiadające
świadczeniem,
iż
do
obowiązków,
wiodących
teorii
książka
„[...]
posiada
z
artykułami
studia
głównych
począwszy
ujemne
przedmiotów
od
znaczenie
nad destrukcyjnymi
jakie
również
ciążą
część
1963 r.
społeczne
procesami
nad naukami
empiryczną,
badań
na
autora,
Zwrócenie
dyktowane
którą
jest
żywiołowymi
społecznymi".
Obok
składają
wielo
szczególnej
się
prze
należą
zarysu
szkice
�261
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
poświęcone
kształtowaniu
osobowości
człowieka,
się p r a w a
migracjom
zwyczajowego
po I I w o j n i e ,
w
powiązaniu
zarówno
w
z
zagadnieniem
granicach
Małopolski
południowej, j a k i n a z i e m i e z a c h o d n i e , oraz udziałowi robotników w
zakładem p r a c y . Z n a c z e n i e tej p r a c y
trudno
ale
szczególnie
i praktycznego
wszystko
zjawisk
punktu
widzenia,
z z a k r e s u patologii
przecenić n i e t y l k o z
w
społecznej,
zarządzaniu
teoretycznego,
s y t u a c j i narastających
t a k i c h пр., j a k —
mimo
wymienione
przez a u t o r a w e wstępie — m a s o w e o p u s z c z a n i e w s i p r z e z młodzież, łapownictwo,
przestępczość
do
n i e l e t n i c h , c z y też apoteoza
znacznie
szerszego
problemu
konsumpcyjnego
systemów
wartości
s t y l u życia
współczesnego
należącego
społeczeństwa
polskiego.
R. T.
Etnologiczeskie
issledowanija
za
rubieżom.
Kriticzeskie
oczerki,
Izd.
Nauka,
M o s k w a 1973, ss. 231.
Zbiór
problemy
do
artykułów
marksizmu
problemy
niczna
r a d z i e c k i c h etnografów
omawiających
krytycznie
we
współczesnej
„antropologii
myśl
Formalne
ekonomicznej";
filozoficzna
metody
amerykańskiej;
i
czy sługa imperializmu
i
Współczesna
etnokulturowych;
pokrewieństwa
we
stosunku
Teoretyczne
J . I. Siemienowa,
Artanowskiego,
badań
systemów
Wiesielkina
Zachodu;
S. N.
problemy
badania
E . A.
etnografii
ważniejsze
O
etnologii światowej. T o m z a w i e r a m. i n . : J . P. A w i e r k i e w e j ,
M.
A.
zagra
Czlenowa,
współczesnej
Oskar
I . R. G r y g u l e w i c z a ,
etnografii
Lewis
—
krytyk
amerykańskiego?.
R. T.
K a r o l , Historia
E s t r e i c h e r
sztuki
w
zarysie,
PWN,
W a r s z a w a — K r a k ó w 1973,
ss, 551.
Autor
od
daje
czasów
sunkowo
interesujące
potraktowanie
przedkolumbijskich
Australii
jest
po
osiągnięć
społeczności
wysoce
kompetentny,
zwłaszcza
poświęconym
Afryce
grupy:
w
s z t u k i całego
a
uwagę
rozwiniętych
także
świata,
bogate
sto
cywilizacji
sztuki
Afryki,
wykład
gubi się p r z y
plemiennej
Azji,
o d n i e s i e n i u do s z t u k i E u r o p y i A z j i
omawianiu
jej tło e t n i c z n e i społeczne.
c z y t a m y : „Etnografowie
n a właściwe
rozwoju
dzisiejszy. Z w r a c a
artystycznych
to autor
analizując
n a temat
dzień
Ameryki,
i O c e a n i i . O ile j e d n a k
wotnych,
wielkie
kompendium
p r e h i s t o r y c z n y c h aż
plemiona
sztuki
dzielą c z a r n e l u d y
murzyńskie
ludów
T a k np. w
Afryki
i n a plemiona
pier
rozdziale
na
dwie
Bantu". Dysku
s y j n y j e s t podział n a d w i e t y l k o g r u p y tudzież n a określenie j e d n e j z n i c h w ł a ś c i
w y m i p l e m i o n a m i murzyńskimi.
„Przed
kilkudziesięciu
l a t y odróżniano
jeszcze w
Afryce
około tysiąca stylów
[ s z t u k i — p r z y p . wł.], a i dzisiaj istnieje i c h około 150. T a k głoszą o f i c j a l n e
etnograficzne".
N i e w i a d o m o , co m a oznaczać z w r o t
tym
że
bardziej
autor
przeczy
sobie,
pisząc
„oficjalne tezy
dalej:
„Znawcy
tezy
etnograficzne",
wydzielają
kilka
(osiem) w i e l k i c h obszarów s t y l o w y c h w A f r y c e " .
Kontrowersyjne
rytorium
pochodzi
jest s t w i e r d z e n i e , iż „bardzo t r u d n o
rzeźba l u b m a s k a afrykańska".
rozpoznać, z j a k i e g o t e
Przeciętnie biegły z n a w c a
roz
p o z n a to dosyć łatwo.
Czytamy
dalej:
„Poszczególne środowiska
rozwijały s w ą
sztukę niezależnie o d
siebie, n i e wiedząc o sobie, n i e stykając się a n i n a drodze h a n d l u , a n i n a w e t
jen".
Znów
mina
dalej
nie wiadomo
o
licznych
skąd
t a k fałszywe
migracjach
wiadomości,
plemiennych,
wojnach
a przecież
i
autor
kontaktach
wo
wspo
handlo
wych.
Autor
nader
a u t o r y t a t y w n i e o p o w i a d a się z a t e z a m i L e o F r o b e n i u s a i E l l i o t a
�262
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
S m i t h a o f e n i c k i c h i e g i p s k i c h wpływach, które miały sięgać aż po Zatokę G w i nejską, K o n g o i źródła N i l u .
Są
Bari
wreszcie
i
Dinka
duże
w
nieścisłości
Afryce
geograficzne,
zachodniej
oraz
jak
np.
stosowane
umiejscowienie
nazewnictwo
plemion
współczesnych
państw afrykańskich.
Brak
miejsca
nych Ameryce
„Ta k u l t u r a
na
wymienianie
podobnych
potknięć
w
rozdziałach
poświęco
i O c e a n i i , choć n i e sposób n i e przytoczyć budzącego grozę
religijna
Azteków była o k r u t n a i s t r a s z l i w i e
zdania:
barbarzyńska i n i e m a
c o żałować, że zginęła".
W
sumie
żałować
należy, że rozdziały
poświęcone s z t u c e l u d ó w
pozaeuropej
s k i c h są t a k niedokładne, a p r z y t y m p o d a n e w sposób ostateczny, co r a z e m
waża
zaufanie
do dużej
niewątpliwie
wiedzy
autora
w
dziedzinie
historii
M„ A.
F r o m m
Sny
choćby
autor
0
stanowią
jeden
z
jeden
Greków,
różnych
kim
snów
kierunkach
(2: 1973),
Fromm
a
książki
myślicieli
n i e jest
obca
podstawową
o
refleksji,
dziejom
baśni
i
o czym
interpretacji
średniowiecza,
współczesnej
wymienić
zamieszczony
przedstawicielem
języku
książki
rytuałów, a n a w e t
mit
snów,
mitów,
świadczy
snów,
filozofów
nauce;
wystarczy
tam szkic
nie
gdzie
Hindu
Oświecenia
wspominając
numer
czasopisma
francuskiego
historyka
średniowiecza.
będący
Edypie
interpretację),
i
psychoanalizy
jest
koncepcję
wyłuskując
jedność
głównie
języka
nurtu
istoty
psychoanalizy
snów,
a
przede
t z w . symbolikę
symbolicznego
(autor
proponuje
K a p t u r k u , s z a b a t o r a z Proces
(Freud,
alternatywną
mit kosmogoniczny
w
stosunku
Enuma
elisz,
F . K a f k i . Całość p r z e p l a t a n a
Jung),
nie pozbawiona
typowych
do
uniwersalną.
o
baśni,
a n a l i z y są:
koncepcji
bajka
wy
wszyst
snów, mitów,
niektórych współczesnych dzieł s z t u k i . P r z e d m i o t e m
babiloński
choanalitykami
kulturologicznego
własną
języka, j a k i m o n e operują
Tezą
przedmiotów
poświęcony
wreszcie
szczególnie
Zapomnianym
w
rozumienia
poglądy społeczności p l e m i e n n y c h , starożytnych E g i p c j a n ,
Rzymian,
J . L e Goff, Sny
kłada
do
Wstęp
z odwiecznych
rozdziałów
Problematyka
„Teksty"
język.
K.
1972, ss. 256.
prezentuje
sów,
etc.
Zapomniany
Erich,
PIW, Warszawa
pod
sztuki.
Freuda
Czerwonym
dyskusją z i n n y m i p s y
dla F r o m m a
niejasności
1 nieprecyzyjności. Wstęp К. T . T o e p l i t z a .
R. T .
Gul'ajew
W.
I., Driewniejsze
ciwilizacii
Miezoamieriki,
Izd. Nauka,
Moskwa
1972, s s . 276, ilustr., m a p y .
Praca
poświęcona
w
zasadzie charakterystyce czterech kultur
skich tzw. okresu klasycznego
skiej
—
zawiera
s z y c h zabytków
chaicznego.
Autor
także z a r y s h i s t o r i i archeologii
archeologicznych
prezentuje
mezoamerykań-
— teotihuacańskiej, zapoteckiej, o l m e c k i e j
oraz
rewolucji
neolitycznej
n a temat
majańnajstar
i kultur okresu
genezy
ar
wzajemnych
związków między k u l t u r a m i , a l e t e n k r y t y c z n y przegląd n i e p r o w a d z i
do żadnych
bibliografia
poglądów
i
omówienie
oraz
nowych-konstruktywnych
szereg
Mezoameryki,
wniosków. T e k s t uzupełnia 89 i l u s t r a c j i i planów, 5 m a p ,
o r a z s t r e s z c z e n i e w języku hiszpańskim.
R. T.
K r z y s z t o f o w i c z
Stefania,
O
sztuce
ludowej
w
Polsce,
WP,
Warszawa
1972,
ss. 151 + 6 rysunków i 119 i l u s t r a c j i n a wkładkach.
J e s t to j e d n o
stosuje
z wielu
tu klasyczny
k o l e j n y c h opracowań n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j .
podział
n a budownictwo
i
architekturę,
rzeźbę,
Autorka
malarstwo,
�263
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
grafikę oraz rzemiosło i zdobnictwo.
wego,
zakresu
pojęcia
sztuki
Interesujące rozważania dotyczące s t y l u l u d o
ludowej
r o z c z a r o w a n i e , ograniczają się b o w i e m
brak
i c h rozwinięcia.
twórczością
Dobrze,
amatorską
i
współczesnych
zmian
przynoszą
jednak
do z a s y g n a l i z o w a n i a t y l k o t y c h zagadnień
iż
autorka
postuluje
czy tzw.
innych
Jest
to
konieczność
jednak
zajęcia
raczej
się
—
także
przewodnik
po
sztuce l u d o w e j niż p r a c a proponująca n o w e n a nią spojrzenie.
M.
Kroeber
L o u i s , Istota
Alfred
kultury,
Biblioteka
Socjologiczna,
A.
PWN,
K.
Warsza
w a 1973, ss. 698.
Wybór prac wybitnego
ki
amerykańskiego antropologa
tłumaczeniu P . S z t o m p k i , składający
k u l t u r y udostępniony
dzię
się z t r z e c h działów: T e o r i a k u l t u r y , P o
krewieństwo i s t r u k t u r a społeczna, O I n d i a n a c h A m e r y k i . Oprócz sporej ilości m a
teriału
faktograficznego
odzwierciedlającego
doskonale
m a m y okazję zapoznać się z dużym f r a g m e n t e m
gicznej, z p r o b l e m a m i ,
n i a etnologów
i
które często do dziś znajdują
(np. p r o b l e m a t y k a
głębię r e f l e k s j i
sposób
pracy
historii rozwoju
Kroebera
myśli k u l t u r o l o -
się w c e n t r u m
zainteresowa
wartości), a także podziwiać szerokość s p o j r z e n i a
nad zjawiskami
k u l t u r y uczonego
nazywanego
„dziekanem
ame
rykańskich n a u k społecznych".
R.
Leopold
Jest
Wanda,
związanych
z
literaturze
O
to p i e r w s z a
w
Polsce
twórczością
Czarnej
próba
pisarzy
się p i s a r s t w e m
tyki literackiej. Przyznaje
wodnikami
afrykańskiej
decyduje
—
po
Warszawa
a c z do
1973, ss. 194.
ujęcia
pełnej
problemów
syntezy
wiedzie
n i e uwzględnia zbiorów i przypowieści
a u t o r s k i m , które a n a l i z u j e w
jednak,
etnograficznymi
PIW,
syntetycznego
afrykańskich,
j e s z c z e d a l e k a droga. W a n d a L e o p o l d
miennych, zajmuje
Afryki,
częściowo
kry
że s p o r e p a r t i e w i e l u książek są n i e m a l
obyczajach
według
autorki —
plemiennych.
O
postkolonialne
jących s w o j e powołanie twórcze —
ple
kategoriach
rozwoju
prze
literatury
dziedzictwo.
Interesu
jący j e s t t u podział n a p i s a r z y anglofońskich i frańkofońskich, o d m i e n n i e
O
T.
realizu
uzależnione o d s t o p n i a a k u l t u r a c j i byłych
charakterze
literatury
kolonialnych.
nadal
w
znacznym stopniu
grupy
l o k a l n e j i jego — n a ogół wszędzie wyraźnie dostrzegalne — związki z t r a
takie czynniki,
afrykańskiej
j a k pochodzenie
decydują
spo
łeczności
pisarza
z
bowiem
określonej
dycją kulturową.
M. A.
Ł ę tо с h a
T a d e u s z , Granice
i spory
Międzynarodowych, P W N , W a r s z a w a
P o r u s z o n e w książce p r o b l e m y
terytorialne
w Afryce,
Polski Instytut S p r a w
1973, ss. 267.
omawiane
są z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a
narodowego, a l e stanowią c e n n e uzupełnienie wiadomości n a t e m a t
przemian
kulturowych
plemiennych,
w
gdzieniegdzie
Afryce.
jedynie
Konflikty
wynikają
noszą c h a r a k t e r
często
sporów
p e j s k i m s e n s i e tego słowa. A u t o r z w r a c a uwagę n a d w i e
ambicje
państw
częściowo p o z a
afrykańskich
n i m i całości
n a groźbę „łańcuchowej
niemal
żadne
zjednoczenia
etnicznych oraz
w
granicach
istniejących
z
między
współczesnych
dawnych
kraju
euro
tendencje:
znajdujących
ambicji
I s t n i e j e więc
się
ze względu
t y c h n i e byłoby b o w i e m
państw.
waśni
granicznych w
przeciwstawne
wyciszanie tych
r e a k c j i " — od konfliktów
z e współcześnie
K.
według
wolne
autora
konieczność t w o r z e n i a narodów z różnoetnicznej m o z a i k i .
M . A.
K.
�264
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
J a c e k , Odkrywcy
M a c h o w s k i
między
Starym
a Nowym
Ameryki.
Światem,
Dzieje
przedkolumbijskich
LSW, Warszawa
kontaktów
1973, s s . 319 +
24 w k ł a d k i z e
zdjęciami czarno-białymi.
Autor
rozpatruje
Kolumbem.
Kolumbem
hipotezy
wnikliwie
Właściwie
są
Wikingowie.
może
kryć
się
Schliemanna. W
teorie o r a z
nia
pretendenci
wątłe, a c z c z a s e m dość s u g e s t y w n e ,
legendach
i
możliwości
niezaprzeczalnymi
Pozostali
n i o n y m materiałem n a u k o w y m .
przez
wszystkie
jedynymi
do
prawdy,
Machowski
przed
przed
są
wątpliwi,
ńie poparte należytym i u w i e r z y t e l
dając
z a przykład
w
pracy
p r z y p a d k o w y c h z n a l e z i s k do b a r d z i e j p r a w o m o c n y c h
ruin
rozmaite
poglądy odnoszące się do n i c h . Z p o p u l a r y z a t o r s k i e g o
tryb
fantastycznych
odkrycie
ostrożnie p r z e d s t a w i a
książka m a t e n w a l o r , że p r e z e n t u j e
Ameryki
Ameryki
pierwszeństwa
A l e autor jest z d a n i a , że n a w e t
ziarno
sumie
osiągnięcia
odkrywcami
naukowej,
punktu
widze
przechodzenie
i antropologia,
od
hipotez.
M. A.
M a u s s M a r c e l , Socjologia
s z a w a 1973, ss. 881.
Troi
hipotezy
Biblioteka
Socjologiczna,
K.
PWN,
War
A m b i t n e p l a n y r e d a k c j i B i b l i o t e k i Socjologicznej zaowocowały k o l e j n y m to
m e m dzieł jednego z l u m i n a r z y n a u k o człowieku i k u l t u r z e . Otrzymaliśmy p r a c e
będące w etnologii p o z y c j a m i k l a s y c z n y m i , dzięki którym M a u s s w y w a r ł s w e
piętno i n t e l e k t u a l n e między i n n y m i n a S t e f a n i e C z a r n o w s k i m . T o m z a w i e r a słynny
„Szkic o d a r z e " , n a p i s a n y wespół z H . H u b e r t e m „Zarys ogólnej t e o r i i m a g i i " , p r a
cę „Idea śmierci w p a j a n a przez zbiorowość i jej w p ł y w n a ciało j e d n o s t k i " , n o w a
t o r s k i e „Pojęcie o s o b y " i i n . A u t o r z y w y b o r u i tłumacze uzupełnili f r a n c u s k i e
w y d a n i e dzieł d w o m a s z k i c a m i E . D u r k h e i m a i M . M a u s s a „O niektórych p i e r w o t
n y c h f o r m a c h k l a s y f i k a c j i " oraz „Fragment p l a n u ogólnej socjologii o p i s o w e j " . C a
łość poprzedzona jest wstępem k r y t y c z n y m C . Lévi-Straussa.
R.
Mrozek
Islam
Anna,
a naród
w
Afryce.
Somalia,
Sudan,
Libia,
T.
PWN,
War
s z a w a 1973, ss. 260.
Niezależnie od zasadniczego
cześnie j a k b y
problemu
polemiką z p o j m o w a n i e m
wyznaczonego
islamu jako
nej r e l i g i i . N a przykładzie S o m a l i i , S u d a n u
mu
w
n a procesy
każdym
narodotwórcze
z krajów,
dzięki
odmiennie. Z a r a z e m w y d a j e
łania
islamu.
pojmowaniu
Islam
islam
najmniej
dostarcza
autorka analizuje wpływ
I c h wybór
etnicznemu, o w e
zróżnicowany,
sudański
pograniczu
tej r e l i g i i d l a w y d o b y c i a
i Libii
państwach.
posiada
wynika
na
jest
kontynencie
sferach d z i a
klasycznemu
c e c h afrykańskich
przykładu
że
przebiegają
i „czarnej" A f r y k i .
odrębności n a r o d o w e j
isla
z tego,
procesy
najbliższy
najwięcej
świata a r a b s k i e g o
wyjątkowego
własnej
jedno
i niezróżnicowa-
się, że można mówić o t r z e c h t y p o w y c h
tej religii. I s l a m
somalijski
tych
zróżnicowaniu
libijski,
stępując n a k u l t u r o w y m
w
tytułem p r a c a jest
jednorodnej
wy
Wreszcie
zastosowania
jedynego c h y b a w
Afryce
n a południe od S a h a r y państwa niezróżnicowanego etnicznie.
M.
Pawełczyńska
w
Polsce,
Anna
i
T o m a s z e w s k a
I n s t y t u t F i l o z o f i i i Socjologii
J e s t to próba r a m o w e j
w przeważającej
Opinii Publicznej
dzięki
analizie
procesów
K.
kultury
1972, ss. 296.
n a d a n y c h e m p i r y c z n y c h pochodzących
części z badań a n k i e t o w y c h p r o w a d z o n y c h
przy P o l s k i m Radio
A.
Urbanizacja
PAN, PWN, Warszawa
syntezy opartej
i Telewizji w
później uzupełnionych. P r a c a daje k o m p l e k s o w e
uwarunkowań
Wanda,
p r z e z Ośrodek
Badania
l a t a c h 1957-1964 i częściowo
ujęcie procesów k u l t u r o w y c h i i c h
urbanizacji
przeprowadzonej
na
przykła-
�265
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
dzie
dużych
dane
jednostek
są z j a w i s k a
terytorialnych, mianowicie
społeczne,
demograficzne,
województw.
instytucje
Rozważaniu
lokalne,
pod
i c h kształtowanie
się o r a z w p ł y w , j a k i mają n a zróżnicowanie u c z e s t n i c t w a ludności k r a j u w k u l t u r z e .
M.
Porębski
Ikonosjera,
Mieczysław,
Biblioteka
Myśli
Współczesnej,
A. K.
PIW,
War
s z a w a 1972, ss. 297.'
Praca
wychodzi
cywilizacji
dostrzega
groźbę
n a temat
pojęcia o b r a z u ,
pojęcia
istotnego d l a
dzięki rosnącemu z n a c z e n i u w i z u a l n y c h przekazów.
„eksplozji
niem obrazowych
Upatruje
o d rozważań
współczesnej
informacyjnej"
wyrażających
się i n t e n s y w n y m
stereotypów, k o n w e n c j i i s y m b o l i n a s y s t e m r e c e p c y j n y
w t y m niebezpieczeństwo z e r w a n i a
Autor
działa
odbiorcy.
z tradycją kulturową i działania n i e
z n a n y c h jeszcze, n o w y c h p r a w k u l t u r y d n i a dzisiejszego.
Otacza
nas. zewsząd
iikonosfera,
i k o n i k i , należy j ą stworzyć. P r a c a
matykę
jakie
obrazu
zajmuje
teoretyczny,
od strony
w
życiu
jak i
nie m a j e d n a k
jego s t r u k t u r y ,
ludzkim.
—
według
autora
—
jest więc próbą ogólnego s p o j r z e n i a
funkcji
Rozważania
metodologiczny,
zmierzają
kulturowej,
n a t e n temat
historii i
mają
do określenia
ogólnej
na
proble
miejsca,
charakter tak
ikonosfery
w
języku
s e m a n t y k i logicznej.
M.
Teorie
postaw,
pod r e d . S. N o w a k a , P W N , W a r s z a w a 1973, s. 343.
Książka jest z b i o r e m
gracji"
zorganizowanej
materiałów z k o n f e r e n c j i
w
kwietniu
zebranych
artykułów w i e l o s t r o n n i e
i wydanej
swoje
dużo
pracy
miejsca
[...]
— próba i n t e
Zespół Studiów
nad
Uniwersytetu Warszawskiego.
naświetla problematykę p o s t a w
poświęcając
teoriom
genezy
w
postaw.
w
swym
Metodami
Jedenaście
jej aspekcie
C e l konferencji
j a s n o wyraził w e wstępie S t e f a n N o w a k : „Autorzy
analizy z a pierwszy
postaw
„Teorie p o s t a w
1972 r. p r z e z
Badań S o c j o l o g i c z n y c h I n s t y t u t u Socjologii
teoretycznym,
A. K.
[...]
uważają
środowisku k r o k w k i e r u n k u i n t e g r a c j i teorii
mając nadzieję, że s z k i c e t e pobudzić mogą i n n y c h b a d a c z y
do zajęcia
się tą fascynującą teoretycznie i doniosłą społecznie problematyką".
R.
"Współczesne przemiany wsi olsztyńskiej.
Materiały
seminariów
T.
w latach 1970-1971,
W y d . P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1973, ss. 240.
Od
kilku
organizuje
nom
l a t Ośrodek
w s i olsztyńskiej
praktyków
—
głównie
dyscyplinę
wiodącą
—
Niniejszy tom obejmuje
gicznych
kawa
Badań
Naukowych
interesujące s e m i n a r i a k o m p l e k s o w e
procesów
forma
i skupiające
pracowników
takimi
były
różnych
administracji.
w
latach
Kętrzyńskiego
w
poświęcone współczesnym
przedstawicieli
Coroczne
dyscyplin
przemia
nauki
spotkania
1970 demografia,
Olsztynie
śledzenia
zjawisk
Kaszub, Podhala
oraz
posiadają
1971 etnografia.
26 (12 plus. 14) artykułów, z których część dotyczy
n a t e r e n a c h północnych
bieżącego
im. W.
analo
i Bieszczad. T a cie
społeczno-kulturowych
i łączenia
nauki
z praktyką w i n n a spotkać się z większą życzliwością w y d a w n i c t w a
i d r u k a r n i , od
których zależy skrócenie c y k l u w y d a w n i c z e g o .
czekać
Z
zainteresowaniem
należy
n a t o m prezentujący tegoroczny dorobek s e m i n a r i u m .
R. T.
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/123af7f23b4b978c6fe2f8533ca9e4be.pdf
342b6746e8442f254ad3e29fec6d691c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:835
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:768
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.231-246
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2
ROBOCZA
OD
W
NARADA
ZAGADNIEŃ
EUROPEJSKICH
d n i a c h o d 2 do 4 g r u d n i a
europejskich
etnologów
tradycyjnego.
wadzonych
W
TORUNIU
1972 r. odbyła się w
specjalizujących
C e l e m narady
EKSPERTÓW
RYBOŁÓWSTWA
się
w
T o r u n i u robocza
różnych
było p r z e d y s k u t o w a n i e
b a d a n i a c h , a następnie o p r a c o w a n i e
dziedzinach
narada
rybołówstwa
osiągniętych w y n i k ó w
w
pro
postulatów, p r o p o z y c j i i wniosków
n a I X K o n g r e s N a u k Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago.
Propozycja
zorganizowania
tego r o d z a j u
narady
w
P o l s c e wypłynęła o d d z i a
łającej p r z y Międzynarodowej U n i i N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h G r u p y
R o b o c z e j do s p r a w t r a d y c y j n e j k u l t u r y r y b a c k i e j . P r o p o z y c j a została p r z e z p o l s k i c h
specjalistów przyjęta, a następnie z a a k c e p t o w a n a przez B i u r o P l a n ó w i K o o r d y n a c j i
Badań N a u k o w y c h P A N .
W
przygotowaniu
n a r a d y współuczestniczyli: Zarząd G ł ó w n y P T L , Oddział T o
ruński P T L , K a t e d r a E t n o g r a f i i U n i w .
niu.
Ponadto
Helski
brały
w
zorganizowaniu
udział
dwie
Łódzkiego, M u z e u m
pobytu
n a Wybrzeżu
instytucje: Muzeum
i
Etnograficzne w
wycieczki na
Narodowe
—
Dział
Toru
Półwysep
Etnograficzny
w Gdańsku-Oliwie o r a z M o r s k i I n s t y t u t R y b a c k i z G d y n i .
Wysunięte
przez
Organizatorów
rech grup problemowych:
w
roboczej
narady
zagadnienia
dotyczyły
1) współczesnej s y t u a c j i gospodarczo-społecznej
czte
rybaków
porównaniu z sytuacją i n n y c h grup ludnościowych; 2) k u l t u r y rybaków; 3) n a
rzędzi i metod p r a c y w rybołówstwie (w porównaniu z f o r m a m i o r g a n i z a c j i p r a c y ) ;
4) z a g a d n i e n i a badań i e k s p o z y c j i d l a potrzeb m u z e a l n y c h z uwzględnieniem h i s t o r i i
rybołówstwa i h i s t o r i i badań n a d rybołówstwem.
W
n a r a d z i e oprócz p o l s k i c h specjalistów
jących
krajów:
prof,
dr
Asahitaro
Ośrodka E t n o l o g i i M o r s k i e j
Geisdoerfer
Marksa
z Muzeum
w
Lipsku,
działającej
przy
uczestniczyli przedstawiciele
Nishimura
przedstawiciel
Międzynarodowej
w
Paryżu,
Grupy
Unii
dniu
t e m a t y k a związana
narady
była z
Roboczej
Nauk
do
spraw
Türr I s t v a n w
i pierwszą
z Uniw.
kultury
Alette
Karola
rybackiej
i Etnologicznych
B a j a n a Węgrzech, inż.
na Zamku w
grupą
następu
Centralnego
T o k i o z żoną, d r
Antropologicznych
po części o f i c j a l n e j
drugą
dyrektor
dr Dietrich Treide
I r i i A n d r e s k a z Czechosłowacji, p r a c . M u z e u m
pierwszym
Japonii,
na Uniwersytecie Waseda w
Człowieka
dr E d e S o l y m o s z żoną, d y r e k t o r M u z e u m
W
z
Ohradzie.
wygłoszono
referaty,
zagadnień, to jest
których
z kulturą
rybacką i społeczną sytuacją r y b a k ó w :
Prof.
dr
A.
Nishimura,
Koncepcja
etnologii
morskiej
—
w
języku
an
gielskim.
Doc.
zmian.
Dr
dr hab.
J. K u c h a r s k a ,
Tradycyjne
zrzeszenia
P r z y c z y n e k do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y r y b a c k i e j
D.
Treide,
Uwagi
do
koncepcji
etnologii
—
połowowe
w
morskiej.
z t e z a m i 2 p i e r w s z y c h referatów — w języku n i e m i e c k i m .
w
procesie
języku n i e m i e c k i m .
Była
to
polemika
�232
KRONIKA
Doc. d r
zanych
Z.
Batorowie
z rybołówstwem
Wpływ
z,
na morfologię
stosunków
osiedli
R e f e r a t został o d c z y t a n y p r z e z D. Treidego,
W
drugim
dniu
obrad
tematy
ich systematyki, nazewnictwa
Doc.
połowu
dr
Dr
A.
Mgr
Trzeci
oraz
Układ
w społeczności
Z.
języku
zwią
angielskim.
i
komunikatów
dotyczyły
narzędzi,
nazewnictwo
i określenia
narzędzi
— w języku p o l s k i m .
Geisdoerfer,
wyposażenia
graficznego
wodnych
w
p r a c y w rybołówstwie i i c h b a d a n i a :
Systematyka,
J. Świniarski,
organizmów
—
ze względu n a nieobecność a u t o r a .
referatów
o r a z metod
gospodarczo-społecznych
rybackich
tradycyjnych
i funkcjonalnych
francusko-kanadyjskiej
Rybołówstwo
Kłodnicki,
— w
ludowe
grup
rybackiego
języku f r a n c u s k i m .
w pracach
Polskiego
Atlasu
Etno
— w języku a n g i e l s k i m .
dzień o b r a d w
h i s t o r i i badań
T o r u n i u poświęcony był głównie s p r a w o m
n a d rybołówstwem z uwzględnieniem
muzealnictwa
s t a n u badań n a d
słow
nictwem rybackim:
Prof. d r
nym
M.
Inż.
I.
w Polsce
Zbiory
Andreska,
tradycyj
rybackie
w muzeach
czeskich
— w
języku c z e s
przeźroczami.
Metody
L. M a l i c k i ,
nad
— w języku a n g i e l s k i m .
kim, ilustrowany kolorowymi
Dr
S t a n badań
Znamierowska-Prufferowa,
rybołówstwem
i narzędzia połowu
raków na Pomorzu
Gdańskim
—
w języku n i e m i e c k i m .
Dr
A.
badań
nad słownictwem
efektem
3-dniowych
obrad i w Toruniu
d y s k u s j i wniosków n a K o n g r e s w
Przewodniczącego K o n g r e s u
tensyfikację
w zakresie
rybołówstwa
— w języku p o l s k i m , s t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m .
Końcowym
tych w
Stan
Kowalska,
śródlądowego
było o p r a c o w a n i e
wysunię
C h i c a g o , które przesłane zostały n a ręce
prof. S o l T a x a . W e w n i o s k a c h z a w a r t y
jest apel o i n
badań n a d t r a d y c y j n y m rybołówstwem ze względu n a ogólnoświatowe
z a n i e d b a n i a w tej d z i e d z i n i e . .
Ze
wach
względu n a udział w
pomiędzy o b r a d a m i
w y c h obrad zorganizowano
n a r a d z i e gości z a g r a n i c z n y c h o r g a n i z o w a n o w
z w i e d z a n i e zabytków T o r u n i a , a n a zakończenie
przer
3-dnio
2-dniową wycieczkę do Gdańska i Kuźnicy n a Półwyspie
Helskim.
Jadwiga
FISHING
CONFERENCE IN TOR UN
A ROUGH PROPOSAL
O n t h e 2th_4.th D e c e m b e r
OF
1972 a w o r k i n g
logists, s p e c i a l i s t s i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g took
(POLAND)
CONCLUSIONS
conference
place.
of s o m e E u r o p e a n
9th i n t e r n a t i o n a l
Congress
of
ethno
T h e a i m of i t w a s to discuss
the results of investigations i n t h i s s p e c i a l i t y a n d to elaborate
the
Kucharska
Anthropological
t h e c o n c l u s i o n s for
and Ethnological
Sciences in
C h i c a g o 1973.
The
Conference
w a s organised
by
the Board
of
t h e Toruń S e c t i o n of it, b y t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y
the Ethnographic
Museum
i n Toruń. I n o r g a n i z i n g
Polish
Ethnological
Society,
of t h e Łódź U n i v e r s i t y a n d
a n e x c u r s i o n to Gdańsk a n d
f i s h i n g villages o n t h e H e l P e n i n s u l a , t h e E t h n o g r a p h i c D e p a r t m e n t of t h e N a t i o n a l
Museum
i n Gdańsk, t h e S e a F i s h e r i e s I n s t i t u t e i n G d y n i a a n d t h e Gdańsk S e c t i o n
of t h e E t h n o l o g i c a l S o c i e t y a l s o p a r t i c i p a t e d .
P r o p o s a l of C o n s l u s i o n s
1. T h e state of i n v e s t i g a t i o n s o n t h e t r a d i t i o n a l f i s h i n g
inadequate.
i n the world
is v e r y
T h e r e i s a l s o v e r y s m a l l a m o u n t o f a c c u m u l a t e d tools a n d i m p l e m e n t s
�233
KRONIKA
a n d other
forms
of
records. T h e Toruń C o n f e r e n c e
p r e s e n t s t h e c o n c l u s i o n s for
the 9
C o n g r e s s of
t h
devoted
to t r a d i t i o n a l
Anthropological
and
fishing
Ethnological
Sciences, requesting to a d d r e s s t h e m to U n i v e r s i t y D e p a r t m e n t s of E t h n o g r a p h y
Cultural
or
S o c i a l A n t h r o p o l o g y , F i s h i n g '(in o t h e r
D e p a r t m e n t s of
appeal
for
Museums
Sociology
and Museums
i n t e n s i f i c a t i o n of
schools of
a l l f o r m s of
and
for
and
Education),
engaged i n f i s h i n g i n t h e w o r l d
investigations i n this field
a n d R e c o r d Offices
Higher
—
wiťh
accumulating
in
documents c o n n e c t e d w i t h it.
2. E t h n o g r a p h i c r e s e a r c h e s m u s t i n c l u d e :
a)
thods
investigations c o n c e r n i n g o l d a n d m o d e r n
and relations between
m a r i t i m e and i n l a n d fishing
t h e i m p l e m e n t s a n d methods
of
work
me
a n d forms
of
o r g a n i z a t i o n (fishing c o o p e r a t i v e s etc.);
b)
old
and
modern
social-economic
the s i t u a t i o n of o t h e r population
fishermen's
situation i n comparison
groups a n d relations b e t w e e n
with
fishing- and
other
groups;
c) e v o l u t i o n of f i s h e r m e n ' s w a y s
a n d s t a n d a r d of l i v i n g (houses, c l o t h i n g , food,
etc.);
education, a r t
d) I n v e s t i g a t i o n of the h i s t o r y of f i s h i n g a n d i t s r e s e a r c h e s (development
of s y -
s t e m a t i c s a n d c l a s s i f i c a t i o n of i m p l e m e n t s a n d m e t h o d s of f i s h i n g , d e v e l o p m e n t
of
methods of i n v e s t i g a t i o n d o c u m e n t a t i o n a n d m u s e u m collections).
3. B e s i d e s
ethnographical
and
ethnological
investigations
attention should
p a i d to s o c i o l o g i c a l a n d p s y c h o l o g i c a l i n v e s t i g a t i o n s a n d to a c c u m u l a t i n g t h e
terials illustrating the formation
of
fishermen's
personality, t h e i r
attitudes,
be
ma
value
s y s t e m etc.
4. T h e D e p a r t m e n t
of F o l k l o r e a n d F o l k l o r i s t i c R e c o r d Offices
Should
be
d r e s s e d to w i t h the a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of i n v e s t i g a t i o n s on f i s h e r m e n ' s
ad
folk
lore u n d e r s t o o d i n a b r o a d sense.
5. A l s o
urgent
is t h e
problem
of
adresising
the c o m p e t e n t
Departments
and
I n s t i t u t e s of L i n g u i s t i c s w i t h t h e a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of w o r k s c o n c e r n i n g t h e
etc.).
f i s h e r m e n ' s language (dictionaries
6. V e r y urgent i s u n i f i c a t i o n of t h e p r o b l e m s c o n n e c t e d w i t h m a p s c o n c e r n i n g
f i s h i n g i n e t h n o g r a p h i c a l a t l a s e s of i n d i v i d u a l c o u n t r i e s of t h e w o r l d .
7. T h e Toruń C o n f e r e n c e proposes to c o n s i d e r t h e p r o b l e m of n e c e s s i t y of c r e a
ting a M u s e u m of t h e H i s t o r y of
T r a d i t i o n a l W o r l d F i s h i n g w i t h r e f e r e n c e to the
report b y M . Znamierowska-Prüfferowa o n the C o n g r e s s of E u r o p e a n E t h n o l o g y
Paris in August
dered e.g. i n E u r o p e , A s i a a n d A m e r i c a ) . I n c o n n e c t i o n w i t h t h i s i t s h o u l d be
cided w h e t h e r
cover a m o n g
s y s t e m a t i c s of
t h e r e m u s t be
undertaken
the organizational
works,
which
de
would
o t h e r s a s s i g n a t i o n of c e n t r e s a s s e m b l i n g t h e m a t e r i a l s c o n c e r n i n g t h e
tools, a c c e p t a n c e of
uniform systematic arrangement
one d o c u m e n t a l c a r d (specification), t h e project of w h i c h s h o u l d be
8. A
in
1971. ( P e r h a p s one or s e v e r a l c e n t r e s i n the w o r l d s h o u l d be c o n s i
catalogue
(a c a r d - i n d e x )
of
for
them
and
established.
p e r s o n s engaged i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g
should
be c r e a t e d together w i t h the p r e s e n t a t i o n of a subject.
9. I t i s n e c e s s a r y
fishing,
including
to w o r k
out
relevant w o r k s
folklore), linguistics, psychology
a
on
special bibliography
archaeology,
concerning
ethnography
(and
traditional
separately
a n d sociology, geography, economies etc.
prof,
assist,
dr
Maria
prof,
dr Dietrich
Znamierowska-Prüfferowa
dr
Treide
Jadwiga
(Leipzig)
Kucharska
(Toruń)
(Łódź)
on
�234
KRONIKA
И
NARODOWE
SYMPOZJUM
FOLKLORYSTYCZNE W
I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne zorganizowane
Instytut Etnograficzny
i Instytut Muzyczny
przy
BUŁGARII
przez Instytut Folkloru,
Bułgarskiej
Akademii
Nauk
od
było się w d n i a c h o d 8 do 12 m a j a 1973 r o k u w mieście Bałczik i w c z a r n o m o r s k i m
kurorcie Albena.
Rozwój
etnografii
nieczności z o r g a n i z o w a n i a
zentacji
osiągnięć
i folklorystyki w
naukowego forum
folklorystów
folklor i t r a d y c j e l u d o w e " ,
i
w
etnografów.
Bułgarii
doprowadził do k o
celu wymiany
Tematyka
doświadczeń i
sympozjum:
pre
„Bułgarski
z a j m u j e p o d s t a w o w e m i e j s c e w s t u d i a c h folklorystów nie
t y l k o bułgarskich, l e c z także z a g r a n i c z n y c h .
Obrady
I I Narodowego
podstawowym
poświęcony był b a d a n i o m
etnograficznych,
-wschodniej
Sympozjum
tematom. P i e r w s z y
w
tradycyjnej kultury ludowej
t y m przypadku
Bułgarii.
Folklorystycznego
Grupa
były
poświęcone
z n i c h „Folklor i t r a d y c j e l u d o w e w
etnograficznego
naukowców
z
w
poszczególnych
okręgu D o b r u d z a
etnograficznej
regionach
w
Instytutu Etnograficznego
F o l k l o r u w przeciągu t r z e c h l a t dokonała całkowitej
dwóm
Dobrudży"
północnoi
Instytutu
i folklorystycz
nej p e n e t r a c j i tego o b s z a r u i zebrała bogaty materiał. O w o c e m t y c h p r a c jest księga
Tradycyjne
zbiorowa
życie i kultura
Dobrudży.
P i e r w s z y dzień o b r a d
przeznaczony
został n a omówienie t y c h badań, dzięki c z e m u udostępniono i c h w y n i k i n a u c e b u ł
garskiej
i całemu społeczeństwu Dobrudży. P r z e d s t a w i o n o
8 wykładów,
świetliły szereg ważnych problemów r o z w o j u t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z n e j i
które n a
etnograficz
nej tego t e r e n u .
S y m p o z j u m o t w a r t e zostało słowem wstępnym wygłoszonym przez S t . Stojkową,
sekretarza
n a u k o w e g o I n s t y t u t u F o l k l o r u , i przez D . T o d o r o w a .
s z y c h referatów był Stan
głoszony p r z e z D .
i zróżnicowanie
Todorowa.
tradycji
Jednym z
folklorystycznej
pierw
w Dobrudży
Poruszył o n k i l k a c i e k a w y c h problemów
wy
związa
n y c h z e współczesną sytuacją f o l k l o r u w t y m regionie Bułgarii. W w y n i k u szczegól
nego r o z w o j u
chowana
kultury ludowej
tradycja ukazuje
w Dobrudży j e s z c z e o b e c n i e s t o s u n k o w o
dużą różnorodność. N a p i e r w s z y m
pieśni l i r y c z n e , obrzędy i ballady.
wartość
poetycką
konkluzje
posiadają
autora
Z
pieśni
dotyczące
rozwoju
dobrze z a
m i e j s c u znajdują
pieśni o c h a r a k t e r z e obrzędowym
łazarskie
i
kolędowe.
Szczególnie
tradycji folklorystycznej
się
najwyższą
ważne
i jej przemiany
były
po
rewolucji socjalistycznej.
Folklorowi
muzycznemu
w
Dobrudży
poświęcone
były
referaty
E.
Stoina
i N. K a u f m a n a .
Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziły referaty
w e j.
Pierwszy
przedstawił
z nich,
fakty
Charakter
związane
z
M. W a s i 1 e w e j
i rozwój
rozwojem
systemu
obyczajów
i
G.
M i с h a j ł o-
obyczajowego
i obrzędów
w
w
Dobrudży,
tym
regionie,
którego k u l t u r a ukształtowała się w w y n i k u i n t e g r a c j i różnych grup e t n o g r a f i c z n y c h .
Proces
ten prowadzi
do u t w o r z e n i a
ogólnodobrudżańskiego
systemu
obejmującego w s z y s t k i e a s p e k t y duchowego życia ludności. W
szereg
elementów
obyczajów
i
obrzędów
pochodzenia
obyczajowego
referacie
podkreślono
starożytnego,
związanych
z k u l t e m zmarłych i k u l t e m przodków, a także z k u l t e m u r o d z a j u .
Dużo
miejsca
zajmował p r o b l e m współczesnego s t a n u t r a d y c j i l u d o w e j .
Z
nie mniejszym
Specyficzne
rysy
zainteresowaniem
w rozwoju
spotkał się
k u l t u r y materialnej
referat
w Dobrudży.
G.
Michajłowej,
A u t o r k a j a k o świetny
z n a w c a t r a d y c y j n e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j doszła do interesujących wniosków dotyczą
cych
jej
kultury
Proces
rozwoju
ludowej
oraz
kwestii tworzenia
najwyraźniej
ujednolicania
kultury
podstawy
przejawiającej
materialnej
się w
zależy
od
dla integracji
ludowym
rozwoju
dobrudżańskiej
stroju i mieszkaniu.
procesu
urbanizacji
�235
KRONIKA
oraz
związanego
Współczesna
maga w
z n i m wzrostu
dobrudżańska
profesjonalizmu
i zmian
w
standardzie
potrzeb.
k u l t u r a m a t e r i a l n a j e s t c o r a z bliższa m i e j s k i e j , c o p o
dużym s t o p n i u w z a c i e r a n i u g r a n i c y między m i a s t e m a wsią.
R e f e r a t Ludowe
tańce w Dobrudży
R. K a c a r o w e j
i A.
I l i j e w e j
stawiał k i l k a interesujących s p e c y f i c z n y c h c e c h tańców l u d o w y c h
przed
będących r e z u l t a
t e m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j różnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h .
Referat
chociaż
M.
Ludowa
Bukureszlijewego,
dotyczył szczegółowych
problemów
zagadnień ogólnych, m . i n . p r z e k a z y w a n i a
śpiewaczka
folkloru
W asila
Dobrudży,
dziedzictwa w
Wylczewa,
poruszył
tradycji
też
kilka
folklorystycznej
i twórczości l u d o w e j .
Drugi
i trzeci
dzień s y m p o z j u m
i t r a d y c j e l u d o w e w e współczesnej
wiono
19 referatów,
w
był poświęcony
drugiemu
kulturze ludowej".
t y m 6 wygłosili
W
przedstawiciele
tematowi
„Folklor
ciągu d w u d n i p r z e d s t a
delegacji
folklorystów
ze
Związku R a d z i e c k i e g o , Czechosłowackiej R e p u b l i k i S o c j a l i s t y c z n e j i N i e m i e c k i e j R e
publiki
Demokratycznej.
szereg
dycji
ważnych
T e m a t y k a i c h była
problemów
folklorystycznej,
z
związanych
problemami
b a r d z o różnorodna;
z rozwojem
poruszano
i współczesnym
dziedziczności
kulturowej
w
m. i n .
stanem
tra
zakresie
oby
czajów i obrzędów o r a z k w e s t i e n a t u r y m e t o d y c z n e j dotyczące np. r e g i o n a l n y c h b a
dań k u l t u r y l u d o w e j .
H.
S c h t r o b a c h
pieśni
tradycyjnej
r e f e r a c i e Marres i Engels
(NRD) w
przedstawił k i l k a ogólnych problemów
o aktualnym
znaczeniu
z dziedziny tradycji
fol
k l o r y s t y c z n e j wywodzących się z twórczości klasyków m a r k s i z m u i l e n i n i z m u .
Referaty
cyjnego
gości r a d z i e c k i c h dotyczyły
i
współczesnego.
B . N.
Putiłowa
ZSRR,
poświęcony
w
życiu n a r o d u
pewnych
funkcji
zagadnienia
żywe
( Z S R R ) , Tradycyjny
żywotności
w
i
problemów
Szczególnie
i
folklor
zakresowi
sytuacji naturalnego
związków
pozytywnego
z
sunków społecznych, n o w e j
wywołał
we
kulturze
na
współczesnej
funkcjonowania
z a n i k u szeregu
rzeczywistością.
wpływu
teoretycznych folkloru
zainteresowanie
folklor
jego rodzajów
folkloru
i
postaci,
opracowane
rzeczywistości,
świadomości oraz n o w y c h
narodów
tradycyjnego
Przekonująco
nowej
trady
referat
były
nowych
sto
dążeń e s t e t y c z n y c h narodów
radzieckich.
Z
z a i n t e r e s o w a n i e m przyjęty
w folklorze
słowiańskim
został także referat
N. S . S z u m a d у
Prawidłowości
krótkich
form
(ZSRR).
R e f e r a t y d e l e g a c j i z C S R S rozpatrywały współczesny s t a n t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z
nej
i metody
rat
L . К u n z a, Audiowizualne
Z
z a p i s y w a n i a utworów folklorystycznych. Zaciekawienie wywołał
referatów
muzea
bułgarskich o b a r d z i e j
tradycyjnej
Rodzaje
muzyki
w
refe
CSRS.
ogólnej t e m a t y c e z e szczególnym z a i n t e r e
s o w a n i e m spotkały się wystąpienia S t . S t o j k o w e j ,
ferat S t . S t o j k o w e j ,
i współczesnej
bułgarskich
R . Angełowej i T . Ż i w k o w a . R e
pieśni
—
s t a n współczesny
i
rozwój,
zaprezentował szczegółowy przegląd bułgarskich pieśni o d połowy X I X w i e k u do d n i
obecnych. Autorka
zwróciła u w a g ę
c y j n e j pieśni l u d o w e j w
bułgarskiego
i
tworzenia
n a najważniejsze
z m i a n y zachodzące w
trady
r e z u l t a c i e społeczno-ekonomicznych p r z e m i a n społeczeństwa
współczesnej
kultury
artystycznej
wypierającej
tradycję
folklorystyczną.
P o d o b n y c h a r a k t e r miał r e f e r a t
bułgarskiej
prozy
ludowej,
s t a w o w e tendencje
podstawowej
rozwoju
bułgarska
R.
Angełowej,
Współczesny
stan
i
rozwój
w którym p r z e d m i o t e m a n a l i z y były prawidłowości i p o d
prozy
proza
ludowej.
ludowa,
Podkreślono w
choć
n i m , że w
zmodyfikowana,
istnieje
swej
części
nadal
jako
współczesna n a r o d o w a twórczość p r o z a i c z n a .
Do bardziej
interesujących t e o r e t y c z n y c h referatów z d z i e d z i n y f o l k l o r u
należał
�236
KRONIKA
r e f e r a t Folklorystyka
i współczesność
T . 2 i w к o w a.
Autor
zaznaczył, že
szczególnym t y p e m k u l t u r y a r t y s t y c z n e j , i t o określenie daje
nego podejścia w
stawia
n a u c z a n i u folkloru.
działalność artystyczną w
specyficzne
instytucje
ludowe
Folklor jako typ kultury artystycznej
w a r u n k a c h wspólnej
i
folklor
formy
działalności
jest
możliwość s y n t e t y c z
p r a c y , którą
kulturowej,
przed
uwarunkowują
specjalne
s o c j a l i z a c j i całokształtu a r t y s t y c z n y c h wartości o r a z s p e c y f i c z n e środki
zasady
rozpowszech
n i a n i a i p r z y s w a j a n i a utworów.
Zasługuje
współczesnym
też n a u w a g ę referat
bułgarskich
bajek
W.
Kuzmanowej,
fantastycznych.
T e n rodzaj
Spostrzeżenia
o
stanie
prozy do dziś zachował
n i e m a l pełną morfologię klasyczną wywodzącą się z k u l t u r y starożytnej.
Teoretycznym
stały
problemom kultury
d w a referaty.
stawa
Referat
regionalnych
badań kultury
badań e t n o g r a f i c z n y c h
Autor
stwierdził,
ludowej
jest
ludowej
i
ludowej,
j e j d z i e d z i c z e n i a poświęcone z o
Metodyczna
S t . G e n с z e w a,
i metodologiczna
postawił z a g a d n i e n i e o c e n y
z punktu widzenia w y b o r u tematyki, metodyki i
iż k o n i e c z n y m w a r u n k i e m
podejście
historyczne oraz
pełnego i szerokiego
rozszerzenie
zakresu
pod
regionalnych
metodologii.
badania
kultury
problematyki,
poza
którą pozostają j e s z c z e t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k , n p . k u l t u r a ludności m i e j s k i e j , w p ł y w
i n s t y t u c j i s o c j a l n y c h n a s t a n i rozwój k u l t u r y l u d o w e j i t d .
Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m
i obrzędy
jako
obrzędów
i obyczajów
nizmu
dziedzictwo
przekazywania
zjawisk
spotkał się referat Т. К
kulturowe,
ludowych
kultury,
jako
jako
Ludowy
o 1 e w e j,
naświetlający szereg problemów
systemów
elementu
polifunkcjonalnych,
obyczaj
dotyczących
jako
k u l t u r y , a także j a k o
z z a k r e s u p s y c h i c z n y c h stereotypów człowieka. Podkreślone zostały
społeczne i s a k r a l n e j a k o istotne m o m e n t y
Wyjaśniono
k i l k a problemów w
Postawiono
i
wyjaśniono
funkcjonowania
związku z o b y c z a j a m i
problem
tradycji
w
związku
funkcje
obyczajów i obrzędów.
i świadomością
z
mecha
oryginalnych
estetyczną.
mechanizmami
rozwoju
kultury.
10 m a j a odbyło się u r o c z y s t e zamknięcie s y m p o z j u m
p r z e z S t . Stojkową i prof.
W . Chadżinikołowa, d y r e k t o r a I n s t y t u t u Etnograficznego.
P o d s u m o w a n e zostały r e
z u l t a t y o b r a d i nakreślony w ogólnym z a r y s i e p r o g r a m następnego s p o t k a n i a . U c z e s t
(
niczące delegacje
wyraziły życzenie, a b y o r g a n i z o w a n i e
stało się tradycją
bułgarskiej
będą o n e o r g a n i z o w a n e
etnografii.
podobnego t y p u
Kierownictwo
co d w a l a t a . W y k o n a n i e
sympozjum
sympozjów
postanowiło, że
tego p o s t a n o w i e n i a
stworzy
możli
wości stałego r o z s z e r z a n i a kontaktów bułgarskich folklorystów i etnografów z e s p e
cjalistami
z i n n y c h krajów
socjalistycznych. Spotkania
te będą przynosiły
jeszcze
szerszą wymianę doświadczeń i staną się szczególnie w a ż n e d l a współczesnego e t a
p u r o z w o j u f o l k l o r y s t y k i i etnografii.
Tatiana
I
SYMPOZJUM
POŚWIĘCONE
LUDOM
Kolewa
KOCZOWNICZYM
(Sofia)
I ICH ROLI
W F O R M O W A N I U SIĘ C Y W I L I Z A C J I Ś R O D K O W E J A Z J I , U Ł A N
Pomiędzy 7 i 11 m a j a
pozjum
splotem
1973 r. odbyło się w
poświęcone a k t u a l n i e p r o w a d z o n y m
zagadnień
rzucających
światło
U ł a n B a t o r międzynarodowe
studiom nad problemem,
na
BATOR
proces
historyczny
i określających rolę o r a z z n a c z e n i e ludów k o c z o w n i c z y c h w
sym
a raczej n a d
Azji
formowaniu
Środkowej
się z e s p o
łów c y w i l i z a c y j n y c h w tej części świata.
Słusznie podkreśla się, że s t u d i a n a d kulturą i n n y c h obszarów A z j i
były i są
p r o w a d z o n e n a d a l w c a l e i n t e n s y w n i e i w różnych k i e r u n k a c h . N a t o m i a s t
zgoła i n a
c z e j przedstawiają się studia procesów c y w i l i z a c y j n y c h w A z j i Środkowej u ludów
�237
KRONIKA
zamieszkujących rozległy o b s z a r
przez
masyw
Sajano-Ałtajski,
zamknięty o d południa p r z e z H i m a l a j e , o d północy
od
zachodu
między
Pamirem
i
górami
i od w s c h o d u p r z e z C h i n - g a n . W y n i k i t y c h studiów są z d e c y d o w a n i e
jące, zwłaszcza oceniając
j e o d strony nomadologii.
Dodajmy,
Tiań-Szań
niewystarcza
1
że w s p o m n i a n y
wy
żej o b s z a r był z a l u d n i o n y p r z e z człowieka p i e r w o t n e g o s t o s u n k o w o wcześnie, t u p o
wstał i rozwinął się p i e r w s z y z a s a d n i c z y podział działalności gospodarczej
człowieka,
t u b o w i e m rozwinęło się p r o w a d z o n e n a wielką skalę k o c z o w n i c z e pasterstwo. T u
także uformowała
się s w o i s t a
więź społeczna u p l e m i o n
koczowniczych,
powstały
mocne s y s t e m y sojuszów i potężne państwa nomadów.
Sympozjum
w
poświęcone
Ułan B a t o r
ludom
pod p r o t e k t o r a t e m
koczowniczym
UNESCO.
Azji
Środkowej
Właściwymi
zorganizowano
gospodarzami
sympozjum
była M o n g o l s k a A k a d e m i a N a u k i M o n g o l s k a N a r o d o w a K o m i s j a do Badań C y w i l i
zacji Centralnej Azji. Dodajmy,
punktem programu
naukowej
że s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r było n i e j a k o k o l e j n y m
działalności K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i C e n
t r a l n e j . K o m i t e t ten został powołany w
odpowiednich
ekspertów
przy
1967 r. w Paryżu, p o o d b y t y m
UNESCO.
posiedzeniu
N a c z e l e tego k o m i t e t u stanął
Akademik
B. G . G a f u r o w . P o d a u s p i c j a m i K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i Środkowej
g a n i z o w a n o już szereg k o n f e r e n c j i i sympozjów o następującej t e m a t y c e : w
w
Duszanbe
(ZSRR)
odbyła się k o n f e r e n c j a
poświęcona h i s t o r i i , archeologii
t u r z e A z j i Środkowej w epoce k u s z a n i d z k i e j . W
międzynarodowym
sympozjum
Dehli
(Indie)
zrelacjonowano
odbyła się k o n f e r e n c j a
wyniki
studiów
poświęcona
nad
twórczością
historii idei ludów
A z j i . W r o k u 1970 w I s l a m a b a d z i e ( P a k i s t a n ) z o r g a n i z o w a n o
odbyło
się
sympozjum
poświęcone
archeologii
konferencję poświęconą
i historii A z j i
temat:
„Społeczny
i kulturowy
rozwój
krajów
Azji
Środkowej
w
(Afga
Środkowej.
