75 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eba92477191a5afd69e711a6f26c530.jpg f0a5dc4db162fab34d418f323ca7dc60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałasy pasterskie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałasy pasterskie na Polanie Chochołowskiej. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.4.3_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Chochołowska szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b77bacb1e511514556dfadb93c384093.pdf 457010d3d3de0d6109e12a79560a467e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2088 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource szamanizm Ałtajczycy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1938 Title A name given to the resource Szamańska wizja świata u Ałtajczyków / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.151-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Górny, Konrad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KONRAD Katedra t. 77, 1994 G()RNY Etnologii L'niwersytetu Wrocławskiego SZAMAŃSKA WIZJA ŚWIATA AŁTAJCZYKÓW Charakterystycznymi składnikami archaicznej kosmologii są idee hierarchicznie uporządkowanego świata, idee drzewa lub góry kosmicznej. Ten model obejmuje szamańską wizję świata. Poniższy tekst jest próbą pokazania, że myśli i zachowania szamana są organizowane przez te, wymienione wyżej podsta wowe idee. Szamańskie prawo, szamaństwo, szamanizm. Terminy te weszły już \V XVIIf wieku do literatury i określać miały pewien system wierzeniowy istniejący wśród ludów zamieszkujących tereny Syberii. Wraz z rozwojem badań etnologicznych i religioznawczych system zjawisk objętych nazwą szamanizmu zawężono do tej jego części, która bezpośrednio wiązała się z osobą szamana. W najstarszych opisach szamanów uważano za osoby "w służbie szatana", póżniej wielu badaczy twierdziło, że byli to osobnicy chorzy psychicznie, a sam szamanizm stanowił zrytualizowaną formę tzw. arktycznej histerii. Jednak dzięki tak wybitnym religioznawcom jak Mircea Eliade czy Matthias Hermanns opinie te zostały zweryfikowane. Większość badaczy dostrzegła typową właściwość szamanizmu polegającą na stosowaniu metod ekstatycznego transu w kontakcie ze światem nadprzyrodzonym. Szamani zostali więc uznani za nosicieli określonej wizji świata, która jako model kosmologiczny nazywana jest w literaturze etnologicznej światopoglądem szamańskim. Światopogląd taki dominował naj dłużej w życiu ludów Syberii i Azji Centralnej, a Eliade określił nawet te tereny jako obszar ..szamanizmu właściwego". Niektórzy badacze skłonni są wręcz uważać, że szamanizm centralnoazjatycki przewyższał poziomem rozwoju i znaczeniem w wierzeniach, najbardziej rozwinięte formy szamańskie na północy (Wasilewski, 1985, s. 29). Położony w centrum kontynentu azjatyckiego łańcuch górski Ałtaju, zamieszkany przez plemiona Ałtajczyków, przez długi czas uważany był za względnie "nieskażoną" strefę archaicznych mitów, wierzeń i obrzędów. Udokumentowane tu już w XIX stuleciu rytuały szamańskie zadziwiały bogactwem form, co niewątpliwie wiązało się z dużymi wpływami buddyzmu, a zwłaszcza lamaizmu, który był religią panującą u sąsiadujących z Ałtajczykarni Mongołów. �152 Z wpływami buddyzmu łączy się m.in. wiara w tzw. Białego Burchana, czyli burchanizm. Burchan utożsamiany był z Buddą, który miał dotrzeć na terytorium Ałtaju, gdzie oczekująca na niego ludność, składanie ofiar zastąpiła spałaniem pachnącego wrzosu i uroczystymi śpiewami. Wraz z nadejściem Burchana, rozpocząć się miała nowa era, era urodzajności pól i pastwisk, czas powszechnej szczęśliwości. Ten ruch religijny, zwany także "białą wiarą" był jednak skutecznie zwalczany przez administrację rosyjską, jako kult wrogi państwu, a jego główni propagatorzy zostali aresztowani. Pamiętać także należy, że podobny los spotkał w późniejszym czasie szamanów, którzy prześladowani byli przez władzę radziecką. Pomimo licznych, obcych ideologicznie wpływów, tzn. buddyzmu, lamaizmu, islamu czy prawosławia, żyjące we względnej izolacji plemiona górskie Ałtaju niemal do lat 30. naszego stulecia pozostały wierne szamanizmowi. U podstaw kosmologii wszystkich ludów wyznających szamanizm leżał trójpoziomowy podział wszechświata, z którego wyrastały wszystkie praktyki rytualne. Według takiego modelu kosmologicznego wszechświat dzielił się na: świat górny (niebo), świat średni (zamieszkiwany przez ludzi) i świat dolny (podziemia). Zarówno świat dolny jak i górny miał budowę wielowarstwową, a każdą z warstw zamieszkiwały odpowiednie dla niej bóstwa i inne istoty mityczne. Wszystkie sfery wszechświata połączone były "osią światów" znajdującą się w jego "centrum", która umożliwiała komunikację w tej mitycznej przestrzeni i zapewniała kontakt istot zamieszkujących poszczególne sfery. Należy jednak zaznaczyć, że według niektórych badaczy ten wertykalny model świata uważano za tzw. przedszamański, w odróżnieniu od czysto szamaI1skiego modelu horyzontalnego w postaci rzeki kosmicznej, której źródła znajdują się na południu, a ujście - na północy. lzomorficzność modelu horyzontalnego i wertykalnego, która opiera się na funkcjonalnej tożsamości źródeł i górnego biegu rzeki z górnym światem, a ujścia - z dolnym i światem zmarłych, jest współcześnie interpretowana wręcz przeciwnie - w skali diachronicznej (zob. Nowik, 1993, s. 99). Podział uniwersum u Ałtajczyków przebiegał według takiego samego archaicznego schematu. Niebo wyobrażano sobie jako dach świata, coś w rodzaju kopuły jurty lub odwróconego kotła pokrywającego z góry ziemię, a dzięki obserwacji gwiazd, które poruszają się pozornie wokół Gwiazdy Polarnej, wierzono że niebo jest do niej przywiązane (Kałużyński, 1986, s. 92). Górny świat uważano za siedzibę dobrych duchów i bóstw, żyjących zazwyczaj podobnie jak ludzie na ziemi. Liczba warstw mogła wahać się od 3 nawet do 99 w zależności od tradycji. Najczęściej jednak spotykaną ich liczbą jest 17. Liczba ta według Wasilewskiego (1985, s. 104) znajdowała się w grupie liczb magicznych i odgrywała dużą rolę w rytuałach szamańskich, m.in. wyznaczała liczbę powtórzeń słów i gestów, określała długość serii poszczególnych działań oraz determinowała podział doby u Ałtajczyków na 17 godzin. Najwyższa, siedemnasta warstwa nieba była miejscem przebywania Tengere Kaira Kana, który decydował z tego miejsca o losach wszechświata (Radlov, 1989, s. 358; Henli.anns, 1970, s. 222). Tengere Kaira Kan (Bóg miłościwy chan) uważany był za stwórcę świata i wszystkiego co się na nim �153 znajduje. Szesnast,! warstwę zamieszkiwał Ulgen, który powstał przez akt emanacji z Tengere Kaira Kana (Hermanns, 1970, s. 222). Ulgen, określany także w szamańskich inwokacjach "białym światłem" lub "świetlanym chanem", przebywał w pałacu wznosz,!cym się na szczycie góry kosmicznej i miał siedmiu synów, z których każdy opiekował się wybranym ałtajskim rodem. Miał też dziewięć córek, które zamieszkiwały w 14 warstwie nieba, użyczały one szamanowi magicznych sił, które pozwalały mu m.in. połykać rozżarzone węgle, a gdy umierał schodziły na ziemię i zabierały jego duszę do nieba (Eliade, 1975, s. S6). We władaniu wszechświatem wspomagali Ułgena dwaj główni pomocnicy, którzy podobnie jak on powstali przez akt emanacji. Pierwszym był Kysugan Tengere (Wszechpotężny), drugim Mergen Tengere (Wszechwiedzący), przebywali oni odpowiednio w 9 i 7 warstwie świata górnego (Eliade, 1975, s. 264; Hermanns, 1970, s. 224; Radloy, 1989, s. 358). Z siódme! warstwą nieba związana jest także niebiańska małżonka szamana, która usiłowała go zatrzymać podczas ekstatycznej podróży, podejmując go poczęstunkiem. Zazwyczaj w czasie ekstazy kontaktowi szamana z małżonką towarzyszyło pobudzenie seksualne. Dla Eliadego (1975, s. 86-87), mit według którego szaman posiadał niebiańską żonę, która przygotowywała mu posiłki i sypiała z nim, jest dowodem na to, że szaman w pewien sposób był istotą o półboskiej naturze, herosem, który doświadczał śmierci i zmartwychwstania, dzięki czemu cieszył się drugim bytem w niebie. Motyw ten nawiązuje do znanego mitycznego tematu posiłku, który ofiarują duchy kobiece w świecie zmarłych każdemu śmiertelnikowi przechodzącemu przez ich teren. Robiły to, aby zapomniał on o ziemskim życiu i aby na zawsze mieć go w swym posiadaniu (Eliade, 1975, s. 86-87). Kolejną postacią w panteonie szamańskim Ałtajczyków jest Kudaj Yayutshi, czyli "bóg twórcy". Przebywał on w piątej warstwie górnego świata i spełniał zadanie tworzenia dusz ludzkich, niekiedy utożsamiany był także z duchem pośrednikiem, wiążącym górne bóstwo najwyższe i ludzi. Niektóre z mitów podają, że w piątej warstwie nieba znajdowała się Gwiazda Polarna. Ałtajczycy nazywali ją złotym (żelaznym, drewnianym) gwoździem (palem, kołkiem), co wynikało ze wspomnianego już przekonania, że niebo wraz z innymi gwiazdami było przywiązane do Gwiazdy Polarnej i poruszało się wokół niej. Trzecia warstwa nieba była miejscem, które zamieszkiwali dwaj synowie Ulgena: Yayyk, nazywany także Mai-Anii oraz Mai-Tara, będący obrońcą i wspomożycielem ludzi. Znajdowało się tutaj także mlecznobiałe jezioro Siit-ak-ol - źródło wszelkiego życia, z którego pochodziły dusze ludzkie (Radloy, 1989, s. 359). W ałtajskim folklorze mleczne jezioro lokowano też na wierzchołku góry, wznoszącej się w "centrum" świata średniego, u podnóża świętego drzewa wyrastającego z pępka ziemi. W tekstach rytualnych jezioro to bywało także nazywane posiadłością wielkiej bogini - matki Umaj, która gasiła w nim pragnienie i zażywała kąpieli. Mleko występuje jako element ściśle związany z wartościami górnego świata. Kolor biały oznaczał czyste, dobre duchy Arii-Tos, a u ałtajskich burchanistów był symbolem wiary. Podobnie produkty mleczne tradyćyjnie przeznaczane były dla bóstw świata górnego. W wierzeniach Jakutów, "górne" bóstwa schodziły wprost do naczyń prze- �154 znaczonych wyłącznie do przechowywania produktów mlecznych. Mleczne jezioro było ośrodkiem wiecznej, zapładnającej siły kosmosu, z niego Yayyk czerpał życiową siłę dła nowo narodzonego dziecka, która pozostawała w nim przez całe życie (Tradicionnye ... , 1988, s. 124-131). W regionie nieopodal jeziora początku dusz i góry Suro, położona była ojczyzna przodków - "odzianych w światło", którzy żyli tutaj w duchowym szczęściu. Byli oni zorganizowani w rody i dzięki sile rodzinnych związków. pośredniczyli pomiędzy bóstwami niebiańskimi a swoimi krewnymi żyjącymi na ziemi (Hermanns, 1970, s. 224). Nie wszystkim przodkom jednak była dana siła okazywania pomocy żyjącym krewnym. Siłę tę posiadały tylko nieliczne rody szamańskie. Przechodziła ona z ojca na syna wraz z jej widocznym symbolem - szamańskim bębnem (Radlov, 1989, s. 360). Ojczyznę przodków nazywano także wiecznym rajem, który był archetypem "utraconego raju" na ziemi (Hermanns, 1970, s. 224). Największą tajemnicą owiane były informacje dotyczące podróży szamana do świata dolnego. Był on, podobnie jak niebo, wyobrażany wielowarstwowo. Podziemne "piętra", których było zazwyczaj siedem, określano nazwą "pudak", co dosłownie znaczyło "przeszkody", pokonywał je szaman w czasie swej ekstatycznej podróży do władcy dolnego świata Erlika (Eliade, 1975, s. 196). Ałtajczycy prawie zawsze umieszczali dojny świat pod ziemią, niektóre grupy wiązały go jednak ze światem średnim, a dokładniej z ukrytym, trudno dostępnym miejscem, pełnym głębokich jam i dołów (Hermanns, 1970, s. 223). "Cesarstwo Ciemności", jak określano dolny świat w szamańskich inwokacjach, było miejscem przebywania złych duchów Kormos, które prześladowały człowieka w trakcie całego jego życia. Jch władca Erlik zajmował zawsze warstwę naj głębszą. Przez szamanów opisywany był jako starzec o czarnych, gęstych włosach spadających na plecy, długich, czarnych wąsach, które zakładał sobie za uszy i brodzie, która sięgała do kolan. Mieszkał w pałacu, zbudowanym z czarnego szlamu i żelaza lub czarnej gliny i kamieni. Pałac ten leżał nad brzegiem potoku Toibodym, do którego wpadało dziewięć podziemnych rzek wypełnionych ludzkimi łzami. Ałtajczycy wierzyli, że w potoku tym żyły straszne potwory wodne, które strzegły dostępu do Erlika (Harva, 1938, s. 350-351). Nad potokiem tym znajdował się także most tak wąski, jak włos rumaka. Gdy któryś ze zmarłych próbował uciec przez ten most, musiał z niego spaść, a fale wyrzucały go powtórnie na brzeg królestwa zmarłych (Harva, 1938, s. 350-351). Władca podziemi poruszał się w swoim królestwie na łódce bez wioseł lub jeździł na czarnym byku z twarzą zwróconą do tyłu, jak przedstawiały go m.in. wizerunki lamaistyczne. Ałtajczycy przypisywali Erlikowi wszelkie nieszczęścia: on pociągał ich do grzechu, zsyłał choroby, śmierć i nędzę (Radlov, 1989, s. 363). Jednak w mitologicznej tradycji Ałtajczyków, tylko w rzadkich sytuacjach Erlik czynił zamierzone zło, w większości wypadków był on tylko wykonawcą woli i poleceń Ulgena, który poprzez niego i podległe mu duchy podziemi karał nieposłusznych, grzesznych łudzi. Erlik podobnie jak Ulgen miał synów i córki. Wierzono, że jego synowie zsyłają na ludzi choroby, lecz byli oni też wysyłani przez swojego ojca na ziemię, aby łagodzić konflikty �155 między ludźmi a szkodzącymi im duchami, które karali wrzuceniem do kipiącego kotła. Ta pozytywna działalność synów Erlika znajdowała wyraz w szacunku, z jakim odnosili się do nich ludzie składając im ofiary, lecz jednocześnie boj'Ic się ich gniewu (Tradicionnye ... , 1988, s. 110). Córki Erlika przedstawiane były w mitach jako brzydkie, bezwstydne istoty o twarzach czarnych jak "klej". Ich zbytnia aktywność seksualna często wspominana w mitach, wskazywać mogłaby na wierzenia związane z płodnościowymi potencjami tkwiącymi w dolnym świecie (Tradicionnye ... , 1988, s. 99). Zajęciem czy też rozrywką córek władcy dolnego świata były polowania na dusze szamanów, którzy przybywali z ofiarą do władcy podziemi. Usiłowały one namówić szamana, aby ofiarę wraz z pomocniczymi duchami szamańskimi Tos, przekazał w ich ręce, za co w przypadku uległości, spotykała go śmierć z rąk Erlika. W charakterystyce dolnego świata warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt: w podziemiach panowała powszechna zasada "odwrócenia", wszystko odbywało się tu w porządku odwrotnym do panującego na ziemi (Wasilewski, 1985, s. 127). Dlatego też ofiary dla Erlika można było zawieszać na starych i krzywych gałęziach, a ofiarne zwierzę mogło być chore lub chude (Wasilewski, 1985, s. 130; 1978, s. 100). Pomiędzy niebem a światem podziemnym rozciągał się świat ludzi. Według Radlova (1989, s. 359, 365) świat ten pojmowany był przez Ałtajczyków jako pewna wspólnota duchów przyjaznych człowiekowi. Nazywano go Jar-sub i wierzono, że jego władcami było siedemnastu wielkich chanów, panów siedemnastu gór, rzek i mórz, które dają człowiekowi wszelkie środki do życia. Każdy z tych siedemnastu chanów żył na ośnieżonym szczycie gigantycznej góry. Góry te polożone były u ujścia siedemnastu rzek, nawadniających ziemię przynoszącą płody i urodzaj. Każdy z ziemskich chanów uważany był za bóstwo będące karmicielem i obrońcą ludzi. Bóstwa te były znacznie bliższe człowiekowi niż bóstwa niebiańskie, dlatego też ludzie bardzo często składali im ofiary. Wielu badaczy zauważa ich bliski związek z kultem tzw. świętych miejsc, przeważnie gór, rzek i jezior. Każdy ród oddawał cześć tym miejscom oraz ich panom (władcom), których uważano jednocześnie za duchy obronne całej okolicy. Ojczyzna człowieka nie była więc miejscem zamieszkiwanym tylko przez ludzi; świat średni był miejscem, gdzie człowiek spotykał postacie innego statusu - istoty pozaziemskie: duchy władców gór, lasów i żywiołów wodnych. Była to szczególna klasa istnień. Ich pojawienie się na ziemi związane było z Erlikiem i przedstawiano je w jednym z ałtajskich mitów następująco: "Erlik wygnany z nieba, spadł na ziemię. Słudzy Erlika, jak grad i deszcz, posypali się za nim i spadli: jeden w wodę, i on został "wodnym", drugi na kamień, i został panem kamienia, na górę - górny, w lesie - leśny, na dom domowy, na bydło, na rÓWl1C!ziemię, na zwierzęta, ryby, ptaki i na wszystkie żyjące i nicżyjące" (Tradicionnye ... , 1988, s. 87). Działalność "panów miejsc" aktywizowała się szczególnie latem, zimą natomiast zdawała się zamierać. Altajczycy wierzyli, że śpią oni w głębokich pieczarach i nie pojawiają się aż do wiosny. Prawdopodobnie obecność muzykanta - pieśniarza wśród grupy myśliwych tłumaczona była potrzebą "rozbudzenia" leśnych panów, aby podzielili się z ludźmi swoimi bogactwami (Tradicionnye ... , 1988, s. 87). �156 Bóstwa świętych miejsc określane były także nazwą Tag-eezi, w mitach były one utożsamiane z przodkami a miejscem ich zamieszkiwania były górskie pieczary. Tag-eezi to i góra, i las rosnący na górze a także konkretny pan właściciel miejsca. Bóstwa te stanowią jedno z ogniw semantycznego łal1cucha: góra - żyzne łono - rodowa góra - pan góry - pomyślność członków rodu - totemiczny przodek. Tag-eezi uważane były także za wcielenie tzw. idei naturalnej urodzajności, która przenikała folklor ludów tureckich zamieszkujących Azję Centralną. Można powiedzieć, że pomiędzy tą kategorią duchów i ludźmi ukształtowały się "najbliższe" stosunki. Z nimi ludzie "dzielili" zamieszkiwany świat. Charakterystyczne było także wierzenie, że do ludzi należała równinna część świata średniego, duchy natomiast zamieszkiwały miejsca położone wyżej lub niżej, czyli wąwozy, jary, przełęcze, szczyty gór, brzegi rzek i jezior. Poza swoimi granicami człowiek czuł się już gościem, a w miejscach tych mógł przebywać tylko po dopełnieniu złożenia ofiary dla ich panów czy władców. Jak można zauważyć i w średnim świecie czlowiek zajmuje średnie położenie, podobnie jak w strukturze wszechświata, świat ludzki miał charakter średni (środkowy) (Trodiciotlnye ... , 1988, s. 88-91). Z zagadnieniem granic przestrzeni, a zwlaszcza z obszarem przestrzeni "swojej" łączą się wierzenia o istnieniu sakralnego "centrum", osi świata. miejsca w którym łączą się: niebo, ziemia i świat podziemny. Dla Eliadego oś ta, jej tajemnice, stanowią fundament wiedzy i ideologii szamanizmu oraz podstawę mocy faktycznych umiejętności szamana (Tokarski, 1984, s. 89). W folklorze większości tureckich ludów Syberii i Azji Centralnej symboiiką "axis mundi" nacechowane było przede wszystkim drzewo. Ono karmiło (rodziło) dzieci, jawiło się jako symbol życia i gwarancja pomyślności czlonków . rodu. Wyrwać drzewo z korzeniami znaczyło skazać ludzi na śmierć. Na gałęziach drzewa wieszano kolebki dla mających się narodzić dzieci, nagle zmarłych mlodzieńców chowano w dziupli, powracali oni w ten sposób do "łona". W mitach drzewo (kosmiczna oś) znajdowało się zawsze w "centrum" świata. Ałtajczycy wierzyli, że była to olbrzymia jodla a wierzcholku sięgającym najwyższych warstw nieba, a korzeniami sięgająca do najgłębszych warstw świata podziemnego. Święte drzewo było sakralną osią szałasu, w myśliwskim folklorze z drzewem światów utożsamiano rosochaty cedr lub jodlę, naprzeciwko których myśliwi stawiali swoje szałasy. Drzewo to było powszechnie uważane za opiekuna myśliwych. Podobnie u ałtajskich burchanistów, obowiązkowym elementem mieszkania była święta brzoza, ustawiana we wnętrzu jurty, w centrum jej mieszkalnej przestrzeni, za ogniskiem (Tradicionnye ... , 1988, s. 59). Z podobną symboliką spotkać się można w mieszkalnej jurcie. Górna strefa mieszkania Gurty) znajdowała się w bliskim związku ze światem niebiańskim. Po brzozie ustawionej w centrum jurty i wystaj4cej przez otwór dymny szaman wspinał się jak po drabinie do bóstw górnego świata. Liczba wykonanych w niej nacięć symbolizowała liczbę warstw niebiallskich. Jako naruszenie panującego porządku uważano znajdowanie w górnej strefie domu zwierząt związanych z powierzchnią ziemi i podziemiami. Na piecu nie wolno było np. kłaść skóry psa, borsuka czy świstaka. Podobnie wierzono, że jeśli baran, �157 owca lub pies wskoczy na dach jurty, wróżyć to będzie nieszczęście lub śmierć jednego z domowników. Zwierzę to było wówczas łapane, związywane, a następnie jeszcze żJwcem obcinano mu po kolano, przednią, lewą nogę. Krwią zwierzęcia smarowano miejsce na dachu, w którym zostało ono schwytane. Po zabiciu np. barana, odciętą nogę zakopywano w miejscu, z którego wskoczył on najurtę. Sytuacja ta powodowała wtargnięcie chaosu do uporządkowanego świata, co wymagało złożenia ofiary. Najczęściej rozdzielana ona była pomiędzy trzy światy: mięso zjadali ludzie (średni świat), kości i zupę wylewano do rzeki (podziemny świat), a głowę i skórę wieszano na drzewie, aby rozdziobały je ptaki (górny świat) (Tradicionnye ... , 1988, s. 62-63). Innym "centrum" przestrzeni "swojej" była góra - prarodzicielka. W wierzeniach Ałtajczyków i innych ludów tureckich Syberii góra i drzewo występowały często zamiennie łub nawzajem się dopełniały, ucieleśniając jedną ideę linii pionowej, która scalała w jedno trzy światy. Często drzewo rosło więc na szczycie góry kosmicznej, która wyrastała w centrum świata. Do elementów, związanych z symboliką "centrum", zaliczała się także "rzeka kosmiczna". Jak wspomniano jej źródła znajdowały się w regionach świata górnego; przepływała ona przez świat średni, a ujście jej znajdowało się w podziemiach. Rzeka ta odgrywała dużą rolę w szamańskich obrzędach, a przede wszystkim \N wędrówce dusz w zaświaty (Kałużyński, ł 986, s. 93). Kluczowymi punktami na mapie świata były więc drzewo i góra. Analogie o podobnym znaczeniu można odnaleźć w symbolice związanej z ogniem. Rozlo-i.ony nad ogniskiem trójnóg oraz kocioł, występowały bardzo często w szamańskich tekstach i znajdowały się zawsze w centrum mieszkałnej powierzchni jurty, czyli w centrum życia rodzinnego i rodowego. Każdy z kamieni ogniska był porównywany z kosmiczną pępowiną - źródłem źycia. Wiąże się z tym idea tzw. "centrum cielesnego", którym w mitycznej "anatomii" człowieka był pępek oraz pępowina. To cielesne "centrum" było ściśle związane z "centrum" kosmicznym, było ono ośrodkiem życia. W rytuale analogią pępowiny i źródłem życiowego potencjału był pasek. Właśnie w pasku Ałtajczycy zaszywali pępowinę zmarłego dziecka; miał on także często właściwości talizmanu. W przypadku porodu pasek kładziono zawsze w poprzek brzucha rodzącej, był on także jednym z podstawowych wyróżników ludzi średniego świata. Mieszkańcy nieba nosili go pod pachami, a duchy podziem i - na biod rach (Trud icionn ye ... , 1988, s. 182). Dodać też można, że w archaicznych kulturach Indii, Egiptu, Mezopotamii i Chin góry i drzewa symbolizują właśnie pępek, a więc środek świata (Tokarski, 1984, s. 92). Wśród zagadnień związanych z przestrzenią i miejscem w świecie średnim można zwrócić uwagę na ogólną semantykę stron świata. Dodatnimi wartościami u wszystkich południowosyberyjskich łudów tureckich odznaczał się wschód. Była to przede wszystkim strona, po której wschodziło słońce, gdzie pojawiało się światło. Stronę zachodnią powszechnie wiązano z motywem odejścia z życia, ze stroną przodków. Jednakże wschód i zachód nie pola ryzo\valy się, ale i nie zlewały ze sobą, należały do "ruchu życia". Północ i południe przeciwstawiały się sobie wyraźniej. Sklepienie niebieskie dzielono podobnie �158 jak przestrzeń jurty na połowę męską (południowe!) i żeńską (północną). Południe charakteryzowano takimi znaczeniami jak "nieprawidłowy", "obrócony", "na odwrót", np. sierść konia w świecie podziemnym rosła "na odwrót" - tzn. do wewnątrz. Strona lewa to z kolei przeciwstawienie prawego: "lewy" - "zabić", "zniszczyć", lewy to także kłamstwa i nieszczerość w symbolice szamańskich przyzywań. Powszechne jest natomiast podkreślenie "prawego": "prawym okiem patrz", "prawe błogosławieństwo daj". Wschód ciąży wyraźnie do południa, a zachód do północy, podobnie jak rano i dzień oraz wieczór i noc. W skrócie ogólną semantykę stron świata można obrazowo przedstawić w następujący sposób (Tradicionnye ... , 1988, s. 43-45): PÓŁNOC ZACHÓD WSCHÓD CENTRUM +~ ~+ + POŁUDNIE + Do tych wyobrażeń o świecie musiał odwoływać się szaman aby być zrozumianym. W zaprezentowanym powyżej modelu kosmologicznym szczególną rolę zdaje się odgrywać idea "kosmicznego centrum", podkreśla to m.in. brytyjski antropolog Edmund Leach (1989, s. 76-77): "Zadanie praktyki religijnej polega na ustanowieniu mostu pośredniczącego między "tym" i "tamtym" światem, poprzez który przekazywać można wszechpotężm! moc bóstwa wspomagającą bezsilnego człowieka (... ) W sensie materialnym most pośredniczący reprezentowany jest przez "święte miejsca", znajdujące się zarazem na tym świecie i poza nim. Kontrola nad tym mostem pośredniczącym przypada w udziale "świętym osobom" np. szamanom (kapłanom, pustelnikom, itp.) obdarzonym zdolnością nawiązywania łączności z siłami z innego świata, nawet wtedy, gdy osoby te żyją wciąż na tym świecie (... ) Szaman, zgodnie z opozycjami charakterystycznymi dla "tego i innego świata" (ludzkie - zwierzęce, oswojone - dzikie, kultura - natura), może jawić się jako mediator, który obojętnie czy jest on "realną" istotą ludzką, czy mitologicznym herosem. przybiera właściwości stanu granicznego - jest postacią zarazem śmiertelną i nieśmiertelną, ludzką i zwierzęcą. oswojoną i dziki!". BIBLIOGRAFIA Eliade M. 1975 Schamanismus Gcmuev und archaische Extasetechnik, Frankfurt am 1988 Tradicionnye mirovozzrenie tiUl'kUl' Juinoj Sihirii. f'rostrollsll'o Novosibirsk. Harva Main. I. N. (rcd.) U. 1938 Die Reliqiosen Ji(irstellunqen del' a/wischell Vó/ker, Helsinki. i 'Tel1lia. Vescnyj mir. �159 Hermanns M. 1970 Sc!lllllJl/Ilell - PSI'lltiosc!wmanen, Er/iiser reliyiiisl'f VrphiinollJelle. t. I, Wiesbaden. Kałuiyński Eine verg/eichende Srudie S. 1986 Tmdwje Leach unci H ei/bringer. i leyendy lud()w tureckich, Warszawa. E. 1989 KU/tl/m i komunikIlIvanie, w: E. Leach, Rytuał A. J. Greimas, i narracja, Warszawa, s. 5-98. Radlov V. 1989 /z Sihirii. Straniey ~owik dnevllika, Moskva. E. 1993 Szamanizm Tokarski syheryjski, Kraków. S. 1984 E/iade i Orienr, Wrocław - Warszawa - Kraków. \Vasilcwsk i J. S. 1985 Podn)::e do piekicl. Wasilewski Rzecz o szallJl/Ilskich misteriach, Warszawa. J. S. 1975 Symholika ruchu ohr%weyo i rytualnej inwersji, "Etnografia Polska" t. 22, 7.. I, s. 81-107. Konrad GiJrny THE SHAMANIC VISION OF THE ALTAIC WORLD (Summary) The triplicity of cosmos is one of the basic elements of the vision of the world, encountered in almost all traditional philosophics of life. This idea, dividing the univcrse into the upper world Iheaven), bottom world (underground) and middle world (earth), is the basic principle of the shamanic cosmological model. The model is dominated with symbols of the "world centre" and is composed of such elemenls of the cosmic axis as Irce, mountain or river. A shaman, if he wanted to be understood and effective for the community in which he performed his function, had to refer to these ideas of the world. The arIicle is an attempt to present this model. The Allaic vision of the world is used as an example. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d09c3a2b9220abfc984bdf76c531a7e.jpg bea903862ca8f564e830d1660374e367 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szczegóły techniczne konstrukcji czterokołowego wózka ręcznego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; pojazdy ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany ręczny wózek czterokolny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.7.2_01 Kowalewo okolice Kościana pojazdy transport lądowy Wielkopolska wózek wózek czterokolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3e60930a744efce6d35d8a3f9f11434.jpg a3ff994607d80177a2c54c359cba60f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szczyt dachu krytego słomą z koźlinami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wdzydze Kiszewskie (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; stodoła ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia dach budynku gospodarczego (stodoły) kryty słomą; widać także koźliny i szczyt szalowany deskami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.XI_G.4.3.3_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach Kaszuby okolice Kościerzyny pokrycie dachu słoma stodoła Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5c005ba6f7744e7264ad6b8ca39b003.pdf bcf31795f785b8f1842d2da6be7739aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5707 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource cham chamstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5306 Title A name given to the resource Szkic o chamstwie/ ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa K R Ó T K I SZKIC O C H A M S T W I E Tytuł sugeruje, że będzie to tekst, w którym badaniu poddane zostanie zjawisko chamstwa. Czym jest kultura, dyskutowano już wielokrotnie w nau­ kach humanistycznych. Czym jest chamstwo - z tego punktu widzenia, nie mieliśmy chyba odwagi sobie odpowiedzieć. Współczesna sytuacja wyzwolenia i wolności, także wyzwolenia wszelkiego rodzaju agresji, nie tylko usprawiedli­ wia, lecz nawet zmusza do zastanowienia się nad odmienną dziś sytuacją kulturową. Teorie i metody współczesnych nauk społecznych i humanistycznych (szczególnie filozofii, antropologii i socjologii) nadal poszukują ładu w przed­ miocie swoich badań, mimo dostrzeżenia i uznania nieładu, wieloznaczności poczynań ludzi (Bauman 1994, 1995, 1996; Derrida 1993; Jawłowska, Kempny, Tarkowska, red., 1993; Mokrzycki, red., 1992; Schulze 1994). W tej sytuacji problem chamstwa, nieokreślony i rozległy, doskonale się nadaje do pokazania rozważań o nie do końca zdefiniowanym przedmiocie. Ujawnia także, jak mi się zdaje, trudności i sedno problemu definicyjnego. Kultura i chamstwo są pojęciami, których definicyjne pola należą do ładu nauki. Rzeczywistość końca X X wieku (nie tylko w Polsce) ładem jednak, w dotychczasowym znaczeniu, nie jest. Poszukiwanie i przedstawianie naukowej „pożywki" zastanowień nad współczesnością powinno być zatem w miarę uporządkowaną relacją owego nieuporządkowania. Być może uda się wyłowić istotne cechy, atrybuty i relacje tego zbioru, który niegdyś zwano chamstwem i przeciwstawiano go kulturze ( w jej wąskim sensie). Obiegowe i popularne charakterystyki chamstwa były i są przedmio­ tem wielu artykułów w prasie codziennej i tygodniowej (np. „Polityka" nr 42:1995; lub cotygodniowe felietony A . Osęki, w „Gazecie Wyborczej" z 1996 r.). Wyrażają one na ogół przerażenie i zgrozę wobec stanu dzisiejszej kultury dnia codziennego, jej schamienia, wyzwolonej agresji, nieobyczajności. Kultura i chamstwo bywają sobie na ogół przeciwstawiane. Można sądzić zatem, że obydwa te pojęcia składają się na jeden rodzaj pewnego systemu kultury (w jej szerokim sensie). W zamierzchłych czasach, gdy w połowie wieku X Ibrahim Ibn Jakub (1971, t. 1, s. 4-5) podróżował po krajach słowiańskich, z zadziwieniem �20 ANNA ZADROŻYŃSKA relacjonował obyczaje Słowian (chociaż nie Polaków, bo do Polski prawdo­ podobnie nie dotarł), ich gwałtowny charakter, niezgodność szczepów, prymitywność urządzeń służących higienie. Prawie siedem wieków później Jean de Laboureur (1971, t. 1, s. 238-257), towarzyszący Renacie hrabinie de Guebriant, pani ambasador Francji w Polsce przy dworze Ludwiki Marii, żony Władysława I V , opisywał przyjazd królowej do Polski. Zachwycił go przepych powitania w mijanych miastach, wspaniałość uczt i podarunków oraz kurtuazja obyczajów. Po niespełna dwustu latach z zachwytem się czyta „Przypomnienia z podróży" do Anglii i Szkocji autorstwa Krystyna Lacha-Szyrmy (1981), porównujące obyczaje Brytyjczyków i Polaków. To tylko trzy dzieła z różnych epok, do dziś interesujące czytających, dzięki swym spostrzeże­ niom, analogiom, wytworności stylu. A jest ich nieprzeliczalnie wiele, gdyż cała literatura - źródłowa, naukowa i piękna - opiera się w konsekwencji na takim właśnie porównaniu z innymi, próbami porządkującego zrozumienia, oceniania względem własnych zwyczajów, nawyków, umiejętności. Na dobrą sprawę etnografia w ogóle (i nauki z niej korzystające) wyrosła z zadziwienia „niekultur ą " - niekiedy z jej dezaprobaty i ze zgorszenia, kiedy indziej z idealizacji i z aplauzu. W Europie tych innych, odkrywanych na zdobywanych kontynen­ tach, zwano już w X V I I I w. „dzikimi" (sauvage). Potem badacze skierowali swe „szkiełka i oczy" na własne narody i tam także odkryli inność, „dzikość", „warstwy niższe". Temu odkryciu towarzyszyło również zadziwienie i zachwy­ cenie, choć niekiedy pełne zgrozy. Wtedy właśnie pojawiać się zaczęły terminy charakteryzujące stan kultury „ludu". Na ogół określały one „podły stan" i „ g r u b e " obyczaje. Język francuski proponował terminy: rustaud (prostak, nieokrzesaniec, prymityw), rustre (gbur, cham, chłop), manant (chłop, cham, gbur), goujat (grubianin, ciura, cham) i butor (bydlę, cham). Angielski podsunął: churl (nisko urodzony, źle wychowany, cham), boor (gbur, prostak, chłop), cad (ordynus, łobuz, cham), mucker (cham, robociarz). Język macedoński posługuje się „prostakiem" i „grubianinem", podobnie jak rosyjski i polski, gdzie można także wcale nierzadko napotkać gbura i prymitywa. Są to terminy o wyraźnie pejoratywnym zabarwieniu, niekiedy jawnie dyskwalifikujące, kiedy indziej nawet obelżywe. Na uwagę zasługuje jednak termin „cham", spotykany-jak mi się zdaje - tylko w języku rosyjskim i polskim, a będący synonimiczną syntezą poprzednich. Można sądzić, że polsko-rosyjski obelżywy termin „ c h a m " ma jakiś związek z biblijnym Chamem, synem Noego (Genezis, 9, 18-27). Zamierzchła ta tradycja przekazała opowieść o niegodnym zachowaniu się Chama, który nie uszanował ani słabości ojca (upojonego winem i śpiącego), ani jego golizny, gdy wezwał braci, by przyszli popatrzeć na obnażonego rodzica. Przypowieść biblijna przeciwstawia moralnie naganne zachowanie Chama kulturalnej reakq'i jego braci, którzy okryli płaszczem śpiącego, nie odważyw­ szy się nawet na niego spojrzeć. Cham więc popisał się reakcją godną symbolicznego uwiecznienia po wsze czasy. Można sądzić też, że biblijna sytuacja była także nabrzmiała od symboli. O cóż zatem chodziło? �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 21 Przede wszystkim w owej „chamskiej" sytuacji wzięli udział synowie i ojciec. A byli oni jedynymi ludźmi ocalałymi z boskiego kataklizmu, niszczącego życie. Zatem Noe był najwyższym (bo jedynym) patriarchą wśród ludzi. Był stary (przekroczył wówczas sześćset lat), co w kulturowej symbolice oznacza, że był także mądry. Mądrość predestynowała go do roli władcy i autorytetu. Był też głównym żywicielem swego potomstwa - rolnikiem i hodowcą winnej latorośli. T o z nim zawarł Bóg przymierze przed potopem i po wyschnięciu wód. Noe stawał się tym samym gwarantem godziwego życia. I tak się stało, że upojony winem, obnażony zasnął w swo­ im namiocie, chcąc zachować, jak się zdaje, prawo do prywatności. Prywat­ ność, to niezaistnienie w społeczeństwie. Niezaistnienie realizuje się wtedy, gdy nikt intymnej sytuacji nie ogląda, gdy nikt o niej nie mówi. Cham zobaczył ojca, pogwałcił jego prywatność. To pierwsze przestęp­ stwo wobec kultury. Ponadto Cham patrzył na ojca w sytuacji, gdy ten pijany i obnażony spał. Trzy elementy: najwyższy w hierarchii, nieobecny w świecie ludzi (śpi oszołomiony), nie respektuje norm człowieczego porząd­ ku (jest goły) zostały poddane ludzkiej ocenie. Co więcej, jego syn, który nie ma prawa na niego podnieść oczu, przygląda mu się krytycznie. Nie ma prawa, gdyż patrzenie jest oznaką braku szacunku, bezczelnością, agresją. Cham zatem, to ktoś agresywny i wkraczający w cudzą intymność, także nie szanujący hierarchii społecznej i dobrych obyczajów. Cham nadto opowiedział o tej sytuacji braciom, co oznacza, że wyjawił tajemnicę całemu światu. Opowiedzenie staje się społeczną kreacją wydarze­ nia, zaistnieniem, które powinno spotkać się z jakąś sankcją. Ta jednak zostaje odłożona do chwili obudzenia się patriarchy. Przedtem jednak Jafet i Sem (bracia Chama) stosują proste remedium: biorą szatę ojca, kładą j ą sobie na ramiona (skrywają siebie), podchodzą do śpiącego tyłem (żeby nie spojrzeć), przykrywają jego nagość (niwelują niezgodność stanów), cały czas mają odwrócone twarze, nie widzą więc ojca. Sytuacja wraca do normy. Po obudzenia jednak Noe przeklina, wcale jednak nie Chama, lecz Kanaana, jego syna, życząc mu by się stał najniż­ szym ze sług swych braci i Boga. Degraduje więc potomstwo niekulturalnego syna, być może właśnie w ten sposób uruchomiając tradycję chamstwa. Cham więc S P O J R Z A Ł (bracia nie patrzyli) na najwyżej w hierachii postawionego człowieka: starego, mądrego, w dodatku ojca i to w sytuacji bezbronności. Spojrzenie to było A T A K I E M , agresją, nierespektowaniem reguł natury, nakazujących odstąpienie od ataku wobec bezbronności prze­ ciwnika. Co więcej, wobec przeciwnika-współrodowca wyżej postawionego w hierarchii społecznej (Hall 1976, 1984; Lorenz 1975, 1986). W kodeksie kultury była to profanacja. M o ż n a powiedzieć, że Cham dopuścił się „grzechu nieświadomości, niewiedzy lub zaniechania". Była to raczej bierność wobec wydarzeń, niż aktywna agresja. Zaraz też wywołała interwencję braci, to znaczy spo­ łeczności bezpośrednio zainteresowanej w funkcjonowaniu reguł spokojnego �22 ANNA ZADROŻYŃSKA współżycia. Cham respektował (jak się zdaje, gdyż o innej jego reakcji nie ma w Biblii wiadomości) nałożone na niego sankcje i tym samym powrócił na łono rodu. Jednakże czynem swoim zaprzeczył na chwilę swej do niego przynależności, zdystansował się od społeczności. Naśmiewając się z ojca i opowiadając braciom o jego stanie, sygnalizował swoją obcość. Jest to potencjalność agresywności, możliwość nie opanowania wrogości, zagroże­ nie rodu. Społeczność więc ani na chwilę go nie porzuciła, wymusiła natomiast powrót na tory poprawnych zachowań. Współczesne społeczeństwa są konstrukcjami w żaden sposób nie przy­ pominającymi choćby najrozleglejszej rodziny Noego. Dziś m o ż n a uznać biblijną historię za mityczny model reguł moralnych, wprawdzie anachro­ niczny, lecz nadal rzutujący na oceny postaw otaczających ludzi. Ludzie ci są osobnikami bez rodów, bez rodzin, bez społeczeństw. Są po prostu anonimowi, gdyż jedną z najistotniejszych cech współczesności jest otwarcie się społeczeństw na cały świat. Otwarcie to oznacza przede wszystkim roz­ mycie się ich granic i dostępność informacyjną, k t ó r a każdemu przybliża nawet najdalsze zakątki Ziemi, najmniej prawdopodobne przygody w Kos­ mosie, doznania najbardziej intymne. W każdej sytuacji człowiek może uciec od siebie, od swego imienia, nazwiska, zawodu. M o ż e się skryć w tłumie, udawać kogoś innego lub nie udawać nikogo, być nikim.To znaczy może nie odpowiadać za swoje czyny. Kultura i chamstwo należą do odległego już, jak się zdaje, systemu wartości i ocen charakteryzujących społeczeństwa oparte na rodzinach, sąsiedztwie, narodach, religii. Było w nich miejsce na odpowiedzialność za ludzkie zachowa­ nia, to znaczy istniały tam grupy, w których jednostka mogła odnaleźć swe miejsce, z którymi udawało się jakoś identyfikować. Trzonem reguł egzystencji tych społeczeństw okazywały się normy rozładowujące naturalną agresję, pozwalające zażegnywać swary, kłótnie, nawet wojny. Warunkiem jednak była nieanonimość skłóconych, jasność ich przynależności etnicznej, rodowej, religijnej, gdyż z nimi się wiązała odpowiedzialność i możliwość zastosowania przewidzianych sankcji. To społeczeństwa kształtujące swoją kulturę określały marginesy tolerowanych zachowań, oceniały gesty, słowa i czyny jako grubiańskie, gburowate, nieprzystojne, chamskie. Te jednak w innym środowisku wcale za takie nie musiały być uznawane, gdyż gorszące okazywały się zgoła odmienne zachowania. Potwierdza to określanie niestosownych (niekiedy śmieszących, kiedy indziej nagannych) zachowań mianami na ogół wywodzący­ mi się z nazwań grup społecznych: „pany z miasta", „chłopy", „ęteligencja", gbury, prostaki itd. Jednocześnie też owe dyskwalifikujące nazwania przylegały do tych właśnie grup, stanowiąc specyficzną hierarchię w społeczeństwie. „Chama i chamstwo" można zaliczyć do mian tego rodzaju, chociaż wykraczają one poza społeczne podziały. Być może właśnie dlatego zrobiły taką karierę. Ujmują raczej treść zachowań niż ich społeczną przynależność. Jeżeli jednak człowiek zostaje porzucony przez społeczeństwo, wyalienowany j u ż we wczesnym dzieciństwie wbrew swej woli, jeżeli musi potem poszukiwać najdziw- �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 23 niejszych grup, z którymi choćby okazjonalnie się identyfikuje - to nie ma szansy na wiedzę o kulturze, na świadomość, że w ogóle jacyś inni istnieją. W ankiecie „Polityki" prof. Aleksander Gieysztor (1995, s. 6) przypomniał taką oto definicję chamstwa: „ jest to niezdolność do zdawnia sobie sprawy, że drugiemu człowiekowi wyrządza się przykrość. Chamstwo to cecha głęboko aspołeczna, w istocie rzeczy nawet amoralna. [...] świadectwem dobrego wychowania człowieka jest absolutna pewność jego otoczenia co do tego, jak się zachowa w każdej sytuacji. Chodzi o dochowanie wierności zwyczajowym normom współżycia i kultury. K t o czyni przeciwko nim wybryki, ten daje dowody chamstwa." Zwyczajowe normy współżycia i kultury powiązane są więc nierozerwal­ nie z jakimś społeczeństwem. W sytuacji jego otwarcia, rozmywają się w do­ wolności egoistycznych zachowań jednostek. Obserwować dziś można dwa zasadnicze nurty poszukiwania kulturowej i społecznej równowagi. Pierw­ szym z nich jest powstawanie okazjonalnych, niekiedy krótkotrwałych i zmiennych grup, skupiających ludzi identyfikujących się z jakimiś „pro­ gramami na życie". Są to np. rozmaite stowarzyszenia religijne czy towarzy­ stwa, np. p a ń z wyższym wykształceniem, albo autorów dzieł naukowych (które tkwią korzeniami, być może, w nieco anachronicznej polskiej trady­ cji). Są to także np. związki grubych, łysych, wysokich, niskich, grupy „fanów" (jakichś zespołów czy solistów), młodzieżowe bandy towarzyskie lub łobuzerskie, „gangi" dorosłych bandytów, ale również towarzystwa np. gier fantastycznych czy „fani" informatycznych programów Internetu. Te ostatnie są przykładem stowarzyszeń wręcz nieludzkich, gdzie osoby są konfiguragami symboli literowych i cyfrowych, informaq'ami, inteligencja­ mi. Nie mają jednak twarzy, a ich moralność ogranicza się do przestrzegania reguł międzynarodowego systemu komputerowego. Jako L U D Z I E mogą robić wszystko, gdyż to nie podważa systemu. Drugim nurtem poszukiwania kulturowej równowagi jest bezspołeczeństwo. T o sytuacja, która zmusza jednostki do skupienia się na sobie. Stają się one jedynymi wyznacznikami ocen zachowań własnych i otoczenia. Stają się jedynymi wyznacznikami celów działania. D o mniej więcej lat sześćdziesiątych tego wieku podstawowym traktatem o szczęściu było dzieło Władysława Tatarkiewicza (1947). N i k t nie kwestionował społecznego aspektu szczęścia, społecznego współdziałania i dawania innym, jako nieodzownego warunku zbliżenia się do niego. Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu. W swej naukowej postaci pojawiła się ona w postmodernizmie, jako dowar­ tościowanie badacza-humanisty, dręczonego kompleksem niewiedzy o bada­ nym przedmiocie (np. Wyka 1993). W filozofii osobowości religijnej - jako postawa porzucenia innych, poznania siebie i dzięki temu poszanowania niezależności bliźnich (np. de Mello 1995). Te wersje propagujące finezyjną myśl humanistyczną, przeznaczone są dla wybranych, których alienacja od społeczeństwa stała się warunkiem twórczych działań i poszukiwań sensu wszechświata. �24 ANNA ZADROŻYŃSKA Wersje popularne usankcjonowania egoizmu stają się natomiast ideo­ logią społecznego rozbicia. D o takich należy np. pochwała aktywności, umiejętności, bogactwa, siły. Same w sobie pochwalają tylko działanie i jego cel. W praktyce sankcjonują bezkompromisowość, stawiając działającą jed­ nostkę w centrum świata, usuwając resztę ludzi na jego margines. Dwa wymienione nurty tworzą jednak wspólny strumień zachowań. Nie są sobie ani przeciwstawne, ani konkurencyjne. N a przeciw nich staje dawny system kultury, którego normy określają je mianem chamstwa, rodzajem egoistycznej i agresywnej entropii. Sądzę, że pierwsze symptomy współcze­ snego nieuporządkowania pojawiły się bardzo dawno, może już w okresie Rewolucji Francuskiej - chamstwo w kulturze europejskiej było marginesem i to marginesem dopuszczalnym, niekiedy pełniącym funkcję swoistego wen­ tyla bezpieczeństwa. Społeczeństwo bowiem nie godząc się na łamanie n o r m „dobrego wychowania" czy „przyzwoitości", przewidywało sankcje mające moc przywracania normalnego porządku. Normalny porządek oznaczał respektowanie zasad klasyfikacji wszechświata (na rzeczywisty i domniema­ ny), czasu (na zwykły ludzki i niezwykły świąteczny), przestrzeni (na własną, cudzą i sakralną). Oznaczał też uznawanie podziałów ludzi według płci, wieku, doświadczenia, wiedzy, urodzenia. Uwzględniając taki porządek, społeczeństwa (nie tylko europejskie) wypracowały normy ich strzegące a pozwalające ludziom na dopełnianie zasadniczych wymogów natury: schronienia, wyżywienia się, prokreacji, opanowania agresji. Nieprzestrzega­ nie więc norm religii (porządku wszechświata), hierarchii (uchybienie wład­ cy, starszemu, kobiecie), własności, moralności (osłanianie ciała, intymność związków serdecznych, ukrywanie czynności fizjologicznych, itd.) i niedopeł­ nienie obowiązku jak najczęstszego demonstrowania nieagresji wobec oto­ czenia, spotykały się (lub przynajmniej powinny) z negatywnymi ocenami społecznymi i rozmaitego rodzaju sankcjami. Taki model kultury (w szero­ kim znaczeniu) daje się zastosować do dziewiętnastowiecznych społeczeństw europejskich i społeczeństwa polskiego. Jest to jednocześnie okres, gdy jeszcze wzorem była kultura „warstw wyższych". Dlatego można powie­ dzieć, że wówczas zjawisko, które tu nazywam chamstwem, było tylko marginesem. Wzorzec „kulturalnego" życia był jeszcze dla owych nieokrze­ sanych wystarczająco pociągający, by nie wzbudzać przerażenia ogółu spo­ łeczeństwa. Zawsze jednak chamstwo było postawą informującą lub nawet demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę. U podłoża tej agresywności leży pogarda, lekce­ ważenie lub niedostrzeganie innych. Zdaję sobie sprawę, że popularne wizje chama (np. u Elizy Orzeszkowej) usentymentalniły rzeczywistość. Rzadko jednak problem wyglądał tak jak w polskiej literaturze XDC w. Po ostatniej wojnie światowej społeczna sytuacja Europy, a Europy wschodniej szczególnie, uległa rzeczywiście rewolucyjnej przemianie. Prze- �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 25 stały bowiem mieć sens dawne normy i moralność. Wojna - anonimowość jej śmierci i anonimowe zabijanie - podważyła wizję wszechświata, hierar­ chię społeczeństw, świętość narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość męż­ czyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skutecz­ ność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie „de­ m o k r a t ę ludowe", realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie maso­ wo) zafascynował się „zachód", gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separo­ wała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, reduko­ wano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współ­ istnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie określane wytyczne. Tłumiona agresyw­ ność coraz bardziej rozsadzała kulturowe „wentyle bezpieczeństwa". Gdy wybuchły, dostarczyły energii od razu do realizacji przemian, odwetu i tchnięcia życia w Lewiatana chamstwa o rozmiarach nie napotkanych dotąd w polskiej historii. Historia Polski miała jednak w tym swój niemały udział. Tradycja społe­ czeństwa szlacheckiego - poza pozytywami, podkreślanymi przez history­ ków i narodowe mity - obfitowała w dowody samowoli, sobiepaństwa, niesubordynacji w najtrudniejszych chwilach narodowych epopei, buty, warcholstwa (Tazbir 1986). Cechowała je drażliwość na temat suwerenności osobistej i rodowej, która w sytuacjach zagrożenia przybierała dość często formę troski o naród i państwo. Na drugim biegunie polskiego społeczeń­ stwa szlacheckiego stał pańszczyźniany chłop, prezentujący postawę zniewo­ lonego, niewykształconego neurastenika, naśladującego (w miarę możliwo­ ści) zewnętrzne na ogół formy wzorów, proponowanych przez „warstwy wyższe". Na co dzień jednak zbyt zatroskany o własny byt, baczył jedynie swego interesu, nie zajmując się sprawami ogółu. Zdaję sobie sprawę, że taki obraz jest uproszczeniem. Niuanse sytuacji uległy jednak odsianiu po drugiej wojnie światowej, pozostawiając tylko najgrubsze ziarna dawnych struktur. Po drugiej wojnie światowej została wprowadzona w Polsce bolszewicka dyktatatura proletariatu. Używam umyślnie tego schematycznego określe­ nia, żeby podkreślić tragizm tamtej sytuacji i jej chamstwogenne możliwości. Skonstruowano bowiem wówczas powojenny proletariat, który niewiele (lub nic) miał wspólnego z klasą robotniczą przedwojennego polskiego prze­ mysłu. Proletariat powojenny wywiódł się (głównie) spośród bezrolnych mieszkańców zrujnowanych wiosek o tradycjach kultury pańszczyźnianych folwarków szlacheckich. Była to ludność niewykształcona, nieświadoma wy­ darzeń i procesów, której obce były więzi grup proletariackich. Była to też ludność, której obiecano dostatek, władzę i stanowienie praw, które za­ gwarantują jej bezpieczeństwo i bezkarność. Ludzie ci właśnie stali się ostoją proletariackiej dyktatury. Tym samym dawali prymat prywacie, pazerności, �26 ANNA ZADROZYŃSKA chamstwu, gdyż innego stylu nie znali. Powoli więc narastał proces uni­ cestwiania społeczeństwa i w chwili radykalnego przełomu lat dziewięćdzie­ siątych stał się faktem dokonanym. Faktem dokonanym jest zatem powszechność chamstwa w bezspołeczeństwie (nie potrafię na razie skonstruować innego terminu) polskim. Nie jest już ono marginesem kultury, gdyż podstawowe jej kategorie zostały podważone. Nie ma już sensu dawna wizja wszechświata, gdyż nauka udostępniła dokładne dane na temat chemicznego składu nieba, Ziemi i jej wnętrza oraz bytów, które tam można napotkać. Nie ma też sensu dawna konstrukcja wyobrażeń o czasie i przestrzeni, gdyż nie tylko loty kosmiczne ukazały je w innym zupełnie świeUe, lecz także telefonie światowe pozwalają każdemu odnaleźć miniony lub dogonić przyszły czas na innym kontynencie. Także społeczne hierachie rządzą się wyznacznikami innymi niż dotychczasowe. Sfery życia nie są rozdzielone pomiędzy płci, prestiż i władza nie są atrybutami wieku. Przeciwnie, zależą one od młodości i możliwości nowoczesnej wiedzy, której dostojni starcy nie są w stanie posiąść. Kryterium społecznego znaczenia wiąże się z „siłą przebicia", młodością, wiedzą. Tym samym ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń. Bezspołeczeństwo charakteryzuje się kompozycją nietrwałych a zmien­ nych grup, stowarzyszeń, lobbies, w których hierarchię wyznaczają szczegól­ ne kompetencje do pragmatycznych działań i one stanowią o atrakcyjności przywódców. Przywódcy ci są ponadto profesjonalistami w zarządzaniu. Nie wspierają się już na tradycyjnych instytucjach rodzinnych, kościołach, samo­ rządach. Przeciwnie wkraczają na ich tereny, uszczuplając pola ich oddziały­ wania. T y m samym powstaje niestabilna sieć funkcjonalnych powiązań do zaspokajania potrzeb nie tylko materialnych, lecz także „wyższych" ambicji i dążeń (wierzeniowych, ideowych, naukowych, emocjonalnych). A zatem sytuacja, którą tu nazwałam bezspoleczeństwem, to nowa jakość, której składniki wywodzą się z marginesu kultury dawnego społeczeństwa, niegdyś nazywanego chamstwem. W tej nowej jakości są one dominujące. Ich powszechność, rozległość i intensywność podnosi je do rangi wzorca społecz­ nych zachowań. Kultura - w jej dawnym, wąskim znaczeniu - okazuje się ich peryferią. Więcej, ta nowa jakość nie charakteryzuje dziś tylko jednej grupy społecznej, lecz przede wszystkim określa wzorce, które realizuje może społecz­ na większość? może prawie wszyscy? może wszyscy? Realizacje wzorca przebiegają dwoma zasadniczymi torami. Jednym z nich jest jednoznaczny „ c h a m " , demontrujący otoczeniu egoizm, lekceważenie, agresję, brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, „grube" maniery. Pojawia się wszędzie, jest łatwy do dostrzeżenia i rozszyfrowania. Drugi tor realizacji wzorca jest groźniejszy w skutkach. Prezentują go ludzie ogładzeni w myśl anachronicznych wzorców dawnej kultury, lecz z całą bezwzględnością ignorujący normy i prawa społeczeństwa, własności, kompe­ tencji. To właśnie oni okazują się autorami bezprawia prawo stanowiąc, umiejętnie obwiniając innych o zbrodnie i chamstwo. �KRÓTKI S Z K I C O CHAMSTWIE 27 Zmienność współczesnych ludzkich reakcji, gestów i rekwizytów świad­ czy o niesystemowej formacji rzeczywistości, którą dawniej można by na­ zwać rzeczywistością kulturową. Przenikają się tu, łączą i wymieniają roz­ maite składniki różnych systemów historycznych, czasowych, przestrzen­ nych, kulturowych, społecznych. Nauki humanistyczne nie są jeszcze w sta­ nie zrelacjonować tego procesu, gdyż brak im po temu adekwatnych pojęć i teorii. Historia kultur świata pokazuje jednak, że najtragiczniejsze wyda­ rzenia, nie rokujące żadnych korzystnych dla ludzi rozwiązań, stawały się źródłem nurtów najwznioślejszych myśli, zaczynem dzieł najwspanialszych. Świat współczesny prezentuje stan burzenia przyciasnych konstrukcji, nisz­ czenia anachronicznych choć pięknych budowli nauki, sztuki, bezinteresow­ ności. Nie ma sensu nie wierzyć, że wyłoni się z tego jakiś inny dynamiczny ład, kreator nowego porządku. LITERATURA B a u m a n Z. 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa, Instytut Kultury. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna. Warszawa, Wydawni­ ctwo Naukowe P W N . 1996 Socjologia, Warszawa, „Alfa". D e r r i d a J. 1993 Pismo filozofii, Kraków, „inter esse". G i e y s z t o r A. 1995 Wywiad, „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 6. Hall E. 1976 Ukryty wymiar, Warszawa, PIW. 1984 Poza kulturą, Warszawa, PWN. Ibrahim Ibn Jakub 1971 Relacja z podróży do krajów słowiańskich, [w]: Cudzoziemcy o Polsce, t. 1, s. 3-6, Kraków, Wydawnictwo Literackie. J a w ł o w s k a A., K e m p n y M . , T a r k o w s k a E . (red.) 1993 Kulturowy wymiar przemian społecznych. Warszawa, IFiS P A N . Lach-Szyrma K. 1981 Anglia i Szkocja. Przypomnienia z podróży roku 1820-1824 odbytej. Warszawa, PIW. de L a b o u r e u r J . 1971 Relacja z podróży królowej polskiej, [w]: Cudzoziemcy o Polsce, t. 1, s. 238-257. L e d e r A. 1995 Wyścig szczurów, „Polityka", nr 42 (2007), s. 8. Lorenz K. 1975 Tak zwane zlo. Warszawa, PIW. 1986 Regres człowieczeństwa, Warszawa, PIW, de M e l l o A. S J 1995 Wezwane do miłości, Kraków, Wydawnictwo W A M - Księża Jezuici. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Racjonalność i styl myślenia. Warszawa, IFiS P A N . O s i e c k a A. 1995 Brzydkie słowo na Jfc", „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 4. �28 ANNA ZADROŻYŃSKA P i e s z c z a c h o w i c z J. 1995 Mit wielkiego chama, „Kultura" („Polityka"), nr 4 (42), kwiecień, s. I , TV. P i e t r a s i k Z. 1995 Nowy cham w nowych czasach, „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 3-8. Schulze G. 1994 Metamorfozy rzeczywistości społecznej. Warszawa, Goetheinstitut. T a t a r k i e w i c z W. 1947 O szczęściu. Warszawa. T a z b i r J. 1986 Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa. W y k a A. 1993 Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa, I F i S P A N . ANNA ZADROŻYŃSKA S H O R T E S S A Y ON C A D D I S H N E S S Summary Contemporary culture arouses much concern and emotion not only among social .scien­ tists. It is the situation when the prevailing character of interpersonal relations is commonly defined with the Polish term "chamstwo" - caddishness. The phenomenon hasn't been in­ cluded as a particular research concept by social sciences (especially cultural anthropology) till now. This article is concerned with attempts at defining the phenomenon in terms of anthro­ pology by analysing its main characteristics and defining the areas of its manifestations. The Polish (and Russian too) term for "cad" - "cham" needs some explanation. The author points at its derivation from the Biblical name of Cham, son of Noah. She emphasizes the moral aspect of the term. Cham's inappropriate behaviour towards his father violated the cultural norms of their society and that not only called for redressing the evil but also for punishment. The punishment was meted out by the father. The father's curse was aimed at all the descendants of Cham's sons. In fact all the human race seems to be his heirs affected with it. The modern human society by no means resembles the Biblical descent group. All-embrac­ ing, still growing flow of information (satellite, T V , radio, telephones, computer networks) as well as opening social boundaries of continents, states, nations, relgious communities and kinship groups have brought about the necessity of changing conceptual schemes of social and cultural anthropology. The concept of culture in the narrow sense, i.e. refinement and its opposite - caddishness used to belong to traditional social constructs connected to each other. The definition of ..culture" provided the criteria for recognizing "caddishness" and all these criteria always came from common experiences of particular societies. Open and anonymous contemporary societies have given up the role of guardians of their own cultural norms. They gave way to the influx of material goods from all over the world. Along with them people are no more able to distinguish behaviour as appropriate or "caddish". In Poland historical events of the world scale as well as those making up national history have contributed to the development of such situation. It resulted in disarrey in rules of behaviour and the dominance of uncontrollable aggression. Aggression replaced the previous system of norms defined as culture in the narrow sense, i.e. proper behaviour. Egoism is suggested insteald of cooperation and vielence instead of courtesy. Such situation may be supposed as a starting point for the creation of some other cultural order, difficult to predict at present. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/441744b23ba23ae4dedb5ec059228d48.pdf 93cd89c8b180c37383a1b95990208581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource Rumunia - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3811 Title A name given to the resource Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii// Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.120-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ш O О OJQODKI CZYUNC 0SI100KI OMMOKI H ZAUADIC 2NANC 006LUIJ przełomie X I X i X X wieku. jewska: „Ceramika...") 21 H OKOCSir iKOOfl SVSMTUtV (Kra­ Sobienczyce, pow. Wejherowo. O ś r o d e k nieczynny. I s t n i a ł jeszcze ISJO - «ISTO«VCJH«« 02(IA«0«» Iti r » 00 «ЛЕЫ1 'VIII «t» г (ТОАЕИ « M « » l t . CYrSA «КИО021 na przełomie XIX i XX (Krajewska: „Ceramika...") «ZYMS*4 «АКИМ! wieku. Wejherowo, pow. w m i e j s c u . środek nieczynny. {Arch. P I S ) O- Wieżyca, pow. K a r t u z y . O ś r o d e k n i e c z y n n y . P r z e d r o k i e m 1914 m i a ł o tu p r a c o w a ć o ś m i u garncarzy. ( K r a ­ jewska: „Ceramika...") SZKOLENIE KADR NAUKOWYCH I ORGANIZACJA BADAŃ Z ZAKRESU. SZTUKI LUDOWEJ W RUMUNII*) ROMAN Zagadnienie sztuki ludowej by­ w a u nas c z ę s t o i c h ę t n i e d y s k u t o ­ w a n e . C o to j e s t s z t u k a l u d o w a ? C z y j e s t to w ł a s n y oddolny n u r t a r ­ t y s t y c z n y s z e r o k i c h mas, czy w y n a ­ turzona i zbarbaryzowana sztuka w a r s t w elitarnych? Czy sztuka l u ­ dowa jest p r z e ż y t k i e m , k t ó r y p o w i n ­ n i ś m y z szacunkiem złożyć w ga­ blocie m u z e a l n e j , czy „ w i e c z n i e ż y ­ w y m ź r ó d ł e m inspiracji", „uniwer­ salnym panaceum" na wszystkie niedomogi naszego ż y c i a a r t y s t y c z ­ nego i k u l t u r a l n e g o ? C z y w r e s z c i e n a u k a o sztuce l u d o w e j j e s t o d d z i e l ­ n ą d y s c y p l i n ą , a j e ś l i nie, gdzie n a ­ leży ją przyłączyć do etnografii czy do h i s t o r i i s z t u k i ? . . . P o d c z a s gdy d y s k u s j e n a p o w y ż ­ sze i do n i c h podobne t e m a t y t o c z ą s i ę zapalając serca i u m y s ł y , ż y c i e p o s u w a s i ę s w o i m torem. Artyści l u d o w i t w o r z ą r z e c z y dobre i z ł e . „ C e p e l i a " s p r z e d a j e te w y r o b y l u b g r o m a d z i j e w m a g a z y n a c h bez n a ­ 120 dziei z n a l e z i e n i a odbiorcy. I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o organi­ zuje z t w ó r c ó w ludowych kolekty­ wy projektujące wzory ludowe dla przemysłu, Centralny Dom Twór­ czości p r z y s t ę p u j e do organizacji ż y c i a artystycznego szerokich mas. A w s z y s t k o to o d b y w a s i ę w a t m o ­ sferze j a k i e j ś n i e p e w n o ś c i , n i e ś w i a ­ domego s k u t k ó w e k s p e r y m e n t o w a ­ n i a , w atmosferze nie rokującej t r w a ł y c h rezultatów, gdyż przy n a j ­ słuszniejszych nawet założeniach stoi n a p r z e s z k o d z i e b r a k n a l e ż y c i e przygotowanych ludzi, k t ó r z y z n a j ą c zagadnienie ludowej plastyki mogli­ b y z a ł o ż e n i a te n a l e ż y c i e r e a l i z o w a ć . B r a k l u d z i , k t ó r z y z d a w a l i b y pobie jasno sprawę, w jakim kierunku i w jakiej mierze n a l e ż y o d d z i a ł y ­ w a ć na ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u o d w ą , jakie s ą jej m o ż l i w o ś c i i gra­ nice w dziedzinie czerpania z dorob­ ku tradycyjnej sztuki ludowej i w ł ą c z a n i a jej w nurt w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . REINFUSS Obok tych b r a k ó w u j a w n i a j ą c y c h s i ę w p r a k t y c e ż y c i a codziennego — w y m i e n i ć m o ż n a r ó w n i e d ł u g ą lita­ nię b r a k ó w odczuwanych w dzie­ d z i n i e p r a c y n a u k o w e j . W ostatecz­ nym podsumowaniu sprowadzają się one j e d n a k do tego samego: n i e m a l u d z i n a l e ż y c i e p r z y g o t o w a n y c h do podjęcia prac badawczych w zakre­ sie l u d o w e j p l a s t y k i . W z w i ą z k u ze w s k a z a n y m i po­ w y ż e j n i e d o c i ą g n i ę c i a m i w dziedzi­ nie przygotowania k a d r p r a c o w n i ­ czych obserwuje s i ę k o l o s a l n ą roz­ b i e ż n o ś ć m i ę d z y t y m , co s i ę m ó w i , p i s z e i p r o j e k t u j e , a t y m , co w p r a k ­ tyce m o ż e z o s t a ć s e n s o w n i e z r e a l i ­ zowane. * A r t y k u ł t e n z o s t a ł n a p i s a n y po b y t n o ś c i w R u m u n i i , w k o ń c u 1955 roku, grupy pracowników nauki Zakładu Badania Plastyki Ludowej i Folkloru P I S . �I l e ż to r a z y s ł y s z y s i ę o k o n i e c z ­ j a k i e g o ś p r z e ł o m o w e g o , p i o n i e r s k i e ­ ności współpracy w y k s z t a ł c o n e g o go p o c i ą g n i ę c i a , t y l k o o z w y k ł e n a ­ p l a s t y k a z l u d o w y m a r t y s t ą , o m o ż ­ p r a w i e n i e oczywistego b ł ę d u i u s t a ­ l i w o ś c i t w ó r c z e g o w y k o r z y s t y w a n i a wienie zagadnienia sztuki ludowej dorobku tradycyjnej sztuki ludo­ w ramach s t u d i ó w uniwersyteckich w e j p r z e z z a w o d o w y c h p l a s t y k ó w . w s p o s ó b podobny, j a k to w i d z i m y Z a p o m i n a s i ę j e d n a k o t y m , ż e tak w i n n y c h k r a j a c h , gdzie p r o b l e m a ­ zwany w y k s z t a ł c o n y plastyk z r e ­ tyka z w i ą z a n a z t w ó r c z o ś c i ą ludo­ g u ł y n i e m a p o j ę c i a o s z t u c e l u d o ­ w ą k s z t a ł t u j e s i ę m n i e j w i ę c e j tak w e j , g d y ż w y k ł a d tego p r z e d m i o t u samo ] a k u nas. z o s t a ł przed k i l k u laty u s u n i ę t y z Najlepszy przykład znajdziemy p r o g r a m ó w w y ż s z y c h uczelni p l a ­ w R u m u n i i , k r a j u o bogatej i ż y ­ stycznych w Polsce. wej twórczości ludowej, która sta­ Ż ą d a s i ę od r ó ż n y c h i n s t y t u c j i n o w i t a m p o w a ż n y problem z a ­ d z i a ł a j ą c y c h w dziedzinie ludowej r ó w n o w zakresie polityki kultural­ p l a s t y k i (np. C P L i A i in.), aby z a ­ nej, j a k i ż y c i a gospodarczego. P o ­ trudniały w charakterze n a d z o r u dobnie j a k i u n a s , r ó ż n e n i e d o m a ­ f a c h o w e g o — e t n o g r a f ó w . I n s t y t u c j e g a n i a , j a k i e w tej d z i e d z i n i e d a d z ą te j e d n a k b r o n i ą s i ę p r z e c i w t e m u s i ę w c h w i l i obecnej z a u w a ż y ć , w y ­ z c a ł y c h sił, g d y ż — j a k w y k a z a ł a n i k a j ą tam z braku dostatecznie p r a k t y k a — etnograf, k t ó r y w r a ­ p r z y g o t o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , k t ó ­ m a c h s t u d i u m h i s t o r i i k u l t u r y m a ­ r z y p o s i a d a j ą c o d p o w i e d n i zapas f a ­ t e r i a l n e j w y s ł u c h a p r z e z j e d e n se­ c h o w y c h wiadomości, potrafiliby m e s t r w y k ł a d u s z t u k i l u d o w e j , i to z a r ó w n o p o k i e r o w a ć w s p o s ó b w ł a ­ n a w e t bez k o l o k w i u m u m o ż l i w i a j ą ­ ś c i w y p r o d u k c j ą l u d o w y c h w y r o b ó w cego s p r a w d z e n i e jego w i a d o m o ś c i , a r t y s t y c z n y c h , j a k i p o s t a w i ć n a l e ­ nie m a dostatecznega z a p a s u w i e ­ ż y c i e p r o b l e m w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dzy z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . N i e m a d y c y j n e j l u d o w e j p l a s t y k i w d e k o ­ on o c z y w i ś c i e r ó w n i e ż przygotowa­ r a c j i w y r o b ó w p r z e m y s ł o w y c h , w n i a do p r a c y n a u k o w o - b a d a w c z e j a r t y s t y c z n y m r u c h u a m a t o r s k i m czy w tej d z i e d z i n i e . K t ó ż j ą z r e s z t ą p o ­ w p r a c a c h z a w o d o w y c h plastyków siada? Historycy sztuki? Przecież uprawiających sztukę zdobniczą. w programie ich s t u d i ó w uniwersy­ Widoczne zapotrzebowanie na f a ­ teckich zagadnienie ludowej t w ó r ­ c z o ś c i artystycznej nie jest w o g ó l e c h o w c ó w , k t ó r z y z a j ę l i b y s i ę p r a c ą w dziedzinie uwzględnione. Gdzież więc mają naukowo-badawczą w y r a s t a ć kadry p r z y s z ł y c h badaczy sztuki ludowej, b ą d ź o r g a n i z a c j ą l u ­ s z t u k i ludowej- i d z i a ł a c z y p r a c u j ą ­ dowej t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , z n a ­ c y c h w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i l u d o ­ l a z ł o w R u m u n i i dobitny w y r a z w programie s t u d i ó w na wyższych wego p r z e m y s ł u artystycznego? uczelniach plastycznych. Zapoznanie Wskutek osobliwości w k o n ­ się z n i m i b ę d z i e dla nas n i e w ą t p l i ­ s t r u k c j i p r o g r a m ó w n a u c z a n i a n a w i e k o r z y s t n e , z w ł a s z c z a ż e po do­ naszych w y ż s z y c h uczelniach p e w ­ ś w i a d c z e n i a c h k i l k u ostatnich l a t na dziedzina wiedzy — potrzebna wchodzimy znowu w stadium dys­ programo­ zarówno w p r a c y n a u k o w e j , j a k k u s j i n a temat r e f o r m i w racjonalnej organizacji w s p ó ł ­ wych. czesnego ż y c i a k u l t u r a l n e g o c z y gos­ W R u m u n i i studia z zakresu sztu­ podarczego — z n a l a z ł a s i ę p o z a n a ­ k i l u d o w e j z w i ą z a n e s ą z I n s t y t u ­ w i a s e m s t u d i ó w . M i j a j ą l a t a , co r o ­ tem S z t u k Plastycznych. J e s t to k u n o w e grupy m ł o d z i e ż y opusz­ uczelnia typu -wyższego, odpowiada­ c z a j ą n a s z e w y ż s z e uczelnie, c o r a z j ą c a n a s z e j Akademii Sztuk P l a ­ t r u d n i e j j e s t z n a l e ź ć p r a c ę ze s t u ­ s t y c z n y c h , ale o b e j m u j ą c a s z e r s z y od d i a m i s t a r a n n i e w y m i j a j ą c y m i a k ­ niej z a k r e s działania, g d y ż poza tualne potrzeby ż y c i a , a o w ł a ś c i ­ p r z y s z ł y m i artystami p l a s t y k a m i — w y m ustawieniu sprawy studiów kształcą się tam również przyszli w c i ą ż j e s z c z e n i e m y ś l i s i ę u n a s teoretycy i h i s t o r y c y s z t u k i . P o m i ­ w s p o s ó b dostatecznie r e a l n y . jając w y n i k a j ą c e z tego korzyści n a u k o w e ( k t ó r e p o l e g a j ą na t y m , ż e G d y n a I I O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ m ł o d z i e ż s t u d i u j ą c a z a g a d n i e n i a teo­ ferencji Naukowej w Sprawie B a ­ retyczne ma m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o dań nad Sztuką, która odbyła się zapoznawania się z tajnikami w a r ­ w W a r s z a w i e w r. 1956, w s k a z y w a ­ sztatu i technik artystycznych, z a ś no n a k o n i e c z n o ś ć p o c z y n i e n i a o d ­ młodzi plastycy m o g ą brać udział n o ś n y c h p o p r a w e k , z n a l a z ł o to w y ­ w życiu naukowym organizowanym raz w u c h w a l e sformułowanej w przez k o l e g ó w h i s t o r y k ó w sztuki), tonie d o s y ć m i n o r o w y m : wydaje mi się, że łączenie w r a ­ „ K o n f e r e n c j a u w a ż a za p o ż ą ­ m a c h j e d n e j u c z e l n i obu r o d z a j ó w d a n e wprowadzenie o b o w i ą z k o ­ studiowania sztuki powinno dawać w y c h w y k ł a d ó w i e g z a m i n ó w z z a ­ p o z y t y w n e r e z u l t a t y i z tego p o w o ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w du, ż e b l i s k i e s t o s u n k i k o l e ż e ń s k i e szkolnictwie u n i w e r s y t e c k i m (tzn. m i ę d z y obu g r u p a m i m ł o d z i e ż y z a ­ sztuki ludowj i folkloru — n a etno­ p o b i e g a j ą w y t w o r z e n i u s i ę atmosfe­ grafii, s z t u k i l u d o w e j — n a h i s t o r i i r y w z a j e m n e g o n i e z r o z u m i e n i a c z y sztuki, folkloru muzycznego — n a nawet w r o g o ś c i i l e k c e w a ż e n i a , jakie m u z y k o l o g i i ) i w w y ż s z y c h u c z e l ­ tak c z ę s t o o b s e r w u j e s i ę c h o ć b y u niach artystycznych ( p l a s t y c z n y c h nas m i ę d z y t v m i , k t ó r z y s z t u k ę t w o ­ i muzycznych)". rzą, a tymi, k t ó r z y ją naukowo ba­ Z u p e ł n i e , j a k gdyby uczestnikom dają. m u z e o l o g i c z n y c h , z a ś od r. 1954 — w z w i ą z k u z potrzebami życia — program w y k ł a d ó w z zakresu sztu­ ki ludowej został wydatnie rozsze­ r z o n y i d o s t o s o w a n y do n o w e j o r g a ­ nizacji s t u d i ó w n a uczelni. Obecnie w obrębie studiów artystycznych, które w Instytucie dzielą s i ę na 5 w y d z i a ł ó w (malarstwo, rzeźba, sztu­ k a d e k o r a c y j n a , scenografia i g r a ­ fika), w y k ł a d y ze s z t u k i l u d o w e j znalazły się w programie w y d z i a ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j . W y n i k a to ze słusznego założenia, że w ł a ś n i e ab­ s o l w e n c i tego w y d z i a ł u b ę d ą m i e l i najwięcej sposobności korzystania w swej artystycznej p r a c y z dorob­ k u tradycyjnej ludowej twórczości plastycznej, że spośród nich b ę d ą się r e k r u t o w a ł y kadry p r a c o w n i k ó w wykonujących n a d z ó r artystyczny nad p r o d u k c j ą s p ó ł d z i e l n i ludowe­ go p r z e m y s ł u a r t y s t y c z n e g o , n a d ż y ­ c i e m p l a s t y c z n y m w ś w i e t l i c a c h , do­ m a c h k u l t u r y itp. W y k ł a d y z dziedziny sztuki l u ­ dowej w w y m i a r z e d w ó c h godzin tygodniowo o d b y w a j ą s i ę w c i ą g u d w ó c h lat — na p i e r w s z y m i d r u g i m r o k u s t u d i ó w . P r ó c z w y k ł a d ó w imają t e ż s t u d e n c i z a j ę c i a p r a k t y c z n e oraz obowiązkowe zwiedzanie muzeów. I l o ś ć godzin n i e j e s t tu ś c i ś l e o k r e ś ­ lona, u s t a l a j ą w y k ł a d o w c a w e d ł u g potrzeby i w ł a s n e g o u z n a n i a . Program w y k ł a d ó w z zakresu s z t u k i l u d o w e j t a k jest s k o n s t r u o ­ wany, ż e b y studiujący plastyk m ó g ł zorientować się w ogólnym mecha­ nizmie rozwoju zjawisk z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i p r z y s w o i ć sobie p e w n ą s u m ę wiadomości ściśle prak­ tycznych, potrzebnych mu w przy­ szłej pracy zawodowej. Na pierwszym roku studiów wy­ k ł a d a n e są w i ę c zagadnienia w s t ę p ­ ne z teorii sztuki ludowej oraz pro­ b l e m y o g ó l n e j etnografii. C h o d z i bo­ w i e m o to, a b y s z t u k a l u d o w a nie z o s t a ł a w y o b c o w a n a ze s w e g o n a t u ­ ralnego tła, k t ó r y m jest c a ł o k s z t a ł t kultury ludowej. Jako przyszłym pracownikom na niwie organizacji przemysłu ludowego w y k ł a d a się studentom pierwszego r o k u w y d z i a ­ ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j n i e t y l k o ge­ n e z ę i p r z e m i a n y s z t u k i l u d o w e j , ale i jej znaczenie w ś r o d o w i s k u w i e j ­ skim, zagadnienie procesu t w ó r c z e ­ go u l u d o w y c h a r t y s t ó w , r o l ę i c h w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m i stosunek z b i o r o w o ś c i do j e d n o s t e k t w ó r c z y c h . S ą to w s z y s t k o z a g a d n i e n i a , k t ó r e — umiejętnie przygotowane i poda­ ne — m o g ą b a r d z o p o w a ż n i e p r z y ­ c z y n i ć s i ę do w y k s z t a ł c e n i a p r z y ­ s z ł e g o organizatora ż y c i a artystycz­ nego w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . W dalszym ciągu wykładu oma­ w i a s i ę zagadnienie s t y l u w ludo­ wej twórczości artystycznej, problem regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a sztuki ludowej i historię sztuki ludowej ujętą działami, która ma dać studen­ towi o g ó l n y obraz dorobku a r t y ­ stycznego l u d u r u m u ń s k i e g o W a ż n i e j s z e zagadnienia porusza­ konferencji b r a k ł o odwagi n a po­ S z t u k a l u d o w a od d a w n a w c h o ­ ne w czasie w y k ł a d ó w o m a w i a n e s ą s t a w i e n i e tego s ł u s z n e g o p o s t u l a t u d z i ł a w p r o g r a m s t u d i ó w w I n s t y ­ r ó w n i e ż w c z a s i e ć w i c z e ń , n a k t ó r e w sposób bardziej s t a n o w c z y . A tucie S z t u k P l a s t y c z n y c h . P i e r w o t ­ s t u d e n c i p r z y g o t o w u j ą p i s e m n e r e ­ p r z e c i e ż nie chodzi tu o d o k o n a n i e n i e w y k ł a d a n o j ą w r a m a c h s t u d i ó w f e r a t y . 121 �G d y celem w y k ł a d ó w na pierw­ s z y m r o k u s t u d i ó w b y ł o danie s t u ­ dentowi pewnej sumy wiadomości o g ó l n y c h , n a d r u g i m r o k u m a on już pogłębić wiadomości w obrębie swej ścisłej specjalności. Na w y d z i a ­ le s z t u k i d e k o r a c y j n e j w chwili obecnej i s t n i e j e m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i ­ zowania s i ę w kierunku tkactwa a r t y s t y c z n e g o lub c e r a m i k i . Do t y c h d w ó c h k i e r u n k ó w s t u d i ó w dostoso­ w a n y jest dalszy program wykła­ d ó w z zakresu sztuki ludowej, który w dziale c e r a m i c z n y m o b e j m u j e z a ­ gadnienia c e r a m i k i ludowej ujętej najpierw w sposób ogólny, a następ­ nie p r z e w i d u j e s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę produkcji ludowej ceramiki arty­ stycznej w poszczególnych regio­ n a c h , o ś r o d k a c h czy n a w e t w a ż n i e j ­ szych pracowniach. W podobny s p o s ó b s k o n s t r u o w a ­ ny jest w y k ł a d s z c z e g ó ł o w y z z a ­ k r e s u ludowego t k a c t w a d l a s t u d e n ­ t ó w d z i a ł u tekstylnego. W c i ą g u drugiego s e m e s t r u d r u ­ giego r o k u po w y c z e r p a n i u z a g a d ­ nień specjalnych z zakresu ceramiki czy t k a c t w a , w y k ł a d o w c a p o w r a c a do zagadnień ogólnych, mówiąc 0 sposobach w y k o r z y s t y w a n i a danej d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j (a w i ę c c e r a m i k i lub t k a c t w a ) w s p ó ł d z i e l ­ niach artystycznych, w przemyśle 1 we w ł a s n e j p r a c y artystycznej. W ten s p o s ó b w c i ą g u dwóch p i e r w s z y c h lat s t u d i ó w zapoznaje się m ł o d y plastyk z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą l u ­ d o w ą , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e ­ n i e m tej d z i e d z i n y , k t ó r a w i ą ż e s i ę z jego s p e c j a l n o ś c i ą . P r ó c z wiedzy czysto f a k t o g r a f i c z n e j i w i a d o m o ś c i historycznych, program u w z g l ę d n i a w sposób m o ż l i w i e sumienny przy­ gotowanie studenta do pracy w s p ó ł d z i e l n i , ś w i e t l i c y itp., gdzie dio zagadnień sztuki ludowej będzie m u s i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i w y stosunek. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e w ten s p o ­ sób wykształcony plastyk będzie umiał pokierować artystą ludowym czy c a ł y m kolektywem ludowych t w ó r c ó w , unikając wielu podstawo­ wych błędów, które popełniłby pla­ s t y k nie z o r i e n t o w a n y w z a g a d n i e ­ niach sztuki ludowej. wprowadzenie specjalizacji z zakre­ s u sztuki ludowej n a studium histo­ r i i s z t u k i . W czasie p i ę c i u l a t s t u ­ dent nie t y l k o m a t a m m o ż n o ś ć z a ­ poznania s i ę z o g ó l n ą p r o b l e m a t y k ą etnograficzną i nabycia dokładnej z n a j o m o ś c i o g ó l n e j teorii i h i s t o r i i s z t u k i . S ł u c h a on b o w i e m w y k ł a d ó w z dziedziny estetyki marksistow­ skiej, powszechnej historii sztuki, historii, s z t u k i r u m u ń s k i e j , h i s t o r i i s z t u k i d e k o r a c y j n e j itp., co w s u ­ mie d a j e mu o w ą niezbędną dla badacza sztuki ludowej w i e d z ę o g ó l ­ ną, której brak zupełnie polskim N a t r z e c i m r o k u nie m a s z t u k i l u ­ s t u d e n t o m trzeciego r o k u s t u d i u m d o w e j , s p o t y k a j ą s i ę z n i ą dopiero historii kultury materialnej. studenci c z w a r t e g o r o k u , k t ó r y j e s t pierwszym rokiem specjalizacji. P o d c z a s gdy w z a k r e s i e s z t u k i W t e d y to p r z y s z l i b a d a c z e s z t u k i l u ­ l u d o w e j p r o g r a m s t u d i ó w j e s t b a r ­ dowej z a z n a j a m i a j ą s i ę ze s z t u k ą dzo r o z b u d o w a n y i p o z w a l a n a s p e ­ p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , p r z y c z y m c j a l i z a c j ę w tej dziedzinie, s t u d i a k a ż d y region o m a w i a n y j e s t z p u n k ­ etnograficzne t r a k t o w a n e s ą w R u ­ tu w i d z e n i a gospodarczego, histo­ m u n i i raczej t r o c h ę marginesowo. rycznego i kulturowego. Jest to D o r. 1950 etnografia w y k ł a d a n a b y ­ w i ę c r a c z e j w y k ł a d etnografii r e ­ ła n a r u m u ń s k i c h uniwersytetach g i o n a l n e j , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d ­ j a k o p r z e d m i o t w c h o d z ą c y w s k ł a d n i e n i e m l u d o w e j p l a s t y k i . W c h w i l i s t u d i ó w geograficznych. M i ę d z y r. obecnej, ze w z g l ę d u n a b r a k i p e r s o ­ 1948 a 1950 w y k ł a d y etnografii — ze nelu w y k ł a d a j ą c e g o , program p r z e ­ w z g l ę d u na przesilenie, j a k i e n a u k a w i d u j e tu w y k ł a d w r o z m i a r a c h po ta p r z e c h o d z i ł a w z a k r e s i e i d e o l o ­ d w i e godziny t y g o d n i o w o p r z e z d w a g i c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m — z o s t a ­ semestry. W p r z y s z ł o ś c i j e d n a k i l o ś ć ł y z a w i e s z o n e i d o p i e r o w r. 1954 z a ­ godzin w y k a ł d ó w ze s z t u k i l u d o w e j c z ę t o z p o w r o t e m w y k ł a d a ć e t n o g r a ­ m a z o s t a ć na p i e r w s z y m r o k u s p e ­ f i ę n a u n i w e r s y t e c i e bukareszteń­ c j a l i z a c j i podniesiona do d z i e s i ę c i u s k i m , ale t y m r a z e m j a k o p r z e d m i o t tygodniowo. w c h o d z ą c y w z a k r e s s t u d i ó w histo­ D l a r o k u p i ą t e g o p r o g r a m p r z e ­ r y c z n y c h . P r o g r a m , oparty n a w z o ­ w i d u j e na razie d o k o ń c z e n i e części r a c h radzieckich, jest na razie r e a ­ wykładów z etnografii regionalnej lizowany n a p i e r w s z y m r o k u stu­ z r o k u poprzedniego, a n a s t ę p n i e d i ó w h i s t o r y c z n y c h . O b e j m u j e on, szereg z a g a d n i e ń a k t u a l n y c h u m o ­ p r ó c z z a g a d n i e ń o g ó l n y c h i w p r o w a ­ żliwiających przyszłemu historyko­ dzających, przegląd ludowych k u l ­ w i s z t u k i l u d o w e j p r a c ę w d z i e d z i ­ tur ś w i a t a . W d a l s z y m toku s t u d i ó w uwzględ­ nie o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a h i s t o r y c z n y c h etnografia ostatnich kulturalnego i artystycznego. Nale­ niona b ę d z i e na trzech ż ą tu п р . : z a g a d n i e n i e Centralnego latach p o ś w i ę c o n y c h specjalizacji, i D o m u T w ó r c z o ś c i A m a t o r s k i e j i m o ­ to w y ł ą c z n i e w dziedzinie h i s t o r i i ż l i w o ś c i organizowania przez tę i n ­ s t a r o ż y t n e j . W e d ł u g planu n a trze­ stytucję ludowej twórczości p l a ­ cim i c z w a r t y m roku w y k ł a d a n a m a stycznej; zagadnienie s p ó ł d z i e l n i b y ć etnografia r u m u ń s k a i r a d z i e c ­ t w ó r c z y c h w y k o n u j ą c y c h p r z e d m i o ­ k a , a n a p i ą t y m h i s t o r i a etnografii ty szituki l u d o w e j ; p r o b l e m stoso­ j a k o n a u k i . W ramach w y k ł a d ó w obowiązu­ j ą c y c h w s z y s t k i c h s t u d e n t ó w teorii i historii sztuki, t r w a j ą c y c h przez d w a l a t a po d w i e godziny t y g o d n i o ­ wo, s t u d e n t z a p o z n a j e s i ę w c i ą g u pierwszego roku z teorią sztuki w u k ł a d z i e p o d o b n y m do tego, k t ó r y omówiliśmy w związku z wydzia­ ł e m s z t u k i d e k o r a c y j n e j , ale odpo­ wiednio rozszerzonym. W drugim zaś r o k u s ł u c h a historii sztuki ludo­ wej w układzie rzeczowym, w y k ł a ­ danej j e d n a k w p o w i ą z a n i u z c a ł o ­ k s z t a ł t e m kultury ludowej. w a n i a sztuki ludowej w dekoracji wyrobów przemysłowych; rozwój sztuki ludowej w w a r u n k a c h wsi skolekty wizowanej. Osobne zagad­ nienie stanowi s p r a w a w y k o r z y s t y ­ w a n i a tradycyjnej' sztuki ludowej R ó w n o l e g l e z k s z t a ł c e n i e m a r t y ­ jako ź r ó d ł a inspiracji dla sztuki w y ­ s t ó w p l a s t y k ó w o d b y w a j ą się w I n ­ kształconej, zwłaszcza dekoracyjnej, stytucie S z t u k P l a s t y c z n y c h s t u d i a a w k o ń c u — z a g a d n i e n i e r o z w o j u z zakresu teorii i historii sztuki i organizacji ludowej t w ó r c z o ś c i a r ­ przeznaczone dla p r z y s z ł y c h bada­ tystycznej w krajach demokracji czy, p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h , k r y ­ l u d o w e j . Studium kończy seria t y k ó w , r e c e n z e n t ó w itp. W p r o g r a ­ e g z a m i n ó w oraz p r a c a d y p l o m o w a mie tych s t u d i ó w t r w a j ą c y c h lat 5 z zakresu sztuki ludowej. nie tylko n a l e ż y c i e uwzględniono Jak widzimy z powyższego zary­ p r o b l e m s z t u k i l u d o w e j , ale n a w e t program studiów nastawiony m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i z o w a n i a s i ę w tej su, dziedzinie n a r ó w n i ze s p e c j a l i z a c j ą j e s t n a p r o d u k c j ę k a d r n a u k o w y c h w zakresie sztuki ś r e d n i o w i e c z n e j , silnie z w i ą z a n y c h z w a r u n k a m i ż y ­ n o w o ż y t n e j czy i n n e j . S z t u k a l u d o ­ c i a w s p ó ł c z e s n e g o . Z z a t r u d n i e n i e m w a w programie s t u d i ó w w dziedzi­ tych ludzi nigdy nie b ę d z i e k ł o p o t u . nie teorii i h i s t o r i i s z t u k i p o j a w i a C z ę ś ć i c h b o w i e m p o c h ł o n ą p l a c ó w ­ naukowo-badawcze, większość s i ę d w a razy. C y k l pierwszy obej­ ki m u j e d w a p i e r w s z e l a t a s t u d i ó w i z a ś z n a j d z i e pole do owocnego d z i a ­ w organizacji spółdzielczej obowiązuje wszystkich studentów łania bez w z g l ę d u n a i c h p r z y s z ł ą s p e c j a ­ i i n s t y t u c j a c h k u l t u r a l n y c h , k t ó r e l i z a c j ę ; c y k l u drugiego s ł u c h a j ą n a j u ż d z i ś c z e k a j ą n a n i c h z o t w a r t y ­ c z w a r t y m i p i ą t y m r o k u w y ł ą c z n i e mi r ę k o m a . cl studenci, k t ó r z y zagadnienie wybrali jako s w ą specjalizację. 122 R e a l n i e b i o r ą c , obecnie e t n o g r a ­ fia w y k ł a d a n a jest w y ł ą c z n i e w r a ­ m a c h pierwszego r o k u s t u d i ó w h i ­ storycznych, przy czym program p r z e w i d u j e n a s e m e s t r 36 godzin w y k ł a d ó w i 20 godzin k o n s u l t a c j i . S t u d e n c i po w y s ł u c h a n i u w y k ł a d ó w z etnografii o b o w i ą z a n i s ą odbyć p r a k t y k ę w zakresie b a d a ń tereno­ wych. Zarówno Instytut Sztuk Pla­ s t y c z n y c h , gdzie k s z t a ł c ą s i ę b a d a ­ cze s z t u k i l u d o w e j , j a k i k a t e d r a etnografii p r z y w y d z i a l e h i s t o r y c z ­ n y m uniwersytetu ograniczają s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y ł ą c z n i e do p r a c c z y ­ sto dydaktycznych. Własnej akcji naukowo-badawczej nie prowadzą. O d tego b o w i e m s ą o d p o w i e d n i e placówki Rumuńskiej Akademii Nauk. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j p r a ­ ce badawcze organizuje Instytut Sztuki przy Akademii Nauk, który dizeli s i ę na 5 s e k c j i : s z t u k i ś r e d ­ niowiecznej, nowożytnej i współ­ to Niewątpliwie korzystną s t r o n ą czesnej, teatru, m u z y k i oraz s z t u k i r u m u ń s k i e g o programu s t u d i ó w jest ludowej. S e k c j a sztuki ludowej or- �ganizuje badania terenowe p o s ł u g u ­ j ą c s i ę p r a c o w n i k a m i w ł a s n y m i (7 osób), siłami n a u k o w y m i zatrudnio­ nymi w muzeach etnograficznych i sztuki ludowej oraz młodzieżą uniwersytecką odbywającą w tej formie oobwiązkową p r a k t y k ę (za k t ó r ą studenci o t r z y m u j ą w y ł ą c z n i e diety i z w r o t kosztów podróży). G r u p y terenowe są zazwyczaj nie­ wielkie (2—8 osób), dokumentacji fotograficznej dokonują poszczegól­ ni badacze, do w i ę k s z y c h grup do­ dawany bywa rysownik. M a t e r i a ł notatkowy i i l u s t r a c y j ­ ny zebrany przez badacza trakto­ w a n y jest j a k o jego osobista w ł a s ­ n o ś ć , k t ó r e j nie p r z e k a z u j e on do archiwum Instytutu. Swoje zobo­ w i ą z a n i a wobec Instytutu w y p e ł n i a pracownik składając gotową pracę, która z a w i e r a ć ma p e ł n e wyniki przeprowadzonych badań i jest przedmiotem licznych d y s k u s j i i po­ p r a w e k , z a n i m zostanie zaakcepto­ w a n a d o d r u k u . W ten s p o s ó b w a r c h i w u m I n s t y t u t u pozostaje p r a c a , ale w z a s a d z i e bez j a k i e j k o l w i e k do­ kumentacji, k t ó r ą zatrzymuje u sie­ bie autor. Tematyka badań sekcji sztuki ludowej koncentruje s i ę g ł ó w n i e na zagadnieniach architektury, stroju i c e r a m i k i l u d o w e j . W tej c h w i l i o k o ł o 40 p r a c , g ł ó w n i e z t y c h d z i e ­ dzin, oczekuje na m o ż l i w o ś ć d r u k u . Prace publikowane są w w y c h o d z ą ­ c y m od 1954 r. k w a r t a l n i k u I n s t y t u ­ tu pt. „ S t u d i i si c e r c e t a r i de istoria artei" („Studia 1 badania z historii sztuki"), w k t ó r y m p r o w a d z o n e s ą stałe działy, odpowiadające pięciu w y ż e j wymienionym sekcjom. B r a k specjalnego czasopisma p o ś w i ę c o n e ­ go sztuce l u d o w e j p o w o d u j e z n a c z ­ ne t r u d n o ś c i w p u b l i k a c j i p r a c z te­ go z a k r e s u . N i e r o z ł a d o w u j e ich r ó w n i e ż czasopismo „ A r t a Plastica" w y d a w a n e przez R u m u ń s k i Z w i ą ­ zek P l a s t y k ó w , gdzie od c z a s u do czasu z n a l e ź ć można artykuł po­ ś w i ę c o n y problemom sztuki ludo­ wej. Muzea — z a r ó w n o centralne, j a k prowincjonalne — nie posiada­ ją ż a d n y c h w ł a s n y c h wydawnictw o charakterze naukowym. Z książek p o ś w i ę c o n y c h sztuce l u d o w e j — w okresie powojennego d z i e s i ę c i o l e c i a w y s z ł a tylko jedna. Jest n i ą d r u k o ­ w a n e w r. 1955, p i ę k n i e i l u s t r o w a n e popularno-naukowe opracowanie s z t u k i l u d o w e j ( „ D i e V o l k s k u n s t in R u m a n i e n " ) w y d a n e przez R u m u ń ­ ski Instytut W s p ó ł p r a c y K u l t u r a l ­ nej z Z a g r a n i c ą w j ę z y k a c h r o s y j ­ skim, niemieckim, francuskim i a n ­ gielskim. naukowej w bibliotekach. P r a c o w ­ nik naukowy p i s z ą c y s w ą p r a c ę w godzinach urzędowych zachowuje w s z e l k i e p r a w a do h o n o r a r i u m a u ­ torskiego. G d y w c z a s i e d e b a t y b u ­ d ż e t o w e j ktoś zwrócił u w a g ę , że w ten s p o s ó b p r a c o w n i k z a ten sam czas o t r z y m u j e d w a w y n a g r o d z e n i a , w z i ę l i p r a c o w n i k ó w n a u k i w obro­ nę... skarbowcy i prawnicy, t ł u m a ­ c z ą c , ż e p r a c y n a u k o w e j nie m i e r z y się ilością przesiedzianych godzin, ż e p r a c a n a u k o w a z a w i e r a w sobie specjalny w k ł a d twórczy, k t ó r y r ó ż ­ n i j ą od k a ż d e j i n n e j p r a c y u r z ę d n i ­ czej, i z a ten w ł a ś n i e w k ł a d n a l e ż y się pracownikowi dodatkowa z a p ł a ­ ta. W o b e c t a k i e j s y t u a c j i p r a c o w n i k n a u k o w y w R u m u n i i pisze s w e p r a ­ ce w r a m a c h z a j ę ć s ł u ż b o w y c h , nie r e z y g n u j ą c , j a k s i ę to u nas z w y k l e z d a r z a , z w o l n y c h godzin wypo­ czynku. Podobnie przedstawia się w c h w i ­ li obecnej z a g a d n i e n i e p r a c y n a u k o ­ w e j n a polu b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h . T u również cała działalność naukowo-organizacyjna koncentruje się w sekcji etnograficznej Akademii N a u k , k t ó r a o r g a n i z u j e b a d a n i a te­ renowe o p i e r a j ą c s i ę na etnografach zatrudnionych w muzealnictwie — z a r ó w n o w stolicy, j a k ii n a p r o w i n ­ c j i — oraz n a m ł o d z i e ż y u n i w e r s y ­ teckiej o b o w i ą z a n e j do odbywania praktyk w zakresie b a d a ń etnogra­ f i c z n y c h . P r a c e te t r a k t o w a n e s ą w sposób kompleksowy. W s k ł a d wie­ loosobowych ekip w c h o d z ą specjali­ Ścisły podział kompetencji w z a ­ ś c i z r ó ż n y c h d z i e d z i n , m. in. a n t r o ­ k r e s i e dzialalnościi dydaktycznej pologowie, archeologowie, h i s t o r y c y , i b a d a w c z e j , p r o s t a i m a ł o s k o m p l i ­ l i n g w i ś c i . B a d a n i a prowadzone są kowana organizacja p o s z c z e g ó l n y c h w terenie m a ł y m i g r u p a m i , m a t e r i a ł n a u k o w y c h placówek pozwoliłyby z a ś po p r z e p i s a n i u n a czysto j e s t w R u m u n i i z a r ó w n o na p r e c y z y j n e gromadzony w a r c h i w u m s e k c j i et­ planowanie prac badawczych, j a k n o g r a f i c z n e j , s k ą d w y p o ż y c z a s i ę go i n a dostatecznie s p r ę ż y s t ą r e a l i z a ­ do w y k o r z y s t a n i a . cję tych p l a n ó w . Na przeszkodzie stoi j e d n a k w tej c h w i l i z n a c z n y W c h w i l i obecnej p r o b l e m a t y k a n i e d o b ó r k a d r , k t ó r y p o w o d u j e , ż e b a d a w c z a s e k c j i etnograficznej k o n ­ w r ó ż n y c h p l a c ó w k a c h n a u k o w y c h centruje s i ę na zagadnieniu zagro­ spotykamy c z ę s t o tych s a m y c h ludzi, dy jako jednostki gospodarczej co o c z y w i ś c i e — n a w e t p r z y n a j b a r ­ i kulturalnej, zagadnieniu p a s t e r - dziej o f i a r n y m w y s i ł k u z i c h s t r o ­ twa, zwłaszcza w y s o k o g ó r s k i e g o , ny — nie m o ż e p r z y c z y n i a ć s i ę do oraz z a g a d n i e n i a c h etnograficznych. p e ł n e g o wykorzystania możliwości P r a c e , j a k i e n a p ł y w a j ą w z w i ą z k u w i ą ż ą c y c h s i ę z tzw. „ e t a t e m n a u k o z przeprowadzanymi b a d a n i a m i , k o w y m " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e mają najczęściej c h a r a k t e r r e g i o ­ za l a t p a r ę , gdy z a c z n ą n a p ł y w a ć nalnych opracowań monograficz­ nowi pracownicy, zwłaszcza wy­ n y c h . N i e d a w n o , g d y ż dopiero od r. k s z t a ł c e n i w e d ł u g p r o g r a m u o b o w i ą ­ 1954, p o d j ę t a p r a c a n i e d a ł a j e s z c z e z u j ą c e g o w I n s t y t u c i e S z t u k P l a ­ d o t y c h c z a s w y n i k ó w w postaci d r u ­ s t y c z n y c h — r o z m a c h , z j a k i m d z i ś kowanych publikacji. r o z w i j a j ą s i ę w R u m u n i i badania w sztuki ludowej, znajdzie O g ó l n e w a r u n k i , jakie instytucje zakresie n a u k o w e w R u m u n i i s t w a r z a j ą d l a dostatecznie m o c n ą p o d s t a w ę , k t ó r a s w y c h p r a c o w n i k ó w , s ą dobre, a p r z y c z y n i s i ę do p r z e ł a m a n i a p e w ­ dziś m o ż e n a w e t bardzo dobre. L u d z i z a ­ nego i m p a s u , w y s t ę p u j ą c e g o trudnionych na p o s z c z e g ó l n y c h p l a ­ w R u m u n i i na odcinku publikacji. c ó w k a c h jest na ogół w i ę c e j niż A w ó w c z a s praca naukowa w inte­ u nas, co d a j e m o ż n o ś ć w i ę k s z e j r e s u j ą c y m nas z a k r e s i e potoczy s i ę specjalizacji, s ą oni lepiej n i ż u nas w p e ł n y m tempie n a p r z ó d , p r z y n o ­ w y n a g r a d z a n i i m a j ą tak p r z e w i ­ s z ą c w r e z u l t a c i e s y n t e t y c z n e o p r a ­ dziany czas pracy, ż e pozwala on cowanie jednej z n a j c i e k a w s z y c h na na prowadzenie osobistej p r a c y terenie E u r o p y k u l t u r l u d o w y c h . ( 1 123 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4787f277280bcd4ed95878c13d320b2a.pdf 8e3117c4917b5d176d22a9569ed97098 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1487 Title A name given to the resource Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.51-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa SZKOLNICTWO BIAŁORUSKIE N A KRESACH WSCHODNICH W ŚWIETLE P O L I T Y K I MNIEJSZOŚCIOWEJ I I RZECZYPOSPOLITEJ Jedną z ważniejszych dziedzin polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było w okresie I I Rzeczypospolitej szkolnictwo i sprawy związane z oświatą. Nawiązując do mojego artykułu zamieszczonego w 39 t. „Etnografii Polski" (Paprocka 1995) poniższe opracowanie pragnę poświęcić sprawom białoruskiego szkolnictwa narodowego, które nie były dotąd szerzej omawiane w literaturze etnologicznej. Na głębszą analizę spraw związanych ze szkolnictwem i oświatą pozwalają materiały archiwalne uzyskane z państwowych archiwów litewskich i białoru­ skich w Wilnie, Grodnie oraz Mińsku, materiały źródłowe zawarte w sprawo­ zdaniach z życia mniejszości białoruskiej ukazujące się przez cały okres mię­ dzywojenny w roczniku „Sprawy Narodowościowe", jak również w sprawo­ zdaniach z obrad Sejmu. Szereg danych dostarczyły liczne polskie wydawnic­ twa ciągłe i czasopisma poświęcone Kresom Wschodnim m.in. „Rocznik Ziem Wschodnich", „Przymierze", „Droga", „Natio" oraz białoruskie takie jak „Biełaruska Krynica", „Sielańska Niwa", „Biełaruski Zwon". Nie zachowały się niestety materiały dotyczące szkolnictwa w okresie międzywojennym zgro­ madzone w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie. Uległy one zniszczeniu podczas działań wojennych. Losy szkolnictwa białoruskiego w okresie I I Rzeczypospolitej, zarówno podstawowego jak i średniego, oraz szkół wyższych związane były ściśle z polityką narodowościową kolejnych rządów i stanowiły odbicie kierunków programowych głównych partii politycznych. Ścisłe związki łączyły szkol­ nictwo białoruskie z organizacjami oświatowymi w tym przede wszystkim z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej, Towarzystwem Oświaty Białoruskiej oraz prowadzącymi pewne prace na rzecz szkoły narodowej - Białoruskim Związkiem Gospodarczym. Ponieważ w poprzednim moim artykule omówio­ ne zostały zagadnienia związane z początkami szkolnictwa białoruskiego obec­ nie skoncentruję się wyłącznie na okresie międzywojennym przedstawiając kolejno sytuację białoruskiego szkolnictwa podstawowego, średniego i wyż­ szego oraz związanych z nim placówek oświatowych. �52 WANDA PAPROCKA Ludność białoruska mieszkająca na terenach Kresów Wschodnich, które weszły w skład I I Rzeczypospolitej na mocy traktatu ryskiego, obliczana wg. różnych szacunków na 1 365 tys. do 1 780 tys. osób (por. Paprocka 1995, s. 15) posiadała w pierwszym okresie po uzyskaniu przez Polskę niepodległości około 350 szkół publicznych i prywatnych. Ten szczególny rozwój szkolnictwa białoruskiego miał miejsce w okresie I wojny światowej. Liberalna polityka władz niemieckich pozwoliła na rozwój szkolnictwa na szeroką skalę. Jednak­ że już w 1919 г., w okresie ustępowania Niemców, polskie władze wojskowe przystąpiły do zamknięcia znacznej liczby tych szkół uznając je za białoruskie jedynie z nazwy. Powołane przez Niemców z przyczyn politycznych w rzeczy­ wistości, jak stwierdzały polskie władze oświatowe, były szkołami rosyjskimi z powodu braku podręczników w języku białoruskim oraz braku przygotowa­ nych do tej pracy nauczycieli. Polityka polska w zakresie szkolnictwa białoruskiego w czasie rządów Sztabu Generalnego, a następnie Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich (utworzonego przez Józefa Piłsudskiego w 1919 r.) zmieniała się kilkakrotnie oscylując pomiędzy próbami jego zlikwidowania, a usilnym jego popieraniem, co związane było z różnymi orientacjami politycznymi kolejnych kierowników tego Zarządu. Bezpośrednio po wojnie bolszewickiej (1920 r.) na terenie utworzonej w październiku 1920r. przez gen. L.Żeligowskiego tzw. Litwy Środkowej liczba szkół białoruskich znacznie wzrosła. Liberalizm departa­ mentu oświaty Tymczasowej Komisji Rządzącej spowodował, że założono 186 szkół oraz seminarium nauczycielskie w Borunach w pow. oszmiańskim. Można przypuszczać, że związane to było z próbami realizacji idei federalistycznych obozu piłsudczykowskiego. Jednak w bardzo krótkim czasie libe­ ralizm i działania popierające szkołę białoruską zastąpiła polityka unifika­ cyjna w stosunku do szkolnictwa mniejszościowego. Nastąpiło to w wyniku zwycięstwa koncepcji inkorporacyjnej umacniającej tendencje asymilacyjne wobec ludności białoruskiej. Dane archiwalne dotyczące liczby szkół w tym okresie świadczą o za­ chodzących zmianach. W piśmie Departamentu Oświaty Tymczasowej K o ­ misji Rządzącej Środkowej Litwy do Departamentu Skarbu znajdującym się w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym w Wilnie - Lietuvos Centrinis Valstybinis Archyvas (następnie cyt. w skrócie LCVA) dotyczącym preliminarza budżetowego na listopad 1920 r. wymieniono 56 białoruskich szkół ludowych, 389 polskich szkół powszechnych i 25 żydowskich szkół ludowych (LCVA, F. 172, Ap. 1, B. 235, L. 64). W aktach Kuratorium Okrę­ gu Szkolnego Wileńskiego podany jest wykaz białoruskich szkół publicznych z dnia 1 maja 1921 r. W dokumencie tym wymieniono ogółem dla wszystkich powiatów 52 szkoły, w tym w Wilnie 7, a w pow. wileńskim 2, oszmiańskim 23, święciańskim 20 (LCVA, f. 172, Ap. 1, B. 445. L . 1). Według danych inspekcji służbowej przeprowadzonej w 1923 r. na polece­ nie premiera Władysława Sikorskiego na Kresach Wschodnich istniało w woj. wileńskim 36 szkół białoruskich, 1 szkoła w woj. nowogródzkim (Srokowski �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 53 1924, s. 15). W sprawozdaniu sejmowym dotyczącym preliminarza budżetowe­ go Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na rok 1924 czytamy, że na terenie byłej tzw. Litwy Środkowej jest 29 szkół białoruskich i 38 nauczycieli białoruskich („Natio", nr 3-4: 1927, s. 52). W następnych latach coraz silniej na sprawy szkolnictwa zaczynają od­ działywać zmiany dokonujące się w polityce mniejszościowej państwa. Zwią­ zane są one przede wszystkim z realizacją ogłoszonej przez obóz Narodowej Demokracji koncepcji inkorporacyjnej w stosunku do Kresów Wschodnich. W odniesieniu do mniejszości narodowych idea ta głosiła supremację narodu polskiego jako wyłącznego dystrybutora zasobów gospodarczych kraju i jedy­ nego dziedzica kulturowych wartości narodowych. W dziedzinie oświaty naro­ dowy charakter państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadze­ nie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykładowym. Mniejszości naro­ dowe miały prawo do zakładania szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami (Paprocka 1995, s. 5-32). W zakresie szkolnictwa białoruskiego pierwszymi ofiq'alnie obowiązującymi instrukcjami w sprawie zakładania prywatnych szkół elementarnych były „Tym­ czasowe przepisy o szkołach elementarnych" (Dz. Urz. Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nr 1 z 1917 г., art. 78-93) oraz rozporządze­ nie Tymczasowego Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich (Dz. Urz. M i n i ­ sterstwa WRiOP, nr 12-13, 1919 г., p. 1, art. 10, 11, 25-30 i 38-39). Według tych rozporządzeń, w podaniu o koncesję winno być zawartych szereg zobowiązań m.in. rejentalnie uwierzytelnione zobowiązanie o odpowie­ dzialności materialnej za utrzymanie szkoły, oświadczenie o odpowiedzialności moralnej za jej kierunek oraz orzeczenie lekarza powiatowego potwierdzone przez starostę, że lokal szkolny nadaje się ze względów sanitarnych na ten cel. Podanie miało zawierać także program nauczania, wykaz podręczników, licz­ bę klas, budżet szkoły, charakterystykę osoby kierownika z dokładnym poda­ niem kwalifikacji, danych personalnych i dowodów przynależności państwo­ wej oraz życiorysy nauczycieli i opinie o ich nieskazitelności obywatelskiej wydane przez starostwo. Ponadto do podania należało dołączyć zobowiązanie, że nauka języka polskiego, historii i geografii Polski odbywać się będzie w języku polskim wg programu nauczania ministerialnego (Narodowe Archi­ wum Republiki Białorusi w Mińsku - Nacyjanalny Archiu Respubliki Biełaruś następnie cyt. w skrócie NARB, f. 883, op. 1, d. 16,1. 4). Zachowana w materiałach archiwalnych instrukcja Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego z 1 stycznia 1923 r. skierowana do Białoruskiej Cen­ tralnej Rady Szkolnej podająca warunki, jakie miały spełniać osoby prywatne, bądź stowarzyszenia zakładające szkołę, wiązała się ściśle z powyżej przed­ stawionymi przepisami z 1919 r. (NARB, f. 883, op. 1, d. 27, 1. 305). Utrzymanie szkoły, a przede wszystkim nauczycieli spadało na barki rodzi­ ców, którzy zobowiązani byli do uiszczania określonych opłat, m.in. tzw. „zsypki", na którą - jak podaje jeden z zachowanych dokumentów z 1923 r. �54 WANDA PAPROCKA z powiatu święciańskiego - składało się 12,5 pudów żyta, 4 pudy jarzyn, 30 pudów kartofli, 1 pud tłuszczu (NARB, f. 883, op. 1, d. 24, 1. 3). Zastrzeżenia w stosunku do szkolnictwa białoruskiego wysuwane były nie tylko przez przedstawicieli Narodowej Demokracji. Możliwość rusyfikacji i oddziaływania idei komunistycznych poprzez szkoły białoruskie widzieli uczeni, władze i działacze oświatowi . Słaby rozwój szkolnictwa w języku białoruskim oraz brak tradycji i metod nauczania urealniały to niebezpieczeń­ stwo. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że polskie władze oświatowe nie czyniły w tym okresie większych wysiłków na rzecz przygotowania kadry nauczycieli dla szkół białoruskich, czego domagały się organizacje narodowe. Jednym z dowodów braku poparcia dla rozwoju tego szkolnictwa, wynikają­ cego m.in. z obawy o przenikanie do niego nauczycieli rosyjskich, może być list Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego skierowany do prezesa Komitetu Białoruskiego w sprawie kursów dla nauczycieli narodo­ wości niepolskiej. Czytamy w nim m.in.: „Kurs dla nauczycieli narodowości niepolskiej rozpoczynający się 14 stycznia 1922 r. w Krakowie zorganizowany jest dla tych, którzy pragną zdobyć znajomość języka polskiego, historii i geografii Polski, która jest niezbędna do pracy w szkolnictwie na obszarze całej Rzeczypospolitej Polskiej a więc także na terenie województwa nowo­ gródzkiego [...]. Ministerstwo nie może żądać od kandydatów na kursy zobo­ wiązania do objęcia z powrotem posady w szkolnictwie białoruskim, ponieważ poważna część kandydatów nie pracuje obecnie w ogóle w szkolnictwie, rekru­ tuje się zaś spośród byłych nauczycieli szkół rosyjskich którzy z powodu niedostatecznej znajomości języka białoruskiego nie mogliby nawet pracować w szkolnictwie białoruskim" (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 7). Jak wynika z dalszej części dokumentu, 250 słuchaczom kursu odmówiono po jego zakoń­ czeniu pracy na Kresach Wschodnich oferując im posady na innych terenach, m.in. w kieleckiem. O braku przygotowanej do nauczania w szkole białoru­ skiej kadry nauczycielskiej świadczą liczby. W roku 1921/22, na ogólną iczbę 50091 nauczycieli w państwie było tylko 297 nauczycieli Białorusinów a i ci nie zostali zatwierdzeni przez władze oświatowe („Natio", nr Ъ-Л: 1927, s. 54). W tym klimacie ideologicznym i atmosferze nieufności zrodziła się ustawa wydana 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich, która na długie lata nadała określony kierunek polityce oświatowej państwa w stosunku do mniejszości narodowych. W myśl tej ustawy całe szkolnictwo, zorganizowane według jednego typu, oddano pod zarząd władz centralnych w Warszawie, likwidując tym samym istniejącą dotychczas autonomię kulturalną i oświatową tych ziem. Artykuł 2 tej ustawy wprowadzał szkołę mieszaną, czyli utrakwi1 1 Zastrzeżenia w stosunku do szkól białoruskich nie stały w sprzeczności z uznawaniem potrzeby ich istnienia n a równi ze szkołami polskimi. Wybitny historyk Marceli Handelsman pisał: „Język białoruski w szkole ludowej musi mieć całkowite równouprawnienie z polskim. S z k o ł a ludowa polska czy białoruska zakładana będzie w e d ł u g decyzji gminy, która musi d a ć dom szkolny, grunt dla nauczyciela i część jego p o b o r ó w " (Handelsman, 1921, s. 45). �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 55 styczną, z dwoma językami wykładowymi, polskim i danej narodowości, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszościowego. Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek prze­ prowadzania plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców. Szczegółowe przepisy usta­ nawiały że o nauczaniu w języku białoruskim w szkole decydowało co naj­ mniej 40 deklaracji rodziców. Jeżeli jednak w tym samym rejonie szkolnym rodzice 20 dzieci domagali się polskiego języka wykładowego - nauka udzie­ lana była w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewidy­ wał połowę ogólnej liczby zajęć w każdym z nich. Przepisy tej ustawy wymagały, aby podpisy na deklaracjach składanych przez ludność białoruską były zalegalizowane przez notariusza, urząd gminny lub starostów. Ten warunek stwarzał szczególne utrudnienie w korzystaniu z wydanej ustawy ludności białoruskiej, w większości niepiśmiennej, słabo zorientowanej w przepisach administracyjnych, zdanej na pomoc osób trze­ cich. Jednym z przykładów tego stanu rzeczy są zachowane w materiałach archiwalnych deklaracje mające często formę prośby o otwarcie nowej lub przekształcenie istniejącej szkoły polskiej w szkołę z językiem wykładowym białoruskim oraz zatrudnienie odpowiedniego nauczyciela. Takim dokumen­ tem jest m.in. list mieszkańców wsi pow. stołpeckiego (rye. 1), który napisany został w imieniu niepiśmiennych rodziców przez byłego nauczyciela istniejącej dawniej szkoły rosyjskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 42, 1.49 b). Organizacje białoruskie, w tym przede wszystkim Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, prowadziły zakrojone na szeroką skalę akcje informujące o spo­ sobach powoływania do życia szkół białoruskich zgodnie z przyjętą w 1924 r. ustawą. W czasopismach w języku białoruskim drukowano dokładne instruk­ cje i wzory deklaracji wraz z apelami do ludności wzywającymi do walki o szkołę narodową. Ludność białoruska masowo zaczęła składać deklaracje z żądaniem szkół z językiem wykładowym białoruskim (ryc. 2). Sama tylko Białoruska Rada Szkolna w Wilnie zarejestrowała po wprowadzeniu ustawy 101 uchwał zgromadzeń wiejskich dotyczących około 5 500 dzieci. Jak stwier­ dzał z trybuny sejmowej przedstawiciel Polskiej Partii Socjalistycznej poseł Czapiński ludność białoruska w plebiscycie szkolnym wniosła deklaracje o otwarcie przynajmniej 400 szkół białoruskich („Natio", nr 3-4:1927, s. 54). Ostre przepisy obowiązujące przy zakładaniu szkół powszechnych szły w parze z surowymi restrykcjami wobec osób, które prowadziły szkoły bez zezwolenia i wymaganych uprawnień. Świadczą o tym zachowane pisma po­ wiatowych inspektorów szkolnych z początku lat dwudziestych. W jednym z nich, zawierającym odmowę założenia szkoły w Malkowiczach, gm. Mikoła­ jewska czytamy: „W odpowiedzi na podanie Pana Inspektorat Szkolny nie zezwala na prywatne nauczanie dzieci w języku mniejszości narodowych. W powyższej sprawie należy zwrócić się do Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego, w którego kompetencji leży udzielanie zezwoleń na otwieranie szkół mniejszości narodowych. Nadmienia się przy tym że w razie pokątnego �56 1 ^ WANDA PAPROCKA У/ и с о: е М -^-/- '^-> ^ ^ - /vaác-c/i^. ¿&c&c¿^ cJwj / /сХо^Х^у ¿c^fJ^C^C^:-^. ti>¿c*q *Z¿&¿ ¿*^~~ / Z J /¿¿¿/*^~ .ЛаЛаДии "J-síar//'а/л-г^/ссХ- 'i S' •?гтг-??а^ч- ¡¡Sis.^Oc^LJ) ó ł í A , . . /л -/ t- /о i // ¡I /X 'l 9 /**-oýri<sSa.y fotvíJn.ify J.f,¿*-ur*Ui . л Ka. $_ '3 R y s . 1. List m i e s z k a ń c ó w wsi Stary Swierzeń, pow. stołpeckiego w sprawie przekształcenia szkoły polskiej w szkołę z w y k ł a d o w y m językiem białoruskim �57 S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H Д э к л я p а ц ыя. й|Яя I прозьв1шча) _ — tee у скае Рэнипаспалгтае, беларускае начыянал^насьцг, жыхарШ^Е^Н.-.. С- гмгны j(№'f*^1*^...naaemy ( и / э о у г*1нЫ) . - ...^/^^f9^4^.^. "7 f H i u í y W~ (наэоу нестар як 6ли,ши — маце — прауны па»ету) апякун дзтящ— дзяцей —у школьным веку. (1мя дэ1цниИ (1мя м дзЬяш) 0" 03iunuí) на падставе артикулу з уставу з ýr лтня 1924 г., зьмяшчаючага новы аб аргатзаиыг шкальнштва у шнщчочую —маюную некаторыя паста- (Dz. U, R. P. № yp, poz. j66), жадаю увядзеньня адкрыцца публгчную народную школу у^ле^.^9^.у в м И , места) (наэоу беларускае выкладовае мовы. Дня^ (уласнаручны п5дп1с) „ ' у М. УВАГА: У тэксьие Sekretarz рукарня Я. Лав!на В1пьия Нямецкая 22 R y s . 2. Deklaracja w sprawie otwarcia szkoły białoruskiej we wsi Niekraszew, gmina Skidel, pow. grodzieńskiego; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83, 1. 14 nauczania zostanie Pan pociągnięty do surowej odpowiedzialności [...]" (NARB, f. 883, op. 1, d. 16, 1. 31). W innym piśmie, skierowanym do mieszkańców wsi Dubienie gmina Wołożyn, Inspektorat Szkolny ostrzega: „Samowolnie otwarta szkoła białoruska prywatna bez zezwolenia Kuratorium Okręgu Szkolnego podlega policyjnemu zamknięciu w myśl wydanych poleceń przez władze administracyjne" (NARB, f. 833, op. 1, d. 16, 1. 31). W materiałach archiwalnych dotyczących szkolnictwa białoruskiego z roku szkolnego 1924/1925 zawarte są wiadomości o stosowaniu kar sądowych i administracyjnych wobec nauczycieli otwierających szkoły bez zezwoleń. Wymieniona jest m.in. nauczycielka Maria Białousówna skazana na grzywnę i 6 miesięcy więzienia. Podane są również nazwiska innych ukaranych nauczy­ cieli, którzy na postawie uchwał gromad wiejskich we wsiach o przewadze ludności białoruskiej lub całkowicie białoruskich w roku szkolnym 1924/1925 otworzyli około 100 szkół, które nie zostały zalegalizowane (NARB, f. 833, op. 1, d. 77,1. 158). W tym samym dokumencie dotyczącym stanu szkolnictwa białoruskiego w zachodniej Białorusi podano że rządowych szkół powszech­ nych było tylko 3 (w Wilnie, Grodnie i we wsi Wielka Lipa pow. nieświeskiego). Pozostałe szkoły zostały przekształcone przez władze oświatowe w szkoły utrakwistyczne polsko-białoruskie. Dane dotyczące liczebności szkół białoruskich, zachowane w różnych ma­ teriałach źródłowych, nie są ścisłe i jednakowe. Władze oświatowe i strona �58 WANDA PAPROCKA białoruska często podają różną ich liczbę. Wynika to przede wszystkim z nieu­ stabilizowanej sytuacji szkół białoruskich, szczególnie powszechnych, likwido­ wania działających niezgodnie z przepisami i prób powoływania nowych oraz różnych kryteriów stosowanych w obliczeniach statystycznych . Wymieniony już poprzednio raport dotyczący inspekcji Kresów Wschodnich, dokonany na zlecenie premiera rządu przez K . Srokowskiego w 1923 г., a więc przed wejś­ ciem w życie ustawy o szkolnictwie utrakwistycznym, wymienia 37 szkół białoruskich. Należy sądzić że dane te dotyczą szkół publicznych bez uwzględ­ nienia prywatnych (Srokowski 1924, s. 11-17). Materiały dotyczące szkolnictwa na Ziemiach Wschodnich z 1927 г., w trzy lata po wejściu w życie ustawy, podają następujące dane: szkół publicz­ nych z wykładowym językiem białoruskim - 24, publicznych szkół dwu­ języcznych (utrakwistycznych) - 51. W tym w okręgu szkolnym warszawskim (Grodno), szkół białoruskich - 1, w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowo­ gródzkie) szkół białoruskich - 22, dwujęzycznych - 42. Oprócz tego wymie­ niono w okręgu szkolnym wileńskim 9 szkół prywatnych, co wydaje się w świetle innych materiałów liczbą zbyt małą („Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s.408). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z powo­ dów narastających konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. Sprzeciwiały się działaniom polskich władz oświatowych przede wszystkim białoruskie organizacje, m.in. Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Znamienne były wystą­ pienia przedstawicieli Towarzystwa, którzy przeciwstawiali się czynionym przez władze utrudnieniom w otrzymywaniu pozwoleń na prowadzenie szkół bądź brakom odpowiedzi na przesłane prośby o koncesje. Na podstawie jednego z dokumentów można stwierdzić, że w 1925 r. odmówiło potwierdzenia podpisów na obowiązujących deklaracjach szkolnych rodziców wielu wójtów i burmistrzów, m.in. w gminach należących do powia­ tów: Słonimskiego, postawskiego, nieświeżskiego, nowogródzkiego, pińskiego, mołodeczniańskiego. Te nadużycia zostały zarejestrowane w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury oraz Towarzystwie Szkoły Białoruskiej w Wilnie. Również w wymienionym roku złożono 32 podania na udzielenie koncesji do Inspektoratów Szkolnych. Instytucje te niesłusznie żądały jednak, jak podano w dokumencie, szeregu dodatkowych oświadczeń i deklaracji N A R B , f. 883, op. 1, d. 75, 1. 12). Należy jednak stwierdzić w świetle dotych2 2 R ó ż n i c e d o t y c z ą c e liczby szkół białoruskich występujące w przedstawionych p o w y ż e j mate­ riałach wynikają z a r ó w n o z faktu, że dane służące za p o d s t a w ę obliczeń o b e j m o w a ł y b ą d ź wszystkie szkoły prywatne i publiczne, b ą d ź tylko szkoły publiczne, j a k również z powszechnego zjawiska lokowania p o s z c z e g ó l n y c h klas jednej szkoły w kilku izbach wynajmowanych u gospo­ darzy. D l a przykładu m o ż n a przytoczyć dane z pisma Wydziału Szkolnictwa Białoruskiego Departamentu Oświaty do N a d l e ś n i c t w a pow. oszmiańskiego z 1921 r. dotyczące zaopatrzenia w opał szkół białoruskich. Wymieniona liczba 148 szkół w jednym powiecie narzuca przypusz­ czenie, że liczone są p o s z c z e g ó l n e klasy wymagające zaopatrzenia w o p a ł usytuowane w r ó ż n y c h budynkach wiejskich. �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 59 czas prezentowanych materiałów, że wymienione żądania dotyczące m.in. świadectw moralności nauczycieli, orzeczeń lekarzy powiatowych o lokalu szkolnym, poświadczeń kwalifikacji nauczycieli były zgodne z rozporządzenia­ mi wydanymi przez państwowe władze oświatowe, jakkolwiek niektóre z nich można uznać za zbędne utrudnienia (np. przedstawianie wyłącznie orygina­ łów, a nie odpisów dokumentów personalnych). Bardziej uzasadnione są na­ tomiast zarzuty o nieprzyznawanie absolwentom białoruskich kursów pedago­ gicznych praw do otrzymania kwalifikacji nauczycielskich. Tak uczyniło kura­ torium wileńskie przyznając koncesję na otwarcie prywatnego kursu dokształ­ cającego w Wilnie, nie udzielając jednocześnie praw jego słuchaczom do nauczania. Formalnym protestem w sprawach oświatowych było pismo wystosowane do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 4 X I I 1926 r. przez wiceprezesa Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i senatora A . Własowa. Czytamy w nim m.in.: „W chwili obecnej prawie nie istnieje powszechne szkolnictwo białoruskie nie zważając na wydaną w 1924 r. tak zwaną ustawę językową a to ze względów następujących: 1) władze administracyjne czy­ nią wszelkie przeszkody dla ludności, która żąda w myśl ustawy z dnia 31.VII. 1924 r. szkoły białoruskiej, odmawiając poświadczenia podpisu rodzi­ ców na deklaracjach szkolnych; 2) kuratoria szkolne nie mają kwalifikowa­ nych nauczycieli dla szkół białoruskich; 3) na prywatne, białoruskie szkoły kuratoria szkolne lub wcale nie wydają koncesji, lub też nie zatwierdzają nauczycieli Białorusinów z braku kwalifikacji polskich; 4) nauczyciele Biało­ rusini, którzy ukończyli rządowe kursy białoruskie w Krakowie i Wilnie pracują wbrew swojej woli w Kongresówce w szkołach polskich; 5) do znisz­ czonego doszczętnie przez władze szkolne szkolnictwa białoruskiego stosuje się surowsze przepisy niż do uprzewilejowanego szkolnictwa polskiego". Dla poprawy dotychczasowej sytuacji domagano się w powyższej skardze: 1) zezwolenia na wykładanie w szkołach białoruskich prywatnych i rządowych tym nauczycielom, którzy mieli uprawnienia do nauczania w byłych rosyjskich szkołach ludowych oraz którzy ukończyli białoruskie kursy prywatne; 2) przy­ znania prawa wykładania w szkołach powszechnych Białorusinom, którzy ukończyli 8 względnie 6 klas gimnazjum białoruskiego lub polskiego z tym zastrzeżeniem, że w przeciągu lat trzech ukończą oni metodyczno-pedagogiczny kurs nauczycielski; 3) przetranslokowania wszystkich nauczycieli Biało­ rusinów zatrudnionych obecnie w innych dzielnicach kraju na posady rządowe w szkołach białoruskich. Postulowano też natychmiastowe powołanie do­ kształcających kursów białoruskich dla wyżej wymienionych nauczycieli, uru­ chomienie dwóch białoruskich seminariów nauczycielskich oraz Białoruskiego Instytutu Pedagogicznego (NARB, f. 883, op. 1, d. 75,1. 90) (ryc. 3). Do tego typu dokumentów należała również petycja Nowogródzkiego Okręgu Zarządu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej złożona na ręce Ministra WRiOP 4 lipca 1927 г., w której domagano się przekształcenia z początkiem roku szkolnego 1927/1928 istniejących na terenie nowogródczyzny powszechnych szkół �60 WANDA PAPROCKA Пану J ^ 4<¡''' /(> jg r Шкопьнаму 1 1 If Шепэктару^--^" Паунамощйка жыхароу BSCKÍ,_ места ¡Z¿^á!j¿?. ^ ¿a. м1ны Jh^LLéňéáa^-Лй> _ a. fi^it am ^^.^Áu^MMA.(Lú.....^^. ' (1ця i про^ьЫшча) _ Í L Ш&МЕ&иШ^ 3 А Я В А. У зьвязку з распараджэньнем MiaicTpa Рэшпйыш Cupay i Пубшчяае Асьветы ад 7.1. 1925 г. у справе шсшшнага уставу ад 31. VII. 1924 г., я, шжай падп!саны паунаиоцня'к жыхароу ввсю, ^S^3LSSÍ!saxéüu^xíga. том. гэтыв перасылаю падп!саныя i урадова завераныя дяклярацьп K ý лису •••/^ Уштукна ..J^¿— дзяцей у справе беларускае выкладовае ыовы у школе ýвесцы, меоьце.„ сХ&&&с&%&-ж£~~ Адыачасна падаю да ведама. што Jce дэкляранти даручьш мне !нфармавапь 1нспэктарат аб патрэбных яму дадаткових даных у справе дэклярацыяу еу /? •'-¡".i-JZICflSií. 1Й ' Подшс Подшс Адрэс: пошта ¿ZtedSsRfi веска, места. f ¿L R y s . 3. Prosba m i e s z k a ń c ó w wsi Rudowiany, gmina gołyńska, pow. grodzieński, w sprawie wprowadzenia w szkole białoruskiego języka w y k ł a d o w e g o ; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83,1. 74 państwowych z językiem wykładowym polskim w szkoły z językiem białoruskim w ilości zgodnej ze złożonym przez ludność miejscową deklaracjami. Szczególnie ważny w powyższej petycji był postulat otwarcia w Nowogródku na czas ferii letnich krótkoterminowych kursów dla nauczycieli Białorusinów z kwalifikacjami, jakie posiadali nauczyciele rosyjscy oraz stałych dwuletnich kursów przy nowo­ gródzkim gimnazjum białoruskim dla młodzieży pragnącej się poświęcić zawo­ dowi nauczycielskiemu w szkolnictwie białoruskim (NARB, f. 883, op. 1, d. 44, 1. 40). Rezolucje protestacyjne o podobnej treści składane były także w latach późniejszych, co świadczy, że sytuacja w zakresie oświaty białoruskiej nie uległa zmianie. Szczególnie znamienny dla oceny sytuacji był memoriał złożony Prezyden­ towi RP Ignacemu Mościckiemu przez delegację białoruską podczas jego wizyty w Wilnie 18 czerwca 1930 r. W memoriale tym domagano się spełnienia następujących postulatów w sprawie białoruskiego szkolnictwa: 1) otwarcia z początkiem 1930/1931 roku szkolnego pełnych 7-letnich szkół począt­ kowych, przynajmniej po jednej na każdy powiat i jedno-dwuklasowych tam, gdzie od kilku lat już domaga się tego naród białoruski; 2) wydania kon­ cesji na prywatne białoruskie nauczycielskie seminarium w Wilnie; 3) otwar­ cia jednorocznych białoruskich kursów nauczycielskich w Wilnie; 4) wyda­ nia stałej koncesji istniejącym prywatnym gimnazjom białoruskim w Wilnie, �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 61 Nowogródku i Kłecku; 5) przyznania wspomnianym gimnazjom rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich i specjalnych subwencji; 6) przy­ znania wszystkim gimnazjom białoruskim całkowitych praw szkół rządowych; 7) wyznaczenia z Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej odpowiednich zapo­ móg na utrzymanie internatów przy pomienionych gimnazjach; 8) przyznania kwalifikacji tym nauczycielom gimnazjów białoruskich, którzy pracują w nich 6 lat; 9) przyznania zapomogi Białoruskiemu Towarzystwu Wydawniczemu na drukowanie białoruskich podręczników szkolnych i długoterminowego kre­ dytu na wydawnictwa dla młodzieży białoruskiej; 10) utworzenia Katedry „Białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim; 11) wyznaczenia zapomo­ gi białoruskim kulturalno-oświatowym organizacjom na oświatę pozaszkolną. W stosunku do szkół początkowych omawianych w tej pracy postulaty te nie zostały spełnione w najmniejszym nawet zakresie, o czym świadczy protest opublikowany 6 lat później na łamach „Biełaruskiej Krynicy" 15 września 1936 г., w którym czytamy m.in.: „Początkowe nauczanie dzieci białoruskich w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których białoruski język w z i ę t y j e s t p o d u w a g ę (podkr. W.P.) odbywa się po polsku. Rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nau­ czania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę" („Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Zachowany w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grod­ nie - (Dziarżauny Archiu Grodzienskoj Wobłasti następnie cyt. w skrócie D A G W ) dokument zawierający m.in. dane dotyczące szkolnictwa białoru­ skiego na terenie woj.nowogródzkiego w roku szkolnym 1937/1938 może stanowić ilustrację tego stanu rzeczy. Z materiałów tych wynika, że nie było na terenie województwa szkół utrakwistycznych oraz szkół z językiem wy­ kładowym białoruskim. Istniało natomiast 35 szkół, w których język białoru­ ski wykładany był jako przedmiot. Szkoły te znajdowały się w powiatach: nowogródzkim, Słonimskim, stołpeckim i baranowickim. Likwidacja tzw. szkolnictwa białoruskiego (w dokumencie tym z nie wyjaśnionych powodów używane jest określenie tak z w a n e s z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e ; podkr.W.P.) datuje się w województwie, jak stwierdzono w zachowanych materiałach, od roku 1936. Zlikwidowano do 1938 r. - 12 szkół utrakwistycz­ nych, 17 z językiem nauczania białoruskim i 23 z językiem białoruskim jako przedmiotem (DAGW, bibl. N . 784, str. 60-61). Interesująco przedstawia się zestawienie danych statystycznych według stanu z dnia 1II1938 r. również dotyczące woj. nowogródzkiego. W pow. nowogródz­ kim w 17 wsiach było 17 powszechnych publicznych szkół, w których język białoruski wykładany był jako przedmiot, w tym jednoklasowych 6, dwuklasowych 4, trzyklasowych 4, czteroklasowych 1, pięcioklasowych 3. Naukę pobierało w nich 2760 dzieci o narodowości określonej w zestawieniu staty­ stycznym jako tzw. białoruska lub „tutejsza". Dla porównania można podać, że dzieci polskich w tych szkołach było 123, żydowskich 17. W pow. Słonim­ skim w 7 wsiach było 7 szkół publicznych powszechnych, 4 czteroklasowe �62 WANDA PAPROCKA 1 3 sześcioklasowe, w których uczyło się 1146 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej", 43 uczniów polskich i 3 żydowskich. W pow. stołpeckim w 8 wsiach istniało 8 publicznych szkół powszechnych, 4 czteroklasowe, 2 sześcioklasowe i 2 czteroklasowe. Naukę w nich pobierało 1986 Białorusinów lub „tutejszych", 80 uczniów polskich i 97 żydowskich. W pow. baranowickim w 3 wsiach funkcjonowały 3 szkoły; 2 czteroklasowe i 1 sześcioklasowa. Uczyło się w nich 390 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej" i 33 dzieci polskich (DAGW, bibl. N . 