I ostatnio w 1972 r. w A s z c h a b a d z i e ( Z S R R ) odbyło się międzynarodowe
na
1970 r.
Centralnej
studiom historii n a u k i ludów A z j i Centralnej. W t y m s a m y m r o k u w K a b u l u
nistan)
i kul
1969 r. w S a m a r k a n d z i e ( Z S R R ) n a
artystyczną p l e m i o n k o c z o w n i c z y c h A z j i C e n t r a l n e j w epoce Timurydów. W
w
zor
1968 r.
sympozjum
końcu X I X
i n a początku X X w . "
W
pracach
z 22 krajów
sympozjum
w
Ułan
Azji, Afryki, Ameryki
Bator
wzięło
udział
około
300 uczestników
i E u r o p y . N a pięciu p l e n a r n y c h
posiedzeniach
wygłoszono 63 referaty i 22 k o m u n i k a t y .
Do
w
ułanbatorskiego
sympozjum
t w o r z e n i u się c y w i l i z a c j i A z j i
trzeba
podchodzić
z wielu
poświęconego
ludom
koczowniczym
i ich roli
Środkowej, z e względu n a s p e c j a l n e okoliczności,
stron. N i e ulega
w i e l k i e j ilości u c z o n y c h o r e n o m i e ś w i a t o w e j
k w e s t i i , że udział w
2
sympozjum
tak
s t w a r z a mocną podstawę do j a k n a j
k o r z y s t n i e j s z e j o c e n y o b r a d i i c h wyników. Zresztą w s z y s t k i e referaty i k o m u n i k a t y
wygłoszone n a s y m p o z j u m
zupełnie specjalną
zostaną ogłoszone d r u k i e m w w i e l u językach.
wymowę
O z n a c z a to, że w m o n g o l s k i m
dźwięk
rozwój
bardzo
liczny
udział
uczonych
Natomiast
mongolskich.
środowisku i n t e l e k t u a l n y m znalazł b a r d z o s i l n y o d
badań
nad
Azją
prowadzonych
przede
wszystkim
1
G r a n i c e A z j i Środkowej podane zostały w g k o n c e p c j i b a d a w c z e j
2
W b a r d z o l i c z n y m zespole u c z o n y c h m o n g o l s k i c h szczególnie mocną grupę s t a
nowili
A.
gwałtowny
posiada
lingwiści, h i s t o r y c y i a r c h e o l o g o w i e :
A . Łuwsandendew,
C.
B. Szirendyba.
Darndiusuren,
Zuwsanżow, Nacagdorż, B . Odeł, R i n c z e n , N. S e r - O d ż a w , P e r l e c i i n n i .
Grupę
u c z o n y c h r a d z i e c k i c h r e p r e z e n t o w a l i : B . L i t w i n s k i j , I . Złatkin, G . Sanżejew, O. A k i m u s z k i n , W. W o ł k ó w , E . N o w g o r o d o w a i i n n i . Francję reprezentował R . H i r s z m a n ,
U S A — O. L a t t i m o r , N R F
— W. H e i s i g , N R D — K . H u b e r i P . F i t z e .
�238
w
KRONIKA
samej
Azji.
intelektualne
Wschodem
J a k słusznie
się p o d k r e ś l a , środowiska
s
zamieszkujące
obszary
umownie
intelektualne
zwane
n i e życzą sobie pozostawać n a d a l b i e r n y m p r z e d m i o t e m
n a całym k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m , w p r a w d z i e
i nie tylko
Środkowym
i
Dalekim
badań.
Prawie
z różną ostrością, d o j r z e w a
kwestia
s t a w i a n i a zagadnień środowiskowych p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i n a r o d o w e j
i szu
k a n i a rozwiązań p r z e z narodową kadrę badaczy. W a r t o t u zwrócić uwagę, że w c a l e
niełatwa
do rozwiązania
sprawa,
kto i
nad czym
winien
pracować,
szczególnie
j a s k r a w o stanęła n a X X I X Międzynarodowym K o n g r e s i e Orientalistów w Paryżu К
Niemniej
zujące
skomplikowane
i trudne
do r a m międzynarodowej
jednoczącą
i koordynującą
też n a r o d o w e i regionalne,
do p r a k t y c z n e g o
współpracy.
mają
odtąd
obejmujące
rozwiązania są k w e s t i e
Otwarta
pozostaje
spełniać o r g a n i z a c j e
swym
nawią
k w e s t i a , c z y rolę
międzynarodowe, c z y
zasięgiem zarówno poszczególne d y
s c y p l i n y , j a k i obszary.
N i e osłabiając w n i c z y m w y r a z u t y c h k w e s t i i p o z o s t a w i m y
i nawiążemy
ponownie
ryków mongolskich
do obrad sympozjum
(i n i e t y l k o historyków)
tematyce i problematyce
kowoazjatyckich
wiążącej
i formowaniem
t y c z y studiów a r c h e o l o g i c z n y c h
w
ostatnio daje
się z b a r d z o
je jednak na uboczu
Ułan-Bator. W
środowisku
w c z e s n y m i układami k u l t u r
się i c h s p e c y f i k i . U w a g a
t a oczywiście
i językoznawczych, p r o w a d z o n y c h
r o z m a c h e m n i e od dziś. W y n i k i a r c h e o l o g i c z n e j
histo
się zauważyć z w r o t k u
i filologicznej
środ-
nie do-
z wcale
dużym
myśli b a d a w c z e j
na
ogół j e d n a k n i e wychodziły poza krąg u c z o n y c h specjalistów. Możemy- powiedzieć,
że ten k i e r u n e k studiów w p r a w d z i e
zasilał, a l e n i e kształtował głównego n u r t u myśli
h i s t o r y c z n e j . Z a i n t e r e s o w a n i a przeszłością M o n g o l i i
kim
n a końcowym
etapie
koncentrowały się przede w s z y s t
o k r e s u mandżurskiego, o k r e s i e a u t o n o m i i
i głównie n a
w a l c e sił r e w o l u c y j n y c h z d z i e d z i c t w e m przeszłości i n a zwycięstwie u s t r o j u s o c j a
listycznego w
Rewolucja
k r a j u . J e s t to o b j a w w
bowiem
postawiła
przed
określonym
narodem
sensie naturalny
mongolskim
społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . N i c więc dziwnego,
wizję
że m o n g o l s k a
i
zrozumiały.
budowy
nowego
myśl h i s t o r y c z n a
koncentrowała się p r z e d e w s z y s t k i m n a a n a l i z i e i ocenie wydarzeń ostatniego
lecia. Rozbudzona
refleksja
h i s t o r y c z n a przepełniona
a k c e n t a m i oceniającymi
stu
cha
r a k t e r y z u j e bodaj każde społeczeństwo, znajdujące się w p r o c e s i e gwałtownych p r z e
m i a n , społeczeństwo odzyskujące l u b zyskujące samodzielność państwowo-narodową,
zmierzające k u m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r k i
pierwszym zadaniem podejmowanym
i form
życia zbiorowego. Toteż
zazwyczaj
p r z e z n o w o kształtujące się środowisko
inte
l e k t u a l n e — h u m a n i s t y c z n e j e s t próba r o z r a c h u n k u z p r o c e s e m h i s t o r y c z n y m , p r z e d e
w s z y s t k i m z najbliższymi jego e t a p a m i .
Żywsze,
kowej
niemal
programowe
zainteresowanie
wskazywałoby n a to, że w m o n g o l s k i m
dawnymi
kulturami
Azji
środowisku i n t e l e k t u a l n y m
Środ
dojrzała
s y t u a c j a , żeby do tego o b r a c h u n k u włączyć n a w e t zamierzchłą przeszłość stepowców.
K i e r u n k i tego o b r a c h u n k u rysują się całkiem wyraźnie. Częściowo o d n a j d u j e m y
w r e f e r a t a c h składających się n a porządek o b r a d n a u k o w y c h kongresów,
w a n y c h pod a u s p i c j a m i K o m i t e t u badań c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej, j a k i w
gramie badawczym
U N E S C O . Pełną inicjatywę mongolską r e j e s t r u j e m y
je
organizo
pro
oczywiście
n a Międzynarodowym S y m p o z j u m w U ł a n B a t o r . T a k b o w i e m r o z u m i e m y hasło, pod
którym pomyślane zostało s y m p o z j u m ,
dobór i ilość tematów, z którymi
uczeni mongolscy, oraz rezolucje i postulaty badawcze
3
E . T r y j a r s k i , Sto pięćdziesiąt
n i a 1ЭТЗ.
4
„Le M o n d e " 22.7.1973.
wystąpili
n a przyszłość.
lat po Champollionie,
„ K u l t u r a " z 16 w r z e ś
�239
KRONIKA
J e s t rzeczą zrozumiałą, że d l a r o z e z n a n i a s y t u a c j i w m o n g o l s k i c h s t u d i a c h n o m a d y z m u z uwzględnieniem r o l i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu się k u l t u r
Azji
Środkowej, szczególną w a g ę będą posiadały
A k a d e m i i N a u k , prof. S z i r e n d y b a . N a t o m i a s t
wypowiedzi
w sprawie
prezesa
zapewnienia
Mongolskiej
t y m studiom
międzynarodowego p o p a r c i a i s t w o r z e n i a d l a n i c h właściwych f o r m
organizacyjnych
dużą w a g ę
UNESCO,
i z n a c z e n i e mają
doświadczenia
specjalnego
delegata
pana
dr. M . B a m m a t a . W oświadczeniu s w o i m d r M . B a m m a t a mocno podkreślił z n a c z e
nie badań n a d p r o b l e m e m
nomadyzmu
w s k a l i światowej, uwzględniając p r z y t y m
rolę, jaką może odegrać n a u k a m o n g o l s k a
wiązywaniu
węzłowych
kwestii
w
s t a w i a n i u pytań b a d a w c z y c h
formowania
się
cywilizacji
i roz
środkowoazjatyckich.
J e s t p r z y t y m rzeczą charakterystyczną, że zarówno n a międzynarodowym
zjum
w
Ułan
narodowym
kwestie
Bator
j a k i n a odbywającym
się o d w a miesiące później
sympo
między
k o n g r e s i e orientalistów w Paryżu, stanęły p r z e d u c z e s t n i k a m i t e s a m e
zasadnicze —
u s t a l e n i e , że t a k p o w i e m y ,
mandatów
uprawniających
do
studiów n a d Azją.
O i l e w U ł a n B a t o r n a gorący a p e l p r z e d s t a w i c i e l a U N E S C O , dr. M . B a m m a t a ,
0 zwiększenie w b a d a n i a c h n a d Azją r o l i u c z o n y c h a z j a t y c k i c h o d p o w i e d z i a n o k o n
struktywną
rezolucją
i wieloletnim
planem
badań
międzynarodowych,
w
Paryżu
analizą
szeroką
doszło do o s t r y c h zadrażnień i napięć .
5
We
wstępnym
skalę potrzeb
referacie
badawczych
programowym
prof.
nad nomadyzmem
Szirendyb
stepowym
objął
i uwypukloną
k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej. S t a n o w i s k o
go środowiska i n t e l e k t u a l n e g o
chunków
sunków
z przeszłością,
w
Azji
prof. S z i r e n d y b
sięgających
przedstawił poprzez
protomongolskich
Środkowej. L i k w i d a c j a
„białych
i
plam"
rolę
ludów
mongolskie
pryzmat
obra
wczesnofeudalnych
w
dziejach
Azji
sto
Środko
w e j — j a k to określił prof. S z i r e n d y b zgodnie z założeniami m o n g o l s k i e g o środowiska
intelektualnego
—
winno
nastąpić
nie tylko
w
wyniku
reinterpretacji
dotychczasowych, lecz przede w s z y s t k i m przez znaczne u a k t y w n i e n i e
od 20 l a t p r a c n a d s t w o r z e n i e m
materiałowej. S z e r o k i h o r y z o n t
po
z n a w c z y d l a badań n a d d z i e j a m i l u d ó w s t e p o w y c h i n a d rolą, jaką o d e g r a l i w
for
mowaniu
szerszej b a z y
osiągnięć
prowadzonych
się c y w i l i z a c j i środkowoazjatyckich,
utrzymanie
dotychczasowych
może
związków współpracy
się utrwalić
jedynie
poprzez
i pełnego p a r t n e r s t w a
nauko
w e g o pomiędzy archeologią, językoznawstwem i etnologią. G d y d o c h o d z i m y
do źró
deł p i s a n y c h współpraca p o s z e r z a się o s t u d i a h i s t o r y c z n e .
Gwarantem
zabezpieczającym
rozwój
badań m o n g o l s k i c h
w
zakresie
nomado-
logii jest u t r z y m a n i e i poszerzenie kontaktów i współpracy z i n n y m i środowiskami
naukowymi.
W
studiach kultur A z j i
Środkowej
rejestruje
się t r a d y c y j n e
związki
z nauką rosyjską i szczególnie m o c n e więzy z nauką radziecką. Wspólne r a d z i e c k o - m o n g o l s k i e e k s p e d y c j e a r c h e o l o g i c z n e , w i d z i a n e od s t r o n y w y n i k ó w , pozwalają także
myśleć o k o o r d y n a c j i p r a c z b a d a c z a m i
r a d z i e c k i m i działającymi
w Kazachstanie,
Kirgizji, Buriatii i w Tuwie.
M ó w i ą c o związkach n a u k i m o n g o l s k i e j
z nauką i n n y c h k r a j ó w prof. S z i r e n d y b
wskazał n a zespół wspólnych korzyści płynących z w z a j e m n y c h kontaktów. Będą one
różne, np. w w y p a d k u współpracy z I r a n e m , A f g a n i s t a n e m
i I n d i a m i , i i n n e z nauką
K r a j ó w D e m o k r a c j i L u d o w e j , Francją, A n g l i ą c z y N i e m c a m i .
W
przemówieniu
1 znaczeniu nauk
Jakkolwiek —
5
programowym
etologicznych
mówił profesor
w
—
prof.
Szirendyb
sporo
m i e j s c a poświęcił
studiach specyfiki kulturowej
sympozjum
„Le M o n d e " określa sytuację „ n o w y m
Azji
poświęcone j e s t w c z e s n y m
Bandungiem".
roli
Środkowej.
okresom
�240
KRONIKA
h i s t o r i i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , n i e m n i e j w s t u d i a c h s w o i c h przywiązujemy
z n a c z e n i e do badań i c h h i s t o r i i od średniowiecza do n a s z y c h d n i .
wielkie
W t y m m i e j s c u z a z n a c z m y , że wspólne m o n g o l s k o - p o l s k i e b a d a n i a e t n o g r a
f i c z n e i s o c j o - e t n o g r a f i c z n e p r o w a d z o n e są w M o n g o l i i od l a t dziesięciu. O g ó l
n y m , długofalowym p r z e d m i o t e m b a d a ń objęte zostały p r z e d e w s z y s t k i m p r a w i d ł o
wości a d a p t a c j i t r a d y c y j n e j k o c z o w n i c z e j k u l t u r y p a s t e r s k i e j do w y m o g ó w w s p ó ł
czesnej c y w i l i z a c j i i m o d e l u nowoczesnego państwa s o c j a l i s t y c z n e g o . Określony z e
spół o p r a c o w y w a n y c h tematów pozwolił n a wstępne p o d s u m o w a n i a i uogólnienia
w c e l u k o n f r o n t a c j i p r z e b i e g u przeobrażeń k u l t u r y w przeszłości i obecnie. Znalazło
to swój w y r a z w o p r a c o w a n i u r e f e r a t u n a s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r , pt.
Moderni
zacja Mongolii
w dwóch ustrojach
politycznych
.
6
Witold
Dynowski
IX INTERNATIONAL CONGRESS OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL
SCIENCES,
W
CHICAGO
d n i a c h 28 s i e r p n i a do 8 września 1973 r. odbył się w
dowy Kongres N a u k Antropologicznych
U S A I X Międzynaro
i Etnologicznych. Program
dał się z dwóch części: właściwych s e s j i k o n g r e s o w y c h w
Kongresu
skła
d n i a c h o d 1 do 8 w r z e
śnia w C h i c a g o o r a z z d w u d z i e s t u k o n f e r e n c j i p r z e d k o n g r e s o w y c h , głównie w d n i a c h
28-31
sierpnia, zlokalizowanych
przedkongresowe
g r a f i c z n a (sesja w M i l w a u k e e ) ,
urbanizacji
w
różnych
ośrodkach
uniwersyteckich.
Zebrania
poświęcone były w y b r a n y m t e m a t o m t a k i m , j a k muzeologia
etno
p r o b l e m o m f o l k l o r u (sesje w B l o o m f i e l d i C h i c a g o ) ,
(sesje w k i l k u u n i w e r s y t e t a c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h i K a n a d y ) , a n t r o
pologii f i z y c z n e j itp. Gromadziły mniejszą liczbę osób niż właściwe sesje K o n g r e s u ,
toteż miały c h a r a k t e r roboczy, dawały możliwość s z e r s z e j i b a r d z i e j s p e c j a l i s t y c z n e j
d y s k u s j i . W n i o s k i z k o n f e r e n c j i zostały p r z e k a z a n e o d p o w i e d n i m s e k c j o m K o n g r e s u .
Kongres w
C h i c a g o zgromadził około 3000 uczestników, był więc
w d o t y c h c z a s o w e j h i s t o r i i Kongresów , p r z y c z y m wzięli w
1
m a l z całego świata . W
2
delegacje
największym
n i m udział u c z e n i n i e
porównaniu z K o n g r e s e m w T o k i o szczególnie l i c z n e były
A m e r y k i Łacińskiej
o r a z A f r y k i , j a k również I n d i i i krajów
indonezyj
s k i c h . Dość l i c z n e były p r z e d s t a w i c i e l s t w a krajów z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h o r a z k r a
j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h . Z t y c h o s t a t n i c h n a j l i c z n i e j s z a była d e l e g a c j a
przewodnictwem
pod
J . W. B r o m l e j a dyrektora Instytutu Etnografii A N
przewodnictwem
mitetu
Narodowego
antropologa prof. Т.
Unii
Nauk
radziecka pod
Z S R R i polska
Dzierżykray-Rogalskiego s e k r e t a r z a K o
Antropologicznych
i
Etnologicznych
w
Polsce.
Z środowiska etnograficznego brało w n i e j udział s i e d e m osób .
3
8
W. D y n o w s k i ,
tycznych,
1
Modernizacja
Mongolii
w dwóch
ustrojach
społeczno-poli
[w:] S t u d i a m o n g o l s k i e , W r o c ł a w 1973.
Por.:
A.
Antropologicznych
i Etnologicznych
w Moskwie
Kongresie
Nauk
Międzynarodowy
3-10 VIII
Etnologia
t. 9: 1965, s. 186 п., oraz W. D y n o w s k i ,
Międzynarodowym
VII
K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
japousfca jej
Antropologicznych
Kongres
Nauk
1964, „Etnografia P o l s k a " ,
obraz
na
VIII
i Etnologicznych
w
Tokio,
s t a n i e podać, gdyż
w
mate
„Etnografia P o l s k a " , t. 14: 1970, c z . 1, s. 103 n .
2
Dokładnej
liczby
uczestników
n i e jesteśmy
w
riałach k o n g r e s o w y c h n i e otrzymaliśmy l i s t y uczestników.
1
ska,
M.
D r J . K . M a k u l s k i , prof. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
doc. B . Kopczyńska-Jawor-
d r K . P i e t k i e w i c z , d r B . K o h u t n i c k i , m g r K . Skłodowska-Antonowicz
Znamierowska-Prüfferowa.
grafów
W
programie
polskich: A. Kutrzeby-Pojnarowej,
w a l e w s k i e g o i K . Skłodowskiej-Antonowicz
Kongresu
było
pięć
referatów
B . Kopczyńskiej-Jaworskiej,
oraz
A.
i prof.
etno
Z. M . K o
Kunczyńskiej-Irackiej.
�241
KRONIKA
Organizacja
Kongresu
spoczywała
w
rękach
Komitetu
Wykonawczego
Unii,
którego przewodniczącym był prof. S o l T a x z U n i w e r s y t e t u C h i c a g o , a s e k r e t a r z e m
g e n e r a l n y m prof. L a w r e n c e K r a d e r z K a n a d y ( U n i w e r s y t e t Waterloo, O n t a r i o ) . B e z
pośrednim o r g a n i z a t o r e m
Program
K o n g r e s u był między i n n y m i U n i w e r s y t e t C h i c a g o .
k o n g r e s u obejmował p o n a d
d w a tysiące referatów o m a w i a n y c h w 106
s e s j a c h . O b r a d y odbywały się w c z t e r e c h równoległych z g r o m a d z e n i a c h , p r z y c z y m
4
n a dyskusję w
j e d n e j s e s j i p r z e z n a c z a n o n a ogół d w i e godziny
(tylko n a w y b r a n ą
problematykę metodologiczną p r z e z n a c z o n o c z t e r y godziny). Każda s e s j a miała w y
znaczonego
przez
przygotowywali
organizatorów
i prowadzili
każdego był p o w i e l o n y .
Kongresu
przewodniczącego
i
sekretarza,
którzy
dyskusję. R e f e r a t y n i e były c z y t a n e , gdyż pełny tekst
Przewodniczący sesji z w o ł y w a ł wcześniej z e b r a n i e r e f e r e n
5
tów danej sesji, n a którym o m a w i a n o organizację d y s k u s j i , u s t a l a n o formę
zagaje
n i a o r a z listę p i e r w s z y c h dyskutantów. Miało to zapewnić należyty poziom i r z e c z o
wość d y s k u s j i . O r g a n i z a c j a t a przyczyniła się niewątpliwie do s p r a w n e g o
przebiegu
dyskusji,
rozprowa
dzone
jednakże w
przed
związku z t y m , że n i e w s z y s t k i e r e f e r a t y
Kongresem
lub nawet
w
dniach Kongresu
zostały
poprzedzających
dyskusję
w danej s e k c j i , d y s k u t a n c i często n i e z n a l i treści w s z y s t k i c h p r z e d s t a w i o n y c h
ratów i d y s k u s j a toczyła się w
w
zagajeniu,
dowała,
piewszym
rzędzie wokół
problematyki
refe
poruszanej
a nie w przedstawionych n a Kongres referatach. Sytuacja t a spowo
że
zasadniczo
słuszna
koncepcja
organizacyjna
nieczytania
referatów
spotkała się z l i c z n y m i głosami k r y t y k i ze s t r o n y uczestników.
Druga
przerw
innowacja
organizacyjna
polegała
n a t y m , że o b r a d y
toczyły
się
bez
p r z y zmieniających się t y l k o przewodniczących s e s j i t e m a t y c z n y c h po 8 do
12 godzin dziennie. D a w a ł o to możliwość m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a c z a s u t r w a
n i a K o n g r e s u , w y m a g a ł o j e d n a k o d uczestników ogromnego wysiłku i n t e l e k t u a l n e g o
i fizycznego.
Oprócz
dyskusji
w
sesjach
program
Kongresu
przewidywał
festiwal
filmów
e t n o g r a f i c z n y c h , w c z a s i e którego p o k a z a n o historię f i l m u etnograficznego o r a z n o w e
f i l m y w y p r o d u k o w a n e w ciągu o s t a t n i c h dziesięciu lat. Ogółem w ciągu 6 d n i z a p r e
z e n t o w a n o ponad sto filmów w y p r o d u k o w a n y c h
zarówno p r z e z l a b o r a t o r i a
naukowe,
j a k i wytwórnie k o m e r c y j n e .
6
Specjalną
skiej"
pozycję
programu
nicznych
składających
„studium k u l t u r y
się n a ludność współczesnych
g r e s u p r z y współudziale
wali
K o n g r e s u stanowiło
amerykań
polegające n a z a p o z n a n i u uczestników K o n g r e s u z życiem różnych grup e t
filmy
działaczy o d p o w i e d n i c h
t e l e w i z y j n e obrazujące
problemy
Stanów.
społeczności
każdej
grupy
Organizatorzy
Kon
e t n i c z n y c h przygoto
etnicznej, jeden
dzień
Kongresu przeznaczono n a zwiedzanie dzielnic Chicago zamieszkiwanych przez po
szczególne g r u p y o r a z n a s p o t k a n i a uczestników K o n g r e s u z p r z e d s t a w i c i e l a m i t y c h
grup .
7
W
i
c z a s i e t r w a n i a K o n g r e s u c z y n n a była w y s t a w a p u b l i k a c j i
e t n o l o g i c z n y c h (głównie krajów
anglosaskich) oraz w y s t a w a
antropologicznych
artystycznych w y r o
b ó w rękodzieła, m a l a r s t w a i g r a f i k i l u d o w e j połączone z e sprzedażą.
Do
4
d y s p o z y c j i uczestników K o n g r e s u o d d a n a
Pozytywną
stroną
organizowania
obrad
była c z y t e l n i a , w
tylko
w
której, z n a j d o -
czterech grupach
było to,
że w s z y s t k i e o b r a d y w s e s j a c h były tłumaczone n a języki kongresowe.
5
Każdy z uczestników K o n g r e s u mógł otrzymać nieodpłatnie 20 referatów.
6
Z żalem należy stwierdzić, że zabrakło n a K o n g r e s i e filmów p o l s k i c h .
7
Program
dawał możliwość z w i e d z e n i a j e d n e j
z następujących
d z i e l n i c : chiń
skiej, I n d i a n amerykańskich, ukraińskiej, japońskiej, polskiej, s k a n d y n a w s k i e j , l i t e w
skiej,
g r e c k i e j , żydowskiej, włoskiej, meksykańskiej
16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2
oraz
kilku
murzyńskich.
�242
KRONIKA
wały
się w s z y s t k i e r e f e r a t y
biuro
Library
ryjnych
kongresowe
Anthropological
p u b l i k a c j i , służyło
wraz
Research
z materiałami
Group,
wskazówkami
które
ilustracyjnymi oraz
udostępniało
bibliograficznymi
katalogi
se
i biograficznymi
oraz
udzielało bieżących i n f o r m a c j i .
8
W r e s z c i e K o n g r e s o w i towarzyszyło s z e r e g d o d a t k o w y c h a t r a k c j i w postaci z w i e
d z a n i a muzeów C h i c a g o
o r a z t r z e c h s p e k t a k l i : amerykańskiego k o n c e r t u
9
folklory
stycznego p r z y g o t o w a n e g o p r z e z S m i t h s o n i a n I n s t i t u t p r z y współudziale A l a n a L o m a x a , specjalnie skomponowanej
z okazji K o n g r e s u opery G i a n C a r l o
10
Menottiego,
pt. T a m u - T a m u , o r a z występów chóru dziecięcego z C h i c a g o .
Trudno
jest w
krótkim
problematyki kongresowej,
artykule sprawozdawczym
wiernie
przedstawić
całość
t y m b a r d z i e j że p o z a k o m p l e t e m n a d e r zwięzłych s t r e s z
czeń referatów n i e d y s p o n u j e m y
w c h w i l i obecnej pełnymi materiałami
informują
cymi o dorobku n a u k o w y m Kongresu
Kongres
many
odbywał
cultures),
łecznego
i
się pod hasłem
„Jeden rodzaj,
t e m a t y k a zaś obejmowała p r o b l e m y
kulturowego
rozwoju
człowieka,
miejsca i roli kultury tradycyjnej
poświęconych
było
problematyce
wiele
kultur"
(One
różnic
i
podobieństw
( n a ogólną
liczbę
j a k spo
kulturowych,
w e współczesnym świecie. Najwięcej
etnologicznej
species,
zarówno fizycznego,
referatów
106 s e s j i
tylko
7 dotyczyło p r a h i s t o r i i , 29 antropologii f i z y c z n e j i demografii, aż 70 antropologii
łecznej i k u l t u r o w e j )
n
liczbę referatów zgłoszono n a s e s j e poświęcone t e m a t y c e s z e r o k o pojętego
wraz
spo
. W ś r ó d problemów p o r u s z a n y c h p r z e z t e ostatnie największą
folkloru
z dyskusją n a d jego m i e j s c e m w e współczesnym świecie (214 referatów), p o
nadto n a s e s j e poświęcone k u l t u r o w y m d e t e r m i n a n t o m języka i jego r o l i w
k u l t u r y i s y s t e m i e k o m u n i k a c j i (180 referatów), p r o b l e m o m
n i a (94 referaty) o r a z społecznej i gospodarczej
rozwoju
etnicznego zróżnicowa
d y s k r y m i n a c j i różnych grup e t n i c z
n y c h (98 referatów). 91 referatów poświęconych było p o z y c j i k o b i e t w
społeczeństwie
o r a z p e r s p e k t y w o m r u c h u kobiecego.
Jeśli
chodzi
podejmowało
o
klasyczną
problematykę
problematykę
kultów
(83
etnologiczną,
referaty)
p r z e m i a n poszczególnych kontynentów i l u d ó w
oraz
to
najwięcej
referatów
charakterystyki i
(połudn. A z j i —
obrazu
60 ref., A f r y k i
—
53 ref., E u r o p y — 63 ref., o b s z a r u Himalajów — 42 ref., kręgu podbiegunowego —
31 ref., P o l i n e z j i i M i k r o n e z j i — 15 ref., Mełanezji — 13 ref., A u s t r a l i i i T a s m a n i i —
4 ref.). Szczególną uwagę poświęcono etnologii m o r s k i e j (42 referaty).
Wśród
problemów
metodologicznych
n a czoło
wysuwały
się
rozważania
s t o s o w a n i e m metody m a r k s i s t o w s k i e j w etnologii (23 referaty) p o d e j m o w a n e
w
dużym
stopniu
przez
zmiany kulturowej
etnologów
zachodnioeuropejskich,
adaptacji
n y m p e r s p e k t y w o m t e o r e t y c z n y m współczesnej, d a w n e j
8
W
9
10
czasie
Kongresu
of Anthropology)
Field
badania
i procesów u r b a n i z a c j i (52 referaty), społeczności g m i n n e j
współczesnych p r z e m i a n (48 referatów), k u l t u r o w e j
(Directory
problematyka
Museum
gromadzono
of Natural
Przedstawiono
W i r g i n i i , Południowej
również
noty
w y d a w a n e g o przez Current
występy
History
i Museum
obrazujące
folklor
K a r o l i n y , Georgii, Alabamy,
(28 referatów),
i przyszłej etnologii
do
rejestru
nad
zresztą
i jej
głów
(59 r e -
antropologów
Anthropology.
of Science
stanów:
and
Industry.
Kentucky
i
zachodniej
Mississippi, Luiziany, A r k a n z a s
i Nowego Meksyku.
11
Referaty kongresowe
będą o p u b l i k o w a n e
logy p r z e z h o l e n d e r s k i e w y d a w n i c t w o
12
Rada
Stała
utrzymywania w
U n i i obradująca
programie
łego nią z a i n t e r e s o w a n i a .
w
1974 r. w s e r i i W o r l d
Anthropo
Mouton.
w
czasie Kongresu
kongresu problematyki
rozważała
nawet
celowość
prehistorycznej wobec t a k m a
�243
KRONIKA
feratów). O s o b n e
chologii
m i e j s c e zajmowała p r o b l e m a t y k a
(93 referaty).
muzeologii
Uderzająco
mało
( o m a w i a n o j e co p r a w d a
było
p s y c h o l o g i i społecznej i
referatów
n a osobnej
sesji
poświęconych
etnopsy-
problemom
przedkongresowej)
oraz
do
kumentacji i informacji naukowej w dziedzinie n a u k antropologicznych.
Wnioski z dyskusji w sesjach i z konferencji
k a z a n e do o p r a c o w a n i a
plenarnego
zebrania K o n g r e s u .
1 3
1 (Urgent
Komisja
wej
Odnośnie do p r o b l e m a t y k i
Anthropology)
przedstawiła K o n g r e s o w i
dawczych i publikowania
poświęcona
14
propozycję
Current
go w
nych
przy
pomocy
grona
zasygnalizowała
potrzebę
standardowych
zostały
prze
etnologa:
dokumentacji
kulturo
bieżącego r e j e s t r u p r a c
w
gromadzenia
naukowców
filmom
ba
infor
s p e c j a l n y m ośrodku i s t y
ekspertów —
j a k i specjalne
przez
stawianych
interesującej
Ponadto
badawczych
badaczy,
opracowania
wymagań
prowadzenia
międzynarodowego
zarówno p r z e z i n d y w i d u a l n y c h
pilnej
Anthropology.
m a c j i o istniejących p i l n y c h p o t r z e b a c h
mulowanie
przedkongresowych
s p e c j a l n y m k o m i s j o m , które przedstawiły j e do a k c e p t a c j i
i
etnologicznym
badań
prowadzo
instytucje. Wreszcie
filmowców
tak, a b y
pewnych
były
przy
d a t n e do celów b a d a w c z y c h .
4 (Visual
Komisja
ponowała
filmowej
Anthropology)
poświęcona w i z u a l n e j
15
opracowanie
w
pierwszym
rzędzie
światowego
również potrzebę s t w o r z e n i a
sów f i l m o w y c h
metody
powszechnie
oraz
rozpowszechniania
dostępne. P o n a d t o
wśród etnologów, a n a u k o w e j
stworzenia
światowych
archiwum
tych
Komisja
komitetów,
bibliograficznych
nauk
tak,
aby
zapi
stały
danych
z zakresu wizualnej
w
które
d l a potrzeb
przystąpiły
do
antropologii,
antropologicznych,
dyskusji
słownika
problemów
dokumentacji
do p r a c
naukach antropologicznych
16
się
filmowych
p r o b l e m a t y k i etnologicznej w ś r ó d filmowców. W
centrów
5 dokumentacji
szereg
etnograficznych
filmów
postulowała potrzebę n a u c z a n i a t e c h n i k
p o n o w a n o , a b y spowodować włączenie tego p r o g r a m u
histrii
zapro
dokumentacji
różnych rodzajów k u l t u r , z e szczególnym położeniem n a c i s k u n a k u l t u r y
ginące. Wnioskowała
grona
dokumentacji
programu
celu
zapro
UNESCO.
powołała ze
swojego
nad opracowaniem
biograficznego
mikrofilmowania
norm
antropologów,
źródeł,
normalizacji
k l a s y f i k a c j i zbiorów m u z e a l n y c h c z y k o m p u t e r y z a c j i itp.
Komisja
wyraziła chęć zajęcia się w
przyszłości s p r a w ą o c e n y
publikacji
do
k u m e n t a c y j n y c h z p u n k t u w i d z e n i a i c h przydatności d l a badań. Już w c z a s i e t r w a
nia
Kongresu
członkowie
Komisji
opracowali
które chciałyby w przyszłości wziąć udział w
norm
graficznych,
6 przedstawiła
który
pracował
dotyczyły głównie s p r a w y
kolekcjonerstwa
kolekcjonerstwa
rzające do e w e n t u a l n e g o
wnioski
Międzynarodowego
n a konferencji
ustosunkowania
prywatnego.
prywatnego
zgodne jest o n o z etyką
1 3
dwóch
ankiet
dla
osób,
projekt
bibliograficznych.
Komisja
jącego
projekty
j e j p r a c a c h o r a z opracowała
Komitetu
przedkongresowej.
się środowiska m u z e a l n e g o
Szczególną
uwagę
zwrócono
Etno
Komitetu
do w z r a s t a
na
zwalczanie
wśród pracowników m u z e a l n y c h podkreślając, że n i e
zawodową.
Komisja
zaproponowała
pewne
włączenia t a k i c h zbiorów p r y w a t n y c h
środki
zmie
do zasobów
muze-
K o m i s j i powołano 10, z czego 4 poświęcone były antropologii
sprawom
Muzeów
Wnioski
fizycznej, jedna
o r g a n i z a c y j n y m U n i i . D w i e K o m i s j e 7 i 8 poświęcone s p r a w o m
nauczania
i d y s k r y m i n a c j i n i e przedstawiły wniosków.
14
Przewodniczyła j e j A n n a H o h e n w a r t z A u s t r i i .
15
Przewodniczył
jej J e a n Rouch z Francji,
garet M e a d z U S A .
16
Przewodniczył j e j H a n s
Panofsky.
współpracowała
z nią ściśle
Mar
�244
KRONIKA
alnych
oraz
omówiła
ograniczenia
sprawę
nielegalnego
należytej
obrotu
dokumentacji
dobrami
zbiorów
kultury.
Ponadto
muzealnych
oraz
Komisja
sprawę
po
dorobek o b r a d K o n g r e s u
nie
w s z e c h n e j dostępności tej d o k u m e n t a c j i .
Jak
z powyższego przeglądu widać, o b i e k t y w n y
zależnie o d bardzo
czesnej
nieraz burzliwych
problematyce
ludów
i
łecznej k o b i e t c z y k u l t u r o w e j
tyczących
szych
organizacji
badań o r a z
grup
dyskusji w
s e s j a c h (sesje
etnicznych
dyskryminowanych,
roli wojen)
wyraża się głównie w
międzynarodowego
wysiłków
w naukach antropologicznych
w
la
celu
życia
polepszenia
spo
stanu informacji
i
dokumentacji
Kopczyńska-Jaworska
NAUKOWA
HISTORII KONTAKTÓW P O L S K O - R O S Y J S K I C H
W
DZIEDZINIE
WROCLAW,
ją Wrocławski
ETNOGRAFII,
19-20 I X 1973
Oddział P T L , Zakład H i s t o r i i N a u k i
i Techniki
PAN
oraz Zarząd Wojewódzki T P P R , p r z y c z y m oddzielnie należy odnotować
bisty
wkład
mgr. Antoniego
Zgłoszono
17 referatów,
aspektu problemu
ludów
i
w
Kuczyńskiego w
Z S R R , zwłaszcza
których z n a k o m i t a większość
zaś S y b e r i i . J e s t to t e m a t
jeszcze stopniu
s z e m u środowisku i h i s t o r y k o m n a s z e j
dzieło t y c h
dorobek u z n a n y w
szewskiego
Polaków,
którzy
włączony
tej
odegrali
rolę
dotyczyła
jednego
niedostatecznie dotąd
do h i s t o r i i polskiej
pionierską
w
poznany
nauki.
w
pełni
i którzy
jest m n i e j z n a n a
rola
w
Na
znane
pozostawili
rozwoju
Siero
wiedzy
(np. M . C z a p l i c k a , F . K o n , E . P i e k a r s k i , J . T a l k o -
H r y n c e w i c z i i n . ) , l u b też b a d a c z y będących z a p o z n a n y m i etnografami
zdobytej
tylko
opisie
n a u c e z a pierwszorzędny. O b o k b e z s p o r n y c h n a z w i s k W .
t a k i e , których
oso
konferencji.
d y s c y p l i n y n i e jest b o w i e m
c z y B . Piłsudskiego występują
etnograficznej
przygotowanie
tytułowego, m i a n o w i c i e udziału Polaków w e t n o g r a f i c z n y m
niewystarczającym
nawet
do
najpilniej
.
KONFERENCJA
Zorganizowały
pozycji
propozycjach
naukowegopodjęcia
Bronisława
POŚWIĘCONA
poświęcone w s p ó ł
mimo
sławy
i n n y c h d y s c y p l i n a c h (dotyczy to m i n . t a k i c h orientalistów, j a k J . K o
w a l e w s k i i W. K o t w i c z ) .
Drugą
opisów
uszły
na
lukę
w
naszej
etnograficznych
uwagi
rozwój
badaczy
wiedzy
wiedzy
stanowi
(pozostawionych
i nie wywarły
o l u d a c h , którym
dorobek
w
całej
języku
poważniejszego
były
plejady
polskim
autorów
lub nawet
poświęcone. R y s u j e
żadnego
ich specjalistom
kwestii
mentów,
które
materiałów
wiedzy
17
jako
pomocniczego
wysunięto n a k o n f e r e n c j i
mogą
mieć
pozostając
etnograficznej
w
materiału
propozycję
j e s z c z e wartość
zapomnieniu
źródłowego.
opublikowania
naukową.
Wprawdzie
n i e brała udziału w
i została powtórzona
przez
W
inne,
ostatniej
takich
frag
większość
tych
procesie
późniejsze
doko
udostępnie
tej
wypisów
które
wpływu
się p o t r z e b a
n a n i a a n a l i z y i c h wartości z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o r i i d y s c y p l i n y o r a z
nia
takich
lub rosyjskim),
kumulowania
badania.
Naj-
K o m i s j a 10 przedstawiła s z e r e g p r o p o z y c j i o r g a n i z a c y j n y c h zmierzających
do
u a k t y w n i e n i a p r a c U n i i między z e b r a n i a m i Kongresów.
18
Należy
nadmienić,
cjalne wydawnictwo
że podobnie j a k w
latach poprzednich
pod redakcją prof. W. D y n o w s k i e g o
resowań i dorobek etnografii
dana przez I H K M P A N .
ukazało się
spe
obrazujące z a k r e s z a i n t e
polskiej. P u b l i k a c j a w języku a n g i e l s k i m została w y
�245
KRONIKA
prawdopodobniej
naukowym,
więc i c h o p u b l i k o w a n i e
może
mieć
jednak
n i e o d e g r a decydującej
pomocnicze
roli w
z n a c z e n i e weryfikujące
w
poznaniu
odniesieniu
do p e w n y c h u s t a l o n y c h już wniosków c z y hipotez.
Podczas
Syberii
konferencji
wskazywano
też
na emocjonalny
i i n n y c h obszarów Z S R R wynikający
aspekt
z narodowej
polskich
przynależności
badań
badaczy,
j a k też h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń i c h obecności n a obczyźnie. W y d a j e się w s z a k
że, iż t e n właśnie aspekt, w porównaniu z poprzednio w s p o m n i a n y m i ( h i s t o r y c z n y m
i naukowym),
doczekał się pełniejszego o p r a c o w a n i a w
skiego Syberyjskie
W
szlaki
referacie
dokonanych
Z.
przez
tychczasowym
przeprowadzona
postępowania.
bionej
z
takiej oceny
zastosowaniem
Niestety,
krytyki
gółowością
J a s i e w i c z a znalazły
Polaków o b s e r w a c j i
braku
postaci książki A . Kuczyń
oraz i n n y c h publikacji.
się
propozycje
i badań
ludów
każda podjęta
odpowiednich
przedstawione
referaty
w
dotyczące
Azji
przyszłości
rygorów
podejmowały
próbę w e r y f i k a c j i
oceny
próba w i n n a
i właściwego
n i e zawierały
w
materiału, n i e k i e d y grzeszyły ogólnikowością
i rzadko
metody
radzieckiej. Przy
do
być
schematu
większości
pogłę
l u b nadmierną s z c z e
ustaleń poszczególnych
c z y . W y n i k a to w p e w n y m s t o p n i u z faktu, iż w s p o m n i a n a k o n f e r e n c j a była
bada
pierw
szą poświęconą t a k o b s z e r n e m u p r o b l e m o w i i n i e podlegała ograniczającym i uści
ślającym
k r y t e r i o m , które
Referaty
konferencji
z pewnością
winny
n i e złożyły się w
być z a s t o s o w a n e
s u m i e n a generalny
przy
następnych.
obraz stanu
pol
s k i c h badań n a o b s z a r a c h R o s j i , dominowało b o w i e m z a i n t e r e s o w a n i e Syberią. P o
nadto
kacji
zabrakło
n i e t y l k o a n a l i z y wartości
ich wyników
opracowania
według
naukowe.
profesjonalne
tych
badań, l e c z także próby
podstawowego s c h e m a t u —
Odrębnemu p o t r a k t o w a n i u
r e l a c j e różnego t y p u o r a z
materiały
spodziewać
m e t o d y c z n i e g r o m a d z o n e materiały. B r a k i
badań polskiego
i c h rozwinięcia,
między
oraz
należy poddać pamiętniki i n i e
te wskazują, że t a k ważny t e m a t podjęty p r z e z konferencję
miotem zaawansowanych
klasyfi
źródłowe
środowiska
innymi
dzięki
n i e był j e s z c z e p r z e d
etnograficznego
i należy
i n i c j a t y w i e ośrodka
się
wrocław
skiego, której w y r a z e m była k o n f e r e n c j a . O n e g a t y w n y c h s k u t k a c h d o t y c h c z a s o w e g o
nikłego
zainteresowania
dokonaniami
poprzednich
generacji
polskich badaczy
mó
wił A . Kuczyński w wystąpieniu końcowym.
Godny
pewne
odnotowania
referaty
wydaje
przedstawicieli
się fakt,
że zasłużenie
najwyższą
i n n y c h d y s c y p l i n , zwłaszcza
tych,
ocenę
uzyskały
którzy
pokusili
się o s y n t e t y c z n e p r z e d s t a w i e n i e w y b r a n y c h zagadnień. Należy t u wymienić
wszystkim
J . Róziewicza,
Polsko-radzieckie
1939, o r a z T . Słabczyńskiego, Związki
Towarzystwem
Można
kontakty
polskich
w
badaczy
etnografii
ludów
Syberii
przede
latach
z
1918-
Rosyjskim
Geograficznym.
mieć
nadzieję,
że k o n f e r e n c j a
spełni
pobudzającą
i n t e n s y w n i e j s z y c h studiów n a d w k ł a d e m p o l s k i c h b a d a c z y w
radzieckiej,
w
którym w i n n y
towarzyszyć
w
przyszłości
rolę w
podsumowujące
lub
s y m p o z j a . Wówczas i c h c h a r a k t e r będzie w m n i e j s z y m s t o p n i u
czy
informacyjny,
w
większym
zaś wartościujący
rozpoczęciu
poznanie ludów
sprawozdawczy
i k r y t y c z n y . Dążeniem
p o w i n n o być z d o b y c i e tego p r z y n a j m n i e j p o z i o m u w i e d z y o d o k o n a n i a c h
j a k i osiągnęli już Węgrzy w
naszym
Polaków,
zakresie skromniejszych liczebnie etnograficznych
diów s w o i c h rodaków n a o b s z a r a c h Z S R R .
Sławoj
Azji
konferencje
Szynkiewicz
stu
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05569f7974ee64edd55cb2803430add0.pdf
6311bd520de9137b4074f01d9d03c7c5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4590
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1973
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4263
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.180-181
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N
D R KOS K A R O L Y : A V A R G Y A S I FESTETT
BTJTOR. (Malowano meblo
64, rys 43. f o t . : 49, w t y m kolorowych
Wraz z formami sprzętów, z a p o ż y c z o n y c h przez l u d
z meblarstwa warstw elitarnych, przejęte zostały również
wzory zdobnictwa. Szlachetne i kosztowne m a t e r i a ł y zo
s t a ł y jednak z a s t ą p i o n e t a ń s z y m i i bardziej d o s t ę p n y m i ,
a p r a c o c h ł o n n e i trudno techniki zdobnicze, j a k : intarsja,
inkrustaeja ozy rzeźba u s t ą p i ł y miejsca dekoracji malarskiej.
Procesowi temu towarzyszyło p o s t ę p u j ą c e oddalanie się
meblarstwa ludowego od wzorów stylowych, k t ó r o prze
tworzone przez stolarzy ludowych nabierało z czasem
własnego charakteru, stanowiącego w y p a d k o w ą artystycz
nych możliwości w y t w ó r c y i d e c y d u j ą c y c h o popycie g u s t ó w
odbiorców.
Zdobiono przy pomocy malatur meble ludowe w y s t ę
p o w a ł y na rozległych obszarach Europy. Do ciekawszych
pod t y m w z g l ę d e m t e r e n ó w należy Siedmiogród, k t ó r e g o
ludność złożona z k i l k u narodowości, różniących się od siebie
pochodzeniem, j ę z y k i e m i religią, m i a ł a szczególne; warunki
dla rozwoju bogatej i barwnej k u l t u r y ludowej.
J e d n ą z z a m i e s z k u j ą c y c h t u narodowości s t a n o w i ą
W ę g r z y , t z w . Szekelyowie, k t ó r y c h nazwa znana jest u nas
w postaci ,,Szeklerzy"zapożyczonej z terminologii niemiec
kiej, podczas gdy powinna brzmieć „ S e k e j o w i e " .
Malowanym meblom siedmiogrodzkich Sekejów po
święcił interesującą książkę znany badacz węgierskiej sztuki
ludowej, K a r o l y K ó s . Poza k r ó t k i m w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą
c y m , k s i ą ż k a jego dzieli się na siedem rozdziałów, z k t ó r y c h
dwa pierwsze zawierają omówienie dziejów sekejskiego me
blarstwa ludowego ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka
stolarskiego w Vargyas. Ośrodek ten leżący we wschodnim
Siedmiogrodzie odegrał w rozwoju tamtejszego meblarstwa
ludowego zupełnie w y j ą t k o w ą rolę. T a m bowiem rzemiosło
stolarskie i malarskie od połowy X V I w. uprawiano było
(i jest po dzień dzisiejszy) przez m i s t r z ó w z tej samej rodziny
Suto, w k t ó r e j t a j n i k i wiedzy zawodowej dziedziczone s ą
bez przerwy od 14 pokoleń. Sutowie łączyli ze stolarstwem
zawód malarzy. Prócz produkcji malowanych mebli zajmo
w a l i się również zdobieniem stropów i chórów w kościołach
drewnianych, p o k r y w a j ą c je b o g a t ą dekoracją k w i a t o w ą ,
k t ó r a rozwinęła się t u pod w p ł y w e m renesansu.
P i e l ę g n o w a n a w tej samej rodzinie od paru stuleci tra
dycja zawodowa sprzyjała wytworzeniu się w zdobnictwie
malarskim sprzętów z Vargyas własnego stylu, k t ó r y od
działywał n a s t ę p n i e na inne sekejskio ośrodki meblarskie
w Siedmiogrodzie.
N a s t ę p n e dwa rozdziały poświęcone są zagadnieniom
technicznym z w i ą z a n y m z p r o d u k c j ą i d e k o r a c j ą mebli,
w y k o n y w a n y c h w Vargyas. W trzech ostatnich znajdujemy
180
г
z Vargyas.) Kolozsvar
1972, str.
4.
opis malowanych mebli, analizę e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdo
bniczych. W rozdziale k o ń c o w y m omawia autor zagadnie
nia kompozycji ornamentu.
W kształcie swym meble Sekejów z Vargyas podobne są
do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą na terenie Węgier, Czechosłowacji
czy Polski. Zwłaszcza ławy z ozdobnie profilowanym opar
ciem, krzesła z zapieckiem w y c i n a n y m z deski, łóżka, kre
densy czy listwy do ustawiania misek nie różnią się swą
f o r m ą od tych, k t ó r e znamy np. z Krakowskiego czy z in
nych stron Polski. Natomiast w dekoracji malarskiej na
w i ą z u j ą one silnie do sposobu zdobienia mebli ludowych na
terenie Węgier, k t ó r y w tamtejszej literaturze zwany bywa
l u d o w y m „ k w i e c i s t y m renesansem". Meble Sekejów zdo
bione są z reguły ornamentem r o ś l i n n y m o kompozycji
przeważnie symetrycznej, w k t ó r y m jako elementy pow
t a r z a j ą się tulipany, goździki, róże i tak charakterystyczne
dla węgierskiego zdobnictwa mebli — ukwiecone gałązki
konwalii. W ś r ó d m o t y w ó w dekoracyjnych zdobiących ściany
mebli częste są s m u k ł e kwiatony w y r a s t a j ą c e z d z b a n ó w
lub dwuusznych flakonów o k s z t a ł t a c h renesansowych. Cza
sem w y s t ę p u j e m o t y w wieńca, pojedynczy lub m i ę d z y dwo
ma b u k i e t a m i k w i a t ó w , co przypomina żywo k o m p o z y c j ę
ornamentu w y s t ę p u j ą c e g o u nas na malowanych skrzy
niach, wyrabianych dawniej w Skawinie kolo K r a k o w a .
Bardziej bezpośrednie analogie d a d z ą się dostrzec, gdy
poszczególne elementy w y s t ę p u j ą c e w zdobnictwie węgier
skich mebli ludowych, j a k np. sposób traktowania k w i a t u
róży, czy gałązki konwalii p o r ó w n u j e m y ze zdobinami ma
lowanymi na n i e k t ó r y c h nowszych skrzyniach p o d h a l a ń
skich. Nasuwa się przypuszczenie, że zasób elementów kwia
towych, k t ó r e spotyka się na skrzyniach p o d h a l a ń s k i c h ,
mógł k s z t a ł t o w a ć się pod w p ł y w e m wzorów przenikających
przez T a t r y i Słowację z Doliny P a n o ń s k i e j .
Praca Kosa, m i m o że dotyczy odległego Siedmiogrodu,
dostarcza w t y m zakresie ciekawego m a t e r i a ł u do r o z w a ż a ń .
W a r t o ś ć pracy jako źródła m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h jest
t y m większa, że tekst uzupełnia bogata szata ilustracyjna,
na k t ó r ą składają się liczno r y s u n k i p r z e d s t a w i a j ą c e meble
i ich konstrukcje, zestawy e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdobni
czych. N a oddzielnych w k ł a d k a c h kredowych znajduje się
bogaty zestaw fotografii malowanych mebli (od 1827 do
1899 r.) oraz ich zdobionych f r a g m e n t ó w . W sumie jest to
k s i ą ż k a , k t ó r e j nie m o ż n a p o m i n ą ć w pracach t r a k t u j ą c y c h
o ludowych meblach w skali p o r ó w n a w c z e j .
Rss.
�JOAN
GODEA:
MONTJMENTE
DE ARCHITECTURE. POPULARA
D I N NORD — VESTUL R O M A N I E I
( Z a b y t k i budownictwa ludowego w północno-zachodniej R u m u n i i ) . V o l . I : Biserici de lemn d i n zona Barcau-Crasna.
Oradea 1972, str. 79, i l . 79 + mapa. Streszczenie: francuskie, angielskie, niemieckie.
Muzeum regionalne w Oradei, obejmujące zasięgiem
swego zainteresowania północno-zachodnią część Siedmio
grodu, tzw. Tara Crisurilor p r z y s t ą p i ł o do opracowywania
i publikowania serii wydawnictw d o t y c z ą c y c h z a b y t k ó w
ludowej architektury. Jako pierwszy t o m zamierzonego wy
dawnictwa u k a z a ł a się praca poświęcona drewnianym
cerkwiom, z n a j d u j ą c y m się w obrębie szerokiego zlewiska
rzeki Barcau i w górnej części zlewiska rzeki Krasnej (Crasna) na północ od miasta Simleu Silvaniei.
Wydawnictwo ma charakter katalogu zawierającego
obszerne opisy 12 zabytkowych cerkwi drewnianych, k t ó r e
znajdują się na t y m terenie. Są to charakterystyczne dla
zachodniego Siedmiogrodu cerkwie wieżowe, analogiczne do
tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą w okręgu Bihor i Maramures. Dwio
najstarsze z opisanych cerkwi (w Sighetul Silvaniei i Dersida) p o c h o d z ą z 1. poł. X V I I w., pozostałe zaś z przełomu
wieku X V I I i X V I I I oraz z X V I I I .
Część k a t a l o g o w ą poprzedza obszerny w s t ę p , w k t ó r y m
o m ó w i o n a jest historia regionu od czasów przedhistorycz
nych po obecne, oraz architektura cerkwi zachodniosiedmiogrodzkich, należących do najwspanialszych osiągnięć twór
czości artystycznej l u d u r u m u ń s k i e g o .
Rzut poziomy omawianycli cerkwi składa się z reguły
z trzech części: b a b i ń c a , nawy i prezbiterium. Z w y j ą t k i e m
cerkwi w Viisoara (zbudowanej w 1777 r.) prezbiterium
jest węższe od nawy i z a m k n i ę t e p r o s t o k ą t n i e (Sighetul
Silvaniei — 1632 г., Dersida — 1. poł. X V I I w., Zalnoc —
1700r., Sacalasaue— 1721 r.) lub formie połowy ośmioboku
(Ceheiu — 1763 г., Boianul Maro — 1686 г., Viisoara —
1777 г., Margine — 1700 г., Port — 1792 г., Tusa — 1742 г.,
B r u s t u r i — 1785 г.). Pewnego rodzaju fenomenem, jeśli
chodzi o mistrzowstwo ludowej ciesiołki, jest cerkiew w
Chiesd, k t ó r e j prezbiterium zamyka półkolista ściana wy
konana z p o t ę ż n y c h bierwion, ciosanych ł u k o w a t o j a k dzwo
na do wozowego koła i w i ą z a n y c h niesłychanie precyzyjnie
zamkami na o b ł a p , całkowicie wtopionymi w lico ściany.
W konstrukcji zrębu siedmiogrodzkich cerkwi stoso
wane jest b ą d ź wiązanie „ n a o b ł a p " z w y s t a j ą c y m i ostat
kami, k t ó r e w górnej części ściany t w o r z ą schodkowate wy
pusty p o d t r z y m u j ą c e okap dachu, b ą d ź „ n a r y b i ogon".
Ten ostatni sposób węgłowania stosowany b y ł w budownic
twie tutejszych cerkwi bardzo wcześnie, j a k o t y m świadczy
z r ą b cerkwi z Dersida pochodzącej z 1. poł. X V I I w.
Wiodące przez babiniec wejście do cerkwi umieszczone
jest zawsze w dłuższej ścianie budynku, podobnie jak to ma
miejsce w siedmiogrodzkich c h a ł u p a c h chłopskich. Z wy
j ą t k i e m trzech o b i e k t ó w (cerkwie w Sighetul Silvaniei,
Zalnoc i Brusturi), wszystkie pozostało posiadają soboty.
Najczęściej budowane są one wzdłuż nawy i b a b i ń c a od
strony wejściowej (Chiesd, Dersida, Ceheiu) lub t a k ż e przy
szczytowej ścianie b a b i ń c a (Margine, Sacalasau). W d w ó c h
przypadkach (Boianul Mare i Port) soboty biegną dookoła
budynku, a w jednym (Tusa) z trzoch stron, z wyłączeniem
prezbiterium. Słupy i miecze p o d t r z y m u j ą c e k o n s t r u k c j ę
dachu nad sobotami b y w a j ą profilowane i zdobione orna
mentem snycerskim. Szczególnie bogato dekorowano są
b r a m k i wiodące do sobót. P o s i a d a j ą one pięknie wycinane
z a s t r z a ł y , k t ó r e p o w o d u j ą , że g ó r n y w y k r ó j drzwi ma
k s z t a ł t owalny. Podobnie ornamentem snycerskim zdobione
są słupy boczne i ocapy drzwi w i o d ą c y c h do b a b i ń c a . W cer
k w i z Brusturi ocap drzwi wejściowych ma wycięcie w formie
p r z y p o m i n a j ą c e j późnogotycki „ośli grzbiet".
Cerkwie siedmiogrodzkie nakryte są b ą d ź dachem
o jednej kalenicy, o b e j m u j ą c y m wszystkie trzy segmenty
budynku, b ą d ź dachem dwukalenicowym,
część osłania
j ą c a prezbiterium jest niższa od części p o k r y w a j ą c e j
n a w ę . Dachy m a j ą k s z t a ł t czterospadowy. W w y p a d k u
gdy prezbiterium cerkwi jest wieloboczne, dach nad n i m
zamyka się w formie połowy s t o ż k a . T r a d y c y j n y m pokry
ciem dachu są gonty wykonane z jodły, buka lub d ę b u . W y
miary g o n t ó w są m a ł e , a końce ich od dołu często t r ó j k ą t n i e
ścięte, co w sumio powoduje, że powierzchnia dachu nabiera
specyficznej, bardzo miłej dla oka faktury.
N a d b a b i ń c e m , j a k to wspomniano na wstępie, wznosi
się wieża. M a ona k o n s t r u k c j ę słupową u s t a w i o n ą na zrębie
b a b i ń c a . K s z t a ł t y wież b y w a j ą dość zróżnicowane. W s p ó l n ą
ich cechą jest zakończenie w postaci wydłużonej ostrosłu
powej lub stożkowatej iglicy. Jedne z wież są s m u k ł e , znacz
nie wyniesione ponad kalenicę dachu. Mają one n a d w i e s z o n ą
izbicę i daszek zakońozony w y s o k ą iglicą o podstawie kwa
dratowej, u nasady której ustawione po rogach, z n a j d u j ą się
cztery m a ł e wieżyczki, podobnie j a k u nas w kościele z Orawki
(pow. N o w y Targ) czy W o l i Radziszowskiej (pow. K r a k ó w ) .
W innych cerkwiach natomiast wieże b y w a j ą nieco niższe
z n a d w i e s z o n ą izbicą lub bez, nakryte niskim daszkiem
o podstawio kwadratowej lub wielobocznej, z k t ó r e j wyrasta
s m u k ł a graniasta lub s t o ż k o w a t a iglica.
Forma wież w y s t ę p u j ą c y c h w drewnianych cerkwiach
Siedmiogrodu zapożyczona jest z gotyckiej architektury
murowanej, k t ó r e j sporo zachowało się w tamtejszych mia
stach (Sibiu, Sighisoara, Medias, Cionadie i wiele innych),
jak również i po wsiach (Mesendorf, Dealu Frumos i i n . ) .
W y s t r ó j w e w n ę t r z n y cerkwi jest bardzo bogaty. N a
ścianach znajdują się polichromie o rozmaitej tematyce,
wśród k t ó r e j często zdarzają się sceny p r z e d s t a w i a j ą c e k a r y
piekielne czekające grzeszników za różne przewinienia, j a k
lenistwo, obmowa, kradzież czy oszustwo. P i ę k n i e rzeźbione
ikonostasy zdobią malowane na desce ikony, ogólną zaś de
korację w n ę t r z a uzupełniają obrazy malowane na szkle
przez malarzy z Nicula i ludowe wzorzyste t k a n i n y .
K s i ą ż k a jest bogato ilustrowana. D l a każdej z opisanych
cerkwi zamieszczony jest rzut poziomy a dla n i e k t ó r y c h
również rysunki p r z e d s t a w i a j ą c e przekroje pionowe (podłuż
ne i poprzeczne) oraz r z u t y więźby dachowej. W materiale
fotograficznym — prócz ilustracji omawianych o b i e k t ó w ,
u j ę t y c h całościowo, ozy ważniejszych f r a g m e n t ó w — znaj
duje się sporo zdjęć d o t y c z ą c y c h wystroju w n ę t r z a , głównie
zaś polichromii ściennej. Załączona na k o ń c u mapa pozwala
zorientować się w rozmieszczeniu opisanych w pracy za
bytków.
Ze względu na sposób opracowania tekstu, j a k i dobrze
d o b r a n ą szatę ilustracyjną, książka reprezentuje t y p w y
dawnictwa, po k t ó r e sięgnąć może zarówno fachowiec, zaj
m u j ą c y się a r c h i t e k t u r ą d r e w n i a n ą , j a k i laik, dla k t ó r e g o
będzie ono przede wszystkim zbiorem ciekawych ilustracji.
Bss.
181
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a448dc8932bc6e42541763583c0546c.pdf
3e162f197bdf95e47dbbd4bedf8af963
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5152
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1948
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4780
Title
A name given to the resource
Kronika/ LUD 1948 t. 38
Description
An account of the resource
LUD 1948 t.37 s.451-482
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
KRONIKA
WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I I W A L N E G O
ZGROMADZE
NIA POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO
X X I I I W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o
z n a w c z e g o odbyło sie w K r a k o w i e w d n i a c h 9 i 10 k w i e t n i a 1948
roku w S e m i n a r i u m S o c j o l o g i i i E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u Jagiel
lońskiego. Na zjeździe o b e c n i : prezes — prof, d r K. Moszyński,
y - p r e z e s i : prof, d r .1. Czefcnmwsiki, fprof. d r E. F r a n k o w s k i , s e k r e
tarz g e n e r a l n y : prof, d r Л. Gajek, s k a r b n i k : p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z , członkowie Zarządu: prof, d r St. Byslroń, T D e l i m a t d r J
K r a j e w s k a prof, d r К K o r a n v i dyr J 2 M a n n j ^ i e w i c z p of d r
S. Nosek, d r M. Z n a m i c r o w ^ k a - P r u f f e r o w a ,
dr R.
Reinfuss,
doe da- T S e w e r y n dyr J Świeży r>ro4 d r L W V o v y m n v i e z
H
Z w o l a k i e w k - z - c z ł o n k o w i e -' p r o f d r W " A n t e n i e w i c z 'nrof d r F '
B u i a k p r o f di- T G r a b o w s k i p r o f dr" T M i l e w s k i ' orof d r к '
Ni-isch b r o f dr В * S t e l m a c h o w s k a doe d * E B u l a n d a T I
L f
dr S Ś/Lotka k s orof d r В R a d o m s k i d r G Ciołek d r Ś F i ¬
/ak d r G Frenkłowa d r w ' I l e i n o s z d r \ Jaworeźak dyr J
K l i m a s z e w s k a d r ^ K r i t r ^ e b i a n k a nJ W F i s c h e
n i СГ G a i
I,™
ш и Н и
mir M G ł a d w o w a d r M G h d y s z
nXI
If«™ X s
m i К Piet k i e w i e т m <*r 7 Re n f n s s o l t
n.ti
i'«п1^^Лill!;!I?/^IST;
M > у ^ ^ Г я S t z
чк, П nSvmt^lOcf I I ^ m w t ^ . , T
S
rlvr F ^hUn nor I V
S
^ w i n t E
,
Sopocko, 1 . VVvrobek. H . B i t t n e r . S ^ I i m d a m e n t
d, W.
\ ° W ^ n e ^ k T
C i s t e r ^ a S ^
i
I P b t a
W
Sio"
V \ьГ™^
Medwe.ki
teprczenlard
W a l n e zgre,m:a.dze;nie oiwcmzvt prezes Oddziału K r a k o w s k i e g o ,
prof. Leopold
W ę g r z y n o w i c z , który powitał w
serdecznych sło
w a c h gości oraz zgromadzonych członków -i o d e s ł a ł l i s t m i n i s t r a
2<>*
�4Л2
Stefana Dybowskiego. Po u c z c z e n i u ipamicci z m a r i v c h w o s t a t n i m
r o k u członków: p r o f , d r K a r o l a S t o j a n o w s k i e g o i p r o f , d r Jerzego
K o w a l s k i e g o prz^Ktnmiał p i w a i obowiązki W a l n e g o Z g r o m a
dzenia, i odczytał porządek o b r a d . Z k o l e i * .prof, d r K . Moszyński
wygłosił odczyt i , t v a u i r u r a c v i i i v «Ewolue,ionizm k r y t y c z n y i i a tle
m c U K l e t n o l o g W c b (re/erai jest d r u k o w a n y w d z i a l e ' r o z p r a w
w t o m i e 3 8 ) . Z k o l e i s e k r e t a r z g e n e r a l n y - p r o f . J . G a j e k złożył
w v c z e r p u i a c e siwawozdatfiie ze s t a n u p r a c y T o w a r z y s t w a za r o k
IM?
rozstawiać
k o l e i n o ' nastopuijare działy: a) b u d ż e t ó w , a m a c h którego o m ó w i ł również możliwości f i n a n s o w e T o w a
r z y s t w a ( b i l a n s za i-ok 1947 zamieszczony iest o s o b n o w d z i a l e
s ó W o z d a ń ) b) w v d a w m i c z y c) m u t o w v d ) bibUotcccmv e) a r ć ii w a l ;
П o S S n v
W ranmchspraw w X w n i c z v c h
•mówił d o r o b e k T c w z v s t w a W o o s K c i w v d a d a 37 I Ó ^ T L S U "
i сГ «IV*
« l S i \bterKłow F m o '
-
"i
*
w
W z w S K
nr^miiiad
«Pol4kim S a s m i
i
'
Ffao"
?lwS nSrS т^:ЛЗГГ
l o w ^ E n b ^
nl
iSń^-ditJScydl i ^ i n ^ j Ł j ^ y c b ^ c
warchlw^TowSi zvstw -Й •
Prace n a d k a ^ o g o w a n i e m biblioteki również posuwają się
naprzód, wymagają o n e j e d n a k jeszcze dużego wysiłku w c e l u
p r z y g o t o w a n i a katalogów r z e c z o w y c h .
' 4Tpu,rzadkowano również a r c h i w u m T o w a r z y s t w a , w którym
z n a j d u j e sie Ó86 rękopisów l w o w s k i c h , z g r o m a d z o n y c h przez "śp.
prof. A. F i s c h e r a oralz spuścizna ,po ś,p .prof. S. P o n i a t o w s k i m
w iilości 100 teczek.
W d a l s z y m ciągu swego s p r a w o z d a n i a s e k r e t a r z g e n e r a l n y
oświadczył, że" p e w n e z a n i i o c e n i a T o w a r z y s t w a n i c doszły jeszcze
<io s k u t k u , d o t w y to . P o l s k i e g o A t l a s u Przesiedleńczego* ' i « L u d o z n a w c v » . N a koniec, o m ó w i ł sprawę corocznego z w o ł y w a n i a
W a l n e g o Zgrouuadzeuia. P o s p r a w o z d a n i u s e k r e t a r z a generalnego
odbyła sic d y s k u s j a n a d o d c z y t o m i i m u n i r a c y j m i n , w której w y
p o w i a d a l i sie- p r o f . J Czekanówski p r o t K . Ślołyhwo, d y r . J . M a Hulewicz d r К I k J a n d a prof l i Frankowski p r o f ' j
Gajek
Mówcy .podkreślali zgodnie w y s o k i poziom o d c z y t u i obiektywizm
w u j m o w a n i u prubfemów
''
Z kolei d r M. Z r r a n i c a w ^ k a - P r u f f e r o w a zreferowała sprawę
zorganizowania p a w i l o n u w m u z e u m w Rapperswilu. Po czym
p r o f . E . F r a n k o w s k i wygłosił r e f e r a t n a t e m a t «Stan i *>otrzeby
polskiej etnografii*.
Po . r a m k n i e c i u szerokiej d y s k u s j i n a t e m a t r e f e r a t u p r o f .
F r a n k o w s k i e g o cidczyUmo r e f e r a t nieobecnego n a z e b r a n i u p r o f .
f
.
,I
i
1
.. j
�453
.». K r z y ż a n o w s k i e p i . «Bajka l u d o w a j a k o w M I S Z wzajemności
słowiańskiej >> (referat d m k o W i v w 38 t o m i e ) . '
W d r u g i m d n i u z j a z d u odbyły s i e s p r a w o z d a n i a O d d z i a ł ó w :
K r a k o w s k i e g o , Poznańskiego, Toruńskiego, M s z a n y D o l n e j , W r o
cławskiego i L u b e l s k i e g o , p o c z y m zostało o d c z y t a n e s p r a w o z d a n i e РГ..1." d r L . H a l t e d z e w s p ó L p r a c y , z C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o
nale des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s .
Następnie s k a r b n i k T o w a r z y s t w a p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z
odczytał s p r a w o z d a n i e K o m i s j i R e w i z y j n e j oraz postawił w n i o s e k
w i m i e n i u tej K o m i s j i o u d z i e l e n i e pełnego a b s o l u t o r i u m Zarzą
d o w i . W łącznej d y s k u s j i n a d w s z y s t k i m i s p r a w o z d a n i a m i w n i o
sek K o m i s j i R e w i z y j n e j został całkowicie a p r o b o w a n y , p o d k r e
ślono również, że g o l p o d a r k a i p o l i t v k a f i n a n s o w a T o w a r z y s t w a
jest b a r d z o oszczędna, c e l o w a i z a p o b i e g l i w a .
*
'
Po części s p r a w o z d a w c z e j d r A. K u t r z e b i a n k a wygłosiła r e
f e r a t : « U w a g i n a m a r g i n e s i e badań t e r e n o w y c h n a Z i e m i L u b u
s k i e j * , po c z v m d r R. Reinfuss złożył s p r a w o z d a n i e ze s t a n u b a
dań n a d . k u l t u r a m a t e r i a l n a Z i e m i K r a k o w s k i e j , połączone z p o
kazem niektórych przykładów z d o b n i c t w a l u d o w e g o . '
Przystępując d o u s t a l e n i a p r o g r a m u p r a c y n a r o k 1948 p o
stanowiono:
•*
1) T o w a r z y s t w o będzie pracować w r o k u И)Ш w o p a r c i u
0 u s t a l o n y przez Zarząd p r e l i m i n a r z , w którym pozveja d o c h o ¬
dów w y n o s i p o n a d 6 m i l . , pozveja rozchodów około 3,999.000.
a ) W p l a n i e w y d a w n i c z y m p r z e w i d z i a n o w y d a n i e 38 t o m u
1 p r z y g o t o w a n i e 39 t o m u «Lud'u»;
b ) p r z y g o t o w a n i e i n d e k s u , który zostanie w y d a n y w 40 t o
mie . U i d u i ;
'
*
'
c ) w y d a n i e V I I i V I I I t o m u «Ргае i Materiałów E t n o g r a f i c z
nych..;
'
d ) w y d a n i e П cz. «Ргае E t no l o g i c z n y c h * , z pracą p r o f . Т .
Milewskiego .Rozmieszczenie języków* i Atlas języków;
e) w y d a n i e I I t o m u «Ргае E t n o l o f i i e z n v c b 'z p r a c a prof.
K l i n g e r a : '«W cho<lnio-europejskie rusałki i p o k r e w n e postaci d e
m o n o l o g i i l u d o w e j , a t r a d y c j e grecko-rzvmskie». oraz p r z y g o t o w a
nie tomów nastepm-ch z r o z p r a w a m i : W . S c h m i d t a . R T l m r n w a l d a , B. M a l i n o w s k i e g o , K. Moszyńskiego, W . A n t o n i e w i c z a , J .
Czekanowskiego. .1. K u b a r e g o . S. K o r z y ń s k i e g o , J . K r z y ż a n o w
skiego.
S
P o s t a n o w i o n o również, o i l e M i n i s t e r s t w o K u l l u r v i Sztivki
przeznaczy jakieś s u b w e n c j e n a rzecz P o l s k i e g o A t l a s u Strojów
L u d o w y c h , przystąpić do w y d a n i a p i e r w s z y c h zeszytów.
�455
454
L A N S
BI
POLSKIEGO
O b r o t y za r o k 1947
1. K a s a
531.991,70
536.585,50
2. D o t a c j e I .
1,010.000,—
3. D o t a c j e I I .
i
195,—
23.050,-
I
!
109.878,—
109.878,—
G. I>. K. 0 .
192.262, -
470.936,—
21.320.—
7. N . В. P.
2,Ш.168,87
2,219.777,55
628.691,32
120.860,19
38 301,80
82.558,69
81.000,-
2,571.851,50
84.000.—
5. S p r z e d a ż
wydawnictw
8. A d m i n i s t r a c j a
9.
1».
Personalia
Wydawnictwa
11. Kowsty
1,170 301,25
1,132.707,80
12. P a p i e r
183.150,(50
228.781,19
:w;i.52i,
119.510.
11. l ' . Л. K.
217.702,10
l i i . Ruchomości
17. Dłużnicy i
1S. K o m i s j a
wierzyciele
Religiozn.
22.720,-
21.
1,509.800,—
22.859,—
22.859,—
21.320.—
i
i
i
82.558,69
0.230,-
(59.515 —
53.974,—
254.360,11
09 515.—
[
20.135,—
20.135,-
i
53.974,—
2,412 209.02
13,012.122,88
13,012.122,88
!
|
5,735.240,27
5,105.099,18
i
2,753.489,56
2,7X1489,50
5,105.099.18
3.328 039Лк5
•ł
3,323.039,65
1
i
J
L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 1948
i
37.593,15
i
5,735.240,27
2,112.209,02
2,458.460.—
37.593,45
951,390,12
195.030.40
Lli74.018.50
2.458.400.-
951.390,12
:
153.981,- •
53.974,-
2,158.480,
84.000,—
153.981, -
75.745,-
Antycypacje
22. S t r a t y i z y s k i
1,010.000,—
1,509 800,—
195.030,10
1,074.018,50
137,427,-
Nadwyżka
1,010.000,¬
251 . Ж , 11
73.455,-
157.562,
wyników
028.091,32
2.112 209,02
gotowe
Bilans
Niedobór
780.384,1)5
1,717.473,50
19. K a p i t a ł
20. W y d a w n i c t w a
Saldo
inwentarza
• 780.381.-
1.4. N a u k o w e
15. B i b l i o t e k a
według
i
:
1,794.400,85
wydiUMiiczc
R O K 1948
1.593,80
'
1
6.000,-
4. Składki
głównej
S a l d o księgi
1.593,80
ZA
LUDOZNAWCZEGO
TOWARZYSTWA
K s i ę g o w y : Edward
Skarbnik:
ini. Henryk
Michna
(—)
Zamorowski
�INWENTARZ
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
na dzień 1. I. 1948 r .
A k t y w a :
K a s a : pozostałość
gotówki
P. K. O. pozostałość
1.593,80 zł
na rachunku
•
N . В. V. pozostałość n a r a c h u n k u
A n t y c y p a c j e przedpłaty
Papier, remanent
Biblioteka, remanent
Ruchomości, w g
ksiąg
wg
028.091,32
»
37.593,45
„
254.360,11
»
»
(39.515,—
»
20.135,-
»
wykazu
g oto w e
-
1,674.018,50
wykazu
Dłużnicy, naifeżiiości
W v-dawnic t w a
gotówką
papieru
21.320,--
I
2,458.100,— •>
5,105.099.18 7.1
«1
'u
P a s у w a:
Kapitał
2,112.209,02 zl
Porównanie:
•Ste
Aktywa
5,105,699,18 d
1 'asy w a
2,412.209,62
Nadwyżka
л
2.753.4«9,56 zl
L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 19-18 r.
Księgowy: Edward
S k a r b n i k : in:.
Henryk
Miclina
{—>
Zamorowski
rn
�457
W
dziale prac b a d a w c z o - n a u k o w y c h
postanowiono:
a ) ukończyć ' k a r t o t e k i osobowe i s e k c y j n e P. A. E.,
b ) gromadzić materiał b i b l i o g r a f i c z n y ,
r.) opracować instrukcję do A t l a s u P o l s k i c h Strojów L u d o
wych,
d ) opracować i n s t r u k c j e do i n d e k s o w a n i a e t n o g r a f i c z n y c h ,
puhlikacyj,
e) zorganizować p r z y p o m o c v Naczelnej D y r e k c j i Muzeów
C e n t r a l n y K a t a l o g Zbiorów E t n o g r a f i c z n y c h ,
f ) utrzymać współpracę z С. I . A. P..
g) p r z v s l a p i c do o p r a c o w a n i a i n s t r u k c j i d l a m o n o g r a f i i r e
gionalnych."
Po p r z e d y s k u t o w a n i u wniosków odnoszących sie. d o s p r a w :
zwoływania W a l n e g o Zgromadzenia, p r o j e k t u z m i a n y nazwy T o
w a r d s I w a , f o r m a t u « L u d u » , d o k o o p t o w a n i a 'Л członków do Z a
rządu, prof, d r S. N o s k a , p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z a , w i z . J . Ś w i e
żego, n a d a n i a członkowstwa h o n o r o w e g o prof. F . B u j a k o w i , L .
W ę g r z y n o w i c z o w i i L . Popiołkowi, a następnie, zaproszenie spe
cjalistów poszczególnych działów k u l t u r y , którzy p r z y g o t o w a l i b y
o d p o w i e d n i e a n k i e t y d l a g r o m a d z e n i a materiału w czasie f e r i i
l e t n i c h , badań n a M a z u r a c h , W a r m i i i P o m o r z u , wygłosił referat
doc, d r T a d e u s z S e w e r y n p t . «Znaezenie gestu o b y c z a j o w e g o . .
W zakończeniu z j a z d u prezes — p r o f . К. Moszyński w y r a
z i ! w i m i e n i u z e b r a n y c h u z n a n i e d l a i n t e n s y w n e j działalności' se
k r e t a r z a generalnego i W y d z i a ł u w y k o n a w c z e g o ; złożono też p o
dziękowanie Oddziałowi K r a k o w s k i e m u za prace n a d z o r g a n i z o
w a n i e m X X I I I W a l n e g o Zgromadzenia Polskiego T o w a r z y s t w a
Ludoznawczego.
T. D.
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU K R A K O W
SKIEGO
POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO
Oddział k r a k o w s k i P T I . ukonstytuował sie n a z e b r a n i u
w d n i u 15. 111. 1947 r . wybierając Zarząd w składzie następują
c y m : prezes p r o f . L . W ę g r z y n o w i c z , zastępca prezesa prof, d r К..
D o b r o w o l s k i , członkowie Zarządu: M . Gładyszowa, J . K l i m a s z e w
ska, A . K u l r z e h i a n k a . T . S e w e r y n , J . S p y t k o w s k i . W następnych
miesiącach d o k o o p t o w a n o do Zarządu p p . Z D o m a n i e w s k a ' Z.
W e n z i ó w n ę i S l . R r o n i e z a . Członków l i c z v oddział 54. P o n a d t o
dzięki osobie nrezesa zasłużonego działacza n a n o l u r u c h u k r a
j o z n a w c z e g o ndodKiez'y. oraz' dzięki p. Z. D o m a n i e w s k i e j n a w i a -
�•158
zano seislv k o n t a k t z k r a k o w s k a młodzieżą g i m n a z j a l n a , która
brała tłumny udział w e w s z y s t k i c h o r g a n i z o w a n y c h przez 'oddział
i m p r e z a c h . W s t o s u n k o w o m n i e j s z y m s t o p n i u brała w n i c h udział
młodzież a k a d e m i c k a , rekrutująca'się przeważnie spośród geogra
fów, polonistów, p r c h i s l o r v k o w i oczywiście n i e l i c z n y c h
etno
grafów.
Podejmując, pracę w środowisku k r a k o w s k i m po długiej,
więcej niż w o j e n n e j p r z e r w i e (rozpoczęliśmy j a c y k l e m odczytów
p o p u l a r n o - n a u k o w y c h : poświeconych z a g a d n i e n i o m s z t u k i l u d o w e j (doc. T . S e w e r y n ) , obrzędom d o r o c z n y m (dr .1. K l i n u w z e w ska), l i r y c e chłopskiej ( d r ,1. S p y t k o w s k i ) , b a d a n i o m n a d k u l t u r a
z i e m i . k r a k o w s k i e j ( d r R. R e i n f u i s ) , j a k również nawiązaniom .po
między e t n o g r a f i a a p r e h i s t o r i a A l . Trzepaczówna) i a n t r o p o l o
gia' (doc. E . StołYhwo). A. K o w a l s k a opowiadała o wrażeniach
z p o b y t u u I n d i a n S z i p i b o , dr M . Romankówna referowała poglądy
i prace O r z e s z k o w e ! nr of St P i » o ń mówił o własnych w s p o
m n i e n i a c h w i e j s k i c h . ' N a p r z e s t r z e n i 1"/.. r o k u odbyło sie 12 o d c z v l o w p r z y przeciętnej f r e k w e n c j i ok. 50 osób.
Z n a c z n i e większa' f r e k w e n c j a cieszyły sie w y c i e c z k i , których
było 7 w najbliższe okolice K r a k o w a ( R r o n o w i c e , Z i e l o n k i , D ę b n i k . D u b i e , P a e z o l t o w i c e . Giebułtów, T y n i e c ) o d b y t y c h p o d k i e i n n k i e m etnografów k r a k o w s k i c h , oraz* wspólne z w i e d z e n i e w y
s t a w y s z t u k i l u d o w e i objaśnianej przez doc T . S e w e r y n a
Duże
p o w o d z e n i a miała również p o r a d n i a n a u k o w a e t n o g r a f i c z n a p r o U d / o n a przez d r J K l i m a s z e w s k a K o r z y s t a l i z n i e j p r o f e s o r o
w i , i u c z n i o w i e szkół k r a k o w s k i c h i z a m i e j s c o w y c h
(Miechów.
R y b n i k i i.).
'
N i e podejmując w o m a w i a n y m okresie większych p r a c b a
d a w c z y c h Zarząd oddziału .krakowskiego dołączy! sie do p r o j e k t o w a n e i przez centralę F P L p r a c y n a d .Polskim Atłasem E l n o g r a f i r z m m . .luż w okresie o r g a n i z a c y j n y m oddziału wziął udział
przez s w y c h członków w z o r g a n i z o w a n i u w l u t y m 19-17 w K r a
k o w i e k o n f e r e n c j i poświęconej m e t o d z i e i w y t y c z n y m tej p r a c y
Rozeslano następnie w teren z i e m i . k r a k o w s k i e j ' o p r a c o w a n y przez
d,r K l i m a s z e w s k a i w y d r u k o w a n y w o p a r c i u o l O r l i L o t » k w e s t i o
n a r i u s z dotyczący z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h i także i w t y m celu
b y otrzymać d a n e o r i e n t a c y j n e co' do -możliwości p o z y s k a n i a na
t y m terenie korespondentów d l a a t l a s u W lecie 1048 przystąpiono
na polecenie R e d a k c j i A t l a s u do z b i e r m h
odpowiedzi'^kwe
stionariusze A t l a s u poświęcone z b i e r a c t w u .
"
Ъ
- 1
j !
Щ
-'
?
1
i
Г
-
•• >
„
SL
^
1
W k w i e t n i u 1918 r . oddział k r a k o w s k i wziął udział w o r g a n i z a c j i odbvw.ajace.go sic w K r a k o w i e X X I I I W a l n e g o Zgromadzęn i n P T L . W d n i u 12 października teeoż r o k u o d b v b s i e W a l n e Z e -
W
**;
�459
branie Oddziału, na .którym uchwalono wyrazić serdeczne podzię
k o w a n i e ustępującemu n a .skutek c h o r o b y " p r e z e s o w i , którego n i e pożyta e n e r g i a i niesłabnący izapał d o p r a c y l u d o - i k r a j o z n a w c z e j
był" w z o r e m d l a nas w s z y s t k i c h młodszych. Prezesem Oddziału
na okres następny w v b r a i i y został prof. К. Moszyński.
A. Kui
SPRAWOZDANIE
ODDZIAŁU POLSKIEGO T - W A
Z N A W C Z E G O W L U B L I N I E 1917 R
LUDO
Oddział l i c z y 22 członków. Posiedzeń Zarządu Oddziału bvlo
1 - posiedzeń P r e z y d i u m 3 i j e d n o posiedzenie z z a p r o s z o n y m i
.gośćmi. R a z e m 8 posiedzeń.
Realizacja
p l a n u
p r a c y . Zorganizowano
Komisje
badań n a d religijnością pod k i e r u n k i e m p r o f , d r l ^ o n a H a l b a n a
oraz K o m i s j e z w y c z a j ó w p r a w n y c h p o d k i e p u n k i e m prof, d r J .
M a z u r k i e w i c z a D o p r a c t e r e n o w y c h zaliczyć należy w y j a z d y a s y
stenta T a d e u s z a Dełimala do ośrodków g a r n c a r s k i c h ' l u b e l s k i c h .
W p o w . puławskim przeprowadził
studia nad b u d o w n i c t w e m
drzewnym
Z o f i a M a l e w s k a zajęła sie z b a d a n i e m k o l e k c j i .gorsetów b i ł
g o r a j s k i c h ж zbiorów Józefa B r a n d t a , znajdujących się w M u
z e u m L u b . , a d l a uzupełnienia studiów wyjeżdżała do K r a k o w a
i w biłgorajskie.
P. H e n r y k Z w o l u k i e w i e z przeprowadził w b i b l i o t e k a c h l u
b e l s k i c h p o s z u k i w a n i a materiałów do o p r a c o w a n i a b i b l i o g r a f i i
etnograficznej.
Oddział'wysiał ankietę «Zwyczaje Bożego N a r o d z e n i a * oraz
a n k i e t y .-Miejsca o d p u s t o w e . . O t r z y m a n o dotąd 400 o d p o w i e d z i .
O p r a c o w a n o a n k i e t o dotycząca r o l i k o b i e t y w p r a w i e . Oddział
b r a l udział w urządzeniu w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e j M u z e u m L u
belskiego w r a m a c h F e s t i w a l u S z t u k i w m a j u 1947 r .
W у g 1 o s z o n o r e f e r a t v i o d с i v t v. Prof, d r Józef
Gajek wygłosi! referat «Zagadnienie m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n e j
L u b e l s z c z y z n y * . O h . H e n r y k Z w o l a k i e w i c z «Stan badań e t n o g r a
ficznych w w o j e w . l u b e l s k i m . .
'Publikacje
o . g ł o s z o n e . Dr Mircrdawa Zakrzewska
ogłosiła d r u k i e m «.Rrocesv i . c z a I T W L u b l i n i e , z X V I — X V I I I w .
w V I łomie Prac i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h i w odbitce, n a
kładem P. T - w a L u d o z n a w c z e g o w L u b l i n i e ' 1 9 1 7 r. A s y s t e n t T a
deusz D e l i r n a l "Materiały do b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w p o w . p u
ławskim*, w y d a n e j a k w vżej. Z o f i a M a l e w s k a « Z i n w e n t a r z y m u :
�460
zealnvch Muzeum Lubelskiego., z ilustracjami H . Zwolakiewicza
wydane j a k wyżej.
P r a c e w d r u k u . H e n r y k a Z w o l a k i e w i c z a «Stan badań
e t n o g r a f i c z n y c h wojew. l u b e l s k i e g o . , w y d a n e przez T o w . P r z y j a
ciół N a u k w L u b l i n i e .
Prace przygotowane
d o d r u к u . Asystent Tadeusz
D e l i m a t «Ceramik a l u b e l s k a * , — J a n u s z Świeży «Czepki t i u l o w e
lubelskie., — H e n r y k Zwolakicwiez " B i b l i o g r a f i a etnograficzna
wojew. lubelskiego.;
Prace zamierzone.
Dalsze p r o w a d z e n i e badań t e r e
n o w y c h w związku z " M o n o g r a f i a L u b e l s z c z y z n y . .
Oprócz n o r m a l n y c h prac b a d a w c z y c h Zarząd Oddziału p o
stanowił wprowadzić' dział o d c z y t o w y ' i d y s k u s y j n y d l a z a p r o
szonych gości.
' O d с z v l v d l a p u b l i с z n o ś с i ( p r o j e k t ) . 1) .Cele i z a
d a n i a e t n o l o g i i . , wygłosi p r o f , d r J . Gajek, 2 ) «Socjologia a e t n o
g r a f i a . , w v g f o s i - p r o L d r J . Gajek, 3) « P r a w o z w y c z a j o w e a p r a w o
pisane». wygłosi p r o f , d r L . H a m a n , 4) «Slan ' i p o t r z e b y badań
p r e h i s t o r y c z n y c h w Lubelszczyźnie., wygłosi prof, d r St. Nosek,
f>) - R u b i k e t n o g r a f i c z n a n a Lubelszczyźnie.. wygłosi asystent T .
D e l i m a t , G) « ś l a d y ludożcrstwa w w y k o p a l i s k a c h z L u b e l s z c z y
z n y * w v s l o s i d r t R o a a l s k i 7^1 « Т У О У sfroiów l u d o w y c h oróba
regionalizacji,,
w y k o s i Janusz świeży
8 ) ^Przemysł łutlowy
w L u b e l s z c w ż ń i c . ; wygłosi H . Z w o l a k i e w k z .
W d a l s z y m ciągu p r z e w i d u j e sie posiedzenia n a u k o w e człon
ków i o m a w i a n i e - l i t e r a t u r y f a c h o w e j .
Na zakończenie s p r a w o z d a n i a Zarząd Oddziału p o c z u w a sie
do miłego obowiązku złożenia serdecznego podziękowania p r o f ,
d r Józefowi G a j k o w i i p r o f , d r L e o n o w i H a l b a n o w i za • t r o s k l i w e
i n t e r e s o w a n i e sie p r a c a m i Oddziału.
J V i n u s r Świeży
SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO TOW.
ZNAWCZEGO W MSZANIE
DOLNEJ
LUDO
Oddział T o w . L u d o z n a w c z e g o
w M s z a n i e D o l n e j został
u t w o r z o n y z K o l a T o w . L u d . n a p o d s t a w i e upoważnienia przez
Zarząd Główny w L u b l i n i e . P i e r w s z e W a l n e Z e b r a n i e Oddziału
odbyło sie d n i a 1 l u t e g o 1947 г.. które wyłoniło Zarząd i пактеślilo ogólny p l a n p r a c y . Praca członków Oddziału polegała n a
g r o m a d z e n i u materiału do a n k i e t nadsyłanych przez Zarząd Glów n y . N a d t o prezes Oddziału d v r . S. Fl'izak' wygłosi! d n i a 3 1 . I I I .
r
!
.
"• 7*
:
"' I
f \
i
�461
1947 r. odczyt w D o m u L u d o w y m w M s z a n i e D . p t . « Z przeszło
ści M s z a n y D o l n e j i okolicy.., a 2. I I 1918 r. w g i m n a z j u m w M s z a
nie D. o d c z y t d l a publiczności i uczniów p t . « J * z e m f e n v w k u l
t u r z e m a t e r i a l n e j o k o l i c z n e g o l u d u o d 1800 г.». P o n a d t o prezes
Oddziału ogłosił' w p r a s i e artykuł «Złoto górskie — w a l u t a r e
gionalna..
Oddział liczył 19 członków. Roczna wkładka członkowska
wynosiła 120 z l . W a l n e Z g r o m a d z e n i e wybrało Zarząd w t y m s a
m y m składzie. W m i e j s c e zmarłego k s . W ł a d y s ł a w a M a g i e r y w y
brało W a l n e Z g r o m a d z e n i e w i c e p r e z e s e m p r o f . A n t o n i e g o IJoczalskiego. Poza t y m .pozostał Zarząd w t y m s a m y m składzie.
7
'
SPRAWOZDANIE
Sebastian
ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO
ZNAWCZEGO
Flkak
P. T .
LUDO
W r o k u s p r a w o z d a w c z y m Oddział Poznański P. T . L . liczył
'20 członków. Siedziba Oddziału jest I n s t y t u t E t n o l o g i i U . P. O d
dział Poznański zawarł p o r o z u m i e n i e z P. T . G e o g r a f i c z n y m o d
nośnie wspólnych posiedzeń, w r a z i e g d y b y referat, którego bądź
y. Oddziałów miał znaczenie d l a o b u T o w a r z y s t w .
Z e b r a n i a T o w a r z y s t w a o d b y w a ł y sie w soboty o godz. 18.
Zostały wygłoszone następujące o d c z y t y : '
1. Prof, d r W i t o l d K l i n g e r , a V s c h o d n i o - e u r o p e j s k i e rusałki
i pokrewne postaci d e m o n o l o g i i l u d o w e j , a tradycje g r e c k o - r z y m
skie*.
2. Prof, d r E . F r a n k o w s k i . .Twórczość l u d o w a w Związku
Radzieckim..
;:. M g r T a d e u s z W r ó b l e w s k i , «Kosmogonia ludów p i e r w o t
nych:..
1. D r M a r i a F r a n k o w s k a , . P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y i jego
problemy...
а. M g r W a n d a W c p n i k ó w n a , - W i e ś K o s z a r y w p a w . l i m a
nowskim...
б. Prof, d r E . F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a s i a t k o w a w k u l t u r z e
ludów słowiańskich i jej przeobrażenia n a świecie...
7. Prof, d r E. F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a odlewów b r a z o w v e h
n a w o s k t r a c o n y w k u l t u r z e ludów...
W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 15 m a r c a 1948 r .
przy u d z i a l e 18 członków.
E.
Frankowski
�462
S P R A W O Z D A N I E Z DZIAŁALNOŚCI T O W A R Z Y S T W A
ZNAWCZEGO W
TORUNIU
za okres ort 18. I I I . 1947 r. do 1. I V . 1948 r .
LUDO
Towarzystwo Ludoznawcze
Oddział w T o r u n i u , założone
d n . 18. I I I . 1947 г., c z y l i istniejące d o p i e r o r o k , l i c z y 50 członków,
w l v i n 11 osób stanowią n a u c z y c i e l e Siedziba T o w a r z y s t w a jest
Dział E t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u . "
Obecny skład Zarządu: prezes — p r o r e k t o r prof, d r K a r o l
K o r a n v i , w . prezes — p r o f , d r Bożena S t e l m a c h o w s k a , sekretarz
I — cfc M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , sekretarz I I — M a r i a
Polakiewiczówna, s k a r b n i k — B o n i f a c y Z i e l o n k a ; członkowie Z a rządu: p r o f , d r .łan Zabłocki, red. Mieczysław Dereżyński; K o r n i sia R e w i z v i n a : p r o f . Józef Błoński nacz. Józef A r k u s z e w s k i d r
Stefan H r a b e c .
Z e b r a i i i a n a u k o w c. W okresie s p r a w o z d a w c z y m o d
były sie 2 posiedzenia Zarządu oraz 4 z e b r a n i a o c h a r a k t e r z e n a u
k o w y m . D n . 20. V I . 1947 r. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a
wygłosiła referat p t . « L u d o z n a w s ł w o w S z w a j c a r i i " . D n . 10. I I .
1948 r. o d b v ) się. odczyt p. Heleny P i s k o r s k i e j p t . « W i e ś p o m o r
ska w X V I I I w.» i ^Bartnictwo'toruńskie,. D n . 2. I I I . 1948 r. •
p A n n a L u d w i k a Czernv w v g l o s i l a odczvt p t «Sen nocy l e t n i e j
j a k o l u d o w e m i s t e r i u m tancczne». D n . 16. I I I 1948 r . odbył się. o d c z y i П I Pod«óreozneso n i «Zao*trowierze na tle z w y r z a i ó w
i 'obyczajów...
' '
'
'
t
_!
i
•'
i
*
I
'
J
Prace
or g a n iz а су j n с
i
l e r e n o w o - m u z e a l n e.
Z u c h w a l o n y c h -kilku sekcji, j e d y n i e p o d k i e r u n k i e m p.
K o n r a d a S m i e m i a k a powstała Se.kc.ja. M u z y k i L u d o w e j i Tańca.
L i c z y o n a 1Л osób, w l v m n o w y c h członków 7-. W p r o w a
d z o n e j przez n i a p r a c y b a d a w c z e j n a terenie K u j a w brał udział
K . S n i i e r n i a k . -B. Z i e l o n k a i Chełmiński. Z a n o t o w a n o 120 m e l o d v j
i zapisano 120 tekstów oraz z zasiłku K u r a t o r i u m Okręgu S z k o l
nego P o m o r s k i e g o w y d r u k o w a n o odnośne k a r t o t e k i ("Kartv p i e śni) Sekcja ta nawiązała b l i s k i k o n t a k t z d y r . M . S o b i e s k i m , z I n
s t y t u t e m B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j (Sekcją M u z y c z n a w P o z n a n i u ) .
Z inicjatywy Adama Krzemienia w Liceum Budowlanym
w T o r u n i u została zapoczątkowana praca o charakterze l u d o z n a w
c z y m w organizującym sie kole w starszych k l a s a c h l i c e a l n y c h
Została l a m p r z e p r o w a d z o n a odnośna a n k i e t a oraz d n . 7 l u t e g o
1948 . odbył sie wykład dr M a r i i Z n a m i e r o w s k i e i -Prufferowe i p t .
. W a r t o ś ć b u d o w n i c t w a l u d o w e g o i jego ochrona... W Kole tvm
projektowane są terenowe prace młodzieży s z k o l n e j , dotyczące z a -
"
*'
r
. ;,, L
�p
b v t k o w c g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o oraz z b i e r a n i a materiałów m u
zealnych.
W okresie s p r a w o z d a w c z y m k u r a t o r d r Czesław S k o p o w s k i
przyczynił sie w y d a t n i e do p o d n i e s i e n i a p r a c l u d o z n a w c z y c h ,
udzielając zasiłku Działowi E t n o g r a f i c z n e m u na w y d r u k o w a n i e
p o r a d n i k a terenowego oraz drukując w D z i e n n i k u Urzędowym
K u r a t o r i u m w e z w a n i e do n a u c z y c i e l s t w a .
Należy też podkreślić o g r o m n e usługi, j a k i e oddają Działowi
E t n o g r a f i c z n e m u M u z e u m w T o r u n i u niektórzy członkowie t o
ruńskiego Oddziału ТОЛУ. L u d o z n a w c z e g o . N p . d y r . L e o n Szestak o w s k i , które n i c t y l k o dostarczał i n f o r m a c j i o z a b y t k a c h l u d o
w y c h w terenie, lecz s a m składał l i c z n e d a r y i d e p o z y t y , a n a d t o
dzięki jego p o m o c y u z y s k a n o a u t o ciężarowe w c e l u p V z e w i c z i c n i a do M u z e u m k o l a ' g a r n c a r s k i e g o , ław i żaren g a r n c a r s k i c h
z D o b r z y n i a n a d Drwęca, dostarczenie szeregu przedmiotów z za^
k r e s u r o l n i c t w a transportu i k o m u n i k a c j i oraz p s z c z e l n i c t w a ( i m
cenna i r z a d k a barć z Borów T u c h o l s k i c h ) . B. Z i e l o n k a gromadził
m e l o d i e nieśni l u d o w y c h z t e r e n u K u j a w - i dostarczał" l i c z n y c h
i c e n n y c h obiektów m u z e a l n y c h z z a k r e s u w i e l u d z i e d z i n k u l
tury ludowej.
P r o f . J a n Zabłocki ofiarował .cenne książki z z a k r e s u r o l n i
c t w a , u n a d t o zbierał n a z w y d l a M u z e u m roślin używanych
w lecznictwie l u d o w y m w o j . pomorskiego. Wojciech Gajdus z N a W T V pomagał w g r o m a d z e n i u zbiorów d l a M u z e u m , szczególnie
z z a k r e s u obrzędowości l u d o w e j .
W o b e c ustąpienia z prezesury Zarządu Oddziału ob. k u r a
tora d r Czesława S k o p i o w s k i e g o ' u c h w a l o n o jednogłośnie nastę
pujący w n i o s e k : «Zgromadzeni na W a l n y m Z e b r a n i u T o w a r z y
s t w a L u d o z n a w c z e g o Oddział w T o r u n i u członkowie T o w a r z y s t w a
stwierdzają z żalem ustąpienie z prezesury ob. k u r a t o r a d r Cze
sława S k o p o w s k i e g o i składają gorące podziękowanie za wydatną
i serdeczna pomoc w p r a c y ' i wyrażają n a d z i e j e , że ob. K u r a t o r
zechce j a k o członek T o w a r z y s t w a n a d a l współpracować i udzielać
swej cennej p o m o c y i r a d y » .
-"
I
4
д
Propaganda
1 u d o z n a w s t w a. T o w a r z y s t w o
Ludo
znawcze w r a z z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m
Miejskiego
w T o r u n i u d w u k r o t n i e zwracało sie w «Glosie P o m o r z a * do s p o leczeństwa z a p e l e m w s p r a w i e p o m o c y w g r o m a d z e n i u zabytków,
związanych z obrzędami W i e l k a n o c y i Bożego N a r o d z e n i a , '
Ariele 1e pozostały całkowicie bez echa w b r e w t e m u . co g ł o
siły p i s m a w a r s z a w s k i e o d a r a c h , l i c z n i e napływających do M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u j a k o r e a k c j a n a apele w p r a s i e .
�404
T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e p r a g n i e prowadzić badania t e r e
n o w e i w t y i n c e l u r o b i s t a r a n i a o u z y s k a n i e zasiłków n a p o k r y
cie kosztów l o k o m o c j i , zorganizowanie* b i b l i o t e k i etc.
Należy podkreślić, że Oddział Toruński T o w a r z y s t w a p r a
c u j e w b l i s k i m k o n t a k c i e z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m
Miejskiego w T o r u n i u .
O s t a n i o -uchwalono niektóre posiedzenia odbywać wspólnie
z Towarzystwem
Geograficznym.
M.
Priifferowa
ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA W
SZWAJCARII
W L A T A C H 1930—1947
Siedmioletnia izolacja, orazu częściowa zaś później zupełna,
w j a k i e j znalazła się S z w a j c a r i a podczas o s t a t n i e j w o j n y , w p ł y
nęła niemało n a rozwój e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i tegoż k r a j u . Z w y
b u c h e m w o j n y została p r z e r w a n a n a r a z i e łączność tvlko z k r a
j a m i europejskimi, objętymi pożarem w o j n y , później także i z z a
m o r s k i m i , powodując p r a w i e zupełny zastój w p r z v p l v w i e m a t e
r i a ł ó w e t n o g r a f i o z n y c h z t y c h .krajów. N a t o m i a s t udało się e t n o
l o g o m s z w a j c a r s k i m bawiącym w c h w i l i w y b u c h u w o j n y w k r a
j a c h z a m o r s k i c h jeszcze wrócić n a czas do k r a j u z b o g a t y m i z b i o
rami.
' '
'
'
i z o l a c j a częściowa względnie zupełna skierowała zaintereso
w a n i e etnologów i etnografów s z w a j c a r s k i c h n a j p i e r w k u f o l k l o
r o w i ludów e u r o p e j s k i c h , jeszcze w ó w c z a s n i e wciągniętych w za
wieruchę w o j e n n a . S t a n t e n j e d n a k trwał z b v l krótko,' b y mógł
wydać n a m a c a l n i e p o z y t y w n e w y n i k i . Z w y p o w i e d z e n i e m w o j n y
przez W ł o c h y F r a n c j i ' S z w a j c a r i a znalazła'sie w zupełnej i z o l a
c j i , trwającej p r a w i e aż do końca 1945 r o k u . R o k 1946 przyniósł
znaczne rozluźnienie tejże i z o l a c j i
skutkiem t w o
liczniejsze
g r u p y m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h i p r o e s t a n r k i r h korzystając z u l "
d e w i z o w W n i- p a s z p o r t o w y c h wyjechały do m i s v j p r z e d - w s z y s t
k i m do k o l o n i i f r a n c u s k i c h w A f r y c e ale i młody ч przedsiębior
czy e t n o g r a f z N W h a t e ! p r o f d r Jean Gabue odbył już d w i e krót
sze w M o r a w v n a u k o w e s a m o l o t e m do T u a r e - ó w L i nu w A f r y c e
oółnoćriei i d z i e z e b e d ^ k a z n y m a w i a ł e t m S d i c z ^ i y
Mimo
w s z y s t k o кЬтю1у
^
w a ż n i e w S e i h c z n eisz^
morskich coJednak
hlmnbco n V o r i e
Я
l ^ e d t y n i e ta
™
n
i
n S n w f e n ^
р ^ ш ч о ч у Т Ж
e
wnłvwa z M d
�-№Г>
n i o n a rozwój e t n o l o g i i . etnografii i l u d o z n a w s t w a
j a k w y n i k a z następujących wywodów.
szwajcarskiego,
I. P o d r ó ż e i w y p r a w y n a u k o w e d o k r a j ó w p o
zaeuropejskich.
N a j n i e k o r z v s t n i e j s i e d m i o l e t n i a i z o l a c j a w p l v n e l a n a prace
i b a d a n i a n a u k o w e , wymagające bezpośredniegoГI ciągłego k o n
taktu i porozumienia z uczonymi i instytucjami n a u k o w y m i i n
n y c h krajów. Nastąpił p r a w i e zupełny zastój we w y m i a n i e czaso
p i s m n a u k o w y c h z i n n y m i krajami,'które podczas" w o j n y z a w i e
siły zupełnie l u b częściowo w y d a w a n i e s w y c h periodyków- z w i e
dzanie mu/eów przez gości z a g r a n i c z n y c h osiągnęło na'iniaszy
s t a n ; międzynarodowa w y m i a n a i współpraca w ctziedzinic e t n o
l o g i i i e t n o g r a f i i przestała w t v m czasie p r a w i e istnieć
Podobny
los spotkał w y p r a w y do krajów z a m o r s k i c h w celach n a u k o w y c h
M i m o to w t v m okresie p r z e p r o w a d z i l i w v p r a w v n a u k o w e nastę
pujący b a d a n e szwa j V a i i y :
'
*
'
P
i
D r P. W i . - U zwiedził K a s z m i r , T y b e t i I n d i e , gdzie szcze
gólne b a d a n i a przeprowadził n a d szczepem Naga. Bogate * z b i o r y
przesiał d l a m u z e u m w B a z y l e i . Tenże badacz odbvł w r. 1941 p o
dróż do A m e r y k i Południowej, a w 1942 r. prowadził b a d a n i a
naukowe na W i e l k i c h A n t y l a c h .
H . E. K a u f m a n n o d b v l wyprawę d o I n d i i , g d z i e s p e c j a l
ne b a d a n i a poświecił szczepowi N a g a ; cenne i l i c z n e zbiory e t n o
g r a f i c z n e tegoż szczepu przekazał m u z e u m w B a z y l e i .
H o d e'] K r . zwiedził w celach n a u k o w y c h A m e r y k a Połud
n i o w a i badał szczególnie g r o b y slaro-peruańskie.
R i i t e i- I I a n s odbył'ekspedycje do L a p o n i i .
H i m m e 1 h e b с r podróżował
królko p r z e d
wybuchem
w o j n y m i e d z y E s k i m o s a m i Cieśniny B e r i n g a i Z a t o k i P o i n t B a r
row."
' '
G a b u s . l e a n , badał w l a l a c h 1938—1939 Eskimosów t z w .
Caribous n a d Z a t o k a Hudsońska: w l a t a c h 194) i 1947 p r z e p r o w a
dził b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e m i e d z y T u a r e g a m i w A f r y c e północ
n e j , skad przywiózł bogate zbiory' d l a muzeów w B a z y l e i i N e u G l o w n v m z a d a n i e m w y m i e n i o n y c h podróżujących bvło z b i e
r a n i e i g r o m a d z e n i e obiektów e t n o g r a f i c z n y c h d l a muzeów s z w a j
c a r s k i c h , które też te w y p r a w y przygotowały i pieniężnie w s p i e
rały.
II. M u z e a i i c h d z i a ł a l n o ś ć .
Każdy n i e m a l k a n t o n p o s i a d a własne m u z e u m , z których
najważniejsze są: w Bazylei, w Z u r y c h u , w G e n e w i e , w B e r n i e ,
I.Uf!. T .
XXXVIII
30
�466
w X e u c h a t e l u , B u r g d o r l i e , w St. G a l l e n i we F r y b u r g u . Aż do
r o k u 1944 S z w a j c a r i a n i c posiadała wspólnego m u z e u m n a r o d o
wego; w t v m to r o k u m u z e u m w B a z v l e i przeznaczono n a . M u
seum f u r V o l k e r k u n d e u n d Schweizer'isches M u s e u m f u r V o l k s kunde». T o m u z e u m p o s i a d a największe z b i o r y i obecnie jest n i e
wątpliwie największym m u z e u m e t n o g r a f i c z n y m w zasięgu j e
ż y k i n i e m i e c k i e g o - w 1943 r tzn po
latach istnienia'liczvlo
m n i e i więcej 80 000 obiektów e t n o g r a f i c z n y c h z czego około 17 2Ó0
p r z y p a d a ' n a f o l k l o r e u r o p e j s k i M u z e u m \v Śzafuzie zostało p o d
czas n a l o t u /niszczone n a t o m i a s t i n n e m u z e a n i c n i e ucierpiały
podczas w o i n v ' j e d y n i e z b i o r y b a r d z i e j wartościowe usunięto
z muzeów i przeniesiono w miejsce bezpieczniejsze
Działalność muzeów s z w a j c a r s k i c h ograniczała sie aż do w y
b u c h u w o j n y przede w s z y s t k i m do g r o m a d z e n i a obiektów e t n o g r a
f i c z n y c h . W t e j d z i e d z i n i e m u z e u m w B a z y l e i osiągnęło i n e w a t p l i w i e najlepsze w y n i k i ; starało sie ono poza t v m przede w s z y s t
k i m o g r o m a d z e n i e oryginałów, a j e d y n i e z b r a k u tvrhże, zastę
p o w a n o j e k o p i a m i i naśladownk-lwarai. T e n zapal ' g r o m a d z e n i a
cechuje w s z y s t k i e m u z e a lecz w y n i k i zależą w głównej mierze od
s t a n u finansów stojących do d y s p o z y c j i zaś pod t v m w z - l ę d e m
s p r a w a p r z e d s t a w i a sie' n i e z b y t k o m i n i e Większa 'cześć zbiorów
m u z e a l n y c h pochodzi od h o j n y c h ofiarodawców Toteż z b i o r y te
w v i W v
m r/eum w B a z y l e i z d r a d / a b . b a k planowości i " s y
s t e m a t y k i - sa to w dużo i m i e r z e m a - a z n v obiektów elno<>rafie'zi i v c h M u z e u m w B i - d o r f e różni sie' od i n n y c h muzeów t v m
że mieści o b i e k t y w H c z n i c f o l k l o m s / w a i c a . - k i e - n z , s / c z e l
n y m u w ź i d n i e n i e m L ow.de ^
wieiskie-o Inne' muzea
w y k ^ ^ w e l k ^
S
m
ludów^^SnJch^
rodzmiego!
S i e d m i o l e t n i a izolacje należy'bezwarunkowa uważać za pożą
d a n a d l a z o r g a n i z o w a n i a uporządkowania, p r z e b u d o w y względnie
r o z b u d o w y muzeów s z w a j c a r s k i c h . Zastój w dopływie m a t e r i a
łów e t n o g r a f i c z n y c h z .krajów z a m o r s k i c h zmusił poniekąd e t n o
logów i etnografów s z w a j c a r s k i c h do zajęcia się f o l k l o r e m o j c z y
s t y m , ale przede w s z y s t k i m do p o d n i e s i e n i a p o z i o m u muzeów, bv
z n i c h uczynić i n s t r u m e n t s p r a w n y d o b a d a n n a u - k o w v r h . Czas
i pieniądz ' przeznaczony n a zakup'obiektów względnie w y p o s a
żenie e k s p e d y c j i do krajów z a m o r s k i c h zużyto n a p r z e p r o w a d z e
nie r e m o n t u ' budynków m u z e a l n y c h za-kup" w i l r v n ' ka'taln-iizaeje
przedmiotów e t n o g r a f i c z n y c h k o n s e r w o w a n i e
i ' magazynowanie
zbytecznych obiektów, z n a k o w a n i e i w y s t a w i a n i e okazów. M u
zeum w B a z v l e i zrobiło n i e w u o l i w i e w t v m k i e r u n k u n a i w i e k s z e
postępy. P r z y niektórych m u z e a c h u f u n d o w a n o stałe posady k u -
�467
sloszów, gdyż d o t y c h c z a s w i c i e p r a c m u z e a l n y c h zostało załatwia
n y c h bezpłatnie przez w o l o n t a r i u s z o m
Z w i e d z a n i e muzeów przez publiczność, szkoły i g r u p y w o j
s k o w y c h wzrosło n i e p o m i e r n i e ; dzięki z n a k o w a n i u okazów oraz
o p r o w a d z a n i u zwiedzających przez f a c h o w y c h znawców e t n o g r a
f i i oraz dzięki przystępnym c e n o m publiczność często zwiedzała
muzea z w i d o c z n y m zainteresowaniem.