784, str. 4). Akcje oświatowe łączyły we wspólnym działaniu, mimo różnic w poglądach politycznych, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury. W wyniku tej koordynacji utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, którego zadaniem było rozsyłanie instrukcji, formularzy, podań itp. w sprawie otwierania szkół białoruskich. Sekretariat Szkolny, według informacji prasy białoruskiej, miał rozesłać ponad 50 tys. deklaracji. Do walki 0 szkołę włączyła się również prasa. Między innymi w czasopiśmie „Biełaruskij Front", nr 3 z dnia 5 X I I 1997, w apelu zatytułowanym „W sprawie białoruskie­ go plebiscytu szkolnego" wzywano społeczeństwo do przeprowadzenia plebiscytu pod hasłem „O białoruski język nauczania". Akcje te były oceniane negatywnie przez władze państwowe uznające je za niezgodne z rzeczywistymi potrzebami 1 nastrojami społeczności białoruskiej, organizowane w dużej mierze przez grupy komunistyczne. Konsekwencją tego stanowiska była negatywna ocena działal­ ności Sekretariatu Szkolnego i jego organizatorów - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Było to prawdo­ podobnie przyczyną rewizji dokonywanych w centralach tych organizacji, a następnie zawieszenia ich działalności w grudniu 1936 r. Walka o szkołę białoruską nie ustała jednak po rozwiązaniu w styczniu 1937 r. obu organizacji. W sierpniu tego roku bowiem Białoruski Komitet Narodowy w Wilnie podjął uchwałę ponownego wystąpienia z memoriałem w sprawach oświaty do Premiera RP i Ministra W R i OP. W końcu tego roku, na Walnym Zgromadzeniu tej organizacji, podjęto uchwałę, w której domaga­ no się (tak jak w poprzednich memoriałach) uczenia dzieci w mowie ojczystej przeciwstawiając się powszechnemu nauczaniu po polsku w szkołach pań­ stwowych. W dziedzinie oświaty pozaszkolnej postulowano organizowanie pomocy fachowej „dla samooświaty szerokich mas ludowych" („Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 44W42). W sytuacji, w jakiej znalazło się szkolnictwo białoruskie w końcu lat trzydziestych zrozumiałe stają się apele białoruskich działaczy oświatowych nawołujące do organizowania domowego nauczania języka ojczystego, które rozpowszechniane były na łamach prasy białoruskiej. W równie trudnej sytuacji co szkoły powszechne były gimnazja białoru­ skie. Powyżej wspomniany raport Srokowskiego z 1932 г., jak i inne materiały źródłowe wymieniają, 2 gimnazja białoruskie w woj. wileńskim - w Wilnie i Radoszkowiczach oraz 2 gimnazja w woj. nowogródzkim - w Nowogródku i Kłecku (początkowo w Nieświeżu). Żadne z gimnazjów nie posiadało na �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 63 3 stałe praw publicznych a pozwolenia na ich prowadzenie wydawane były na okres jednego roku. Koedukacyjne gimnazjum wileńskie Towarzystwa Szkoły Białoruskiej o ty­ pie humanistycznym, z językiem początkowo rosyjskim następnie białoruskim, powstało w 1919 r. Zakładając gimnazjum białoruskie z językiem wykłado­ wym rosyjskim Rada Szkolna podjęła zadanie stopniowego białoruszczenia szkoły, tak pod względem składu uczniów (wśród których znaczny procent stanowiła młodzież żydowska) jak i języka wykładowego (NARB, f. 883, op. 1, d. 30, 1.70). Zostało to niemal całkowicie zrealizowane po czterech latach. Liczba uczniów w 1923 r. wynosiła 366 (w tym znaczny procent Żydów), a w 1927/1928 - 171, w tym 75% Białorusinów. Początkowo gimna­ zjum korzystało z subwencji państwowej w formie 4 etatów. Łącznie w 1929 r. zatrudniało 20 nauczycieli i posiadało 8 klas. Przy gimnazjum istniał internat utrzymywany przez Białoruskie Towarzystwo Dobroczynności dla 65 chłop­ ców. Misja metodystów utrzymywała internat dla 18 dziewcząt. Koedukacyjne gimnazjum białoruskie im. Franciszka Skoryny w Radoszkowiczach powstało w 1921 r. Jego właścicielem było także Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Posiadało 8 klas i zatrudniało 8 nauczycieli. W roku szkolnym 1927/1928 ogólna liczba uczniów wynosiła 132, przy czym znaczny odsetek stanowili uczniowie pochodzenia żydowskiego. Przy gimnazjum istniały 3 inter­ naty utrzymywane przez misje metodystów i Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Gimnazjum białoruskie, koedukacyjne o profilu matematyczno-przyrodniczym w Nowogródku powstało w 1918 r. Początkowo rosyjskie (następnie stopniowo białorutenizowane) było własnością Komitetu Rodzicielskiego. Gimnazjum nie korzystało z żadnej opieki państwowej do 1927 г., kiedy zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa WRiOP otrzymało 4 etaty nauczy­ cielskie. Zatrudniało ogółem 15 nauczycieli, a liczba uczniów w roku szkolnym 1927/1928 wynosiła 151. Białoruskie gimnazjum koedukacyjne matematyczno-przyrodnicze w Kłecku, założone w 1921 r. w Nieświeżu, następnie przeniesione do Kiecka utrzymywało się głównie z prywatnych funduszów, doraźnie wspomagane przez samorząd miejski. Zatrudniało 8 nauczycieli na ogólną liczbę 158 uczniów w roku szkolnym 1927/1928. Od 1929 r. posiadało 8 klas (początkowo 6 klas). Od chwili powstania białoruskie szkolnictwo średnie znajdowało się w trud­ nych warunkach materialnych i prawnych, pozbawione szeregu przywilejów, jakie przysługiwały publicznemu polskiemu szkolnictwu państwowemu. Fakt koncesjonowania gimnazjów białoruskich przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, które w opinii władz oświatowych uznane było za agendę komunis­ tyczną, utrudniało rozwój tych szkół i zmuszało do ciągłej walki o przetrwanie, normalne warunki pracy i uzyskanie praw publicznych. 3 W k r ó t k i m okresie liberalizacji polityki mniejszościowej na Kresach Wschodnich minister W R i O P Gustaw Dobrucki rozporządzeniem z dnia 3 października 1928 r. przyznał prawa publicz­ ne gimnazjom białoruskim w Wilnie i N o w o g r ó d k u . Gimnazjum wileńskie uzyskało r ó w n i e ż 6 e t a t ó w nauczycielskich, gimnazjum n o w o g r ó d z k i e 2 etaty (Mironowicz 1993, s. 53). �64 WANDA PAPROCKA Bezpośrednio po wejściu w życie w 1924 r. ustawy o szkolnictwie narodów niepolskich przedmiotem licznych petycji i memoriałów kierowanych do władz oświatowych przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i stowarzyszenia innych mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich była sprawa otrzy­ mania zezwolenia na nauczanie historii powszechnej i geografii w językach narodowych. We wspólnym memoriale z dnia 15 I X 1925 r. skierowanym do Minister­ stwa WRiOP przez organizacje oświatowe białoruskie, litewskie i żydowskie czytamy: „Nauczanie historii i geografii w języku polskim, który naszych dzieci nie jest językiem ojczystym niezmiernie utrudni postępy dzieci, fatalnie się odbije na poziomie tych przedmiotów, sprowadzi te tak żywe i ciekawe dziedziny wiedzy do martwego werbalizmu i zachwieje energię naszej młodzie­ ży oraz zamiłowaniem jej do nauki. Biorąc pod uwagę wymienione względy natury narodowo-kulturalnej oraz pedagogicznej, upraszamy Pana Ministra 0 cofnięcie odnośnego wyjaśnienia i o zezwolenie na nauczanie historii po­ wszechnej i geografii w języku ojczystym (NARB, f. 883, op. 1, d. 40, 1. 24). Polskie władze oświatowe, powołując się na art. 7 ustawy z dnia 31 V I I 1924 r. 1 rozporządzenie wykonawcze z dnia 23 I V 1925 г., negatywnie ustosunkowały się do powyższych żądań pisząc w uzasadnieniu: „Opierając się na przytoczo­ nej ustawie, której brzmienie nie nasuwa żadnej wątpliwości, Ministerstwo stwierdza, że nauczanie historii i geografii wraz z nauką o Polsce współczesnej musi się odbywać po polsku". Szkoły średnie prywatne z białoruskim, litew­ skim i żydowskim językiem nauczania mogą na nauczanie białoruskiego, litewskiego względnie żydowskiego (hebrajskiego) przeznaczyć w trzech naj­ wyższych klasach o jedną godzinę tygodniowo więcej celem objęcia naucza­ niem - obok literatury - także historię kultury danego narodu (nie historię polityczną, która winna być nauczana z historią powszechną w ogóle - i w myśl przytoczonej ustawy po polsku); (NARB, f. 883, op. 1, d. 40,1. 15). Również warunki materialne przyczyniły się do kryzysów w działalności gimnazjów białoruskich. Zmieniający się stosunek władz oświatowych do szkolnictwa białoruskiego odbił się m.in. na losach gimnazjum wileńskiego. Po odzyskaniu niepodległości aż do 1923 r. gimnazjum było częściowo sub­ sydiowane przez Zarząd Ziem Wschodnich oraz Litwy Środkowej a następnie Kuratorium Wileńskiego Okręgu Szkolnego. Cofnięcie w 1923 r. przez władze polskie dotacji przyznawanych szkole ograniczało możliwości nauczania. Nie­ zbędne stało się bowiem podniesienie wpisowego, co spowodowało zmniej­ szenie się liczby uczniów a w konsekwencji liczby klas z 10 do 8. Brak pomocy ze strony władz oświatowych i bezskuteczne starania o uzyskanie przez szkołę praw publicznych umożliwiających jej absolwentom wstęp na wyższe uczelnie skłoniły Białoruską Centralną Radę Szkolną do interwencji w Wileńskim Okręgu Szkolnym . Postulując zmianę stosunku władz do gimnazjum biało4 4 T r u d n ą sytuację wileńskiego gimnazjum białoruskiego przedstawiono w piśmie Białoruskiej Centralnej R a d y Szkolnej z a t y t u ł o w a n y m „ P r o memoria" skierowanym do K u r a t o r a Okręgu �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 65 ruskiego wskazywano na ujemne skutki istniejącego stanu ттеау, zarówno dla narodu białoruskiego jak i Państwa Polskiego. Dotyczyło to przede wszystkim emigracji abiturientów, którzy nie mając możliwości studiowania na pol­ skich wyższych uczelniach wyjeżdżali na studia do Pragi czeskiej oraz Rosji i Białorusi Sowieckiej. Szczególnie ten ostatni kierunek emigracji stwarzał po­ tencjalne niebezpieczeństwo przenikania do Polski ideologii komunistycznej. Równocześnie wyjazdy na studia stawały się często podstawą do emigracji stałej, co pozbawiało kraj pewnego procentu inteligencji. Dziewiąta rocznica powstania białoruskiego gimnazjum wileńskiego (1927 r.) stała się okazją do ponownego przypomnienia przez działaczy biało­ ruskich faktu niezrealizowania ciągle postulowanych żądań otrzymania „oby­ watelstwa polskiego" przez szkolnictwo białoruskie. W liście skierowanym do Ministerstwa WRiOP senator A . Własow - prezes Towarzystwa Szkoły Biało­ ruskiej przeciwstawiał się niesłusznym, jego zdaniem, zarzutom wysuwanym przez władze polskie w stosunku do gimnazjum, zarzutom, które stanowiły uzasadnienie negatywnego stosunku do tej placówki. Pisał on: „Główny za­ rzut, jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimna­ zjum nie może normalnie pracować, przedstawia się w tem, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypaństwową działalność. Ten zarzut ma pochodzenie ze źródeł przeważnie pewnego odłamu prasy wileńskiej - prasy, której zależy na tym, żeby całkiem wytępić ogniska biało­ ruskiej kultury i oświaty. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły jako stały konce­ sjonariusz Gimnazjum niniejszem stanowczo zaprzecza wszelkim takiego ro­ dzaju tłumaczeniom [...] Gimnazjum nasze chce być takiego rodzaju szerzycielem wiedzy i kultury białoruskiej. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły nie do­ puści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie Towarzystwo zwolniło już kilku nauczycieli, celem zamiany ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi. [...] Towarzystwo dołoży wszelkich starań, żeby uzyskać prawo matury dla swych abiturientów i prawa publiczne przysługujące gim­ nazjum państwowym" (NARB, f.883, op.l, d.75, 1.61). W następnych latach sprawa gimnazjów była w dalszym ciągu w centrum uwagi społeczności białoruskiej, do czego przyczynił się również fakt zamknię­ cia gimnazjum w Radoszkowiczach . Okazją do ponownych wystąpień w ich 5 Szkolnego W i l e ń s k i e g o 8 lutego 1924 r. „ D o t y c h c z a s o w y rozwój szkolnictwa - czytamy w doku­ mencie - d o k o n y w a ł się przy pomocy polskich władz o ś w i a t o w y c h . P o z w o l i ł o to na realizację programu nauczania w 12 klasach gimnazjum. Z niezrozumiałych dla władz szkolnych p o w o d ó w w 1923 r. pomoc ta została wstrzymana, a p r o ś b a o wyznaczenie komisji egzaminacyjnej dla abiturientów gimnazjum odrzucona, co uniemożliwiło im dalszą naukę na uczelniach wyższych ( L C V A , F . 905, A p . 2, B . 87, L . 7). 5 Koncesjonariuszem gimnazjum w Radoszkowiczach było K o ł o Towarzystwa Szkoły Biało­ ruskiej. Jego zamknięcie 1 września 1928 r. uniemożliwiło dalsze funkcjonowanie szkoły. Zamiast gimnazjum została otwarta w Radoszkowiczach siedmioklasowa szkoła powszechna, do której przeszli uczniowie niższych klas zlikwidowanego przeniesieni do gimnazjum białoruskiego w Wilnie. gimnazjum, uczniowie klas w y ż s z y c h zostali �66 WANDA PAPROCKA obronie stała się wspomniana wyżej wizyta w Wilnie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego 18 czerwca 1930 r. Złożony na ręce głowy państwa memoriał zawierał wielokrotnie już powtarzane prośby m.in. o przyznanie gimnazjom stałej koncesji i rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich, nadania im wszystkich praw, jakie posiadają szkoły rządowe, utworzenie katedry „białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim oraz Białoruskiego Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Jedynie ostatni postulat doczekał się częściowej realizacji w postaci decyzji i otwarciu utrakwistycznego polsko-białoruskiego Nauczycielskiego Seminarium Państwowego im. Bohuszewicza (Mniejszości narodowe..., „Sprawy narodowościowe", nr 4-5:1930, s. 383). Rok 1931 przyniósł dalsze pogorszenie sytuacji gimnazjów białoruskich. Dużą stratą dla szkolnictwa białoruskiego było cofnięcie przez kuratora wileń­ skiego koncesji gimnazjum w Kłecku. Decyzję tę uzasadniano niskim pozio­ mem naukowym placówki, jak również uznaniem jej za agendę Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, które w tym czasie, według opinii władz, pozostawało pod silnymi wpływami Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. W tym samym roku ograniczone zostały dotacje rządowe dla gimnazjum w Nowogródku, co wstrzymało budowę budynku szkolnego. Również gimnazjum wileńskie zajmu­ jące pobazyliański gmach Św. Trójcy stanęło wobec ogromnych trudności lokalowych. Najbardziej jednak negatywne skutki dla rozwoju placówek w Wil­ nie i Nowogródku przyniosło zredukowanie z 7 do 3 etatów nauczycielskich. Stan średniego szkolnictwa białoruskiego i odpowiedzialność za istniejący stan rzeczy stał się przedmiotem ostrych polemik na łamach prasy białoru­ skiej. W „Głosie Prawdy" F. Akinczyc pisze m.in., że „za stan, jaki się wytworzył odpowiedzialność w pierwszym rzędzie ponoszą ugrupowania komunizujące, które z zakładów naukowych robiły «cytadele wszechświatowej rewolucji». Nie bez winy też jest i społeczeństwo białoruskie, które nie wy­ rwało z korzeniami tej zarazy komunistycznej, jaka systematycznie niszczyła szkoły białoruskie" (cyt. za Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 4-5, s. 473. Pewne nadzieje na poprawę stosunków w dziedzinie pracy oświatowej Białorusini łączyli z osobą nowo mianowanego ministra WRiOP Janusza Jędrzejewicza. Między innymi „Biełaruski Zwon" w związku z nominacją ministra pisał: „Janusz Jędrzejewicz jest jedną z najbardziej wybitnych osób wśród ugrupowania rządowego, a również człowiekiem naj­ bardziej przychylnym do sprawy mniejszości narodowych..." (Mniejszości na­ rodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 472-473). Jednakże polityka władz oświatowych w stosunku do szkolnictwa białoruskiego uległa dalszemu zaostrzeniu wywołując protesty ludności. W 1932 r. kurator wileń­ skiego okręgu szkolnego poinformował Komitet Rodzicielski gimnazjum o za­ miarze zwrócenia się do Ministra WRiOP z wnioskiem o przyjęcie gimnazjum na etat państwowy w formie utworzenia przy polskim gimnazjum im. Słowac­ kiego klas równoległych z białoruskim językiem nauczania. Z fuzją tą związa­ ne byłoby przekazanie skarbowi państwa majątku gimnazjum. Podobna pro­ pozycja została złożona Komitetowi Rodzicielskiemu w Nowogródku. Propo- �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 67 zycje te spotkały się z bardzo negatywnym przyjęciem i nawet w kręgach określanych jako „polonofilskie" projekt ten uznany został za obrażający uczucia narodowe Białorusinów. Na nadzwyczajnym Ogólnym Zgromadzeniu Komitetu Rodzicielskiego gimnazjum w Wilnie w dniu 27 maja 1932 r. podję­ to jednogłośnie uchwałę odrzucającą powyższe propozycje. W uzasadnieniu tej decyzji czytamy m.in.: „Propozycja ta w założeniu swem przekreśla istnienie białoruskiego gimnazjum w Wilnie, czyli że godzi w nasze istotne i niezłomne dążenia do utrzymania samodzielnej białoruskiej szkoły średniej [...] Ponadto projekt ten obraża również i nasze poczucie narodowe - czyżby Białorusini w Polsce nie byli w stanie mieć ani jednego swego gimnazjum?" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1932, s. 240-241). W odpowiedzi na akcje protestacyjne podejmowane w obronie niezależ­ ności białoruskich gimnazjów w „Kurjerze Wileńskim" z 2.VII.1932 r. ukazała się wypowiedź kuratora wileńskiego Kazimierza Szelągowskiego, który starał się wyjaśnić stanowisko władz oświatowych w tej sprawie. Uznając obowiązki państwa wobec mniejszości narodowych w Polsce podkreślił na wstępie zależ­ ność zakresu zaspokajania potrzeb kulturalnych danej grupy etnicznej od stopnia jej rozwoju i obiektywnie istniejących warunków. Pomijając fakt wcześniejszej likwidacji gimnazjów m.in. w Kłecku i Radoszkowiczach kurator wileński uznał w swoim uzasadnieniu, że zakres tych potrzeb zaspakajały w dziedzinie oświaty dwa gimnazja - w Wilnie i Nowogródku. Szkoły te, w opinii władz oświatowych, znajdowały się w bardzo ciężkich warunkach jako instytucje prywatne utrzymywane przez społeczność białoruską. Paupery­ zacja tej ludności zmniejszyła jej możliwości finansowe. Znaczny odsetek uczniów białoruskich stanowił element wiejski w największym stopniu do­ tknięty kryzysem. W tej sytuacji dalszą egzystencję gimnazjów białoruskich zapewnić mogło jedynie przejęcie ich przez państwowe szkoły polskie. Z dal­ szego bardziej szczegółowego uzasadnienia wynikało jasno, że celem projek­ towanych działań władz oświatowych było odsunięcie uczącej się młodzieży od wpływów Towarzystwa Szkoły Białoruskiej - sponsora gimnazjów. W swej wypowiedzi Szelągowski pisze o tym dość wyraźnie: „Wniosek do Ministra WRiOP ma na względzie stworzenie warunków dla młodzieży białoruskiej równorzędny z resztą młodzieży. Dopiero wtedy będzie można dokonywać na tym terenie selekcje celowej ze stanowiska zdolności wychowanków, czyli selekcji umysłowej. Nie jest też bez znaczenia s e l e k c j a g o s p o d a r c z a (autor nie wyjaśnia co rozumie pod tym określeniem - podkr. W.P.), która stworzy zdrowszą atmosferę w szkole. Na tym bowiem tle mają miejsce fermenty, na które młodzież w wieku szkoły średniej jest szczególnie podatna. Agitacja czynników chętnie posługujących się młodzieżą dla swoich celów znajduje oddźwięk jeśli trafią na społeczne upośledzenie" (Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 244). Powołując się na reformę szkolnictwa w zakresie przygotowywania kadry nauczycielskiej, polegającą na likwidacji seminariów nauczycielskich i powoły­ waniu liceów pedagogicznych, kurator wileński uzasadniał także w swojej �68 WANDA PAPROCKA wypowiedzi przyczyny likwidacji seminariów białoruskich w Boninach i Wilnie. Podkreślał równocześnie, że obecna sytuacja w zakresie kształcenia nauczycieli dla szkół białoruskich jest zupełnie zadowalająca, we wszystkich państwowych seminariach Wileńskiego Okręgu Szkolnego odbywa się bowiem nauka języka białoruskiego na każdym kursie w wymiarze 20 godzin tygodniowo. Pomimo sprzeciwu społeczności białoruskiej wobec zapowiadanej przez polskie władze oświatowej reformy, program zmian został zrealizowany. W 1933 r. zamknięto prywatne seminaria nauczycielskie w Świsłoczy i Bora­ nach, jak również seminarium państwowe im. Bohuszewicza w Wilnie. Dwa ostatnie czynne gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie zostały prze­ kształcone w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych. W 1934 r. kurator Wileńskiego Okręgu Szkolnego zarządził likwidacje filii białoruskiej przy gimnazjum państwowym w Nowogródku. Decyzja ta zo­ stała, jak stwierdzano oficjalnie, spowodowana znikomą frekwencją uczniów (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1934, s. 452). Brak efektów akcji protestacyjnych i składanych petycji do różnych szczebli urzę­ dów państwowych w sprawie szkolnictwa nie odebrały nadziei działaczom białoruskim na poprawę stanu oświaty narodowej. Członkowie prezydium Białoruskiego Komitetu Narodowego we wrześniu 1936 r. ponownie złożyli deklarację domagającą się rozwoju szkolnictwa średniego. Jedyna bowiem, jaka została w kraju, filia białoruska przy polskim państwowym gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie nie mogła zaspokoić potrzeb Białorusinów. Ostatnim przed wybuchem I I wojny światowej dokumentem zachowanym w dostępnych mi materiałach jest memoriał przekazany 16 sierpnia 1937 r. do Premiera RP i Ministra WRiOP. Tak jak i poprzednie powstał on z inicjatywy Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie a treść jego nie odbiegała od poprzednio składanych do władz państwowych. Treść tego memoriału wzmogła zainteresowanie sprawami oświaty, co znalazło odbicie nie tylko w prasie białoruskiej, ale także w prasie innych mniejszości na­ rodowych na Kresach Wschodnich - ukraińskiej, litewskiej i żydowskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 50, 1. 10). Być może brak dalszych przejawów aktywności na polu walki o szkołę narodową wiąże się z dokonaną przez władze polskie w 1937r. likwidacją dwóch ważnych organizacji - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Instytutu Gospodarki i Kultury. Rozwiązanie obu tych organizacji przyczyniło się do osłabienia kontaktu białoruskich centrali politycznych z terenem. Aktywność niektórych kół białoruskich, nie znajdując ujścia w dotychczasowych dziedzi­ nach życia mniejszości narodowej m.in. w sprawach oświaty, została skierowa­ na na odcinek walki z językiem polskim w kościele prawosławnym. Temat ten wykracza jednak poza zagadnienia omawiane w artykule i musi stanowić przedmiot osobnego opracowania. Bezpośrednią konsekwencją sytuacji, w jakiej znajdowało się białoruskie szkolnictwo podstawowe i średnie były ograniczenia w podejmowaniu przez młodzież białoruską studiów uniwersyteckich. Skromna liczba dokumentów �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 69 dotyczących tego zagadnienia znajdująca się w materiałach archiwalnych, jak i brak danych w literaturze przedmiotu na ten temat dowodzi, że studia wyższe dotyczyły bardzo ograniczonej liczby młodzieży białoruskiej a sprawa kształcenia akademickiego stanowiła znacznie mniejszy problem niż szkolnict­ wa powszechnego i średniego. K . Srokowski w cytowanym już raporcie mówi o niewielu studentach. „Kurier Wileński" z dnia 9IV1927 r. podkreśla stale malejącą liczbę studentów Białorusinów. Niewątpliwie dostanie się na uniwer­ sytet było trudne dla absolwentów gimnazjów białoruskich, które w więk­ szości nie posiadały praw publicznych. Dla młodzieży męskiej silną barierą w adaptacji do środowiska studenckiego i w powstawaniu poczucia obcości był brak odbytej służby wojskowej w armii polskiej. W tej sytuacji część młodzieży białoruskiej, jeżeli pozwalały na to warunki materialne wyjeżdżała przede wszystkim do Pragi Czeskiej oraz Mińska i Berlina. Poparcie rządu Czechosłowackiego dla społeczeństwa białoruskiego, m.in. w zakresie kształ­ cenia młodzieży, znalazło wyraz w przyznawaniu stypendiów studentom Bia­ łorusinom. W 1921 r. przyznano 25 stypendiów, w 1922 r. liczba ich wzrosła do 50, a w 1923 r. do 100 (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 62). 6 Jak już wspomniałam, najbardziej niekorzystna z punktu widzenia państwa polskiego była emigracja do BSRR, gdzie ceną za uzyskane stypendia i liczne przywileje było przyjęcie ideologii marksistowskiej. W ten sposób młodzież białoruska ulegała wpływom komunistycznym, co pogłębiało jej wrogi stosunek do „burżuazyjnej" Polski. Studenci białoruscy na uniwersytetach w Polsce i poza jej granicami tworzyli liczne organizacje o różnym profilu ideologicznym, często związane z kierunkami reprezentowanymi przez białoruski ruch polityczny w I I Rzeczypospolitej. Na uniwersytecie wileńskim, na którym otwarto Katedrę Filologii Słowiańskiej działał Związek Studentów Białorusinów. Stowarzyszenie to pozostawało pod wpływem założonej w 1930 r. w Wilnie organizacji „Centrsajuz", uznawanej za „polonofilską" i określaną jako „białoruska sanacja" . 7 6 Związki łączące działaczy białoruskich z Czechosłowacją datują się od okresu powstania w 1918 r. Białoruskiej Republiki Ludowej, a ściślej od rozłamu, jaki w grudniu 1919 r. nastąpił w Radzie B R L na z w o l e n n i k ó w koncepcji federacyjnej obozu belwederskiego Józefa Piłsudskiego i jej p r z e c i w n i k ó w uznających o b e c n o ś ć p o l s k ą n a ziemi białoruskiej za okupację. C i ostatni przenieśli nowo u t w o r z o n ą R a d ę i jej zarząd n a Litwę K o w i e ń s k ą , otrzymując n a tym terenie szeroką a u t o n o m i ę polityczną, gospodarczą i kulturalną. K o w i e ń s k i ośrodek polityczny utrzymy­ w a ł bliskie stosunki z Czechosłowacją. W 1923 r. część rządu przeniosła się do Pragi. R o z w i ą z a n i e R a d y B R L i uznanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki R a d za j e d y n ą reprezentantkę narodu białoruskiego nastąpiło w 1925 r. 7 G r u p a działaczy skupiona w o k ó ł Antona Łuckiewicza i R a d o s ł a w a Ostrowskiego założyła w 1930 r. w Wilnie organizację pod n a z w ą „Centrsajuz" (Centralny Sajuz Kulturalnych i Hospo­ d á r n ý c h Arganizacji) i rozpoczęła wydawanie pisma „Napierad", następnie „Biełaruski Zwon". A . Ł u c k i e w i c z widział m o ż l i w o ś ć zrealizowania aspiracji narodowych B i a ł o r u s i n ó w w warunkach politycznych I I Rzeczypospolitej. „Centrsajuz" zajmował się tworzeniem biblioteki i czytelni na wsi, rozpowszechnianiem literatury poprzez wydawnictwa „Włościańskiej Biblioteki". W 1932 r. „Centrsajuz" z o r g a n i z o w a ł Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, które w y d a w a ł o czasopismo „ R o d n y j K r a j " . Organizacja „Centrsajuz" atakowana była z a r ó w n o przez chadecję, jak i przez k o m u n i s t ó w i inne ugrupowania białoruskie. �70 WANDA PAPROCKA W następnych latach wpływy w Związku uzyskała jednak Białoruska Chrześ­ cijańska Demokracja (BChD) stojąca na gruncie walki o niepodległość pań­ stwową Białorusi (por. Paprocka 1995, s. 18). W wyniku różnic ideologicznych wśród studentów powołano na uniwersytecie wileńskim nową korporację pod nazwą „Skorynia", która utrzymywała bliskie kontakty z polskimi organizacjami, m.in. z „Vilnensia", „Piłsudją" i „Cresovia". W 2 numerze pisma tej organizacji 0 nazwie „ N a warcie", w artykule „Od Redakcji", autor omawiając etapy białoruskiego ruchu odrodzeniowego dochodzi do wniosku, że „obecnie wszystkie kłótnie muszą zamilknąć", a głównym zadaniem stać się powinno budzenie 1 utrzymanie świadomości narodowej. Zdając sobie sprawę z obecnych warunków życia na Białorusi Zachodniej należy wyciągać, jak stwierdza autor, jeden logiczny wniosek: „czas najwyższy tworzyć pozytywizm białoruski, jak tworzyli go Polacy w końcu wieku X I X i Ukraińcy w czasach austryjackich" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 245). W 1937 r. władze akademickie rozwiązały korporację „Skorynia". Pro­ testem wobec tego faktu było założenie przez część studentów białoruskich Stowarzyszenia im. Franciszka Skoryny, które było zwalczane przez Związek Studentów Białorusinów związany z chadecją i przeciwny współpracy z Pol­ ską. Bezpośrednio nawiązujące do ideologii chadeckiej było pismo powołane do życia w 20 rocznicę ogłoszenia w marcu 1918 r. niepodległości Białorusi i na cześć tej historycznej daty nazwane „25 sakawika" (sakavik — marzec). W artykule wstępnym czytamy m.in.: „Rozpoczynając nowy rok szkolny białoruska młodzież akademicka postanowiła rozpocząć aktywną pracę na niwie swej ojczyzny, wzorując się na ideałach zawartych w akcie i dniu 25 marca [...] Ale pomimo niezależnej myśli nurtującej w narodzie białoruskim [...] siły narodu wykorzystali nasi wrogowie dla obcej nam walki o cudze interesy. Wielki rezerwuar politycznych sił narodu znajduje się pod hypnozą komunistycznego Wschodu i faszystowskiego Zachodu [...] Przeciwdziałając marksistowskiej i faszystowskiej ideologii jako obcym i wrogim koncepcjom imperializmu studenci białoruscy uznają za zasadę swego działania chrześ­ cijańską ideologię całkowitej demokracji..." (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 441-442). W „Rocznikach Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie", które były wydawane od roku akademickiego 1936/1937, wymieniane jest stowarzyszenie studentów Białorusinów, określane jako ideowo-wychowawcze, pod nazwą „Białoruski Związek Akademicki". Pozostawało ono pod opieką kierownika katedry filologii słowiańskiej prof. Erwina Koschmiedeva. Zawarte w „Rocz­ nikach..." dane statystyczne pozwalają stwierdzić, że w roku 1936/1937 i 1938/1939 było na uniwersytecie w Wilnie 94 studentów Białorusinów. Liczba ich na poszczególnych wydziałach przedstawiała się następująco: wy­ dział humanistyczny - 5 osób, prawa i nauk społecznych - 26, teologiczny - 3, matematyczno-przyrodniczy - 21, lekarski - 21, sztuk pięknych - 1, studium rolnicze - 15, studium farmacji - 2 („Roczniki Uniwersytetu..." 1936/1937, s. 238; 1938/1939, s. 63). �71 S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H Zachowane dane statystyczne uniwersytetu poznańskiego dotyczące stu­ dentów mówiących językiem białoruskim podają, że w latach 1921-1923 stu­ diowało rocznie od 1-5 osób pochodzenia białoruskiego. O istnieniu pewnej grupy studentów - Białorusinów na uniwersytecie berlińskim świadczy fakt, że w roku akademickim 1931/1932 powstał Związek Studentów Białorusinów. Związek ten za pośrednictwem pisma „Biełaruska Krynica" apelował o od­ bywanie studiów w Niemczech, podając warunki przyjęcia na wyższe uczelnie oraz koszty pobytu za granicą. Brak wyczerpujących materiałów źródłowych i opracowań dotyczących Białorusinów studiujących na uniwersytetach nie pozwala na szczegółowe omówienie tego zagadnienia. Przedstawione dane pozwalają jedynie wskazać możliwości, z jakich korzystała młodzież białoruska dla uzyskiwania wyższego wykształcenia i statusu społecznego. Ten dość powoli postępujący proces powstawania warstwy inteligencji białoruskiej, który obserwujemy w latach trzydziestych, zostaje przerwany wybuchem I I wojny światowej. Zarówno wojna, jak i późniejsze lata rządów komunistycznych uniemożliwiły dalszy rozwój szkolnictwa podstawowego i średniego w języku narodowym. W Biało­ ruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej obowiązywał język rosyjski zarówno w szkolnictwie średnim, jak i wyższym. Włączenie społeczeństwa białoruskiego na przeszło pół wieku w orbitę radzieckiej nauki i kultury znalazło odbicie w aktualnych postawach Białorusinów wobec własnego dzie­ dzictwa kulturowego i w wyborze kierunków polityki narodowościowej mło­ dej Białoruskiej Republiki. LITERATURA Handelsman M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, „ W s c h ó d Polski", nr 1-3, s. 34-45. Mironowicz E. 1993 Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. Mniejszości 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy N a r o d o w o ś c i o w e " , nr 4:1927; nr 4-5:1930; nr 4-5:1931; nr 2-3 :1932; nr 4:1934; nr 6:1934; nr 4-5:1937. „Natio" 1927 „ N a t i o " , nr 3-4. P a p r o c k a W. 1993 Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32. Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, K r a k ó w . międzywojennym, �72 WANDA PAPROCKA WANDA PAPROCKA BELARUSSIAN SCHOOLS ON T H E EASTERN T E R R I T O R I E S A N D T H E M I N O R I T Y P O L I C Y O F T H E P O L I S H S T A T E I N T H E Y E A R S 1918-1939 Summary I n the article the author deals with the Belarussian minority educational network - including primary schools, high schools and university education in the period 1918-1939 when the Eastern Territories, inhabited by the Belarussian minority belonged to the Polish state. This is the next part of the previous study ("Etnografía Polska", vol. 39) concerning the minority policy towards the Belarussians. It is based on archival sources coming from the state archives, at present Lithuanian and Belarussian, in Vilnius, Grodno and M i ń s k . The development of the minority educational system remained in close connection with the ethnic policy of the Polish state. I n the first years of the independent Polish Republic after 1918 the liberal character of the policy was caused by the genera] idea of federalism concerning the non-Polish national groups within the Polish state. Later on, the unification policy prevailed aiming at fuller assimilation of the Belarussian minority. It was revealed in the decreasing number of Belarussian schools and eventually in the educational law from 1924. The law introduced bilingual schools for the minorities. Polish minority policy concerning education was met with strong resistance of the Belarus­ sians acting through their political and social institutions. The source material collected by the author proved to be quite sufficient for the topic. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b472a31d2c3c91dd631cd6a959e3b45e.pdf d3cdf5c565d5ad652a8005505636ae45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2761 Title A name given to the resource Szkoła przetrwania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.26-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Sobolewska - Szkoła przetrwania „Jeśli chcecie państwo, coś o zniechęceniu, musicie znaleźć inną książkę. Bo choć może ta wydaje wam się chwilami ponura, to ona zakłada chęć do życia i porozumienie między ludźmi (...)" (s. 54) - pisze Małgorzata Baranowska zwracając się do czytelnika za pomocą formy „proszę państwa", zarazem ceremonialnej i poufa­ łej. Czytelnicy traktują jej książkę jak przekaz osobisty. Książka To jest wasze życie znajduje bezpośrednią drogę do czytelnika - poru­ sza w nas jakieś osobiste struny, nadzieje i niepokoje. Zmusza do refleksji nad własnym życiem, a zwłaszcza nad kruchym systemem naszych mechanizmów obronnych, o czym wolimy na co dzień nie myśleć. A przecież każdy z nas był i będzie pacjentem. W kręgach psychologów i lekarzy książka ta cieszy się zasłużoną sławą lektury podnoszącej na duchu, a równocześnie nie omiającej spraw najtrud­ niejszych. Małgorzata Baranowska, chorująca od kilkunastu lat na ciężką postać (lupus, polska nazwa „toczeń") napisała książkę niezwykłą, zawieszoną między pamiętnikiem, poradnikiem a esejem. Dzieli się z czytelnikiem swoim doświadczeniem wielo­ letniego zmagania z chorobą na płaszczyźnie i praktycznej, i ducho­ wej. Choroba dotknęła tym razem osobę zaprawioną w sztuce wyrażania siebie (Małgorzata Baranowska jest poetką i historykiem literatury), dzięki czemu jej doświadczenie pacjentki mogło stać się doświadczeniem wspólnym, dzielonym nie tylko przez inne za­ przyjaźnione „lupuski", ale i przez liczne „plemię" czytelników. Książka Baranowskiej nasunęła mi na myśl opowieści o mod­ nych na Zachodzie „szkołach przetrwania". Uczestnik takiej szkoły, zabrany z zatrutego wprawdzie, lecz bezpiecznego środowi­ ska miejskiej cywilizacji zostaje wrzucony w dziką rzeczywistość dżungli, pustyni czy gór. I musi jakoś sobie radzić. Czy nie podobnie bywa z ciężką chorobą? Choroba dopada nas wtedy, gdy jesteśmy dobrze zabezpieczeni i zakotwiczeni w naszym wygodnym życiu. Choroba niszczy wszelkie zabezpieczenia i wydaje nas na pastwę samotności, bólu, depresji, apatii. Organizatorzy szkół przetrwania wydają książki, w których radzą, jak złowić rybę bez wędki czy jak wydostać się z tonącego lub płonącego samochodu. Książka Małgorzaty Baranowskiej daje czytelnikowi podobną szansę prze­ trwania, przezwyciężenia śmiertelnego niebezpieczeństwa, jakie stwarza groźna choroba. Niebezpieczeństwa utraty własnego „ j a " czy mówiąc staroświecko zatracenia własnej duszy. Autorka prag­ nie nas bowiem przekonać, że nie tylko ciało wymaga obrony w chorobie przewlekłej, ale przede wszystkim dusza. To właśnie dusza jest zagrożona - może popaść w letarg i zapomnieć o swoim powołaniu. Baranowska radzi czytelnikowi, jak być sobą w chorobie prze­ wlekłej. Czy można wytrzymać z ludźmi i z sobą samym, nie tracąc „wątku własnej osobowości"? Jak zachować i rozwinąć swoją własną, „niepowtarzalną formę istnienia"? Obecność lub nieobec­ ność w życiu jednostki tej indywidualnej „formy", uzewnętrz­ niającej się poprzez słowo, to jedna z wielu interesujących hipotez poznawczych tej książki. Silne poczucie własnej indywidualności jest nam potrzebne właśnie w chorobie przewlekłej, która może bezwstydnie ujawnić naszą wewnętrzną pustkę i rozbicie, lęk przed śmiercią i lęk przed życiem. Trzeba więc stać się w pełni sobą póki czas, bo tylko będąc sobą można się oprzeć przeciwnościom losu: „Własny punkt widzenia, świadomość kim się jest, to zasadniczy warunek każdej ukształtowanej osobowości. Dziwne, ale bycie sobą nie należy wcale do stanów jednoznacznie oczywistych. Wielu ludziom wydaje się na tym nie zależeć i kiedy przychodzi jakaś poważniejsza życiowa próba, nie są w stanie poczuć się jednostką osobną, wolną, niepowtarzalną. Wyraźnie uświadomione poczucie, kim się jest, będzie państwu szczególnie potrzebne we współżyciu z chorobą przewlekłą, z jej nudą, namolnością, nieustępliwością'' (s. 53) - konstatuje autorka. Dlatego właśnie Baranowska zachęca czytelnika, by już teraz, nie odkładając niczego na później, na jutro, na lepsze lub gorsze czasy, zdobył się na wysiłek samopoznanie i autoanalizy, prowadzącej do samodyscypliny niezbędnej w sytuacji kryzysu. Niestety, jak zauważyła autorka w naszej świadomości społecznej nie funk­ cjonuje żadna twórcza tradycja autoanalizy: „Prawie nikt w Polsce nie umie powiedzieć, jak czuje się jego psyche, jego dusza, bo przecież na ogół nawet nie słyszał, że coś takiego istnieje, poza może Kościołem, gdzie kwestia duszy traktowana bywa raczej ex cathedra" (s. 49). Czasem dopiero w szpitalu starzejący się mężczyzna, a częściej starzejąca się kobieta „matka-Polka", ma czas zastanowić się, kim właściwie jest. W tym sensie choroba może być wielką szansą dla osobowości, stwarza okazję samopoznania i odnalezienia siebie: „Choroba to również taki rodzaj codzienności, który potrafi niespodziewanie przemienić się w soczewkę skupiającą wszystkie promienie, powiększającą rzeczywistość i oświetlającą nowym światłem całe życie. Nie przegapmy tej soczewki" (s. 112). Tymczasem w życiu bywa odwrotnie. W starciu z chorobą przewlekłą poddajemy się bez walki i bez refleksji, rezygnując z własnego życia i własnego zdania. Właśnie w chorobie często ulegamy cudzej woli. Stąd apel autorki o odwagę i śmiałe próby wyrażania siebie, o własne zdanie w kontaktach z lekarzami i rodziną: „To w a s z e ż y c i e . To w a s z a dusza i w a s z e ciało. To wasze zdrowie'' - podkreśla (s. 27). Postulaty Baranows­ kiej trafiają do czytelnika tym łatwiej, że zostały wyrażone jasnym i prostym językiem. Jej styl jest zwięzły, a nawet aforystyczny, dzięki czemu jej sugestie, wyrażone w atrakcyjnej formie, zostaną dobrze zapamiętane: „Czas choroby jest także czasem życia". „Ból to ból. Służy do tego, by nie dawać spokoju". „Życie nie jest symetryczne. A już uczucia, nawet odwzajem­ nione, są nie tylko niepoliczalne, ale i całkiem niesymetryczne". „Każdy wobec naporu świata ma tylko siebie, ale i aż siebie". „Zupełnie nie musicie się wstydzić. Niech się choroba wstydzi". „Nie można ubóstwiać medycyny, dopóki istnieje śmierć". ^ C i e k a w o ś ć i m i ł o ś ć to ż y c i e . Ś m i e r ć to n u d a i b r a k u c z u ć " . Niezależnie od faktu, że choroba jest szansą dla osobowości, należy ją pozbawić pełni władzy nad naszym życiem i ustawić na właściwym miejscu. Wszyscy doświadczyliśmy, że choroba ozna­ cza życie ograniczone. Tymczasem zamiast życia w ograniczeniu Małgorzata Baranowska proponuje ekspansję, życie czynne, petne wrażeń, ciekawości i niespodzianek: Co nazywam ciekawością? Chodzi mi o ten stan dobrego napięcia, który daje początek nadziei, zainteresowaniu światem, życiem, najbliższym dniem. Ciekawość to sprężyna, która uruchamia mechanizm aktywności. Budzimy się i jeszcze jesteśmy ciekawi, co będzie dalej. Chcemy iść za fabułą życia, chcemy j ą kształtować (s. 72). „Piszę przecież tę książkę, by głosić pochwałę ciekawości życia, blasku przyjaźni, miłości. Ale piszę, bo wydaje mi się, że znam ich cenę czy raczej bezcenność'' (s. 97). Czego można się nauczyć w „szkole przetrwania" Małgorzaty Baranowskiej? Jakie sposoby zdystansowania się wobec choroby i bólu proponuje autorka? Jednym ze sposobów obrony jest kultywowanie uczuć. Znajdziemy tu piękne słowa na temat wiel­ kich pasji, a także „małych form miłości" Jak odruchy życzliwości, solidarności i przyjaźni. Na co dzień lekceważymy „małe formy miłości'' w jałowym oczekiwaniu na wielkie. Naszym sojusznikiem w walce z chorobą może być twórczość - angażująca, twórcza praca czy traktowane poważnie zainteresowania, np. kolekcjonerstwo. Twórczość artystyczna nie tylko dostarcza zajęcia i rozrywki, ale - jak pisze autorka - ma siłę „odbierania grozy odczuciom i wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć. Sztuka może zmienić doznania bolesne i niszczące w doświadczenia „' twórcze" (s. 134-135). Wypróbowanym przez pisarzy i poetów sposobem przetrwania jest gra pamięci i wyobraźni. Ten „proustowski" model życia z chorobą przewkleką jest dostępny dla każdego pacjenta. Mozliwość twórczej pracy nie zawsze jest realna, nie ma natomiast takiej sytuacji, by nie można było ożywić magazynu pamięci czy uruchomić teatru wyobraźni. Autorka wypracowała na własny rz ty „i le ki oi �użytek metodę pracy twórczej, która pozwoliła jej pracować nad książką nawet w szpitalu - nauczyła się opracowywać swoje artykuły czy fragmenty książki notując je w pamięci. Nośnikiem twórczości może być także gra wyobraźni. Baranowska przytacza opowieść o tym, jak Władimir Bukowski w łagrze, a najczęściej w lagrowym karcerze, budował zamki w wyobraźni - od dokład­ nego planu i konstrukcji aż do „architektury wnętrz'", bogatego wyposażenia komnat i biblioteki. Rzecz interesująca, że wszystkie te sposoby zyskania dystansu wobec choroby wcale nie odrywają nas od życia, ale na odwrót - mocno przytwierdzają nas do rzeczywistości. Kryje się tu paradoks, znany z doświadczenia kontemplacji religijnej czy estetycznej: tylko dzięki wewnętrznemu dystansowi możemy być w centrum życia. Wewnętrzny dystans i uczestnictwo warunkują i wzmacniają się nawzajem. Warunkiem przetrwania w sytuacji choroby przewlekłej jest, zdaniem autorki, budowanie wokół siebie „plemienia otwartego". Teoria „plemienia otwartego'' to oryginalna propozycja antropolo­ giczna Małgorzaty Baranowskiej. „Plemię otwarte" to mała społe­ czność nastawiona na życzliwą wymianę i ekspansję - integrowanie nowych członków. Człowiek przewlekle chory wymaga, jak wiado­ mo, stałej pomocy; nie musi to być jednak pomoc przeciążonej rodziny, ale życzliwość szerokiego kręgu przyjaciół, znajomych i znajomych znajomych. W czasie stanu wojennego „system plemienno-wymienny" funkcjonował znakomicie, żyliśmy wów­ czas w ciepłym kręgu „plemienia otwartego". Wokół czyjegoś internowania czy złamanej nogi narastała sieć więzi międzyludz­ kich, opartych na bezinteresownej pomocy czy wymianie usług. Dzisiaj czasy nie sprzyjają integracji. Budowanie „plemienia otwartego" wymaga znacznie większego wysiłku, ale jest tym większym wyzwaniem. Apologia „plemienia otwartego" nasunęła mi na myśl podobne sposoby przetrwania w życiu i twórczości najbardziej cierpliwego pacjenta w literaturze polskiej - Mirona Białoszewskiego. Był on zawsze osią „plemienia otwartego", do którego należała także - punkt równowagi między kurczowym trzymaniem się życia z lęku przed chorobą, bólem i śmiercią (co wcale nie sprzyja zdrowiu) a zniechęceniem i apatią. Tym punktem równowagi jest właśnie wola życia i determinacja w dążeniu do zdrowia, ale bez lęku, bez poczucia krzywdy i poczucia winy, a także bez iluzji. Książka Małgorzaty Baranowskiej jest nie tylko książką o choro­ waniu, ale przede wszystkim książką o życiu. Sztuka chorowania jest tu tylko szczególnym wypadkiem, mieszczącym się w planie sztuki życia. Życie bywa przecież przewlekłym kryzysem, podob­ nym do przewlekłej choroby. Z rozproszonych uwag autorki można by złożyć mały traktat o wolności z akcentem na kwestii wolności wewnętrznej. Usiłuje ona przekonać czytelnika, że w każdej sytuacji, nawet najbardziej niesprzyjającej, można ocalić spójność własnej osobowości i wolność wewnętrzną. Rozważania Baranows­ kiej są polemiką z wiązką obiegowych sądów na temat nieuchron­ nego zniewolenia przez chorobę. Jej zdaniem chorzy sami godzą się na cały system ograniczeń, krępujących ich życie. U nas chorym odbiera się - bez protestu z ich strony - powszechne prawa obywatelskie i odpowiedzialność za własne życie i zdrowie. Tę diagnozę potwierdzają liczne wypowiedzi chorych w naszej prasie (np. wypowiedzi rodzących kobiet o oddziałach położniczych przypominają relacje z więzień i gułagów). Chorzy naprawdę mogą być wdzięczni autorce za obronę ich praw - do prywatności, elementarnej wygody czy indywidualnych potrzeb. Ograniczenie wolności chorego może być dziełem nie tylko bezdusznego per­ sonelu, ale i kochającej rodziny. Chory jest wpychany na siłę w niedojrzałość, karmiony sztucznym optymizmem i tłustym „rosołkiem". Nie ma prawa stanowić o sobie, to inni najlepiej wiedzą, co jest dla niego dobre. „Nikt nam nie obiecywał lekkiego życia" - twierdzi Małgorzata Baranowska (s. 43). Ta książka jest w pewnym sensie przeciwieńst­ wem modnych obecnie poradników, optymistycznych aż do absur­ du, proponujących rozmaite magiczne sposoby przeciwko choro­ bom. Na wszystkich straganach w Warszawie można znaleźć poradniki, jak łatwo zwalczyć wszelkie choroby, nie wyłączając paraliżu i raka. Niestety te optymistyczne książeczki, sugerujące Małgorzata Baranowska. W Zawale, Konstancinie, Listach do „jak uzdrowić swoje życie", kryją w sobie niebezpieczną pułapkę Eumenid („Teksty" 1991 nr 6) kryje się projekt życia czynnego, - pośrednio obciążają nas winą za wszystkie choroby i nieszczęścia. pełnego atrakcji i niespodzianek, nawet na oddziale reanimacji. Skoro wszystko zależy od nas, to jesteśmy także wszystkiemu Obecnie dziełem wysoko cenionym przez chorych jest autobio­ winni. Tak więc rewersem nieograniczonego optymizmu jest graficzna książka Josepha Hellera Nie ma się z czego śmiać, odwieczne przeświadczenie, że choroba jest karą za grzechy. napisana wspólnie z przyjacielem. Heller z dnia na dzień stracił władzę w całym ciele, powalony przez piorunującą odmianę „Pozytywne myślenie" jest wprawdzie cenną umiejętnością, ale paraliżu. Stracił nawet zdolność samodzielnego oddychania. Jego nie może być oparte na infantylnym negowaniu choroby, negowa­ pokój szpitalny z respiratorem stał się wkrótce pierwszym salonem niu rzeczywistości i narcystycznym przeświadczeniu, że wszystko intelektualnym Nowego Jorku, gdzie bohater wraz z przyjaciółmi od nas zależy. Takie negowanie choroby trudno bowiem oddzielić wyśmiewał swoją chorobę aż do szczęśliwego wyleczenia. od fiksacji na chorobie. A choroby śmieją się z egzorcyzmów na ich cześć i działają zgodnie ze swoją naturą: toczeń - toczy, a nieżyt W rozdziale pod prowokującym tytułem Czy chory nadaje się na kiszek - goni. przyjaciela? Małgorzata Baranowska rozprawia się z kompleksami ludzi przewlekle chorych. „Czy to rozsądne tracić poczucie własnej Czytelnik wielu poradników „pozytywnego myślenia" dziwi się, wartości, ponieważ jakieś drobnoustroje opanowały nasz orgaże choroba i śmierć jeszcze istnieją. Naprawiwszy nasze man­ kamenty psychiczne, powinniśmy bowem żyć wiecznie. Autorzy pyta, sprowadzając poczucie mniejszej wartości (s.