III.
Wystawy.
W związku z uporządkowaniem i s y s t e m a t y z a c j a zbiorów
m u z e a l n y c h urządzano c o r o c z n i e w y s t a w y czasowe w poszczegól
n y c h m u z e a c h . B o k 1941 był p o d t y m względem " p r a w d z i w ą p o
wodzią w y s t a w * . Niektóre z tych wysław p o w t a r z a n o i w k i l k u
i n n y c h m i a s t a c h ; często w y s t a w y były o r g a n i z o w a n e przez k i l k a
muzeów. Najważniejsze z ' t y c h ' w y s t a w c z a s o w y c h były: « W y
s t a w a sztuki'chińskiej i japońskiej* w Genewie" w 1942" i tamże
w с. 1943 «W\-s!awa m a s e k * ; " W y s t a w a p l a s t y k i d r e w n i a n e j ,
w B a z y l e i w г. 1943. t u t a j urządzono już w r. 1941 i 1942 . W y
stawę fszluiki ludów P o l i n e z j i i M e l a n e z i»- w Z u r y c h u wysławiono
«Stftuke afVykańd;a» w 194.Г w B e r n i e i B a z y l e i urządzono c i e
kawą wvs.tawe . l ) a s >Kinder pielzen«>>' w B e r n i e B a z y l e i i Z u r y
c h u urządzono w 1941 r. w s p ó l n y m i " iłami wystawę ^Sztuki a" j a lyckiejs.
S
IX.
К o n g r e s y.
R e k o m p e n s a t a częściowa z b r a k u kongresów międzynarodo
w y c h były k o n g r e s y k r a j o w e , o r g a n i z o w a n e przez «Societć suisse
d ' a n d n o p o l o g i e " e t ' d e t h n o l o g i c * w ,r. 1940 w L o k a r n i e . w 1941
w B a z y l e i , w 1912 w S y j o n i e , w 1943 w Szafuzie. w 1914 w Sils.
w 194Ó w e F r y b u r g u , w 194(3 w Z u r y c h u , w 1947 w Genewie.
V . P u b i i к а с j e.
1
k
!
I
i
>
I z o l a c j a , uniemożliwiając w y m i a n ę czasopism n a u k o w y c h
z z a g r a n i c a , przyczyniła s i e ' n i e m a ł o d o r o z w o j u e t n o g r a f i c z n e j
l i t e r a t u r y w S z w a j c a r i i . O i l e m i w i a d o m o , żadne z p r z e d w o j e n n y c h c z a s o p i s m l a d o z n a w c z n y c h n i e przerwało redagowania a n i
też nie przestało pojawiać sie. p r z e c i w n i e powstały n o w e p e r i o d v k i . częściowo l u b całkowicie poświecone z a g a d n i e n i o m l u d o ¬
znawstwa l u b etnologii j a k
A c t a T r o p i c a , Z e i i t s c h r i t l f u r Tropenwissenschaft u n d T r o ¬
p e n m e d i z i n , B a z y l e a 1944. t o m I .
L e s Musees de Geneve, B u l l e t i n Menswel d e s Mu sees et Col¬
lections de la Y i l l e de Geneve. Geneve 1944.
30*
�468
B u l l e t i n fie la Societe Suisse des A m i s de Г Е х 1 г ё т е O r i e n t .
Z u r y c h 194-1.
Cahiers F e r d i n a n d de Saussure, Geneve 1941.
N e w ZciLscbrif-t f u r M i s s i o n s w i s s e n s c h a i l ( N o u v e l l e Revue
do science m i s s i o n n a i r e ) , SehuneckłBeokenńed 1945.
S e h w e i z e r i s c h e Z e i l s o h r i f t f u r P s y c h o l o g i e . 1944.
A n n a l e n d e r P h i l o s o p h i s e h e n Gesellschaft Inner.schwerz. 1944.
A f t t h r a p o s , R e v u e Internationale d ' E t h n o b g i e et de L i n g u i s l i q u e ; redakcje tegoż c z a s o p i s m a przeniesiono w r. 1939 z W i e
d n i a do F r y b u r g a
Oprócz łych czasopism
j a k пр.:
pojawiły sic wartościowe
'
publikacje
4-
IIoffmanii-Kraver
E d u a r d ; «Feste u n d B r a u c h e des
S e h w e i z e r v o l k e s * . O p r a c o w a n i e n o w e pnzez P. Geigera, Z u r y c h
1940. R u I» i O b r . : «Volksfcunst a m B e m e r B a u e r n h a u s * . S c h w e i zerisebe Gesellschaft f u r Votkskund-e, Basel 1942. S p e i s e r F . :
Л'егяисЬ einer S i e d l u n g s g c s c h i c h i e
d e r Sud,see» (De-nkschriften
der Schweiz. Natm-foraohenden G e s c l k e h a f l , t o m L X X V I I , Z u n - c h
19 W . W a l l e r
E . : « I i i stor ische M c her d e r S c h w e i z u n d i h r e
E n t w i e k l u n z u r hetiti«en Eindeokun.«» Z u r y c h 4 e u 1 i K a r o l " S c h w e i z c r Masken u n d M a s k e n b r a u c h e . . Z u r y c h 1943. Z n a c z n a
cześć t y c h p u b l i i k a c y j jest poświęcona f o l k l o r o w i s z w a j c a r s k i e m u .
0
VI. K a t e d r y
I
etnologii
i
etnografii.
P r z e d w o j n a ]>olrzeba k a t e d r e t n o l o g i i n a u n i w e r s y t e t a c h
s z w a j c a r s k i c h nie b v l a zbvt a k t u a l n a , ze względu n a łatwość s t u
d i o w a n i a na w s z e c h n i c a c h państw sąsiednich, p r z e d e w s z y s t k i m
we W i e d n i u , w Paryżu, H a m b u r g u . B e r l i n i e . W o j n a j e d n a k u t r u
dniła względnie w p r o s t uniemożliwiła s t u d i a za g r a n i c a , wobec
tego nowsla-lv n o w e k a t e d r y e t n o l o g i i w k r a j u . I tak u t w o r z o n o
we F r v b u r - u w 1939 katedrę e t n o l o g i i i p o w i e r z o n o i a e t n o l o g o w i
światowej sławy p r o f d r W
S c h m i d t o w i profesorowi e t n o h ^ i i
na u n i w e r s y t e c i e wiedeńskim' założycielowi i d y r e k t o r o w i I n s t y t u l u A n t h r b p o . s - . n o a n e k s j i A u s t r i i przez Rzesze p-rof S c h m i d t
przeniósł' sie т ca v m i n s t y t u t e m d o F r o i d e v i l l e pod F r y b u r g i e m
U i e sie też mieści r e d a k c j a czasopisma «Anlhropos» N a u n i w e r svtecie w B a z y l e i w v k l a d a e l n 1 » e ogólna
snccialna orof d r
F e l i k s Speiser ' o d 1939 W G e n e w i e i s t r u ^ i e o d d a w n a k a t e d r a a n trooolo^i
H.olcafH
^ Г ^ Ы с ^
Z r i m . T r
' i 2 Uóti
r ^ w u i z o m d ćentc o d r M W Z
C i i 'v, „ j ' P r t - C } l
etnob
" e od r P> 0 r ' A l f i e d Svińma^in N a u n i w m v ^ i i e
I
I
I
I
I
n
I
\t YuZbuZIul
�469
t e l u utworzono docenturę etnografii
prof, d r J . Gabus.
w
1916, która
powiemmo
VII. L u d o z n a w s i w o w S z w a j c a r i i .
N i e w ą t p l i w i e największa korzyścią, która i z o l a c j a w o j e n n a
przyniosła e t n o g r a f i i s z w a j c a r s k i e j polega n a r o z b u d z e n i u z a i n
t e r e s o w a n i a sie f o l k l o r e m r o d z i m y m . Zaś z a i n t e r e s o w a n i e to r o z
b u d z o n o w sama porę, gdvż k u l t u r a l u d o w a zaczyna p o d w p ł y
w e m nowoczesnej c v w i l l z a e j i w S z w a j c a r i i szybko zanikać. Ce
l e m g ł ó w n v m l u d o z n a w s i t w a s z w a j c a r s k i e g o jest n a r a z i e z b i e r a
nie zabytków k u l t u r y l u d o w e j . W t y m c e l u ' S z w a j c a r s k i e
Towa
r z y s t w o ' L u d o z n a w c z e (Schweizerisehe Geselłschait f u r V o l b k u n dc) o r g a n i z u j e p l a n o w e b a d a n i a w całym k u a i u , połączone z ->rom a d z c n i e i n w s z e l k i c h zabytków k u l t u r ' v Ludowe i Działalność T o
w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o S z w a j c a r s k i e g o o b e j m u j e następując*
dziedVinv k u l t u r y l u d o w e j - medycynę l u d o w a p o d k i e r o w n i c t w e m
S t o l l a i H o f f m a i m - J v r a y e r a pieśń i poezje l u d o w i p o d k i e r H o f f m a r m - K r n e r a i John
" m i e s z k a n i e w i e j s k i e p o d k i e r dhiż H S d w a b , i H a " s i iХ а Г ' s z t u k ę l u d o w a p i l k i e P Ge - e r a
В" W e i s s a m i e sca u a l n l c z e ' P i e l . r z y n r k i w o r v w v m i d k i e r F r ic-sia E
i
a
S
m
' Sstonrznn-ludo/n^wcM и
' kier
П
W a T i S
1 to'
z na w c z v e h
W celu
ш , г 2 1
K n w o ^ S i
7 h ^ n i . r m a t e r i X п г п Г ы е о ^ , ^ \yr-uLn i i ł L E m T n
./v
\ t m d l i ^
Г !
Jiim^
w kOVrvrn L
S• m i i e i R M n "
d o z n a ^ ^
Pora
Szwajcarskim
T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m 'także
i n n e i n s t y t u c j e niemało się przyczyniają do b a d a n i a i g r o m a d z e
n i a zabytków k u l t u r y ludowej j a k ; s e m i n a r i a g e r m a m s t v k i i r o m a n i s t v k i n a u n i w e r s y t e t a c h , i n s t y t u t y geograficzne i a r c h i w u m
f o n o g r a f i c z n e na u n i w e r s y t e c i e w " Z u r y c h u , i n s t y t u t y l i n g w i s t y
czne zajmujące się o p r a c o w a n i e m słownika narzeczy
szwajcar
s k i c h oraz towarzystwa n a u k o w e w poszczególnych k a n t o n a c h
L u d o z n a w s l w o s z w a j c a r s k i e o g r a n i c z a się na r a z i e do z b i e
r a n i a zabytków k u l t u r y l u d o w e j ; podział na t e r y t o r i a l u d o z n a w
cze, k w e s t i a w p ł y w ó w i p o c h o d z e n i a poszczególnych elementów
k u l t u r y l u d o w e j n i e jest jeszcze a k t u a l n a , lecz wołno ż y w i ć u z a
s a d n i o n e nadzieje, że i te z a d a n i a zostaną pomyślnie rozwiązane,
gdyż s u m i e n n a p r a c a u c z o n y c h , i c h wytrwałość i zapał oraz za i n i e r e s o w a n i e się społeczeństwa i . j e g o ' j a k i władz państwowych
�•i70
przychylność są jHM-yka. że eeje te zostaną osiągnięte. P u b l i k a c j e
i w v k l u d v popularyzują w y n i k i badań, zwracają uwagę społe
c z e ń s t w a ' n a wartość i znaczenie k u l t u r y l u d o w e j ; p o p i e r a sie
i o r g a n i z u j e wvs.te.pv w s t r o j a c h l u d o w y c h , pielęgnuje się świad o m i c g w a r v i narzecza l u d o w e i t o n i e t v l k o wśród l u d u lecz
i w sferach'intelektualnych.
W s z y s t k i m t v m p r a c o m l u d o z n a w c z y m przyświeca jeden c e l ;
u p r a c o w a n i e a t l a s u e t n o g r a f i c z n e g o S z w a j c a r i i . P o r ó w n y w a sie
często S z w a j c a r i e do z w r o t n i c y , dzięki r o l i j a k a o d g r y w a w
W
m u n i k a c j i m i e d z y k r a j a m i E u r o p y północnej i południowej oraz
z a c h o d n i e j i w s c h o d n i e j . R o l e z w r o t n i c y - k u l t u r , p o s u w a j a c y r h sie
7. z a c h o d u n a wschód, CZA- n a odwrót ' S z w a j c a r i a odgrywała n i e
t y l k o w epoce h i s t o r y c z n e j lecz już w o k r e s i e p a l e o l i t u j a k w y
kazują w y k o p a l i s k a ' i jeszcze pokażą b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e .
'
Frvburg,
Szwajcaria.
7'.
С. 1. А.
P.
Chodiidlu
INFORMATION"
«-Biuletm C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a d i t i o n s
P o p u l a t e s * który b v ł o d d a w n a o c z e k i w a n y , ukazał sie nareszcie
w l i p c u hr. W v s z e d ! n r 1 i 2. Jest o n w v r l a w a n v w języku f r a n
c u s k i m i a n g i e l s k i m . Na razie rozmiary jego są bardzo' s k r o m n e ,
ale m a m v nadzieję, że i pod t y m względem nastąpi z m i a n a . Mała
objętość b i u l e t y n u p o w o d u j e z konieczności n i e z m i e r n i e zwięzłe
u j m o w a n i e ciekavvvch n a ogol i n f o r m a c j i . W n i e j e d n y m w y
p a d k u pragnęłoby sic dowiedzieć czegoś więcej zwłaszcza jeżeli
r h o d s i o , p r a w y 'które już p o p r z e d n i o były d a w a n e n p w t p r a w o z d a n i u z H f W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a С I A P j a k i w szeroko
rozesłanych l i t o g r a f owa n y d , materiałach o b r a d ' tegoż
Zgroma
dzenia. '
Możliwe j e d n a k , że z u z a s a d n i o n y c h i poważnych powodów
S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y widział sie z n i e w o l o n y do p o n o w n e g o p r z y
p o m n i e n i a i to z p e w n y m i uzupełnieniami wiadomości zasadniczo
już z n a n y c h .
Z szczególną radością d o w i a d u j e m y się z n r 1, że wreszcie
z początkiem r o k u 1949 zacznie wychodzić « L a o s » , którv wypełni
dotkliwą pustkę powstała w s k u t e k zaprzestania w y d a w a n i a w r.
1946 «M.useion» i «Rechere.hes.».
N i e m n i e j trzeba z. w i e l k i m u z n a n i e m powitać, że inicjaływa,
z którą n a W a l n y m . Z g r o m a d z e n i u wvstapHi członkowie I V S e k
cji С. I . A . P., a t o d r V i r g i l B u r b i r o , p r o f . G. de A p a r i c i o i p . G. H .
�471
R i v i e r e , znalazła l a k szvbka realizacje pracz zwołanie w d n i a c h
9—12 października be, międzynarodowej k o n f e r e n c j i d l a s p r a w
zagadnień b u d o w n i c t w a , względnie o d b u d o w y we i , która się o d
będzie w Rudapew.de. Szczególny n a c i s k w p r o g r a m i e o b r a d kła
dzie sie n a uwzględnienie i w y z y s k a n i e w budownictwie w i e j s k i m
elementów f o l k l o r y s t y c z n y c h . " 2e rzad węgierski udzielił t e m u
przedsięwzięciu daleko idącej pomocy zawdzięcza sie n a t u r a l n i e
w p i e r w s z y m rzędzie M i n i s t r o w i O d b u d o w y i R o b o l P u b l i c z n y c h ,
u J Darvas iak i podsekretarzowi stanu d r Rorbiro N i e n m i e i
e d n a k jest ^ z n a m i e n n y m że koncepcje pr/yjete w r 1047 przez
W a l n e Z g r o m a d z e n i e ' С / 1 \ P sa u z n a w a n e j a k o pożylec/n/
i podzielane nrzez węgierskie" koła'of ic i a l n e 7 dalsze-o c i a - u h i u etvnu d o w i a d u h o n v < e o DOSIOBach w ^ i m z a c i i w y m a n y wv
l a w n ctw ustanowieniu s voemliuw d a s
a ów m l k l m y s t y c z
v d o ł cokraiowró w w Кчп-idzic W l e i soirawie w s r e 4 k i c l i w a
dtmmści^fJ^
Paryż, X V I , A v e n u e ^ K l e h e r H I
D y s k u t o w a n a na' W a h i v m Z g r o m a d z e n i u s p r a w a M i e d z y n a - '
r o d o w y c h A r c h i w ó w M u z y k i ' L u d o w e j w G e n e w i e została należy
cie załatwiona. A r c h i w a pozostają n a d a l w Genewie p o d zarzą
dem prof. E u g e n i u s z a P i t t a r d <i. t v m , że k i e r o w n i c t w o n a u k o w e
obiela С. I . A / P T O rozwiązanie ułatwia i stolnic, prace I X Sekcji
( m u z v k a i tańce) C. L A . P.', oraz wyłonionemu s p e c j a l n e m u k o
mitetowi m u z y k o l o g i c z n e m u który o p r a c o w u j e w l e j c h w i l i j e d
nolite zasady'techniczne zbierania i U w a l a n i a m u z y k i l u d o w e j .
W a ż n a ' jest dalej wiadomość, że Międzynarodowa R a d a M u
zealna uchwaliła przystąpienie do ścisłej współpracy z С. I . A. P.
O b o k krótkich sprawozdań o obeenvm stanie 'badań n a u k o
w y c h w nas/.vm zakresie w L u k s e m b u r g u . B e l g i i , i n a Cyprze,
b i u l e t y n i n f o r m u j e , że w d n i a c h 9 — 1 2 września odbędzie sie
w T u r y n i e piaty Narodowy Kongres d i Tradi-zioni Popolari, a w r e
szcie podaje d a t y i m i e j s c a o d b y w a n i a w r o k u bieżącym m i ę d z y
n a r o d o w y c h kongresów a to n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h { e t n o l o g i c z n v c h w B r u k s e l i i geografii w L i z b o n i e
'
B i u l e t y n n r 2 rozpoc/лпа sie u w a g a m i prof. A r n o l d a V a n
Gcneppa n a t e m a t p o t r z e b y j e d n o l i t e j t e r m i n o l o g i i międzynaro
d o w e j n a u k e t n o g r a f i c z n y c h , ezvm j a k w i a d o m o obszernie z a j m o
wało się o s t a t n i / W a l n e Z g r o m a d z e n i e С I . A. P. D a l e j p o r u
szono t a k bardzo a k t u a l n a sprawę p o m o c y zakładom n a u k o w y m
z n i s z c z o n y m przez wojnę i zwołanej p r z e z U . N . E . S. C. O.
w d n i a 2 6 - 2 9 l i p c a do Paryża k o n f e r e n c j i , której z a d a n i e m s t w o
rzenie światowego k a t a l o g u dolvichczas zebranej m u z v k i l u d o w e j
Treść te uzupełniają krótkie s p r a w o z d a n i a o o b e e n v m stanie b a
dań e t n o g r a f i c z n y c h i ' ełnolo"icznvch w Jugosławii i t d
�472
COMMISSION
I N T E R N A T I O N A L E DES ARTS ET
POPUEAIRES,
TRADITIONS-
której stała siedziba z n a j d u j e sie obecnie w Paryżu, odbvl-a.
w d n i a c h 1 - 5 października 1947 s w o j e trzecie W a l n e Z g r o m a
dzenie.
P r z e d m i o t e m o b r a d była r e o r g a n i z a c j a samej K o m i s j i , p r z e dusikowanie zadań w o b l i c z u z m i e n i o n y c h stosunków p o w o j e n
n y c h , o d n o w i e n i e s t a r y c h i zadzierzgniecie
n o w y c h kontaktów
m i e d z y b a d a c z a m i e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i różnych krajów, a w r e
szcie u s t a l e n i e w s k a l i międzynarodowej współpracy n a u k o w e j .
O d razu trzeba zaznaczyć, że b a r d z o duże j e s t ' z a i n t e r e s o w a
nie d a l s z y m i s t n i e n i e m C. L A . P.'u i o d c z u w a n i e p o t r z e b y stałego
k o n t a k t u i ścisłej współpracy iniędzy n a u k o w c a m i różnych k r a
jów. Znalazło (o swój w y r a z v w ilości krajów reprezentowanych
i iiczeslniezac.vc.li w obradach. Świadczy o t y m i f a k t , że udział
w n i c h wzięli także j a k o o b s e r w a t o r z y p r z e d s t a w i c i e l e V. N . E .
S. C. O. (zastępca generalnego dyrektora, p r o f . Лап T h o m a s i M i s s
Y e n e t l L a w ł e r ) oraz Międzynarodowego B i u r a Pracy ( p a n i M o
reli).
Następujące k r a j e wysiały s w y c h p r z e d s t a w i c i e l i : 1) A n t y l e ,
2) Argentyna';;.?) A u s t r i a , ' 4 ) B e l g i a , ó) B r a z y l i a , (i) W i e l k a B r y
t a n i a / 7) ' Bułgaria, 8 ) Czechosłowacja, 9 ) ' D a n i a , 10) F r a n c j a .
11) Grecja, 12) H o l a n d i a , 13) I r a n , 11) I n d o c h i n y , 15) I t a l i a . .
Ifi) L i b a n , 17) M e k s v k . 18) R u m u n i a , 19) P o l s k a . 20) P o r t u g a l i a , .
21) S z w a j c a r i a , 22) S t a n y Zjednoczone A. P., 23) Szwecja. 21)'Ти,гcja, 25) W ę g r y .
'
'
Niektóre kra je, które biorą udział w p r a c a c h С. I . A. P. z róż
n y c h powodów nie mogły przysłać s w o i c h zastępców, co j e d n a k
zostało uwzględnione С znalazło swój w y r a z p r z v w v b o r r e n o
w y c h władz n a okres 1947—1950. N a d t o w o b r a d a c h brały udział
i nieiktóre osoby, które nie występowały w charakterze delegatów-..
Otwierając Obrady prezes Ć. I . A." P.'u p a n A I h e r l M a r i n u s ( B e l g i a ) przedstawił znaczenie f o l k l o r u d l a a k c j i zbliżenia
narodów. T r z e b a podkreślić, że obranie tego właśnie t e m a t u było
bardzo szczęśliwe. J a k p o w s z e c h n i e w i a d o m o , na ogól mówiąc
w zbliżeniu k u l t u r a l n y m kładziono dotychczas naprawdę główny
nacisk n a w z a j e m n e i n f o r m o w a n i e s i ę ' t y l k o o p e w n y c h p r z e j a
w a c h i osia«niee.iaeh k u l t u r a l n y c h B i a i i o przy t v m p o d uwagę
n p w liter^aWze autorów rzeczywiście n a j w y b i t n i e j s z y c h , l u b
c h w i l o w o najbardziej r o z r e k l a m o w a n y c h a podobnie przedstawia
sie i s p r a w a w i n n y c h działach osiągnięć k u l t u r a l n y c h Na tym
w s z y s t k i m wycisnęły swoje piętno p r z e k o n a n i a i z a p a t r y w a n i a , .
�173
*
J
'l
!
•
i
1
'••
:
v
'
!•
•'
:i
f
: !
4
r
n i e d a w n o powszechne, a i d z i s i a j jeszcze dosyć s i l n i e z a k o r z e
n i o n e , które m o ż e m y określić j a k o e l i t a r n o - i n t e l e k l u a t i s t y e z n e .
N i e wchodząc w wartość obiektywną poszczególnych elementów
lego w s z y s t k i e g o , eo p r z y z w y c z a j o n o się nazywać k u l t u r a jakiegoś
n a r o d u , w przeciwieństwie d o jego f o l k l o r u , t r z e b a j e d n a k p o d
kreślić, że d l a p r a w d z i w e g o i trwałego zbliżenia narodów -które
bez należytego w z a j e m n e g o p o z n a n i a n i e jest możliwe f o l k l o r t a k
często t r a k t o w a n y z p e w n y m lekceważeniem, p o s i a d a n i e n m i e i sze, a n i e r a z n a w e t i większe znaczenie. O b r a z u j e n a m b o w i e m
zarówno duchową, j a k i ' m a t e r i a l n ą kulturę s z e r o k i c h DIRS 11 tł.rodu.
Jest to przecież co innego, aniżeli n a w e t c i e k a w e osiagnięcia n i e r a z małych, l u b większych g r u p intelektualistów. M o r z y
l a k łatwo ulegają złudzeniom, że d a j a w y r a z p r a w d z i w e j k u l t u r y
swego k r a j u . J a k takie nieporozumienie''może u j e m n i e zaciążyć
także i w zakresie p o l i t y k i , tego n a j l e p s z y m d o w o d e m wyobraże
n i a o N i e m c z e c h przed i p o r o k u 1933. T o w s z y s t k o co doszło w t e d y
do głosu z osiągnięciem władzy przez H i t l e r a określano j a k o o d .lępslwo o d ' p r a w d z i w e j k u l i m y n i e m i e c k i e j T v l k o że ta t a k
zwana p r a w d z i w a k u l t u r a była'przede w s z y s t k i m t o w a r e m eksp o r t o w e i cieszącym sie n a rvnini w c w n c l r z n v m b a r d z o o g r a
n i c z o n y m p o p y t e m : Bezstronne'zaś b a d a n i a etnołogiczno-hutor v r v n e na każdym n i e m a l k r o k u w v k a z v w n l v że k u l t n r a т я ч i I n
b i z w v J l e d u n a w e ) n a różnice ' w s t o p n i u wykształcenia p r z e d s t a wiała % r S o l a inaczej
w\«szuucenia p r z c u s i a
Poza prezesem M a r i n u s e m porusza! także to z a g a d n i e n i e o d nośnie zresztą t y l k o do jednego działu, d a w n y prezes С. I . A. P/u
prof, d r O t t o L e h m a n n . N i e mogąc osobiście uczestniczyć
w o b r a d a c h przesłał Z g r o m a d z e n i u swoje u w a g i i sugestie p t .
« Znaczenie i wartość s z t u k l u d o w y c h w życiu m i e W ™ a r o d o w v i n ,
( L m r p o r t a n e e et la y a l e u r d e A r t P o p u l a i r e d a m l a y i e I n t e r n a
tionale).
Zresztą trzeba t u nadmienić, że p o d t v m w z g l ę d e m n i e i s t
nieje różnica zapatrywań w łonie С. I . A. P., której obowiązujący
statut, a r t . 2 wyraźnie p o w i a d a : « G ł ó w n v m с e ł e m j e s t p i o¬
wad zenie
badań
porównawczych
nad 'obycza
jami i z w y c z a j a m i
ludów, j ак 'rów n i eż miedzyn a r o d o w a k o o r d y n a c j a badań
e t n o g r a f i c z n y c h
i f o Lk 1о г у s t y c z n у с h. W o g ó l n o ś c i z m i e r z a
ona
( K o m i s i a) w t у m z a k r e s i e
do r o z w i j a n i a
W Z 'diemneeo
z r o z u m i e n i a
sie ludów
przez
odslan i a n i e w s p ó l n y c h p o d s t a w c y w i l i z a c j i i 7 <м> d ności
/Msadniezvch
d'! żeń
człowieka.
�474
W r e f e r a t a c h , w y p o w i e d z i a c h i r e z o l u c j a c h znalazła pełny
w y r a z szerokość c e l ó w " С I . A . P.'u, dotychczasowe poważne osią
gnięcia i konieczność uzupełnienia d a w n i e j s z y c h ujęć różnych z a
gadnień. N a d t o zwrócono uwagę i n a n o w e p o t r z e b y , j a k i e p o w o
d u je z r e o r g a n i z o w a n i e
pracy w odmiennych, a pod n i e j e d n y m
względem n o w y c h w a r u n k a c h p o w o j e n n y c h .
S a m e r e f e r a t y i bodące i c h w y n i k i e m rezolucje można bv
podzielić n a : a ) s p r a w y o c h a r a k t e r z e o r i e n t a c y j n y m , b ) d o t y
czące zagadnień o r g a n i z a c y j n y c h , c) m e t o d o l o g i c z n y c h , a w r e s z c i e
d) problemów s p e c j a l n y c h
'
Duża uwagę poświecono w czasie Z g r o m a d z e n i a
informa
c j o m d o s t a r c z o n y m przez członków С I . А. P., a które d o t v c z v l v
badań f o l k l o r v s t V e z m c h i e t n o g r a f i c z n y c h w poszczególnych k r a
j a c h . Uwzględniono ' t a k ż e z m i a n y , j a k i e zaszły o d r o k u 1940,
a w r e s z c i e " i s t r a t y p e r s o n a l n e i' rzeczowe s p o w o d o w a n e p r z e z
wojnę. Dalsze z b i e r a n i e i uzupełnianie odnośnych d a n y c h z a l e
cono S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u , który pozostaje p o d "energiczi r v m i w y i r a w n v m ; k i e r o w n i c t w e m pana
d ouк id e
N i c w v m a - a omówienia konieczność stałe-o Gromadzenia w e l k i c h materiałów i n f o r m a c y j n y c h przez S e k r e t a r i a t
Genialny
W l e n t y l k o przecież snosób inożna umożliwić w s z v s l i k i m człon
k o m d o k ł a d n ą , a d l a i c h ' p r a c niezbędni} orientację.
vVvra7i.-m powszechnego o d c z u w a n i a
tej
polrzeby
bvla
i u c h w a l o n a l e z o h i c j a treści następującej: «C. i . A. P. s t w i e r d z a ,
że m i m o w s z y s t k i c h w v s i l i k o w , " j a k i e zostały podjęte od
c h w i l i ukończenia w o j n y , celem z e b r a n i a wiadomości o " p r a c y
n a u k o w e j w l a t a c h 1940—45, zebranie t y c h i n f o r m a c j i pozostaje
i n a d a l j a s k r a w o niewystarczające w zakresie e t n o g r a f i i , f o l k l o r u
i nauk pokrewnych;
że p u b l i k a c j a zbiorów, b i b l i o g r a f i i r e t r o s p e k t y w n e j r o z p o
częta w r o k u 1945 z i n i c j a t y w y Międzynarodowego Urzędu M u
zeów, z współpraca С. I . A.* P. została p r z e r w a n a , o i l e c h o d z i
o cześć e t n o l o g i e z n a .
W o b e c lego w z y w a sie Zarząd i S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y do
ożycia w s z e l k i c h właściwych środków celem p o n o w n e g o p o d j ę
cia tej pracy.
W z y w a sie p r z y t v m w s z y s t k i c h członków С. I. A. P., j a k
również i n s t y t u c j e e t n o g r a f i c z n e i f o l k l o r y s t y c z n e , b y zechciały
udzielić j a k n a j d a l e j idącej p o m o c y celem " z a p e w n i e n i a p o w o d z e
n i a ternu n o w e m u wysiłkowi.
Korzystając z Lej sposobności p r z y p o m i n a sie konieczność,
stałej wymiany publikacji i wiadomości
biblio-
�475
g r a f i c z n y c h pomiędzy członkami С. I . A. P. oraz k r a j o w y m i ,
zainteresowanymi instytucjami.
"
W r e s z c i e zaleca sie S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u z o r g a n i z o
w a n i e w l v m c e l u o d p o w i e d n i e g o •biura, oraz u p r a s z a sie o p o
m o c o r g a n i z a c j e międzynarodowe, których p r o g r a m p r z e w i d u j e
działalność w i v m z a k r e s i e . .
'
I n n a sprawę dotycząca k o n c e n t r a c j i materiałów i n f o r m a c y j
n y c h , celem łatwiejszego i c h uprzystępnienia w s z y s t k i m z a i n t e
r e s o w a n y m poruszył p r o f . С. B r a i ł o i u ( R u m u n i a ) . C h o d z i
m i a n o w i c i e o Międzynarodowe A r c h i w a M u z y k i L u d o w e j , które
p o m y ś l i d a w n i e j s z y c h starań С. I . A. P. zostały s t w o r z o n e ' w r o k u
1943 n a p o d s l a w i e specjalnego s t a t u t u i umieszczone w M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w Genewie.
Powzięto następująca uchwałę: «С. I . A. P. zważywszy, że
s t w o r z e n i e w r o k u 1943 Międzynarodowych A r c h i w ó w M u z y k i
L u d o w e j p r z v M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie, s t a n o w i r e a
lizacje p r o j e k t u , który zaliczył do p r o g r a m o w e j działalności С. I .
A. P . ' u już K o n g r e s ' o d b v l v w r . 1928 w P r a d z e , p o c z u w a sie do
obowiązku wyrażenia podziękowania twórcom A r c h i w ó w , j a k n i e
m n i e j władzom m i a s t a i k a n t o n u G e n e w y , których p o m o c umożli
wiła .to t a k ważna realizację.
Z w a ż y w s z y z d r u g i e j s t r o n y , że te A r c h i w a sa przeznaczone
do n i e s i e n i a i s t o t n e j ' p o m o c y p r z v b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h
i f o l k l o r y s t y c z n y c h , j a k n i e m n i e j w p r a c y S e k c j i M u z y k i С. I .
A. P.... p r z y j m u j e sie do wiadomości, życzenie wyrażone przez
założycieli A r c h i w ó w Międzynarodowych M u z y k i L u d o w e j , p o d
d a n i e i c h władzy С. I . A. P.
W o b e c tego p o s t a n a w i a sie przyłączenie t v e h A r c h i w ó w do
С. I . A. P.'u i poleca Zarządowi u r e g u l o w a n i e w p o r o z u m i e n i u
z k i e r o w n i k a m i .Archiwów warunków Lego przyłączenia i za]>ewnienia ich w y k o n a n i a * .
W ś r ó d s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h duża uwagę zwrócono n a
s t w o r z e n i e p o m o c y t e c h n i c z n e ] ' z e s t r o n y С. I . A . P.'u w o r g a n i
z o w a n i u badań
folklorystycznych
i etnograficznvch w krajach,
które jeszcze n i e posiadają o d p o w i e d n i c h własnych
instytucji.
Oprócz tego z a s t a n a w i a n o sie n a d sposobem z o r g a n i z o w a n i a p o
mocy d l a i n s t y t u c j i b a d a w c z o - n a u k o w v e h , które ucierpiały w s k u
tek w o j n y .
Z a g a d n i e n i e m p i e r w s z y m zajęli się s p e c j a l n i e p. M e h d i
B a r k e c h l i ( I r a n ) i prof.' F . D e A p a r i z i o
(Argentyna).
D r u g i e , podkreślając, że jest o n o b a r d z o a k t u a l n e i ważne,
przedstawili prof, dr O s h a n A l i s b a h ( T u r c j a ) , prof. F. D e
�(70
A p a r i с i о,
prof. S i g u r d
H г i x o n ( S z w e c j a ) , prof. S t .
К у r i a , k i d i s ( G r e c j a ) , dx I . C. P e a t e ( W i e l k a B r e t a n i a ) , p r o L
d r A n d r z e j M e l i с h e r c i k (Czechosłowacja), d r H a n - V i F е n g ( C h i n v ) i p r o f . К. P. С h a 11 o p a d h v a v ( I n d i e ) .
P o s t a n o w i o n o , powierzając t e c h n i c z n e wv-konanic S e k r e t a r i a
t o w i G e n e r a l n e m u , zebrać z w s z y s t k i c h krajów dotkniętych s t r a
t a m i w o j e n n y m i d a n e dotyczące'szkód w z b i o r a c h , urządzeniach
i l d . Równocześnie postanowiono, że wszyscy
członkowie m a j a
zgłosić w j a k i m s t o p n i u m o g l i b y ze s w o i c h zasobów przyjść z p o
mocą p o s z k o d o w a n y m .
B a r d z o w i e l e u w a g i i referatów poświecono
zagadnien i o m m e t o d o 1 o g i с z n у m . Stanowią one bezwzględnie n a
der poważny d o r o b e k o b r a d i p o w i n n y zostać dokładnie osobno
rozważone. Nie jest to m o ż l i w e w krótkim s p r a w o z d a n i u , którego
celem jest p o i n f o r m o w a n i e o p r z e b i e g u W a)nego Z g r o m a d z e n i a .
Sadzę n a w e t , że w s z y s t k i e r e f e r a t y tego działu p o w i n n y b v zostać
przełożone n a język p o l s k i , co ułatwiłoby dokładne zazna j W . e n i e
się z treścią i u m o ż l i w i ł o szersza i bardzo c e l o w a i potrzebna d y
skusję.
T
Prof. R a f a ł
C o r s o ( N e a p o l ) m ó w i ł na temat «Pożytku,
j a k i b v osiągnięto przez s k o o r d y n o w a n i e różnych zapatrywań d o
tyczących z a k r e s u i p r z e d m i o t u folkloru» ( U t i l i t e d ' u n e c o o r d i n a
t i o n des d i f f e r e n t * p o i n t de vue c o n c e r n a n t ]e d o m a i n e e l 1'objet
d u f o l k l o r e ) . P r z s ^ o m i n a m , że p r o f . Corso jest n i e t v l k o w y b i t
n y m u c z o n y m , ale i r e d a k t o r e m t a k b a r d z o cenionego * F o l k l W » .
Cieszący sie w i e l k a powszechną p o w a g a
A r n o l d
Van
G e n u е р ( F r a n c j a ) poruszył sprawę-konieczności u s t a l e n i a m i ę
d z y n a r o d o w e j t e r m i n o l o g i i n a u k e t n o g r a f i c z n y c h (Necessite d W
t e r m i n o l o g i e " i n t e r n a t i o n a l e d a n s les Sciences' c l h n o g r a p h i q u e s ) .
D o k t o r P. J . M e e r t e n s
( H o l a n d i a ) zgłosił
uchwalona
przez z e b r a n y c h rezolucje o «Konieczności przyjęcia p e w n y c h r e
guł międzynarodowych" dolvcsaeyeh układania atlasów e t n o g r a ПгагуеЬ».
Z a g a d n i e n i e m s p e c j a l n y m zajął się p a n M . V. U. S a v c e
(Manchester), a m i a n o w i c i e etnografia .ekologiczna., czvii do
mową i z o r g a n i z o w a n i e m d l a odnośnych badań współpracy m i ę
d z y n a r o d o w e j ( E t h n o g r a p h i c «ecco)og'ique» o u d o m e s l k p . e 'et c o l
laboration internationale).
P. M a r c e l M a g e t ( F r a n c j a ) w v s l a p i l г r e f e r a t e m określo
n y m j a k o « U w a g i wstępne, .które dotyczą M e t o d i T e c h n i k i p o
szukiwań e t n o g r a f i c z n y c h * (Mćthodes' et t e c h n i q u e s dans la r e
cherche ethnogYaphique. T r a e a i l d ' E ' q u p e etc... T e c h n i q u e s : des-
�+77
.мп, p h o t o g r a p h i c , f i l m , d i s q u c , n o t a t i o n p h o n o l i q u e s n o t a t i o n e h o r e o g r a p h i q u e . d o c u m e n t a t i o n etc.).
D a l e j nalezv Lulaj wspomnieć o ż y w e j d v s k u s i i , j a k a sie w y
wiązała odnośnie projektów i p o t r z e b w y d a w n i c z y c h , oraz w y
mianę m v s l i w p r z e d m i o c i e o r g a n i z a c j i p r a c v n a u k o w e j i l d .
Wśród z a g a d n i e ń
s p e c j a l n y c !>,' którym się z a j m o
w a n o , n a p l a n p i e r w s z y wysunęła się s p r a w a urządzenia w r o k u
1952 Międzynarodowej W y s t a w y S z t u k i L u d o w e j w B e m i e . Sama
m\śl b v i a już skonkretyzowaną w токи 1931 i t o p r a y u d z i a l e
ówczesnego sekretarza T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o p r o f . U . J . K .
dr. A d a m a F i s c h e r a . Podjęta podówczas przez С. I . A . P.
i n i c j a t y w a została w szeregu krajów p r z y c h y l n i e przyjęta i r o z
poczęto k r o k i wstępne. W y b u c h w o j n v u n i e m o ż l i w i ł
realizacje
lego pożytecznego i celowego z a m i e r z e n i a .
Obecnie i s t n i e j e u z a s a d n i o n a n a d z i e j a , że sie to u d a . W ł a
dze k a n t o n u i m i a s t a B o r n a śluza p r z y t y m p o t r z e b n a pomocą. D l a
uniknięcia nieporozumień trzeba jednakowoż zaznaczyć, że W y
stawa jest pomyślana bardzo szeroko i b y n a j m n i e j n i e o g r a n i c z a
sie do s a m e j s z t u k i l u d o w e j . W skróceniu p o d a j e m y t u t a j rezo¬
lucję p r z e d s t a w i o n a przez p . D a n i e l a B a u d-JJ о v v, prezesa
Szwajearskeigo
K o m i t e t u N a r o d o w e g o S z t u k i L u d o w e j : «C t
A P stwierdzając, że e t n o g r a f i a i f o l k l o r nadają sie w sposób
w v j a i k o w v do o n a n i z o w a n i a w y s t a w i międzynarodowych m a
n i f e s t a c j i ' które by w sposób bezsprzeczny
w'vkazvwalv pokre
wieństwa i a k i e ' i s t n i e i a m i e d z y r ó ż n y m ' i
formami
c y w i l i z a c j i
a równocześnie sadzać' że m o - a one f w y s t a w i )
także .łużyć p o t r z e b o m badań e t n o g r a f i c z n y e h " i f o l k l o r y s t y c z
n y c h "ż\-wiac n i d t o nrzeświadczenie^że te«o r o d y n u i m n i f e s t a c e '
nieuz'vn^
szeroka nubhczność
X n o ^
w n ^ i
w v ^
w C
e
wVsoktei
т ™ ve i I i i do we i
pod auspicjami О I A P
wtrlości
wilio"
l ! I r i n i i i h sie o d b v ć
Z l e r a sie z a t e m Zarządowi: p r z y g o t o w a n i e p l a n u w v s l a w v
i manifestacji o charakterze etnograficznym i folklorystycznym...
który mógłby zostać w niedługim czasie p r z e d s t a w i o n y z a i n t e r e
sowanym' instytucjom...
W r e s z c i e upoważnia się Zarząd, o ile będzie uważał to za
potrzebne do u t w o r z e n i a specjalnego K o m i t e t u , którego z a d a n i e m
b y było z b a d a n i e i z r e a l i z o w a n i e różnych związanych z w y s t a w a
projektów*.
'
'
'
'
�-178
O b o l i w v s t a w y p o d o b n e m u c e l o w i m a j a slużvć m i ę d z y n a r o
d o w e festiwale m u z y k i , tańców i w i d o w i s k f o l k l o r y s t y c z n y c h . T e n
p r z e d m i o t referowała t a k szczególnie w t y m zakresie k o m p e t e n t n a
dr E l ż b i e t a B u r e l i e n a 1, przewodnicząca O g n i s k a S z t u k i
L u d o w e j w N o w y m J o r k u i K o m i t e t u N a r o d o w e g o Sztuk L u d o
w y c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h A. P.
W ś r ó d tematów s p e c j a l n y c h p o m s z i m v r h n a Z g r o m a d z e n i u
n i c można pominąć m i l c z e n i e m szczególnie o r y g i n a l n e g o r e f e r a t u
dr V i r g i l B o r b i t o , p o d s e k r e t a r z a s t a n u M i n i s t e r s t w a Robót
P u b l i c z n y c h ( W ę g r y ) , p o d tytułem ^Doświadczenia z a r c h i t e k t u r a
chłopską p r z y o d b u d o w i e w s i , i w y w o d y p . G. H . R i v i e r ( F r a n c . j a ) p l / . R o i a folkloru w odbudowie wiejskiej..
O i l e c h o d z i o o r g a n i z a c j e wewnętrzna C. 1. A. P. to p r z y
jęto podział n a 10 s e k c j i f a c h o w y c h , wyposażonych w duża s a
modzielność. Sa one następujące: 1. B i b l i o g r a f i a , 2. T e o r i e ogólne,
M e t o d o l o g i a , T e r m i n o l o g i a , 3. Muzea, Z b i o r y , A r c h i w a , Ośrodki
materiałów i n f o r m a c y j n y c h
4. M i e s z k a n i e , ' praca
technologia
Ó. Społeczeństwo r e l i g i a ' p r a w o 6 L i t e r a t u r a 7 S z t u k a d r a m a
t y c z n a i zabawv 8. S z t u k i p i e p r z n e i d e k o r a c y j n e
kostiumy
У. M u z y k a i taniec, 10. W y s t a w y , ' m a n i f e s t a c j e p u b l i c z n e i f e s t i
wale.
Zarząd Główny n a o k i es 1917—1951) w y b r a n o w składzie n a
stępującym: prezes h o n o r o w y prof, d r O t t o L e h m a n n , prezes S a l
v a d o r de M a d a r i a g a . d r u g i prezes ( P r e s i d e n t - a d j o i n t ) A l b e r t M a r i n u s , v i c e - p r e z e s f prof. L u d w i k da Ga m a r a Cascudo. p r o f . К. P.
Chattopadhvav, dr Duncan E m i i c h . prof. Sigurd E r i \ o n . d r T L
Y u a n . Członkowie: Naji A l A s i l , p r o f . M a r i u s z B w b e a u . P. D a n i e l
R a u d - B o v y , p r o f . C. B r a i l o i u , d r A l f o n s C a r r i z o , p r o f . K a r o l C n o
tek p r o f Mendes Correa p r o f Rafał Corso P P i o l r L u d w i k D u c h a r t r e , p. Searnus O'Du'ilearga p r o f . A r n o l d V a n Gennep, prof,
d r W i k t o r G c r a n i b , p r o f , d r L e o n H a l b a n , p r o f . M e l v i l l e , i. H e r skowilis m o f P e r s i v a l R K i r h v n H a m i t KOS-ЭУ nro'f I я w i n
lajflm p r o f ' c
V a n d c r ' ł ecu w ' p r o f A i v W e i L i n < b l o m p r o f
V T Mcndoza ,чоГ G F a i r W
l-im-bous' p VY J
P h i l Ł
P ' E B
RcKli-iVuez » V 1' s i v e e i r o f I Sedar W h n r
Z f
d r A d o l f Spamer
P
1
Upoważniono Zarząd do uzupełnienia swego składu po p o
r o z u m i e n i u się z właściwymi c z y n n i k a m i niektórych krajów j a k :
Z w i a a a k R a d z i e c k i , F i n l a n d i a , Jugosławia. E g i p t i J a p o n i a . S e
k r e t a r z e m G e n e r a l n y m pozostaje p. E . F o i m d o n k i d i s .
�479
KONGRES NAUK
ANTROPOLOGICZNYCH I
NYCH
Bruksela
ETIOLOGICZ
15—23 s i e r p n i a 1<Ш.
I I I sesja K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i e z i i v c h zgromadziła w B r u k s e l i p o n a d 200 p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i
г całego świata, głównie z E u r o p y i A m e r y k i .
I ^ z e w i d z i a n e bvlv sekcje: antropologiczna, p r e h i s t o r y c z n a ,
e t n o l o g i i A f r y k i , A z j i , A m e r y k i , O c e a n i i , E u r o p y , m e t o d o l o g i i , so
cjologii, muzykologii, sztuki "pierwotnej, l i n g w i s f v k i i fonetyki. D l a
b r a k u dostatecznej ilości zgłoszeń referatów do niektórych s e k c j i ,
k i l k a z n i c h n i e zostało w y d z i e l o n y c h . Odpadła w ten sposób sek¬
cja inuzeologii, co można wytłumaczyć s p e c j a l n y m kongresem
muzeolosów.' j a k i odbył sie w ' c z e r w c u ' w Paryżu, i odpadła r ó w
nież sekcja e t n o l o g i i e u r o p e j s k i e j co j a k na k o n - r e s odbywający
sie w E u i o n i e iesl o b j a w e m dość с e k a w v m Z a g a d n i e n i a e u r o
pejskie nie sa p r z e d m i o t e m zainteresowań etnologów / E u r o p y
z a c h o d n i e j poza n i e l i c z n y m i wyjątkami
specialittów zaś t y c h
zagadnień z E u r o p y środkowej i w s c h o d n i e j ' było n a k o n - r e s i e
zafedwie k i l k u .
•—
i
.
Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziła sekcja m e t o d o l o g i i . Z w ł a
szcza referal v. d y r e k t o r a Musee de P H o m m e w Paryżu, prof. Л.
L e r o i - G o u r l i a n . p t . *Les ( r a v u u x d u centre de d o c u m e n t a t i o n et
des recherebes prehistoriques*. Zgromadził o n n a d z w y c z a j liczne
a u d y t o r i u m , które z z a c i e k a w i e n i e m słuchało prelegenta, oraz
oglądało wyświetlana jednocześnie krótkometrażówkę z p r a c w y
kopaliskowych przeprowadzanych pod kierunkiem 'prof. L e r o i G o u r h a n w grocie des F u r t i n s , Berze L a Y i l l e . P o n a d t o r e f e r a t
prof. M . S. I l e r s k o v i t s ' a ze Stanów Zjednocz, n a t e m a t : «Ethnohistory a n d the s t u d y of c u l t u r a l d y n a m i c e * w v w o l a l ożywiona
dvsku'sje zwłaszcza co do wyciągania wniosków z podobieńsw
kulturowych Bardzo c i e k a w y ' p o d względem ujęcia i świetnie
w\-4oszonv i>vl referat d y r e k t o r a Musće du Con«o B c b * w B r u
kseli p r o f d r F r ' Olbrerht's'a o sztuce w K o n « o R e W i j s k i n r
<<LeU.de de Г-irt n l a s t i a u c d u C o n " o " B e l * e - methodes -t resułl a h » w r a z z V zeźroczami pięknych okazów - ł o w n i - s z t u k i B a lubViBakuba
'
^
Na ogół r e f e r a h miały c h a r a k t e r a n a l i t y c z n y , t y l k o n i e l i c z n e
nawały s y n t e t y c z n e ujecie ' t e m a t u . Wśród n i c h wyróżnił się p o l
ski referat d r . P i o t r a Śzinagel-Radwańsikiego ( B r u k s e l a ) p t . : «P,roblemes des syntheses de Ja science de l ' h o n i m e ( d e l a necessite
et du but de lantbropologie s,vnthelique>. Prelegent został z a -
�480
pioszonv
do wygłoszenia
go w u n i w e r s y t e c i e
w
Londynie
i w Hadze.
•
'
Prócz w y ż e j
wymienionego
prelegenta
z Polaków
byli
obecni:
ks. p r o f . Rosiński z W a r s z a w y ( r e f era I: « H e r e d i l v o f eve a n d
h a i r colour i n m a n . ) ;
p r o f . K . S i o l v h w o z K r a k o w a (ref.: 1. « L e l a l c o n l e m p o r a i n
et le d e v e l o p p e m e n l de l ' a n t b r o p o l o g i e e n P o l o g n e » , 2. Q u e s t ce
que l e s t le type on f a race anlbiropologique?»);
prof. T . " S u l i m i r , s k i z L o m d v n u (ref.: 1. «Some r e m a r k s o n
the S c y t h i a n e x p a n s i o n i n E u r o p e a b o u t 500 B . C.», 2. . M i x e d
B r i t i s h - P o l i s h m a r r i a g e s a n d t h e p r o b l e m of m a t r i m o n i a l selec
tion);
d r .1. T u w a n ó w n a z Paryża (ref.: - E x p o s i t i o n des c o l l e c t i o n s
e l h i m g r a p h i q u e s dans u n m n s e e » ) ;
p r o f . Falckówna z K a l k u t y .
Oprócz referatów cześć n a u k o w a k o n g r e s u stanowiło n a d a
w a n i e ph-t i pokazy f i l m ó w e t n o g r a f i c z n y c h . S t r o n a d o k u m e n i a m a
t y c h filmów była " n a średnim p o z i o m i e . F r a g m e n t y jednego z a
g a d n i e n i a n i e b v l v z sobą powiązane l u b leż niewspółmiernie, do
s w e j r o l i . p r z e d s t a w i o n e D o b r a bvła krótkometrażówka k a n a d y j
ska o obróbce k a m i e n i a : uwypuklała poszczególne e t a p y t e j t e c h
niki.
K o n g r e s u r o z m a i c o n y bvł przyjęciami przez o f i c j a l n e c z y n
n i k i b e l g i j s k i e , p r z y c z y m n a j e d n y m z n i c h odbyła sie uroczystość
d e k o r a c j i nestora n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h i e t n o l o g i r z n v c h , ' prof,
dr. H . Ś. F l e u r e z L o n d y n u , o r d e r e m L e o p o l d a , j a k o w y r a z u z n a
nia rządu b e l g i j s k i e g o " n i e t v l k o d l a uczonego, ale i * d l a n a u k
przez n i e g o r e p r e z e n t o w a n y c h . D l a muzykologów c i e k a w y m było
usłyszenie w kościele k a t o l i c k i m p r z y a k o m p a n i a m e n c i e ry
t u a l n e j m u z y k i murzynów B a n t u .
Organizacja kongresu pod k i e r u n k i e m sekretarza general
nego, prof, d r . ' F. O l b r e c h l s ' a , b v l a doskonała. D b a n o nie t y l k o
o pożytek n a u k o w y , ale i o przyjemności uczestników k o n g r e s u .
Do najwartościowszych r o z r y w e k należał n i e c h y b n i e k o n c e r t k u
rantów w katedrze w R a l i n e s .
Dr Janina
Tuwanówna
28 K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W Y
AMERYKANISTÓW
( X X V I Ib- CONGRftS I N T E R N A T I O N A L D E S
AMfiRICANlSTES)
O d 24 do Ж) s i e r p n i a 1917 r. o d b v l sie w Musee de 1'Homme
w P a n żu 28 z rzędu a p i e r w s z y p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynaro-
I
�481
d o w y A i i i e r v k a n i s t o w , z o r g a n i z o w a n y przez P. Rivet, dvreklora
Musće de Г Н о ш т е i p r e z y d e n t a tegoż kongresu. Dzięki s t a r a n i o m
K o m i t e t u Organizacyjnego i nader p r z y c h y l n e m u u s t o s u n k o w a n i u
sie władz kongres ten miał, m i m o p o w o j e n n y c h t r o s k i kłopotów,
p r z e b i e g n a d z w y c z a j wspaniały. Uczestnicy" kongresu w l i c z b i e
około 200 z e u r o p e j s k i c h i pozaeuropejskich krajów byli z a c h w y
c e n i n a d z w y c z a j n a gościnnością gospodarzy.
25 s i e r p n i a w sali K i n a w M u see. de Г Н о т т е nastąpiło u r o
czyste o t w a r c i e k o n g r e s u w obecności władz państwowych. O god«.
15 odbyło się p l e n a r n e posiedzenie. gdizie ukonstytuowały się 4
sekcje ' n a u k o w e
mianowicie:
archeologiczna,
antropologiczna,
l i n g w i s t y c z n a i ełnologiczna, i gdzie nastąpi! wybór prezydentów
i sekretarzy w s p o m n i a n y c h sekcji. W e w t o r e k rozpoczęły sie p o
siedzenia poszczególnych sekcji i to o d d z i e l n i e P r z e b i e g ' prac b y l
następujący: Codziennie były d w a p o s i e d z i e n i a : o godz 9 3 0 i o 15
godz Każde posiedzenie trwało •> 4 d z i n v po 90 m i n u t o w y c h r e
p e t a c h następowali d y s k u s j a W c h w i l a - h w o l n y c h -oście b y l i
serdecznie p o d e j m o w a n i ' orzez gospodar/v
którzy s t a r a l i sie
o u r o z m a i c e n i e i pożądane o-lrreż^ie P u n k V n i u k u l m i n a c y j n y m i
były ' r r z y i c e i a l u t n i k ó w kongresu or/ez P r c z v ' e n t a R e ' i b l i k i
p' V i n W n " КиххЪ w pałacu F l v s e l ' p r z e z H o r ' ^
.
3
W n i b i ć \-»tionile w P a h l R >mbiun
ОДУ n r / > , l i
, 1
!icv w H o t e l de V i l b Poz-i' t v n
™ i / ó ™
do pieczar p n ; h i s t o r y c z , r y c A
"
° ^ "
- »
- *ш
а
Л
1
/
ю
1
l
L k , t
ł
l
i
e
u
k
l
W sobotę nastąpiło z a m k n i e c i e k o n g r e s u . N a p o s i e d z e n i u
p l e n a r n y m o godz. 10 o d r z r l a n o s p r a w o z d a n i a z prac poszczegól
n y c h sekevj. do których dołączyła sie d y s k u s j a . N a p a s i e d z ^ n i u
końcowym o godz. 15, poza 'różnymi ' i i m v m i s p r a w a m i , o b r a d o ¬
w a n o też nad' sprawą przyszłego Kongresu
Międzynarodowego
A m e r v k a n i = '['>w. Ponieważ o zaszczvt l e n " ubiegaj a s i e ' B o g o t a ( K o
l u m b i a ) Sao P a u l o ( B r a z y l i a ) i N e w Y o r k p r ^ I o ^.rawę o d d a n o
do rozstrzygnięcia K o m i t e t o w i O r g a n j z a r y j n c i n u K o n - r c s u który
po u w ^ e i b r i e n i u w s z e l k i c h d a n y c h ' w y z n a c z y m i e l c e ' i czas
przyszłego' k o n s r e s u .
T e n p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynarodowy A m e r v k a n i s t o w .
który zgromadził e k o l o 2 0 0 uczestników z całego świala i klórv
sie o d b v l w atmosferze szczerej przyjaźni i w z a j e m n e g o z r o z u
m i e n i a , zadokumentował potrzebę "współpracy i w y m i a n y w d z i e
d z i n i e w i e d z y . Najpoważniejsza liczbę uczestników kongresu, r o
z u m i e sie. p r z e d s t a w i a l i sami gospodarze. F r a n c u z i z P. R i v e t n a
czele, który dzięki r o / l c d v m znajomościom o s o b i s t y m z p r z e d s t a
w i c i e l a m i władz p a n s t w o w v e h u l a ! w i l gościom z a g r a n i c z n y m f o r
malności p a s z p o r t o w e i d e w i z o w e ; toteż uczestnicy k o n g r e s u z żaLud, T. X X X V I I I
31
�482
lem przyjęli wiadomość z ust jego na posiedzeniu końcowym k o n
gresu, że ze względu n a podeszły wiek ustępuje z urzędu dyrektora
Musće de 1'Homme i profesury" Przedstawiciele A m e r y k i "Północ
nej i Południowej byli n i e l i c z n i ; brakowało przede w s z y s t k i m k o
ryfeuszów amerykańskich. S t a n y Zjednoczone b v l v reprezento
w a n e przez Magiret Mead i Alfreda Metraux, Argentyna przez
Aparieio, K o l u m b i a przez F r i e d a i S i l v a C e l i s również i inne
kraje pozaeuropejskie wysłały s w y c h przedstawicieli Z krajów
E u r o p y zasługują n a uwagę przedstawiciele F r a n c j i - R a u l d ' H a r c o u r l i Crcoui-MonLforP RaHestems ojciec i svn ( H i s z p a n i a ) de
Goeje ( H o l a n d i a )
Birket-Sniith ( b a d a )
Izikowiłz
{Szwarc
HŁssink Kulischer ( \ i e m e y ) Kormers i Gusinde ( \ u s t « i a / s u e i s o / f > i c l s e h v G a b u s Saaie i S c h m i d t W ( S z w a i c a r i - O P m f
S c h m i d t o w i " nestorowi' etnolo-ów
n o w i e r z o n t Ь ш
rowe W r e s u bv u c z c i ć T a s ^
e In о I ' H z l / i i
jego'80-lecia. ' "
^
»
P°«"
unoio n
oKazji
m
x
o n e
0
Fryburg, Szwajcaria.
Dr
W.
Saake
�781
•
n k ' i i s z Sewervn, Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo, rzeźba, g r a f i k a .
Katalog wvslawv. Kraków 1918 |H. Blumówim)
•seglad SorjologicriiY, K w a r t a l n i k Pol. I n s l y l u l u Socjol. T . V I U - I X .
Lód* 194fr-47 'l A Kułrrcbiaiika i I. Turimii|
deuda-rz dla Mazurów Instytut Mazurski. Koczu. X V I I (!947j, roctti.
X V I I I H94SI (J. G.)
m i a n Reinfass. Z a g a p i e n i a i p o t r z e b y etnograł ii na Śląsku Środko
wym i Dohivm. I n s t y t u t Śląski. Katowice W r o c ł a w 1947 (J. G.)
aria Z n a m i e r o w A a - P H i f f e r o w a ,
Ochrona zabytków kultury ludowej.
P o r a d n i k . C e n t r a l n y Imslvlut K u J l n r v . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . .
M I Nasz, Opole. Bibl. A r e h c o l o s k z j i a . Wrocław 1947 (R. Reinfussl .
anisław Hosnonri, Sion i polr«4>v językoznawstwa pot. na Śląsku « •
ж к о М п т м uwagi. D o b u - o śląska. I n s t v t u t Śląski. K a t o w i c e —
Wrocław'1947 ...I O',
.*.
'
'
b i o g r a f i a w Z. S. R R iSowełskuja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 11148. w v d .
p r z e * Akademia N a u k w Z Ś. R. R.| (Z. Malewska)
i r o d n p i s u v Sboi-nfk, Casopis Nsmidopwncho O u t n i r u Malice Slovenskćj. Koczn. V I — V I I zesz 1--2 i 3—4 11945—194Й1, roczn. V I I I
il947*. z*-sz. 1 i •>. Turr-zaiiski Św. Man-in i.T. Reychman) . . . .
i r m J o u i s n v Sborofk, Casopis X o r n d o p i M i e h o O d b o r u Mat ice S l n w n skej. Коси,. V I I . ws/.. 3, r. 1947
•alior та S l r a i K s k a , Zivotkv a k a b a l k v slovenskveh kraju [Z. Ma¬
i. wsku
' e j l i w s k k wvda.wnklw» e l n n g r n f i c z n * z lat 1945 - 1 9 4 7
lU-vctimani
itova-n liavazzi, Pregled Ktmograf i je Hrvala. Zagreb 1940 |S. P k i ) ..
•ilhelm S c h m i d t . Rajsseu i n u l V o l k e r in Vorgeschicbtv a m i Gesehiclite
das Atvervrvlandes. L u c e r n a J946 li. Bulanda Т. Jr'.
nun I i I.atcruneusi (PubJicaziime del P o n l i i i z i o Museo
Missionary
[ • t i m l o g k o i . l o i n X I , w y d a n y w r. 1947 l b . H a l b a n i
Им-rl M a r i u u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1911 ' L . H.i
(udia Keim.ica — revue dv Unguis:!kpie et d V t h o o l o f p c fin-noises. Т. V.
H e l s i n k i 1947 (T. Mi-U-wsk.il
ohert \V. E r i c h . Some Recent T r e n d s in C u l t u r a l Anthropology, Archaeoloav a n d Physical A n t h r o p o l o g y
ohn R. S w a n i o n , The e v o l u t i o n o f n a t i o n s . Citv of W a s h i n g t o n 1942
Iks. F.r. M k e k i
h. E . C b a m b l h , The botany and h i s t o r y ol Z i z a n m Aquatica L. (wild
r i o e i . W a s h i n g t o n 1941 1,1. D.l
olm Crillin, .Moehe a Peruvian Coa-stal Community. .Smthsonian InstiImlion. W a s h i n g t o n 1947 I A. K o w a l s k a !
l a y m o m V K e u n e . l v , C o n t o u r of C u l t u r e i n Indonesia. S m i t h s o n i a n Insti
t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943
Dembmskai
H. <•• Deigna.n. Siam land of free m e n . S m i t h s o n i a n I ns l;i I u l;i on.
Washington 1943 i J . D.l
III.
Mm
f
Mr.
331
335
339
340
.440
341
342
343
355
357
3.V.)
.«И
303
3(55
3li7
374
377
381
41)1
405
407
400
412
a
Roman Reimfuss. Stan muzealiów etnograf k z i r v c h w woje.-wództwrc
wrocławskim
".'
41li
M a r i a Znanwrowska-Priiffe-mwa,
Dział etnograficzny -Muzeum Miej
skiego w T o i r m i h i
Г
432
L o « g m M a l i c k i , Dział etwografkznv M u z e u m Śląskiego w 20-tecie za¬
. t o i e n i a msiyiucj}
'
m
�7S2
.41 г.
J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , Uwagi o byłych muzeach m -.w 7-.tr* . .
jewódsiwa olsztyńskiego. Instytut Mazurski w ' > • - , : •
:>'7
Maria Z.namieTO^kia-Piriifferowa, Organizacja I>ziału ?
Muzeum w R a p e r s w i l u
.
w
t
IV.
Ш
s
U;,
Kronika
Wyciąg z protokółu X X I I Walnego Zgromadzenia 1> ,,. . . . V л i
r z y s t w a Ludoznawczego (T. D.)
Sprawozdanie k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . L u d / - . v , - , ^ • » ( J ' .
Kubnebianka)
4">:
Sprawozdanie Oddziału Polskiego T w a Ludoznawcze... , v
1917 r. ( J . Świeży)
150
Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tow. L u d r o n » w c « g o -л -P wn:.-. , ч>1
•nej (S. Ełizaik)
,:'н.
Sprawozdamie poznańskiiego Oddziału Pol. T o w . Lud.-./»
.*
: '
Firainkowski)
Hl
Spawuadtmie z działalności T o w . Ludoznawczego w T . - n . - u - /л ;.kr.-s
od 18 I I I 1 8 4 / - 1 I V 194« (M. PHifterowe)
-!(>2
E t n o g r a f i a i etnologia w S z w a j c a * * w latach 1939—194V ( Г ' b
Mii
W sprawie С. I. А. Р. таг wystawy sztuki hi*wwej (.'-. "
W.
. .
!7ft
Commission Internationale dies Arts et T r a d i t i o n * Ho. .\.nvs 1- v
1947
'T'
Kongres Nauk Antropologicznych i Blnologiiczinych. : . fc ..-И 15- .V)
sierpnia 1918 ( J . Tuwanówna)
..
7«
28 Kongres Międzynarodowy Amerykanistów ( X X V I I I * «.олцк-: , Pi-.onational des Aaićricandstcs)
. . . • ł<sn
5
t
V.
Różne
I r e n a Barowa., Bibliografia Etnografii Polskiej z a ,r. • . '
Stelu* K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szftuk-i
tac. <••
С. I . A. P. I Commission Internationale des Arts
T,., = .
pulaires) ( L . Halban)
W sprawie С. I. A. P. oraz wystawy satuki ludowej w
.: с
S l a « .archeologii półnomo-amerykariskiej (Dorota L . к . . ,
W y k a z książek n a b y t y c h przez F . T . L , w r. 1918
r
! •.
U'.
...
\
:
Г
N e k r o l o g i
Jerzy K o w a l s k i (Marian Plezial
W a l e r i a n Batko (Hemrvk Zwolakiinricz)
L u l i o r X k d c r l e (Stefan' Nosek)
V. J . Uans'rkka (Suto Halksonrai)
••
Щ
»-f
*
• »)
;
Resume
Indeks rzeczowy, - L u d » , lom X V I I I
Indeks autorów, c L u d * , tom X V I I I
Indeks nazw etnograficznych, <L«d», tom X V I I I
Indeks towarzystw i instytucji n a u k o w y c h , ' L u t b .
Indeks czas.op.ism i wydawnictw, «Lud», tom X V I I I
l u d e k * rycin, cLud», lom X V I I I
Słownik wyrazów hotentoekk-h, < L u d = , tom X V I I I . .
Imiona H o t e n l o W . «Lud», tom X V I I I
ff|
?*|3j
-Sł
. . . ..
. •••
•
Ш
if*-..:;
Hi
:;jf .i-w •''.
.flW
<t
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd5dc76c944e92dfbbac87bf328552eb.pdf
a55a50bae20239c33fa643eb2c016cff
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5153
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1948
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4781
Title
A name given to the resource
Nekrologi / LUD 1948 t. 38
Description
An account of the resource
LUD 1948 t.37 s.456-468
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N E K R O L O G I
ŚP. J E R Z Y
KOWALSKI
D n . 22 s t y c z n i a 1948 r . z m a r ł we W r o c ł a w i u prof. J e r z y K o w a l s k i ,
p r z e w o d n i c z ą c y miejscowego o d d z i a ł u Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o
znawczego, p r o - r e k t o r i . n i e d a w n y d z i e k a n U n i w e r s y t e t u
Wrocław
skiego', ś w i e t n y p i s a r z i uczony, j e d e n z n a j z a s ł u ż e ń s z y c h p i o n i e r ó w
k u l t u r y polskiej n a Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h . S p o c z ą ł , j a k p i ę k n i e p o w i e
d z i a ł o n i m j e d e n z jego u c z n i ó w , ten, k t ó r y nigdy n i e o d p o c z y w a ł —
quievit, qui numquam quiescebat. O d s z e d ł w k w i e c i e w i e k u od p r a c y ,
k t ó r e j o d d a w a ł w s z y s t k i e m y ś l i i serce, c a ł y s w ó j o g r o m n y talent i nie
z w y k ł y zmysł organizacyjny.
Nie jest r z e c z ą ł a t w ą d a ć c h a r a k t e r y s t y k ę d z i a ł a l n o ś c i Z m a r
ł e g o , n a tak wiele r o z c i ą g a ł a s i ę ona p ó l i w t y ł u szla k i e r u n k a c h . Wy
bitny uczony, badacz l i t e r a t u r i k u l t u r y s t a r o ż y t n e j , g r e c k o - r z y m s k i e j ,
był r ó w n o c z e ś n i e cenionym p o w i e ś c i o p i s a r z e m , autorem o p r a c o w y w a
nych w s p ó l n i e z żoną, A n n ą K o w a l s k ą , książek «Złota kula», «Mijają
n a s » i «Grucc», a obok tego jeszcze, j e d n y m z n a j c z y n n i e j s z y c h p r a c o w
n i k ó w k i l k u t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , m i ę d z y n i m i Polskiego T o w a r z y
stwa Ludoznawczego.
J e d n ą z ostatnich s w y c h prac, odczyt, w y g ł o s z o n y n a i n a u g u r a
c y j n y m posiedzeniu p u b l i c z n y m W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o
wego, a p ó ź n i e j w y d a n y d r u k i e m w S p r a w o z d a n i a c h t e g o ż T o w a r z y
s t w a I , 1941), ?.—12, n a temat « A u l o n o m i i z j a w i s k ś w i a t a
duchowego))
zamknął refleksją o myśli ludzkiej, o p a n o w u j ą c e j i w p r a w i a j ą c e j w ruch
ogrom materialnego ś w i a t a — mens agitans molem — i m o ż e do n i
kogo s ł u s z n i e j n i ż do niego n i e m o ż n a b y t y c h s ł ó w o d n i e ś ć . Ż y ł o w t y m
niewielkiego w z r o s t u c z ł o w i e k u n i e w y c z e r p a n e j a k i e ś ź r ó d ł o e n e r g i i ,
u m i e j ą c e j d o k o n y w a ć r z e c z y i w y s i ł k ó w z d u m i e w a j ą c y c h . G d y b y nie
niepospolite z d o l n o ś c i b a d a w c z e , k t ó r e k a z a ł y m u o b r a ć d r o g ę i z a
w ó d uczonego, b y ł b y w ż y c i u c h y b a w i e l k i m c z ł o w i e k i e m c z y n u , o r g a
nizatorem i b u d o w n i c z y m . A i l a k , p o m i m o ż e g ł ó w n e p o w o ł a n i e w i ą -
�657
Śp. Jerzy
zalo go r a c z e j ze ś w i a t e m
Kowalski
czystej m y ś l i n i ż d z i a ł a n i a , w ł a ś n i e
dzinie organizacji nauki z a r ó w n o
na s w e j
c ó w c e , j a k i n a s t ę p n i e we W r o c ł a w i u , d o k o n a ł rzeczy
niemal siły jednego
Kiedy
bek,
to
dzie
pla
przekraczających
człowieka.
s i ę b i e r z e do r ę k i
d w a jego
w
dawniejszej lwowskiej
aspekty
i przegląda
przede
jego czysto
wszystkim rzucają
naukowy
się w
doro
oczy
nie
f a c h o w e m u c z y t e l n i k o w i . Z j e d n e j s t r o n y s ą to p r a c e z d z i e j ó w s t a r o ż y t
nej
retoryki,
kiem
i
a z drugiej badania nad polskimi
Mickiewiczom.
rywającego
Retoryka, czyli kunszt
p r z e m a w i a n i a , a potem
humanistami,
najogólniej
pięknego
s i ę , b y ł t ą d z i e d z i n ą s ł o w a ż y w e g o i pisanego, n a k t ó r ą
więcej
od
nas
południowcy
zwracali uwagi.
wiele
większą
od
Być
może
dlatego,
starożytni
na p o w i e t r z u , n a u l i c a c h i p l a c a c h p u b l i c z n y c h , a m o ż e
retoryka,
sztukę,
nia
odkąd
siała
i była
zaczęto
zastanawiać
się podstawowym
la d z i e d z i n a s t a r o ż y t n e j
r e t o r y k i , od
wiele
do
poza
s i ę nad
nią
i dlatego, ż e
i uprawiać
wykształcenia
a ż do s c h y ł k u
dziś,
domem,
m ó w i o n e g o , b y l i w r a ż l i w i . To
czynnikiem
n i ą p r z e z szereg w i e k ó w
po
wysławiania
że, jak
nas c z ę ś ć ż y c i a s p ę d z a l i
bardziej n a p i ę k n o s ł o w a , z w ł a s z c z a
Koperni
przekonywującego,
i
wychowa
starożytności.
jej n i e w y j a ś n i o n y c h
też
ją jako
Cala
dostatecznie
i n a w p ó ł l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w , a ż po p i s m a k l a s y k a t e o r i i r e t o r y c z
nej ze s c h y ł k o w e j
Lud,
T. X X X V I I I
już starożytności,
He.rmogene.sa
z Tarsu
i jego p ó 40
�658
źniejszych
objaśniaezy
była
nieustannie
przedmiotem
zainteresowań
prot. K o w a l s k i e g o . O d tej d z i e d z i n y r o z p o c z ą ł s w ą k a r i e r a n a u k o w ą
szerną rozprawą
także
poświęcił
wydanie
o- r e t o r y c e m ł o d e g o P l u t a r c h a , w y d a n ą
ostatnie
Hermogenesa,
Wrocławskiego
lata
życia,
Towarzystwa' Naukowego w
Etnologa zainteresuje przede
na te tematy
pomnikowe
cykl
wydawnictw
r. 1947.
wszystkim
d r o d z e z n a t u r a l n e j czysto
zdolności
przejawiającej
z szeregu
do
trafnego,
frapującego
się wyraźnie
w
i zupełnie
jego
rozpraw
który
wienia swojej sprawy przed s ą d e m ,
kolegium
fachowców-prawników,
chalnym jakimś
ciałem, a następnie
jeszcze
ujmowania
rozmaitych
i
pro
nieświa
myśli,
przysłowiach
niach l u d o w y c h , a z drugiej strony z u m i e j ę t n o ś c i
nigdy
nowe,
praca o początkach retoryki w Grecji, rozpatrująca
blem, n a j a k i e j
domej
przygotowując
k t ó r e godnie z a i n a u g u r o w a ł o
ob
w r. 1918, jej
zdolności
opowiada
zręcznego
przedsta
w s t a r o ż y t n e j G r e c j i nie
lecz n a j p i e r w
z reguły sądem
jesl
nawpól-patriar-
przysięgłych,
do
chodzącym do l i c z b y k i l k u s e t w o t u j ą c y c h , j a k z t y c h z d o l n o ś c i i u m i e
jętności
w
wyrosła
system
wiem
z czasem
cała
sprecyzowanych
refleksyjna sztuka, ujęta
przepisów
i wskazówek.
wcześnie
już
Niewątpliwie
bo
b a d a n i a n a d g e n e z ą r e t o r y k i , która: n a s t ę p n i e stanie s i ę b e z s p o r n ą
domeną
historii' l i t e r a t u r y , s a m e
socjologii,
etnologii
badań
i
jeszcze
leżą
wyraźnie
na
pograniczu
Polaka pociągnąć muszą
studia K o
literackich.
Każdego zaś wykształconego
w a l s k i e g o n a d K o p e r n i k i e m i M i c k i e w i c z e m . K i e d y l w o w s k i komitet
chodu
450 r o c z n i c y u r o d z i n n a j w i ę k s z e g o
w r . 1924 k s i ę g ę p a m i ą t k o w ą
Kowalskiego
zyk
z prośbą
łaciński Kopernika
naszego a s t r o n o m a
pt. ((Mikołaj Kopernik)),
o opracowanie
i jego s t u d i a
tak s p e c j a l n e j
filologiczne. I
ob
wydawał
z w r ó c o n o s i ę do
dziedziny, j a k
ję
oto z m a ł o na p o z ó r
p o c i ą g a j ą c e g o tematu, z drobiazgowego r o z w a ż a n i a g r a m a t y c z n y c h w ł a
ściwości Kopernikowej łaciny w porównaniu
współczesnych
mu
włoskich
i niemieckich
rakterystyka
geniuszu
wielkiego
wysłowieniu,
w sposobie f o r m u ł o w a n i a
z łaciną długiego
humanistów,
szeregu
wyrosła
uczonego, p r z e j a w i a j ą c e g o
cha
się w
m y ś l i , nade wszystko
w
jego
niepo
k a l a n e j j a s n o ś c i w y k ł a d u , b ę d ą c e g o w i e r n y m z w i e r c i a d ł e m j a s n e j i nie
zawodnie
trafnej
przedmiot
lozańskie
koncepcji
wykłady
naukowej.
Drugie
Mickiewicza,
studium,
zajmuje
się
mające
tym
w ż y c i u naszego poety (1838—9), w k t ó r y m w r ó c i ł on na k r ó t k o
do swego z a w o d u , do j a k i e g o p r z y g o t o w y w a ł
s i ę przez studia
zresztą
uniwer
syteckie, tj. do n a u c z a n i a j ę z y k ó w k l a s y c z n y c h . Nie w i e l u b o w i e m
z d a j e sobie u nas s p r a w ę z tego, ż e n a j w i ę k s z y
był
z wykształcenia
nego na owe
rierę
filologiem
czasy fachowca
nauczycielską
jej p r o c e s f i l o m a t ó w .
w
z naszych
klasycznym, wileńskim
E . Groddka,
gimnazjum
kowieńskim,
póki
nie
może
romantyków
uczniem
zaczynającym
za
rokiem
wybit
następnie ka
przerwał
mu
Studia w i l e ń s k i e m i a ł y mu się jednak o k a z a ć
po-
�659
żyteczne
w
cińskiej
kilkanaście
w
literatur
Akademii
lat p ó ź n i e j , k i e d y
Lozańskiej,
słowiańskich
w
zanim
College
de
u\va.gi
twórczość
jako historyka
katedrę
przeniósł
France
w ż y c i u Mickiewicza stosunkowo m a ł o
dna
objął
nie
w
literatury ł a
sie
Paryżu.
na
katedrę
Jest to
okres
z n a n y , a jego n i e w ą t p l i w i e
literatury ł a c i ń s k i e j
n a s z e j z n a j o m o ś c i p r z e d e w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na to, ż e nie
w i e r n e g o s k r y p t u jego w y k ł a d ó w
uniwersyteckich, a tylko k r ó t k i e
fragmentaryczne
i dość
i dorywcze
s t u d e n t ó w . A p r z e c i e ż z tak b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n e g o
się K o w a l s k i e m u o d t w o r z y ć bardzo
się
posiadamy
tatki s a m e g o
wykładowcy
go
wymyka
no
zapiski
materiału
udało
w i e r n y obraz dorobku Mickiewicza
w tej d z i e d z i n i e . U d a ł o s i ę j e d n a k tylko d z i ę k i n i e z w y k ł e j w p r o s t p r a c y ,
nie
cofającej
się przed badaniem
ogarniającej
czowi
mal
wiedzy
rzutem
filologicznej,
najblahszych
oka
cały
dorobek
stwierdzającej
na
pozór
drobiazgów,
współczesnej
pochodzenie
Mickiewi
każdego
nieo
t w i e r d z e n i a poety z takiego lub innego p o d r ę c z n i k a , b ę d ą c e g o
ówczas
do
jednym
pod
w u ż y t k u , aby w s p o m n i e ć j u ż tylko o k i l k a k r o t n y c h p o d r ó ż a c h
Lozanny
i
badaniach
archiwalnych,
przedsiębranych
na
miejscu.
C z ę ś ć tylko d r o b n a tego i m p o n u j ą c e g o s u m i e n n o ś c i ą b a d a n i a i s z e r o k o
ścią h o r y z o n t ó w
dorobku
mowego
wydania
czytając
pochodzącą
(«Meander»
dem
opublikowana
Mickiewicza; tym
od
I I I , 1918,
Wrocławskiego
57),
ucznia
została
Zmarłego,
iż c a ł o ś ć
jego
Towarzystwa
w siódmym
bardziej w i ę c
B.
ma
cieszyć
Bilińskiego,
się rychło
tomie s e j
się
ukazać
do
wydań
klasyków
w
nakła
Naukowego.
S z e r s z e k o ł a c z y t e l n i k ó w z n a ł y Jerzego K o w a l s k i e g o ze
wstępów
należy,
wiadomość
przekładach
w
świetnych
krakowsko-lwowskiej
i'Bibliotece N a r o d o w e j * "(((Wyznania)) ś w . A u g u s t y n a , « C h m u r y »
fanesa)
oraz z popularno-naukowych
nie w « M e a n d r z e »
dostrzega,
chcenia
szkiców
ogłaszanych
i ((Zeszytach W r o c ł a w s k i c h ) ) , ale nie k a ż d y
ile p o d j e d n y m lub d r u g i m , w a f o r y s t y c z n e j
na p o z ó r
wnikliwego
Arysto-
j u ż po
rzuconym
twierdzeniu,
badania, k r o c z ą c e g o
po
kryje
ścieżkach
sie
woj
zapewne
formie
od
nie
głębokiej erudycji,
rzadko
tylko
uczęszcza
nych.
W y m y k a s i ę spod k o m p e t e n c j i
czysto
literackiej
piękny
i kompetentny
nym
przez
działalności
wyraz
J . Parandowskiego,
p i s z ą c e g o le s ł o w a w ł a ś c i w a
Zmarłego.
we
ZnaJajzla
wspomnieniu
długoletniego
ona
pośmiertnym,
przyjaciela
ocena
zresztą
swój
ogłoszo
i kolegi
Ko
w a l s k i e g o po p i ó r z e , w n r z e 10 ( z 7. I I I . 1948) « O d r o d z e n i a » , do k t ó r e g o
niech
wolno
pominąć
skiej,
będzie
milczeniem
przede
ciekawego
zasług
wszystkim
czytelnika
Zmarłego
odesłać.
na
polu
zaś Uniwersytetu
we
Lwowie,
skupiał
wokół
wolno
jednak
nauki
pol
Wrocławskiego.
Jeszcze przed w o j n ą , jako długoletni
Kazimierza
Nie
organizacji
profesor
siebie
Uniwersytetu
Jerzy
Kowalski
42*
Jana
grono
�660
u c z n i ó w , w p r o w a d z a j ą c i c h z w ł a s z c z a w te d z i e d z i n y b a d a ń , k t ó r e b y ł y
m u s z c z e g ó l n i e bliskie. O r g a n e m tego g r o n a b y ł y «Acta
politanb), w k l ó r y c h u k a z a ł o s i ę p o w o j n i e s i e d e m
cińskich
samego profesora
seminarii
II Leo-
t o m ó w rozpraw ła
i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w .
Ale prawdziwie
b o h a t e r s k i o k r e s d z i a ł a l n o ś c i o r g a n i z a c y j n e j Z m a r ł e g o r o z p o c z ą ł s i ę we
W r o c ł a w i u , gdzie p r z y b y ł p o w o j n i e po k r ó t k i m p o b y c i e n a K a t o l i c k i m
U n i w e r s y t e c i e L u b e l s k i m , aby s t a n ą ć do p r a c y n a d t w o r z e n i e m
uczelni
w tym mieście.
Kolejno jako dziekan
i pro-rektor
tetu W r o c ł a w s k i e g o , r e d a k t o r i w y d a w c a o r g a n u n a u k o w e g o
Towarzysta
nego
Filologicznego
Wrocławskiego
skiego
Towarzystwa
T
W roeławskiego
1
EOS, przewodniczący
Towarzystwa
Naukowego,
Archeologicznego,
Oddziału
Polskiego
a
Polskiego
Wydziału
Filologicz
założyciel
Wrocław
na koniec
Towarzystwa
polskiej
Uniwersy
przewodniczący
Ludoznawczego
od
d a ł c a ł ą s w ą n i e p o ż y i t ą e n e r g i ę , czas i , niestety, z d r o w i e n a u s ł u g i b u
dowy
wrocławskiego ośrodka
naukowego.
u w a g ę , jak długo we W r o c ł a w i u ,
г., p a n o w a ł y
A przecież
zniszczonym
trzeba b r a ć pod
oblężeniem
w i o s n ą 1945
w a r u n k i z u p e ł n i e p i o n i e r s k i e , k i e d y trzeba b y ł o j a k spod
z i e m i w y d o b y w a ć lokale, u r z ą d z e n i a , d r u k a r n i e — i l u d z i , p o t r z e b n y c h
do
ich obsłużenia. T o też wymieniony
sprawowanych przez Zmarłego
manią
powyżej
d ł u g i szereg
nie m a n i c w s p ó l n e g o
godności,
z naszą
t y t u ł ó w , lecz o z n a c z a r a c z e j o i l e ż d ł u ż s z y k o r o w ó d
polską
trosk, w y
s i ł k ó w i z a b i e g ó w , u w i e ń c z o n y c h z r e g u ł y p o m y ś l n y m w y n i k i e m . I jeśli
dzisiaj polskie ż y c i e n a u k o w e
we W r o c ł a w i u normalizuje s i ę coraz bar
dziej i c o r a z s z e r s z y m p ł y n i e k o r y t e m , to jest to w z n a c z n e j m i e r z e z a
s ł u g ą tego, k t ó r y s p o c z ą ł j u ż na w i e k i po ż y c i u nie z n a j ą c y m
na w r o c ł a w s k i m
Nie m a ł ą
spoczynku
cmentarzu ś w . W a w r z y ń c a .
część prac swoich i w y s i ł k ó w
w ciągu
t y c h l a ł ostat
n i c h p o ś w i ę c i ł J e r z y K o w a l s k i w r o c ł a w s k i e m u o d d z i a ł o w i Polskiego T o
w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o . J a k w i e l e z n i m u b y ł o , odczuto tam w y r a
źnie
po jego
śmierci.
Do- m a j ą c e g o
ficznego « L u d o z n a w c a »
się ukazywać
«Cień człowieka)), obfitujący j a k zawsze
gający
i niepokojący
cował,
oddawał
kładał
wszelkich
W
takiej p r a c y
temu
periodyku
n a p i s a ł j e d e n z ostatnich s w o i c h
literacką
formą.
przedsięwzięciu
starań,
w myśli
aby d o p r o w a d z i ć
spalił s i ę i odszedł
niepospolite, a p o c i ą
N a d czymkolwiek
wszystkie
etnogra
a r t y k u ł ó w pt.
siły
bowiem
i całe
je d o p o m y ś l n e g o
przedwcześnie,
ale poza
pra
serce, do
końca.
trwałym
i r e a l n y m dorobkiem w postaci k s i ą ż e k napisanych i inslytucyj urucho
m i o n y c h pozostanie po n i m w s p o m n i e n i e
strudzenie
z
przeciwnościami,
tkwiącymi
ducha, b o r y k a j ą c e g o s i ę nie
w
martwej
materii:
agitans molem.
Marian Plezia
mens
�661
ŚP.
W
Batko,
październiku
zasłużony
WALERIAN
1947
roku
BATKO
zmarł
w
wychowawea-oświatowiec,
śni ludowych, żołnierz
w
walce o
Busku-Zdroju
muzykolog
Walerian
i zbieracz
pie
niepodległość.
Wyczerpany wojną, przeżyciami okupacyjnymi, intensywną
pracą
p o w o j e n n ą , c i ę ż k i m i w a r u n k a m i materialnymi ż y o i a w zniszczonej W a r
s z a w i e , nie m i a ł c z a s u ani ś r o d k ó w l e c z y ć z a d a w n i o n e j c h o r o b y . U m a r ł
w p e ł n i ż y c i a , l i c z ą c 41 lat.
Urodzony
ukończeniu
11.
szkoły
I V . 190G r .
w
powszechnej
Michałowicach,
poświęcił
się
skiemu. Seminarium nauczycielskie u k o ń c z y ł
winął
ton,
pow.
organizator
i dyrygent
chóru
wywaniu
najmłodszych
w Lubelskim
i
w Białymstoku. Tam
sześćdziesięcioosobowego.
nauczaniu
Związku Teatrów
roz
nym.
Prowadził
inwentaryzację
dorywczo,
później
już
pieśni
stale
oświatowego
G ł u c h o w a , pow.
ludowych
Lubelskim
Otrzymał
Jednocześnie
pracował
dziale m u z y c z
lubelskich,
i systematycznie,
o ś w i a t y pozaszkolnej w Kuratorium
n i ó s ł s i ę do
śpiewu.
bary
o d d a j ą c się wycho
i Chórów Ludowych w
kowo
jako
począt
pracownik
w l a t a c h 1932—35.
S k i e r n i e w i c e , na s t a n o w i s k o
Prze
wychowawcy
i muzycznego w tamtejszym Uniwersytecie L u d o w y m .
1936/37 b y ł n a u c z y c i e l e m s z k o ł y p o w s z e c h n e j w W a r s z a w i e ,
uzupełnił i p o g ł ę b i ł swe
czył Wydział
po
nauczyciel
Swoje uzdolnienia muzyczne, d a j ą c s i ę p o z n a ć jako dobry
p o s a d ę nauczyciela s z k o ł y powszechnej w Lublinie,
roku
Miechów,
zawodowi
Od
gdzie
studia' m u z y c z n e . W r o k u 1939 na w i o s n ę u k o ń
Nauczycielski P a ń s t w o w e g o
Konserwatorium
Muzycznego
w W a r s z a w i e . Objął kierownictwo działu muzycznego w Instytucie T e a
trów
L u d o w y c h i sekretarstwo redakcji
miesięcznika
«Teatr
Ludowy»,
w s t ę p u j ą c w ten
s p o s ó b w ś c i s ł ą w s p ó ł p r a c ę z i d e o l o g i e m teatru
wego J ę d r z e j e m
Cierniakiem.
W
tym
ludo
okresie r o z w i n ą ł d z i a ł a l n o ś ć
blikacyjną, zasilając Swoimi artykułami rzeczowymi lamy prasy
pu
oświa
t o w e j , m u z y c z n e j i t e a t r a l n e j . W w o j n i e 1939 j a k o r e z e r w i s t a d o s t a ł
do
niewoli niemieckiej, z k t ó r e j u w o l n i ł się. B r a ł
spiracyjnej n i e p o d l e g ł o ś c i o w e j
w
Warszawie,
a po
7
niaka
u k r y w a ł s i ę na p r o w i n c j i . W K o m a r ó w c e
niem
był
tajne
nauczanie
kierownikiem
i
czynny udział w
prace
szkoły
powszechnej,
wojskowe
w
y
udział w pracy
aresztowaniu
Podlaskiej pod
prowadząc
Batalionach
się
kon
Cier-
Radzy
jednocześnie
Chłopskich.
u w a l n i a n i u L u b e l s z c z y z n y od o k u p a n t a . P o
Brał
weryfika
cji z w o l n i o n y z o s t a ł z w o j s k a w stopniu m a j o r a .
P o uzyskaniu niepod
ległości
Oświatową
rówce
założył
pierwszą
w
Polsce
Podlaskiej, tj. G i m n a z j u m
p r z y g o t o w a w c z e dla
kierował, W
wionym
roku
Ludowym
Spółdzielnię
nauczycieli szkół powszechnych i
1945 p o w o ł a n y
Instytucie
w
Koma
Wiejskie, Uniwersytet Ludowy,
tymi
z o s t a ł do W a r s z a w y , gdzie w e
Oświaty
i
Kultury
objął
kursy
zakładami
Wydział
wzno
Mu-
�662
zyczny.
Współpracował
z
Towarzystwem
Teatru
i
B y ł c z ł o n k i e m Komitetu redakcyjnego m i e s i ę c z n i k a
redaktorem
działu
muzycznego
w
((Teatrze
i Orkiestr
Tow.
Teatru
((Repertuaru C h ó r ó w
Wycieńczony
terialnymi,
przewlekłą
uzyskał
miejsce
chorobą
w
Muzyki
Oświatowa)),
Ludowym»,
redaktorem
i Muzyki
nerek
gdzie
od
m ł o d s z e g o p o k o l e n i a i z a k o ń c z y ł go w p o ł o w i e
drogi.
Na
podkreślenie
zasługuje
nym
warunkami
próbował
s i ę k u r a c j i . T u t a j r o z p o c z ą ł s w ó j start ż y c i o w y
lubelskiego, p o ś w i ę c o n a
Ludowej».
i złymi
Busku-Zdroju,
Ludowej.
«Ргаса
ma
poddać
wychowywania
działalność regionalna
Batki
z
naj
okresu
gromadzeniu pieśni i melodii ludowych o
z n a c z e n i u d l a t e a t r u l u d o w e g o i etnografii L u b e l s z c z y z n y .
waż
Wszyst
kie w o l n e c h w i l e od p r a c y s z k o l n e j : niedziele i ś w i ę t a , w a k a c j e —
ś w i ę c a ł pracy terenowej, zbierając
miała
w
początkowo
stałą
został
charakter
i systematyczną,
odciążony
od
od
pracy
duży materiał
dorywczy,
czasu
gdy
szkolnej.
później
jako
W
pieśniarski.
przekształciła
pracownik
zbieraniu
po
Praca
ta
się
Kuratorium,
melodii
posługiwał
się w y ł ą c z n i e s ł u c h e m , z d o b y w a j ą c w tym k i e r u n k u olbrzymie d o ś w i a d
czenie, k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i s p o ż y t k o w a ł . Obok prof. T a d e u s z a
Prejznera
z Katowic,
Walerian
Batko
brał
który
należy
on
do
w pow.
łukowskim
głównych
materiały
muzykologów
pieśni,
folklorystyki
lu
do
wystawienia
z
scenicznego
terenu
Ze
po
później
weselne
lubelskiej.
belskiego, a z w ł a s z c z a w K r z c z o n o w i e , G a l ę z o w i e i Ś w i d n i k u , k t ó r e
mu
obrzędowe
kilkaset
powiatu
służyły
tekstowe
zebrał
«Wesela
lubelskiego))
w i n s c e n i z a c j i B r o n i s ł a w a N y c z a . B a t k o z e b r a ł r ó w n i e ż m a t e r i a ł y etno
graficzne do « k ą p a l v ) ) — u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w y c h p a l e n i a ognia, k t ó r e
w Lubelszczyźnic
kuratoryjny
swoim
Obok
p r a w i c j u ż z a g i n ę ł y . Z e b r a n y plon B a t k i
instruktor
nazwiskiem
umiejętnie
stycznej
muzyki
dwie
i śpiewu
prace
prowadzonej
Józef
poświęcone
akcji
i organizacyjnej ogłaszał
Chmura,
lubelskiej
społecznej,
wykorzystał
wydając
pieśni
wychowawczej,
Szkolnego
Pozaszkolna)),
które
artykuły
Oświatowa.
1—2);
sela
la»
Lugelskicgoo,
((Teatr
jego:
1947,
nr
Lndowy»,
«Tcmaty
1):
((śpiew
w
«Ргаса
prac
«Muzyka
Szkole»,
Oświatowa»
dla
zapisujących
Ludowa»
(Teatr
lubelskiego)) ( T e a t r
obrzęd
sobótkowy
Ludowy,
1947.
nr
1—2),
(tamże,
1933,
nr
8,
nr 5); « D y n g u s — Ś m i g u s a ( W i c i . 1947, nr
i
(z
światoń
nierz
(z
portretem), « Р г а с а
,1, —
Oświata
inne.
Oto
melodie»
1917,
«Z
«Kompa!ka»,
Praca
«Teatr
1946,
13).
Oświatowa)),
Ludo\v\»,
nr
we
«кара-
Oświatowa.
1947,
nr
1
Walerian; ,
10—11, str.
380—88;
Walerian Batko, muzyk, w y c h o w a w c a , społecznik
portretem).
nie
(Praca
str. 131):
O W a l e r i a n i e Ba Ice p i s a l i : L u b i c z - N y c z B . — P a m i ę c i
Batki
pieśni
Kuratorium
«Polska
Ludowy,
« L u b e l s k a p i e ś ń l u d o w a » ( P i e ś ń w Szkole, 1930.
—
arty
d r u k i e m z e b r a n e przez siebie
oraz r ó ż n e a r t y k u ł y w c z a s o p i s m a c h : ((Dziennik U r z ę d o w y
Okręgu
pod
ludowej.
1917,
nr
11—12,
str.
i
żoł
511—43;
�663
S z u b z d a W ł a d y s ł a w — W a l e r i a n B a t k o (14. 4. 1906—23.
radnik
«Głos
Muzyczny)), 1947,
Nauczycielski)),
n r 8—9, str. 4—6;
1947,
10. 1947), « P o -
Т. K . — W a l e r i a n Batko,
n r 20, str. 313;
J . D. —
W a l e r i a n Batko,
« W i c i » , 1947, n r 48, str. 3.
Henryk
L U B OR
Niełatwo
będzie
ocenić
Zwolakiewicz
NIEDERLE
działalność
naukową
Lubora
Niederlego,
g d y ż t r z e b a by p o s i a d a ć r ó w n ą m u w s z e c h s t r o n n o ś ć , r o z l e g ł o ś ć i g ł ę b i e
wiedzy. B y i bowiem
uczonym, p r a c u j ą c y m
nie n a u k i . P r e h i s t o r i a , etnografia,
znawstwo,
oto
dyscypliny, k t ó r e
nie
w j e d n e j tylko
antropologia,
uprawiał,
dziedzi
historia, a nawet
których
znawcą
ś l e d n i m . Ale n a u k i te u p r a w i a ł N i e d e r l e p r z e z c a ł e s w e ż y c i e w
ściśle
określonym
przede
kierunku.
wszystkim
Wszystkie
one
służyły
jednego
i języka.
Przy
Lubora
poznania
Niederlego okre
s 1 o w i a n o z n a w с a, g d y ż b y i
jednym z najlepszych z n a w c ó w
kultury
pewnym
r
jednym s ł o w e m
tym,
Słowian,
choć
ich typu
główne
niepo
dla
celu, dla j a k n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e g o
S ł o w i a ń s z c z y z n y . T o też działalność n a u k o w ą
ślić m o ż n a
mu
języ-
byi
naprawdę
fizycznego,
historii,
jego zainteresowania
doty
c z y ł y p r z e s z ł o ś c i , nie obce b y ł y m u z a g a d n i e n i a S ł o w i a ń s z c z y z n y
czesnej, w s p r a w i e k t ó r e j n i e j e d n o k r o t n i e
Urodzony
filolog
20
klasyczny
i
września
1865 r o k u
antropolog,
już w
glos
w
zabierał.
Klatovach. z
pierwszej
wykształcenia
swojej
drukowanej
p r a c y «О potfebe oddleni
anthropologiekego p i i noye Muse u
cćasopis
Ćeskeho»,
wał
Musea K r a l o s t v i
kierunek, w jakim
pójdą
LXIII,
Ui z a z n a c z y ć , ż e a n t r o p o l o g i ę r o z u m i a ł
Ceskem»,
1889, str. 275—285,
jego b a d a n i a
współ
wskazy
i zainteresowania.
Niederle
nie tylko w
Należy
znaczeniu
f i z y c z n y m , ale tak, j a k u p r a w i a n o j ą w t y m o k r e s i e c z a s u , to jest, j a k o
naukę, obejmującą
o p r ó c z s t r o n y fizycznej
c z ł o w i e k a , jego k u l t u r ę , h i
storię i prehistorię.
W r o k u 1893 w y s z ł a
w P r a d z e p i e r w s z a p r a c a Niederlego,
która
i m i ę jego u c z y n i ł a z n a n y m w s z e r o k i m ś w i e c i e u c z o n y c h E u r o p y .
to « L i d s t v o у d o b ę pi'edhistorycke. se z v l a s t n i m zretelem
va,nske».
Książkę
przetłumaczono
na
język
rosyjski,
a
Byio
na zenie
slo-
języku
pol
w
s k i m u k a z a ł o s i ę obszerne streszczenie p i ó r a K s a w e r e g o C h a m c a
w rocz
nika ch o ,Ś w i a l o w it a ».
Odtąd
ściej
to
przeszłości
studia
Lubora
Słowian.
Niederlego
Trudno byłoby
poświęcone
omawiać
te
były
coraz
rozliczne
czę
prace
i p r z y c z y n k i , g d y ż s a m tylko spis i c h o b j ą ć by m u s i a ł stron k i l k a . W y
niki swoich
skim
w
niezmordowanych
różnych
gałęziach
poszukiwań
nauki zamknął
nad z a g a d n i e n i e m
Niederle
w
słowiań
wielkim
syntc-
�664
t y c z n y m dziele « S I o v a n s k ć
S t a r o ż i t n o s t h ) . D z i d o to
w dwóch
częściach
r ó w n o c z e ś n i e u k a z u j ą c y c h się, objęto w całości 7 d u ż y c h t o m ó w . W czę
ści historycznej
(4 t o m y ,
Piraga
1902—1924)
przedstawia
Niederle
c z ą t k i S ł o w i a n j a k o c a ł o ś c i ( t o m I ) , n a s t ę p n i e losy S ł o w i a n
(tom
II), południowych
(tom
III) i
wschodnich
(tom
po
zachodnich
IV) w
oparciu
o krytycznie r o z t r z ą s a n e ogromne m a t e r i a ł y prehistoryczne, historyczne,
etnograficzne,
Slovanu»
na
.antropologiczne
( t r z y tomy,
przestrzeni
ogromem
wieków.
włożonej
materiałów
Praga
To
w nie
i językowe.
1911—1925)
wielkie
druga «Źivot
starych
daje p r z e g l ą d k u l t u r y
Część
Słowian
dzieło
Niederlego,
pracy i erudycją, stanowi
i zagadnień, dotyczących Słowiańszczyzny
jest n i e o d z o w n y m i p o d s t a w o w y m
k o l w i e k tematem
związanym
ze
zdumiewające
świetny
i z tego
przegląd
powodu
d l a k a ż d e g o , fcto z a j m u j e s i ę j a k i m
Słowiańszczyzną.
R z e c z o c z y w i s t a b a d a n i a n a u k o w e stale p o s t ę p u j ą n a p r z ó d i w i e l e
z a g a d n i e ń p o r u s z a n y c h w dziele N i e d e r l e g o — d o t y c z y to z w ł a s z c z a z a
g a d n i e n i a p r a o j c z y z n y S ł o w i a n , co do k t ó r e g o
kilka razy zresztą
zmie
niał Niederle p o g l ą d y — dzisiaj musi j u ż b y ć inaczej n a ś w i e t l a n e .
Jed
«Slovanske S t a r o ż i t n o s ł b ) w b a d a n i a c h n a d p r z e s z ł o ś c i ą S ł o w i a ń
s z c z y z n y b y ł y wydarzeniem j e d y n y m w s w o i m r o d z a j u i j a k dotychczas,
nakże
w
z
całości
nich
niczym
niezastąpionym.
nauce europejskiej s t r e s z c z a j ą c
skim
I przez
długie
jeszcze
lata,
korzystać będzie musiał. Wielkie swoje dzieło udostępnił
l'antiquite
(((Manuel de
je w
dwóch
Slave»,
tom
łomach
I.
w języku
«L'histoire»,
192(5). M a m y t a k ż e i w j ę z y k u
uprzystępnioną,
drobną
niestety
Przy
tomu
okazji
tylko
część
I.) w p r z e k ł a d z i e
wspomnieć
tu n a l e ż y
((Starożytności
Ks. Chamca
o dwóch
francu
Paris
t o m I I . « L a civilisation)), P a r i s
skich)) (2 zeszyty
każdy
Niederle
1923,
polskim
Słowiań
(190(5—1910).
j e s z c z e p r a c a c h Nie
derlego w j ę z y k u p o l s k i m w y d a n y c h , n a p i s a n y c h dla ( ( E n c y k l o p e d i i P o l
skiej)), w y d .
Akad.
Um.
w
Krakowie
d l a tomu
przeszłości
Słowian (Kraków
wiańskiej))
( s i r . 1—17)
i ((Najdawniejszy p o d z i a ł
szereg p r a c
Niederlego
IV-tego
1912). S ą to p r a c e ( ( P o c z ą t k i
Słowian
poświęconego
kultury sło
na
szczepy»
(18—30).
Cały
powstał
na m a r g i n e s i e
((Starożytno
ści S ł o w i a ń s k i c h ) ) . Z w a ż n i e j s z y c h w y m i e n i ć n a l e ż y takie j a k : « A n t o v e » , .
«Vpady
Slovanu n a Balkan
cheologie)),
«Ein
z a v l a d y J u s t i n i a n o v y » , ((Pfihod Ć e h u a a r
Beitrag zur Geschichte der sudslavischen W a n d e r u n -
g e n » , « О p u v o d u k u l t u r y l u ż i c k e » , «K s l o v a n s k e k o l o n i s a c e v M a ł e A s i e
a Syrie v V I I — X
Studia
nad
stoletb).
prehistorią
w osobnej k s i ą ż c e « R u k o v ć t
tym
jest
także
autorem
!
Słowiańszczyzny
slovanske
podręcznika
przedstawił
archeologie))
archeologii
Niederle
( P r a g a 1931). P o z a
Czech
opracowanego
w s p ó l n i e z K . B u c h t e l ą « R u k o v e l ć e s k e archeologie)) ( P r a g a 1910), w k t ó -
�665
rym
dał zarys
stępnych
pradziejów
w tej
Czech,
stanowiący
Wielkie są także
do
prac
zasługi Niederlego jako organizatora w
sie n a u k o w y c h b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h
w
Czechach. B y ł on
lem i p i e r w s z y m dyrektorem P a ń s t w o w e g o
(Statni A r c h e o l o g i c k y
Praehistoryckyo)
Ustav) w
i «Pamatky
tutu S ł o w i a ń s k i e g o .
na
Instytutu
zakre
założycie
Archeologicznego
Pradze, redaktorem czasopism
archeologicke»,
wreszcie
«Obzor
prezesem
Insty
N i e m a ł e także zasługi położył jako długoletni
fesor K a r o l o w eg o U n i w e r s y t e t u
na
podstawę
dziedzinie.
emeryturę), kształcąc
w
szereg
P r a d z e (1904—1928 k i e d y
wybitnych
badaczy
nie
pro
przeszedł
tylko
czecho
słowackich.
Wcabe p o k a ź n y
skiej
i
jest dorobek
słowiańskiej.
Pomijając
Niederlego na polu
badania
etnografii
etnograficzne
cze
wykorzystane
w ( ( S t a r o ż y t n o ś c i a c h S ł o w i a ń s k i c h ) ) n a p i s a ł c a ł y szereg p r a c z w i ą z a n y c h
ściśle z etnografią
«Byt ludu vesn,ickeho», «Chalupa t v r d o ń s k a » ,
«Кега-
mika v C e c h a c h , na Morave a u h e r s k e m S l o v a n s k u » , « C h a l u p a K o p a ń i ćarska»,
((Slovenska
vinna
buda»,
«Das
bóhinisehe
Dorfhaus
in
der
Ausstellung)). I . « D e r b i s h e r i g e S t a n d u n s e r e r F o r s o h u n g » . I I . « Z u r Methode der F o r s c h u n g »
ficzną
i inne, z w ł a s z c z a
związane
z wystawą
etnogra
w P r a d z e w 1895 r o k u , k t ó r e j b y ł o r g a n i z a t o r e m . W s p ó l n i e z E .
Albertem
napisał
dla
wyd.
«Die
in W o r t u n d B i l d » , « V o l k s k u n d e
fenheit
ósłerreichisch-ungarische
Bóhrncns»,
der B e v ó l k e r u n g » . B y ł w r e s z c i e
«Der
Niederle
Monarchie
physischer
jednym
z
Beschafzałożycieli
Muzeum Etnograficznego w Pradze.
Zmarł jako s ę d z i w y
wając
żałobą
7 9 - c i o ł e t n i s t a r z e c 14 c z e r w c a 1944 г., o k r y
cala n a u k ę s ł o w i a ń s k ą .
Żyć jednak będzie
wiańskiej, gdyż swą pracą, swymi dziełami wzniósł
w
nauce
sobie p o m n i k
sło
aere
perennius.
Stefan Nosek
V. .1. M A N S I K K A
20 m a r c a 1917 z m a r ł w H e l s i n k a c h z n a n y f i ń s k i
Johannes
1884,
w
Mansikka.
Urodził
r. 1903 u z y s k a ł
folklorysta
się Mansikka w Wyborgu 7
w tamtejszym
r o k u z a p i s a ł s i ę na u n i w e r s y t e t
w
liceum
maturę
i tegoż
w
r. 1909 z o s t a ł l i c e n c j a t e m , a w
roku
W
tym samym
doktorem
roku został
docentem f o l k l o r y s t y k i s ł o w i a ń s k i e j
profesorem
n a d z w y c z a j n y m folklorystyki
Mansikka
kres
filozofii.
wiedzy
w
pogłębił
czasie
swe
samego
H e l s i n k a c h . W r . 1905 u z y s k a ł
p i e ń k a n d y d a t a filozofii,
wany
naukowe
sto
następnym
Mansikka miano
i porównawczej
a w r . 1927
porównawczej.
przygotowanie
licznych p o d r ó ż y
Viljo
października
i rozszerzył
zagranicznych.
Jeszcze
za
jako
�666
V. J . M a n s i k k a
student, w l a t a c h 1 9 0 0 — 0 9 , z w i e d z i ł on R o s j e , A u s t r i ę i N i e m c y
1910 o d b y ł d ł u ż s z ą p o d r ó ż do Austriii. W p ó ź n i e j s z y c h
badania
stwach
w
Rumunii,
Bułgarii,
Danii,
Jugosławii,
latach
Grecji, Polsce
Ulubionym
przedmiotom
który
Mansikki
studiował
w
pod
czasie
oraz natchnionego nauczyciela i przewodnika*,
w y r a ż a ł . M a n s i k k a p r z y s w o i ł sobie w y t y c z n e
stępnie przeszczepić
da) n i e m a l
studiów
na teren
uniwersy
słowiańskiej
jak się o
Rozległa
nim
później
s z k o ł y K r o h n a , by je n a
folklorystyki, której
i gruntowna
s i ę od
z n a j o m o ś ć obcych j ę z y k ó w o t w o r z y ł a
w
archiwach
i
różnojęzycznych
s k a r b y w i e d z y , w k t ó r y c h tylko n i e l i c z n i f i ń s c y
pierwszej
obiecującej
rozprawie
Ogoi und I l o v a t i t s a » , c z y t a n e j p o p r z e d n i o
uczeni umieli
z r. 1900 pt. « D a s
korzystać.
Lied
kompozycji
ciekawe
pieśni
tą p i e ś n i ą
ludowej,
a rosyjską
później pracy « Z izućeniju
zaprezentował
ustalając
poezją
von
w Seminariom Folklorystycz
nej
fińskiej
przed
dziełach
nym w Helsinkach, Mansikka zajął się w y j a ś n i e n i e m
gicznej.
pro
wychowawcy
całkowicie.
bogate, z g r o m a d z o n e
między
pań
kierunkiem ó w c z e s n e g o
fesora f o l k l o r y s t y k i f i ń s k i e j K a a r l e K r o h n a , ((szlachetnego
W
i
bałtyckich.
t e c k i c h b y ł folklor,
nim
a w r.
prowadził
jednocześnie
ludową.
W
wydanej
w
pew
paralele
dwa
lata
z.agovo;rov» ( I Z Y . Otd. r u s s k . j a z . i tdow, 1 3 )
się Mansikka jako
dobry
znawca
r o s y j s k i e j poezji
ma
�667
Z a g a d n i e n i u c z a r ó w i z a m a w i a l i p o ś w i ę c o n a jest r ó w n i e ż o b s z e r n a
rozprawa
doktorska
rucksichtigung
m.
in.
o
Biot-
niezwykle
Szczególnie
okazał
dzieło
Mansikki
się
cjalnie ż y w y m
Bardzo
pt.
się
pogaństwa
znawca
(1919),
omawianego
legend i
mit
materiału.
jego dalszych
zaintere
apokryficznych
zagranicznych
pism.
uczonych
przyczynkiem
itd.).
w
Rosji,
Również
do
Ostslaven.
na p i e r w s z e j
badań
mitologii
ludów
przeto jest
części dzieło
i krytyką
(1922). T o
zajmuje
źródeł
postanowienia
tu
się
doniosłe
znaczenie
również
dla
że
badaczy
obcych
jako
się
na
Dalszym w a ż n y m
przyczynkiem
w
eLitauische Zauberspruche»
praca
w
i
Wreszcie
pracy
z r.
1914
tekst».
dorobku n a u k o w y m
Mansikki
(1923), o w o c ż m u d n y c h
l e t n i c h b a d a ń . A u t o r w p i ę k n y s p o s ó b u z u p e ł n i a tu
ludów
posiada
fińskiego.