< tych poradników nie mogąc zapewnić czytelnikowi nieśmiertelno­ do absurdu. Akcent pada tutaj nie na odrzucenie chorego przez świat, ae przez samego siebie. Chorzy często sami ustawiają się na ści, obiecują mu, że przynajmniej umrze zdrowy... Małgorzata Baranowska też proponuje czytelnikowi „przesunię­ pozycji „niedotykalnych". Baranowska wprowadza precyzyjny cie myśli" od zniechęcenia do życia. Nie radzi czekać, aż choroba termin „samotność domniemana", która bywa przyczyną izolacji ustąpi pod wpływem magicznych sztuczek. Zamiast łatwej sztuki chorych częściej niż samotność rzeczywista! Ich brak wiary autosugestii proponuje wysiłek samopoznania i dyscypliny zarów­ w siebie podważa zaufanie do innych. „Co takiego przeszkadza no w życiu praktycznym, jak i duchowym. Czytelnik mógłby komukolwiek mieć przyjaciół?" - pyta. „Kto państwu każe sądzić, że tę książkę napisała osoba obdarzona łaską wiecznego pogrążać się w rozpaczy?" „Dlaczego ludzie chorzy tak często optymizmu i pogody ducha. Czy tak jest w istocie? Nie wiemy. uważają, że tylko oni potrzebują uczuć, wysłuchania, przyjaźni? A może nie łaska pogody ducha jest tu najważniejsza. Autorka Czy zdrowi są jacyś inni?" Autorka nie wierzy chorym, gdy skarżą się na samotność i społeczną izolację. Podejrzewamy wraz z nią, że mówi nam bowiem, że „organizowanie jasnej strony życia" wymaga ogromnego wysiłku: „...ż y c i e z c h o r o b ą p r z e ­ każdy wybiera świadomie lub podświadomie aktywność lub apatię wlekłą może b y ć pełne, ciekawe, związane i samotność. z l u d ź m i . To w s z y s t k o ma j e d n a k s w o j ą c e n ę Chory wcale nie musi być pariasem, przeciwnie - jako człowiek „doświadczony" czy „wypróbowany" przez los może stać się - w i e l k i , n i e u s t a n n y , c o d z i e n n y w y s i ł e k " (s. „wypróbowanym przyjacielem". Potrafi z pewnością odróżniać 97). rzeczy błahe od ważnych. W innym rozdziale, opatrzonym mocnym „Trzeba przemienić w radość wszystko to, czego odmawia nam tytułem Nie ma dnia bez bólu autorka przedstawia obrazowo szczęście. Być może to właśnie nazywa się poszukiwaniem szczęś­ „codzienną nudę gehenny" - życie w oczekiwaniu na ból. Nie cia" - napisał w liście do żony Emmanuel Mounier, filozof, ojciec lekceważąc bólu, który potrafi zniszczyć całą pracowicie budowaną upośledzonej umysłowo dziewczynki. Czy naprawdę można wy­ konstrukcję współżycia z chorobą, Baranowska równocześnie drzeć nieszczęściu wszystkie zdobycze, zamieniając je w żyzne odbiera bólowi jego ostrze. Poszukuje - wraz z czytelnikiem prowincje? 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3e801daadb988395e786213a482ac59.pdf 8e27b397f06fe4139a191e4c0246c2cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1336 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1234 Title A name given to the resource Szlachecka "silva rerum" jako źródło do badań etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.67-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Partyka, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", PL ISSN 0071-1861 JOANNA t. X X X I I : 1988, z. 2 PARTYKA (Uniwersytet Warszawski) SZLACHECKA SILVA RERUM JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Etnografowie rzadko korzystają ze źródeł tzw. zastanych, a jeśli już, to zaglądają do najnowszych, X X - lub co najwyżej XIX-wiecznych. Sięga się do tych źródeł: ksiąg gruntowych, podatkowych, inwentarzowych, pa­ miętników przy opracowywaniu monografii pewnych obszarów - wsi czy regionów - lub przy przekrojowym analizowaniu określonego zjawiska z dzie­ dziny folkloru, kultury materialnej itp. Źródłem dla etnografa, nie w pełni jednak wykorzystanym, może być także literatura piękna, a zwłaszcza te jej gatunki, które znajdują się na pograniczu literatury pięknej i dokumentu fa więc pamiętniki, diariusze, wspomnienia), a także cała sfera zjawisk paraliterackich łączących literaturę piękną z folklorem. Nawet, jeśli już sięga się w badaniach etnograficznych do literatury pięknej i gatunków jej pokrewnych, to rzadko dotyczy to epok odległych historycznie X V I , X V I I i X V I I I wieku. A przecież w wieku X V I i X V I I mamy do czynienia ze zjawiskami bardzo ciekawymi, które w pewnym stopniu zaważyły także na kształcie współczesnej kultury ludowej (Polska w epoce Odrodzenia. Państwo - społeczeństwo - kultura. 1970; Polska XVII wieku. Państwo społeczeństwokultura, 1969; Wiek XVII - kontrreformacja- barok. Prace z historii kultury, 1970). W renesansie kultura narodowa była najbliższa kulturze ludowej. W wieku X V I I nastąpiło rozbicie tej jedności. Pojawiły się różne nurty w kulturze, przypisane do różnych stanów społecznych. Odbiciem tego zjawiska w literatu­ rze było przenikanie do niej - -obok oficjalnego nurtu o cechach baroku również nurtów odmiennych, a częściowo opozycyjnych. Do najważniejszych w tej grupie opozycyjnych nie tylko wobec literatury, ale także wobec kultury oficjalnej tego okresu - należą: literatura tzw. sowizdrzalska, tworzona przez plebejuszy oraz wyrosła z kultury mas szlacheckich r ę k o p i ś m i e n n a l i t e r a t u r a szlachecka. Na tę literaturę składają się: okolicznościowa poezja polityczna, diariusze wypraw wojennych, pamiętniki oraz zjawisko, w którym mieści się po trochu wszystko, czyli tzw. silva rerum - domowa księga zapełniana przez pana �68 JOANNA PARTYKA domu najrozmaitszymi treściami: od osobistych notatek począwszy, poprzez zapiski i porady gospodarskie, przepisy kulinarne i lekarskie, odpisy różnych dokumentów, mów wygłoszonych na sejmach, sejmikach, trybu­ nałach, wzory mów okolicznościowych - weselnych, pogrzebowych, listy od przyjaciół i odpisy listów ważnych osobistości; relacje z różnych wydarzeń politycznych i obyczajowych - do anonimowych utworów literackich, zwłasz­ cza panegiryków, facecji, paszkwili, anegdot, epigramów, fraszek i obscenicz­ nych opowiastek. W tym „lesie rzeczy" etnograf może znaleźć wiele cennego materiału. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie poprzez przykładową analizę przydatnych etnografowi treści odnalezionych w dostępnych mi rękopisach>, jakie możliwości dla badań etnograficznych kryje w sobie piśmiennictwo staropolskie reprezentowane przez sylwy. Będzie to również próba określenia sposobu, w jaki można by korzystać z tego typu źródeł. Jak wyglądają staropolskie sylwy? Są to na ogół dość grube foliały, nie zawsze pisane jedną ręką. Często wklejano do nich luźne karty, fragmenty kalendarzy drukowanych, ulotne drukowane gazetki, listy. Kolejność zapisywanych treści jest na ogół całkiem przypadkowa - obok wierszy spotykamy prozę, obok tekstów polskich - łacińskie, francuskie, niemieckie, obok nabożnej religijnej pieśni - obsceniczną facecję. Zdarzają się w środku foliału karty nie zapisane. W sumie sprawia to wrażenie dość dużego chaosu. Jeśli dodamy do tego fakt, że rzadko sylwy pisane były starannie, kaligraficznie, w związku z czym odczytanie ich sprawia często dużą trudność, to możemy wyobrazić sobie, jak wyglądała szlachecka silva rerum. O sylwach napisano dotąd niewiele - raczej wspomina się je tylko przy okazji opracowywania innych tematów. Jedyną pracą w całości poświęconą temu gatunkowi jest artykuł prof. Stefanii SkWarczyńskiej Kariera literacka form rodzajowych „silva". „Nazwa rodzajowa silva rerum.— pisze autorka — odnosi się do licznych w X V I w. do polowy X V I I I w., a znamiennych dla szlachecko-ziemiańskiej kultury, pokaźnych i w zasadzie nie przeznaczonych do druku foliałów, prowadzonych przez głowę domu często z pokolenia na pokolenie" (Skwarczyńska. 1969, s. 37). Braki w interesującym nas temacie uzupełnia ostatnio praca doktorska Marii Zachary Szlacheckie sylwy i ich funkcje w życiu społecznym, kulturalnym i mentalności XVII wieku. 1 Biblioteka N a r o d o w a (dalej B N ) : I 3052, 1 3492, Biblioteka Orydynacji Zamoyskich (dalej B O Z ) 814. 823. 855. 1162, 1172. 1173. 1175. 1201, 1282, 1316. 1569: A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) : A r c h i w u m R a d z i w i ł l o w s k i e (dalej Radz.) I I , 12; I I . 2 1 : I I . 27: I I . 30: I I , 46: I I . 5 1 : I I , 69/5: A r c h i w u m Publiczne Potockich (dalej A r c h . Pub. Pot.) 124; Biblioteka K ó r n i c k a (dalej B K ) . 201. 711, 973, 978, 993; Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (dalej B U W ) 66; Biblioteka J a g i e l l o ń s k a 59; Biblioteka P ł o c k i e g o Towarzystwa N a u k o w e g o (dalej Pł. T N ) R. 113. �SZLACHECKA "SILVA RERUM" 69 Ogólnie możemy podzielić sylwy pod względem tematyki na takie, w których przeważają treści o charakterze politycznym i historycznym oraz bardziej prywatne, a nawet intymne, poruszające wiele różnych tematów - i te są dla nas najciekawsze. Maria Zachara w swej pracy dokonała podziału na sylwy rodzinne, zbiory użytkowe oraz zbiory wierszy, sentencji, a więc swoiste antologie. Charakteryzując szlacheckie sylwy należałoby także wspomnieć, że liczne poprawki i notatki na marginesach, uściślające daty, komentujące wydarzenia, jak też uzupełnianie brakujących nazwisk świadczą o tym, że sylwy były czytane i „używane", a kolejni czytelnicy tworzyli historię danego ręko­ pisu. Spójrzmy, jak wygląda typowa silva rerum: Mam przed sobą grubą, liczącą 1118 stronic księgę, pisaną na papierze czerpanym, oprawną w skórę, prowadzoną dość starannie, zaopatrzoną w spis treści według alfabetycznie ułożonych tematów (AGAD, Radz., I I , 46). Tytuł - Miscellanea. Mowy, listy, wiersze i pisma rozmaite w materiach politycznych, prywatnych, familijnych panowania Augusta III. Wewnątrz znajdujemy liczne kopie listów, mowy polityczne, „Diariusz Sejmu Ekstraordynacyjnego w r. 1750 24 Augusti w Warszawie odprawio­ nego", ale także „Fortuna dla dam (wróżby z kostek domina)", a dalej „Fortuna dla kawalerów". Jest także ciekawa „Mowa przed łożnicą" jedna z całego łańcucha mów weselnych. W niej to ze szczególną uwagą podkreślono wejście w nowe powinowactwa równoznaczne z zawarciem przyjaźni pomiędzy stronami. Powtarza się motyw walki i miecza. W to wszystko wplecione są obsceniczne wierszyki. Dalej - bardzo ciekawy tekst „Kondycje do Przysięgi Żydowskiej". Tu m. in. dokładnie opisano ubiór Żyda przysięgającego chrześcijanom, warunki, w jakich odbywać ma się owa przysięga, oraz konsekwencje krzywoprzysięstwa. Nieco dalej znajduje się banalna informacja, jak robić dobry sok wiśniowy. Okazuje się, że ziemianina interesowały również „dni uroczyste, na których gale bywają u Dworu Królewskiego". Znajdziemy tu także wiersz o rozwodzie, kopie włoskich listów, wiersze nagrobne, historyczną notatkę o Tatarach. Sporą część omawianej sylwy zajmują rozmaite rachunki, zestawienia finansowe, tabele rozliczeń, np. wyliczenie „dóbr na skarb Pański idących", tabele rozliczeń z folwarków: janowickiego, michałowickiego, zwierzynieckiego, Łukowa, klucza janowskiego. Autorowi sylwy podobały się - widać - wiersze współczesnej mu poetki barokowej, Elżbiety Drużbackiej, skoro poświęcił im parę stronic. I wreszcie dużą część sylwy zajmuje wypis z ksiąg grodzkich krzemienieckich. Większa nieco w formacie, bo licząca 1231 zapisanych kart, jest sylwa prowadzona przez Annę księżnę Radziwiłłowa i jej młodszego syna podczaszego Wielkiego Księstwa Litewskiego — Hieronima Floriana. Ze względu na autorów nie jest to sylwa typowa, prowadzona jest bowiem przez przedstawicieli warstwy magnackiej. �70 JOANNA PARTYKA Z tego typu rękopiśmiennymi kodeksami mamy do czynienia o wiele rzadziej. W dodatku wielość charakterów pisma wskazuje na kilku autorów tej sylwy. Na pewno jednak zaczęła ją pisać księżna Anna, co również stanowi wyjątek w regule - kobiety nie zajmowały się na ogół prowadzeniem ksiąg domowych. Ta nietypowa sylwa jest bardzo ciekawa z wielu względów. Informacje tu zawarte mają nieco inny wymiar. Na samym początku została sporządzona lista długów, dalej znajdują się odpisy licznych listów do księżnej Radziwiłłowej w języku polskim, ale także i po łacinie, kopia uniwersału zakazującego wywożenia za granicę saletry, skór i wyprowadzania koni, a także różne inne uniwersały wydane przez Augusta I I I . Parę następnych kart zajmują pisma francuskie. Do tych poważnych politycznych i rodowych treści zupełnie nie pasuje umieszczony pomiędzy nimi wielce nieprzyzwoity wierszyk. Po nim następuje zbiór fascykułów - odpisy dokumentów rodowych, wśród których dużą część zajmują sprawy majątkowe Anny i Floriana. I znów bardzo nieprzyzwoita facecja, a po niej... cykl mów pogrzebowych. Dalej - rachunki za rynsztunek konnego żołnierza z wyszczególnioną ceną broni, dokładnym wyliczeniem cen poszczególnych elementów stroju i całego ekwipunku. Sporą część sylwy zajmują mowy sejmikowe oraz wzory mów okolicz­ nościowych pogrzebowych i weselnych. Wśród mów weselnych wyróżniono dziękowanie za pannę, mowy przy oddawaniu wieńca, „marcypanów", upominków od przyjaciela, dziękowanie za upominek. Te wszystkie tak różnorodne treści objęte są wspólnym tytułem (wskazują­ cym zresztą na ich różnorodność): Miscellanea [...] ad Anno 1745 (AGAD, Radz., I I , 51). A oto jeszcze jedna sylwa (AGAD, Radz., I I , 12) zatytułowana Miscellanea. Mowy, listy, wiersze, wiele pism do dziejów Polski należących. Sylwa ta pochodzi z pierwszej polowy X V I I w. Księga liczy 1135 stron, oprawiona jest w skórę, prowadzona starannie ręką co najmniej dwóch osób. Przeważają tu zdecydowanie treści o charakterze politycznym. Rękopis ten może stanowić cenny dokument historyczny okresu rokoszu Zebrzydowskiego. Na stronie 14 rozpoczyna się seria listów o treści politycznej, objętych wspólnym tytułem „Votum J. M . Pana wojewody Krakowskiego i listy, które do Króla J. M . pisał, przy tym pokazował". Po nich następują odpowiedzi króla, np. „Respons Króla J. M . Panom Posłom Zjazdu Lubelskiego do K. J. M . posłanym dany w Krakowie 30 Junij anno 1606", uniwersały królewskie i inne odpisane dokumenty, a wśród nich „Puncta rokoszowe pod Sendomierzem die 14 Augusti A D 1606", „Instrukcja Króla J. M . na sejmiki". Strony od 234 do 237 zajmują wiersze polityczne, m. in. „Wiersze na teraźniejsze nieszczęsne czasy". Nieco dalej -• kopia Uniwersału Wielkopolskiego oraz bardzo ciekawy ..Script podany od Pana Wojewody Krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego in vin Testamenti". Dalej następują liczne pisma rokoszowe, listy prywatne. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 71 wiersze. Ciekawe są własne (?) dywagacje skryptora na temat rokoszu: „Rokosz co za pożytek przyniósł i Panu Wojewodzie i Rzeczypospolitej" oraz rozważania na temat: „Absolutum Dominium quid sit", „Definitio i natura Rokoszu", „Rokosz co jest". Strony 623 i 624 poświęcone są z kolei opisowi ożenków królewskich „Króla J. M . Zygmunta 3 Pierwsze ożenienie" oraz „Wtóre ożenienie Króla J. M . Zygmunta". Drugi opis zaopatrzony jest w schematyczny rysunek przedstawiający sposób, w jaki zostali posadzeni przy stole weselni goście. Dalej mamy obszerny opis „Ślubu Carowej Moskiewskiej". Skryptor okazał się bardzo skrupulatny w wyliczaniu upominków, jakie dostała panna młoda: Marianna Mniszkówna, wojewodzianka sandomierska, poślubiona carowi Kniaziowi Wielkiemu Moskiewskiemu Dymitrowi. Dowiadujemy się, że panna młoda otrzymała m. in. błogosławiony obraz Św. Trójcy oprawny złotem i kamieniami, pierścień z diamentem, perski kobierzec. Na stronie 653 wymienia autor sylwy „Infames Confederati". Zamieszcza także historyczną notatkę „Śmierć Stefana Jego Miłości Króla Polskiego w Grodnie A D 1586". Nieco dalej - zestawienie tabelaryczne „Zgoda i nie­ zgoda Wielkiejnocy Lackiej i Ruskiej w r. 1629 aż do roku 1960". Rok 1960 nasunął autorowi myśli o końcu świata, o którym „trudno się domyślać/, bo według słów Pańskich sam Bóg Ojciec wie. Ale też to wiedzieć, jeśli świat dotąd stać będzie, aż się okrąg dziewiątego nieba obróci i gwiazdy wszystkie wrócą się do tego punktu, od którego swój obrót zaczęły na początku świata". Cztery strony dalej znajdujemy „Znaki zarazy bydła", „Znaki wojny", „O grzmieniu różnych czasów" oraz „Co dnia którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz". Na końcu księgi autor zamieścił dzieło zatytułowane „Fundamentům Libertatum Reipublicae Polonae" składające się z czterech części - primům fundamentům, secundum, tertium i quartum. Trzy przedstawione rękopisy są według podanych wcześniej kryteriów na pewno sylwami. W obrębie jednej księgi mamy tu do czynienia z różnorod­ nością tematów, form, języka, a nawet tonu tekstów - od poważnego, pełnego ceremoniału do frywolności. Często jednak nie można jednoznacznie określić rękopisu jako sylwy, nie spełnia on bowiem warunku dostatecznej różnorodności, jak np. dzieło Tomasza Lisieckiego (BN, I 3052). Po dokładnym zapoznaniu się z większością sylw dostrzeżemy w nich również pewną zaplanowaną kompozycję układanie treści w cykle, np. cykl mów weselnych, sejmikowych, cykl przepisów lekarskich, listów itp. Trzeba przyznać jednak, że tę konstrukcję zakłócają wtrącane tu i ówdzie zapiski o zupełnie innej treści. Dowodzi to, że sylwy pisane były na bieżąco i nawet jeśli autor zamierzał wyczerpać temat w jednym miejscu, to i tak docierające wciąż nowinki, wiersze, listy były natychmiast zapisywane nieza­ leżnie od zmysłu skryptora co do kompozycji całości. �72 JOANNA PARTYKA Maria Zachara w zakres swej analizy włączyła wszystkie rękopisy o nie­ jednolitej tematyce. W rezultacie znalazły się tu również swoiste antologie literatury pięknej, które ja wykluczyłam ze swoich rozważań stwierdzając, że mało jest w nich materiału interesującego etnografa. Trzeba również wspomnieć, że sylwy w większości nie mają oryginalnych tytułów. Być może ich im nie nadawano. Najprawdopodobniej jednak karty tytułowe uległy w ciągu wieków zniszczeniu. Dziewiętnastowieczni właściciele tych rękopiśmiennych kodeksów charak­ teryzowali ich zawartość przez nadawanie im miana miscellaneów lub rozmai­ tości. Nieliczne tylko oryginalne tytuły się dochowały. Należy tu, dla przykładu, domowa księga Stanisława Różyckiego Penu sinopticum histori — grammato — politicum [...], Acta publica, variaque miscellanea regnante Joanne Casimire a 1655-1657 Zygmunta Stefana Koniecpolskiego. Nie spotykaną wśród autorów sylw świadomość formy wykazał Jan Kazimierz Grabski, kasztelan nakielski, nadając swej księdze tytuł Silva rerum var larum publico et pseudo politicarum [...] advectarum et conscriptarum anno dfomijni 1685. Nie wszystkie sylwy zaopatrzone są w nazwisko skryptora. Często treść sylwy może powiedzieć nam coś bliższego o jej autorze — jego nazwisko, pełnioną funkcję możemy wyczytać z listów, zapiski dotyczące spraw politycz­ nych oraz język mogą z kolei wskazać jej pochodzenie terytorialne. Wymaga to jednak dość szczegółowych studiów. W rezultacie wiele sylw pozostaje anonimowych. Gdybyśmy chcieli zgodnie z klasyfikacją źródeł podaną przez B. Kopczyńską-Jaworską (1971) określić, czym jest dla nas silva rerum, musielibyśmy stwierdzić, że: - ze względu na swoistość jej poznania rękopiśmienna sylwa jest ź r ó d ł e m pośrednim; - przynosi przede wszystkim poznanie świadomości społecznej, jest więc źródłem socjologicznym; - jest ź r ó d ł e m zastanym ze względu na organizację warsztatu badaw­ czego. Silva rerum jest, rzec można, zjawiskiem nieco „bezpańskim". Właściwie nie wiadomo, kto się nim powinien zająć: historyk, historyk literatury czy socjolog. Każdy mógłby w tym materiale znaleźć coś dla siebie. A mimo to niewiele w związku z sylwami ani też na ich temat napisano. Na pewno sylwa jako taka nie jest literaturą piękną, choć zawiera w sobie utwory do niej należące. Co więcej, wiele znanych dziś i cenionych dzieł X V I - i XVII-wiecznych twórców poznano właśnie z sylw, gdzie funkcjo­ nowały one jako dzieła anonimowe (tak np. odkryto Wojnę chocimską Wacława Potockiego). Nie można także nazwać sylwy dokumentem historycznym, choć po dokonaniu dokładnej weryfikacji mogłoby się okazać, i niejednokrotnie okazuje się, że pewne zapisy w niej dokonywane mają wagę dokumentu. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 73 Jeśli przyjąć, że już sam wybór wpisywanych do ksiąg domowych tekstów, notatek, listów winien określić, czym jest sylwa, możemy stwierdzić, że jest ona na pewno w największej mierze dokumentem szlachecko-ziemiańskiego stanu świadomości, zainteresowań, obyczajów, ogólnie źródłem wiedzy o kulturze staropolskiej. W X V I I i X V I I I w. sylwa pełniła cztery funkcje: 1) kronikarsko-pamiętnikarską; 2) praktyczno-dokumentacyjną (była swoistym archiwum, w którym utrwa­ lano cenne i ważne dokumenty, spełniała rolę „listownika", podręcznika w zajęciach gospodarskich i nauce, skarbczyka towarzyskiego); 3) rodowo-ambicjonalną (tu zapisywano dane osobiste i rodowe); 4) literacką. Przy tym wszystkim spełniała też funkcję zabawową, zwłaszcza w sferze poczynań literackich. Jest w sylwach tnnóstwo takiego materiału, którego gdzie indziej nie znajdziemy. Ponieważ nie były przeznaczone do druku, zachowały się w nich takie teksty, których ze względu na cenzurę nie można było opublikować. Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej pisze: „ W zbiorach podobnych, przeznaczonych do prywatnego u ż y t k u , a nie do d r u k u , z a c h o w a ł o się m n ó s t w o rzeczy takich, k t ó r e dla wielu przyczyn publikowane b y ć nie m o g ł y , t y m bardziej przeto do obrazu życia narodu są ciekawe. P r z e c h o w a ł o się tam wiele p o m n i k ó w u m y s ł o w o ś c i , nigdy nie d r u k o w a n y c h , a d o w o d z ą c y c h , że poza l i t e r a t u r ą k s i ą ż k o w ą istniał w Polsce cały obszar p i ś m i e n n i c t w a domowego, ciekawego i cennego" (Gloger, 1903, s. 231-232). Zjawiskiem, które powinno zainteresować etnologa, a którego dokumentację w pewnym stopniu znajdziemy także w sylwach, jest ideologia sarmatyzmu. Z jednej strony kształtowała się ona na podstawie dziedzictwa renesanso­ wego, z drugiej, będąc zaprzeczeniem renesansu, nawiązywała do pewnych nurtów kultury średniowiecznej. Stąd żarliwa, niekiedy dewocyjna wręcz religijność (wynikająca także z XVII-wiecznej kontrreformacji), mająca od­ zwierciedlenie w niektórych sylwach, myśli o pokucie i grzechu, wiara w cuda, czary i prognostyki, myślenie magiczne. Poczucie odrębności narodowej, ukształtowane pod wpływem obecności w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej wielu mniejszości narodowych, zrodziło w sarmackiej szlachcie ideologię ksenofobii. Z kolei idea samowystarczalnego ekonomicznie i kulturowo dworku oraz codzienny kontakt z kulturą chłopską zdecydowały o wzajemnym przenikaniu obu kultur. Dlatego też charakteryzując sylwy mamy prawo mówić zarówno o ich „szlacheckości", jak i „chłopskości". „ K u l t u r a renesansowa - pisze S t a n i s ł a w Grzeszczuk (1972) w artykule Z problemów ludowości — w p o w a ż n y m stopniu z a c i e r a ł a r ó ż n i c e p o m i ę d z y pisarzami renesansowymi w y w o d z ą r y m i się z r ó ż n y c h s t a n ó w s p o ł e c z n y c h ze stanem c h ł o p s k i m w ł ą c z n i e " (s. 272). Dalej czytamy: „ L i t e r a t u r a z i e m i a ń s k a służyła szerokiemu wprowadzeniu do literatury narodowej pierwiastka ludowego przynajmniej w zakresie t e m a t y k i , c h o ć nie o b e s z ł o się bez popularyzo­ wania m o t y w ó w ludowych i transkrypcji ludowych u t w o r ó w " (s. 302). �74 JOANNA PARTYKA Tak sytuacja wyglądała w epoce renesansu. Oficjalną kulturę sarmacką X V I i X V I I w. cechowała powaga i ceremonialność. Ta kultura uwarunko­ wała powstanie specyficznego zjawiska, jakim jest szlachecka silva rerum, ale te rękopiśmienne księgi nie są jej wiernym odzwierciedleniem. Można bez trudu znaleźć sylwy, w których przeważa element oficjalności - jest to cała grupa sylw o wybitnym nastawieniu politycznym, historycznym, przepełnionych mowami sejmowymi, relacjami z wydarzeń politycznych, wojen, odpisami dokumentów historycznych, panegirykami wreszcie. Sporą jednak część stanowią sylwy bardziej osobiste, a ponieważ pisane były na ogół przez średnią ziemiańską szlachtę, dotyczą szeregu zupełnie innych problemów związanych m. in. z codziennym życiem na wsi. Stąd wiele treści zawartych w niejednej sylwie z powodzeniem znaleźć by się mogło w gospodarskiej księdze prowadzonej przez bogatego kmiecia, gdyby ten posiadał umiejętność pisania. Szlachta ziemiańska odnosiła się do wielu zjawisk i spraw w sposób identyczny, jak to czyniły niższe stany. Podobny pogląd miała na temat czarów, czarownic, znachorek . Tak samo obawiała się zarazy, wierzyła w dni feralne. Z czego wynikały te analogie? Mogą to być ślady pierwotnie wspólnej tradycji kulturowej prasłowiańskiej, pogańskiej, w której nie istniał podział na kulturę niższą i wyższą. Taka sytuacja trwała jeszcze w późnym średniowieczu, wzbogacona elementami chrześcijańskimi. Dopiero renesans dokonał wyodrębnienia kultury plebejskiej, ludowej od dworskiej, rycerskiej, choć można w zasadzie twierdzić, że proces ten zapoczątkowany został o wiele wcześniej. O odrębnym świecie chłopskiej kultury można mówić już w okresie średniowiecza, kiedy to stan chłopski, ograniczany wciąż ustawodawstwem feudalnym, zaczyna coraz wyraźniej żyć w obrębie własnego tylko kręgu spraw wiejskich. Pewną granicę stanowi tutaj wiek X I I I . Dopiero jednak w XVI.w. kultura wytworzona przez warstwę chłopską staje się równorzędnym partnerem kultury szlacheckiej. W tym bowiem okresie wieś polska osiągnęła szczyt swego rozwoju gospodarczego i kulturalnego, chłopi stanowili warstwę samodzielną ekonomicznie (Burszta, 1974, 1985). W wiekach X V I i X V I I zachodzą procesy różnicowania w obrębie samej kultury wyższej, reprezentowanej z jednej strony przez dwór, z drugiej przez szeroko pojętą warstwę szlachecką. Pojęciem szlachty obejmowano ludzi o różnej pozycji ekonomicznej, politycznej. Inny tryb życia prowadziła 2 - W „ M i e s i ę c z n i k u H e r a l d y c z n y m " z 1933 r. znajduje się bardzo ciekawy a r t y k u ł Z y g m u n t a Lasockiego Szlachta płońska w walce z czartem. A u t o r p o w o ł u j ą c się na zapisane w księgach miejskich sochaezewskich, p ł o c k i c h i p ł o ń s k i c h z X V I I i pocz. X V I I I w. sprawozdania z p r o c e s ó w o czary d o w o d z i , ż e : „ w i a r a w czary i czarownice b y ł a o g ó l n a . Szlachta z okolic P ł o ń s k a p o c z ą w s z y od senatora, u r z ę d n i k ó w , d z i e d z i c ó w i p o s e s o r ó w , s k o ń c z y w s z y na braci zagrodowej b r a ł a u d z i a ł w procesach przeciwko czarownicom b ą d ź to j a k o o s k a r ż y c i e l e , b ą d ź też bierny j a k o ś w i a d k o w i e indagacyj i t o r t u r " . �SZLACHECKA "SILVA RERUM' 75 magnateria dysponująca rozległymi dobrami, tworzącymi często swoiste autonomiczne „państwa w państwie", mająca zarezerwowane dla siebie tytuły senatorskie, inny - szlachta gospodarująca na kilku lub kilkunastu wioskach. Odmienny tryb życia narzucał z kolei odmienne zainteresowania, przyczyniał się do powstawania różnych wariantów w obrębie szeroko pojętej, jednej kultury szlacheckiej. Większa część życia szlachcica-ziemianina upływała w bliskim kontakcie z naturą, wśród codziennych trosk gospodarskich. Takie życie często niezbyt odbiegało od bytowania w miarę bogatych chłopów. I tu, i tu bowiem obowiązywał jeden kalendarz: rolniczy i kościelny, uprawiano jedną magię rolniczo-hodowlaną. W obu wypadkach w sprawach wiary dominowała swoista forma religijności - wyrosła ze skrzyżowania wierzeń pogańskich z chrześcijańskimi religijność ludowa. Elementy kultury pogańskiej miały szanse przetrwania zarówno wśród warstw niższych, jak i w kulturze średniej ziemiańskiej szlachty. Stąd zapewne można wywodzić zbieżności pewnych wzorów zachowań, zwyczajów, wierzeń. W kulturze wytworzonej przez magnaterię śladów pierwotnej tradycji spotyka­ my już znaczenie mniej - magnateria była w większym stopniu kosmopoli­ tyczna. Ale i tu często nowe, przejęte zwyczaje byly czymś, co wypełniało tylko stary schemat. Już Łukasz Gołębiowski zauważył wspólnotę zwyczajów u różnych warstw społecznych. Wydaje się więc, że rację ma Józef Burszta pisząc: „wesela chłopskie, mieszczańskie i szlacheckie miały ten sam schemat zarówno w swej wymowie dramatyczno-teatralnej, jak i w sensie wierzeniowo-magicznym i znaczeniowym" (Burszta, 1985, s. 118). Wiek X V I I I zmienił nieco zarysowaną tu sytuację. Oświecenie, pod­ pierając się naukowym racjonalizmem, wypowiedziało wojnę myśleniu magicz­ nemu, nazywając wszystko, co z niego wyrosło, godnym pożałowania zabobonem. Wynikiem tej wojny było zepchnięcie pierwotnie wspólnych kulturze ludowej i szlacheckiej zjawisk w sferę kultury ludowej lub inaczej z tej walki obronną ręką wyszła jedynie kultura ludowa oparta na tradycyjnym przekazie, bardziej odporna na wpływy z zewnątrz. Dlatego też wydaje się, że wiedza o XVII-wiecznej kulturze szlacheckiej może stanowić cenne uzupełnienie wiedzy o tym, co w wiekach X I X i X X funkcjonuje już jedynie w kulturze ludowej. Szlacheckie sylwy mogą z powodzeniem dostarczyć takiego materiału, uzupełnić chociażby nasze wiadomości z zakresu medycyny ludowej. Tu dowiemy się bowiem, jak np. sporządzić „trunek na morowkę" („wziąć rozchodnika garść, macierzanki drugą, babki także, utłuc to z wodą, a potem on sok wyciskać i zmieszawszy go z mlekiem niewieściem daj choremu pić"). Przedstawiłam tu jedno z możliwych uzasadnień zbieżności w kulturze ludowej i szlacheckiej. Trybem życia uzasadnia to zjawisko również Janusz Tazbir w artykule Kultura szlachecka... (1976, s. 23). Pisze tu m. in.: �76 JOANNA PARTYKA „Na styl życia dziedzica i poddanego — przy wszystkich zasadniczych róż­ nicach — wpływał ten sam system zakazów i zaleceń kościelnych oraz kalendarz rolniczy uwarunkowany tokiem zajęć wiejskich". Ale są też odmienne zdania na ten temat. Problem polega tu - według mnie — na tym, czy zbieżności te wynikają ze wspólnych źródeł, czy z wza­ jemnych oddziaływań. Żeby pozostać już w sferze lecznictwa ludowego, warto przytoczyć zdanie Bohdana Baranowskiego na ten temat: ,.Pod wpływem nadzwyczaj rozpowszechnionej wśród ludzi literatury z zakresu medycyny czy też z i o ł o l e c z n i c t w a , r o z m a i t y m i wieś i tam nadzwyczaj szybko r o z p o w s z e c h n i a ł y wykształconych popularnej drogami d o s t a w a ł y się się wszelkiego rodzaju przepisy, na zalecenia czy nawet zabobony pochodzenia zachodnioeuropejskiego, k t ó r e p r z e m i e s z a ł y się z obowią­ zującymi zasadami tradycyjnej medycyny i higieny" (Baranowski, 1976. s. 52). Baranowski (1976) dochodzi nawet do wniosku, że „przypuszczalnie silniejsze było działanie kultury szlacheckiej na ludową niż oddziaływanie odwrotne" (s. 57), choć „niekiedy pewne zbieżne formy kultury ludowej i szlacheckiej wypływać mogły z tych samych wspólnych źródeł" (s. 58). Wydaje się, że większą rolę odegrały tu, mimo wszystko, owe wspólne źródła. Należałoby tu wspomnieć o jeszcze jednej możliwej przyczynie występo­ wania zjawisk wspólnych w obu kulturach, mianowicie mogła się do tego przyczynić kontrreformacja. Czesław Hernas w swym studium o baroku pisze: ..Obserwowana sił metafizycznych w diariuszach we własnym wczesnego życiowym baroku dążność doświadczeniu do odkrywania [...] wyjaśnianie losów interwencji jednostki czy n a r o d ó w s z c z e g ó l n y m i decyzjami Boga d o w o d z ą , że m ł o d a literatura kontrreformacyjna ożywiała (Hernas, w świadomości społecznej relikty myślenia średniowiecznego" 1973, s. 135-136). Prawdopodobnie wszystkie te mechanizmy przepływu informacji kulturo­ wej nałożyły się na siebie. Choć wspólne z kulturą ludową źródła były najważniejsze, na obraz kultury ziemiańskiej X V I I w. składały się także elementy innego pochodzenia. Szlachta wchodziła bowiem poza wiejskim bytowaniem w rozmaite układy społeczno-polityczne, a zdobyte tą drogą informacje mogły z kolei przenikać do kultury ludowej. Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt, który upoważnia nas do twierdzenia o „ludowości" czy „chłopskości" sylw — w tych domowych księgach przejawia się to, co Janusz Maciejewski (1962, 1971) nazwał „folklorem szlacheckim", który - jako specyficzny folklor środowiskowy — jest faktem pogranicznym między tradycyjnym folklorem chłopskim a kulturą oficjalną. Każdy folklor środowiskowy nosi bowiem cechy kultury ludowej lub też „jest w stosunku do niej zjawiskiem analogicznym, posiadając jednak także wiele innych elementów właściwych z kolei kulturze oficjalnej czy wręcz wchodzących równocześnie w jej skład" (Maciejewski, 1971, s. 251). Tak rozumiany folklor szlachecki jest jednym ze zjawisk sarmackiej formacji kulturowej X V I I i X V I I I w. Przejawia się on w takiej twórczości, jak �77 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " sylwy, pamiętniki sarmackie, facecjonistyka, okolicznościowa poezja polityczna i społeczno-obyczajowa, legendy herbowe, gawędy, oraz w takich zjawiskach, jak pieśni żołnierskie, kolędy, muzyka taneczna. Folklor szlachecki posługuje się rękopiśmiennym zapisem w przeciwieństwie do kultury ludowej, która wytworzyła model literatury ustnej. Ten fakt łączy ów folklor z kulturą oficjalną. Folklor szlachecki zarazem przeciwstawiał się sarmackiej literaturze oficjalnej, którą cechowała uczoność, powaga, ceremonialność, religijność, krasomówstwo, prymat łaciny. Zainteresowania i potrzeby kulturalne ogółu szlachty zaspokajane były w inny sposób. Były bowiem wyrazem „nie­ okiełznania, jurności i ludyczności społeczeństwa szlacheckiego, wprawdzie ceniącego ceremoniał oficjalnej kultury, ale wyżywającego się naprawdę tylko w swym folklorze" (Maciejewski, 1971, s. 256). Jednym ze sposobów „wyżycia się" było tworzenie swoistej szlacheckiej literatury nieoficjalnej i umieszczanie jej wytworów w rękopiśmiennych księgach domowych, które mogą być niewyczerpanym źródłem do badań nad folklorem szlacheckim. Przede wszystkim jednak sylwy są podstawowym informatorem, o kulturze szlacheckiego sarmatyzmu. NA ŚWIATOPOGLĄD I STYL ŻYCIA Z I E M I A Ń S K I E J S Z L A C H T Y X V I I I X V I I I W. PODSTAWIE MATERIAŁU ZAWARTEGO W WYBRANYCH SYLWACH Często jeszcze dziś ujemnie ocenia się wytworzoną i pielęgnowaną, zwłaszcza przez ziemiańską szlachtę, kulturę sarmacką. Spójrzmy, jak trak­ tuje sarmatyzm Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury: „Sarmatyzm charakteryzowały megalomania narodowo-stanowa, samouwiel­ bienie, pogarda i niechęć do cudzoziemców i różnowierców, nietolerancja, powierzchowna dewocja połączona z fanatyzmem religijnym i wiarą w gusła i zabobony". Pisze również dalej, że od czasów oświecenia jest sarma­ tyzm terminem obelżywym, oznaczającym kult wad narodowych, staroszlachecki obskurantyzm, egoizm stanowy, konserwatyzm, pychę połączoną z rubasznością i krewkością. Czy jest tak w istocie? Z kart rękopiśmiennych ksiąg domowych nie wyziera ani totalna nie­ nawiść do cudzoziemców, ani tym bardziej do różnowierców (nie bez podstaw Janusz Tazbir nazwał rzeczpospolitą szlachecką „państwem bez stosów"). Trudno jest także zarzucać ówczesnej szlachcie „wiarę w gusła i zabobony". Nie była to bowiem cecha wynikająca z ideologii sarmackiej i określająca jedynie szlachtę - wynikała ona bowiem z tendencji epoki, przywołującej i podtrzymującej w wielu sferach życia codziennego sposób myślenia oparty na magii. Materiał zawarty w sylwach dowodzi, że „gusła i zabobony" są wspólnym elementem kultury szlacheckiej i ludowej i jako wspólny element obu kultur powinny zainteresować etnologa. Sylwy dostarczają także wielu innych �78 JOANNA PARTYKA ciekawych dia badacza kultury ludowej materiałów. Jednocześnie duża część materiału zawartego w sylwach jest odzwierciedleniem oficjalnej myśli sarmaty zmu. Informacje, jakie znalazłam w przejrzanych sylwach, można podzielić na następujące grupy tematyczne: 1) 'treści dotyczące „obcych" - cudzoziemców i mniejszości narodowych; 2) wróżby meteorologiczne; 3) przepisy lekarskie i osoby leczące; 4) wpływ ciał niebieskich na człowieka; 5) przepowiednie, złe znaki, komety; 6) dni szczególne; 7) zabiegi magiczne; 8) praktyczne porady gospodarskie; 9) mowy weselne i pogrzebowe, opisy pogrzebów i ślubów. Spójrzmy zatem, jakie treści znajdujące się w szlachecko-ziemiańskiej kulturze, a występujące w szlacheckich silva rerum, mogą być przedmiotem badań dla etnologa. Zainteresowanie szlachty sprawami politycznymi, społecznymi (dotyczącymi jednak najczęściej własnego stanu), historią, czasem też filozofią (oczywiście starożytną), które tak wyraźnie widać przy przeglądaniu sylw, jest na pewno przejawem oficjalnego nurtu tej sarmackiej epoki. Wiele mamy w sylwach mów na sejmach, sejmikach, opisów bitew, sprawozdań z obrad sejmowych, odpisów listów o treści politycznej pisanych przez ważne osobistości, dokumentów historycznych. Dużo jest tu zwięzłych informacji o funkcjono­ waniu państwa i poszczególnych majątków. W dostępnych mi sylwach nie znalazłam jednak wykładu, który by dotyczył starożytnego pochodzenia Rzeczypospolitej, ani też nie ma tu dłuższych wywodów związanych z genealo­ giami rodzinnymi. Zapewne tkwią one w świadomości ziemiańskiej szlachty, ale jako dogmat nie podlegający podważaniu i przez to niewart dywagacji. Natomiast kult dawności, swoisty historyzm oficjalnej kultury, uwarunko­ wany przyjęciem właśnie „dogmatu" o pradawnym istnieniu Rzeczypospolitej dostrzegamy w tych księgach we wszystkich możliwych wariantach. Zdarza się пр., że w swych notatkach skryptor pisze o wydarzeniach bardzo odległych w czasie, nawiązując nawet do początków państwa polskiego. Sarmacki kult swojskości przejawiał się w sylwach w bezustannym porów­ nywaniu się z innymi nacjami. To porównanie było często dość skrupulatne, ale zawsze Polak-Sarmata okazywał się być kimś wyższym kulturowo. Pojawiające się zapisy na temat zwyczajów innych narodowości świadczą, że szlachta zauważała swoją odrębność, a nawet ją wręcz przeceniała. I tu poglądy zgodne są z sarmackim kultem swojskości, posuniętej aż do tradycjonalizmu. Dostrzeżemy tu także pewną umiejętność porównywania i analizowania. I tak np. dużą, jak na owe czasy, erudycję „ludoznawczą" wykazał autor XVII-wiecznej sylwy zamieszczając w niej swoisty niby-esej �79 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " 3 zatytułowany „Jaki zwyczaj ludzie starzy czasów dawnych mieli w ożenieniu" . Tu opisane są ciekawe zwyczaje związane z pozyskiwaniem żon, obrzędami zaślubin itp. „u Rzymian, Babilończyków, Wenetów, Francuzów, w Afryce w mieście Leutia, u Teutonów, Ormian, Massajów, Arabów". Najciekawsze jest natomiast zakończenie świadczące o stosunku piszącego do przytacza­ nych zwyczajów: „Wiele różnych głupich zwyczajów mieli poganie w ich ożenieniu". Jak widzimy, Polaków interesowała inność cudzoziemców. W X V I I w. polska szlachta miała wyjątkowe możliwości obserwowania obcych kultur, a zwłaszcza kultury Orientu. Zainteresowanie nią pozostawiło trwałe ślady w języku polskim, niektórych zwyczajach, a nawet tradycyjnym szlacheckim stroju narodowym. Łatwo dostrzec tu pewną sprzeczność. Pisze o niej Wiktor Weintraub analizując literaturę barokową: ..Stosunek dawnej Polski do k u l t u r y Islamu byl pelen s p r z e c z n o ś c i . Bez t r u d u d a ł o b y się z e b r a ć z polskiej literatury barokowej s p o r ą a n t o l o g i ę wypowiedzi, dających wyraz w r o g o ś c i do tego świata « n i e w i e r n y c h p s ó w » . A r ó w n o c z e ś n i e świat ten fascynował swoim bogactwem i egzotyka | . . . ] . Był obcy i bliski zarazem" (Weintraub. 