Mansikka
Nevskago. Razboc redakcij
źródeł
wiadomo,
wierzeniach
wymieniona
po
doskonały
i g r u n t o w n a ocena
folkloru
problemy porusza
Ałaksandra
jest p r a c a
odbił
zrozumiałą,
zresztą
archeologiczne,
opisy
autor
jest
obszerne,
się, j a k
(nauki
kościelne,
zaprezentował
słowiańskich
rzeczą
historyczne i j ę z y k o w e
«żytie
spe
religioznawczych
I. Q u e l ł e n »
l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Jego k r y t y k a
lińskich,
pt.
To
ze
spotkała się z niemal powszechnym uznaniem. P o n i e w a ż , jak
wpływ
Be-
świadcząca
zainteresowaniem.
ważnym
«Die Religion der
dróżników
znajomości
wśród
z samego t y t u ł u , o c e n ą
dzieje
Zauberformetn
i w y t y c z n y m dla
rosyjskich
spotikalo
russische
Verre.nkumgssegen»
gruntownej
świat
niestety p r z e r w a n e
wynika
«Uber
und
bliskim autorowi
sowań
praca
Mansikki
der
i długo
zbiory i w y n i k i
ba
d a ń f i ń s k i e g o uczonego p r o f e s o r a A. l\. N i e m i na polu f o l k l o r y s t y k i
po
r ó w na w c z e j .
W czasie s w y c h n a u k o w y c h p o d r ó ż y
sikka
również
zbieraniem próbek
do R o s j i z a j m o w a ł s i ę
rosyjskiej t w ó r c z o ś c i
ludowej,
Man
głów
nie z p ó ł n o c n e j R o s j i . C z e ś ć t y c h z b i o r ó w - o p u b l i k o w a ł n a s t ę p n i e w' p r a c y
«Zago\0'i-\
Praha
P u d o ż s k a go
u ć z d a O l e n e c k o j g u b e r n i i» ( S b o r n i k
192(i). R o s y j s k i e j
senkurskago
uezda»
filologii
(1912),
są
«Govor
poświęcone
Grjazoveckago
Zainet.ki o govoro N i k o l ' s k a g o u e z d a » (1911). Nie
rosyjska literatura piękna, o czym ś w i a d c z ą
pedii
oraz
chowa)). W
odczyt
«0
osobowości
śmiercią
Z roku
folklor.
na
Zwłaszcza
encyklo
Antoniego
Mansikka
pierwsza część została
rok
zwracał
mocno
go
Mansikka
pociągała
coraz
więcej
dziedzina
Cze
nad
dzie
ukończona
analogie
z
uwagi
czarów
i
tuż
na
folklorem
słowiańskim
Niektóre
rzuciły
fiński
zamawiali.
liczne s t u d i a , u m i e s z c z a n e w p i s m a c h
i «Yiritta ja» o r a z w r o c z n i k u T o w a r z y s t w a K a l e w a l i .
autora
oraz
w r e s z c i e obca
liczne a r t y k u ł y do
światopoglądzie
govorr
(1912)
autora.
Z tego z a k r e s u p o c h o d z ą
przez
«0
uezda»
była mu
o s t a t n i c h l a t a c h swego ż y c i a p r a c o w a ł
jami literatury rosyjskiej, k t ó r y c h
przed
i
Filologicky,
rozprawy:
dużo
«Suonń»
wykryte
nowego
�668
ś w i a t ł a na p r o b l e m y f i ń s k i e . S p o ś r ó d p r a c o f i ń s k i m f o l k l o r z e n a
wysuwa
kach,
się
«lnke.rin
liekkulauluista»
1932), n a w i ą z u j ą c a
do
(O
ingermanlandzkich
prastarych
kołysanek
z
czoło
kołysan
innych
terenów
etnicznych.
W
kraju pracował
Mansikka
z oddaniem się w
w y c h s t o w a r z y s z e n i a c h , m. i n . b y ł c z ł o n k i e m
jętności,
w
Akademii
z
parę
i
finnische
śmiercią
Fellows
został
wybrany
Communications)),
współpracownikiem
Yołkskunde».
k l ó r c go p o w o ł a ł y
lektyczny
przed
((Folklore
założycieli
fur
lat
pisma
Spośród
różnych
nauko
Fińskiej Akademii
Umie
redaktorem
serii
ponadto
był
jednym
((MiMeilungen
des
Vereins
obcych
towarzystw
naukowych,
na s w e g o c z ł o n k a , n a l e ż y tu w y m i e n i ć O d d z i a ł
Leningradzkiej
Akademii
Umiejętności,
moskiewskie
dia
Obśće-
stvo ljuhitelej •antropologii i etnografia, Riusskoe g e o g r a f i ć e s k o ' obScestvo,
A r c h a n g c T s k o e oibscestvo, w r e s z c i e p r a s k i
Przebywając
często
osobiste k o n t a k t y
kola
o
za
naukowe,
naukowych
granicą
lecz
osiągnięciach
S l o v a n s k y tistav.
Mansikka
również
swego
nie
tylko
informował
kraju.
nawiązywał
zainteresowane
Dodajmy
ponadto,
b r a l on u d z i a ł w Z j e ź d z i e W s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h H i s t o r y k ó w w
s z a w i e w r . 1927,
h i s t o r i q u e s en
na k t ó r y m w y g ł o s i ł o d c z y t «L'etat aetuel des
7
etudes
Finłandew.
Najlepsze prace
ków
że
War
Mansikki
pochodzą
z pierwszych
paru
dziesiąt
jego n a u k o w e j d z i a ł a l n o ś c i . W p ó ź n i e j s z y m okresie z powodu nad
wyrężonego
zdrowia
tych
prac,
m.
oraz
licznych
in.
nie
był
ogłoszenia
przyczynków
on
w
stanie
drukiem
do
dokończyć
estońskich
historii
literatury.
wielu
formułek
Jeśli
rozpoczę
zamawia ń
zważymy,
że
k a ż d e takie r o z p o c z ę t e s t u d i u m b y ł o u M a n s i k k i p o p r z e d z o n e d ł u g o t r w a
łymi
i żmudnymi
p r a c a m i p r z y g o t o w a w c z y m i , to stanie s i ę j a s n y m ,
p r z e d w c z e s n a ś m i e r ć M a n s i k k i s t a n o w i dla f i ń s k i e j n a u k i
Mansikka
nym
byl c z ł o w i e k i e m ż y w y m , e n e r g i c z n y m , w ż y c i u
cechowało
go
w e s o ł e usposobienie i o p t y m i z m . W
że
wielką stratę.
codzien
stosunkach
to
w a r z y s k i c h , od k t ó r y c h b y n a j m n i e j nie s t r o n i ł , b y ł on l u b i a n y dla s w e g o
b e z p o ś r e d n i e g o i szczerego h u m o r u , a jako naukowiec u c h o d z i ł za
wnoważonego'
tkliwą
stratą
i obdarzonego g ł ę b o k ą
nie
tylko
dla
wiedzą.
uniwersytetu
w
Zgon M a n s i k k i
Helsinkach,
lecz
jest
zró
do
również
dla s ł o w i a ń s k i e j f o l k l o r y s t y k i , p o n i e w a ż nie ł a t w o b ę d z i e z a p e ł n i ć m i e j
sce, o p r ó ż n i o n e p r z e z M a n s i k k e .
Sulo Haltsone.n,
Helsinki.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/605e39ba237496efbf8b770ea9e60e5a.pdf
8abb3504a543aabe2fe12fe9ff9ee69b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5154
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1948
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4782
Title
A name given to the resource
Indeksy/ LUD 1948 t. 38
Description
An account of the resource
LUD 1948 t.37 s.689-776
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKS RZfXZOWY,
A t l a s e l n o g r . n i e m . 147, 118. 158. 1 7 4 .
179. 189
P o l s k i 151), 1 5 1 . K i l , 22.->. 2 2 6 ,
А
A d a m a s z e k 3.VJ
A d m i n i s t r . k o l o n . 284
A j v v - t r i j o n 350
А кcent m u z y k a l n y w m o w i e
h o l e n t. Г>8
A k s a m i t 359
A k u U i i r a c j a 384
A k l v majiiczm.- 317
A l k o h o l i z m 531
A l t c r n a c j a r o z w o j u 2(1
U e k t i i o u i a c i a *>74
A l b r n u - O y o n i o r 350
A n a l i z a h i s l o r , 3S3
«LUD», ТОМ X X X V I I I
i pieśni
f u n k c j o n a l n a 383
к n i h i l - 383
— osobowości
ж:
A i t a l i l . b u d o w a z d a n i a (i:!
Л n a t u r a l i z m 334
Л n i l а га к 3 0 0
Anioł 275
— s t r ą c o n y <Uj w c u l v 2 5 4
353. 452, 458
s z w a j c . 148, 158, 189, 198, 4 7 9
j c z v k o w v 1 5 . 16
f r a n c u s k i 158
n i e m i e c k i 158
W ł o c h i p t d . S z w a j c a r i i 158
k u l t . l u d o w e j 1 5 0 , UiS. 185
A u s l r a l o p i l e k u s 3 5 7 , 38,4
A u t o c h t o n i c z n e tezy 319
-
ii
—
A n k i o l v 1 5 5 — 1 5 7 . 1 6 1 , 1 7 3 - 177, 4511
A n t r o p o l . f i z . 380, 387
— klas. 283
— k o n s l y l u e j o n a l . 389
k u l t u r a l n a 3 8 1 . 382. 385
A n t y c h r y s t 275
Antylopa
11)1—103
A p o k a l i p s a 275
A r c h e o l o g i a 209, 3 8 1 , 385
Ardmva
micilzviiur. muz h i d 471.
475
A r i l h m o m a i i c j a 274
A r t e m i d a 268
A.sen 4 6
A s p e k t a e o g r . 17
— a b s l r a k r . p r z e s t r z e ń . 17
A s t r o m a n c j a 274
A l i a s e r n o « r . 147, 153, 159. 1 9 4 . 1 9 8 ,
199
K u l i k i w i e j s k i e • - l e k a r k i 210
H a d a n i a a . r c h i w . 182
— d i a l e k t o l . 42
— e l m i - r a f . i e l n u l o j j . |j;s. 312. 4 7 1 ,
473
— h i s l o r . 153
— gospod, d e m o g r . 312
k u l t u r y 385
— terenowe
155, 182. 337. 3 4 1
Hagniątka « 2
B a j d a r a lódż 347
B a j k a l u d o w a 2()ii
— r o s y j s k a 207
— o B r u n h i l d z i e , t. 5 1 9 , 2 0 7 . 2 0 8
— o p r z e k r a s n e j H e l e n i e 207
— o S u s z y c u i S m o k u 1. 3 0 3 , 2 0 7
U a j k i l l o t c i i lotów- 8 5 , 8 7
- o
K o n i u i P a w i a n i e 92
o J e d v n a k u i W v c h u c h a n y m 93
— K u r z e i Igle 92
— o Pawianie- i S z a k a l u 93
• - o Słońcu i S z a k a l u 92
— o S l e e i i b o k u 113
— o S z a k a l u 92. 93
— o p s i c h z w y c z a j a c h 9 1 , 92
o W i l k u 113
�741
B a j k i o Ż y r a f i e i S z a k a l u 1113
— o F u j a r c e ś p i e w a j ą c e j 114
— o K s i ę ż y c i u i Z a j ą c u У1
- - o p s i e i S z a k a l u 89—1)1
— o L w i e i Szakalu
— w ogóle 361
B a r t n i c t w o 434
Ba sella 231
B a s t a r d y 128
87- -Hf)
Baśnie l u d . 206, 218, 569
B a w e ł n a 414
Bawoły 410
Razyjera, czarna™ 242
B a z y l i s z e k 247
Bąk, cześć d u d 211
B ę b e n 24
Bębenek 241
B e r n a r d y n i 273
B e r v l w e w r ó ż b a c h 274
B e z p ł o d n o ś ć 119
BiałozoiY norweskie
il-'alco
gyifalr<» 2 3 7
— i r l a n d z k i e (Falco saeerl 237
Biblioteki
:m
Bieiirzeniec
|korzeni 262
• B i e o a e z s kamień w żarnach 27»
B i b l i o g r a f , e t n o ^ r 226
— — u k r a i ń s k a 21Ж
B i o l o g i a z j a w i s k 151
B i z o n (i22
B l u z k a 4 1 1 . 422
Błyszczące przedni, w m a g i i holent.
62
l i o u i n k i 254
Boże Ciało 62. 540
— Narodzenie, Noc
w i g . 26!)
B ó b w w i e r z . 251
B ó « Eu 350
Broriirik 230
В r o d i i eń 2,'tO
B r o k a t 359
2 7 1 . 306, 537
Brony w zwyczajach
świat. 269
B r u c i i k i j a b ł o n k . 441
B r y c z k a 231
U r v z j r h a , b r z y z i c h a 360
B r z e k i n i a 31<i
Brzoza, kora
B u c i k i 270
B u c h . p u d e r h o l e n t . 58
B u d o u - a zdań w j e z . I n o z m . 67
B u d o w u , l u d . 217. 218. 459. 579
B u d o w l e n a d z i e m n e 33(1
— z i e m i a n k o w e 330
B u d d a 343
B u d d y z m 415
B u l w y 110
. - B u n c l o k U 418
B u t y długi-e 2 5 8
— « w v w n > t k i » 211
— z c h o l e w a m i 232
Bydło I w v r a z l a b u i 378
- l h o d o w l a ) 1 1 , 36, 38. 5 1 . 313. 364.
'365
Bylica Artemisia Vulgaris, podkadzanie 262
_
opasywanie
262
p r z e c i w n i e p t o d n . 262
—
w a r z o n a 262
sok 262
korzeń 262
z a w i e s z o n a 262
- m a i k u z i e l n a 262
B y l i n v 20S
B y t m a t e r . k m i e c i 324
С
C a p I r o n i i 275
C e b u l a ÓJ
C c l t n l o g 215
O p l i n l e u epilcps-io 233
C e p y g a z e w k o w e 321
— k a p i c o w e 321
C e r a m i k a 418, 422. 435. 441
- m a l o w a n a 48
- s z n u r o w a 42
— wstęgowa 35
C e r e m o n i e p o g r z e b o w e 412
C e r k i e w k i d r e w n . 295
^Charaktery* orzeciw zarazie
Chała b u s z m e i i s k a K i o '
—
—
c h o r w a c k a 36Ó
d y n a r s k a 364
hotentocka
-pontok
—
i n i c j a c j i 5S, 5 6
i l i r s k a 364
— pływająca 411
— sudecka 422
— l a l a r s k a 272
— t r z c i n o w a 362
— w i e j s k a 361
C h i r o m a n c j a 263
Chleb 258
— г r v z u 407
Chłop pańszcz. 23,i
C h m i e l — u p r a w a 394
51
">ii6
�742
C h o d z e n i e z niedżwiedz-iem 242
•Chórki* — spodnie 259
C h r o n o l o g i a z j a w i s k e t n o g r . 194. 195
C h r v s l u s 345
— f r a s o b l i w y 313
C h r z c i n y 300
C h u s t k i 418, 420, 421
Ciasiioclia 360
C i ą g a c z k a (sieć) 2 3 0
C i e r l i c a 419, 424, 425
C i o t a 276
— ognisty 239
— żelazny 239
D i a b e ł 243, 2 4 8 , 2 6 4 , 273 , 2 7 5
D i a l e k t y prasłowiańsk. 319
D i a l e k t o l o g i a fińska 378
D i v i n i t i o a r t i f i c i o s a 274
Cis 318, 319
< C u d a k i * 269
Cymbały 306
Czamara 241
C z a p e c z k a 259
C z a p k a b a r a n i c a 235. 265
C z a r o w n i c a 248, 249, 2 7 6
C z a r o w n i c e Tessalskie 248
— n a l u r a l i s 274
D o m 24
—
k o n s t r . 314
n a p a l a c h 410
— z d r z e w a 267, 410
D o r o , lnic. c h ł o p c ó w 55. 56
Dożynki 541
Dół myśliwski 54
D r a c o m a r i n u s 253
— y o l a n s 253
D r a n i c e 272
D r o p i e 237
Drużka 297
—
b a n k i e t y 249
j a z d a 264
C z a r o w n i k 279
Czart 273
Сгату 545
— ruskie 273
C z a s o w n i k w jez. b u s z m . 67
Czaszki z P i l t d o w n i tiallcv h i l l
Czekan 241
Czepce
418—422
— k a r b o w a n e 231
— haftów, złotem 339, 435
C z e r p a k g r z e b i e ń . 149
C z e r w o n a b a r w a 62
C z ł o w i e k f o s v l n v 387
— d o l i c h o - k r a n i a l n y 625
— dohio-paleolU. 388
— leśny 379
— z N e a n d e r t a l u 3S7
Czółno 230
C z v n n i k e k o n o m . 283
C z y t e l n i c t w o 561
D
D a c h 272
— n a s o c h y 272
— d w u s p a d o w y 267
D a c h a 113
D a m a jez. h o l . 62. 68
Deformacja czaszki 411
D e l f i n y 251
- popiół z zębów 252
—
—
sadło 252
wątroba 252
D e l f i n y w w i e r z e n i a c h 252
D e m o k r a c j a p i e r w . 285
D e m o n y w o d n e 2 2 1 , 254
Deska o k a p o w a 272
Deszcz 255
Diygawica.
drygubica,
dru ubica,
d r g u b i c a 244
D r z e m l i k ( F a l c o r e g u l u s i 237
D u c h y d o b r e i z ł e 112
— p r z o d k ó w 412
— straszące 295
D u d a 241
D u d v p o d h a l a ń s k i e 241
— łużyckie 241
— w i e l k o p o l s k i e 211
DiuteiaTz 241
D u h a 321
e
388
D u s z e stękające 250
D y a u s p i t e r 245
d i v m a c . - d u h a o 241
D y n i a , t s a m a s 118
Dyszel 231
D z b a n e k 339
D z i e c i 535
— n i e p r a w e 255
Dziecko hotent. 60
Dziejopis Żywiecki 89
Dzida 411
D z i u r a mysia 61
D z i w o ż o n a 254
D z w o n k i d l a k r ó w 118
E
Egzogamia 346
F.gzorcyzmy 273
�743
K j a k u l a c j a 100
E k s p a n s j a wenecka 320
• k u l t u r y łużyckiej 320
E k l o i u o r f i a 389
E k t o d e r m a 389
E m a u s 5Э9
Emigracja 312
E u d o m o r f i a 389
E p o k a brązu 4 0
F o l k l o r ludów słow. 209
n a f r o n c i e 345
-szwajc. 4 5 8
- ukraiński 207
F o l k l o r y s l y k a p o l s k a 206
- słowiańska 206
F o r m y d o masła 427
d o pieczenia
426
- - d o p i e r n i k a 418, 419, 423
d o sera 422, 445
małżeństwa 221
F u n k c j e c z a r o w n i k a 279
i n s t y t u c j i 279
m a g i i 279
F u ' i v k c j o n a U z m a m e r y k . 345
angielski 345
niemiecki 8
— plelstoceńska 386
— żelaza 40, 311
E p o s serbs-ki 348, 3 4 9
E t n o g r a f i a c h o r w a c k a 353
— K a u k a z u 221
— P o d o l a 329
— p o l s k a 210, 217, 289
— pozaslowiańska 210
— słowiańska 298
- • s o w i e c k a 148
— świata 210
- ukraińska 289, 2 9 8
Etnografowie
polscy 228
E t n o g r a f i a 4 6 4 , 4 6 5 . 46S
E t n o l o g i a 3, 4, 9, 1 3 , 1 6 . 2 7 . 21(1, 2 1 4 .
-—
—
—
-•
—
2 1 5 . 2 2 5 , 3 3 6 . 3 7 7 , Ш.
A f r y k i 479
A m e r y k i 179
Azji 479
E u r o p y 479
fińska 379
O c e a n i i 479
4 6 4 , 105
— socjologiczna
337
E w a n g e l i a Św. Ł u k a s z a 2 7 3
Ewolucja 3—5, 9
— człowieka 387
E w o l u c j o n i z i n 3 — 5 , 8, 9 , 15
— k r y t y c z n y 3 - 6 . 12. 2 2 — 2 7
F - w o l u c j o m ś l i 1 3 . 14, 17 2 0 , 2 3
k r y t y c z n i 5. 9, 18, 19
F
F a j k a 56, 111
F a l a j ę z y k o w a 1С
kulturowa
16
F a r b i a r z e płócien 430
F a r t u c h 359
F a s z y z m 284
F i b u l e 231
Flecista 241
Flet 241
F l o r a Powiśla 318
F o l k l o r 374. 377
G
Gabugona
I b a s t a r d k a ) 128
Gagaia — p t a k 350
U l l m a n 60
G a l o n złoty 359
Gałęzie z w . p o g r z e b . 67
Gaipa i s i o d ł o i 2 3 1
G a r n c a r s t w o 314
G e n e z a r o d z i n y i społcc.z. 5
G e o g r a f i a j ę z y k . 16
Gconictrvzacja f o r m y 333
Gest o b r z ę d o w y 358. 359
Gęś, h o d o w l a 2 3 7
Gęśle 203. 315
G i n e k o l o g i a 240
Glina w budownictwie 330
— w i n i c j a c j i 56, 5 9
G n i a z d o gęsie 245
G n ó j w o ł o w y 234
G o ł ą b w pieśni 103, H M
G o n t y 267
G o r s e t y b i ł g o r . 159
— bytomskie 44]
Górnicy 260
Gospodarka kolektywna
— Indów n i e c v w i l . 212
- - mleczna 361
— o a r o d o w a 283
G r a d 239, 255
G r a n i c a j ę z y k o w a 327
G r o z y 230
G r o c h , u p r a w a 321
G r o c h o w i n y 212
Gromadzenie materiałów
154
408
d o Р. Л
E.
�7-14
Gromadzen-te p o k a r m ó w
G r o t v G r i m a l c l i 34
G r u p y e t n i c z n e 217, 529
Grzebanie
zmarłych
u
(il
Grzebienie
364
Jarzmo podgardlicu-we
J a w o r 319
J ę c z m i e ń .124
Hoteiihiiów
J e d w a b 359
J e l e ń z w i e r z . Św. 2 6 8
— z krzyżem 268
— zło tu r o g i 2li8
JęzykozTUifl-slwo 2 1 4
Jeżyk A f r i c a a n s 127, 131
Alazonów
318
- A ł t a j s k i 47
— B a n t u 6 3 , 68
— B e c h w a r t a 127
— e t i o p s k i 470
— e t r u s k i 48
— h a m i t o - s e m i c k i i 62
— H e r r e r o 68, 127
—
tfetycki
47
— e u r o p e j s k i 48
— indoeuropejski lii
— J a b o 85
— K a i i r 85
— k a n e z y j s k i p . l i c t v c k i 17
- k a u k a s k i 47
— l u r v j . s k i 47
— m a l a j o - p o l m e z . 410
— małoazjat. 47
d o l n u 121
H
H a b a l . i n i c j a c j a diziewcz.
H a n d e l z a m i e n n y 123
H a r p u n 30
56
H e r o d y 538
H e s a r u s — p t a k 105
Higienia 529
H i n d u i z m 112
Ш М о г у м » 5, 6, 1 8 — 2 0 , 2 5 . 2 6 . 2 9
• - k r y t y c z n y 9 . 18. 25
• - s c h e m a t y c z n y 3. 5. 9, 18
H o d o w l a h v d l a ' I I , 3 6 , 38
- pszczół 365
- r e n ó w 347
- zwierz, d o m . 31», 314
Homo Aimgnarensis 31
— S o l c e n s i s 387
HvpiTlrufia rozwoju 20—22
I
Ikonografia
e t n o g r a f . 229
I m i g r a c j a i m l o e u r o p . 45
h u l o e u r o p . g r u p y język. 320
I n i c j a c j a c h ł o p c ó w ; D o r o t 5 5 . 56
I n i c j a c j a dz-iewezal i H a b a b ] 56
I n l o n a r j a 6 0 , 7 1 , 72
— p a r t y k u t ó w j s u f f i k s ó w 85
- • w y r a z ó w jedno/głosk. i d w u z g l o s k o w Y o h 85
I n s c e n i z a c j e n a m o t y w a c h l u d . 574
I n s t r u m e n t y m u z y c z n e 141
l n w e n l a r z P. T . L . 4 5 6
dział etnograf. M u z . Miejsk. w T o
r u n i u 4.43
J
Jagoda w wierzeniach
Jaja d a n i n a 321
— p o z v w . ,165
s t r u s i e 110
J a r z m o k u l o w e 321
—
—
—
—
—
•
—
—
—
• —
321
4>
i
m i o l v c k ' i 62
O v a m b o 68
p a p n a s k i 410
p e l a s g i j . s k i 18
i i i g m e o - h i i s z m . 112. 63
polski 524
p i a i n d o e u r o p . 48
prasłow. 318
profoi.ndoąerm. 4 7
r e l s k i 48
s ł o w i a ń s k i 3(8. 3 6 8
s i u l a ń s k i e 6 2 , 6 3 . 131
l a l i a l i j s k i 47
tyrreński 48
u r u l s k i 17
m y ś l i w y c h ,178
Języka kształtowanie
Jodła 318, 319
J u p i t e r 45
J u p k a 424
sic
2H*>
4
271
к
Kakifek
K a c z k a t u K 1 . 237
r o g a l a 273
�t
745
K a f l e ЗЛЯ
K a l e n i c a 2 6 9 . 272
K a l e t a 232
Kalevala 379
Kał owczy 56
K a m i e ń dc, m i e l e n i a 5 6
•Kamień smnc/v
229
Kamionki
b o l e s ł a w s k i e p,
425
K a u a f a s 267
K a p t u r , k a p u z a 267, 279
K a p u s t a 233
K a r c z m a 241
K a r c z m a r z 2 4 1 , 323
K a r o s 56
K a r t o g r a m y 192
bimcloki
Kaidograf. ujmowanie zjawisk
K a r t o t e k a n i u zeal. 431
K a r y k a t u r y l u d . 269
K a r y k a t u r a h e r e t y c k a papieża
K a . s t y 11
192
239
K a t a i p l r o n i a n c j s 274
K i e t z u o 45
K i & r o z j a 231
K i e r p e c 231
Kierunek anlropogeogr. 5
— e w o l u c j o i i i s l . 4. 5, 2 2 1 . 2«>5 2 2 8
— d i a l e k l y c z n o - m a t e r i a t i s t . 228
— f u n k c j o n a l n y 353
— h i s t o r y c z n y 24, 26. 2 2 3 - 2 2 7
— m a l i T i a J - h i s t o r . 4. 5. 9 , 11
— s o c j o l o g i c z n y 6, 9 2 4 . 2 2 3 — T K ,
K i j d o g r z c h a n i a w z i e m i 54
— broń 241
K i j a n k i 254, 321
K i l i m l u d . 339
K l a c z 44
K l a s k a n i e w- ręce. 123
K l a s z t o r św. Stefana 370
K l e ć t a t a r s k a 272
K i e s k i ż y w i o ł o w e 534
K l o c k i d o d r u k . 41S, 4 1 9 , 423, 4 3 0
K l u b y męskie 348
K l u c z z n a k o w y 190
K ł ą c z a ( p o ż y w i e n i e ! 54
Kneble
l u p r z ą ż l 4 1 , 42
K o b u z , к obiec . _ H v p o l r i o r n h i s Subb u t ea 2 3 7
K o b i e t a 88, 538
— - ciężarna 59
- - g a r n c a r z 351
• K o c u r v , s t r u i do d a r c i a
424
K o d e k s J i o r n i g o w s k i 232
K
łuczywa
K o d e k ? O s t r o w s k i 232
K o g u t 324
— c z a r n y 242
— nogi 275
— we wróżbach 271
— w piosence 295
K o k o s / n i k 354
Kolca
(pług) 235
K o l e b k a 259
K o l ę d y 305
K o l o n i z a c j a m a z o w . 321
Koła K r a j o z n a w c z e
16''
— G o s p o d y ń W i e j s k i c h 162
— bose 235
— s z p r y c h o w e 231
K o ł a c z [nacz. pieść.) 231
K o ł c z a n 258
K o ł n i e r z 232
K o ł o g a r n c a r s k i e 4 1 8 , 142 4 1 9
Kołodziej 323
Kułomyjka 295
Kołowrotek
418-429
K o ł y s k a 418. 419, 4 2 3 — 4 2 5
K o m e n t a r z e rin m a p a l l a s n 107
K o m p l e k s j ę z A 40
- В 46
K o m o r a g r o b o w a 51
K o m u n i a ś w . 229
Koncepcje
m a r x o w s k i e 283
Kongres' Nauk. Antropol. i
181—183
Konnica 43*
Koń biały 38
— h o d , 3 7 - 4 3 . 2 3 1 . 31S
- - k o p a l n y 42
— nogi 249
— skóra 236
K o p i e n i a c t w o 23, 30
K o r a dębowa 257
— - na u b r a n i e 411
• - olszowa 257
— г o r z e c h a w ł o s k i e g o 257
K o r a l i k i liniejącjai 56
K o r o n a k n d a w ę ż ó w 229
K o r o w a j 297
K o i o w a i n i c c 297
K o s m e t y k a l u d . 240
108
Etnolo".
179
— Szluki L u d . b i ł
K o n i e c świata 275
K o n k u r s y ,)C>5
K o n s t r u k c j a sleg. 272
K o n t r o l a zebr. m u t e r .
k o n t u s z 241
Konwergencja
14
163
�746
K o s m o g o n i a Jakutów 360
Kości t r u p i e 276
Kościół k o p t y j s k i 370
K o t 410
— c z a r n y 276
K o w a l s t w o 314
K o z a h o d , 38, 5 1 , 52, 410
— łożysko 62
— mięso 61
— ogon 61
— p r z y sieci — włoku 230
— s t a w k o l a n o w v 61
— - ścięgna 61
— WIOSY 6 1
— zabicie 58. 6 0
Kozioł 261
Koźli smród 240
K r a k u s 253
Krcacjonizm 5
K r e w ( w y r a z tabu'i 378
— owe v 56
Kręgle k a m i e n n e 255
K r ę g i k u l t u r o w e 18
K r o g u l e c A c c i p i t e r nisus 237
K r o k o d y l C r o c o d i l u s 2 5 1 . 253
— łzv 251
— w w i e r z e n i a c h 251
K r o s n a t k a c k i e 418. 420, 423
K r o w y b o d . 44. 410
Król H e r o d 243
— w ę ż ó w 220
K r u k ( s z a t a n i 274
— C h a r a - S u o r 350
Kruszą к
igórniki 260
K r v s l a l o m a n e j a 274
Krzeezol. i G e i i n a i a sacer)
K r z y ż w w i e r z e n i a c h 271
— Zachariasz 266
K r z y ż ó w k a k u l t u r 384
Księgi H i o b a 275
— m e t r y k a l n e 3 0 9 , 322
— sądowe 309, 322
— testamentów 309 322
Księżyc — nów 219
K u b i z m 3 3 3 . 3334
K u k u r y d z a 9 8 , 123. 4 1 0
•Kula> 278
K u l e l o d o w e 255
K u l t X . M . P. 3 5 7
— t o t e m i c z n y 350
K u l t u r a a c h e u l s k a 28, 32
—
—
—
afrykańska 284
a g r a r n o - m a t r i a r c h . 15
Anasar 387
237
K u l t u r a biała 2 8 4
— b u m e r a n g o w a 29, 30
- Cochise 625, 626
— d u c h o w a 290, 293
l u d u fińskiego 378
— - — Słowian 314—316
— d w u k l a s o w a 28, 29, 30
— egzogam.-momogam. 29—33
r ó w n o p r a w n a 30
płciuwo-totemist. 30, 32
— elnologiczna
28, 32
— g r o b ó w j a m o w y c h 314
— k l o s z o w y c h 314
— H o h o k a m 387, 631
— Hotentolów 52
— i n d o c u r o p . 367
— I p i u t a k 627
— к a m p i l i s k a 34
— k a p s k a 28
k r e o l s k a 408
— l u d o w a 200, 340, 329
huculska 290
— łużycka 313
magdaleńska 28. 30
m a t e r i a l n a 217, 290, 293
B u s z m e n ó w 54
— — H o t e l o n t ó w 51
—
—
—
mc.galis1vcz.na 35
M o g o l a n 387, 631
miTstierska 29
myśliwska 51
— neolityczna 386
— niższa 295
— o r y n i a c k a 28, 3 1 — 3 3
— Patavan 632
p i g m e j s k a 28
—
—
Ц1
l
j
i
j
Ą
i
1
p o m o r s k a 314
przesiedleńców 433
r o l n i c z a 49. 3 1 0
— S a n d i a 624
— S e l m a 44
— Sierry 408
— S ł o w i a n 3 1 7 , 342
— s o l u t r e j s k a 31
— l a r d e n u a s k a 33
— tasmańska 29, 30
— techniczna l u d . 292
— umysłowa na w s i 552
— lotemislvezna 28—32
— w o l n o m a c i e r z v s t a 30. 34
— w o l n o p a l r i a r c i i . 30
— zbieracka 51
K u l t u r y p a l e o l i t y c z n e 28
— s t a r o p a l e o l i t y c z u e 32
,
i
t
3
Л
" l
i
,
!
1
{
�747
K u l t u r y z a s a d n i c z e 19, 29
K u m u ł y ( p r z y sieci) 230
K u r a 410
Łódka 411
Ł ó ż k o 424, 425
L u b 231
— w k a r y k a t . 269
— o c h r o n a 233
K u r t k a ze s k ó r y 239
Kuźnia 261
Kuźnik 261
K w e s t i o n a r i u s z l i n g w . 15
K y r i e e t ó s o n — zniekształcenia
K y z y c z k i 347, 348
Ł u k 24, 32, 4 1 . 54, 236, 258
Łysa Góra 2 6 1 , 276
Ł y ż n i k 424, 445
Ł y ż w y 258
317
L
K a l k i w .szopce. 2 4 3
L a t a w i e c 264
L e c z n i c t w o l u d . 217, 434, 529
L e g e n d y 569
L e g e n d a o Św. J a d w i d z e
2 3 1 , 232,
270
L e j h i k 359
L e j c e 45, 47, 231
Łęknica 360
L e w i a t a n 275
L e w i r a t 346
Leżanka 272
L i n a k o n o p n a 260
L i n g w i s t y k a 377
L i l c r a t u r a o d p u s t o w a 274
Loch z dachem
.mieszkania')
L o k a t a w s i n a p r a w i c n.icm. 310
i o n Iwózi ' i l l
fudomiwslwo
s/w-,ir
im
L u d o ż e r s l w o 249
L u c l v c e r a m i k i s z n u r 47 4 8
—
niecywilizowane
r o l n i c z e 35
12
- — przedmdoeurop.
L u s t e r k o 62
45
t.
L a n i a 2 6 1 . 268
Łasica 233
L a w v garncarskie
463
Ł a w k a " (wozi 231
Ł a ż b i ć p s z c z o ł y 234
Ł o m i g n a t Haeiiaelus a l b i c i l u s 237
Losie 236
Ł o w i e c t w o 217. 347
Ł o w i e i i i e n a * r o z j a z d * 257
Łodzie z t r z c i n v 408
M
M a c i c r z y s l o ś ć 10
Maczuga 231
M a g i a c z a r n a 412
- e r o t y c z n a 240, 263
- Hotentot. 61
u r o d z a j u 242
Majeranek w wkTzen. 251
Maiczek 306
M a l i c a * o d z i e ż S a m o j e d . 258
Malowidła k a p s k i e 32
— na szkle 339
Małżeństwo g r u p o w e 346
- • przez k u p n o 221
M a n o n i i n p . Z i z a n i a a q u a t i c a 105
M a p a a t l a s u 197
— b a r w n a 190
— etnograficzna
1 8 4 . 185
— g ł ó w n a l ' . A. E . 183
- h i s J o r v c z n a 195
k a t a s t r a l n a 309. 310
— narodowości
wsch. prow,
niein.
325, 328
- r o l H i c z a 193
— Spella 326
— s t a l y . s l y c z i i a 192
— - w y n i k o w a 184
— z a b y t k ó w 417
— z a ł ą c z n i k o w a 1 8 3 . 184
M a p o w a n i e w y n i k ó w b a d a ń 1 9 8 . 199
z j a w i s k 149, l a l , 154, 195. 196
M a s k i 24, 467
Masło 59
M a s l o d o n l 624
Maść c z a r o d z i e j . 238, 276
M a t a 55, 5 6 , 61', 111
Materia czerwona
59
M a t e r i a l i z m h i s t o r y c z n y 24
M a t k a Boska 333
— z i e m i a 45, 46
M a t n i a p r z y sieci 230, 244
M a t r i a r c h a t 51
M a t r i l i n c a t 10
М а к а k u k u r y d z . 123
�748
Mąka z kłączy 55
— z r v b i c . l i ości 258
M e b l a r s t w o l u d . 41'J, -141
M e b l e k a s z u b s k i e 435
- M e c h t e r l i k i 318
M e d y e v 240
M e d l e d s (niedźwiedzi 379
M c g a u t r o p u s p a l e o j a v a n , 387
M e l o d i a 77, 84
- l u d o w a 356
<Mesikaiiimen>, «mesikapiila
379
Mesomorlia 389
M e s o d e r m 389
M e t e o r o l o g i a l u d . 217
M e t o d a b a d a ń d v f e r e n c j a l n a 221
— e k s p e r v m e n l a l n a 217. 221
- f u n k c j o n a l n a 221
—
- ilościowa 221
i n t e g r a l n a 221
M a l i n o w s k i e g o ft, 7
M e t o d a e t n o l o g , j e z v k . 2(1
— f i l o l o g . 17
— funkcjonalna 4
- g e o g r a f i c z n a ft. 16, 1 7 . 147. 149.
151, 153
— g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w 154
• ilościowa 2 2 1 , 222. 319. 320
-—
--
k a r t o g r a f i c z n a 186
m a r x . - I e n i n o w s k . 352
o b s e r w a c j i i o p i s u 278
płaszczyznowa
180—189
p o r ó w n a w c z a 206
— pośrednia 158—160
- - p r a c y n a d Р. Л. E . 201
- p r a c " k a r t o g r a f . 149
p s y c h o l o g i c z n a 17
- p u n k t o w a 186, 193
socjologiczna
33(5
— t y p o l o g i c z n a 17
Metsa-Ielt p. niedźwiedź 379
M i e c h 'cześć d u d i 241
Międlica 418. 424. 4 2 7 — 4 2 9
M i e j s c a o d p u s t o w e 3 5 7 3 5 8 169
Mielak 270
Mi.;so 5 9 , 62
— końskie 272
— z p a d l i n y 249
Miód 234, 379
M i o t a c z 30
M i o i l a 218
M i g r a c j a 16 - 1 8 . 2 2 4
— i n d o e n r o p . 320
— małopolska 321
- m a z o w . 321
M i g r a c j a p o d l a s k a 321
- ruska 321
— słowiańska 321
M i l i p a p u , p a p k a z mąki k u k u r y d z .
98
M i s k a z d r z e w a w i e r z b . 55
M i t o l o g i a I l o t e n t . 52
M l a s k i i i c h k o m b i n a c j e 6 3 , 6 4 , 133
— a l w e o r a t n e 64
— c e r e b r a l n e 64
— L i t e r a l n e 64
— w a r g o w e 69
— w s t e c z n e 64
— z ę b o w e 64, 69
M l e k o o d b i e r a n i e 62
— t a b u w y r a z 378
— w m a g i i 62
Młoda 297
M ł o d y 297
Młvn' p ł y w a j ą c y 323
— w z a b o b o n i e 362
M h - n a r z w z a b o b o n i e 323, 362
M o d r z e w 318. 319
M o n o g r a f i e e l n o i j r a f . n i e i n , 292
M o t i o s y l u b i z m 63, 6 6
M o r f o l o g i a z j a w i s k e t n o g r a f . 151
M o l o w i d ł o 4 1 8 4 1 9 4'>'>
M o t y w y b u s z m e ń s k i e 132. 133
M o w a I ł o l e n t o t ó w 7 1 . 81
— l u d ó w p i e r w o t n . 70
— n o s i c i e l i c c r u i n . w s t ę g . 18
Mrzeża, i n r z v z a . m r z v s z k a . m rzeźna
isiećt 2 4 4 "
M u z e u m 562
— b ' l n o g r a f i c z n e 416
— w Bazylei 466
- w Białogrodzie 448
— w H u r g d o r f i e 466
w B y t o m i u 449, 493
— w C h o r z o w i e 444
w C z ę s t o c h o w i e 44S
w Derłowje 448
w Gdańsku 448
w" G l i w i c a c h 4 4 9
— w Grudziądzu 448
-•
w K a t o w i c a c h 439
— w K i e l c a c h 448
— w K r a k o w i e 449
— w L u b l i n i e 4 1 9 , 454
— w L o d z i 448
— w Międzyrzecu 418
— w O l s z l y n i e 448
— w O p o l u 449
— w P o z n a n i u 448
i
�74<>
M u z e u m w R a b c e 149
• w Rafiom i u 448
- - -
w R a p p e r s w i u i 4 4 5 - 4 4 7 , 150
w R z e s z o w i e 449
w Słupsku 448
w Szafuzie 466
w Szczecinie 448
w Toruniu
432—Ш,
430-438,
448
w W a r s z a w i e 448
w W ł o c ł a w k u 448
w W r o c ł a w i u 449
- w Z a k o p a n e m 449
- - w Zamościu 449
M u z e a l n i c t w o fińskie e t n o l o g
378
M u z y k a Eskimosów 213
- - l u d o w a 218, 315, 450, 570, 015
Myślistwo 314, 329, 304, 410
Myszy 276
IV
N a c i n a n i e b r o d a w k i piers. 58
s k r o n i 58
N a g ł o s m l a s k , b e z d ź w i ę c z n y 64
- d ź w i ę c z n y (U
• - - noson v 61
- - przvdechowv
lii
Nagość 276
\ ; i h a r m o n i i - 1 2 7 . 128
N a k r y c i a g ł o w y 265
N a m a jez.' h o l e n i
68 Г>7
N a m i o t y 258
N a p o i miłości ^76
N a r z ę d z i a d o o r k i 217
- guspod. 441
kamienne 51
- • m u z y c z n e 21
slola.rsk.ie 4 2 3
N a s z y j n i k i 411
Nawarstwowienia
k u l t u r o w e 26
N a z w i s k a o pochodź, u i e m . 312
N a z w y fińskie n i e d ź w i e d z i a 378
— w i l k a 378
— zająca 378
N c o t i i n k c j m m l i ś c i 3;i7
Ni-okonfucjoniści 373
N Y w - - t u m g y b ; 3-16
N i e d ź w i e d ź 379
- - roznosicie! urodzaju
Nietoperz 276
N i e w o l n i c t w o 19
Nosorożec 256
212
N o w e A t e n y 2 5 1 , 273
- N o w e Lato-з 2 1 9
N o w y R o k Iwróżby) 271
N o ż e k a m i e n n e 54
N u l y 73. 7 4 — 7 9 — 8 4
N y l o w e rzeki 251
O
O b c h o d y r e g i o n a l n e 564
Obdarzanie
się w z a j e m n e
młodych
297
O b r a z y n a s z k l e 4 1 9 , 1 2 0 — 1 2 7 , 445
O h r n l . k a d r e w n a 131
— g l i n y 434
— k o r y 434
— k o r z e n i 434
— łyka 434
- r o g u 434
— s k ó r y 434
słomy 434
- w i c i n 434
- w ł ó k n a 434
— - w o s k u 434
Obrzęd czamański 258
Obrzędy doroczne 218
— n a r o d z i n , 221
— r o d z i n n e 218
— weselne 23, 356
- - Hożego Narodzenia
163
— Wielkanocne
463
— ż n i w n e 242
O b s z a r b a d a ń 165
O c z y s z c z a n i e : zwyc.z, b o l c n t .
Odki-vwaniiie g ł o w y 265
O d k r y c i a wcies.no-l.ist. 341
O d l e w n i c t w o 314
59
O d p u s t y 542
Odzież 217. 293
— - Uotentotów 50
— - Łużyczan 219
Ogień
r o z n i e c a n i e 5 4 . 55
- • i s a l a m a n d r a 216
Ogier c z a r n y 264
O g n i s k o 263. 272, 361
O g r o d n i c t w o 313
O w i e c N i e b i o s 45 4 6
O l b r z y m y 387
O n e i m m a i i l i a 271
O n o m a s t y k a 524
O p i s wesela ukraińsk. 296, 297
Opisy slatysl. krajozn
293
Opis" k u l t u r 382
�750
Pieśni
O p l e c k i 441
O p o b i i c y 322
O p o w i a d a n i a 569
Opracowywanie mater, do
179—181
O p r y s k i w a n i e w o d a . 58
O r c z y k i 231
O r g a n i z a c j e n a w s i 547
O r t h o d o n t i a 389
Orzeł p o l s k i 274
O s a d n i c t w o k a r p a c k i e 222
Osady p a l a f i t . 35
O s i e d l a o t w a r t e 314
O s i d r e w n i a n e 2 3 1 . 235
O s l r o k o p a o z 54
sOślęclra* u b . g ó r n i k a 2 0 0
O ś c i тл'Ъяскъе 4 3 4 4 4 4
Oświatl na w s i V i 3
Owca chora
Р.
Л.
К.
— h o d o w l a 38, 5 1 , 56
— w l o s v 52
O w i e s 3"24
O w o c e 311
O z d o b v 3 1 4 , 434
—
Hotentotów
f
50
P
P a c i o r k i 267
P a j ą k 276
P a l e o - I n d i a n i n 625
P a l e o l i t s t a T . 2 8 , 3 0 32
Pańszczyzna 294
«Parka*" odzież samojed,
Pas r z e m i e n n y 232
Pasterstwo górskie 361
H o t e n t o t ó w 8 4 , 9 8 , 127
i nuty 135^146
dorosłych «Rez męża n i e w i a
sta 132, 140
— - m ę k i ł n y p t a k . 103
. .
„ o b r u n a t n e j k r o w i e - . 44
<Buszmeni» 118, 140
. C z a r n y w ó z e k . 126
. D u e t siecią
i
teściowej;.
126
, F l a m i n g o * 132
«Genisfeok» 109
_
. G o m a r A a . 124
« Н а п п п - Н а п ш » 1 2 5 , 142
— <:Hesarus» 1 3 8
_
._ _ . K o c h a m y
się125, 1 3 3 .
140
« K o t u ś » 1 2 2 , 123
— - - - — «Ma m a m a m a i 140
—
, H f i e j s c a j u ż n i e m a - 128,
129
N a h a r m o n i i . ИЗ
-:Osa» 1 1 0
« P a w > 104, 1 3 2
- P a w i a n o w i d o b r z e * 133
Pawian iskający
107,108
- P i w o * 125
— . " P o w ó d ź * 106
—
-Prośba o w o d ę » lOt;, 135
. P l a s , z e k » 1 0 7 , 138
. . S i e r o t a . 1 3 1 , 132. 141
T r ą b k a ? 129
- W i e l k a słabość^. 1 3 1
—
Z a h u k a n e s l r u . s i a . f k . . . 125.
126, 1 3 9
«Z4vada* 105, 106
Z e b r a » 138
O ź r ó d l e - 135
O ż y r a f i e i s z a - k n l u - 138
Pieśni dzieci
tir/tentoefc.,
'Do domu.
136
K o l e c . 135
Kołysanka^ 136
< 0 k o t k u . 136
K u k u r y d z a . 136
P a w i a n - . 136
• - - . U l e w a - 136
- . S z a k a l w s z c d o h v l * 136
Pieśni p a n t o m i n y 131
— z a b a w d z i e c i ę c y c h 132
Piłowanie zębów 411
P i s a n k i 217, 445
P i s z c z a ł k i 115. 2 ) 4
P i t h e c a n t h r o p u s 387. 388
258
— h a l n e 361
P a s t e r z e 238
P a s t w i s k o wspólne 324
P a t r i a r c h a t 51
Patyczek złamany zwycz holenl
Pchły
fi2
'
P e d i a t r i a 389
Piasta 2 3 1 , 235
Pielgrzymi i 370
P i e r n i k i 445
P i e r w i a s t e k s t r u k t u r . 132
Pies 410
— c z a r n y 270
— j a z d a ' c z a r o w n i c 264
Pieśń 70
Pieśni k o r o w o d o w e 315
— l u d o w e 206. 217, 218, 566
126
«
4
|
„
1
J
4
i
. j
�FU.
•я
751
P i w o m i o d o w e 55
P i w o n i a , korzeń i nasiona
Piastvka
273
l u d o w a 441
PlesianthTopus Tnmsvaleiisis
P l e i s t o c e n e f a u n a 624
Plioce-n g ó r n y i d o l n y 307
Płanetnik
387
Przepiórka 241
P r z e s ą d y 307
— r e l i g . żyd. 294
Przęślice 4 1 8 — 4 2 1
—
krężotkowe 321
—
łopatkowe 321
s t o j a k o w e 41Я, 4 1 9
255
Płaszcz 2 7 0
Pławy /przy
Płotki (sieci)
Płozy 236
sieeit
Przybory
toalet. 314
P r z y g o t o w a n i e s t r a w y 329, 434
P r z y r o s t n a t u r a l n y l u d z i 312
P r z y s ł o w i a 206, 307, 315
230
244
Płótno 359
—
— s a m o d z i a ł d r u k . 427
Pług w z w y c z a j u 269
Pstrąg
--
— żelazny 313
— 365, 418
P o c h e w k i d o siekier 33
Pochówek platform. 31
P o c h w a n a nóż 232
P o d k u l k i 231
P o d k u r z a c z 421
P o d m u r o w a n i e d l a o g n i a 27->
P o d s z y b i e 260
P o d z i a ł a d m i n i s t r a c . 181
—
rzeczown.
w
jęz.
I n d e n t . 67
wojenne
345
gotowany
żvwy
Pstrucha
przeciw
w
leczniclwie
bozpłodn.
349
350
267
Ps7.c7elnir.two 364, 463
P s z c z ó ł r o j e n i e się 234
Pszczoła t a b u 379
P t a k i — t o t e m y 350
P t a k złotopióry
Puchacz 248
207
P u n a l u a 346
<'Punt» 3 5 9
P u s z c z y k 62
P v l k a ze s ł o m y 2 4 2
— n a p a r a f i e 181
Poezja epiczna 315
— h o l e n l o c k a 9 4 , 95
— l u d o w a 315
Pogrzeb 306
Ił
R a m i u a n 348
U a r ó g . F a l c o p e r e g r i m . s > 237
Rasizjn n i e m . 311
R e f o r m a rolna 534
R e l i g i a i i w l o e u r o p . 45
Pokrewieństwo
f i k c . 220
= Poły. sieci 245
P o n t o k 5 1 , 8 6 , 1 0 1 , 1 0 2 , 110
Pora d lu e 324
P o r o n i e n i e 262
Poród łatwy 262
Postęp gospod, w s i 309
P o t w o r y haśnlowe 229
P o ż y c z k i k u l t u r o w e 17 3 8 5
Prace slawistycz,ne 2ts', 219
P r a k u l t u r y 29
P r a s a d o sera 418
P r a w o ОЬУС7Я i n w p 918
P r e h i s l o r i a F u r o n y oo
P r ę c i e w h u d o w n ЗЯ0
Problem ,-niiiP n 'tifi
P r u c i ik 350
Przechowywanie
pokarmów
Przekład
zdania z l i w a n g .
h o t e n t . 67
Przekłuwanie uszu 411
Przemysł dla w s i 581
Przemysł l u d . lyrolsk 29^
P r z e p e r z y c a r o z j e z d n a 257
—
szamańska
46
— W o l a n a 46
Ren, skóra 236, 258
Rękawka 539
R ę k a w y 232
Reportaże
o
miasteczkach
513
— o w s i a c h 513
R o d z i n a 4, 5 3 5
434
na jez.
—
monogatniczna
—
—
p a t r i a r c h a l n a 347
p o j a w i e n i e się 10. 11
5
—
wiejska
218
— W i e l k a 347
Rogatywka
2 4 1 . 242
R ó g g e m s b o k a 109
R o l n i c t w o 313
R o p u c h a 248
Kosiczka «Dresera roiundifolia>
Roślina c z a r o d z i e j s k a 233
—
okopowa
313
273
�752
R o z j a z d k u r o p a t w i 257
Hozmaryn, 250
R o z p l e ć m y 297
Rubac 359
Rubachą 354
Rubież e t n o g r a f . 320, 321
R u d n i k 323
Rusałka 453
R u t a u a w i n i e 233
— o R u l a s y l v e s t r i s . 233, 250
- sok 233
— zapach 233
B v b a 349
— k u l t 349
— mąka 350
R y b o ł ó w s t w o 314, 329, 317. 364, 410,
434
— m o r s k i e 4 0 8 . 434
Hyca u
(wóz) 231
Rynocero.s nosorożec 256
Ryż 410
— d z i k i 407
•Rzazacz- 235
Rzepa 324
R z e ź b a śląska l u d o w a 3 3 2
R - z e r z o w n i k w jez.. b u s z m e ń s k . 67
S
Sago 410
Salamander
maculala.,
morciiu-k
216
S a l a m a n d r a , szkielet 246
-Samowily 268
S a n d a l , z w y c z . h o t e n l . 127
S a r a f a n 354. 360
Sarong 411
S e k l y 542
Semantyka 2*2
S e n n i k 2 7 1 , 274
S i e ć b a d a w c z a 1 6 6 , 167
d o k n r o p a l w 257
- j a d r z y s t a 244
k o l k o w a 214
l f t k i w f 257
n a k r y w a n i e 257
p r z e p i ó r c z a 244
- r o z w i e s z a n e 244
— rybackie 241
— .stawna 257
— w t o k 230
S i e k i e r a 34, 241
Sierp 424
—
—
—
Siodło 88, 231
- S i ł u j e , ubiór t u n g u s . 251
Siły m a g i c z n e 4 1 2
Sinan-tlvropus C h o i k o u t i e n 387
Sinologowic
373
S i l . b a z y l i s z e k e g i p s k . 247
Sitarze bilgor. 295.
S k a p u l i m a n c j a 274
— S k r z y n i a dłubana 419
— z k o r y 330
— m a l o w a n a 4 1 8 , 4 2 4 , 4 2 5 , 144, 4 4 5 ,
449
- n a z b o ż e 364. 365
— d r e w n i a n a 422
— żelazna 422
Skrzypce 241
S k r z y p e k 241
Slegi 272
S i o f h z i e m n y 622
S i o m a w b u d o w n i c t w i e 364
Sionce 387
Smok,
229. 253, 2 6 4 , 275
— w a w e l s k i 253
— zeby 253
Smoła 209
Sny wróżebne 271
Sobótki 540
Socha 3 2 1 , 365
Socjalizm narodowy
Socjolog 339
3 6 6 , 367
Socjologia
3 3 6 , ;i;-,7. 3 7 1 , 3H2
Socjogrnfift 337
Sok z r u n i ż y t n i e j 257
S o k ó ł m y ś l i w s k i 237
S o r o r a l 346
Sosna — k o r a 258
Sowa 276
Spichlerze poleskie 272
— w i e l k o p o l s k i e 272
S p i n k i 115
S p i r y t u a l i s t a 12
Spodnie 4П
S p o r t 531
Spódnica 267. 359
Społeczeństwo pierw,
Spółgłoski 63
e j e k t v w n e 69
- v e l a г ш ? 69
S p r i n g b o k 5 4 , 116
Sprzęt d o m o w y 441
ł o w i e c k i 111
- o b r z ę d o w y 141
r y b a c k i 441
2S2, 2 8 5 . 3 3 6
�753
SprzetaTStwo d r e w n i a n e 296
S i a n i к 267
ł o w i c k i .460
S t a r e k o h i e t v 5 6 , 58
S t a r o s t a w e s e l n y 297
S t e ą t o p y g i a 3 3 "50
•Stępa 2 1 7
- - k i e l i c h o w a 321
Stoliwo 270
Stopnie 272
S t o s u n k i d e m o g r a f . 312
. - • j ę z y k o w e 327
— k u l t u r o w e 209
Stratigralia. 621
S t r o j e 2 9 5 , 3 6 0 , 4 1 8 , 128, 4 2 9 , -141,
445, 449, 5 7 9
Strój górali b e s k i d . 306
— l u d o w y z o k o l i c K u z m i o a 301
- - rumuński 361
— w i e ś n i a c z k i śląskiej 426
S t r u k t u r a k u l t u r o w a w s i 226
— osobowości 385
— pieśni h o t e n t o c k i e j i b u s z i m m s k .
132
Slrzułv 54
S t r z y ż e n i e w ł o s ó w na c z o l e 61
S t y l l u d o w y 332
Stypa 294 '
•Suka;. 23!
S u k m a n a 232
S v b i l l a 274
S y n o w i e b o g ó w 254
S y n o n i m y w y r a z ó w M c i 379
- - e u f e m i s t y c w i e 379
System pokrewieństwa M o r g a n a 316
Szafa 339, 418, 419. 4 2 4 - 1 2 7
Szałasy 307, 410
Szar . r z a d 272
S z a r a ń c z a . s t e p o w a j ().-,
S z a t a n 273
Szczapy d a r i e 231
Szczotki do l n u 4 1 8 - 4 2 7
Szczyt chałupy 339
S z e r e g i e w o l u c y j n e 17
S z k o l e n i e k o r e s p o n d e n t ó w V.
\. V.
161, 165
Szkoła
—
—
—
—
—
—
—
d y l u z j a l n a 279
f u n k c j o n a l n a 3 4 0 , 3 1 3 , 384
h i s t o r y c z n a 279
n e o e w o l u c j o n i s t y c z i i a 384
p s y c h o l o g i c z n a 345
s o c j o l o g i c z n a 385
s t r u k t u r a l i s t y c z n a 382, 383
w i e d e ń s k a 4 , 5. 1 8 , 2 5 . 2 6
Lud. T . X X X V I I !
Szleje 231
.Szminka c z e r w o n a 56
S z o p k a 213, 538
Szpula rz 419
S z t u k a egipska 334
g o t y c k a 335
• - grecka 334
i przemysł 577
-• l u d o w a 217, 218, 3 3 1 , 332
- - ludów p r y m i t y w n y c h 334
- p l a s i . l u d . 315, 615
• - romańska 335
ś r e d n i o w i e c z n a 335
S z t u k i l u d o w e 574
Ś
Ściany w y p l a t a n e 364
Śląsk'522
Śmierć z kosą 243
Smiergus 306
Śpiew e p i c k i 315
Środowisko fizyczne 375
— społecznie 3 7 4 — 3 7 7
— sztuczne 282
Świątkarz 333
Świątki 425
Świeca k i 418, 424, 427
Świeci 542
. W i c i a l u d o w e 348
Sw. A n d r z e j — w r ó ż b y 2 7 1
KI i as* 268
l i u s t a c h v 268
H u b e r t 268
- - J a n 2(5-4
— - K a t a r z y n a 333
- L u c j a 264
—
—
—
—
Magdalena 333
M a r c i n 324
Mikołaj 339
R o c h 339
W e n d e l i n 333
Z o f i a 333
Świnka m o r s k a 252
- - Świnia h o d o w l a 4 1 , 313, 410
•- w k a r y k a t u r z e 269
— w w i e r z e n i a c h 2 5 1 , 264
T
T a b a k i e r k a 339
T a b o r z y ś c i 10
T a b u w y r a z o w e 378
48
�754
Taniec
70, 5 7 6
—
afrykański
145—146
—
—
—
—
—
—
B y l e c z a r n e ! 120, 122
Dama 113, 1 4 4
Flamingo 1 1 6
Gemsbok 1 4 3
góralski 3 0 7
Hotentotów 1 1 5
— Koguta 1 1 8 , 1 4 3
— N a konopie 2 4 2
— O b r u n a t n e j k r o w i e 133
— Papuga 1 1 8
— rytualny 381
- • S i e r o t a * 101
— Słońca 2 8 3
— Szakal 1 1 6
— węgierski 3 6 3
— W i e l k a słabość 1 0 0 . 1 0 1
— w maskach 3 0
•TankioS 3 4 8
Tarcza 4 1 1
Taśma puciork. 2 5 9
Tatuaż 2 6 9
Tatuowanie 4 1 1
-- w Tvrolu 2 9 3
Teatr 5 7 2
— c i e n i j a w a j s k . 424
— uzbekislański 3 4 7 , 3 1 8
Technika odlewów brązowych 4 6 1
— siatkowa 4 6 1
Teoria areałów 1 7
• f a l językowych 1 5
—
funkcjonalna
227,
2 7 8 — 2 8 3
• k r ę g ó w k u l t u r o w y c h 12
— kultury 2 7 9
— lingwistyczna 46
— północna 4 6 . 4 9
— wschodnio 3 6 ,4 6 . 4 9
Teolihuacan 3 8 6
-.Tq>sijn= — p a t e l n i a m i e d z . 2 1 7
Tepsijanje^
sposób śpiewu 3 1 7
'teza północna 3 8 , 4 2 , 4 7
Tiara papieska 2 2 9
•Tiewen* 2 5 9
Tkactwo 295,329, 1 1 1
T k a c z k a * i p r z y siech 2 3 0
Tkaniny 434. 441
Tłuszcz 5 6
— trupi 2 4 8
Ton semanl. 6 3
Topielec, topiec. t o p n i k , topieli,t o p .
cvk, topiclneh ulopiec 2 5 4
Topór 4 2
Toponomastyka 3 4 2
Totemizm I I
T r a n s k r y p c j a Kroenleina 64
Transport i k o m u n i k a c j a 434
Triangul 274
Trombita 3 0 7
Tryton 2 5 5
Trzcina 3 5 9
Trzej Królowie 5 3 8
Trześnia 3 1 9
Turonie 5 3 8
T y k w a 424
T y r p. Ojciec Niebios 4 5
T V T U S — sieć n a p t a k i 2 5 7
Tytoń 4 1 4
U
Ubiory kobiece 421
— ludowe 3 1 4 . 3 6 0
— małomiasteczkowe 4 1 9
Ubożę 2 6 1
U c i n a n i e końca palca 6 1
Ugrupowania etniczne i k u l t u r . 2 2 2
U k ł a d t e m a t y k i Р. А. E . 1 6 9 , 1 7 0
—
zagadnień
P.
A.
E.
167—169
VI 2 3 4 , 3 6 5 , 4 4 9
-- w wierzeniach 2 3 3
— z gliny 2 3 4
— z pręcia w i e r z b o w e g o 2 3 4
U l o w e mieszkania okrągłe 4 1 0
Umeblowanie
izby góralskiej 4 2 1
Uprawa roli 3 6
— zbóż 1 0 5
U p r z ą ż k o ń s k a ЗЯ
U r u h e r e — mąka k u k u r y d z . 1 2 3
U r y n a końska 2 1 9
— w leczrt. 2 1 0
Urządzenie
izby włościańskiej 4 1 8 .
424
- — małomiasteczkowej 4 2 2
Ustrój m a c i e r z y s t y
10, 1 1
— n.atrvlmeaniv 2 3
- rodowy 3 4 6
— - społeczny Holentotów 5 1
Uzda 4 1 .4 2 , 4 5
Uździeiiica 2 3 1
V
V a n e n 46
niedźwiedź 374
V a n h a m i es*
Voblecka 360
Volk. Vilks (wilk) 379
�755
W
• W s z y t k i , p . c z a p k a 265
W u l k a n YV w i e r z e n i a c h 2 5 0
W u u t , relig. szamanist. 46
Wyciąg z protokółu X X I I I W a l n e g o
W a l ) ż y w y 244
W a b i k 244
W a l h a l l a 46
W a ł o c z e k ( p r z y sieci) 230
W a r s z t a t t k a c k i 424, 4 4 0
Wartości piast, sztuki l u d . polskiej
332, 334
W a s ą g 231
W a t k a ( p r z y sieci) 230
W ą ż — o d g a n i a n i e 233
— stary 248, 264, 275
Wdowa, wdowiec
H o t e n l . 58
Wesele 306
W ę d z i d ł o dTCw.ii. 4 1 , 4 0 , 8 8
— kościane 4 1 , 49, 88
— m e t a l o w e 4 1 , 49, 88
W i a n k i świętojańskie 303
W i a t r ó w k a (broń) 411
W i e l k a n o c . P o n i e d z i a ł e k 269 5 3 9
Wiersza 420
W i e r z e n i a 545
W i e r z e n i a r e l i g . 314
W i e ś c h o r w a c k a 364
— rozrzucona 361
— zbita 364
W i e s z c z e n i e 274
Widły drewn. samorod.
W i d o w i s k a 615
W i g . Z i e l . Ś w i ą t e k 264
424
W i jadło 418—421
W i o s k i Kościuszkowskie 536
W ł o k 230
W ł o s y podslrzyżone 232
W ł o ś c i a n i e k u l t u r y m ega l i t . 4 6
W ł ó c z e k 230
W o d a mętna 271
- - z d r o j o w a 234
W o j n y r e l i g . . m a b o m e l . 404
Wolność 285
W ó d k a d o t r u m n y 295
W ó ł h o d o w l a 3 8 . 45
p o ż y w i e n i e 55
— t r a n s p o r t 44, 54. 55
Wóz bojowy
39--44
— c i ę ż a r o w y 44
— czterokołowy 231
— w z w y c z a j u 269
W p ł y w y k u l t u r o w e 330
W r ó ż b y 545
W r z u c a n i e d z i e w c z ą t d o w o d y 295
W s p ó ł p r a c a w społ. p i e r w . 282
W s z y 62. 271
Z g r o m . P. T . L . 4 5 1 — 4 5 3
W y c i n a n k i 445
W y m i a n a żon 346
W y r o b y z g l i n y aso
W y n a l a z k i m e c h a n i c z n e 1?
W y r z u c a n i e odzieży c h o r e e o 59
W y s t a w y 367, 564
— s z t u k i l u d o w e j 335 477
Wyścigi 238
W y t w o r y k u l t u r o w e 17, 2 2 8
Wzrost p o b o r o w y c h 311
2
Z a b a w k a r s t w o l u d o w e 434
Z a b a w y d z i e c i h u t e n t o c k i c h 100 107,
110,111
— i g r v 218
Z a b r o d o c (przy sieci; 230
Z a b y t k i m e g a l i t . 411
Z a c h ó d 35
Z a c h ó d 35
Z a c i e r k a 273
Zaćmienie w z r o k u 233
Z a d a n i a Alla.su E t n o g r a f . 200. 201
.Zadanie:. — czary 276
Zaduszki 511
Z a g a d k i 206
Z a g a d n i e n i e A f r y k i 281
— c z a s u 155
Z a g r o d n i c y 323
Z a i m e k w j e z . h o t e n t . 67
Zając, zakaz j e d z e n i a 5 6
Z a k a z d o t y k a n i a kłączy przez dzieci
54
— d r a p a n i a się 5 6
Z a k a z y b a r t n i c z e 379
— w y r a z o w e 378
Zaklęcia magiczne 266
Z a k o n teuloński 402
Zapaska 359
Z a p u s t 242, 538
Z a r ę c z y n y H o t e n l . 126
Zarzynać — w y r a z zakaz. 378
Z a w o d z e n i e 295
Z b i e r a c t w o 2 1 1 , 313. 329, 434
Z b i o r y e t n o g r a f i c z n e 4 3 2 . 434
— r y b a c k i e 433
— ryżu 406
48"
�756
Z b o ż e . ' i l l , .424
Z d o b y w a n i e głów l u d z k i c h
Z e m s t a k r w a w a 340
Z e s p o ł y luźne 24, 2 6
•
o r g a n i c z n e 23, 24
112
p r a k t y k k u l t o w y c h i m a g i c z n . 23
Zeus — 'pater u G r e k ó w 45
Z i e l a r k a 240
Ziele o d pożaru 203
Z i e l o n e Święta 540
Z i e m n i a k i 311
Zioła l e k a r s k i e 240
Z i u p. Ojciec N i e b i o s 45
Z i z i a n a A q u a t i c n p. d z i k i ryż 405,
406. 407
Z j a d a n i e mięsa k o z y w z w y c z . H o
t e n t o t ó w 5 8 , 59
Z j a w i s k o m o d y 21
Z n a c h o r z y 240*
Z n a k i wyraź, i n t o n a c j e w icz. h o t e n t o c k i m 69
Z n a k o w a n i e z j a w i s k 1 9 0 , 191
Z n o s e k , z n i o s e k 247
Z rab 272
Związek muzeów w Polsce
Z w i ą z k i f u n k c j o n a l n e 227
433
Zwierzęta d o m o w e 329
Zwyczaje
gospodarskie 541
• - holen.t. 58
• - i obrzędy 536
— p o g r z e b o w e 30, 33
— — m u r z y n ó w T o g o 374
- w i o s e n n e 539
• - zaręczynowe mongolskie
Zvdel 339
126
г
Żaba c h r o p o w a t a
w w i e r z e n i a c h 229,
248, 2 5 3
Ż a r n a 2 7 0 , 4 4 9 , 163
Źar-ptica 207
Żmija w w i e r z e n i a c h
Żołędzi* 321
Żółw 276
Żupan 241
Zycie seksualne
Żyrafa 54
Z y t o 321
Ż y w i c a 110
Żywo tek
229
społ. p i e r w . 283
359, 3(4). 4 4 0
�*
I N D E K S AUTORÓW, «LUD», TOM X X X V I I I
A
Al.i«yńczvk J a n Chrzciciel 3 7 1
A c h m e t z B a g d a d u 271
A l e k s a n d e r W i e l k i 247
Allison 392
A n d r c j e w A. M . 2 0 7 . 3 1 9
A n k e r m a r n H B . 9 , 2 4 . 25 2 0 1 , 2'
Ansgarius 271
A n l o n i e w i e z W . 450. 451 453
A p a r i r i o l ' . D e 470. 475
A r e n s b c r g K o n r a d 390
A r k u s z e w s k i M . 462
A r n l z H . 37
A r s e n l e w W . K. 394
A r t v m i d o r a s 271
A.ssorodobraj N. 338
A u b r n 201
Tt
B a c h m a n A. 217
B a c b o l ' e n 10, П .
15
B a l o g h L . 361
B a n a k 251
B a u d - B o v y I ) . 477
B a n o I . 361
Ba.rkechli M e h d i 475
R a s t i a r i A. 2 0 1
B a s z k i r ó w 351
B a l e s o n Grz. 3 9 3
B a t k o W . 661
B n t i m ( M o 354
B a u m a m i E 469
R a i i i n u n n I I 25
R e i c h 64 S*i
Reals К
Vii
4 e d n \ r , k lł V , f i
I i l ! r f f i
W
1 0 - ЧОО
Bergson
H
!•>
H c h i ń s k i B . 219
B i e g e l e i s e n I I . 217, 218
B i e l a w s k i T . 267
B i e l s k i M . 253, 273
Bies 339
B i t t n e r FI. 4 5 1
B ł a h y A. 357
B i a j d a Cz. 222
B l o w Sam. 86
B l u m c r w n a H. 335
Rłoiiski .1. 462
Boas F r . 356, 391
R o g a l y r e w P. G. 3 5 2
B o g o r a z W . G. 3 4 6
B o h o m olec k s . 264
B o i s C o r a d u 354
B-oehm F . 194, 2 0 2
BorbiTO V. 470
Rougainyille 27»
B o v d W . С. 4 0 0
B r a i l o i m С. 4 7 5
B r a t a n i e B r . 363
B r e l l s c l m a e i d e r I I . Cl. 2 9 0
Rrcui! 30
B r e w I . O. 3 9 7
B r i n t o n D . 13, 15
B r k o u S. 4 7 6
В r o n i e z S. 4 5 1 . 4 5 7
B r o o k s 314
B r o o m F . R. 3 8 7 . 3 9 9
B r o w n A . R. 8
Brues A l . 400
B r u u h e s .1. 2 0 2
Bufrrieh D. W . 353
B u r a k F r . 4 5 1 , 457
B u l a n d a К. T . J . 2 8 . 2 1 4 . 2 2 2 . 3 6 7
451, 452
B u r e h e n a l E l . 478
B u t i i m w M . 3 5 1 , 354
B y r l e k J . 307
B y s t r o ń J . St.. 2 0 2 , 2 0 7 . 2 l f i . 2 1 8 , 2 2 1 ,
336, 3 3 8 , 451
�758
С
C a g l i o s t r o В. 2 7 1
C a n d e l a Р . В. 4 0 0
C a r d a n u s I I . 239, 271
C a r o s i e J . F, 289
C e z a n n e P. 334
Chałasiński J . ;13—338
C h a m b l i s C l i . E . 405
C h a p p i e E . O. 3 1 5 , 3 8 4
C h a t t o p u d h y a y p r . 470
C h c ł c h o w s k i 207
Chełmiński 462
Chclnik A. 215, 2 3 0 , 4 4 0
C h i l d e V . G. 385, 397
Chmielowski
P, k s . 2 4 7 ,
204, 266, 273
C h o d o w i e c k i 1). 2 6 7
Chodzidło Т. 470
C h w i s t e k L , 285
Chybiński A. 241 618
C i e n n i a k J . 615
C i n c j u s W . ,1. 353
Ciołek G. 451
252, 253,
Ciszewski Sl, 210, 2 1 1 , 219, 220
C l a r k G r a h . 397
C l a r k W . E . 399
C o n g h e y J . ,1. 4 0 0
C o o n C. S. 3 8 4 , 3 9 4 , 3 9 9
C o o p e r C o l . 391
C o o p e r H . 129
C o r s o П. 4 7 0
C o w d r y К W . 400
Сохе W . 289
C r a z i u s 239
C r e s c e n t ™ P. 2 3 3 , 2 3 4 , 2 3 7 , 2 4 0 244
245, 262
Cygański 245
Czaplicka M. 2 1 1 - 2 1 2
C z a : n i o c k i А. p . D o ł ę g a C h o d a k o w s k i
218, 219
C z a r n o w s k i St. 2 1 5 . 3 3 8
Cza*z.nicka Z. 451
C z e h o k s a r o w N . N . 3 5 1 . 3 5 3 , Л54
C z e k a l s k i ,1. 192, 202
C z e k n n o w s i k i ,T. 150. 2 0 2 , 2 1 0 . 2 1 1 —
214, 2 2 0 — 2 2 4 , 313, 319,'32оГ 3 6 1 .
4 5 1 . 452
C z e r n y A n n a 462
П
D a n i l o w i e z I g t i . 263
D a r w i n K . 10
D a v i s A. 392, 396
Dćgh L . 361
D e k o w - s k l J . 451
D e m b i ń s k a J . 407, 412, 415
D e i g n a m H , G. 4 1 2 , 4 1 3
D c L i m a t T . 4 5 1 , 459, 460
Derezviiski M . 462
Ile T e r r a 623
De Тогта
H e l m u t 623
D i d e r o t 278
Dioskonides 233
D o b r o w o l s k a A. 219, 451
D o b r o w o l s k i K. 2 2 1 , 2 2 2 , 2 2 5 , 4 5 7
D o b r o w o l s k i T . 3 3 1 , 440
D o b r o v i t s A. 361
D o b z h a n s k i T . 400
D o k e 64
D o l a r d J. 392
D o m a n i e w s k a Z. 4 5 1 , 157
D r a p e r G, 4 0 0
D u n n h. C . 1 0 0
D u p e r t u is С. W . 4 0 0
D u r k h e i m 336
D y k W a l t e r 394
h y i i o w s k i W . 215
D y r e n k o w a 355
D ż a k a r d ż a n o w .Jus. .347
E
E b e r h a r d W . 43
E d m o n t 158
E h r e n k r e u t z Ce.z. 2 1 8
E h r m a n n T h . E r . 292
E m b r ć r J . 394, 3 9 5 , 397
E n a j a r y i - H a a v - i o E. 381
E n g e l s F . 10, I I , 2 1 3 , 3 4 6
E r i c h W . 11, 3 8 1
E r i x o n E. 202
E s t r e i c h e r „SI. 2 8 6
E s t r e i c h e r Z. 213
E t i o p c z y k P. 3 7 0
E w a n s - P r i l c h a r d E. E. 392
F
F a l e j e w a W . 349
F a l k o w s k i J . 217, 329
F e s l H o w . 394
F e d e r o w s k i M . 206, 219
F e k e t e St. 3 5 7 , 358
F i e l d H , 389, 3 9 9
�759
F i r l h R. 3 9 3
F i s c h e r A. 202, 2 1 6 — 2 2 0 ,
477
Fischer W . 4 5 1 , 614
F l e u r e H . S. 4 8 0
F l i z a k Sek, 4 5 1 , 460, 461
FJoriarnowa H . 237
F o c i l l w n H - 614
F o r d Cl. Sl. 394
F o r r e r 46, 47, 4 9
F o x N 20S
289, 452,
F r a n k o w s k a M . 147, +61
F r a n k o w s k i E . 202, 215, 217, 4 5 2 ,
4 6 1 , 615
F r a z e r J . 15, 2 7 7 , 2 7 9 , 2 8 3
1 - r e d e r i k P. H o l . 68
F r e n k l o w a G. 4 5 1
Frings 201
F r o h e n i u s E. 24, 202, 243
F u n d a m e n t S. 4 5 1
(i
Gabus J . 464, 465, 469
Gafłe.rberger E. W . 351
G a j c k J . 154, 202. 216. 223, 226, 2 8 9 ,
,319, 3 2 1 , 3 2 9 , 3 4 0 , 3 4 1 , 4 5 1 . 4 5 2 ,
459, 4 6 0
G n j k o w a O. 4 5 1
G a r d n e r R. 3 9 6
G a t e s R. 4 0 0
G a u g u i n 278
G a v a d a s 129
G a v a z z i M i l . 26, 318. 3 6 1 , 303. 366
G a w e ł e k F,r, 2 1 5 , 2 1 6
G a u l e ,1. 386
G e i g e r P. 1 5 1 , 1 5 5 , 1 8 7 , 1 9 8 . 2 0 2 , 4 6 8 .
469
Geisler W . 202, 326
G c i s l O. 3 9 8
G e n n c p A . 158, 2 0 2 , 4 7 1 , 4 7 6
G e r g e l y P. 3 6 2
Gessncr K. 240
G i l Jer A . 2 1 2
G i l J r r o J i ,J. 1 6 , 1 5 8 . 2 0 3
G i l l i n - I . 2 7 7 . 3 9 0 . 3 9 1 . 3 9 4 . 407
G l a p a A. 451
G l o g e r Z. 215. 218
Gh.kmurm 341
Gluziński 257
Gładysz M . 217, 440. 451
G ł a d y s z o w a М- 4 5 1
G o l d f r a n k Е, 396
G o ł ę b i o w s k i Ł. 2 3 8 , 2 6 5
Gołębiowski Т. 338
G ó n y e y 8. 3 6 3
G o r a s e b M . 131
G o r o r G. 3 9 3
G o o d f e l l o w D. M . 336, 337
G o r k i j M . 348, 352
Gollschalk 392
G r a b o w s k i T. 451
G r a e b n c r F. 9, 2 4 , 203 2 2 3
Greiiiieh W . W . 400
'
G r o s s F , 214, 277
G u m p l o w i c z L . 403
Gurida B . 361 302
G u r w i c z f. S . 3 5 0
G w a g n i n A l . ^36
H
H a a r i o M, 377
Haeouet B. 290
H a i m e n d o r f Ctir. v o n 222
H a k u l J n e u L . 377
H a l l m n L. 374, 377, 453, 459, 460,
478, 613, 618
H a l l o w i A . ,T. 3 9 2
l l a l s o n e n S. 3 7 7 , 3 7 8
Han-Yj-Fcng
476
H a m b t v W . 394
H a r m a ' i n z H . 203
I t a s s r i r k R. I i . 3 9 6
Hastings 2r>
H a s s m g e r 469
Haułala J u o k o 3 7 7 — 3 8 0 , 390
H a u r J . K . 233, 234, 2 3 7 . 240 241
216, 247, 2 5 1 , 253, 257, 263, 2 6 8
H a w t h o r n I I . R. 3 9 6
H e a l l i Cl. 400
H e j n o t i W . 451
H e i m R. 2 0 3
H e n c k e n H . 398
Henry W
E 396
H e r m i n s С 397
Hermes
firri
1(1 ł<> 13
H e r o d o t 50, 350
H e r s k o w i ' t s ' M . S. 3 5 1 , 3 9 6 . 4 7 9
H e r z o g 85
Heickel 360
H n i i d T v k N . 68
d ' H e r h e l e t В. 371
I l i l v b e n F r a n k 623
H i m m e l h e b e r 465
Hirschbci-g 25
�760
H i r l H . 37
H o d e l F r . 465
H o e b e l E . A. 393
Hołf Bog. 299—308
H o f f m a n n - K r a y c r 4 6 8 , 4ffil
H o l b e i n H . 235
H o n i g s h e i m 11
H o o t o i n E . A. 3 9 0
H o r n b o s l l 85
H o r n j g A n l . 231
Iloulon F
Л 398
4(10
Hovels w ' W
398
H e w i t t 277
'
rU.l, 497
7 ,
- ±
,,,,,
mer
Z. •>№
J
J a b e r g K, 158, 2 0 3
J a k o b s 3 9 0 . 391
.Ta k i m o w P. W . 3 5 1
J a n i k o w s k i L. 211
J a i m s z k i e w i c z A. 212
J a r o r h A, 3 5 5
Jaskólski Т. L. 238
Jastrzębski О. 440
J a w o r c z a k F . 451
J e m i i r i " s 398
Tenks Л V 394
loebelsoo 346
In boson \ l "vo
I
:
I
J u d 158
.Tungbauer
r':'
K a m o c k i J . 451
K a r d i n e r A b r . 354, 394
Karłowicz J , 2 1 1 , 217, 247, 2 8 5 , ^ 5 6 .
305
K a u t m a i m H . E. 465
Keesink F. M . 396
K e i t h A r t . 399
K e n n e d y R 395
K e u p r u l i a n o w a B. 2 1 8
Kędzierski 297
Kętrzyński W
339
Kevser К
203
Kiclesiński K. W . 242
K i l i a F r . 127 1 2 8
K i d d e r 398
"
К i ni h i II 4 T
Kirk 344' '
K i ś l a k o w M . А, 3 5 1
K l a t e c k i J . 219
K l i m a s z e w s k a J . 2 1 7 . 4 5 1 . 458
K l i m e k St. 150, 213, 214
K l i n g e r W . 2 2 1 . 453
K l o n o w i c z . S. 2 6 3
K l u c k h o r n C, 3 8 3 , 3 9 3 . 3 9 5 , 3 9 7
K l u k 15. 2 5 7
K o c h o l W, 356
K o e n i g s w a l d 387
K o l n g o W . 451
K o l b e r g O. 206, 2 1 5 , 2 1 4 , 248, 2 5 5 ,
2 7 0 , 2 7 6 , 2119—308
Koliński M . 213
K o n f u c j u s z 3 7 1 , 373
K o p e ć Z. 2 6 9
K o p e r n i c k i Iz. 3 0 1 . 304
K o p p e r s W . 2 5 , 37
Кога-Ijyi К
249'>64 451 4 6 ' '
Korotyński I
199'
Kosack H . P.'203
K o s t r z c w s k i J 314 314 319
Koswen V
()' T s t ' 4
'
'
;
w
G. 203
V
Isaezenko A l . 358
I s i d o r u s 216
L
K i i l i i l a F 4л 1
К
wie? W l 119
К wVlc^vl I i ^ t
[,ilb\
к о « а s k i T1. ' och j
К
K a c z a n o w s k a M . 217
Kadłubek W , 238. 247
K a a a n G. 3 3 6
K a g a r o w 350
K a m i e ń s k a ja M . 3 4 9
lvo«a.le« sk.
.11.
Kovaeevióova-/iiHova
K o v a c s L. К, 3 6 1
,
Kozłowski L. 319
Krajewska J, 4ol
Krasnucha h. \1. . Ы
K r a t t e r F r , 289
ЛоЬ,
.to/
�761
K r a w c ó w M . .7. 3 1 8
K r c m e r y SI. 357
K r e t s c h m e r 4 7 , 4 8 , 381)
K r i c k e b e r g 25
K r o i i b e r A. L , 390, 3 9 1 , 393
K r o g m a i ) W . M . 398
K r o h n s K. i J . 479
Królikowski О. 80
K r o p o t k m P. 282
K r u p s k i J . 243
K r v c z v n s k i S 453
K r z y s z t o f , a l c h e m i k 247
K r z y w i c k i L . 210, 213, 2 1 1 , 2 2 1 , 222,
330 338
K r z y ż a n o w s k i J . 206, 218. 336, 453
K u b a r y J . 2 1 1 , 453
K u l a W . 338
K u r a s z k i e w i c z W . 319
K u s z n e r P. ,7. 2 0 3 . 3 5 2
K u l T z e b i a i i k a A . 2 1 6 . 3 3 9 . 4 5 1 . 153,
457, 459
K w i a t k o w s k a M . 451
K y r i a k i d l s St. 476
L
La Ftuge O k 396
1-я u g i n a n i ! 4 3 9
T.ao-'IVlie 373
L a r s o n 387
L a u f e r s k i A. 3 2 2 - 32 1
T . e b e d i e w a M . ,7. 3 0 0
L e f e c r e 11. 3 6 7 , 3 6 8
L e G r o s 391.1
L e h m a n n О. 615
l . c b r I 18
I , o r a m С. F . 3 9 6
L o w i e A. H . 391
L u w i e Rob. 391
L e w e l l i n К. M . 3 9 3
L l o y d S. 3 9 8
Luaossv E 362
L u k n i n M . ,457
Lundberg H . 623
L u t e r M . 273, 275
L i i d l k e G. 2 0 3
Ł
Łabęcki
I I . 260
M
Maarsc.halkerverd
P. 3 0 8
M a c i a g o w s k i W . 269
M a e k e ns e n 2 0 3
Mac C u r d v 398
M a c Gi-egor 3 9 6
Mc. G o w n Т. I X 399
M c . L e i i m m 15
M c . [ h v r a i t h T . F. 396
M a g e l M . 4 76
M a g i e r a W . k s . 461
M a i e r J . 469
M e h i g a r d L . F . 5 4 , 55
Mak W . 328
!
j
!
M a l e w s k a Z . 3 2 5 , 3 5 5 . 3 0 0 . 4 5 1 . 159
M a l i c k i L , 4 4 0 . 4 4 3 . 444
МйМ-nnwsbi B r . 3 - 8 . 2 1 0 . 2 1 1 — 2 1 3 ,
Lehr-Spławiński T. 203, 3 1 8 — 3 2 0 . 3 5 3
L e i g h l n n TV 3 9 3
L e i n b o c k F. 203
L e n e e w i c z St. 320
I-с n i l i \\T. 28(5
Lcopolita
.1, 2 7 3 . 2 7 5
L e r o i - G o u r b a u s A. 4 7 9
b e s s a W . Л. 4 0 0
• L e ś n i e w s k i P. l ' , 2 3 0
[.rszczvcki
S. 2 0 3
Lewin
M . 3 5 1 , 354
L e w i s .Tul. 3 9 9
L e w i s О. 3 9 6
277—288, 336, 337. 343, 344. 384,
395, 396, 4 5 3
M a l i n o w s k a V, 280 -285
M a f t c k i 203
M a n a v y П. .1. 3 9 8
M a , ш m e n .1. 2 0 3
M a i i s i k k a V . .Г. 6 6 5
M a n n j ń r w i c z J 2 1 1 '>'V5 l i t
±y>
M a r a n i G. M . 3 9 9
"
'
'
"
M a r c i n i. U r z ę d o w a 2 6 2
M a r i a n s A. 2 0 3 , 3 7 4 , 3 7 5 . 1 7 2 , 4 7 8 ,
616
'
M a r r i o l . A). 391
M u r o ! К. 361
M a n - N. J . 358
M a r k i n R. E . 2 1
M a r k i n P. S. 3 9 7
L i c h t e n b o r g .Т. M 3 5 2
Ligęza J . 440. 451
L i n Ion i i . 354, 3 9 2 , 393. 396
L o c k e Al. 396
M a v \ K . 10 11 3 3 6
M a t l a k o w s k i W . 215
M a u r i z i o A. 214, 405
Mayeroya-Giinlerowa
357
'
}
'!
!
j
i
�762
Meat M . 393, 395
M e d w e c k i W . 451
M e e r t e n s P. J . 4 7 0
M e i u h o f C. 5 4 , 5 5 , 113
M e l i e h e r c i k A, 3 5 0 , 357, 471
M e u d o l T. 301
Me.iig-Tsche 372
M e n l i K. 468
M e r c k d r 347
MeriLle F d u 247
W i a r t e i n "j
357
Mielcerski W
2 0 4 <>18
Michna E
Mikłucha-Makłaj
Olderoge D. A. 351
O H e a i i u P. 3 5 6
O ple г M . 393, 395
Optolowicz J . 451
O r t u taу G 3 6 2
O r ł e g a y C,'. 2 2
Orygcnes
(Adamanlionos)
O s i i m a n A l i s b a c h 475
O s s o w s k i A. 4 5 1
O s s o w s k i St. 3 3 8
Owidiusz 3
305
P
2 1 1 , 345, 351
Milewski T . 2 1 4 , 3 8 1 , 4 5 1 , 1 5 3
M i n e r H . 394
Miu-ch ks. 368. 3 7 1 , 372
M i r e k F r . k s . 405
M o l n a r ,T. 3 6 2
M o r g a n , 5, 10, I I . 15, 2 2 4 . 3 4 6
Movlu.s I I . 308
M o s z v i i s k i К, 150. 168. 2 0 3 , 2 0 4 , 206,
210, 2 1 6 , 2 2 0 — 2 2 5 . 236. 244. 272,
314, Л18—324, 452, 453, 457, 618
M o s e r ,1. 298
M o r d o e k G. P. 3 9 1 . 3 9 2 , 3 9 5
M i i h l r n a n W . 8. 3 6 6
M u l l e r 201
M y d l a r s k i ,T. 1 5 0
K a s z A, 3 4 1 . 3 4 2
N a w r o c k i S. 4 5 1
Nelson H. 201
N e w m a n S. S. 3 9 2
N i c d e r l e L , 6IJ3
N i t s c h K. 10, 150. 203. 204. 220
N i r v i П. E. 3 7 8
N o g m o w Sz. 3 4 9
N o e l О. Г г . T . J . 3 7 2
Nordenskióld 25
N o r w i d C. 3 3 5
N o s e k S t . 3 1 4 . 4 5 1 , 157, 4 6 0
Nowicka-Gajzlerowa
451
Nowicki
M . E. 451
O b r e b s k i ,1. 2 0 4 , 2 2 3 , 3 3 6 , 3 3 7
O c i e p k a T. 254, 276
O k l a d n i k o f A. P. 399
P a l o t a v G. 3 3 6
P a p i e r k o w s k i S. 3 6 5
P a p r o c k i 15. 2 3 8 , 2 5 0 , 2 5 6 , 2 5 7
P a r a c e l s u s 274
PaLS.sarge Z . 5
P e a i e J . C. 4 7 6
Pełka M . 269
Perls I I . 217
P c s l e r W . 1 6 , 147, 150. 1 5 1 , 153, 194,
204
Peirckert 327
Ре. у г о н у 3 1
P h ' i l a c M p h u s E g i p c . 271
P i a s e c k i Z. 218
P i e k a r s k i Ы.
212
P i s z c z i e r o w a M . E . 351
P i e t k i e w i c z K. 451
Pictet A. 26
Piczeta W , J . 353
P i f i o ń St 4 5 8
Piłsudski' B r . 212
P i s k o r s k a H . 452
Pisz W
' W
Pił
Vwcr
, ™ , , ! |
>n U
S
J71
oVu
e," ', 'v' I
7
n
Г ,
0 4
.
lft9
V,"
Pol W i u c 306
Polakiewicz
M . 432, 4 5 1 . 462
P o l g a r w ó d z C y g a n ó w p o l s k . 263
P o l i y k a ,1. 207
P o l m i e c A. 3 5 6 , 3 5 7
P o n i a t o w s k i St. 28, 2 0 4 , 2 1 1 , 216, 2 2 1 ,
223, 452
P o p i e l L . 217
Popiołek I . . 457
P o p ó w A. .1. 3 5 3
Polechin J. j . 343—315
�ii
763
Potken J . 370
P o t r a t z 38, 42, 43
Р о л у Л е т т а к с г H . 397
Prazak V. 356
P r o p p W . ,1. 352
P r o u d h o n 10
Priifferowa
M,
p.
230, 464
Przyjems-ki F . 451
P u s z e t L . 217
P u s z k i n A. 349
Znamierowska
It
R a b i n o w i e * M . 204
Ragic. A . 364
Ragin T . 395
Radliń-sU I. 212
R a d o m s k i 13. 4 5 1
R a i n c y F r . 398
R a t z c i F r . 13, 1 4 , 1 6 , 17, 2 4 , 204
R e d f i c l d R o b . 394
Remfuss
« . 217. 3 3 1 , 340, 342, 4 3 1 ,
451, 453, 458
R c i t e r P, 3 9 7
R e l j k o w i c J . 365
Renie r J . 440
Rev M . 235
R e y e h m a n J . 357. 451
R i c h a r d s o n .1. 393
Rinczen 349
R i l l e r 11. 4 0 5
R i v i e r e G. H . 1 7 0 . 171
R i z z j 0 . M . T . -T. 3 7 1
R o b a k i d z e A . J . ,349
Robert W
F. " i o i
Rrnhprł4 F r a n i e i i m iV>i
R o e i i i s k i i 1 I 354
K o h l e r ł ' W ' 9<t
• «
Rfthr F I V . о л Г
"
RonTnokńwn; V
4-я
Rnsińsl i Г
J a
IWta+^ńetT; M i d
Ч.Й
-MO
nTZЬV
ЧОЙ
'
l i , usseau H 333
K o z d z i e n s k i W 4 0 . , 9 , 1Ы
K o z w a d . m s k i J /0
l l y e h l n i s k i St. 3 3 6 . 338
S
Sanguiiieto Dalia T o r r e
Saussure F r . de 380
Savse M . W . 4 7 6
d e P. 3 6 8
Saxon G r a n i . 239
S c h e b e s t a P. k s . 12
Schiff F r , 400
S c h l e n g e r H . 155, 177, 178, 205
S c h m i d t W . 3 — 9 , 1 1 , 15, 1 9 , 2 5 , 2 8 —
30, 32, 35, 205, 225, 228, 365, 453,
468
Schneeberger A. 240
S c h r a d e r O, 26
S c h r o d e r O. 3 6 7 , 3 6 8 , 3 7 3
Schulien M . 368
Schwab H. 469
Scioano T . k s . 370
S e m b r z y c k i J . 339
Seweryn T . 229, 244, 331 -336,440,
451, 457, 458, 618
Shapiro L . 398, 400
S h e l d o n W . H . 389, 401
S h o o k 398
S i e m i r a d z k i J . 213
.Siergiejów \ L A. 3 5 1
Sieroszewski W
П">
Simons L. 395
.Simonsuri 379, 380
S i m r o c k K. 275
Si r e n i u s p , S y r e n i u s z 3 6 0
-Skonówski Cz 4 0 4
Skuba 253
'
S k u r p s k i H . 339, 444
Smoleński 293
S m u l s S. 3 1 4
S o b i e s k i M . 462
Sollas 28
Speiser F. 468
S p e n c e r I I . 10. 277
Spengler H . 328
Snett J 3''5
S p e s z А ЗЙ7
Spier L ' 392
Spic-zvnski 240, 252, 273
S p v t k o w s k i J . 457, 458
.Starzyński F . 2 9 1
Stegger d a M o r i s 400
S t e i n b o r n d r 435
S l e i n m a m i A l f . 468
S l e i n m e l z R. 13, 14
S l e i n i t z W . 205
S t e l m a c h o w s k a В. 218, 4 5 1 . 462
S t e m p o w s k i St. 338
S t e v e n s S. S. 4 0 1
Stewart J , 3 9 1 , 395
S l o j a n o w s k i K. 452
S t o l a r s k i В. 269
Stoli 469
�764
S t o ł y h w o К. 4 5 1 . 4 5 7
S t o ł y h w o К. 3 6 1 , 4 5 1 , 452, 480
K l o p a R. 5 0 , 5 8 , 5 9 . 6 1
Stranska O r . 459
Stryjeńska Z. 286
S t u a r t H . 392
S t w o s z V i t 2.35, 2 6 5
Stvś W
309 311 313
Snboczu'wa M . 329, 451
Sulimit-ski T. 480
S u k e r l o w a K. 3 3 9
Svenson 360
S w a n t o n ' j . 3 9 1 . 4 0 1 , 403
S v r e n i u s z 233
SyireńsJci 2 6 2
S z a r f f e n b e r g e r M. 2 2 9 . 2 7 5
Szczepański 338
S z c z o t k a St, 89, 457
Szczurkiewicz 336
S z I n a g e l -R a d w a ń s k i 4 7 9
S z w e r n i e k i К. 212
S z y m o n Ojc. 230
S
Ś l i w a Л. 3 3 9
Śmierniak K. 462
Ś w i e ż y ,7. 4 5 1 , 4 5 7 . 160
Ś w i e t e k J . 215
S w i l n i e w s k i S. 4 5 1
S i m e l k Л. 316
1
T a u b e n s c h l a g R. 2 8 7
T e m p e r K . 52, 58, 85. 87. 98
De T e r r a H e i m . 398. 399
T e t m a j e r W ł . 286
T h o m a s H e r b . Itti)
T h u n i w a I d R. 8. 2 7 . 153
T o e p r n W . 339
T o ł s t o w S. P. 3 1 3 , 3 5 2
T o m a s z Św. 2 7 1
T o m n s o n I a u r a 39'! 496
Trcbliu M.'32S
' '
'
T r i f o n o w 319
T H " ' i n It O \ 471
TroTcka i-i
V L 447
' - r ż e n i e / \1 4 5 1 Г 8
' l 'иск es VV R 401
Г w a n ' ' пч
j
180
T w a r d o w s k i 276
T y l o r 15, 224, 283
T y m i e i i i e c k i K . 392
U
U d z i e l a S. 2 1 5 , 3 0 4
U h l e n b e c k 46, 49
U l a n o w s k i R. 2 3 5 , 2 4 1
V
V a e l a v i k Л. 357
V a i l l a n l J . 392
V a j k a i А. 361
V a n d a l 239
V a r a g n a c A. 205
Vastier 319
V e d d e r d r 52, 68, 98
V i d a l de la B l a n c h e 205
V i l l a r d de M o n n e r e t 367. 368
V l a s l a n B. 357
Voltaire 371
Y r i e s J a n d e 149. 2 0 5
W
W a c ł a w z Oleska 206
Wackernngle
I I . 469
W a k a r e l s k i C h r . 205
W a l l e r U . 4118
W a l i « ó r s k i A. 2 1 1
W a l l U St. 4 1 0
W a r n e r L . 397
W a w T z e n i e < ' k i M . 269
W ą s o w i e / T 4 2 5 З'^б
W-isowicz-SoooekVu
451
Wdowi л Y
S 346
* '
w ' . r z v m wicz 1
10О 4 5 1 4 5 7
W e f d e t i r e c l 499
'
W - I , d (V 16 '
W e i u l i o i d K. 327
W e i s s R. 1 5 1 . 155, 1 8 7 . 198. 2 0 2 , 2 0 5 ,
468, 469
W e l h u a o .1. 361
W e a k e r G. 15
W e n z l ó w u a Z. 457
W e p n i k ó w n a W . 461
W e s e l o w s k i j A. N . 3 5 2
W c s 1 J . 304
W e Sie .1. 3 5 4
W e s t e r m a r c k 6 4 . 277
W h i l e 1 A 3 7 1 .484 3 9 6
�765
W h i t i n g J . 393
W i e n e r A. 4 0 0
W i e s n e r 38, 40, 42, 43
W i i - L z P. 4 0 5
W i s s L , (.1. 17
W i t k i e w i c z St. (ojciec) 286
W i t k i e w i c z St. I g n . u W i t k a c y ^
W o j c i e c h o w s k i Z'. 3 2 2
W ó j c i c k i К. 2 4 3
W o k . r o j F r , 309
W o l s k i Z. 2 9 9
W o z a c z y ń s k a M . 451
Wróblewski T. 461
W u r t z b a c h C. 2 9 1
W y r o b e k P. 4 5 1
>85
Z a l e w s k i B r . 212
Za m o r ó w s k i W . 4 5 6
Z b o r o w s k i J . 440
Z e l e n m Г). К
351 354 378
Z e i m e r F r . 397
Z i a r n k o J . 248, 249, 2 6 1
Zielonka Bonif
iw
Z i e m n o w i c z M . 45з" 4 5 7
Z i m n i e r m a n n 327
Z m o r s k i B, 206
Znamierowska-Prufierewa
M , 336,
338, 340, 432, 437, 4 3 9 , 4 5 0 — 4 5 2 ,
462
Z n a n i e c k i F . 336
Z w o l a k i e w i e z H . 4 5 1 , 4 5 9 . 46!)
X
Ż
Xenofor.
238
Y
Yang
M . 394
Z
Zabłocki J . 462
Z a k r z e w s k a M . 459
Ż d a n o w A. 343
Żeleriski-BOY 285
Żiguiew A. "M. 345
Żmigrodzki M , 218
Żuławski J . 285, 286
Żuławski Z. 285, 286
ŻYwirski M . 451
�I N D E K S E T N O - G E O G R A F I C Z N Y , «LUD», TOM X X X V I I I
A
A u s t r a l i a 285, 409
A u s t r a l c z y c y 29A u s t r i a 37 , 4 1 , 2 9 4 , 4 0 2 , 4 7 2
A z j a 3 6 . 148, 2 1 1 , 226. 272, 4 1 0
AbLsvnia 367—371
A b i s y ń c z y c y 371
A J j r i " M ć g e "30
A c h a i c z v c y 39
A c h e u l e e n " 32
A d a m i n a n 239
A d r i a t y k 364
A f g a n i s t a n 343
— Mniejsza
39—42
— Srodik. 39, 43, 351
A z t e k o w i e 402
A y u t h i a 415
Ii
A f r y k a 2 4 , 6 2 , 86, 123, 2 1 6 , 2 4 7 , 284
A f r y k a cen.tr. 2 1 1
— poł.-zach. 52, 63. «6, 96. 344
— p i n . 272, 404
— wseh. 211
A i n o w i e 212
A l a s k a 387, 624
A l b u q u e r q u e 624
A l g o n k i n o w i e 466
A l o r 355
Ałtaj 36. 43
A m e r y k a 25, 213, 256, 386
— Płd. 284, 408, 465
— P M . 405
A m e r y k a n i e 381
Aniiara 413—415
Annanuici 413—415
A n d a m a ń s k i e w y s p y 239. 414
A n d r y c h ó w 296 '
A n g l i a 278, 413
Anglosaskie naród,
A n g o l a 63
A n t y l l e 465, 472
Apasze 95
A r a b o w i e 44. 410
A r d e n n v 268
A r g e n t y n a 472
A r f k o r a 401
Asan 414
Asselar 368
\ssyria 350
L ' A u b r i A n d ei 31
2S2
B a c h o r z a 238
B a i s u n 388
B a l i 412
Balvanyosvaralia 361
Bałkany 40, 4 1 , 2 2 1
B a ł t o w i e 2 3 0 , 321)
B a n g K o k 413, 414
B a n i u 52
B a s e n P i n t o 624
B a s k o w i e 360
Bazylea 466
Belgia 472
B e r n o S z w a j e . 450, 465, 477. 614
B e r i n g a cieśn. 465
B e s k i d y zach. 240
Biała 242, 2 9 6
Białobrzezie 418
B i a ł o g r ó d 363
B i a ł o r u ś 2 1 9 , 3 4 0 , 36(1
Białorusini 219
Bishop's Cap 622
B o h e m i p . C y g a n i e 263
B o j k i 442
Boiesławice 418
B o l k ó w 418
B o ż k ó w 418
B o n d e l s w a t s — szczep 86
Borax 624
B o r n e o 409
Bośnia 317, 364
B r a t y s ł a w a 156, 3 5 6
B r a z y l i a 472
�L
767
B r d ó w 255
B r e g e n z 291
B r e n n a 3(15, 3 0 7
B r i s t o l 212
B r y t a n i a W . 4 0 , 1 1 , 3 4 3 . 344 , 4 0 2 ,
472
B r y t y j c z y c y 381
B r z e g n/O. 3 2 7 , 417
Brzesko 295
Budapeszt 471
Burgdorf 460
B u k o w i n a 295
B u ł g a r i a 3 1 7 3 8 6 17*>
B u ł n a r z , 268'
B u r l a c i 259
B u r m a 413, 414
Buszmeni
29, 50—54,
102, 1 2 4 , 1 4 7
B v t o m 413
B y t o m iacy 419
B y t o m s k a g r u p a 411
B y s t r z y c a 417
С
Catania 250
Celebes 4 1 1 . 412
Celtowie 40, 41
C h a m i c i 50, 133
C h e ł m n i a c y 448
C h i n y '>7'2 3 9 7 3 9 9
95,
97—100.
Dagestan 350
Da h o m e j 343
Dakota 401
D a m a p l . 5 1 , 0 3 , 120, 123, 1 3 1 , 133,
134
D a n i a 4 1 , 42, 472
D a u r o w i e 259
Dąbie 300
Desna 360
D n i e s t r 329
D o b r z y ń n / D r w c c a 453
D o l i n a B r o w n a 622
D u r a 290
Dravaszog 362
D u n a j 48
D u n i n ó w 417
Dzierżków 417
D z i e r ż o n i ó w 417
E
E c u a d o r 622
E g i p c j a n i e 247
E g i p t 313. 478
E g la 250
E l a i n 238
414
C h i m v v c v ПО
C h i p p e w a je S i o u x 4 0 7
C h o j n ó w 417
Chorwaci
C h o r w n c i a " 359
C h w a r z v c e 417
C h y r ó w ' од*,
Cienlice 417
Cieszyn 303
С
K o L v n , t(V>
E s k i p o w i e C a r i b u 2 1 3 . 165
Estonia 360
E t n a 250
E t r u s k o w i e 40, 48
Eurazja 43
E u r o p a 1 0 . 16. 3 2 , 3 5 , 3 6 , 10
148, 2 3 1 , 2 3 6 , 3 2 9
— pozaslowiań. 210. 215
zuch.
41
E u r o p e j c z y c y 52. 410
43
44
1
rli' !:,„fi?
r
(•!Z?»' Оля чая
cif' Xli
Л•
„«-b
91-
Czechosłowacja
166, 4 , 2
Czerkiesi 350
Cze.s, 2 9 4
Czcszewo 302
C z u d o w i e 2o8
C z u k c z e 3 4 6 . 347
Fidżi 396
F i l a d e l f i a 13
F i n l a n d i a 11, 42. 236, 272, 360, 372,
381, 478
F i n o w i e 272
F e r g a n d o l i n a 346, 348
Floryda 622
F o l s o n i 622
F r a n c j a 16. 1 4 7 , 2 1 5 . 2 6 3 . 2 9 3 . 3 8 6
413, 464
F r o i d e v i l l e 466. 408
F r y b u r g 366, 466, 468
�768
с.
G a b i s SO, 9 8
Galia 40
St. G a l l e n 4 0 0
G a l i c j a 287, 2 8 9 — 2 9 1 , 294
G e n e w a 4 5 0 , 165
G e r m a n i e 4 1 , 45, 49
Gilacv 212
Giżycko 445
G n i e z n o 341
G o b a b i s 122 127
Górale 294
— M e s k i d o w i 305
— K a r p a c c y 217
- Podhalańscy 441
- Rabczańscy 440. 449
- - Sądeccy 441
Slascv 440, 449
--• Ż y w i e c c y 2 5 4 , 4 4 1
G o r v Skaliste 623
Grecja 472
G r e c y 3, 39, 40. 268. 3 4 9
Grenlandia 250
G r u p y e t n i e z . ś l ą s k i e 1 4 0 , 111
G r u z i n i 319
G r z y m k o w i e e 212
G u a t e m a l a 398
G y p s u m 624
П
H a l i c z 296
Н а п а с у 294
H e i r a c h a l > i s 86
Н е т е г о 5 0 , 123
H e t v c i 39 '
H i n d u k u s z 36
H i n d u s i 410
H i s z p a n i a 215
H o l a n d i a 1 4 7 , 4 1 3 , 115. 4 7 2
H o p i 395
H o t e n t o c i 5 0 , 5 3 , 6(>, 7 1 , 8 6 , 8 7 . 93
96—102. 130—134
H u c u l i +42
Huculszczyzna
446
H u s ó w 309, 3 1 0 , 313
H u s o w i a n i e 312
I n d i e 4 0 , 2 5 0 , 3 4 3 , 4ft5
— hiszpańskie 239
I n d i a n i e 283, 406, 407
- • płd. a m e r y k . 213, 3 9 !
— m e k s y k a ń s c y 287
— płd.-wsch. Stan. Z j e d n . 391
— r e z e r w a t ó w Stan. Z j e d n . 287
I n d o a r i o w i e 45
l u d o c h i n y 222, 414, 472
I n d o e u r o p e j c z y c y 3 5 — 4 4 , 49, 320, 307
l n d o f i e r m a n i e 37
I n d o n e z j a 24, 4 0 9 412
I n d o n e z y j c z y c y 410, 412, 413
Innsbru.k 291
I p u t a k 387
Irak 386
I r a n 348 , 3 9 9 , 4 7 2
Irańskie płwzgórze
I r o k e z i 401
Islandia 250, 396
I s t e b n a 305, 307
I t a l i a 40
—
p i n . 4 1 , 152
J
J a c k o w i e Jabł. 4 4 0
J a d r a n p. A d r i a t y k 364
J a k u c i 212
J a m b a 394
J a n g - i s e 111
Janów p, katoyyicki 254, 276
— p. l u b . 295
J a u s h o r k 271
Jao men plem. 411
Japonia 478
Japończycy 395, 397
J a w a 387 , 3 9 9 , 4 1 2
J a w a j c z y k 409
J a w o r 417
Jcnisejska gub. 259
J e l e n i a Góra p o w . 327, 417
Jugosławia 4 7 1 , 478
J a k u g i r z y 347
J u k a t a n '394
J u t l a n d i a 36, 41
К
I
I b e r y j s k i półw,
l l l i r y j c z y c y 41
215
389
K a l a h a r i 52
Kalisz 232
Kalotaszeg 361
�7G9
Kambodża
4 1 3 , 115
L e m n o s 18
L e m u e l 259
L e s i a c y 242
Leśna 62
K a m c z a d a l i -212
K a m i n a l j u y n 393
K a m i e n n a ( l o r a 417
K a ń c z u g a 296
K a r k o n o s z e 300
K a r p a c z -117
K a r p a t y 208
K n r t l i 350
Kasina
Wielka
Kaszubi
iiM
Katowice
Кчпкяу
235
yoch
ww>h
1 4 8 VH1
443
4*' 0 7 0
JO
Khmer414
Kiowi
L e w e k , Len.i 270
L i n d e n m e i e r 624
L i b a n 472
Vi'.","
-441
sVct'nr,
К uezbork
1
V>H
к oi/L JIV "
1 е г п о
Kum.unzo
daa
и
1ш.
5 4 1
Копцо l ! o I . _ 4 , J
Kona
H M i i i 39,,
horana
u d o4
Korea 343
Koriacy 31/
Korolal 4 1 ,
Korczyn
_
K o z a c y o r e n b . 31 o
Koźmin 300
Ko/uchow 4 1 ,
K r a i n a \ \ i e l k .Tez. o t
K r a k ó w 220, 2 5 3 . 278, 2 9 0 , 299, 303,
319
n
K r a k o w i a c y 4 4 1 , 449
K m sn o 2 0 8
K r k w y s p a 364
K.iaż W i e l k i 333
K u j a w y 238, 253, 462
K u j a w i a c y 448
K u r p i e 446, 448
K w a k i u t l e 394
L i d z b a r k w a r m . 445
L i g n i c a 417
Liptów 359
L i t w a 219, 360, 402
L o n d v n 211
Lubań 417
L u b i n 417
L u b i a n a 290
L u b l i n 2 9 6 , 2 9 9 , 3 5 3 , 113, 4 4 6
L u b l i n i a c y 412
Lubelszczyzna
320. 321
L u b e l s k i e w o j . 320. 321
Lublininc.ka grupa 441
Luihuszanie 448
L w ó w 290
L w ó w e k 417
L
Łańcut p o w . 313
L a c k 254
Ł e m k i 442
L o m n a 296
Ł o m ż a 448
Ł u ż y c z a n i e 95, 220
M
Macedonia
Małopolanie
Mandżuria 272
M a ń c e 417
St. L a w r . w e
L ą d e k 417
wyspa
Lud. Т. X X X V I I I
396
Marchia Brandenburg.
M a r i a n k a 358
M a r o k к o 388
M a y a I n d . 3 9 1 . 100
M a z o w s z e 442
L a c h y Sad. 449
L a k e K v a s s i 63
— Xvassi 63
Lao-Thai
413—415
L a p o n i a 472
398
410
4 4 1 , 447
Matoruś 318
M a n e g r o n i 259
Maori
L
317
M u i a j s k i p ó t w . 413
Malajów ie p r o t o i d e u t e r o
239
— P r u s k i e 339
M a z o w s z a n i e 448
M a z u r z y 4 4 2 , 51S
—
z Prus
Książ. 448
49
�770
M e d y k a 2 4 2 , 24:1
M e k l e m b u r g i a 299
M e k s y k 286, 2 8 7 , 3 8 8 . 472
M e l a n e s i a 24, 2 1 1 , 4 0 9
M f t l a n M r V l c s v c v 288
M e l h u r n e 622 "
M e n o i m m 406
Międzyrzecz 417
M i k r o n e z j a 211
M i n n e s o t a ,'188 3 9 0 4 0 7 6 2 2
M i n t r r e l i a 350
M i l a n o w i e '19 15
VUvm.rv 445 '
--m
Moclie
\m
Mn.etu.rAs 4(17
\
n> 3(Tfi
O
v o r r1
M
i w m ,• o'
2 3e6 *
M o r z e B a ł t y c k i e 4 1 , 42
- - M e d v t e r a f i s k i e 251
- • Kaspijskie 30
M o s k w a 4 4 , 148
M u i i - K h m e r 115
M o i l I n d v 4 1 3 , 114
Monsłieres 3 1 , 32'
M s z a n a D o l n a 400
M s z c z o n ó w 212
M u " e u 'S3
M u r z y n i 399
4
B a n i u 288
- S u d a ó s c Y 93
Myślenice 300
M y s ł a k ó w 269
Obszar d a k o rumuński
Oceania 211
Odra 326 - 3 2 8
Obława. Oława 239
Oka 360
O k a h a n d i a 68, 71
O ł a w a 326, 327
O l e z o w i e 259
Oleśnica 327
O l k u s k i e 254
O l s z t y n 445
Opatkowic.c 269
Одан-ZYiiskie 4 1 1
0>ole"'!41
o ń o b u i e 117 119
O
459 '
Orawhńi'
Ого-/
U l
-Jvt
Orokowi,. ")50
X
N a d w o r n a 290
N a d b a ł t y c k i e k r a j e 149
Naga szczep 1 6 5 '
N o m a p l . 133
N a m i h o b s z . ste]>. 5 2 95
N a m y s ł ó w 417
Na:roYm> 417
N e a n d e r l a l o i d z i 388
Nebnvsca 386
N e t r d o w i e ''54
Vecrvci 1 1 1 '
Neucli-Hel
293
— k r a j 10, 16, 4 5 , 4 6 , 1 4 7 , 14У, 2 9 3
— n a r ó d 213, 293, 294. 430
— p h i . 4 1 , 43
— środk. 36
— z n e h . 4 1 , 43
N i e m c z a 417
N i l m r a 415
N i d z i c a 145
Nigeria 343
N i i u s 251
N i t r a 358. 359
N o r w e g i a 236
IIIR
/no
У
N g o 414
N i e m c y galie.
387
622
OseK-i," 350
Ostrów w Czechach
Ostróda 445
O x l ' o r d 212 343
I
P a c y f i k 2«4
P a i r u o u - P a i r 31
Pala 1
1 w v s p y 211
P a l e s t y n a 343
P a m i r 352
Pasiek 445
P a u l i n u m 417
P e i a s g o w i e 48
P e r m i a 236
1
270
15
�771
Permiakowie
230, 268
P e r s j a 19, 3 8 . 4 0
P i g m e j e 12, 3 0 . 3 3
Plemiona
afryk..
ameryk.,
o c e a n , 40+
Płock 4 4 8
P o d b e r e ż c e 309, 312
P o d h a l e 446
P o d h a l a n i e 449
P o d u ś e s t r z e 18, 3 1 8
P o d l a s i a c y 447
P o d o l a i i i e 442
P o d o l e 329, 330. 340
P o d k a r p a c i e 208
P o i n t H o p e 387
P o l a c y 210 213
19
P o l e s i e 219, 272, 340. 446
P o l e s z n c v 442
P o l i n e z j a 409
azjal.,
, J
Polska
147. 119, 1Ó0, 1 9 9 , 2 0 7 , 2 1 2 .
215. 218, 285, 289, 3 1 1 . 3 4 1 . 355,
4 0 2 , 172
— z a c h . 4 1 , 42
P o l s k i l u d 206, 210
P o ł a m a n i e 220
P o m o r z e 520
Pomorzanie
442
P o n a p e \ w s p a 211
P o r ę b a S z k l a r s k a 417
P o r t u g a l i a 215
Powiśle 318
P o z n a ń 3 0 1 . 303. 341
P o Z / o l o *>"]''
Praoa czeska 300
P r i s t o w b n i e 313
P r o s z o w i c e Ofio
Prusy4Y>
PS7C7уйчкч
p , "
Pvzflrv
po w
614
tU
n m ,
"
Р
441
Л
1
-">"
4
1
ГМ
Rasa G r i m a l d i 31
— n o r d y c k a 37
— p i g m e j s k a 32
R e t o w i e 48
Riłn 394
R o d e z j a 344
Romańskie l u d y 230
R o s j a 2 0 8 , 212', 3 8 1 ,
— płd. 40, 42
— środk. 44
R u m u n i a 166
R u ś n i a c y 2 9 3 , 294
R u t h e n e n 293
R y n p o w . giżycki 445
R z e s z o w i a c v 442. 447.
R z y m 369. 370
S a c h a l i n 352
Sal w i n rzeka
II t
S a m a g i r y 259
Samojed. Samelals, Suomalaisel,
r o j e t 258
S a m b o r 296
S a n d o m i e r z 448
Sandia-Care
624
S a n d w i c h w y s p y 259
S a n t o k 341
Sarrćt 362
Sasi i u 358
S a w o j a 158
S c y t o w i e 318
S c b o i m 239
S w o i *>39
ЧеГшгГ'з9
S e r b i a 317
—
—
—
b r u c h y c e f a l . 30
C r o - i n a g n o n 31
dolicbocefal.
30
h 1 v ли
Shin
h
s
h
n
r
!Vu
i ">
s-'
4
R a c i b ó r z 300. 441
R a d o m 299
R a d y m n o 296
R a d z i e j ó w 218,
R a p p e r . s w i l 445, 446 450
Rasa a u s t r a l o - n e a m l e r t
30
449
S
sb
К
102
,i!;v t
"V,
Z?l
:
f•
Sy-
n-
17ii
no'
s i o u a n 4m0 c6
S
Sioux lndia.nie.J96
S k a l i s t e G o r y 40o
. S k a n d y n a w i a 3 6 . 4_.>, 149. 2 : 2 . . . 1 .
Skandynawowie
2,2
S k a n d y n a w s k o - b a l t . kręg IW,
Slavoma
.164
5 o w a c j a 359, 360
S ł o w a c y 294
S ł o w i a n i e 213. 250. 294. 313, 3:S 320
49'
�772
Słowianie a u s l r . 294
— płd. 2 0 8 , 294
Słowiańszczyzna
166, 2 1 0 , 2 1 9 — 2 2 1
Słowińc.y 438
Sługoeice 269
S o b ó t k a 417
S o d o m a 239
Solutrć 624
Spisz 359
Spiszacy 441
S t a n y Z j e d n o c z o n e 16, 2 5 . 2 8 6 . 4 6 6
S t r a c h ó w k ę 327
Siroiiczyńskie Jez. 230
S t r y j 296
S t r z e g o m 417
S t r z e l i n 327, 417
S u d e t y 300
S u k h o t a i 415
S u m a t r a 109, 4 1 2
S u m e r 360
S w a i i s c o m b e 388
S y b e r i a 212, 258, 259. 272, 387
Syców p o w . 327
Sycylia 3 1 , 250
S y r i a 343
S z c z y t n o 339, 445
S z k l a r s k a P o r ę b a 417
Szkocja 250, 381
S z u n ó w 417
S z w a b y 362
S z w a j c a r i a 4 0 , 147, 2 7 2 . 4 0 2 , 4 6 1 . 169
S z w e c j a 4 1 . 4 2 . 236. 472
S z y u u y e l i 417
Ś
Ścinawa 327
Śląsk 2 3 2 , 2 3 5 , 4 I S
— a u s i r . 304
— Ciesz. 359
— D o l n y 312. 340. 430
— - ( i ó n i y 328
- O p o l s k i 338
— P r u s k i 304
Ślązacy 3 0 1 , 306. 448, 449
Slcza 326
Świdnica 417
T
T a n g e r 388
T a r n a w a 359
T a s m a n i a 409
T a s m a ń c z y c y 95
Tatarzy beltyrowie
— b o r o w i ń s c y 272
— j e n i s e j s e y 272
- k a c z y ń c y 272
- k u ź m k e c y 272
- sagajcy 272
- s y b e r y j s c y 272
— tobolscy 272
— t o m s c y 272
— t,u:ryńs"cy 2 7 2
T a t r v 286. 300
Tęczynek 253
T e p e x p a n 388, 623
Tessafia 39
272
T e x a s M i n n e s o t a 622
T e x c o c o 623
T h a i p . S i a n i 113, 4 1 5
T o b o l s k a g u b . 258
Тоцо szczep 373
T o m a s z ó w M a z . 448
T o m s k a g u b . 258
Toruń 432, 433, 462
T r a c j a 263
Transkaukuzja 22!
Treiiezvn 359
T r i o b r a n d u w y s p y 278
T r y d e n t 266
T r z e b n i c a 3 2 " , 417
T u a r e g o w i e 464
T u n g u z i 250
T u n i s 31
T u r c j a 343. 472
T u r c y osmańscy 315
T u r e c k i e l u d v A z j i środk. 43. 212
T u r k i e s t a n 13
T u r y n g i a 48
T v p h r a c h y c e f a l . 33
— d o l i c h o c e l a l . 33
— C r o - M a g n o n 28
T v r r e n c z v c y 48
T v r o l 230. 292
T y r o l c z y c y 293
U
U g r o f i n o w i e 230, 3»3, 351
l k r a i n a 3 , 8. 2 0 8
Ukraińcy 219, 293
U n i a płd.-afryk. 52, 98
U r a l 352
" '
U r d e l a n d 239
U r u m o w l e 349
U l a l i 624
Uzbekistan
347, 388
�773
V
У его
622
W a d o w i c e 296
Wała-si 4 4 0
W a ł b r z y c h 417
W a r m b a l u l , w . a f r v k . 85
W a i r m i a 339, 518
W a r m i a c y 448
W a r s z a w a 210, 303. 446
W ą s ó w 417
W ę g r ó w 4 1 , 4 2 , 160. 3 6 1 , 4 7 2
Wiedeń 290
W i e l u ń 232
W i e l k o p o l a n i e 442, 448
W i e l k o p o l s k a 2 3 2 , 324
W . K s i ę s t w o 1'ozn. 301
W i e l k o r u s 272
W i e l k o r u s i n i 268
W i e l k i M u c h o b ó r 327
W i e p r z rzeka 321
W i d a w a rzeka 326
W i n d h u k 122
W i n n e b a g o 395, 406
W i n n i p e g jez. 405
W i l c z a Rzeka 406
W i l n i a n i e 442
W i s c o n s i n 107
Wisła 208. 253. 303. 301
W i s ł a r z e k a 303
Wiślanie 3 0 1 , 306
W i f e r b o 230
W ł o c h y 147 4 6 1
Wojwodina'364
W o l a F i l i p o w s k a 254
W o ł g a 44
W o ł y ń 340
W n ł y n i a e y 442
W r o c ł a w 3 2 6 , 3 2 7 . 4 1 6 . 117
Yuma
6 2 2 , 624
Z
Z ą b k o w i c e 417
Z a m e k 417
Z a k a r p a c i e 352
Z a k o p a n e 286. 446
Z a t o k a Meksykańska
— Point-Barrow
Z b r u c z 329
Ziębice 417
405
465
Ziemia Krakowska
— L u b u s k a 453
453
Z i e m i e O d z v s k a u e 1 7 1 . 172. 2^5
Z ł o c z ó w p o w . 295
Złula L i p a 329
Zło t o r i a 417
Z u r v c h 465
Z w i ą z e k R a d z i e c k i 17S
Z w o l e ń s k a 359
Z . S. R. R. 166. ;m
Z
Żagań 417
Ż a r ó w 417
Z v d z i 293. 294
Ż y w i c e 62
Zvwieeezv?.,,;. « 2
517
�INDEKS TOWARZYSTW I INSTYTUCJI
«um». том X X X V I I I
A k a d e m i a N a u k Z . S. S. R. 3 4 3
A m e r . A n f h r o p . Assoc. 355
C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s
et T r a d i t . P o p u ) . [С. I . A . P.) 4 5 3 .
47» - 4 7 8
I n s t y t u t C a r n e g i e 400
TnslyHit E t n o g r a f , i m . Mikołaja
p e r n i k a 343,
l i s s h l u t Śląsk) 3H). 342
L o n d o n School of Economies
Ko
284
NAUKOWYCH,
P o l s k a A k a d e m i a Umiejętności 318.
310
Polskie
Towarzystwo
Ludoznawcze
353, 450. 4 5 3 — 4 6 4
S c h w e i z e r i s c h e Z c i l . s c h r i f l f. P s y c h o
logie 468
S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n 4 0 1 , 1117
S z w a je. T o w . L u d o z n a w c z e
467
V o l k s k u n d . I n s l i t u t 409
Wrocławskie Towarzystwo
Naukowe
309
I N D E K S CZASOPISM I W Y D A W N I C T W , «LU1.K T O M X X X V I I I
A c t a T r o p i c a 4(57
Afryka
85
D e r A I t e O r i e n t 38
A ńeprajzi M u z . Eiizelei
A n i i a l i L a t e r a n 367, 368
Annalen der philusoph.
468
Archiy
f lir
Slaats uild
362
Osellschafl
Geographic
Kriegskiuide
Historie
290
R a l l i c o s l a y i a 221
Bulletin
dc l a
Sociele
Suisse
A m i s I ' K x I r e n i e O r i e n t 408
des
C a h i e r s F e r d i n a n d de S a u s s u r e 408
E n c y c l o p e d i a o f S o c i a l S c i e n c e 279
E l l m o g r a p h i a — Nepćlct ;t0l
K a l e n d a r z M a z u r s k i 339
K a l e n d a r z P o w s z e c h n y n a r o k 1858
239
L e s M u s ć e s d e G e n e v e 107
••LUD* 336. 453
M a r o d o p i s n y s b o r n i i k 3 5 5 . 357
Netie Z c i t s c h r i f t fiir Missiouswissenschalli 468
P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d ó w . 453
P r a c e E l n o l o g i r z n e 4 5 2 , 153
P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e 452,
153
Pre.histori.sche Z e i l s c h r i f t 38
Przegląd Socjologiczny
335
li,.c/niki Historyczne >22
S o w i e r k n j a E t n o g r a f i a 343
S t u d i a F e n n i c a 377
V a l e r l a n d i s c h e B l i i l l e r l', d e n
K a i s e r s f . 296
Wędrowiec
304
W i s ł a 299,
3115
W y d a w n i c t w a r o s y j s k i e 228
(tester.
�I N D E K S R Y C I N , « L U D » , ТОМ X X X V I I I
A n i o ł wiąże a n t y c h r y s t a 375
Bazyliszek 247
Biesiada c z a r o w n i c 24»
Buszmeii w chwili w y m a w i a n i a
s k u w a r g o w e g o 65
B v l i c a 262
Charaktery przeciw
w i e t r z u 266
mla
morowemu
Chodzenie z niedźwiedziem
C y g a n i e 263
C z a p k a pasterza 265
D e l f i n 252
po
242
Deszcze k a m i e n i s t e i ogniste 239
Diabeł s k r z v d l a l v 273
Ciórnik 2 6 0
J a z d a c z a r o w n i c y n a d i a b l e 264
Jeleń z k r z y ż e m 2 6 8
K a r t k a z elementarza dla dzieci hot e t o e k i c h 75
Karykatury
2fi!)
malowane
na
ścianach
K a s z u b k i 267
Kleć t a t a r s k a 272
K r o k o d y l e 251
K u c h n i a c z a r o w n i c y 276
Kuźnik i ubożę 261
Ł o w i e n i e p t a k ó w w poły 245
Ł o w i e n i e p t a k ó w n a r o z j a z d 257
Maść c z a r o w n i c 248
M u z y k a n c i 241
Narty Permiaków i Czeremisów
Nosorożec 256
Płanelnik 255
P o d r g a w k i 244
P o n t o k hotent. 121
K a l a j 235
H u l a 233
Salamandra ognista
Samojed 258
Sen
236
246
Sieć p r z e p i ó r c z a 244
S m o k plujący żabami 220
S m o k z i e m n y 253
Sokół m y ś l i w s k i 237
Siara l l o t e n . l o l k a 57
S i a r y Huszmert 53
Strój chłopów
232
S z o p k a 243
polskich w
Tańce krajowców A f r y k i
117
T o p i e l e c 254
T u n g u z k a na r e n i e 259
I ' J e 234
W i e s z c z k a 274
W ł o k 230
W ó z 231
W u l k a n y 250
W c ś c i g i ' L e s z k a 238
Z i e l a r k a 240
Żarna w X I V w . 270
XV
wieku
płd.-zach.
�SŁOWNIK WYRAZÓW
HOTETOCKICH >
//a —
myć
llki'u
ars
matka 6 6
llkya-llkya
m y ć 64
-
— p o u c z a ć 64
Jiin-ma
— d y m i ć , o b o z o w a ć 66
/<J«£> —
sługa 6 4
Jam
k o ń c z y ć się 66
//H«
l e n 66
-
— n&i
assat/m
—
//m/ — t u r n i c o 6 1
d o r z u c a n i a 55
dii
— d e p t a ć 66
Uiutib
aib
— t w a r z 66
Unatigóseb
— Hóg t u 68
Elob-ii
64
do t e g o s t o p n i a 66
S/.rffi(i
a n t y l o p a 64
-
sorfrt — m y w r a z
Uga
~
iść n a w o j n ę 04
sic/a -
liga
-
nosić n a s z y i (14
sakyjim
ф у «
—
— d r z e w o 64
®hó
— c h r o n i ć się p r z e d d e s z c z e m
Iga
— k o r z e ń 55
— w e t k n ą ć , zasadzić 64
/дат
słońce,
-
gorącu,
ii i с 6 1
—
o b a j b e z c i e b i e 67
torba
—
67
m ę ż c z y ź n i 67
l.'U
/aos - s t o s u n e k n a r z c c z c n s l w i i 127
— s p r i n g b o k 66
/яо -
lltjńb
— o j c i e c fit)
ii:/?r> -
llgub
— гф
igub
— coś g o t u j ą c e g o
6C
wstvdzic
się 127
przynieść 66
ti — b r a ć 66
sie 66
(i.7ia - • t r w a ć 66
/ / / ^ H — w o d o 61
— m i e ć 66
u:-ha
p a t r z 68
Uur.b
my
.s-oAvi, soke
ИфЬ
gijg
my d w a j
-
sikyMin
pragnie-
z t o b ą (57
m y bez c i e b i e
//fib
— kora
drzewna
— z i e m i a 6(5
•
!hu:b-aib
świat 66
przyrostek
k i j z gałka 55
IMIONA
Локь/ooas
-
[>rcr\v<1zi\va
HOTENTOTÓW
córka
Gomiircb
122, 124
-
Ten
со
szub
bydhi
124
-
/kyonibe-l/kyoms
Bulwiasty
B r z u c h 101
oraz
1. m n . -tfir 67
p r z y r o s t e k -s, 1. m n . - i i 67
wvrazow
Uagabesib
-
Przyszedł, -
161.
z i n n y c h jeżyków
afrykańskich.
odszedł
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d4a3f0d07ac2dd393630aae055f78b7.pdf
ba8358c216be35192808c86e379d1e0d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5155
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1948
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4783
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1948 t. 38
Description
An account of the resource
LUD 1948 t.37 s.780-782
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
LIST 0Г
I.
CONTENTS
A r t iс 1 es
C r i t i c a l e v o l u t i o n i s m a n d other treads i n e t h n o l o g y i K a z i m i e r z Mo
szyński)
The p r o b l e m o f p a r a l l e l i s m of p a l a e o l i t h i c a n d e t h n o l o g i c a l c u l t u r e s
IStanisław P o n i a t o w s k i )
The o r i g i n of Indioeuropeaiis a n d t h e i r e a r l y a r r i v a l i n E u r o p e (P. W i l
h e l m Schmidt) . . .
The H o t t e n t o t s — t h e i r c u l t u r e , language, f o l k - t a l e s , a n d songs (Ro
m a n Stopa)
P r o b l e m s of the e t h n o g r a p h i c a l atlas ( M a r i a F r a n k o w s k a )
F o l k - t a l e as a n expression of Slav m u t u a l i t y (Julfan Krzyżanowski!
State and aims of Polish e t h n o g r a p h y ( K a z i m i e r z Moszyński)
E t h n o g r a p h i c i c o n o g r a p h y (Tadeusz Seweryn)
Bronisław M a l i n o w s k i (Feliks Gross)
E t h n n g a p h i c w o r k of Joseph Róhrer (Adam Fischer)
Bogumił H o f f s r e l a t i o n to O s k a r K o l b e r g ( M a r i a T i v r c z y n o w i c z o w a i ..
11.
R ev ie w s
and
3
2S
,1.»
50
147
20(1
210
227
277
28!)
209
r ep oris
W i n c e n t y Slyś, E c o n o m i c Progress of the C o u n t r y s i d e — A S t u d y of
the V i l l a g e H i i s o w a . T h e W o r k s of the W r o c l a w Science So
ciety 1947 (Jan C z e k a n o w s k i l
Józef K o s t r z e w s k i , The A n c i e n t Slavs — t h e i r H i s t o r y a n d C i v i l i z a t i o n .
Poznań 1940 (Stefan Xosek)
K a z i m i e r z Moszyński, F o l k - c u l t u r e of the Slavs. V o l . I I . S p i r i t u a l C u l • ture. Kraków 1934—1939 ( M i l o van Gavazzii
K a z i m i e r z Moszyński. The P r o b l e m of O r i g i n of the Slavonic L a n
guage. R e p r i n t . Pol. Ac. of Sc. (1947) (J. Gajeki
Jan C z e k a n o w s k i . Polish Slavonic Synthesis Q u a l i t a t i v e l y Assessed. Pol.
Ac. of Sc. i J. G.l
Jan Gzekaiiiowski, A n t h r o p o l o g i c a l a n d E t h n o g r a p h i c a l Survey of the
P r o v i n c e of L u b l i n . T o w n and C o u n t r y P l a n n i n g , the Region o f
L u b l i n . W a r s z a w a 1947 (J. G.)
'
'
'.
A n t o n i L a u f e r s k i . The C o u n t y P o p u l a t i o n of the D i s t r i c t of P y z d r o
a c c o r d i n g to Court Rooks of X I V and X V C e n t u r y . A n n a l s of
H i s t o r y XV, fasc. I I I . Poznań (Z. Malewska) . . .
Józef Wąsowicz, The L i n g u i s t i c P o s i t i o n i n Silesia i n the l i g h t of
G e r m a n Science. W r o c ł a w — W a r s z a w a 1947 i M . S u b o r z o w a i ..
Józef Gajiek, An E t h n o g r a p h i c Survey o f W e s t e r n P o d o l i a . L u b l i n
1947 (R. Reinfuss)
'
Tadeusz Seweryn, F o l k - A r t . i n P o l a n d . P a i n t i n g , Sculpture, P r i n t s . Ca
talogue o f an E x h i b i t i o n . K r a k o w 1948 l i i . lihiniówiiti'
309
3l3
314
318
319
320
322
325
321
331
�778
pT h e Sociological Review, vol. V I I I — I X . Łódź 1946—47 lA. K u l r z e b i a n k a
and I . T u m a n )
,
335
Maisswrian Calendar. M a s s u r i a n I n s t i t u t e , year X V I I ;!947), a n d X V I I I
11948)
G.)
'
339
R o m a n Reinfuss, P r o b l e m s a n d Needs of E t h n o g r a p h y i n M.idlle a n d
L o w e r Silesia. T h e Silesian Instiiitute. K a t o w i c e — W r o c l a w 1947
(J. G.I
340
M a r i a Z n a m i e i r o w s k a - P i r i i f f e r o w a , The P r e s e r v a t i o n of t h e M o n u m e n t s
o f F o l k - A r t . C e n t r a l I n s t i t u t e f o r C u l t u r e . W a r s z a w a 1947 (J. G.)
340
A d o l f Nasz, Opole. A r c h e o l o g i c a l L i b r . W r o c l a w 1948 (R. Reinfuss)
341
Stanisław R e s p o n d , The State a n d Needs of P o l i s h L i n g u i s t i c s i n Silesia
w i t h p a r t i c u l a r r e g a r d t o L o w e r Silesia. The Silesian I n s t i t u t e .
K a t o w i c e — W r o c ł a w 1947 (J. G.I
34'2
Sovietskaya E t n o g r a f i a ( E t h n o g r a p h y i n USSR i , fasc. 3, 1 p u b l i s h e d
b y the Academy of Sciences USSR (Z. Malewska)
343
N a r o d o p i s n y S h o r n i k , Casopis N a r o d o p i s n e h o Odbo.ru M a l i c e Slovenskćj. Year V I — V I I , fasc. 1—2 a n d 3—4 11945—46), year V I I I
119471, fasc. 1—2 (J. Reychman)
355
N a r o d o p i s n y S h o r n i k , Ćasopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u M a l i c e Slovens k e j . ' Y e a r V I I , fasc. 3 — 4 , 1947
357
D r a h o m i i r a Stranska, Z i v o t k y a k a b a t k y slovenskych k r a j u (Z. Ma
lewska)
'
.'
359
H u n g a r i a n E t h n o g r a p h i c P u b l i c a t i o n s 1945—47 (J. Reychman)
361
Miło v a n Gavazzi, Pregled E l n o g r a f i j e H r v a t a . Zagreb 1940 ('S. P k i ) . . 363
W i l h e l m S c h m i d t , Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e s c h i c h l e u n d Geschichte
des A b e m l l a m l e s . L u c e r n e 1946 (E. B u l a n d a S. J.)
365
A n n a l i L a t e r a n e n s i (Publicazioine del P o n t i f i z i o Museo Missioiiairio
E t n o l o g i c o , v o l . X I , p u b l . i n 1947) (L. H a l b a n )
367
A l b e r t M a r i o n s , Le m i l i e u social. Rruxelles 1941 (L. II.)
374
S t u d i a Fenica — r e w n e de l i n g u i s t i q u e et d ' e t h n o l o g i e
finnoises.
V o l . V. H e l s i n k i 1947 (T. M i l e w s k i )
377
Robert W . E r i c h . Some Recent T r e n d s i n C u l t u r a l A l h r o p o l y g v . Ar
cheology a n d P h y s i c a l A n t h r o p o l o g y
381
J o h n R. S w a n t o n , T h e E v o l u t i o n of N a t i o n s . W a s h i n g t o n 1942 (P.
Fr. M i r e k )
401
С. E. C h a m b t i s , The B o t a n y a n d H i s t o r y of Zizamia A q u a t i c a L . ( w i l d
r i c e ) . W a s h i n g t o n 1941 i J . D.) .
405
J o h n G i t l i n , Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . S m i t h s o n i a n i n s t i
t u t i o n . W a s h i n g t o n 1947 (A. K o w a l s k a )
405
Raymond Kennedy. Contours of Culture in Indonesia. Smithsonian
I n s t i t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. Dembińska)
409
H . G. D e i g n a n , Siani — L a n d of Free M e n . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n .
W a s h i n g t o n 1943 (J. D.I
412
111.
Muse uш s
R o m a n Reinfuss, The P o s i t i o n o f E t h n o g r a p h i c Museums i n the Pro
vince of W r o c ł a w
M a r i a Z n a m . i c r o w s k a - P r u f f e r o w a , The E t h n o g r a p h i c Section of the
M u n i c i p a l M u s e u m in Toruń
L o n g i n M a l i c k i , The E t h n o g r a p h i c Section o f the Silesian M u s e u m
on the T w e n t i e t h A n n i v e r s a r y of its F o u n d a t i o n
J . G. — H i e r o n i m
the P r o v i n c e
S k u r p s k i , Some R e m a r k s on F o r m e r Museums i n
of O l s z t y n . The W a r s a w I n s t i t u t e i n O l s z t y n , 1947
4l6
432
439
444
�779
p.
Znamierow-ska-Prufferowa,
The Organization
g r a p h i c Section of the R a p p e r s w i l l Museum
IV.
Notes
and
of
the
Ethno
445
n e w s
i l l General M e e t i n g of the P o l i s h F o l k l o r e Society (T. D.)
.eport o f the Cracow Section, P o l i s h F o l k l o r e Society
(A. K u t r z e bianka)
Report of t h e L u b l i n Section, Polish F o l k l o r e Society 1947 (J. Świeży)
Report o f the Mszana D o l n a Section, P o l i s h F o l b l o r e Society (S. Fiiizakl
Report o f the Poznań Section, P o l i s h F o l k l o r e Society |E. F r a n k o w s k i )
Report o f the Toiruń Section, P o l i s h F o l k l o r e Society (M. P r i i f f e r o w a )
E t h n o g r a p h y a n d E t h n o l o g y i n S w i t z e r l a n d i n 1939—1947 (T. Choclzidto)
On С. I . A. P. a n d the E x h i b i t i o n o f F o l k A r t (J. Gajek)
Commission I n t e r n a t i o n a l e des Arts et T r a d i t i o n s P o p u l a i r e s , M a y 1—5,
1945
."
Congress of A n t h r o p o l o g i c a l a n d E t h n o l o g i c a l Sciences. Brussels,
August 15—2.3, 1948 (J. T u w a n o w n a )
X X V I I I Congrcs I n t e r n a t i o n a l dies Amebic artistes
Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s el T r a d i t i o n s P o p u l a i r e s . NewC o n s t i t u t i o n (L. H a l b a n )
Some Remarks on С. I . A. P. and the E x h i b i t i o n of F o l k - A r t i n Hern
|J. Gajek)
The State of N o r t h A m e r i c a n A r c h e o l o g y ( D o r o t a L. K e u n
Books Purchased by the P. F. S. i n 1948
451
457
459
450
461
462
464
470
472
479
480
610
614
622
035
O b itua ri es
Jerzy K o w a l s k i ( M a r i a n Pleziai
W a l e r i a n Ratko ( H e n r y k Z w o l a k i ewiczi
L u b o r Niederle (Stefan Nosek)
V. J . M a n s i k k a (Sulo H a l t s o u e n l
English
Summaries
Subject Index,
Folk . X V I I I
A u t h o r s ' Index, « F o l k » , X V I I I
I n d e x of E t h n o g r a p h i c Names. « F o l k » , X V I I I
I n d e x of Scientific Associations a n d I n s t i t u t i o n s , «Folk>, X V I I I
I n d e x of Scientific Periodicals and P u b l i c a t i o n s , - F o l k , X V I I I
I n d e x of I l l u s t r a t i o n s , « F o l k » , X V I I I
List of Hottentot Words, «FoIk», X V I I I
List of H o t t e n t o t Names, F o l k > , X V I I I
..
656
661
663
665
669
740
757
766
774
774
775
776
776
N
'
�SPIS R Z E C Z Y
I. К o z p r a w у
str
K a z i m i e r z Moszyński, E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n
ków w e t n o l o g i i
3
• Stanisław P o n i a t o w s k i , Zagadnienie p a r a l e l i z a c j i k u l t u r p a l e o l i t y c z
n y c h z k u l t u r a m i etivologicznynvi
28
' P . W i l h e l m S c h m i d t , Pochodzenie Indoeuropejczyków i i c h pierwsze
p r z y b y c i e do E u r o p y
3.3
• K o m a n Stopa", H o t e n t o c i — k u l t u r a , język, b a j k i , pieśni
50
Ma i a F r a n k o w s k a . P r o b l e m y atlasu etnograficznego
147
- J u l i a n Krzyżanowski, B a j k a l u d o w a j a k o w v r a z wzajemności słowiań
skiej
'
'.
20v
K a z i m i e r z Moszyński, Stan i zadania e t n o g r a f i i p o l s k i e j
210
Tadeusz Seweryn. I k o n o g r a f i a etnograficzna
227
F e l i k s Gross, Bronisław M a l i n o w s k i
277
Л d a n i Fischer, Prace etnograficzne Józefa R o h r e r a
289
M a r i a Turczynów iczowa. Bogumił I f o f f i jego stosunek do Oskara K o l
berga
.'
,
29'
II.
R eсen zj e
i
spra w o / da n i a
W i n c e n t y Styś, D r o g i postępu gospodarczego w s i . S t u d i u m szczegółowe
na przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u sowa. Prace W r o
cławskiego T o w . N a u k . 1947 ( J a n Czekanowski)
309
Józef K o s t r z e w s k i , Prasłowiańszczyzua. Zarys dziejów i k u l t u r y Prasłowian. Poznań 1946 (Stefan Nosekl
313
K a z i m i e r z Moszyński, K u l t u r a l u d o w a Słowian. Т. I I . K u l t u r a d u c h o w a .
Zesz. 1—2, Kraków 1934—-39 i M i l o v a n Gavazz.il
314
K a z i m i e r z Moszyński, Z zagadnień pochodzenia j e z v k a słowiańskiego.
Odb. ze Spraw. P. A. U. T „ t. X L V I I I 11947)', ni- 4 (J. Gajek) . .'. . 318
Jan C z e k a n o w s k i , Polska synteza s l a w i s t v c z n a w p e r s p e k t y w i e ilościo
w e j . P. A. V. Rozpr. W y d z H i s t . F i l . , s. I I , t. X L V I 11. 71|. n r 2
(J. G.i
319
Jan C z e k a n o w s k i . P e r s p e k t y w y a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne w o j .
lubelskiego. P l a n o w a n i e przestrzenne. Region L u b e l s k i I . W a r
szawa 1947 (J. Gajek)
'.
'.
320
\ n t o u i L a u f e r s-ki, Ludność w i e j s k a p o w . p y z d r s k i e g o w świetle zapi
sek sądowych X I V i X V w i e k u . R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w .
Miłośników H i s t o r i i w P o z n a n i u . R. X V , z. 1 i I I (Z. M a l e w s k a l 322
Józef Wąsowicz. S t o s u n k i językowe na Śląsku w świetle n a u k i nie
m i e c k i e j . W r o c ł a w — W a r s z a w a 1947 (M. Suboczowa)
325
Józef Gajek, Zarys e t n o g r a f i c z n y zach. części Podola. L u b l i n 1947
(R. Reinfussi
'
'.
i
32-,
�781
•
sir.
idcusz Seweryn, Sztuka l u d o w a w Polsce. M a l a r s t w o , rzeźba, g r a f i k a .
K a t a l o g w y s t a w y . Kraków 1948 ( H . Blumówna)
zegląd Socjologiczny, K w a r t a l n i k Pol. I n s t y t u t u Socjol. T . V I I I — I X .
Łódź 1946—47 'l A. K u t r z e b i a n k a i I . T u r n a u )
l l e n d a r z d l a Mazurów. I n s t y t u t M a z u r s k i . Koczu. X V I I (1947), r o c z n .
X V I I I (1948) (J. G.)
;
;
m i a n Keinfuss, Zagadnienia i p o t r z e b y e t n o g r a f i i na Śląsku Środko
w y m i D o l n y m . I n s t y t u t Śląski. K a t o w i c e — W r o c ł a w 1947 (J. G.)
aria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , O c h r o n a zabytków k u l t u r y l u d o w e j .
P o r a d n i k . C e n t r a l n y I n s t y t u t K u l t u r y . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . .
toll' Nasz, Opole. B i b l . Archeologiczna. Wrocław 1947 IR. Reinfuss) .
anisław Rospoml, Stan i p o t r z e b y językoznawstwa p o l . na Śląsku ze
szczególnym uwzigl. Dolnego' Śląska. I n s t y t u t Śląski. K a t o w i c e —
W r o c ł a w ' 1947 |J. G.) . . '
b i o g r a f i a w Z. S. R. R. (Sowetskaja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 1948. w y d .
p r z e * Akademię N a u k w Z. Ś. R. R.) (Z. Malewska)
i r o d o p i s u y Sbornfk, Casopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u M a t i c e Sloveuskćj. Roczn. V I — V I I , zesz. 1—2 i 3—4 11945—1946), r o c z n . V I I I
il947». zesz. 1 i 2. Turczan.ski Św. M a r c i n i . I . Reychman) . . . .
i r o d o p i s n y S b o r n i k , Casopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u Matice S l o v r n skej. Roczn. V I I , zesz. 3, r. 1947
-alioi та Strainska, Z i v o t k y a k a b a t k y slovenskych k r a j u (Z. Ma
lewska i
'egi'i'skie w y d a w n i c t w a etnograficzne z l a l 1945—1947 i . I . Reychman)
itovan Gavazzi, Pregled E t n o g r a f i je H r v a l a . Zagreb 1940 (S. P k i ) . .
' i l l i e i m S c h m i d t . Rassen u n d V o l k e r i n Vorgeschicbte u n d Geschiehfe
das Abendlandes. L u c e r n a 1946 I E . B u l a n d a Т. J : !
una li I.ateranensi (Publicazione del P o n t i f i z i o Museo M i s s i o n a r i o
E t n o l o g i c o i . t o m X I , w y d a n y w г. 1947 |L. Halban)
tbert M a r i n u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1941 (L. I I . I
India Fenn.ica — revue de l i n g u i s t i q u e et d ' e t h n o l o g i c finnoises. Т. V.
H e l s i n k i 1947 (T. M i l e w s k i I
obert W . E r i c h . Some Recent T r e n d s i n C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y , Ar
chaeology a n d Physical A n t h r o p o l o g y
olin R. S w a n l o n . T h e e v o l u t i o n o f nations. C i t y o f W a s h i n g t o n 19-12
Iks. F r . M i r e k )
"
' l i . E. Chamblis, The b o l a ł y a n d h i s t o r y of Z i z a u i a A q u a t i c a L. ( w i l d
rice). W a s h i n g t o n 1941 (J. D.i
o l i u G i l l i n , Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . S n i t h s o n i a n I n s t i
t u t i o n . W a s h i n g t o n 1947 (A. K o w a l s k a )
t a y m o n d ' K e i i n e d y , C o n t o u r of C u l t u r e i n I n d o n e s i a . S m i t h s o n i a n I n s t i
t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 i . I . Dembińska)
!t. G. Deign an, Siam l a n d o f free m e n . S m i t h s o n i a n I n s t i l u l i o n .
W a s h i n g t o n 1943 (J. D.)
1
III.
331
335
339
340
340
341
342
343
355
357
359
361
363
365
367
374
377
381
401
405
407
409
412
Muzea
Roman Reinfuss, Stan muzealiów e t n o g r a f i c z n y c h w województwie
wrocławskim
M a r i a Znamieirow-ska-Priifferowa, Dział e t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j
skiego w T o r inni u
.'
L o n g i n M a l i c k i , Dział e t n o g r a f i c z n y M u z e u m Śląskiego w 20-lecie za
łożenia i n s t y t u c j i
41(5
4,'j2
439
�782
sir.
J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , U w a g i o byłych m u z e a c h 11 >
? ir/<- w o
jewództwa olsztyńskiego. I n s t y t u t M a z u r s k i w •)•••. ••• .;. • .-9!7
M a r i a ZnamieTOwska-Prufferowa,
O r g a n i z a c j a Działu
•fc.o'U./ae^o
Muzeum w Rapperswilu
.
Щ
1
IV.
14,,
K r o n i k a
W y c i ą g z protokółu X X I I W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a Pi-W.-.
i 'i" > л i
r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (T. D.)
S p r a w o z d a n i e k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . Lud^ <. , лч/е^.i ^ 1 .
KuŁraebianka)
. .
S p r a w o z d a n i e Oddziału P o l s k i e g o T w a Ludoznawcze'. . v
i..ilij" .
1947 r . (J. Świeży)
....
S p r a w o z d a n i e Oddziału P o l s k i e g o T o w . L u d o z n a w c z e g o w \Ь<.п*н
oi
n e j (S. Fliizak)
.
...
S p r a w o z d a n i e poznańskiego Oddziału Pol. T o w . Ludo/'* • • i » чFrankowski)
Spawozdaaiie z działalności T o w . L u d o z n a w c z e g o w T i r a : i e za -.'kres
od 18 I I I 1947—1 I V 1948 (M. Pruffeirowia)
E t n o g r a f i a i e t n o l o g i a w Szwajcanii w l a t a c h 1$>39—194. ( l ' - ' b r . U i d . o !
W s p r a w i e С. I . A. P. o r a z w y s t a w y s z t u k i hułowej (.;.
> . 1, i
, .
C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e dies A r t s et T r a d i t i o n s Po.-.•'.<ires 1 - Ч
1947
Kongres N a u k Antropologicznych i Etmologicznych.
t: i i ;."--:>
s i e r p n i a 1948 (J. Tuwanówna) .
..
28 K o n g r e s Międzynarodowy Amerykanisłów ( X X V I I I * Сопцп-:, l i v e
n a t i o n a l des Americanistes)
4ó.
T
V.
159
Ml
4fi2
'S»
170
!7'.'
;"У
180
Różne
I r e n a B a r o w a , B i b l i o g r a f i a E t n o g r a f i i P o l s k i e j za r. "
S t a t u t K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szituki l u r •
, (••••,.,
С. I . A. P. ( C o m m i s s i o n Internaitiioniale des A r t s
l'i,.
i •>
pulaiires) (L. H a l b a n )
W s p r a w i e С. I . A. P. oraz w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w
,'.
n-ń>
Stan a r c h e o l o g i i półnoono-ameryikańskiej ( D o r o t a L . "
'i
...
W y k a z książek n a b y t y c h przez P. T . L. w r. 1948
,( - Г
., ,
,
Nekrologi
Jerzy K o w a l s k i ( M a r i a n Plezia)
Walerian Batko (Henryk Zwolakiewicz)
L u b o r Niedeirle (Stefan Nosek)
V. J . M a n s i k k a (Sulo Haltsonen) . . i
(
•.
Resume
I n d e k s rzeczowy, « L u d » , t o m X V I I I
I n d e k s autorów, « L u d » , t o m X V I I I
Indeks nazw etnograficznych, «Lud», t o m X V I I I
Indeks towarzystw i instytucji naukowych, «Lud»,
I n d e k s czasopism i w y d a w n i c t w , « L u d » , t o m X V I I I
I n d e k s r y c i n , «Lud>\ t o m X V I I I
Słownik wyrazów h o t e n t o c k i c h , <'Lud», t o m X V I I I
I m i o n a Hotentotów, « L u d » , t o i n X V I I I
10
>il
t>22 .
.;!.>->
..
>-^
4
' >S
«
->1>в
<gr"
Щ\
4t£2
Ci
.71
•
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a89fffd1e852b1bcfa0a1ff803942ee.pdf
836d8f85e558e69a363502d680eb6cfa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5159
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2006
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4784
Title
A name given to the resource
Spis treści i pierwsze strony/ LUD 2006 t.90
Description
An account of the resource
LUD 2006 t.90, s.4-7
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L U D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
TOM XC ZA ROK 2006
Pamięci Profesor Jadwigi Klimaszewskiej, badaczki etnografii Polski i Słowiań
szczyzny, kierownika Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego
i Katedry Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, nauczycielki wielu pokoleń
etnologów, honorowego członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, ostatniej spośród etnologów pracujących w okresie
międzywojennym.
�„LUD" is regulary indexed in:
•
IBSS — International
•
IBZ — CD-ROM,
•
Internationale
Bibliography
Volkskundliche
of Social and Cultural
Bibliographie.
Anthropology,
�L U D
ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
I
K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH
ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE
E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES
ZAŁOŻONY W R O K U
1895
PRZEZ
ANTONIEGO KALINĘ
OGÓLNEGO ZBIORU
TOM X C
Z A R O K 2006
P O LS KIE
TO WAR ZYS T W O
L U D O Z N AW C Z E
K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK
POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2006
�KOMITET REDAKCYJNY
Zbigniew Jasiewicz — przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki,
Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka,
Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
Redaktor naczelny — Zbigniew Jasiewicz
Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski
Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk
Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk
Projekt okładki — Ewa Wąsowska
Recenzenci tomu:
Michał Buchowski, Ryszard Kantor, Zygmunt Kłodnicki
Anna Szyfer, Ryszard Vorbrich
Tłumaczenie streszczeń:
Zbigniew Nadstoga
ISSN 0076-1435
Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji
i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim
POLSKIE T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E — W R O C Ł A W 2006
A D M I N I S T R A C J A : 50-382 WROCŁAW, U L . S Z C Z Y T N I C K A 11,
TEL. (0-71) 321 16 10; 321 16 14
REDAKCJA: 61-809 P O Z N A Ń , U L . ŚW. M A R C I N 78
TEL. (0-61) 829 48 17, F A X (0-61) 829 47 10
e-mail: jasezb@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl
D R U K : Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M - D r u k w Wągrowcu
�Lud, t. 90, 2006
SPIS TREŚCI
I. STUDIA I MATERIAŁY
Jacek S i e r a d z a n , Sacrum iprofanum czy sacrofanum? Przemiany w rozumieniu
sacrum we współczesnym świecie
Grzegorz P e ł c z y ń s k i , „Świadectwa". Opowieści o w ł a s n y m nawróceniu
Paweł Jessa, „Allah wybacza, duchy p r z o d k ó w nigdy". Muzułmańskie ugrupow
ania religijne w Kazachstanie
Beata W a s i l e w s k a - K l a m k a , O małej ojczyźnie Ł e m k ó w
Tomasz M i c h a l e w s k i , Zabawy i zabawki trzech pokoleń
Renata H o ł d a, „Kot po kantońsku". O medialnych sensacjach i współczesnych
formach folkloru
Inga K u ź m a, Czym jest śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej?
Wybrane problemy
Roman K . Z a c z k i e w i c z , Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji.
Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers
Łukasz K a c z m a r e k , Zróżnicowanie kulturowe i zanikanie systemu kastowego
wśród Fidżyjskich H i n d u s ó w
13
37
53
69
89
103
121
154
155
II. POGLĄDY I OPINIE
Zbigniew J a s i e w i c z , Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej...
Mikołaj S z o ł t y s e k , Antropologiczna demografia, demograficzna antropologia.
W stronę hybrydalnych obszarów badawczych
Joanna Jessa, Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania
znaczeń w ramach kultury konsumpcyjnej
169
177
193
III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
H e n r y k H o f f m a n n , Dzieje polskich badań religioznawczych
1873-1939, Wy
dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, K r a k ó w 2004 (Leonard J. Pełka)....
Marek S z o p s k i , Komunikowanie międzykulturowe,
Wydawnictwa Szkolne i Peda
gogiczne, S.A., Warszawa 2005 (Grzegorz Odoj)
„Studia Choreologica" t. I - V I I I , 1999-2006, red. Roderyk L a n g e , Instytut
Choreologii w Poznaniu (Urszula Loba-Wilgocka)
205
209
212
�6
Map'jiH L T e i i i o K e B i H (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , Memu (1956-1982)
Listy.
Eejiapycicae FicTaptFiHae TaBapticTBa (Białoruskie Towarzystwo Historyczne),
przedmowa Fanem FnaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie
FajjeHa FnaroycKaa, Banacnay X a p y x t i (Helena Głogowska, Wiesław Choruży),
EenacTOK (Białystok) 2005 (Artur Trapszyc)
218
Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endowed
and
Stateless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a ,
Tomasz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , t. 1: Europe, P o z n a ń 2005,
ss. 502; t. 2: The World, P o z n a ń 2006 (Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz)
222
Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books
Ltd., London 1996 (Leszek Dzięgiel)
Jadwiga P s t r u s i ń s k a, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach,
Księ
garnia Akademicka, K r a k ó w 2004 (Leszek Dzięgiel)
Lemkivsina. Istoriko-etnografićne
doslidżennd u 2—h tomah, t. 1: Materialna
kultura
(red. U . Gośko), t. 2: Duhovna kultura (red. S. Pavluk), Institut narodoznavstva
N A N Ukraini, L ' v i v 1999 (Mirosław Pecuch, Andrzej Stachowiak)
Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, L w i w 2002 (Mirosław Pecuch). . . .
Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, Bielaruski Knigazbor, Mińsk 2004
(Ewa Fryś—Pietraszkowa)
Aleksander A . M i ś k i e w i c z, Janusz K a m o c k i , Tatarzy słowiańszczyzną
obłaska
wieni, UNIVERSITAS, K r a k ó w 2004 (Kamila Siudzińska)
Marta G o ł ą b , Jewish paper—cut / Wycinanka żydowska, Hagada, K r a k ó w 2006
(Ewa Fryś—Pietraszkowa)
Anna S z y f e r , Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości,
Wyż
sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, P o z n a ń 2005 (Agnieszka
Chwieduk)
Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza
cji, przeł. A . C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006 (Adam Pomieciński)
Konsumpcja—istotny
wymiar globalizacji kulturowej, red. Aldona J a w ł o w s k a, Ma¬
rian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005 (Paweł Jessa)
Aniołw literaturze i kulturze, red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna
Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004 (Bartek Jastrzębski)
Kornelia L a c h, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko—czeskie¬
go, „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Polskie
Towarzystwo Ludoznawcze, (wyd. 2) Wrocław 2004 (Dorota Świtała—Trybek). . .
229
235
237
245
247
248
252
253
259
263
267
270
IV. KRONIKA
Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬
czego w okresie wrzesień 2005 — sierpień 2006 (Jerzy Adamczewski)
82. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Za
m o ś ć , 24 sierpnia 2006 (Jolanta Łagoda)
Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych P A N poświęcone znaczeniu Polskie¬
go Towarzystwa Ludoznawczego i standardom nauczania etnologii, Warszawa,
24 listopada 2005 (Katarzyna Kaniowska)
273
281
284
�7
Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych P A N zajmujące się przygotowaniami do
w y b o r ó w Komitetu oraz dyskusją nad sposobami rozumienia, uprawiania i na
uczania etnologii, i antropologii kulturowej w Polsce, Kraków, 9 czerwca 2006
(Katarzyna Kaniowska)
Konferencja Naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspek
tywy", Wrocław, 26-27 października 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka)
Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Etnologia Francuska i Polska: Perspektywy
kultury współczesnej"; Le Colloque International „Ethnologies française et polo
naise: perspectives de l'étude des mondes contemporains", Poznań, 3-4 paździer
nika 2006 (Adam Pomieciński, Agnieszka Chwieduk)
Międzynarodowe Warsztaty Naukowe „The social dimensions of understanding
illness and healing: Islamic societies from Africa to Central Asia", 31 marca —
1 kwietnia 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka)
Konferencja „Obrazy kultur", Poznań, 21-22 października 2005 (Regina Podskarbi). . .
Konferencja „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich
i podmiejskich", Cieszyn, 19-20 października 2005 (Grzegorz Odoj)
Polacy w Teksasie. Wystawa w San Antonio (Adam Bartosz)
„Szklane ozdoby choinkowe". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, gru
dzień 2005 — luty 2006 (Grzegorz Pyla)
Muzeum MMiejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej. Etnografia lokalna (Katarzyna
Soobota)
286
288
297
305
309
311
325
317
321
V. IN MEMORIAM
Marian Kempny (1954-2006) (Elżbieta Tarkowska)
Jadwiga Klimaszewska (1910-2006) (Elżbieta Duszeńko-Król)
327
331
��Lud, vol. 90, 2006
CONTENS
I. STUDIES AND MATERIALS
Jacek S i e r a d z a n, Sacrum and profanum or sacrofanum? Changes i n the under¬
standing o f sacrum i n the modern w o r l d
Grzegorz P e ł c z y ń s k i , „The Testimony". Stories on one's own conversion . . . .
Paweł J e s s a, „Allah forgives, the spirits o f the ancestors never forgive". Muslim
religious groups i n Kazakhstan
Beata W a s i l e w s k a - K l a m k a, About the small motherland o f the L e m k o s . . .
Tomasz M i c h a l e w s k i , Games and toys o f three generations
Renata H o ł d a, „ A Cantonese-style cat". About medial sensations and modern forms
of folklore
Inga K u ź m a, What is the Mediterranean Basin to modern European ethnology?
Selected problems
Roman K . Z a c z k i e w i c z, Sectarianism i n Scotland. Celtic Glasgow and Glasgow
Rangers. Case study
Łukasz K a c z m a r e k, Cultural differentiation and the disappearance o f the caste
system among Fijian Hindi
13
37
53
69
89
103
121
139
155
II. VIEWS AND OPINIONS
Zbigniew J a s i e w i c z, Ukrainian ethnology: from „ethnic" to national ethnology . . .
Mikołaj S z o ł t y s e k, Anthropological demography, demographic anthropology.
Towards hybrid research areas
Joanna J e s s a, I n search o f ambiguity or a few remarks on new meanings i n the
consumer culture
169
177
193
III. REVIEWS AND REVIEW NOTES
Henryk H o f f m a n n, Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939 [The
history o f Polish religion studies 1873-1939], Wydawnictwo Uniwersytetu Ja
giellońskiego, K r a k ó w 2004 (Leonard J. Pełka)
Marek Szopski, Komunikowanie międzykulturowe [Intercultural communication],
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne S.A., Warszawa 2005 (GrzegorzOdoj).
.
„Studia Choreologica", vol. I - V I I I , 1999-2006, ed. Roderyk Lange, Instytut Choreologii w Poznaniu (Urszula Loba-Wilgocka)
205
209
212
�10
M a p ' j i H nenTOKeBiH (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , JlicTLi (1956-1982), Listy (1956—
-1982) [Letters (1956—1982)]. BenapycKae LicTapŁFmae TaBapticTBa (Białoruskie
Towarzystwo Historyczne), przedmowa LaneHa LnaroycKaa (Helena Głogowska),
wybór i opracowanie LaneHa LJiaroycKaa, Banacnay X a p y x t i (Helena Głogowska,
Wiesław Choruży), BenacTOK (Białystok) 2005 (Artur Trapszyc)
218
Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endowed and Sta
teless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a, To
masz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , vol. 1: Europe, Poznań 2005,
ss. 502; vol. 2: The World, P o z n a ń 2006 (Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz). . .
222
Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books
Ltd., London 1996 (Leszek Dzięgiel)
229
Jadwiga P s t r u s i ń s k a, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach,
[On
the secret languages o f Afghanistan and their users], Księgarnia Akademicka,
K r a k ó w 2004 (Leszek Dzięgiel)
235
Lemkivsina. Istoriko-etnografićne
doslidżennd
u 2-h tomah, vol. 1: Material'na
kul'tura (ed. U . Gośko), vol. 2: Duhovna kul'tura (ed. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L ' v i v 1999 (Mirosław Pecuch, Andrzej Stachowiak). . .
237
Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, L w i w 2002 (Mirosław Pecuch). . . .
Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, Bielaruski Knigazbor, M i ń s k 2004
( £ w a Fryś-Pietraszkowa)
Aleksander A . M i ś k i e w i c z, Janusz Kamocki, Tatarzy słowiańszczyzną
obłaska
wieni [The Tartars tamed by the Slavians], U N I V E R S I T A S , K r a k ó w 2004 (Kamila
Sidzińska)
Marta G o ł ą b , Jewish paper-cut
( £ w a Fryś-Pietraszkowa)
/ Wycinanka żydowska,
245
247
248
Hagada, K r a k ó w 2006
Anna S z y f e r, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości [The people
of the borderland. Cultural conditions of personality], Wyższa Szkoła Nauk Humani
stycznych i Dziennikarstwa, Poznań 2005 (Agnieszka Chwieduk)
Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza
cji [How football explains the world], przeł. A . C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red
Horse, Lublin 2006 (Adam Pomieciński)
Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej [Consumption — a significant
dimension o f cultural globalisation], ed. Aldona J a w ł o w s k a, Marian K e m p n y,
Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005 (Joanna Jessa)
Anioł w literaturze i kulturze [The angel i n the literature and culture], red. Jolanta
Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004
(Bartek Jastrzębski)
Kornelia L a c h, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza
polsko-czeskiego
[Beliefs, customs and rituals. The folklore o f the Polish—Czech borderland], „Pra
ce i Materiały Etnograficzne" vol. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Polskie Towa
rzystwo Ludoznawcze, 2nd edition, Wrocław 2004 (Dorota Świtała-Trybek)
..
252
253
259
263
267
270
IV. CHRONICLE
Report on the activity o f the M a i n Board o f the Polish Ethnological Society between
September 2005 — August 2006 (Jerzy Adamczewski)
273
�11
82nd General Meeting o f Delegates to the Polish Ethnological Society, Zamość,
24 August 2006 (Joanna Łagoda)
Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy o f Sciences, War
saw, 24 November 2005 (Katarzyna Kaniowska)
Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy o f Sciences, Cra
cow, 9 June 2006 (Katarzyna Kaniowska)
Conference „Ethnology and cultural anthropology i n Poland. The state o f the art and
prospects", Wrocław, 26-27 October 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka)
International conference „French ethnology and Polish prospects o f modern culture";
Le Colloque International „Ethnologies française et polonaise: perspectives de
l'étude des mondes contemporains", Poznań, 3-4 October 2006 (Adam Pomieciński, Agnieszka Chwieduk)
International workshop „The social dimensions o f understanding illness and healing:
islamic societies from Africa to Central Asia", 31 March — 1 A p r i l 2006 (Danuta
Penkala-Gawęcka)
Conference „Images of cultures", Poznań, 21-22 October 2005 (Regina Podskarbi). .
Conference „Problems o f cultural ecology i n the study of the municipal and suburbian
communities", Cieszyn, 19-20 October 2005 (Grzegorz Odoj)
Poles i n Texas. A n exhibition i n San Antonio (Adam Bartosz)
„Szklane ozdoby choinkowe" [Glass Christmas ornaments]. A n exhibition i n the Eth
nographic Museum, Cracow, December 2005 — February 2006 (Grzegorz Pyla).
„Sztygarka" Municipal Museum i n D ą b r o w a Górnicza. Local ethnography (Katarzy
na Sobota) 24 listopada 2005 (Katarzyna Kaniowska)
281
284
286
288
297
305
309
311
315
317
321
V. IN MEMORIAM
Marian Kempny (1954-2006) (Elżbieta Tarkowska)
Jadwiga Klimaszewska (1910-2006) (Elżbieta Duszeńko-Król)
.
327
331
��