1977. s. 91-92). Mamy więc z jednej strony programową ksenofobię, z drugiej fascynację obcą kulturą i przejmowanie obcych wzorów, posunięte aż do całkowitej asymilacji, kpiny z cudzoziemskich zwyczajów (jak w wierszu „Przyczyna, czemu wina Mahomet zakazał Turkom"), ale też i szczegółowy opis „procesji mahometańskiej": ..Trumny pozabijanych M u z u ł m a n ó w i ich p a z i ó w z k o ś c i a m i nieść p o w i n n i , do k t ó r y c h t r u m n p o p r z y w i ą z y w a n e są miecze i szable, dzidy, łuki i insze wojenne o r ę ż a p o ł a m a n e , przy k t ó r y c h trumnach 600 w włosiennice stare odzianych boso i z p o ł a m a n y m t a k ż e o r ę ż e m o s ó b . T u r e c k i c h iść p o w i n n o " . 4 Kontakt z niewiernymi Turkami pozwolił rozwinąć w sarmackiej szlachcie przekonanie o wyjątkowej roli Rzeczypospolitej w historii chrześcijaństwa. Świadczy o tym chociażby powyższy fragment - tak miała wyglądać skrucha pokonanych przez Sobieskiego Turków. Mocna była wiara w to, że zwycięstwo polskiego króla pod Wiedniem było zgodne z przepowiedniami. W jednej z sylw skryptor zamieścił proroctwo o królu chrześcijańskim, który wstrzyma turecką nawałnicę i nawróci niewiernych. Niechęć do Turków i Tatarów jest zrozumiała Rzeczpospolita prowa­ dziła z nimi wojny przez cały wiek X V I I . Sarmacka ksenofobia obejmowała także i innych obcych. Najostrzej niechęć ta wystąpiła w stosunku do Żydów, którzy w X V I I w. stanowili jedną z większych grup mniejszościowych. 5 • BN BOZ 1569. s. AGAD. Radz.. pisownię. 234. II. 12. s. 802-803. W cytatach, tytułach zachowuję oryginalną �80 JOANNA PARTYKA Powszechne bvło mniemanie, że Żydzi są przyczyną nieszczęść, jakie spadają na Rzeczpospolitą. Uważano, że „niewierni Żydzi nasycają się krwią chrześćjan", „czynią mordy i zabójstwa", „panów czarują i przez czary sobie respekt jednają", „chrześcijanki gwałcą" \ W rzucaniu istnych kalumnii na Żydów szlachta się wręcz prześcigała, a ich wywody nie mają nic wspólnego z racjonalnym myśleniem. Żydzi to osobnicy utrzymujący kontakt z mocami diabelskimi, żyjący w zgodzie z czarownicami i sami posługujący się bardzo wymyślnymi czarami. Autor jednej z sylw umieścił w swym dziele dość długą notatkę „Opisanie Żydów [•..]". Udowadnia w niej, że Żydzi współdziałali ze Szwedami przeciwko Polakom, czyniąc rozmaite czary. A oto jedna z wielu opisanych przez skryptora sytuacji, których był podobno naocznym świadkiem: „ g d y J e g o m o ś ć Pan Miecznik stał obozem p o d T y ń c e m , na k i l k a d n i przed rozgromieniem wszyscy Ż y d z i pościli przez trzy d n i . Starsi żydowscy byli u Generala [dowódcy wojsk szwedzkich) w Izbie Sekretnej i tam jadali i sypiali. A potem na dzień przed rozgromieniem obozu ci starsi i pierwsi dwa wyszli o p o ł u d n i u na dach dami y X i e g a m i swemi, General kamienice Generalskiej z Babami czarownicami dwiema, k ę d y m wszystkie cztery strony, to jest na W s c h ó d , Południe, Zachód, z Talmu­ widział, gdy P ó ł n o c , ciskali ziarna na roz­ maitych nasion, k t ó r e w iskry ogniste o b r a c a ł y się i w y l a t y w a ł y w g ó r ę . A p o t e m z onych ń iskier c z y n i ł o się c o ś na kształt s z a r a ń c z e i zlatywały nad Tyniec [ . . . ] " . Czyż nie przypomina nam ta relacja ludowych opowieści „naocznych świadków" działania mocy piekielnych? Jakże niedaleko jest stąd do magicz­ nego pojmowania związków przyczynowo-skutkowych właściwych kulturze ludowej! Przykładów myślenia magicznego znajdziemy w sylwach mnóstwo: czary, prognostyki, wróżby ze zjawisk atmosferycznych, domowe sposoby leczenia, wiara w dni feralne i szczęśliwe, znaki świadczące o nadchodzących nie­ szczęściach. Szlachcic ziemianin żył na co dzień w kontakcie z naturą. Było to bytowanie zgodne z ideałem agrarnym, widzącym świat w wymiarze wiejskim. Janusz Tazbir zaznacza, że równocześnie ideał ten pozbawiony był zrozumienia dla uroków natury. Niemniej jednak należało obserwować przyrodę po to chociażby, aby dobrze gospodarować. Najczęściej korzystano tu z gotowych obserwacji i przepisów prezentowanych przez literaturę fachową, jak np. bardzo poczytny poradnik J. K. Haura Ziemiańska generalna oekonomika ? Przykładem m o ż e b y ć pismo który nienawiści Waśki chce „ w e d ł u g posuniętej a ż do chęci Woszczyły, w n u k a Bohdana sił swoich z dobremi ludźmi mordowania chrześcijaństwo n a r ó d Ż y d o w s k i w y g ł a d z i ć " ( A G A D , Radz., I I . teka 19 nr 2659). " B U W 66, s. 156-164. „niewiernych Chmielnickiego, atamana kochającemi Żydów" kozackiego, przeklęty �81 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " (Kraków 1679) lub tegoż autora Skład albo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej (Kraków 1689) . Prawdopodobnie właśnie z wymienionych podręczników przepisywano do ksiąg domowych treści dotyczące sprawnego gospodarowania. Ale można przypuszczać, że część ich wynikała z własnych obserwacji i doświadczeń, a także z doświadczeń znajomych i sąsiadów. Nie na co dzień miał ziemianin kontakt z wielkim światem — swe zaszczytne obowiązki wobec państwa spełniał na sejmikach i wojnach. Ale życiem ziemiańskim, do którego wciąż powracał, rządziły przecież inne prawa. Dobry gospodarz był wszak rolnikiem. Musiał wiedzieć, jak zapewnić sobie najlepsze zbiory, kiedy siać, kiedy szczepić drzewa, jak leczyć zwierzęta. Podobnie jak chłop posługiwał się magią dla zapewnienia urodzaju, odpędzania chorób, przewidywał przyszłe wydarzenia na podstawie obserwacji zjawisk atmosferycznych, rozmaitych znaków na niebie i ziemi, odczytywał pomyślność swoją i swoich bliskich z położenia gwiazd i księżyca, wierzył w dni feralne. Tryb życia, jego cykliczność ściśle związana z uprawą ziemi narzucały bowiem pewne schematy w myśleniu i działaniu, którym podlegał zarówno chłop, jak i ziemianin. I jeden, i drugi był w równym stopniu uzależniony od natury. Do dziś na wsi istnieje przekonanie o wpływie różnych faz księżyca (zwłaszcza nowiu i pełni jako najbardziej skrajnych) na wykonywane czynności, zachowanie ludzi i zwierząt (Moszyński, 1967, s. 451-460; Szyfer, 1969). Z nowiem i pełnią księżyca związane są liczne zakazy i nakazy. Nauka znajduje już pewne racjonalne wytłumaczenie wierzeń związanych z położeniem Ziemi względem planet i gwiazd, widząc w tym m. in. związek z wpływem promieniowania kosmicznego na organizmy żywe. Astrologia stała się modna, tym razem już mocno unaukowiona. W X V I I w. nie było „mody" na astrologię — posiadanie podstawowych wiadomości w tym zakresie leżało w sferze codziennych potrzeb, było czymś naturalnym. Dlatego np. w sylwie pochodzącej z pierwszej polowy X V I I w. znajdziemy obszerną informację „Co dnia, którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz", z której można się dowiedzieć m. in., że: 7 „Gdy 7 miesiąc w Bliźniętach włosy strzec, ogniem robić, posły słać, walkę M o ż n a sądzić, że dwa wymienione p o d r ę c z n i k i były p o ż ą d a n y m i i cennymi pozycjami w biblioteczce ziemianina. Anno dobrze 1691", w którym W jednej obok z sylw „Statutu autor zestawił Januszowskiego, „Regestr Hippiki Xiąg albo moich Xiagi o spisany koniach, Herbarza Polskiego o z i o ł a c h . L i r y k Wespazjana Kochowskiego, M ó w R ó ż n y c h X Z a ł u s k i e g o , Słownika polsko-łacińskiego ziemiańska J. K . H a u r a Grzegorza z dopiskiem occasione" ( B K 993, k . 185-187). 6 - Etnografia Polska, t. 32, z. 2 Knapiusza" w nawiasie znalazła „jeszcze się t a k ż e Ekonomika generalna nie moja, ale j ą z a p ł a c ę primo �82 JOANNA PARTYKA zacząć, żeglować, kupować, przedawać, budować, sługi j e d n a ć , z wielkimi mówić, dzieci 8 na n a u k ę d a w a ć , p r z y j a ź ń n a b y w a ć , żenić s i ę " . W innej sylwie zamieszczono „Krótką naukę o znakach Niebieskich", w której daje się takie rady: „ C o chcesz p r ę d k o s p r a w i ć , zaczynaj, gdy [księżyc] w Baranie, Wadze, K o z i o r o ż c u , co chcesz, aby d ł u g o t r w a ł o , zaczynaj, gdy [księżyc] w B y k u albo w W o d n i k u : w ten czas fun­ damenta albo grunta budynków zakładaj. Znak L e w p o ż y t e c z n y jest do sadzenia drzewa 4 niefruktującego i do polowania. Pod znakiem Bliźniąt krwie z r ą k nie puszczaj" . W księgach domowych o charakterze rodzinnym często notowano dokładne dane o urodzeniu się dziecka. Franciszek Szyrma w swym dzienniku stano­ wiącym część sylwy skrupulatnie zapisywał takie oto informacje: „24 grudnia Kurach mu dał nam z północy Pan czwartkowej na p i ą t e k B ó g syna. Krzcił go X imię A d a m , bo tak zasłużył. Niech r o ś n i e Pannami w wilię B o ż e g o Marcellin na c h w a ł ę Narodzenia Chodalewicz, Bożą i nam o Trzech Franciszkan. Dał na p o c i e c h ę . Pod (?) się r o d z i ł " '<>. W innej sylwie znajdujemy jeszcze bardziej wyczerpującą notatkę o uro­ dzinach : „ U r o d z i ł m i się syn S t a n i s ł a w A n t o n i tydzień przed Świątkami, we die qunita, Juny wtorek, d z i e ń pod Rakiem, w dzień Franciszka feralny, to jest bez w ostatni Aspektu 1 1 A n n o 1685 [ . . . ] . N i e c h go Pan B ó g chowa na o b r o n ę R z p t e j " . Formułki „niech rośnie na chwałę Bożą" i „niech go Pan Bóg chowa na obronę Rzeczypospolitej" są typowe dla zapisów tej treści. Do dziś na wsi znane są wróżby z grzmotów. Jest to tradycja pochodząca jeszcze z czasów pogańskich. Należy zapamiętać, kiedy i z której strony świata zagrzmiało pierwszy raz w danym roku. Wynikają z tego określone prognozy na przyszłość. We wspomnianej już sylwie Szyrmów spotykamy takie oto informacje: „ D n i a 16 Febr.: P i o r u n u d e r z y ł na wschodzie, a ludzie słyszeli in Januario grzmoty, co to za znak, Panu Bogu w i e d z i e ć " . „31 M a r c a . G r z m o t y wielkie z ł y s k a w i c ą , czego nigdy nie b y w a ł o . Zły Prognostyk. O d m i e ń , Panie Boże, i zmiłuj się nad n a m i " i dopisek na marginesie: „ G r z m o t y w marcu. D z i w ! " Spotykamy w sylwach także inne przepowiednie związane z grzmotami. Oto niektóre z nich objęte tytułem „O grzmieniu różnych czasów": „ G d y (Słońce) w W o d n i k u a zagrzmi, znaczy d ż d ż e wielkie, t r w o g ę na ludzi od w i a t r ó w , dychawice i świerzby i powietrze wielkie na świecie". „ G d y w Skorpionie S ł o ń c e a zagrzmi, znaczy s k ą p o ś ć wina i ryby, wiatry wielkie, białych g ł ó w poronienia". „ G d y w Rybach zagrzmi, znaczy s u c h o ś ć i s k ą p o ś ć o w o c ó w ziemnych, wina obfitość, bogactwo choroby na ludzie, z k t ó r y c h się jednak wyleczać b ę d ą " . 1 3 « A G A D , Radz., I I , 12, s. 812-814. в B N B O Z 814, s. 5. i " Pł. T N R. i- 113, k. 104. B K 993, k. 188. 'i 1 A G A D , Radz.. I I , 12, s. 811-812. �83 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Dalej w tej samej sylwie informacje te przełożone są na miesiące, np. „lutowe grzmienie - śmierć na ludzi wielu, a zwłaszcza bogatych". Pojawienie się komety uważane było powszechnie za oznakę wielkich nieszczęść - chorób, wojen i wszelkich kataklizmów. Ten temat często pojawia się w domowych księgach. Autor jednej z sylw zamieścił notatkę: „O kometach. Co kiedy które znaczyły" poczynając od czasów Chrystusa, пр.: „1563. Pokazała się gwiazda z ogonem, na co nastąpiło powietrze i w Londynie co dzień 8000 ludzi umierało" . Powszechny był zwyczaj zamieszczania w sylwach prognostyków układa­ nych przez nadwornych astrologów. Musiały one krążyć w licznych odpisach, zanim zamieszczono je w rękopisach domowych. Takie prognostyki miały już na ogół charakter polityczny - trudno je wiązać w jakikolwiek sposób z ludowymi wyobrażeniami i wierzeniami, a ich popularność wynikała raczej z ogólnej tendencji epoki oraz ze wspomnianej już „mody" na astrologię. Zapisywano w sylwach także wiadomości na temat innych zjawisk, które były znakami pomyślności lub niepomyślności w życiu codziennym. Niektóre z nich świadczyły o zmyśle gospodarskim, np. taka oto wskazówka: „jeśli przed czasem opadają liście z drzewa, to znak, że na wszystek dobytek i bydlęta zaraza padnie, bo jest pokarm zarażony" . Wierzono również powszechnie w istnienie dni szczególnych - feralnych bądź pomyślnych. W jednej z sylw zamieszczono notatkę pt. „Profecja pewnego księdze z Nowej wsi pod Wschową, co się ma stać w tym r o k u " . Rok ten (1745) miał obfitować w wiatry, grzmoty, trzęsienia, komety, a nasilenie tych zjawisk ma przypadać na noc świętego Piotra i Pawła. Wymieniając znaki wojny inny skryptor pisze, że niechybnie dojdzie do wojny, gdy „kamienie z obłoków oczerniałe spadają". Tak właśnie zdarzyło się w 1622 r. — wkrótce po tym, jak na pewną wieś spadł taki właśnie kamień, zaczęły się długotrwałe wojny z Tatarami. Istotny dla autora jest tu fakt, że ów kamień spadł „w piątek przed wigilią Bożego Narodze­ nia" > . Z kolei w „Nowym Prognostyku posłanym Najjaśniejszemu Cesarzowi [...] z comet wypisanym anno 1665" czytamy, że w tymże tragicznym roku „kościoły zapadać się będą", „pan jeden umrze znakomity", „drzewa i lasy wykorzenione będą" itd., a „początek tych rzeczy nastąpi w nocy w dzień św. Wawrzyńca" . Często w omawianych księgach znajdziemy zestawienie dni niebezpiecznych bez żadnych danych wyjaśniających. Jeden ze skryptorów naliczył aż 40 wyjątkowo niebezpiecznych dni w ciągu roku, przy czym w czerwcu każdego dnia należy spodziewać się niebezpieczeństwa. Jedynie listopad jest w całości 13 14 15 6 17 ь B N B O Z 1569, s. 339. A G A D . Radz., I I , 12, s. 811. i? A G A D . Radz., I I , 51, s. 101-102. ' A G A D , Radz., I I , 12, s. 811. 1 B N B O Z 1569, s. 365. ň 7 �84 JOANNA P A R T Y K A pomyślny — autor przy nazwie tego miesiąca zanotował: „caret" — wolny. Trudno jest właściwie dociec, jakiego typu obserwacje były podstawą do ustalenia, że np. 3, 6, 7 i 16 kwietnia czy 5, 7, 11 grudnia to dni niebezpieczne. Ale charakterystyczny i ważny w tym wypadku jest już sam fakt funkcjonowania tego typu przeświadczenia o istnieniu szczególnych dni w ciągu r o k u . W magiczny sposób starano się także zabezpieczyć przed złem. Przykładem może być taka oto notatka, zatytułowana „Awizy z Wilna i jakie się cuda w Litwie zjawiły [...] w 1671 in Julio": 18 „ W L i t w i e Pan B ó g c o ś cudownego d o p u ś c i ł , że niemal po całej L i t w i e po miasteczkach, po wsiech c o ś pisze, a ż j u ż dzisiejszego dnia p o c z ę ł o p i s a ć i w W i l n i e r ó ż n e m i literami i charakterami, r ó ż n y m i farbami — c z e r w o n ą , c z a r n ą i białą, to litery, to pismo, t o charak­ tery [ . . . ] Co by to b y ł o ludzie p o w i a d a j ą , i co za p r o g n o s t y k i , n i k t tego z g a d n ą ć że t o b y ł o i przedtem przeciw powietrzowi. nie m o ż e , t y l k o Pan B ó g wie, co starzy to jest, 9 ale tu strach wielki po l u d z i a c h " > . Od myślenia magicznego nie są także wołne liczne zapiski gospodarskie, które znajdujemy w każdej niemal sylwie. Dotyczą one bardzo różnych spraw — od środków na muchy, pluskwy, szczury, robaki u koni, poprzez magiczne zabiegi związane z budową obory, sianiem, zapewnianiem urodzaju, aż po uwagi dotyczące obserwowania przyrody i wyciągania z tych obserwacji praktycznych wniosków. Wymienia się tu dni dobre do siania i szczepienia w marcu, kwietniu, maju, wrześniu i październiku. Znajdziemy także „Secretum, aby wróble Prosa i wszelkiego zboża nie piły" z dopiskiem: „probavi in A. 1668": „W dzień Wielkiejnocy, w y r o b i ć , na najświętszym niedzielę przed J u t r z n i ą sakramencie potem, gdy j u ż do zakrystiej s c h o w a j ą , jakiekolwiek położyć, wianek z j a k i e g o k o l w i e k żeby i na procesjej był na ten wianek wziąć i s c h o w a ć , ziela u w i t y Monstrancjej, a gdy siać będziesz 20 z b o ż e , wkrusz tego ziela w nie — ż a d e n ptak na tym z b o ż u nie p a d n i e " . W sylwach znajdziemy również wróżby meteorologiczne podobne do tych, jakie spotykamy po dziś dzień, п р . : „Dzień znakiem św. Jakuba rannych suchy z i m ę wielką znaczy"; mrozów i śniegów; mokre, d ż d ż y s t e " ; „ K w i e c i e ń w tymże „Żołędzie żołędziu wielki urodzaj robaczki suchy dobrego oracza nie uwesela"; jasny wielki urodzaj w i n a " ; „ D z i e ń św. Jana deszcz — orzechy piękne „Dzień i ranny jest i wesołe lato św. Wincentego 2 1 wygubi" . Zapisywano także, jak można łatwo i skutecznie zabezpieczyć siebie i swój dobytek przed niekorzystnymi czarami. Dowiadujemy się stąd пр., i» B K 973, k. 137. 1 4 B N B O Z 1175, s. 589-590. Zamieszczono r ó w n i e ż p r z y k ł a d y owych dziwnych z n a k ó w . Prawdopodobnie można byłoby je wyjaśnić sylwą i dlatego nie leżący w zakresie Kabala — rzecz doskonalą do badania magii związanej zapewnianiem sobie pomyślności 211 B N I 3492, k. 106. 2i B K 973, k. 150. studiując XVIII-wieczny tej pracy, z a t y t u ł o w a n y z egzorcyzmami, itp. Sygnatura: B N I I 6698. rękopis Salomonowe nie dzieła obroną będący zebrane, przed ziem, �85 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " że przy budowaniu obory dobrze jest święcony czosnek położyć pod każdy węgieł (na marginesie tej notatki autor dopisał „probavi") . Zaleca się również okadzanie bydła jarmużem, by ustrzec je przed urokiem, cedzenie mleka przez krzyżyk itd. W odpędzaniu złych mocy posługiwano się także rozmaitymi znakami i pismem, пр.: „Gdy grad pada napisać na talerzu 22 drewnianym a r 23 ' a zaraz przestanie" , rla' Znajdziemy również takie oto „Lekarstwo na febrę": „KPVSTTZS KKDHRZM. „Te wyżej wyrażone litery na karteczce maleńkiej napisać i chorującemu dać zjeść. Kiedy nie porzuci od razu, to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . Powszechnie zapisywano również, jak ustrzec się zarazy. Nie znalazłam tu żadnych informacji na temat panującej epidemii, choć w X V I I i X V I I I w. były one dość częste — możemy dowiedzieć się o tym z ulotnych rękopiśmien­ nych gazetek tego okresu . W sylwach daje się takie np. rady, by nie zarazić się „morowym powietrzem": „w piecach niech nie palą ani chlebów nie pieką, bo się szerzy powietrze od tego"; „Szat także nie prać, bo one chusty uprane ciągną także powietrze do siebie" . Osobne miejsce zajmowały tu zabiegi chroniące zwierzęta przed morem. Sposoby leczenia zwierząt gospodarskich są bardzo szeroko prezentowane w sylwach. Wynikało to na pewno z faktu, że ziemianin, podobnie zresztą jak chłop, był skazany w tym względzie najczęściej na samego siebie. Rzadko mógł korzystać z fachowej pomocy „weterynaryjnej". Skrzętnie więc zapisywano zasłyszane, często nawet wypróbowane już środki leczące zołzy, „bardzo uporne sadno", zwichnięcie stawu, robaki u koni czy kaszel u owiec. Szlachcic-ziemianin musiał leczyć nie tylko swój żywy inwentarz — zmuszony był również do leczenia siebie i swojej rodziny. Z lecznictwa fachowego korzystano niezmiernie rzadko. Porównanie domowych sposobów leczenia się szlachty z medycyną ludową wykazuje zastanawiające podobieństwo, a nawet tożsamość. W tym wypadku wpływ szedł zapewne „od dołu". Na taki kierunek przepływu informacji wskazuje Józef Burszta (1985, s. 118) pisząc: „W tym zakresie górowała znajomością na pewno ludność wiejska. Była to przecież odwieczna wiedza i praktyka związana z bezpośrednią znajomością świata roślin, stąd też 24 25 26 22 B K 711, k. 110. 21 B K 711, k. 110. 2-t B K 711, k. 250. 2 5 Chęcin, Z gazetek w Toruniu dowiadujemy się п р . o w 1709 i 1710 r. zarazie (AGAD, 1478; A G A D , Radz., I I , 25, s. 109-115, 259-262). 2 f t B K 711, k. 103. w Opatowie w Radz., I I , teka 1652 г., 10 nr w okolicach 1265, teka 11 nr �86 JOANNA P A R T Y K A od chłopów przedostawała się do miast oraz dworów i dworków szlacheckich". Uwaga ta dotyczy oczywiście leczenia ziołami - fitoterapii. Można jednak przyjąć, że i inne sposoby leczenia nie pozostały bez wpływu ludowej medycyny. Najczęściej powtarzają się przepisy na „bolenie zębów", na kaszel, na suchoty, „na puchlinę", „na kamień", „na żółtą niemoc". Spójrzmy, jakie dawano rady: ,.Na puchlinę: Czosnek opuchłemu ze śmietaną albo z mlekiem k w a ś n y m d a w a ć pić proch z wilczej wątroby zjeść po ranu z c z y m k o l w i e k chce; i wieczór; Dobrze D o b r z e też p u c h l i n ę (znieść) ł a j n e m cielęcym albo k r w i ą k r o w i ą z m i e s z a n ą ze szpikiem z kości k o n i c h " . „ N a suchoty: Piana końska w piciu jakimkolwiek pita na czczo t a k ż e i t y m . co c i ę ż k o a zbytnio kaszlą pomaga; Krew bardzo pożyteczna na suchoty, k o ń s k a ciepła pita dychawicznym 2 7 we wielkiej p o m o c y " . N a „ k a d u k " , czyli p a d a c z k ę : ..Preservative od Bożej kaźniej to jest przeciwko k a d u k o w i [z z a t r z e ż e n i e m , że » t e n . co go wielka niemoc popadnie, jeśli m u w i e l k i palec u ręki d r ż y , nie m o ż e b y ć u l e c z o n « ] : Wilcze serce l u b o na p r o c h ususzone, l u b o j a k o k o l w i e k r u t ą k a d z i ć chorego pomaga. a od tego przepadnie zadane pomaga; Z rana i wieczór Ususz jajca n i e d ź w i e d z i e a zetrzyj na p r o c h , zadaj choremu, zła niemoc [dopisek — bardzo pewne]: Zajęcze p ł u c a solone utarte, a włoży w nie trzecią część k a d z i d ł a tartego, d a w a ć to z winem b i a ł y m . T y m ż e obyczajem piją serce zajęcze; T a k o w y m l u d z i o m na dobrze jeść szczaw do 30 d n i p o c z ą w s z y nowie miesiąca". Na kołtuna: „ c h l e b a b i a ł e g o o d k r ó w zaraz z mlekiem u w a r z y ć z szafranem, na pulsach przyłożyć 2 8 u ręki i p o d k o l a n y " . Jak widzimy, poza ziołami wykorzystywane były również leki zwierzęce. Największe znaczenie mają tu: krew, wątroba, serce zarówno dzikich, jak i domowych zwierząt. Autor jednej z sylw dokładnie wymienia korzyści, jakie mogą przynieść w leczeniu części ciała, a raczej wnętrzności wilka, kota, psa. Pewne znaczenie miały tu również zabiegi magiczne, zwłaszcza w udzielaniu pomocy niemowlętom, пр.: „Gdy m a ł e dziecię ustawicznie p ł a c z e w nocy, a s p a ć nie m o ż e [ . . . ] u r o k i e m białegłowy [...]. odpowiadać, Na i także dziecko usunie - to trzeba iść po milczący nagle dziecię położyć wodę, z nikim nie rozmawiać, ani w n i ą w r z u c i ć i w t y m dziecko o b m y ć " ; na progu, a psa przywabiać do chleba abo zowią pytać, ani „Gdy się mięsa, że 2 9 przez owo dziecię musi p r z e s k o c z y ć " . Szczególne czynności magiczne dotyczyły również położnic: „ P o ł o ż n i c ę zaraz po p o ł o g u trzeba k r a j k ą pewne kładą praktyczne sztukę znaczenie]; chleba „I p ó k i n ó ż w on o p a s a ć [ . . . ] " [ten zabieg m ó g ł r ó w n i e ż położnica wetkawszy. Na w połogu leży, co, nie raczej tedy jej p o d wiem" - tłumaczy s n tej n o t a t k i ; „ T a ż p o ł o ż n i c a p r ę d z e j u r o d z i , gdy b ę d z i e m i a ł a s t a r ą k o s z u l ę " . 2 7 2 B N I 3492, k k . 84, 86, 92, 102, 103, 104. « B K 711, k. 92. 2 9 B K 711, k . 28. •'o B K 711, k . 28. mieć poduszkę autor �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 87 Mało znalazłam w sylwach wiadomości na temat osób leczących. O tym, że korzystano jednak z pomocy znachorek, świadczyć może zamieszczony w sylwie Różyckiego list do sąsiada B. Młodnickiego o czarach rzucanych na jego syna i radach znachorek . W innej sylwie znajdujemy bardzo ciekawy anonimowy wiersz zatytułowany „Krytyka na Baby, które się doktorstwem bawią". Jest to w istocie krytyka, z której jednak wiele możemy dowiedzieć się o ówczesnych praktykach znachorek: 31 ..Baba p r z y m a w i a , kreśli i chucha M r u c z y i ż e g n a , nad głową dmucha [ . . . ] ; W m a w i a j ą |baby] w chorych dziwne c h o r o b y Suchoty oraz wzdęcie w ą t r o b y , Czary, k o ł t u n y i p o d w i n i e n i a [ . . . ] ; U r o k i , glisty w dzieci w m a w i a j ą N a nie p r z e m i e r z ł e m i k s t u r y dają [...]". Wiersz kończy się radą: „ A b y ś d o s t ą p i ł z d r o w i a miłego Zażyj medyka rady biegłego, N i e daj się z w o d z i ć babskiej c h y t r o ś c i , 1 2 Przez k t ó r ą szatan wyrabia z ł o ś c i " . Z pierwszej połowy X V I I I w. pochodzi sylwa, w której znalazła się mowa obrońcy w procesie o czary . W mowie tej dostrzec już można oświeceniowy sprzeciw wobec panujących „zabobonów". Obrońca występuje tu bowiem przeciwko powszechnej wierze w to, że choroby, śmierć powodo­ wane są czarami i rzucaniem uroków. Podejmuje przy tym racjonalną próbę wyjaśnienia, że jest to niemożliwe. Wspomina, że wiele niewinnych „bab" spalono, ponieważ trudno jest zaprzeczyć winie w czasie „srogich mąk". Obrońca wykpiwa wiarę w znaki szczególne czarownicy - „rzezane kamyki przy sobie nosi", „stygmata jakieś ma" (brodawki, guzki) i „nie czuje nakłucia w to miejsce". Usiłuje przekonać, że rzekome stygmaty są po prostu „ciała obumarłymi znakami" - stąd nie czuje się bólu przy nakłuciu. Kamienie zaś „ludzie noszą przy sobie od gorączek, od odwrócenia cięcia i razu broni szkodliwego". A poza tym: „Głupi to by był diabeł, co by czeladź swoje na zgubę, by bydło na rzeź przez cechę i piętna wydawał". O czarach mówi się również opisując rozmaite sytuacje związane z prak­ tykami Żydów. 3i Podałam tu przykłady świadczące o zbieżnościach w sposobie myślenia i poglądzie na świat XVII-wiecznej ziemiańskiej szlachty i ludu. Można " 1 2 " B N B O Z 1162, k. 280. B N B O Z 1316, s. 40-41. A G A D , A r c h . Pub. Pot. 124, k . 91-101. �88 JOANNA P A R T Y K A również przewidywać, że podobne zbieżności znaleźlibyśmy w kulturze mieszczańskiej tego okresu. Ale na pewno nie wszystkie — zabrakłoby tu tej sfery, która opiera się na bezpośrednim kontakcie z przyrodą. Zaistniałe analogie pomiędzy życiem ziemiańskim a chłopskim umożliwiły podobne, a nawet w wielu wypadkach identyczne widzenie świata. Chłopi uprawiali ziemię od wieków — szlachta gospodarująca na roli jako ukształtowana w pełni warstwa ziemiańska pojawiła się dopiero w X V I , X V I I w. Prawdopodobnie mamy tu więc do czynienia z przejęciem gotowych wzorów (podręczniki fachowe tego okresu zalecały wzorowanie się na architekturze ludowej jako dobrze dostosowanej do wiejskich wa­ r u n k ó w ) , ale można również założyć, że tożsamość pewnych zjawisk wynikała nie tyle z przejmowania wzorów, ile z uwarunkowanego zbliżonym trybem życia pojawienia się analogicznych wytworów myśli! Niecały jednak zaprezentowany materiał da się analizować na zasadzie zbieżności z ówczesną kulturą ludową — czy to analogii, czy wpływów. Wspomniałam już np. o XVII-wiecznej modzie na prognostyki. Było to zjawisko powszechne. Myślenie kategoriami magicznymi było w pewnym stop­ niu charakterystyczne dla całej epoki baroku — epoki barwnej, dynamicznej, zafascynowanej wszystkim, co ciemne, irracjonalne, dziwne. Te cechy epoki odbiły się w często wówczas pisanych pamiętnikach, diariuszach, itinerariach. Na pewno i ten fakt — specyficzny charakter epoki — przyczynił się do wyławiania przez autorów omawianych rękopisów informacji zgodnych z du­ chem epoki. Takiej proweniencji są prawdopodobnie liczne w sylwach mirabilia, proroctwa o charakterze politycznym, curiosa. Barokowa ciekawość świa­ ta kazała zapewne zapisać autorowi domowej księgi wiadomość, iż „mężczyźni w Indiach mleko w piersiach mają i imi dzieci karmią" oraz że „w ormiańskiej ziemi bywa śnieg czerwony, bo tam rodzi się Rubrica" . 14 35 Pozostały jeszcze do omówienia te treści, które związane są z obrzędo­ wością rodzinną. Mamy tu do czynienia z mnóstwem mów weselnych i pogrzebowych. Zdarzają się, choć rzadko, mowy na chrzcinach. Wszystkie one podporządkowane są tym samym wzorom. Obowiązywały tu pewne konwencje zarówno w sposobie obrazowania, przykładach, frazeologii, jak i w ogólnej konstrukcji mowy. Chętnie sięgano do gotowych wzorów uwzględniających panujący rytuał, zwyczaje i modę, nic więc dziwnego, że notowano je dla wygody w księgach domowych. Wpisywano do ksiąg zarówno wzory mów, jak i mogące również służyć za wzór przemówienia wygłoszone przez konkretne osoby w określonej dokładnie przez skryptora sytuacji, np.: „Oddawanie Jej Mci Panny Buczackiej w Łożnicy Jego Mci Panu Gulskiemu przez Jego Mci Pana Mieleckiego wojewodę Bełzkiego". M Wydanj, w 1588 r. w K r a k o w i e p o d r ę c z n i k Anzelma Gostomskiego zatytułowany Gospodarstwo zaleca: „ G o s p o d a r z e sobie r z ą d n i u m ą d r y c h k m i o t k ó w sie n a u c z y ć mają, jako rolę s p r a w o w a ć " . í5 B N 1 3052, k. 107, 111. �89 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Można zarzucić tu szlachcie pewne wygodnictwo, a nawet lenistwo, ale należy również przyznać, że reguły były tak sztywne, iż trudno bez posiadania szczególnego talentu w tym względzie zdobyć się na oryginalność. Wzory mów najczęściej krążyły anonimowo. Zdarza się jednak, że znano autora — w wielu wypadkach był nim słynny z talentu krasomówczego Andrzej Moskorzowski. Łatwo dostrzegalny jest tu ceremoniał oficjalnej kultury sarmackiej — mowy są poważne, pełne antycznej frazeologii i antycznych przykładów. Najliczniej reprezentowane są mowy uwzględniające poszczególne etapy wesela. Wygłaszały je osoby zwyczajowo do tego wyznaczone i poczuwające się do spełnienia tego miłego obowiązku. I tak np. mowę „Prosząc o Pannę", „Dziękując za Pannę" wygłaszał przyjaciel pana młodego, „Oddając Pannę" — ktoś z rodziny panny młodej, często jej rodzony brat. Poza trzema wymienionymi mowami wygłaszano także inne: na oddanie wieńców, na oddawanie słodyczy, przy oddawaniu „Marcypanów", dzięko­ wanie za wieniec, oddając pannę w „łożnicy" . Ciekawe są mowy przy ofiarowywaniu upominków. W jednej z sylw zanotowano taką myśl: „upo­ minkiem nie tylko ludzie, ale i Bogowie błagani bywali, upominek znakiem zawsze bywał zwycięstwa, wesela, pociech, triumfów" . Niektóre wzory mów weselnych uwzględniają specyficzną sytuację panny młodej lub pana młodego, np. „Oddawanie Panny Młodzieńcowi Żołnierzowi" czy „Proszenie o wdowę Rodziców, a przy tym i samej wdowy od wdowca". W mowach „przy oddawaniu panny", „dziękując za pannę" podkreśla się rolę przeznaczenia, które w sposób nieunikniony wiąże losy dwojga ludzi, wysławia się zalety panny młodej jako godnej pana młodego i odwrotnie, uzasadnia się, dlaczego wybór padł właśnie na tę pannę. Powoływano się często na obyczaj szlachecki i szlachetne wychowanie. Nade wszystko jednak przewija się tu ulubiony przez sarmacką szlachtę motyw równości. Zdarza się, i to dość często, że mowy weselne przeplatane są obscenicz­ nymi opowiastkami, nie grającymi z powagą sytuacji. W ten sposób m. in przejawia się w całej swej krasie ów charakteryzowany przez Maciejew­ skiego „folklor szlachecki", ukazując dosadność i rubaszność języka XVIÍ-wiecznej szlachty. Widzimy tu wyraźnie, jak blisko funkcjonowało obok siebie to, co należało do oficjalnie przyjmowanych wzorów, oraz to, co w tych ramach już się me mieściło należąc do sfery opozycyjności i nieoficjalności. Mowy pogrzebowe spotykamy w sylwach rzadziej niż weselne. Możemy tu wyróżnić mowy — listy mające spełniać rolę powiadomienia o czyjejś śmierci i pogrzebie — te zawierają jako elementy stałe ogólną refleksję 36 37 ™ Mowy weselne znajdują Radz., I I , 27, 51, 46. " B N B O Z 823, 'k. 129. się w sylwach: BK 978, BN BOZ 823 i 855, AGAD, �90 JOANNA P A R T Y K A o nieuchronnej, choć nieoczekiwanej śmierci, powiadomienie o śmierci konkretnej osoby oraz prośbę o wzięcie udziału w uroczystościach pogrze­ bowych. Wygłaszano również mowy w trakcie pogrzebu, w których wymieniano zasługi zmarłego, wspominano rozpad rodziny po stracie bliskiej osoby. Przedstawiciel rodziny zmarłego wygłaszał z kolei „dziękowanie na pogrzebie albo raczej mowę do gości". We wzorach mów pogrzebowych brano pod uwagę, podobnie jak w mowach weselnych, pozycję osoby, której mowa dotyczyła (znajdziemy tu więc specjalne mowy „na pogrzebie żołnierza" czy „na pogrzebie senatora"), a także sytuację osobistą - „mowa na pogrzebie panieńskim". Wydaje się, że mowy pogrzebowe i weselne, podobnie jak poprzednio przedstawiony materiał, choć w nieco mniejszym stopniu, mogą stanowić źródło przy pewnego typu poszukiwaniach etnograficznych. Nie ma tu co prawda dokładnego opisu szlacheckiego wesela, ale analizując poszczególne mowy dochodzimy łatwo do istoty obrzędu, która zarówno w kulturze chłopskiej, jak i szlacheckiej była jednakowa, inna była jedynie oprawa ceremonii. Wskazuje na to, poza wspomnianym już Bursztą, także Bystroń pisząc: „ S t a n m a j ą t k o w y , p o z i o m k u l t u r a l n y , p o g l ą d y na w a r t o ś ć rodzimej k u l t u r y w p ł y w ó w obcych d e c y d o w a ł y U podstawy była o kształtowaniu zawsze odwieczna się o b r z ę d u obrzędowość p r a k t y k o w a n a tradycyjnie przez k o n s e r w a t y w n ą w poszczególnych weselna, czasów ludność wiejską" pogańskich (Bystroń, i natężenie środowiskach. sięgająca, 1932, s. 73-74). Podobne myśli wyraził Zygmunt Gloger w Obchodach weselnych (s. 9): „W pełnej sile były zwyczaje weselne wtedy, gdy były wspólne wszystkim warstwom narodu. Wspólność ta jest jeszcze w X V I I wieku widoczną, lecz już odtąd słabnąć zaczęła". Przedstawiłam tu materiał wyszukany w 29 przypadkowo wybranych szlacheckich kodeksach rękopiśmiennych zwanych silva rerum i ' oceniony przeze mnie jako przydatny w badaniach etnograficznych. Dokonana analiza materiału pozwala stwierdzić, że sylwy mogą stanowić źródło etnograficzne, dotychczas zupełnie nie wykorzystane. Analizując je musimy mieć jednak świadomość specyfiki tego źródła, a przede wszystkim mieć na uwadze wzajemne uwarunkowania kultury ludowej i szlachecko-ziemiańskiej, te bowiem upoważniają nas do korzystania w badaniach etnograficznych z materiału nie będącego sensu stricto ludowym. Przypomnijmy raz jeszcze owe uwarunkowania: W XVII-wiecznej kulturze ludowej i kulturze wytworzonej przez ziemiańską warstwę szlachecką istniało wiele wspólnych wartości wynikających przede wszystkim ze zbliżonego trybu życia opierającego się na ciągłym kontakcie z naturą. Wartości te były najczęściej pozostałościami jeszcze z czasów �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 91 pogańskich, w których nie istniał podział na kulturę niższą i elitarną. Leżały one u podstaw wierzeń związanych z uprawą ziemi, hodowlą zwierząt, człowiekiem jako elementem Kosmosu. Zarówno życie szlachty ziemiańskiej, jak i chłopów opierało się na tym samym kalendarzu rolniczym. W dużej mierze zależne było również od świąt kościelnych. Kulturę szlachecką, podobnie jak ludową, cechował ten sam, wytworzony z przemieszania się elementów chrześcijańskich z pogańskimi, tzw. katolicyzm ludowy, który z kolei narzucał pewne szczególne zachowania i wierzenia wspólne obu warstwom. Z powyższych faktów wynika, że w X V I I w. w kulturze szlachty ziemiańskiej poza tym, co nazywamy sarmatyzmem, wyróżnić można sporą część wartości o proweniencji ludowej. Wiek X V I I jest pod tym względem szczególny — jak już wspomniałam, począwszy od wieku X V I I I wspólne z kulturą ludową elementy są systematycznie z kultury szlacheckiej wypie­ rane. Wzajemne uwarunkowania tych dwu kultur sprawiają, iż biorąc do ręki szlacheckie silva rerum możemy mieć świadomość, że treści w nich zawarte zbliżone są do tych, które funkcjonują do dziś lub niedawno jeszcze funkcjonowały w badanej przez nas kulturze ludowej. Wartość informacyjna sylw wydaje się być bezsporna, a wiadomości w nich zawarte stanowić mogą cenny materiał wzbogacający współczesną wiedzę etnograficzną oraz być źródłem ukierunkowującym niektóre dziedziny badań. Ale nie tylko tak wyraźne w sylwach samo zjawisko sarmatyzmu, formacji kulturowej, której elementy tkwią po dziś dzień w świadomości Polaków, będąc częścią tego, co nieoficjalnie nazwać by można „charakterem narodowym", a przy­ najmniej jednym z jego elementów, i to nie najmniej znaczącym, może również zainteresować etnologa. Dla badacza ważne jest i to wreszcie, co nazwałam za Maciejewskim „folklorem szlacheckim" - wszak etnograf ma również do czynienia z literackim przekazem ludowym, z różnymi formami obrzędowości. Zjawisko „folkloru szlacheckiego" funkcjonowało w X V I I w. na tej samej płaszczyźnie, co dziś folklor chłopski, przekazywało więc podobne treści i może stanowić pasjonujący przedmiot dociekań etnograficznych. Zawarte w sylwach bogactwo informacji dotyczących życia codziennego, obyczajów, zainteresowań pozwala sądzić, że również inne rękopiśmienne przekazy staropolskie, nieoficjalne, nie przeznaczone do druku, stanowić mogą cenny materiał dla badacza podstaw i rozwoju naszej kultury. Artykuł ten miał na celu zasygnalizowanie dziedziny dotąd nie wykorzy­ stanej. Materiał, z którego korzystałam, potraktować trzeba jako próbkę, za którą kryje się niezwykle kusząca oferta szczegółowych penetracji i dociekań. Aby były one owocne odpowiednio do spodziewanych wartości oraz zamie­ rzeń badacza, wymagałyby kilkuletnich studiów nad staropolskimi rękopiśmien­ nymi zasobami naszych bibliotek. �92 JOANNA P A R T Y K A LITERATURA B a r a n o w s k i B. 1971 Kultura 1976 Kultura ludowa a kultura szlachecka ludowa w XVII i XVIII nowoczesnej kultury polskiej, wieku na w XVII ziemiach i XVIII Polski środkowej, w., [ w : ] Narodziny Łódź. i rozwój Wrocław. В u r s z t a J. 1970 Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, [ w : ] Historia chłopów polskich, t. 1, Warszawa. 1974 Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice 1985 Chłopskie źródła kultury. i rozprawy, Warszawa. Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1924 Megalomania 1932 Dzieje obyczajów Dobrowolski 1932 narodowa, Warszawa. w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Warszawa. K. Umysłowość i moralność społeczeństwa staropolskiego, [ w : ] Kultura staropolska, Kraków. Dzieło... 1978 Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G l o g e r Z . [Pruski] 1869 Obchody weselne. 1901-1903 Encyklopedia Kraków. staropolska, Warszawa. Głowiński M. 1978 Lektura dzieła a wiedza historyczna, [ w : ] Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1884 Lud polski — jego zwyczaje, zabobony, L w ó w . G o s t o m s k i A. 1951 Gospodarstwo, Wrocław. G r z e s z c z u k S. 1972 Z problemów ludowości, [ w : ] Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c ł a w . H e r n a s Cz. 1973 Barok, Warszawa. Kopczyńska-Jaworska 1971 Metodyka B. etnograficznych badań terenowych, Warszawa. K u c h o w i c z Z. 1975 Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Ł ó d ź . Kultura 1932 Kultura staropolska, Kraków. L a s o c k i Z. 1933 Szlachta płońska w walce z czartem, „ M i e s i ę c z n i k Heraldyczny", nr 12. M a c i e j e w s k i J. 1962 Z problematyki badań nad okolicznościową poezją polityczną lat 1763-1788, „Przegląd H u m a n i s t y c z n y " , nr 3. 1971 Folklor środowisk „folkloru ony. Sposób szlacheckiego" XVII jego istnienia, cechy i XVIII wiekuj, wyodrębniające [ w : ] Problemy (Na socjologii Wrocław. 1974 Sarmatyzm jako formacja kulturowa, „ T e k s t y " , nr 4. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa. Polska... 1969 Polska XVII wieku. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. przykładzie literatury, �93 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Polska 1970 Polska w epoce Odrodzenia. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. Problemy... 1972 Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c l a w . S k w a r c z y ń s k a S. 1963 Kariera literacka form rodzajowych „silva", [ w : ] Europejskie związki literatury polskiej. Warszawa. Szyfer A. 1969 Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Olsztyn. T a z b i r J. 1976 Kultura szlachecka kultury polskiej, 1978 (struktura i wzorce osobowe), [ w : ] Narodziny i rozwój nowożytnej Warszawa. Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit — upadek — relikty. Warszawa. T o p o l s k i J. 1973 Metodologia historii. Warszawa. W e i n t r a u b W. 1977 Wiek O niektórych problemach polskiego baroku, [ w . ] Od Reja do Boya, Warszawa. XVII... 1970 Wiek XVII — kontrreformacja — barok, Wrocław. Zachara M . 1980 Sylwy — dokument życia literackiego Szlacheckie XVII szlacheckiej kultury umysłowej w Polsce XVI i XVII sylwy i ich funkcje wieku, w życiu w XVII wieku, [w:] Z dziejów Wrocław. społecznym, kulturalnym i mentalności wieku (praca d o k t o r s k a — maszynopis). Joanna Partyka SILVA RERUM - A SOURCE FOR E T H N O G R A P H I C A L RESEARCHES Summary Modern ethonography rarely exploits sources reaching back 20 century. As i t appears, however, be useful for ethnography as some texts f r o m the earlier than 18 and even the 19 17 century well. O l d Polish manuscripts seem to be o f special value, and a m o n g them so-called silvae rerum, private family books o f noble homes written to be published in p r i n t . They offer the researchers a l o t o f interesting data. The o f the paper has examined 29 o f such manuscripts f r o m the view-point o f their for ethnographical source researches and material, n o t exploited till according to their subject: has proved now. The that data they found could make a in the silvae can Different 1. The remarks concerning the „ s t r a n g e people" foreigners and predictions and auguries, 6. Beliefs concerning ill-omens, 8. Days o f special magical meaning, 9. Different practical advices and recipes household, valuable be classified prescriptions and unproffessional healers, 4. The influence o f heavenly bodies u p o n 5. not author usefulness very national minorities l i v i n g i n Poland then, 2. Predictions o f weather, 3. Unofficial life, or can 10. T h e patterns o f funeral and wedding speeches, and 11. The 7. medical human Comets, concerning descriptions o f funeral and wedding ceremonies. In analyzing the manuscripts we must remember that o f a peculiar sort regarding the m u t u a l relations between they make folk a source material peasant culture and that �94 of JOANNA PARTYKA gentry. O n l y keeping that in m i n d we can apply the source which does not come strictly f r o m folk culture. These relations can be described i n short: In the cultures: of life 17 century there were many c o m m o n traits and folk culture and o f both social that strata, the those values have persisted of the of beliefs upper and lower connected o f landed life gentry. based on They regular values i n both the discussed resulted from contacts with the similiar nature. way Most of since the per-Christian period when the c u l t u r a l difierentation social with strata had agriculture, not animal existed yet. husbandry Those and traits the were man's the place basis in the Universe. The life o f both the landed gentry and peasants r u n agrarian calendar cycle, it was also connected holy days. One o f the features o f the i n accordance w i t h to a great extent culture o f gentry the same w i t h the cycle o f C h u r c h as well as that o f peasants was the, so-called folk Catholicism, the product o f m i n g l i n g o f C h r i s t i a n and pagan traits. F o l k Catholicism imposed many patterns o f behaviour and beliefs c o m m o n for all social strata. The 17 century is especially interesting as it concerns this p r o b l e m ; i n the beginning of the 18 century the common c u l t u r a l traits begun to disappearr i n the upper class culture. Owing evidence to the mentioned or, at least, were t o be of mutual relations we can o f the c u l t u r a l traits similiar t o those which found the discussed manuscripts there not be sure that silvae function i n folk l o n g time ago. seems to be unquestionable Thus and the rerum give culture t i l l now informational enrich our resources o f ethnographical evidence. One t h i n g more can be o f great to ethnographers, namely the ideology o f the so-called Sarmatism noblemen and as ancient virtues times). habits Some pleading elements their o f this origin, according ideology can be value the data they contain to can interest (apology o f o l d Poland's the found myth, i n the as far back consciousness of the Poles till nowadays, constituting our. let us say, „ n a t i o n a l character". Silvae rerum ethnographical are too, a good evidence o f the "gentry folklore" also meaningful fo studies. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec7cc4a61be386654e5de2e9cadf8ad5.pdf cac95f3b9f557629fa353d5899d569d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5604 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5210 Title A name given to the resource Szminka i krew/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.19-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stańczyk, Xawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X aw ery Stańczyk alias Legendarny Xawery - ur. w I 985 r., student stosowanych nauk społecznych - socjologii oraz kulturoznawstwa na UW. Współzałożyciel i przez kilka lat sekretarz Koła N a u k o w e g o Kultury Ulicznej, w ramach którego organizował m.in. w 2 0 0 7 r. na U W urodziny Pomarańczowej Alternatywy. Publikował teksty naukowe w kwartalniku „op.cit," oraz wiersze w miesięcznikach „Lampa" i „Traktor Królewski". Interesuje się kulturą młodzieżową i niezależną oraz literaturą i sztuką awangardową. Szminka i krew 1. Poguję, więc j e s t e m P od koniec lat siedemdziesiątych, gdy na­ rodził się punk rock, świat nie był zbyt przychylny młodym ludziom. Korzenie punk rocka sięgają połowy tej dekady, gdy mło­ de, amatorskie kapele, znudzone wirtuozerią ówczesnych muzyków rockowych oraz ich peł­ ną przepychu oprawą, zaczęły grać po gara­ żach w całej Ameryce szybkiego, melodyjnego rocknrolla. Często byli to ludzie niemający większych umiejętności, ich muzyka była prosta i brudna. Bo nie mistrzowskie panowanie nad gitarą się liczyło - chodziło o to, żeby coś robić, grać w klubie czy garażu dla siebie i swoich zna­ lom ych którzy m o d i szaleć tańczyć i śpiewać Podział'na aktywnych wykonawców i pasywna publiczność został odrzucony. Tak narodził się punkrockowysznyt. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Nowy styl muzyczny powstał w Ameryce, ale to Wielka Brytania stała się jego siedzibą. Co ciekawe, niemal równie szybko jak na Wyspach punk rock zyskał wielu fanów w Polskiej Rzecz­ pospolitej Ludowej. Pierwsze polskie kapele punkrockowe powstały niedługo po brytyjskich. W dużych miastach pod koniec lat siedemdzie­ siątych istniały j u ż spore załogi. Zarówno w Pol­ sce, jak i w Wielkiej Brytanii punk był nieroze­ rwalnie związany z pojęciem kryzysu. W obu krajach dorastające pokolenie wyżu demogra­ ficznego spotkało się z brutalną rzeczywistością. Angielska młodzież z rodzin robotniczych nie moda znaleźć pracy na skutek kryzysu naftowe¬ go i recesji Polska młodzież coraz częściej spoty kała się z przerwami dostaw prądu czy brakami mięsa w sklepach choć po pierwszei połowie lat siedemdziesiątych wydawało sie zehospodar ka nabiera rozpędu. „Początek dorosłego życia �Xawery Stańczyk 20 mojej generacji przypadł na okres światowej recesji, która i na Polsce odcisnęła swoje piętno. Byliśmy pokoleniem bez perspektyw, bo życie w tym kraju było właściwie uwarunkowane po­ stawą polityczną. Wszelka kariera wiązała się z przynależnością do partii albo którejś z reżi­ mowych organizacji młodzieżowych. Żeby się do tego podłączyć, nie trzeba było być komunistą, tylko totalnym oportunista, dupodajem. Ja się na to nie pisałem. Można było wyemigrować albo żyć poza społeczeństwem" . Pod wpływem rozczarowania i bezsilności swobodna zabawa w gronie znajomych (z któ­ rej wywodził się amerykański punk rock/garaż) przeobraziła się w rozpaczliwy bunt przeciwko wszelkim normom. Oczywiście nie chodzi tu tylko o kryzys ekonomiczny. Młodzi buntowali się przede wszystkim przeciwko kryzysowi w re­ lacjach międzyludzkich. Pesymizm wywołany był przez zanik różnicy i pojawiającą się w jego konsekwencji nużącą monotonię. Życie stało się męczącą rutyną, zmechanizowanym katalogiem czynności, jednostajnym ruchem trybiku w ma­ szynie. „Wszystko jest gówno oprócz moczu" - to hasło wyrażało przekonanie o braku jakichkol­ wiek perspektyw. Marzeniem punkowców było uczynić swe życie radykalnie innym od tego, które prowa­ dziły ich rodziny i znajomi, a w szerszej per­ spektywie - całe społeczeństwo. Punkowiec musiał wyglądać inaczej. Pierwsi polscy punkowcy poruszali się po omacku: „Chodziliśmy w podartych, starych garniturach, malowaliśmy włosy plakatówkami i wpinaliśmy we wszystko dużo agrafek" . Jednak szybko pojawił się bardzo sformalizowany styl. Pod koniec lat siedemdzie­ siątych Kazik chodził w podartych garniturach, inni ubierali się w robotnicze kombinezony czy 1 2 1 M . Lizut, Pun\ Roc\ Later, Sic!, Warszawa 2003, s. 47-48. 2 Ibid., s. 44. kolorowe stroje służb oczyszczania miasta. Ale byli j u ż tacy, którzy znali punkowy mundurek. Bohun, Ptyś i Tomków z KSU wyglądali zda­ niem Kazika bardzo ortodoksyjnie, chociaż nie byli z Warszawy czy Gdańska (gdzie rodził się polski punk rock), lecz z maleńkich Ustrzyk. „Ci goście wyglądali j u ż bardzo punkowo. Mie­ li skóry, czapki pocztowe, łańcuchy" . Także Krzysztof Grabowski z Dezertera mówi, że wy­ glądali „na początku normalnie. Z czasem za­ częliśmy funkcjonować w punkowym światku, więc przyjęliśmy punkowy sposób ubierania się. Nosiliśmy skóry, ćwiki, pieszczochy" . Szybko ukształtował się jeden uniform i odstępstwa od niego były silnie piętnowane przez samych punków. Tomasz Budzyński z zespołu Siekiera opowiadał, że broda basisty Tomka Adamskiego doprowadzała publiczność do szału, gdyż punk nie mógł nosić brody . Elementy w y g l ą d u punka miały bardzo określone znaczenie. Miały też swoją hierar­ chię - najbardziej „prestiżowe" były te związa­ ne z przemocą dokonaną na ciele (rany, blizny, siniaki), za nimi były dziary, sznyty, tatuaże, które wykonywano celowo (siniak nabywało się w bójce) i w miarę bezboleśnie, wreszcie fry­ zura (najlepiej irokez) oraz ubranie (ramona, glany lub trampki, opuszczone szelki, agrafki). Ogólnymi zasadami były niechlujstwo i inność w stosunku do „zwyczajnych" ubrań oraz ścisłe przestrzeganie własnego modelu. Punk swój wizerunek budował z tego, co odrzucone, znisz­ czone, brudne i niedopasowane. W tym zesta­ wieniu łatwo się dopatrzyć liminalnych symboli świętości. Według Victora Turnera liminalność (charakterystyczny dla okresów kryzysowych stan przejściowy między odrzuceniem jedne­ go a przyjęciem drugiego statusu społecznego) 3 4 5 3 Ibid. 'Ibid., 5 s. 121. Ibid., s. 73. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 21 „często przywdziewa szaty ubóstwa ze względu na jego repertuar symboli, zwłaszcza symboli stosunków społecznych. Podobnie, jak widzimy, dobrowolni autsajderzy, którzy opuścili nasze społeczeństwo, [...] także nawiązują do symbo­ licznego słownika ubóstwa i niedostatku" . Wy­ nikał stąd ambiwalentny odbiór punków przez społeczeństwo. Z jednej strony uważano ich za groźnych i niepożądanych innych, z drugiej liminalne ubóstwo (które może, ale nigdy nie musi się pokrywać z rzeczywistym ubóstwem) zjednywało im pewną przychylność; podróżu­ jący stopem czy koleją do Jarocina punk mógł liczyć na okazywaną pielgrzymom pomoc i tro­ skę, lecz zarazem był świadomy, że jako element antystrukturalny może się spotkać z niechęcią czy jawną wrogością. O ile agrafka wpięta w odzież symbolizowała ubóstwo, o tyle np. ramoneska czy glany odsyłały do brutalnej siły, walki, a nade wszystko stano­ wiły typowe emblematy męskości. Cały ruch punków robi wrażenie świata bez kobiet. Punk to zawsze On. On, który jest biedny, stłamszony i pognębiony przez los, ale nie może się zła­ mać, musi być twardy psychicznie i fizycznie, musi nieustępliwie walczyć o samego siebie. Udowadnia swoją podmiotowość, r y z y k u j ą c życiem - w bójkach ulicznych, libacjach i pogo. Wartości, wokół których zogniskowany jest ten świat ( w a l k a - c h o ć b y b e z n a d z i e j n a , autentyzm, spontaniczność, wolność i wspólnota), urze­ czywistniają się w pogo, brutalnym tańcu potu i krwi, zamierzonym szaleństwie i ekstatycznym rytmie j u ż nie osób, nie ciał nawet, lecz jednej masy mięsa. W pogo również nie ma miejsca dla Niej. Ona może tu wejść, a nawet w pełni uczestniczyć, ale na Jego prawach. Emancypa6 6 V Turner, Gry społeczne, poła i metafory, tłum. W Usakiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 207. cyjna rola ruchu punk - wyrażana w piosenkach wielu zespołów lub zaangażowaniu w działal­ ność społeczną - jest więc pozorna. W gruncie rzeczy mamy tu do czynienia z podwojeniem opresji, gdyż w tej niemal idealnie męskiej kul­ turze nie ma wydzielonego miejsca dla kobiety - jest tu ona bezdomna, musi funkcjonować na zasadach, które są jej obce. Tak więc równe z pozoru prawa (dziewczyna może pogować, może też - wręcz powinna - nosić skórę, glany i irokeza) zderzone z praktyką (w pogo tańczą w znakomitej większości m ę ż c z y ź n i , to oni są nieformalnymi przywódcami załóg, to oni uczestniczą w zadymach i pijatykach) okazują się znacznie bardziej perfidne wobec kobiet niż porządek, przeciwko któremu zostały utworzone pod hasłami nieskrępowanej ekspresji i swobody obyczajowej. Punk jest być może światem brater­ stwa, lecz z pewnością nie siostrzeństwa. Pogo to typowa dirty play, gra polegająca na zrytualizowanej przemocy i popisywaniu się brawurą . Okazja do czystej afirmacji męskości. To przemoc, która służy przedstawianiu gniewu, buntu, wartości moralnych. Jej funkcją jest „wy­ rażanie głębi, wnętrza, natury, których miałaby być językiem pierwotnym, dzikim, niesystemowym" . W tym szaleństwie jest metoda: udowod­ nić swoją sprawność fizyczną, siłę i wolę walki. Ten, kto w czasie koncertu ani razu nie wyszedł z kotła i nie został przy tym kontuzjowany, zy­ skuje sobie szacunek. Na przekór potocznemu rozumieniu pogo jako niezorganizowanego, ekstatycznego doświadczenia, w tańcu ujawnia się aspekt agoniczny: w tłumie dochodzi często do pojedynków jeden na jeden, swoim zachowa­ niem przeciwnicy przypominają rzucające się na siebie koguty. Taka walka, często między dobry7 8 7 E. Badinter, ATY- tożsamość 8 R. Barthes, Imperium znaków, Warszawa 1999, s. 170. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA mężczyzny, tłum. G. Przewłocki, WAB, Warszawa 1993. tłum. A. Dziadek, KR, �22 mi przyjaciółmi, jest elementem zabawy i na ogół nie powoduje poważnych obrażeń - jej funkcją jest ustalanie hierarchii i solidarności, zwycięzca podaje rękę słabszemu, pomaga mu wstać. 2. Marilyn M o n r o e a l b o Marilyn Manson Spośród wielu sensów dających się wyczytać z pogo interesuje nas jeszcze jeden: taniec ten zawsze stanowi reprezenta- Xawery Stańczyk że tylko ułatwiło oglądanie tańca). Punk jest też nierozerwalnie związany z przestrzenią miejską, przestrzenią spojrzenia. A także - przestrzenią sensu, materialnym odbiciem ontologicznych podstaw zachodniej cywilizacji. „To w nim zbie­ rają się i streszczają wartości cywilizacji: du­ chowość (kościoły), władza (urzędy), pieniądz (banki), handel (wielkie sklepy), słowo (agory, kawiarnie i promenady); iść do centrum - to spotkać «prawdę» społeczną, to uczest­ niczyć we wspaniałej pełni «rzeczywistości»" . Wyrażaną implicite strategią punków stał się skandal, a skandal musi być widoczny. Celem było zburzenie rzeczywistości zastanej. Punkowcy nie tworzą wiejskich komun, lecz sąuaty 9 cję siły i jedności punkowców, jest do oglądania. Rozgrywa się zwykle w centralnym punkcie sali, pod sceną (w Jarocinie było wyznaczone specjal­ ne pole do pogowania, ale można powiedzieć, 9 Ibid., s. 82. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i k r e w 23 w opuszczonych budynkach w środku miasta. Umieszczają się w centrum rzeczywistości spo­ łecznej, czyli centrum sensu, aby jedno i drugie zmienić. Nieprzypadkowo w Warszawie ostatnie punkowe dinozaury do dziś najłatwiej spotkać na Chmielnej - jednej z najdroższych, repre­ zentacyjnych ulic. Punk istnieje o tyle, o ile jest zauważony, skupia na sobie uwagę, pojawia się tam, gdzie tłum. Skandal niewidoczny nie jest skandalem, wszystkie symbole umieszczone na powierzchni ciała punka (jego dusza w rozu­ mieniu Foucaultowskim, jego tożsamość outsi­ dera, nieustannie budowana i podtrzymywana przez szereg działań dyskursywnych) zaczynają pracować dopiero w relacji ze społeczeństwem, zwyczajnymi ludźmi, w których oczach punk jest abject. Szalejąca fizjologia pogo, brud, smród i ubóstwo, z którymi obnosi się punk, jego nie­ określenie, nieczytelność jego pozycji w struk­ turze społecznej - wszystko to wywołuje reakcję obrzydzenia, lęku, zażenowania. Punk w swej próbie odpowiedzi na pytanie o własną obecność, w swym histerycznym pożą­ daniu tożsamości grzebie w śmietniku i w rzeźni. Fundamentów swojej egzystencji poszukuje na podstawowym poziomie silnych, realnych, niezapośredniczonych doznań cielesnych w pogo. „Mięsność jest właśnie autentycznością bez­ pośredniej obecności przeciwstawioną złudom pojęć, idei, sublimacji. A jednak ona nie tylko przeciwstawia się naszym wyobrażeniom, lecz także stanowi ich jedyne prawomocne źródło. Niezmiernie ważne jest to, by wszelkie nasze konstrukcje intelektualne odnoszone były do mięsności jako ich przeciwstawienia i źródła" . Źródło i przeciwstawienie, a dla punka także cel, trop, po którym dąży do samego siebie. Brutalne pogo nieubłaganie kieruje naszą uwa­ gę na aspekt mięsny naszego istnienia, pogo w swej istocie jest tańcem mięsa, w którym pod 10 10 J. Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, eFKa, Kraków 2006, s. 165. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA wpływem niezwykle silnych, nieopanowanych doznań fizycznych traci znaczenie świadomość ujarzmionych ciał, panowanie podmiotu nad ciałem. Docierając do mięsności bytu, punk jest nie do zniesienia dla społeczeństwa, które o tym podstawowym mianowniku naszego istnienia chciałoby zapomnieć, g d y ż żyje z ł u d z e n i e m transcendencji własnego ciała. Fascynujące, że wiele fragmentów opisu po­ rodu u Brach-Czainy można odnieść także do pogo: „Ekstatyczny, krwawy obrzęd przygotowuje ofiarę do życia. [...] Kto przetrzyma inicjację, na zawsze wie, co go czeka. Będzie szarpać więzy, przeciskać się przez szczeliny, nie bacząc na niebezpieczeństwo utknięcia, nie zważając na towarzyszące parciu zranienia, deformację własną i kaleczenie otoczenia. Komu brak sił, niech lepiej zginie na początku. W każdym ra­ zie został uprzedzony. Nie może zasłaniać się niewiedzą. Nikogo nie wprowadzono w błąd. Nie znaczy to, że komukolwiek dano wybór. Lecz ofiarowano zapowiedź losu w akcie wta­ jemniczenia. Zarazem zauważamy, że ruch inicjalnego wyłaniania zapowiada istnienie jako wyprawę obfitującą w zaskoczenia, które powodować muszą erupcje naszej aktywno­ ści i brawury. Wtajemniczenie wyjścia jednak dynamizmem, odwagą, cl OCZCkiwaną radość uniesienia uczy łączyć z wysił­ kiem" . 11 Sęk w tym, że pogo, inaczej n i ż poród, nie jest naturalną koniecznością każdego ludzkiego organizmu, lecz wytworzonym przez kulturę rytuałem. Dwa razy własnego porodu przeżyć się nie da. Pogo jest kontaktem z cielesnością, z mięsnością, ale poprzez filtr czy peryskop kul­ tury. To spotkanie zainicjowane przez kulturę. Nie jest daną nam do oglądu cząstką świata jak 11 Ibid., s. 31. �X a w e r y Stańczyk 24 wisienka, z której Brach-Czaina piecze ciasto, rozwijając jednocześnie swą koncepcję filozo­ ficzną, co jej zresztą nie degraduje, lecz podno­ si znaczenie czynności kuchennych. Prąc pod prąd kultury, ku ciału, punk staje się abject, lecz choćby do upadłego szalał i zatracał się na kon­ certach, poznaje swe ciało zawsze na gruncie kulturowym. Stawia wszystko na jedną kartę i przegrywa. Punk " dead. Pogo, podobnie jak inne zjawiska cywilizacji znaku, opiera się na iluzji semiotycznej natu­ ralności. Jest marzeniem o powrocie do źródła, uwolnieniu się od własnej znakowości, sztucznej i historycznej. Nie sugeruję, że punkowiec prze­ kłuwający sobie na żywca uszy agrafkami nie czuje swego ciała, twierdzę jedynie, że sposób, w jaki je odczuwa, nie jest bez znaczenia, że j u ż na poziomie odczuć mamy do czynienia z kul­ turą i zawartymi w niej wyobrażeniami. Tak zatem etykietka „punk" służy podtrzy­ mywaniu systemu. Za możliwość manifestowa­ nia swojej skandalicznej tożsamości punkowcy płacą jakże wysoką cenę - własną wolność. Funkcjonowanie w przestrzeni publicznej to w tym wypadku poddanie się ujarzmiającym praktykom władzy/wiedzy, to właśnie zgoda na tę sztywną tożsamość, która nie pozwala pun­ kowi nosić brody i która nakazywała nieustanne węszenie w każdej załodze zdrajców, sprzedaw­ czyków, kapusiów. Z tej perspektywy cały ruch jest produktem dyskursu, który „każe mu wie­ rzyć we własna autonomie wolna wole biernie realizować założenia i normy ze świadomością, że realizacja to jego osobista głęboka po¬ trzeba. [...] Dusza nadzoruje ciało zawsze tak wiec działanie władzy niedy nie ustaie nie ma początku i końca" 13 Powiedzieliśmywyżej,żestrategiąruchupunków była wizualność działań. Skomercjalizowa­ „Kategorie tożsamości, jakkolwiek rozumianej, nej, skonwencjonalizowanej i zmechanizowanej stanowią produkt systemu władzy, a zatem ich rzeczywistości punkowcy przeciwstawiali auten­ użycie może mieć zarówno pozytywny efekt tyzm, spontaniczność, solidarność. Porządkowi - to znaczy umożliwić walkę pod wspólnym przeciwstawiali chaos, modom - antyestetykę, sztandarem, jakim jest jasno określona tożsa­ grzeczności - obsceniczność. Zatem w żadnej mość grupy, jak też negatywny — czyli kontro­ mierze nie wydostali się poza fundamentalny lowanie tej walki przez dominujący system. Te dla cywilizacji Zachodu układ binarnych opo¬ same kategorie, po które się sięga w nadziei, że zycji. Dokonali jedynie szeregu symetrycznych przyniosą emancypację, służą kontrolowaniu odwróceń. Przyczyn takiego rozwoju wydarzeń i normatywizowaniu pewnych zachowań. Twonależy upatrywać w swoistej schizofrenii wy­ rZc|c czy wręcz mnożąc nazwy, system władzy/ nikającej z platonizmu, a twórczo rozwiniętej wiedzy umieszcza mniej poprawne z punktu przez Guya Deborda . Michał Paweł Markow­ widzenia normy zachowania na marginesie. ski z a u w a ż a że iedyna różnica miedzy DeborPrzeznacza dla nich odpowiednią przestrzeń, dem a Platonem polega na tym ze Platon nie sprowadzając do «pewnvch miejsc» w których znał Marksa" . Sam Debord twierdził że życie łatwiej jest uzyskać nad nimi kontrolę" . społeczeństw w których królują nowoczesnewa14 15 12 12 J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004, s. 160. 13 Ibid., s. 200. 14 G. Debord, Społeczeństwo 15 M.R Markowski, Pragnienie obecności. Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1999, s. 18. spektaklu, tłum. A. Ptaszkowska przy współpracy L . Brogowskiego, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 1998. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 25 runki produkcji, zapowiada się jako gigantyczne nagromadzenie spektakli", przy czym spektakl jest „konkretnym odwróceniem życia, autono­ micznym ruchem nie-życia" . W chwili gdy obraz oddzielił się od rzeczywistości, w świecie zaczyna panować pozór i alienacja. Spektakl jest negacją, degradacją życia i przeciwieństwem dia­ logu, gdyż wprowadza element zapośredniczenia, oddala realny świat w obrazy, a obrazy czyni realnymi bytami. „Jedy­ ne, co łączy w i d z ó w - t o ich istotny, nieodwracal­ ny, wzajemny stosunek, który utwierdza ich od­ osobnienie" . Spektakl zaciera granicę między mną a światem, a po­ przez to - granicę mię­ dzy prawdą a fałszem. „W książce Deborda pod p o w i e r z c h n i ą rewolucyjnych argu­ mentów żyje ta sama tęsknota za pierwot­ ną niezłożonością i bezpośrednio­ ścią, która wszyst­ kim ikonoklastom, mniej lub bardziej radykalnie uspo­ STR. MARIUSZ SZALIŃSKI sobionym, kazała niszczyć haniebne wizerunki, z a k a z y w a ć wstępu do teatru lub potępiać wytwórców obrazów, umieszczając ich w jednym szeregu z prostytutkami" . W postępowaniu punkowców łatwo dostrzec konsekwencję takiego myślenia. Za schizofre­ nicznym postrzeganiem świata jako spekta16 17 IUJ klu nakładającego się na rzeczywistość idzie praktyka życia codziennego. Jeśli w opozycji „mieć" i „być" doszło do ześlizgnięcia się „mieć" w „wyglądać", to (tak jak dawni asceci odrzu­ cający „mieć") punk odrzuca „wyglądać", tzn. postanawia „nie wyglądać". Efekty są oczywiście komiczne, gdyż nie da się „nie wyglądać". Ob­ rany przez punków antyestetyczny styl ubioru, wykorzystujący symbole ubóstwa, szyb­ ko stał się częścią mody. Konwencja (!) zinów została błyskawicznie wykorzystana przez media. Wartości formu­ łowane przez punkow­ ców sprowadzono do chwytliwych sloganów. Wywołało to oczywiście przygnębienie: no futu­ rę, punk is dead. Stało się jasne, że ze spektaklu nie ma ucieczki, wszelkie „re­ wolucyjne" kroki punko­ wej subkultury są właśnie spektakularne i nad wyraz pożyteczne dla systemu, ist­ nieje tylko alternatywa: Ma¬ rilyn Monroe albo Marilyn Manson. Chyba że porzu­ cimy refleksję nad światem społecznym jako spektaklem i przyznamy mu całkowitą realność. 3. M t o d y W e r t e r w d y s k o t e c e 18 16 G. IVh.mU/>. iii., s. 11. 17 Ibid., s. 19. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Jeśli historia rządzi się dialektyką, należy jej podziękować przynajmniej w jednym wy­ padku: za new romantic, ruch ukształtowany M.P. Markowski, op. cit., s. 18. �Xawery Stańczyk 26 wyraźnie w opozycji do punka. Fenomen new romantic jest frapujący: przeminął niemal w tej samej chwili, w której się pojawił, swój zasięg ograniczał do Europy Zachodniej, a w zasadzie do samej Wielkiej Brytanii (w Polsce muzyka ta była niemal nieznana i mylona z disco, zaś spotkanie na ulicy n owc^o romantyka graniczy­ ło z cudem). Muzyka new romantic powstała na Wyspach pod koniec lat siedemdziesiątych swój rozkwit przezywała na początku lat osiem' dziesiątych a około roku 1983 chyliła sie j u ż ku upadkowi który nastąpił w momencie idy czołowe ^wia'zdv t L nurtu przerzuciły sie na granie electropopu soulu lub innvch "rodzaiów muzvki rozrvwkowei Co nie znaczv ze new romantic niehvlo rozrywkowe - wręcz nrzeciw nie na nrzełomie lat siedemdziesiatvrh i osiem dziesiątych zdominowało parkiety brytyjskich _ Ten styl w muzyce narodził się właśnie w klu­ bach, gdzie grano dawne przeboje disco i glam rocka, jedyne dźwięki do tańczenia w czasach, w których przemysł muzyczny zalany był przez hałas i zgiełk punk rocka, amerykańską tandetę i odgrzewane czary wirtuozów gitary. W lon­ dyńskich klubach Blitz, Billy's czy Hell stawia­ no na Davida Bowiego - który stał się niefor­ malnym patronem new romantic - Roxy Music czy Kraftwerk i z twórczości tych wykonawców czerp3.no wzory muzyczne i estetyczne Przede wszystkim jednak chodziło o przeciwstawienie się punk rockowi, co znalazło wyr*iz w odrzuce­ niu gitar i rehabilitacji znienawidzonego przez punków syntezatora To dzięki niemu powstała muzyka rytmiczna i taneczna a iednocześme chłodna sztuczna. Zamiast wrzasków o bez­ nadziei krvzvsie bezrobociu nowi romantvcv smutnv'm sookoi'nvm czvstvm płosem śpiewa li nostalgiczne tekstv'o nieszczęśliwe! miłości Śniewali też dużo u o braku nrzvszłości ale ich opiewali icz. uuz.u uraKU prz.ysz.iusci, niosenki hvlv nierzerzvwiste hrzmialv iak echo Pnnkow, w l i e k ł o ś ć z L t . n i f , delikatni mel.n ' cholia^bunt dekadencja T ę s l Z kolorowym ż y c i e m w y r a ż a ł a się w dbałości 0 wygląd, wrzaskliwych strojach i kosmicznych fryzurach, a także m a k i j a ż u i dystyngowanych ruchach. Koncerty grup noworomantycznych miały w sobie coś z pokazu mody - niektóre gwiazdy szybko stały się wieszakami prezentu­ jącymi najnowsze trendy. Myliłby się jednak ten, kto myślałby, że taki styl musiał trafiać do próżnej młodzieży z do­ brych domów. New romantic słuchali głównie młodzi ludzie z nizin społecznych, warstw ro­ botniczych wielkich angielskich miast. Zamiast rozpaczać - bawili się, tańcząc do białego rana, odgrywając na parkiecie swoją życiową klęskę przy Fade to Grey grupy Visage, jednym z ów­ czesnych hymnów. Barwne, wyszukane stroje 1 przesadna elegancja zachowania pozwalały zapomnieć o codziennej szarości. „Jeśli uwa­ żasz, że twoje ciuchy są zbyt krzykliwe, to je­ steś po prostu za stary" - brzmiało ich hasło. Dodajmy do tego iście glamrockową oprawę koncertu, nieznośną modę na francuszczyznę (choćby w nazwach zespołów: Visage, Classix Nouveaux, Dépêche Mode, Spandau Ballet) i androgynizm w stylu Boya George'a - oto trójwymiarowy szkic, który przechodzi od pełnych patosu i dostojności obrazów upadku do kiczo­ watej kopii minionych arcydzieł niezdarnego epigonizmu i infantylnej or*łz ná dłuższą metę - nużącej zabawy. Ruch new romantic cechuje przede wszyst­ kim nieokreśloność, niemożność z a m k n i ę c i a w jakichkolwiek ramach. Kontrkultura czy pop­ kultura? Powaga, poza, żart? Wydaje się, że to nieokreśloność i brak punktów granicznych oraz czytelnych wyznaczników są źródłami krytyki. Sami twórcy new romantic utrzymywali czę­ sto, że takie punkty i wyznaczniki istnieją, co miało służyć odparciu krytyki. Ale czy właśnie sztuczność, formalna elegancja nieprzystająca do rzeczywistości na ulicy, przesadna dbałość o szczegóły wyglądu i zachowania poza ^vyniosła i nieszczęśliwa - nie były w całej tej hecy BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 27 najbardziej pociągające? I nie chodzi tu o to, że „sztuczność nie upiększa brzydoty i może służyć tylko pięknu. Któż odważyłby się przypisywać sztuce bezpłodną funkcję naśladowania natu­ ry?" . Argument efektowny, ale nieprzekonu­ jący, przynajmniej w przypadku muzyki new romantic, która wprawdzie nie chce konkurować z punk rockiem o bardziej ekspresyjne oddawa­ nie stanu ducha swych młodych słuchaczy, lecz trudno ją rozpatrywać w kategoriach estetycz­ nych, gdyż często wkracza w obszar kiczu. 19 Sztuczność new romantic miała raczej słu­ żyć zdystansowaniu się od niszczejącego świa­ ta. Najwyższa dystynkcja, przesadny rytualizm i konwenans pełniły funkcję komunikacyjną w świecie rozpadu, kryzysu, kresu. Nowy ro­ mantyk to współczesny dandys obojętny na otaczający go świat, subtelny i delikatny, a jed­ nocześnie nieodgadniony. Wykwintny, wręcz próżny, czerpiący niedostrzegalną radość z włas­ nego wywyższenia, zarazem chłodny, skrywają­ cy swe namiętności za maską elegancji, maską, która niepostrzeżenie przechodzi w twarz, tak więc jego myśli i uczucia pozostają meodgadnione. Nieprzypadkowo dandyzm new romantic narodził się w okresie kryzysu, w nieokreślo­ nych, liminalnych czasach. „Dandyzm pojawia się przede wszystkim w epo­ kach przejściowych [...]. W zamęcie tych epok kilku ludzi zdeklasowanych, zniechęconych, bezczynnych, lecz obdarzonych wrodzoną siłą, może powziąć myśl stworzenia nowej arysto­ kracji, tym trudniejszej do złamania, że opartej na zdolnościach najcenniejszych, najbardziej niezniszczalnych, na darach niebios, których dać nie fflogą. precel i pieniądze. Dandyzm jest ostatnim błyskiem bohaterstwa w dekadencji 19 Ch. Baudelaire, Malarz życia nowoczesnego, tłum. J. Guze, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998, s. 46. 20 Ibid., s. 40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA [...]. Dandyzm to zachodzące słońce; jak spa­ dająca gwiazda jest wspaniały, bez żaru i pełen melancholii" . 20 Nowy romantyk to dandys przegięty, dan­ dys na opak, zielony, niedojrzały. Dandyzm to dla Baudelairea przede wszystkim ćwiczenie ducha. Prawa, które ograniczają dandysa, są znacznie surowsze n i ż te, które wiążą innych ludzi. Choć dandys „ma jedno tylko zajęcie: biec tropem szczęścia", to jest ono specyficznie rozu­ miane, np. miłość „nie jest szczególnym celem dandysa" , podobnie jak nie są nim pieniądze czy piękna, oryginalna odzież. Wprost przeciw­ nie - powierzchowność jest dla prawdziwego dandysa najmniej ważna, a jego stroje winny się cechować prostotą. Dandys jest bowiem oso­ ba uduchowiona dla którei stokroć ważnieisza mz cały świat materialny iest wewnętrzna wyiatkowość i wielkość Czernie przyiemność z wypełniania twardych niemal ascetycznych żelaznei dyscypliny która sobie narzucił Dandysi w kazdei kulturze ożywieni sa tym sa' mym duchem onoru i buntu- wszyscy renrezen J a t o co nadensze w ludzkie, d u r n i i nazhvt rzadka dzisia notrzehe zwalczania i niszczenia nn.nnlitnśri"^ B . n d e L r e W k i d,ndv, a.rd.i pospolitości . muaeiaire OWSKI aanays gardzi w istocie ciatem tym, na jego powierzeniu, sprowadza je do Konwenansu, elegancji, pro­ stoty, gdyz jego istotą jest ducn, celem pięKno i wzniosłość wewnętrzna, a w żadnej mierze przepych i uroda. Zupełnie inaczej mz dandys japoński (w ujęciu Barthes a), który posiada tyl­ ko piękno zewnętrzne len pierwszy wpisany jest w metahzykę Zachodu, celowości; ten drugi, kultywując nadmierną ceremonialnosc, ćwiczy się w braku sensu. Dla pierwszego signijiants są tak nieistotne ze pozostawia je regułom mody, by samemu oddać się sigmjie, drugi nie ma nic 21 2 1 Ibid., s. 38. 2 2 Ibid., s. 40. �Xawery Stańczyk 28 pozasigmfiants, w których odblaskach się pogrą­ ża. Wynika z tego, że obaj nie wierzą w styczność między tymi dwiema sferami, a przynajmniej postępują tak, jakby nie wierzyli. Nowy romantyk idzie swoją drogą. A w za­ sadzie tańczy. Idzie się zawsze do jakiegoś celu, w j akimś kierunku - nowy romantyk tańczy w klu­ bie, jego ruchy są swobodne, pozwala swemu cia­ łu kierować się wyraźnemu rytmowi i chłodnej melodii melancholijnie płynącej z syntezatorów. Spotykające się na parkiecie ciała rozpoczynają dialog w tej sztucznej i pustej konwencji. Ich pisana gestami i krokami rozmowa od początku pozbawiona jest znaczenia, nie przekazuje idei ani uczuć. Ich teksty niezauważalnie splatają się i rozchodzą. Słowa piosenki, którą nucą usta, odnoszą się do jakiegoś gdzie indziej, którego prawdopodobnie nie ma. Zresztą te dywagacje są niepotrzebne, tańczący nie zastanawiają się nad słowami, nie wykrzykują ich z zaangażowaniem jakna punkrockowych koncertach, lecz powtarza­ ją, by podtrzymywać i pogłębiać kontakt, którego treścią jest jednak brak treści. Taniec służy więc podważaniu porządku społecznego. New romantic to dandys na opak, dzieciak przebierający się w matczyne sukienki. Cygan, który bardziej ceni sobie paczkę papierosów niż jakiekolwiek pieniądze. Dresiarz, którego naiwne marzenia o awansie społecznym nie wykraczają poza złoty łańcuch, pitbulla i czar­ ną beemkę. Nie można powiedzieć, że „jest zblazowany lub udaje zblazowanie w imię po­ lityki i racji klanu" , raczej nie jest zblazowany lub udaje zblazowanie w imię zabawy. Młoda osoba z robotniczej dzielnicy Londynu śni o ży­ ciu bogatym, wygodnym, kolorowym. Ten sen spełnia się w czasie bezsennych nocy przetań­ czonych w dyskotece. Nowy romantyk odrzuca całą duchowość dandysa, jego najgłębszą istotę, 23 23 Ibid., s. 19-20. 24 Ibid., s. 44. a odnajduje niewysłowioną przyjemność w ze­ wnętrznych oznakach dandyzmu, doprowadza­ jąc je do kiczowatej przesady. Pstrokacizna i wy­ myślność strojów, mocne makijaże, zakręcone fryzury, ruchy niczym z telewizyjnych fdmów kostiumowych o XVII-wiecznej arystokracji, duchowe cierpiętnictwo - oto przewrotna gra w dekadencję, źródło szczęścia. New romantic dokonuje niepoprawnego cytowania dandyzmu, wprawiając struktury społeczne w niebezpiecz­ ne zachwianie. Oto zabawa znakami pozbawio­ nymi signifie, wypłukanymi z treści, wyrwanymi z piramidy znaczeń - niebezpieczna jak okrzyk: „Król jest nagi!". Zabawa, która niepostrzeżenie przechodzi w nie-zabawę, przekracza kulturowo ustanowione podziały i burzy system binarnych opozycji europejskiego myślenia. Ozdoby, które dla romantycznego poety sta­ nowiły „jedną z oznak pierwotnej szlachetności duszy ludzkiej" , spadły nagle na poziom bły­ skotek sprawiających radość migotaniem światła. Albowiem nowi romantycy niczym „człowiek dziki i dziecko, pragnąc naiwnie błyszczących przedmiotów, pstrokatych piór, mieniących się tkanin, wspaniałości sztucznych form", wcale nie „dają świadectwa niechęci do tego, co rze­ czywiste, i nieświadomie dowodzą w ten sposób niematerialności swojej duszy" . Raczej dają świadectwo niechęci do tego, co u w a ż a się za rzeczywiste, czyli związku łączącego znaczące i znaczone, a w ten sposób nieświadomie dowo­ dzą, że ich właściwym środowiskiem jest kultura, język. 24 25 Marks zauważył, że „złoto i srebro są nie tylko przedmiotami zbęd­ nymi, tzn. niepotrzebnymi w sensie negatyw­ nym, lecz ich własności estetyczne czynią z nich naturalny materiał przepychu, ozdób, blasku, 25 Ibid., s. 44. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 29 odświętnych potrzeb, słowem - pozytywną formę zbytku i bogactwa. Zjawiają się one w pewnym stopniu jako samorodne światło wydobyte z podziemnego świata, gdyż sre­ bro odbija wszystkie promienie świetlne w ich pierwotnym zmieszaniu, a złoto odbija jedynie barwę o najwyższej potędze - czerwień. A od­ czuwanie barw jest najpopularniejszą formą zmysłu estetycznego w ogóle. Jakub Grimm dowiódł, że w różnych językach indogermańskich istnieje etymologiczny związek między nazwami kruszców szlachetnych a stosunkiem barw" . 26 Claude Lévi-Strauss uważa, że w powyższym fragmencie Marks „nakazuje nam odsłaniać sys­ temy symboliczne tkwiące u podstaw języka oraz stosunków, jakie człowiek utrzymuje ze świa­ tem" . Sam zaś stwierdza, że „myślenie mityczne i cała obrzędowość polega na zreorganizowaniu doświadczenia zmysłowego w łonie pewnego sys­ temu semantycznego" . Nowi romantycy poprzez lubość w otaczaniu się błyskotkami i świecidełka­ mi stanowią egzemplifikację tego spostrzeżenia, doprowadzając obrzędowość do przesady, chwy­ tając znakw jego czystej znakowości, pozbawiając myślenie mityczne mitu. Dla myślenia mityczne­ go złoto musi być złotem, aby stanowiło „jedną z oznak pierwotnej szlachetności duszy" swojego posiadacza. W przypadku new romantic sedno tkwi nie w obiekcie, lecz krótkim momencie jego błysku, odbicia barwy. Cały ruch new romantic można w sumie sprowadzić do tego chwilowe­ go błysku, odbicia światła, które pochodzi nie wiadomo skąd, przez bezwartościowy materiał, lśnienia ślizgającego się po gładkiej powierzchni pozbawionej fałdów czy zagłębień sensu. Warstwy 27 28 2 6 K. Marks, cyt. za C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, KR, Warszawa 2000, s. 156. 2 7 C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, KR, Warszawa 2000, s. 90. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA robotnicze Anglii wykazały zaskakującą żywot­ ność wobec europej skiej ontologii, i to ona właśnie, a nie Debordowski spektakl, okazała się autono­ micznym ruchem nie-życia. 4. Błazny trzeciej ptci Na niepoprawnym cytowaniu zasadzała się także noworomantyczna gra tożsamością sek­ sualną. Symbolem tej gry stał się Boy George, artysta schyłkowej fazy nurtu, twórca rzewnych, a przy tym tanecznych piosenek (słynne Do You Really Want to Hurt Me?), o cokolwiek tan­ detnym wizerunku łączącym elementy męskie i żeńskie. Boy George pojawił się w trzecim szeregu muzyków new romantic cechującym się z jednej strony odejściem od ortodoksji, a z dru­ giej przerostem wcześniejszych motywów Transwestytyzm Boya George'a ucieleśnił zatarcie różnic seksualnych, od początku charaktery­ styczne dla new romantic, androgynizm, pro­ wokacyjne pomieszanie cech tradycyjnie przypi­ sywanych mężczyźnie lub kobiecie. W klubach grających jego muzykę królowały „frenetyczne tańce błaznów trzeciej płci (nigdy kpiące słówko Balzaka nie było tak trafne jak w tym wypadku, w drżeniu bowiem tych migocących świateł, w ruchu szerokich szat, pod gorejącą na policz­ kach, oczach i brwiach szminką, w gestach histe­ rycznych i konwulsyjnych, w długich włosach, powiewających wokół bioder, trudno byłoby, by nie rzec niemożliwe, odgadnąć męskość)" . Do naszego opisu nie pasują tu tylko histeryczne gesty i włosy powiewające wokół bioder. Mamy tu do czynienia z ciałem nieodseksualizowanym, ale i nieokreślonym przez pry­ zmat płci. C i a ł e m przede wszystkim bardzo 29 28 Ibid., s. 89. 29 Ch. Baudelaire, op. cit., s. 33. �Xawery Stańczyk 30 zmysłowym, poruszającym się zgodnie z lekką i przyjemną linią muzyczną. I podobnie jak ta muzyka, ta beznamiętna melodia, ciało w grun­ cie rzeczy wykonuje ruch bez celu, „istnieje, rozpościera się, działa, oddaje się bez histerii, bez narcyzmu, ale zgodnie z czystym zmysłem erotycznym - choć subtelnie dyskret­ nym. Nie głos (z którym kojarzymy «prawa» osoby) komunikuje (komunikować co? duszę - na pewno piękną - szczerość? autorytet?), ale całe ciało (oczy, uśmiech, kosmyk włosów, gest, ubranie) ustanawiając między wami coś w rodzaju paplaniny, z której mistrzowskie opa­ nowanie kodów usuwa wszelki charakter regresywny, infantyl­ ny. [...] pojawia się całe ciało in­ nego, które zo­ stało poznane, posmakowane, zaakceptowane i które rozwinęło (bez prawdziwego kresu i celu) włas­ ne opowiadanie, własny tekst" . 30 W swoim przero­ ście komunikacyjnym fenomen new roman­ tic pomieszał nadmiar znaków, przerysował je, pogmatwał ich ścieżki, poprzestawiał wektory. Francuszczyzna popu­ larna była j ako j ęzyk wy­ tworny, elegancki, miły dla ucha. Posługiwano ¡0 R. Barthes, op. cit., s. 57-58. ^ " T R . MARIUSZ bZALIŃSKI się nią często, lecz jak emblematem, nie zwa­ żając specjalnie na treść. Zespół Depeche Mode zaczerpnął swoją nazwę z tytułu czasopisma o modzie, co nie bardzo pasowało do wizerunku grupy. Chodziło o to, żeby dobrze brzmiało z francuska, uwodzicielsko i tajemniczo. Chaos wykorzystywanych przez new romantic znaków sprawił, że przestawały one cokolwiek znaczyć, a wypowiedzieć się mogło samo ciało. Wypo­ wiadało się w tańcu poddanym muzyce poprzez gesty narzucone konwencją, łagodne, zrówno­ ważone, beznamiętne - „powrót do spontanicz­ ności byłby powrotem do stereotypów, z których zbudowana jest nasza «głębia»" . Ciało Boya George'a łączyło w sobie ele­ menty płci kulturowej przypisywane kobie­ tom lub mężczyznom. Elementy te współgra­ ły z sobą w sposób za­ skakujący, a przy tym pozbawiony wymiaru perwersji czy wulgar­ ności. Różnice biolo­ giczne nie mają tu nic do powiedzenia, nie są ani wstydliwie za­ tajane, ani podstęp­ nie eksponowane, lecz wciągane do gry, która ujawnia za­ równo arbitralność różnic na poziomie gender, jak i brak uzasadnienia tych różnic w budowie anatomicznej. 31 31 Ibid., s. 109. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 31 Ruch new romantic traktował gender i sex raczej jako konstrukty społeczno-kulturowe n i ż trwałe przeznaczenie człowieka. W istocie ciała nowych romantyków były nieznaczące, były nieciałami, które czasem przyjmowały jedno zna­ czenie, czasem inne, albo te znaczenia plątały. Były efektem ubocznym w procesie produkcji i materializacji płci ciał. Jako takie stanowi­ ły świadectwo iluzji jakiejkolwiek tożsamości wytwarzanej w tym procesie, który normalnie prowadzi do produkcji podmiotów (męskich lub kobiecych) poprzez nieustanne cytowanie norm kulturowych, gestów, zachowań i słów Zaczyna się więc wraz z powstaniem podmiotu, a konty­ nuowany jest przez cały okres trwania podmiotu; jakakolwiek przerwa mogłaby wytrącić podmiot z jego wrażenia posiadania spójnej tożsamości. „Podmiot staje się w ogóle zdolny do życia, rozpoznany jako jednostka społeczna, dzięki performatywnemu powtarzaniu norm społecz­ nych, realizacji ideałów kulturowo określonej «kobiecosci» bądź «męskości». Jednakże powtó­ rzenie, cytowanie danej normy nigdy nie jest jej idealną repliką. To właśnie owa możliwość niedokładnego bądź niewiernego zacytowania normy daje nadzieję na pewne przesunięcia i resygnifikacje w obrębie systemu wiedzy/wła­ dzy. Otwiera pole możliwości innego zacytowa­ nia, interwencji w dziedzinę dyskursu" . 32 Tę możliwość innego zacytowania wykorzy­ stali właśnie nowi romantycy. Dlatego stali się abjects, nie-podmiotami wypchniętymi na mar­ gines widoczności, poza dyskurs. Ceną wolności jest kulturowe nieistnienie. Gdyby ich obecność została dostrzeżona, mogłaby podważyć system władzy/wiedzy. Dla bezpieczeństwa lepiej więc, aby pozostała w ukryciu. Unikając samookreś- 32 J. Mizielińska, op. cit., s. 199. 3 3 J. Baudrillard, O uwodzeniu, tłum. J. Margański, Sic!, Warszawa 2005, s. 11. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA lenia, ustanowienia jakiejś tożsamości, oddając się oszałamiającemu żonglowaniu elementami znaczącymi i stawiając na pozór, ruch new ro­ mantic naraził się na wielką krytykę i nieistnie­ nie, ale wygrał obszar wolności. Zniewieściałości nowych romantyków - męż­ czyzn - odpowiadało częściowe przejęcie przez kobiety typowo męskich atrybutów, takich jak krótkie włosy, metalowe ozdoby, skórzane kurt­ ki i inne elementy ubioru. Jednak w kontekście współczesnych noworomantycznych wzorów kulturowych nurt ten okazuje się zaskakują­ co otwarty na kobiecość czy też, innymi słowy, sytuuje się w porządku kobiecości, poza opo­ zycją męskie/żeńskie, niezdolną uwolnić się od paradygmatu seksualności. Boy George nie jest znaczącym kobiecość japońskim transwestytą, który może być jednocześnie zwyczajnym ojcem i mężem. On dyskretnie uwodzi, jego kobiecość „nie jest przeciwieństwem tego, co męskie, lecz tym, co męskość uwodzi" , jest zasadą niepew­ ności. Fallocentryczna władza dotyczy wyłącz­ nie przestrzeni rzeczywistej, uwodzenie pozwala zaś zdobyć przestrzeń symboliczną. Nie stanowi poszukiwania prawdy w cielesności, lecz raczej sztuczne eksponowanie tej ostatniej, gdyż ciało użyte zostaje tu jako pozór podważający kró­ lestwo prawdy. Inaczej n i ż w Barthesowskiej utopii Japonii jako krainy wolnej od agonizmu, a przez to blokującej pracę systemu produkcji sensu, uwodzenie wyraża się „w kategoriach gry, wyzwania, relacji właściwych pojedynkowi i strategii pozorów" . Gra pozwala wykroczyć poza pożądanie, wokół którego koncentrowała się budująca swe własne mity psychoanaliza. Transwestytyzm Boya Georgea czerpie swój urok z seksualnego rozchwiania, wzniesienia się ponad biologiczne cechy dystynktywne. „Warun33 34 34 Ibid. �Xawery Stańczyk 32 kiem istnienia płci jest bowiem podwajanie przez znaki bytu biologicznego. W tym zaś przypadku znaki funkcjonują osobno, nie można więc mówić w sensie ścisłym o płci, transwestyci zaś lubują się właśnie w owej grze znaków, roznamiętnia ich możliwość uwiedzenia samych znaków. Wszystko u nich jest makijażem, teatrem, uwodzeniem" . Właśnie makijaż jest tu kluczowy, gdyż nie pod­ kreśla on naturalnych rysów twarzy, nie jest też ich prostą negacją. Makijaż ustanawia inny porządek, wskazując na arbitralność znaków nanoszonych na ciało i parodiując związane z nimi sensy. Twarz obarczona głębią oczu i czerwienią ust staje się polem gry, której stawką jest uwolnienie się od biologicznego determinizmu. 35 5. Rewolucja na parkiecie Ruch punk był abject wskutek wykorzysty­ wania w swojej strategii sfery tego, co odrzucone jako zbyt związane z ciałem, brudne, odrażające. Można tu mówić o pewnej afirmacji fizjologii. Reakcja abjection wywoływana przez nowych romantyków wynikała z ich nieokreślonej tożsa­ mości seksualnej, która świadczy o wyrwie mię­ dzy znaczeniami a ciałem. Kultura chce szukać źródła znaczeń w ciele, a jedynie nanosi znacze­ nia na ciało. Ta kluczowa różnica znalazła wyraz chociażby w przestrzeni obecności: punkowcy pojawili się całymi załogami na ulicach w cen­ trach miast, w dużych salach koncertowych, wszędzie stanowiąc przedmiot oglądania; nowi romantycy w oczy rzucali się raczej pstrokacizną swego ubioru i makijażu, swoją przestrzeń ogra­ niczając do ciemnych wnętrz dyskotek. Punk znalazł swą tożsamość w tym, co od­ rzucone; new romantic odrzucał wszelką toż­ samość. Było w tym drugim sporo niechęci do otaczającej rzeczywistości, szarego, codziennego 35 życia, monotonnej pracy w fabryce lub marudze­ nia w kolejce po z a s i ł e k - ale ta niechęć do świata rzeczywistego nie oznaczała ucieczki do świata duchowego, lecz radosną zabawę signifiants, oddanie się uwodzicielskiemu urokowi pozoru. Zejście nie do groty pustelnika, lecz tętniącej życiem klubowej piwnicy. W platońskiej jaskini ktoś niepostrzeżenie ustawił stroboskop. Kultura noworomantycznych angielskich k l u b ó w z przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pozostała jednak niemal nie­ zauważona, jej przedstawiciele zostali zlekce­ ważeni, jej gwiazdy szybko zmieniły styl, by zyskać szerszą publiczność. Cała ta efemeryda trwała około pół dekady i w społecznej pamię­ ci zapisała się raczej jako szczeniacki wygłup niż wyraz kontestacji. Daleko jej do legendy heroizmu punkowego buntu. Ta jest żywa do dziś, w przeciwieństwie do samego ruchu punk, który od lat jest skamieliną, nie żyje, lecz trwa. Ruch new romantic, o wiele bardziej wywrotowy, wolność przynosił jedynie swoim przedstawicie­ lom. Zepchnięty w niewidoczność nie miał siły przebicia, nie mógł stać się motywem subwersji społecznej. Podważając dychotomie stanowiące paradygmat myślenia Zachodu, był zaledwie błyskiem, chwilą, a w oczach społeczeństwa infantylnym bezguściem. Punkowiec, rozpaczliwie szukając swej toż­ samości, chwyta się (dosłownie) brzytwy, za po­ mocą której robi sznyty na ciele - i ostatecznie nawet tutaj nie dociera do swej prawdziwej i nie­ zmiennej tożsamości, co najwyżej stwarza sobie jej pozór. Nowy romantyk przekracza pragnienie obecności, ucieka od jakiejkolwiek opresyjnej podmiotowości, znajdując przyjemność w pa­ rodiowaniu aktów performatywnych, w braku określoności, w swym chwiejnym i zmiennym statusie outsidera. Ibid., s. 15. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i k r e w 33 Jeszcze inaczej: punk stał się niewolnikiem własnego mitu, kolejnym symulakrem. Cała obłędna symbolika wryta głęboko w ciało, wszystkie te dziary i blizny, z których prze­ mawia mięsność bytu, miały zasłonić otchłań niebytu. Pragnienie obecności pozostaje nie­ spełnione, jeszcze bardziej frustrując co by­ strzejszych właścicieli irokeza. Punk kaleczy swe ciało, g d y ż go nienawidzi, a nienawidzi go, g d y ż nie może w nim odnaleźć samego siebie, potwierdzenia iluzji, którą żyje. Ten rozpacz­ liwy gest ucieczki od ciała w ciało (bynajmniej nie prostego poszukiwania własnej cielesności, lecz wiary w zmaterializowaną w ciele duszę, psyche, osobowość itd.) ostatecznie spycha go w nieobecność, której tak szaleńczo pragnął u n i k n ą ć . Powiedzmy sobie szczerze: punka nigdy nie było. Stworzony przez media oraz socjologów jako pozorne zagrożenie dla stabil­ ności społeczeństwa i oddolna, spontaniczna subkultura młodzieżowa, do dziś łudzi mło­ dych idealistów aurą prawdy. New roman¬ tic, przeciwnie, aurę prawdy odrzucił w imię deszczu brokatu, będąc od początku dziełem właścicieli, menedżerów, m u z y k ó w i didżejów. Niemal n i e z a u w a ż o n y zaistniał zaskakująco witalną siłą swej nierzeczywistości. New ro¬ mantic to coś z nieswój ego czasu, co się nigdy nie wydarza - coś niewydarzonego. Raoul Vaneigem twierdził, że rewolucję na­ leży robić nie na ulicach, lecz w łóżkach . Myśl w pierwszym wrażeniu pomysłowo przewrotna. Jednak za dużo w niej niegrzeczności, sponta­ niczności, nade wszystko zaś nużące tropienie w rozporku kota w worku, fikcja czystej i praw­ dziwej seksualności, seksualności, która mogłaby przemówić swym własnym językiem. Rewolucja zdarzyła się na parkiecie. 36 The aim of this article is to juxtapose two popular styles among youngsters: punk and new romantic. Punk is often depicted as one of the last classic subcultures of modernity, which, by means of homology, reflects the problems of underprivileged people and class conflict in the visual style of punk rockers. Some elements of punk culture may be easily deducted from the ritual dance called pogo - full of aggression and auto-destructive power. In spite of the claims of situationists who inspired punk, this style was not really subversive. In fact, it was just negative and as such it could not destroy or even disturb social system. On the contrary, new romantic movement was an example of a not easily definiable post-subculture. New romantics epitomized artificial, splendid and unserious attitude to life. Moreover, new romantic's androgyny and elegant style create a kind of a contemporary dandyism, which occurred to be very subversive in early 80s. 3 6 R. Vaneigem, Rewolucja życia codziennego, tłum. M . Kwaterko, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97fdac288dcb495aecfdf790d84eab9d.jpg 9d04263c9aaa746e28879280e54a25de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szopa do przechowywania siana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy na siano (szopę) z poddaszem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.9.6_01 Bartne budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Łemkowszczyzna okolice Gorlic szopa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6258e1cd1dade06303809f1332205be.jpg d74a26204850b749f04f2bd0869f5c8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szopa na siano / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy na siano (szopę) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.8.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy okolice Leska przechowywanie siana siano szopa Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66ce9f68a5bed15b5be48cfe3a9d30fa.pdf 90691c85bd6b461d710fe495978c8546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4311 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource szopka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4013 Title A name given to the resource Szopka z Sieteszy w powiecie przeworskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.328-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bye. 1. Rysunek perspektywiczny szop­ ki z Dąbrówek wg. szkicu A. Jaworczaha ,,a" miejsce gdzie ustawiony był żłóbek SZOPKA W Z SIETESZY POWIECIE PRZEWORSKIM ROMAN W X X I tomie Ludu z r. 1932 opublikował A. Jaworczak interesujący opis szopki ze wsi Dąbrówek, położonej w powiecie łańcuckim ). W artykule t y m podany jest przebieg przedsta­ wienia szopkowego, konstrukcja szopki i lalek, oraz teksty pieśni śpiewanych przy tej okazji. W bieżącym roku w związku z badaniami pro­ wadzonymi w sąsiednim powiecie przeworskirn, udało m i się wejść w posiadanie materiałów do przedstawienia szopkowego granego w Sieteszy, wsi oddalonej od D ą b r ó w e k o 15 k m w kierunku południowo-wschodnim. Ze względu na to, że nowe m a t e r i a ł y częścio­ wo uzupełniają a częściowo rozszerzają wiado­ mości o szopce, podane przez Jaworczaka, uwa­ żam, iż będzie rzeczą pożyteczną i ten drugi opis opublikować Jak wynika ze szkiców i notatek Jaworczaka szopka z D ą b r ó w e k stanowi niewielki budyneczek o w y m . 60 X 60 X 40 cm, n a k r y t y dachem d w u spadowym, pozbawionym ściany frontowej. Wew1 328 T REINFUSS nątrz w rogach znajdują się po jednej, z każdej strony, dwie niewysokie budki (niezbyt szczęśliwie nazwane przez Jaworczaka „wieżami"), w których, zwrócone na przeciw siebie, umieszczone są drzwi. W podłodze szopki wycięta jest szpara, biegnąca między jedną b u d k ą a drugą, kończąca się po obydwu stronach szerszymi otworami, służącymi do wkładania lalek. Żłóbek wraz z otaczającymi go figurkami znajduje się mniejwięcej w środku scenki między poruszającymi się z tyłu k u ­ kiełkami a widownią. Ten właśnie sposób rozplanowania sceny jest największą oso­ bliwością szopki z Dąbrówek, gdyż zwykle żłóbek umieszczony bywa w głębi, zaś figurki ruchome na przodzie, od strony widzów. Szopka z Sieteszy, przedstawiona na ryc. 2, różni się od wyżej opisanej w sposób bardzo istotny. Budynek jej składa się z niszy nakrytej daszkiem dwuspadowym, zamknięty po bokach dwoma wieżami. K r a w ę d z i e daszku obiega ażu­ rowa listwa, u góry zaś w trójkącie szczytowym �Bye. 2. Szopka znajduje się rzeźbiona w drzewie ozdoba, przy­ pominająca pęk wachlarzowato rozchodzących się ku dołowi promieni. U dołu w środku niszy umieszczona jest p r z y b u d ó w k a , stanowiąca w ł a ­ ściwą stajenkę betlejemską. Nakryta jest ona da­ chem słomianym, również dwuspadowym, z t r ó j ­ kątną ścianą szczytową, w której wycięta jest 8-promienna rozeta. Krawędzie daszka zdobią wycinane listwy. Ponad daszkiem stajenki biegnie zrobiona z deski szarfa z napisem: „GLORIA I N AKCESS I Z DO", a nad nią rodzaj ganeczku z balustradą, składającą się z 4 toczonych filar­ ków. Po obu stronach stajenki w tylnej ścianie wycięte są proste okna, przez k t ó r e kukiełkarz obserwuje przebieg przedstawienia. Wieże, stanowiące boczne ściany niszy pesiadają podstawę k w a d r a t o w ą , są jednopiętrowe, nakryte niskimi daszkami ostrosłupowymi, gdzie dawniej tkwiły chorągiewki. W dolnej kondyg­ nacji wież w ścianie zwróconej ku widzowi znaj­ dują się drzwi, górą łukowate, przez które wysuwa się lalki. Nad drzwiami, wykonane z profilowanej z Sieteszy. deseczki, naklejone są t r ó j k ą t n e gzymsy, zaś ponad nimi widnieją otwory okien podklejone od spodu kolorową, niebieską bibułką, skąd przedostaje się światło o umieszczonych w e w n ą t r z wieży świe­ czek. Nad górnym daszkiem szopki znajduje się na pionowej desce sześcioramienna gwiazda, w y k o ­ nana w formie pudełka ze ścianą frontową w y klejoną czerwonym celofanem. W e w n ą t r z gwiazdy w czasie przedstawienia pali się świeczka. Opisana tu budowla wysoka na 95 cm, po­ siada podstawę o wymiarach 100 X 40 cm, w k t ó ­ rej wycięta jest wzdłuż przedniej krawędzi szpara z odgałęzieniami, wiodącymi do drzwi obu wież i w kierunku stajenki. Służy ona do poruszania kukiełkami. Na trzech bokach podstawy ustawiony jest drewniany parkan o dosyć rzadkich sztache­ tach, od w e w n ą t r z zalepionych czerwoną bibułką, aby nie były widoczne patyki, na których poru­ szają sie- kukiełki. Powierzchnia szopki pomalowana jest jasno­ niebieską farbą olejną, dachy i deska podtrzymu- �Arc. 3. Postać króla jąca gwiazdę na czerwono, gzymsy, listwy przy daszkach i okna r i złocone, zaś filarki na ganecz­ ku i napis (GLORIA etc) srebrne. Wewnątrz stajenki ustawiony jest żłóbek, w k t ó r y m była rzeźbiona z drzewa postać Dzie­ ciątka (dziś brak), po bokach zaś żłóbka rzeźbione z drzewa i. odziane w ubiory ze szmalek stoi..; Matka Boska i Św.- Józef, a koło nich, tylko n eco w tyle rzeźby drewniane wołu i osła. ; Poza wymienionymi wyżej figurkami zgro­ madzonymi w stajence należy do szopki 31 ru­ chomych kukiełek, na które składają się: postacie Trzech Króli, diabeł, śmierć, Cygan z niedźwie­ jadącego na wielbłądzic. dziem (ryc. 4), dziadek (ryc. 5), pasterz, 2 muzy­ kantów, 2 chłopców z cepami, 2 Żydów, żołnierz, Węgier z olejkami, Hiszpan, Niemiec, Holender, L i t w i n , Rusin, ,,łacinnik", 9 postaci kobiecych w t y m czarownica z m a ś l m c ą do robienia masła i 2 luźne figurki zwierzęce, przed­ stawiające owcę i psa. Kukiełki wykonane są zasadniczo z drzewa. Głowa, korpus i patyk do podnoszenia stanowią jedną całość. Ręce (z drutu) są u przeważnej części figurek nie­ ruchome. Pewne tylko lalki, jak np. czarownica, diabeł, Cygan muzykant mogą poruszać r ę k a m i dzięki połączeniu z dodatkowym drutem, k t ó r y ; �szopkarz pociąga w odpowiednich momentach. Takie samo urządzenie umożliwia paru lalkom poiuszanie głową. U czarownicy głowa umieszczona jest na strunie luźno przewleczonej przez otwór w korpusie. Z chwilą gdy szopkarz wypuści z ręki s t r u n ę głowa spada, dzięki czemu może być odegrana scena, w której śmierć ścina czarownicy głowę przy pomocy kosy. Poszczególne figurki ubrane są w szaty w y ­ konane z materii, k a w a ł k ó w futra i filcu. Pewne postacie męskie jak: żołnierz, młócący chłopi i jeden z m u z y k a n t ó w mają czapki rzeźbione w drzewie i pomalowane farbą olejną. W kukieł­ kach męskich wykonawca figurek starał się przy pomocy odpowiedniego kostiumu podkreślić cha­ rakter poszczególnych postaci, ich przynależność zawodową, czy narodową. I tak np. Trzej K r ó l o ­ wie ubrani są w szaty orientalne z „bogatymi" płaszczami, spadającymi z ramion, na głowach mają korony lub „ m i t r y " (ryc. 3), chłopi odziani są w długie parciane koszule przepasane pasem, kamizelki bez r ę k a w ó w , na' głowach zaś noszą krakowskie rogatywki lub okrągłe magierki, Żydzi mają sobolowe czapy i długie czarne chałaty. Du­ żą też u w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do zaopatrzenia f i ­ gurek w odpowiednie atrybuty. Pasterz trzyma w ręce długą u góry zakrzywioną laskę, j a k ą w i ­ dujemy u pasterzy biblijnych, dziad dźwiga wo­ rek, Węgier ma flaszkę z olejkami, Cygan k i j , k t ó r y m pogania niedźwiedzia, muzykanci instru­ menty. Wśród postaci kobiecych nie widać tak wielkiej rozmaitości. Odziane są one w zwykłe ubiory wiejskie, jedne w gorsetach i spódnicach Byc. 4. Cggan z niedźwiedziem. z naszywanymi tasiemkami, inne w ubrania z i ­ mowe, z chustkami zakręconymi dookoła szyi. Stroje te są potraktowane dosyć konwencjonalnie i nie uwzględniają charakteru regionalnego posz­ czególnych postaci. Od reszty odbiega jedynie f i ­ gurka czarownicy, posiadająca ruchome ręce i głowę, a jako atrybut maślnicę, w której robi masło. Serię figurek zamykają postacie zwierząt. Wymienić tu należy osła i wołu, stojących w sta­ jence, konia, wielbłąda i słonia, na których jadą Trzej Królowie, owcę, psa, niedźwiedzia. Figurki te wykonane są z drzewa, jedynie niedźwiedź po­ siada tułów pokryty futrem (ryc. 4). Rozpatrując kukiełki z Sieteszy cd strony artystycznej zwrócić musimy uwagę przede wszystkim na głowy, w których wykonanie wło­ żył artysta niewątpliwie najwięcej wysiłku. Mimo właściwego dla ludowej rzeźby schematyzmu w traktowaniu pewnych szczegółów twarzy w wie­ lu figurkach przebija się stosunkowo duża doza realizmu, co w efekcie zarówno wśród kukiełek kobiecych jak i męskich, daje galerię typów peł­ nych wyrazu i między sobą dosyć silnie zróżni­ cowanych. Dążenie do indywidualnego opraco­ wywania poszczególnych twarzy najwidoczniejsze jest wśród postaci kobiecych, gdzie wyrazu nie można zmieniać przez środki tak proste jak doma­ lowanie wąsów czy brody. Widzimy więc wśród omawianych tu figurek kobiecych trwarze okrągłe o pełnych policzkach (ryc. 6), inne znów owalne lub wydłużone (ryc. 7); łuki nadoczodołowe są raz silniej zaznaczone, innym razem prawie niewi- Rgc. 5. Dziad i pasterz z szopki w Sieleszg. �doczne; nosy krótkie szerokie, odcięte od czoła, lub długie, stanowiące przedłużenie kości czołowej. W niektórych twarzach uwidocznione są wydatne kości policzkowe, w innych uderza pewien prognatyzm. Jeszcze bogatszą galerię typów dal rzeźbiarz w serii kukiełek męskich. (Ryc. 8 —13). Pewne z nich jak np. żołnierz lub jeden z grajków posiadają twarze tak indywidualne w wyrazie, że możnaby je wziąć niemal, za szkice portretowe. Owych kilkadziesiąt figurek do szopki o twa­ rzach potraktowanych w sposób realistyczny, ze świadomą tendencją do podkreślania cech indy­ widualnych, wywołuje mimowoli pewien scepty­ cyzm w ocenie typizacji, jako jednego z najważ­ niejszych kryteriów, odróżniających ludową pla­ stykę figuralną od nie ludowej. Nikt nie zaprze­ czy, że omawiane tu kukiełki są bezwzględnie „ludowe", niemniej w bogatej galerii, przedsta­ wiającej różne narodowości i zawody, trudno by­ łoby d o p a t r y w a ć się typizacji w traktowaniu po­ staci. Niekiedy zjawia się ona tam dopiero, gdzie rzeźbiarz daje figurki postaci biblijnych, jak np. postaci Trzech Króli, z których dwaj posiadają twarze prawie identyczne (ryc. 14). Przyczyna leży być może w tym, że artysta mógł się tu posłużyć jakimś obrazkiem dewocyjnym, k t ó r y narzucił mu wzór gotowy. Że wykonanie figurek poprze­ dził autor pewnymi studiami świadczy o t y m duża wierność z jaką odtwarza postaci egzotycznych zwierząt np. słonia czy wielbłąda. Zwierząt tych rzeźbiarz niewątpliwie nie znał z autopsji, w przeciwnym razie słoń nie byłby mniejszy od wielbłąda, konia, czy nawet psa. Podczas gdy w szopce z Dąbrówek figurki są zasadniczo nieme, szopka z Sieteszy posiada tekst, zresztą zaczerpnięty bez zmian z drukowanej kan tyczki ). 2 Zespół chodzący z szopką składa się z dziada, Żyda, dwóch „ministrów" (ministrantów — po­ mocników), ubranych w wojskowe czapki kościusz­ kowskie i pasy wykonane z papieru, oraz drewniane szable, kukiełkarza, poruszającego lalkami, wreszcie kapeli. Zadaniem Żyda jest wyszukiwanie domów, w których mogłoby być odegrane przedstawienie. Kiedy Żyd wytarguje już wstęp do chałupy idzie dziad i składa życzenia świąteczne, winszując gospodarstwu szczęścia, by „wszystko dobrze się chowało i w polu udawało", vaś pannom lub chłopcom rychłego ożenku i do­ brej partii. Przy życzeniach prosi dziad o miej­ sce dla szopki, która z całym korowodem wchodzi do izby przygotowanej już na odegranie wido­ wiska. „Ministrańcia" niosą szopkę i ustawiają w kącie izby, by obsługa kukiełek była niewidocz­ na. Przy zaświeconych w szopce światłach „mini- 332 T �strańcia" wraz z kapelą śpiewają kolendę, zaczy­ nającą się od słów. „Zaświeciła jasna gwiazda w obłoku, w obłoku..." a następnie kolendę' „Do nóg Twoich się zbliżamy...". W tym czasie zjawiają się kukiełki, które przy akompaniamencie muzyki i śpiewu odbywają swo­ je charakterystyczne tańce i oddają ukłony. Zgod­ nie z tekstem kantyczki defilują przed żłóbkiem pasterze (Franek, Stach, Kuba), a po nich Mazur, Rusm, Litwin, Węgrzyn, Niemiec, „Holenderczyk", Wioch, Hiszpan, Francuz, Cygan, Zyd i „Łacinnik", z których każdy wygłasza k r ó t ­ kie przemówienie okraszone paru słowami za­ czerpniętymi ze „swego" języka lub ich parodią ). 3 W pewnym momencie pojawia się na scenie czarownica, z przeciwnej strony wychodzi śmierć i ścina jej głowę. Po zniknięciu śmierci diabeł porywa czarownicę i wynosi. Scena ta jest niema. Na zakończenie korowodu zjawiają się postacie Trzech Króli, podczas gdy szopkarze śpiewają pieśń: „Królowie jadą z wielką paradą, A gdzie? gdzie! Ze wschodu słońca Szukają końca Zbawienia...". Po występach kukiełek wychodzi na front u k r y t y za szopką dziad i zaczyna w sposób hu­ morystyczny wywodzić swoje żale, mające na celu wyjednanie wśród widzów możliwie największych datków. Po otrzymaniu owej rzekomej jałmużny, żegna się dużym drewnianym krzyżem uwiązanym na końcu długiego różańca z kasztanów (zamiast paciorków) i zaczyna się modlić, wygłaszając pa­ rodię pacierza: „W imię ojca i syna, Kaśka i Maryna, wieczne odpoczywanie w stodole na sianie. U m a r ł a mi baba wczora, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi m i ty głupi chłopie pochowaj sobie b a b ę w przy­ kopie. Biorę na wózek ciągnę z kościoła aż m i pot ciecze z czoła. Jedzie pan — co sły­ chać chłopie — chamie, a na wieki wieków ament, a bieda panie jak się człowiek koniem stanie. U m a r ł a mi baba wczoraj, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi t y głupi chłopie pochowaj se babe w przykopie. Zrobię bal nazapraszam na bal trochę księży, p a n ó w i chłopów, jest tu was trochu księży, p a n ó w i chłopów, a je­ steście gorsi od ruskich popów, a jak się nie poprawicie to jeszcze jedne tako babe zjecie. Wyl oz organista na wieżo i patrzy czy kogo 333 �Л у с . 14. Trzej Królowie nie wieżo, oj wieżo, wieżo umarłego, bardzo pana bogatego, jeszcze panu nie dzwonili a już pana diabli wzięli. Wieczne odpoczywanie w stodole na sianie a światłość wiekuisto niech im kamieniami świsto. Kaśka goło, Maciek goły, ścigały się do stodoły. Kaśka na piec, Maciek za nio w y ­ w a l i l i kasze z banio, a j o siedział na lipie i wywclołem na nich wszystkie slipie". 334 Do tego „pacierza" wplata dziad aktualne dowcipy pod adresem słuchaczy, a odchodząc m ó ­ wi: „Niech będzie pochwalony, który stworzył świat zielony, za kogo to sie mom modlić? czy za te duszyczki co u m a r ł y , żeby były zdrowe? czy za te duszyczki co ciała potrzebują?" Na t y m kończy się przedstawienie szopki. Pcdany wyżej opis z Sieteszy jest dla nas interesujący z k i l k u względów. Zgodnie z tym, co przed szeregiem lat napisał Jaworczak, a co w zupełności potwierdziły dzisiejsze badania, szop­ ka, jako marionetkowy teatrzyk o treści przed­ stawienia, jasełkowego jest w okolicach Łańcuta zasadniczo nieznana. Z a r ó w n o szopka z D ą b r ó ­ wek, publikowaan przez Jaworczaka, jak i opisana tu szopka z Sieteszy, są zjawiskami dosyć przy­ padkowymi, młodymi, wprowadzonymi pod w p ł y ­ wem lektury w postaci kantyczek. W Sieteszy zainaugurował szopkę Jan Ulman, k t ó r ą sam j ą zbu­ dował ok. r. 1900 i w y s t r u g a ł lalki, zebrał zespół i wyreżyserował całe widowisko. Mimo, że zasadnicza treść przedstawienia jest pochodzenia obcego, z Szopki z S i et e szg. zaczerpnięta z odpustowego druku dewocyjnego, całość nie jest pozbawiona elementów tradycyj­ nych. J u ż sam zespół, składający się z żywego „dziada", „Żyda" i dwóch „ministrów" przebra­ nych w stroje niby wojskowe, stanowi resztkę z zespołów kolędniczych, k t ó r e w okresie świąt Bożego Narodzenia obchodziły wieś z „Herodem", odgrywając krótkie przedstawienia jasełkowe. Z tradycyjnego repertuaru owych „Herodów" przedostały się pewne elementy do tekstów wygła szanych przez szcpkaizy. Dotyczy to przede wszystkim wesołych intermediów, w których występuje dziad lub Żyd. Humorystyczna trawestacja pacierza wygłasza­ na przez dziada jest tego klasycznym przykładem. Parodiowanie modlitw i innych czynności zwią­ zanych z religią nie należy w kulturze ludowej do rzadkości. Przypomnijmy sobie chociażby ów tak często po wsach słyszany sposób żegnania się: „W imię Ojca, kijem ojca, m a t k ę laską, dzieci trzaską". Utwory tego rodzaju oddawna były przez etnografów zbierane i opracowywane ). W parodii pacierza z Sieteszy jest jednak pewien rys specy­ ficzny, wymagający podkreślenia, jest to miano­ wicie satyra na stosunki społeczne, w której uwy­ pukla się z jednej strony charakterystyczny dualizm w sposobie traktowania ubogich i boga­ tych przy udzielaniu posług religijnych, z drugiej zaś uwidacznia się klasowa, antagonistyczna po­ stawa biednego chłopa w stosunku do księży, panów i chłopów (oczywiście tych najbogatszych we wsi). 4 �P R Z Y P I S Y 1 ) A l . Jaworczak: Szopka w Dąbrówkach, pow. Łańcut. Lud X X I , 1931. ) Tytułu i miejsca wydania kantyczki, której posiadany egzemplarz pozbawony jest karty tytuło­ wej, mimo starannych poszukiwań nie udato mi sic; ustalić. Jest to mała książeczka o foi macie podłuż­ nym 152 X U l mm posiadającej na stronie 11 wy­ drukowaną kolendę, zaczynającą się od stów: „Anieli w n ebie śpiewają . ' 2 Fotografie Дуг. 15 Składana wykonał skrzynka :1 ) np. Włoch: Divo monsiore nostro grand amore, A portaso un belpiastro, Delimoni Macaroni. Siderlata, efratata, Combelini biszkoptini. Period bombink ) W. Rosiński: Parodie i żarty w rzeczach reli­ gijnych. Mater, antrop. arch, i etnograf. Т. X I . S. Gonet: Przedrzeźn anie pacierza. Lud X 220. Ą Roman Reinfuss. do przenoszenia kukiełek. �КУКОЛЬНЫЙ ТЕАТР В СЕТЕШЕ, ПРЖЕВОРСКОГО У Е З Д А В селе Сегеша, в р о ж д е с т в е н с к и е д н и , д а н о Пыло марионеточное представление религиоз­ ного характера, на фане Р о ж д е с т в а Х р и с т о в а . З д а н и е театрика представлено на р и с . 2. В ы р е ­ з а н н ы е и з дерева и одетые в т р я п и ч н ы е одеж­ д ы куклы в ы г л я д я т довольно реалистично, что, главным образом, п р о я в л я е т с я в способе т р а к ­ т о в к и л и ц , п р е д с т а в л я ю щ и х большое разнооб­ р а з и е типов (рис. 4 — 13). В текст, п о ч е р п н у т ы й и з молитвенников, включены также народные мотивы и, м е ж д у прочим, п а р о д и я н а молитву, п р е д с т а в л я ю щ а я недолю мужика, которому из-за его бедности б ы л о о т к а з а н о в похоронах его у м е р ш е й ж е и ы . LES MARIONETTES DE SIETESZA DANS LE DISTRICT DE PRZEWORSK. Dans le village de Sietesza, dans la periode de Noel, on a donne une representation de marionettes, sur le theme religieux d'e la Naissance du Christ. Le batiment du petit theatre est represente par le des. No. 2. Les poupees sont en bois et habillees par des chiffons' ce qui les rend assez realistes. Cela se voit specialement dans la manierę de traiter les visages, ce qui enrichit I'assortiment des types (dess. 4 — 13). Au texte, tire des imprimes religieux distribute ii la kermesse, sont entremeles des textes populaires. comme p. ex. la parodie de la priere d'un pauvre paysan, qui exprime son triste sort, car on refuse de lui enterrer sa lemme. A PUPPET—SHOW AT SIETESZA I N THE DISTRICT OF PRZEWORSK. In the village Sietesza there was performed du­ ring the Christmas holidays a puppet—show of a re­ ligious character based on the birth of Christ. The theatre hall is shown in plate 2. The puppets were of wood and dressed in rag costumes; their realistic character is especially 336 T notable in the manner of making the faces, which are most varied in type (plates 4 — 13). With the text, taken from a devotional tract, are intermixed popular peasant themes including a parody of a pra­ yer, which describes the fate of a peasant, who cannot bury his dead wife because he has not sufficient money. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/457272c39910a1b4971a0ce31e1494f6.pdf 03174fd384c66396468b14f751a9b6b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4612 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4284 Title A name given to the resource Szopkarze krakowscy a konkursy szopek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;57-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa SZOPKARZE KRAKOWSCY A KONKURSY SZOPEK Różnego rodzaju stosowanych form konkursy dową w naszym kraju. ganizowania gólnych blisko 30-letnią zaczyna systematycznie zostały działaczy i brzyckim cieszą przez dostarczają pod grupę z dania na imprezy i rynku co r o k u wana jest d o s ł o w n i e szeniu w prasie szopki a dorównują zainteresowanie w t y m kierunku Sprawy Zainteresowanie te b y ł y oglą­ krakowskiego często realizo­ budzi przez ich twórców przede żeby pracują podkreślają w p r a w d z i e dość silnie, że nie o nagrodzie (np. „ m n i e nie zależy i płynących z niej korzy­ n a p i e r w s z y m m i e j s c u , ale t o b y ł o w y k o n a n e , a n i e b o h o m a z " — SP), j e d n a k względy te m a j ą spore znaczenie. Powodem od k o n k u r s ó w k i l k u d o s k o n a ł y c h ki — już człowiek r u ­ n a d szopkami cały rok. z myślą ich nie o t r z y m a ł y dziewali. odstąpienia t w ó r c ó w b y ł o , ż e szop­ t a k w y s o k i e j l o k a t y , j a k s i ę spo­ Przyjemność publiczności i satysfakcję stawie. wielu wystawę, zapamiętuje daje Działalność silnie zarówno często reakcje zasłyszane uwagi i artystyczna przy­ krakowskie będą konkursy. Wprawdzie utrzyma rozmów idących wniosków, rozmówcom nie było raźną niechęcią. codziennie widzów, wiąże się bardzo nawet, że wspomnieć, czy r o b i l i b y konkursów, przyjmowane Tylko z sześciu jeden się zdecydowanie istnieć przeprowa­ do w y s n u w a n i a warto pytanie, szopkar- dopóki n i e w i e l k a ilość jednak słucha określenia. się dopóty, nie u p o w a ż n i a gdyby powiedział sądzić aplauz i na w y ­ nawet szopkarzy stwo dzonych konkursu szopkarzy z konkursami. Można wane grupa podczas obserwuje sobie do­ omawiane-. wszystkim Toteż odwiedza i zgromadzonej traci po j e d n y m l u b d w ó c h j u ż szerzej ściach krewnego wykonanym wieczory dłuższe potrzebą, się sierpień, gu t o w a r z y s k i m i w zakładzie pracy, j a k r ó w n i e ż te c h w i l i — j u ż po o g ł o ­ a większość Szopkarze pracują tak silną — „kończy zanikiem s i ę podczas wystawy, wrzesień, innych, z nich znana nagroda oraz j e j o d d ź w i ę k w ś r ó d r o d z i n y , w k r ę ­ przyciągają czy wielu n a czele, do k o n k u r s u scenerii w ostatniej szopkarzy, wystąpieniach. Do- t e r m i n u konkursu. Dlatego t e ż rzadko debiutantów świadczonych rodzi efektownej lub pokonkursowej naukowców, nowych uczestników К znajomego ta zaini­ Konkursy przystępuje wpływem w naj­ Jerzym Krakowie. z nich decyzja drem stopniowym w powodzeniem ogół na przez M u ­ Sewerynem wówczas niewielu Naj­ na s w ą konkursy krakowskich tradycji Tadeuszem już bezpośrednim szopkarza; akcje. u jeden sza" ( F S ) . N i e k t ó r z y się pytanie, organizowane k i l k u n a s t u do k i l k u d z i e s i ę c i u Stosunkowo poszcze­ K r a k o w a . K o n k u r s y te kolędowniczych się dużym Nasuwa długotrwałe krakowską, i prof, d r e m zwyczajów dla d o o b s e r w a c j i ze w z g l ę d u miłośników zaniepokojonych od takie Historyczne miasta cjowane także or­ tradycję szopkę dopodobnie Istnieje przy t y m tendencja współczesną dziedzin ludowej plastyki. piękniejszą najczęściej że — j a k m ó w i ł ich możliwie bogatszego m a t e r i a ł u do lu­ nad jakie rezultaty p r z y n o s z ą zeum należą sztuką opieki „nie daleko że zada­ nadal szopki, było z wy­ zapytanych w y ­ odstąpię, będę robił s z o p k i , m n i e n a g r o d a n i e i m p o n u j e " (SP), ale i t e n w i ę ­ kilkunastu lat biorą cej udział w konkursach, m i m o że nie wszyscy z nich mogą z d o b n i c t w o w m e t a l u czy k o r z e n i o p l a s t y k a . I n n i w t a k i e j liczyć na zajęcie p i e r w s z y c h miejsc. Jakie skła­ twórców, niają którzy od kilku czy i c h do systematycznej pracy u d z i a ł w k o n k u r s a c h daje i m z a d o w o l e n i e . Głównym potrzeba motywem twórcza, działalności a działalności także dla niektórych i szopkarzy. Ilustrują szopkarzy wiedź: pory „chcę jeszcze ślę, (ZG). karstwem nym' dobra dodatkowy wysuwany miastem: jestem cham charakteryzuje i myślę, Zaczynam szopka, jak pracę kończę że nie m o ż n a zajmowania pokazać, i my­ — czasu, związek wypo­ ż e do tej argument jest „chcę człowieka, d u ż o " ( SP). A m b i c j e szopkę m i się nie udało. ale j u ż t a k m a ł o Jako pracy dobrą widzę zmienić" s i ę szop- uczuciowy z rodzin­ że ja też coś K r a k o w i a n i n e m " (SG), „ K r a k u s potrafię, jestem i ko­ s i ę w z a b y t k a c h " (SP). Praca nad szopką, wciąga i kowują pochłania jej plany trwająca bez na ogół k i l k a reszty. życiowe Szopkarze miesięcy, podporząd­ swoje, a częściowo — mimo na tę pra­ cę n i e j e d n o k r o t n i e u r l o p w y p o c z y n k o w y l u b s p o r ą część. Najlepiej pracuje więc przeważnie zmęczenia bym Wykonywana myśli twórcy konstrukcyjne pracy zawodową wieczorem („siadam i w spokoju, i aktualnie do tego lub zawodowej, a stopnia, dekoracyjne nawet stwo stało się u większości nocą, nad szopką na n o w o s i ę n a r o d z i ł " — SP), zdarza rana. i pracą się w samotności późnym szopka mimo i jak­ s i ę , ż e a ż do skupia że najlepsze nasuwają czasami jego się we śnie. moich rozmówców, uwagę inne ulubione rzeźba, malarstwo, wolny czas n p . n a sensie niemniej zajęcia, w i celowości nie trzeba wymagają t y m zakresie których ności, warto więc konsekwentnie preferuje 4 prawie wszystkie średnich i możliwość warunki małe, szopkarz natomiast m a szopki, nie p o z w a l a j ą argument do względu stanowi o konkursach, konkursu nagrody. wodzeniem, szopki i w N i e jest więc grupie to zresztą przez po p a r u eksponatu. one na osobno pomysły dość dawno dopominają podczas skutecznie to szopkarze, niądze wyda się wcześniej a praw­ kursie n i e zostaje" dyplomy — SP), a t a k ż e gdyż sy­ z po­ go. s i ę bez­ uczestnictwa czy p ó ź n i e j ze przy­ zaniechano Druga sprawa, o k t ó r ą Szopkar- żeby grupy stosowany konkursach swoją postulat, nowość, jury szopki też do usta­ mają dzielić każdej znalezienie przecież bądź powtarzano był już niegdyś jednak istniały świąteczną, kilkakrotnie także że i dawniej, gdy do k o l ę d o w a n i a , na w i e l k o ś ć taki fakt, na to t e ż ograniczona i kosztownego zgłoszone szopek znajdują artystycznie i wykonane z ogrom­ nasuwa Toteż stem dla których trudności pod choinką znawać wśród prze­ rozdzielane s ą wielkiego tradycję. trud­ szopki duże, które Spore nie było propozycji, przytoczyć. S ą d na zakup przeznaczone wiania i większych mieszkaniowe, finansowe, bądź Dodatkowy uczest­ Wysuwano uszczerbkiem pracy. Nie każdy wykonania dużej czasu. mowy z formatów, doskonałe nakładem między nagrody małych się r ó w n i e ż ilość przekonywać, modyfikacji. t y m miejscu wszystkim z lalkami , nym omawianych nikogo nie n a s u w a ł o b y je na albo wędkarstwo. wiele konkretnych uwag wprowadzenie konkursowy de odmiennego organizowania w zasadzie pewnych jak metaloplastyka, j e d n a k , a b y d a ł y one p e ł n ą s a t y s f a k c j ę nikom, amatora s p r z e c i w ó w — i swojej rodziny, przeznaczają a O konkursów przyjemność i pasjonuje najpełniej zrobić ż e to b ę d z i e braki, a poświęcenia, jak tej to za­ na sytuacji zajęliby się działalnością artystyczną rodzaju, jest „ja robię z okropną przy­ z z a d o w o l e n i e m " (SG), „ t o d u ż a c h o ć [[...] t r z e b a twórcze artystycznej rekreacyjne wypoczynek" (ZG), „to pociąga poświęciłby przeznaczyliby 3 znaczenie notowane u r y w k i wypowiedzi: jemnością, motywy n a d s z o p k a m i , czy czasu i n i c po ewentualnie („pie­ kon­ jakieś 57 �medale lub odznaki pamiątkowe, szopkarzom najlepszym wędkarze organizują wydaje się są bowiem one sobie szopkarzom na które nadawano i najwytrwalszym, ogół niskie i by „nawet architektury Celowe również ślając nagród, nie stanowią minimalny szopki krakowskiej; często dość szopka, a złośliwymi wieża m u c h o m o r , nie nież w pewnych innych grody po­ wej, można byłoby z które wystąpiłyby Wiele stroju, w przebiega latach miejskich, Konkursy laty specjalnie do tradycyjne szopki się ta 5 dla dzieci, wieloletnich niem uczestników symetryczna wieżowa, swej i duże szopki, stwierdzić się z zarówno kukiełkami. w świadomości Jest to ich staniolami. W „jak najwięcej gółów drobnych, które przypomniałyby Kraków". zumieniu pewne o ostatnio umiejętne zawierać wymienionej różnice. Podczas inni cechy gdy zestawienie chitektury, dla na miejscu Do to przedstawiało najchętniej tury należą riackiego, wawelskiej dy i attyka w tym a nie wykorzystywanych krakowskiej obronnych Kraków, od katedry i innych sukiennic, itp. fragmenty Dążenie zakresie wieże do powoduje szukanie ma­ arka­ murów również neogotycki kościół św. Józefa nifratrów, stem. lub W szopka też w jednym z na nie P o d g ó r z u , szpital związanych konkursów wzorowana wiedeńskiej ogóle 6 w nagrodzona znacznym katedry. Mimo stopniu tego na wadzanie przez ambicję elementów innych Stąd nali znawcy i miłośnicy szkiców, jących fotografii, jego zdecydowanie budynków, uznaniu jak za również szopki ponadto, kowskiej są rzeźbione z że własnoręcznie ogół takiej perspektywy wej, jak i organizacyjno-gospodarczej. Proponowano pre­ i dyskusje innych krajach, historii ułatwić swym członkom metalowe sprzedaż szów i na temat kleje, pełni pozornie problem. W ich dla fabryczny albo barwne zakładać Sprawa szopek wykonawców szopki dekorować młodzieżowy. galerii n i u i z n i e c h ę c a do p r a c y n a d K l u b szopkarzy rządu, nie j u ż nie trudności jące wydaje w jakiej ten większej związane się, jak sferze temat niechętnie ze oni są dosyć odnoszą bowiem szące i m patrzyć SP), jako do s i ę za na twórca twórca spotkaniami i w określają być ogół i część kolekcjonerzy przyno­ („trzeba wczuć twórcą to raczej przedstawia­ się wszyscy się, ludowym" — zaszeregowanie, do świątkarzy wiejskich. większości niewykształconych jako rozmów­ (ZG), „to jest a r t y z m swoisty, w ł a s n y dosko­ na autorzy odczuwają przykre się na odnosząc twórczość Poglądy szopkarstwa Pewna tym rozwią­ Interesu­ w prasie, nawet ujmę. za­ zasadzie tę Na określenia zwłaszcza zgadzają ludowy i rzemieślników nie która mieszka­ twórczością. twórców ludowych interes, czy szopka, umieszczają. niewłaściwe, i n n i j e d n a k nie nazwę kilku swoją ją pewnego rodzaju ców uważa nie dzieł; zróżnicowane. się lub świetlicę aktywności sami działania hobby, często u ż y w a n e g o je powinny istnieje. Szopkarze nadal i n d y w i d u a l n i e zują nie następną. j e d n a k , poza przejawia — stanowi muzea Żaden własnych w folie strony zwiedzających kolekcjonerów, i mógłby wystaw-kierma- przekonaniu cieszyć Polsce drugiej organizowanie błaha, społeczeństwu, w z sezonu turystycznego. sprzedanych, istotny a w itp. K l u b zaopatrzenie odpowiednie szopek poprzez w szopkarstwa architektury, dzaj s z t u k i " to jej kulturalno-oświato­ wykorzystanych modeli jest w szopkarzy chyba jakiś kierunku określają zupełnie budownictwa t e k t u r y , to t r z e b a k o c h a ć , m i e ć z a m i ł o w a n i e , inaczej to szopka nie wyjdzie" najlepiej odrębny czy chęć ro­ ludzi archi­ mieć, (SG). konkretnych sporadycznie elementem wykonane dziedzinie lekcje abstrakcyjnych. Wszyscy u w a ­ nieodłącznym w potrzebę nich, jednak pojawiających w konkursach konstrukcji żają się zarówno Historycznego odczuwa konkretne roz­ koniec „to i widokówek Sprzeciwiają Muzeum pod Postawę starego K r a k o w a , albumów zabytki. z bardzo powstał w wypowiedzi: stanowi nie wielu wystroju jest na dyrekcji widzi działalności taki szopkarzy kontak­ przeszkodę wpro­ twórców dotychczas szopkarzy. np. przypadków, warunek związku z architekturą krakowską ściśle przestrzegany, a mia­ została rodzaju np. Bo­ z tym Klub wzajemnym w r ó c i ł a do d o m u z w y s t a w y , z a b i e r a m i e j s c e w tu nowego inspiracji klubu. we minimalnych stanowiły rów­ środowisko­ się (SP). w mniej wartościowych budynkach krakowskich, jak które trudności i ich „to przypomina chciałby architek­ czegoś przyczyny Wielu i (m. in. bardziej przejawach zawiści szopkarzy inicjatywy instytucji ar­ kościoła barbakanu, z „ta ro­ zacho­ kościołów, pokazania r. Krakowa. klub bohomaz" motywów dawna 1969 m. szcze­ chodzi się własnego prywatnych fragmentów pierwszym woju archi­ W trzeba towarzyskich, służyć wanie ogólnego charakteru zabytkowego budownictwa — „żeby szukać porozumieniu kilku- zarysowują jednych kopiowanych stawiają zda­ wielopoziomowa, różnobarwnymi powinna przed odmiany konkursów. budowla oklejona tekturze jak już wyraźnie utrwaliły prze­ losy. Obecnie zdominowała Cechy szopki k r a k o w s k i e j się na ich nowej że zainte­ organizatorów Krakowie konkurs . na­ oni, spadek odbija na w powstania odmiana Uważają samych wpłynąć na s z o p k a r z e do się p e w i e n niekorzystnie przyczyniły kilkunastu że również strony i może budowanej można, ze co konkursów pracy, tów konkurs. zaznacza konkursami drogą zakładami mecenasów. przywiązują resowania biegu w roli jakim ostatnich zwiększyć krakowskimi uwagi w i władz wydatnie dużymi surowo, szopkę"). Być może tu właśnie, jak Na­ te oceniają porównaniami Eiffla", e k w i w a l e n t w stosunku do w k ł a d u pracy i kosztów. rozumienia inne ostrzej n a w e t n i e j e d n o k r o t n i e niż s ą d k o n k u r s o w y , o k r e ­ funduszu medale". zwiększenie gdyż szopki figurki, PRZYPISY kra­ najlepiej 1 zestaw tych mo drzewa i ubrane w gałganki. postaci stale się p o w i ę k s z a . zaleceń sądu konkursowego niewielu Zdzisławem szopki Dudzikiem z kukiełkami, bić t a k ą szopkę w nie za pomocą niż niewielu Malikiem również lalek poruszających skomplikowanych robienie Szopkarze Janem Natomiast szopkarzy ma przyszłości. Niektórych czej k o n s t r u o w a n i e dzeń i prostych bardzo i wykonuje zamiar zro­ intryguje się na mi­ poza ra­ automatycz­ elektrycznych kukiełek uważnie Tematyczny urzą­ patykach. krytycznie obserwują N p . w 1968 r . p r z y s t ą p i ł o d o k o n k u r s u 37 d e b i u ­ t a n t ó w , w 1969 — 18, w 1970 — 17. W i ę k s z o ś ć s t a n o w i ł y w ś r ó d n i c h d z i e c i i m ł o d z i e ż do 18 l a t . 2 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , kursów szopek krakowskich, 1968, s. 150 i n a s t . konkurentów. tektoniczne że 58 po czy pewnym Niektóre dekoracyjne czasie udane r o z w i ą z a n i a przejmują wchodzą one do na tego stałe archi­ stopnia, w skład pięć bud.", lat kon­ R. X X I I : 3 Informacji udzielili: Z. Dudzik ( u r . w 1920 r . ) r e k w i z y t o r t e a t r a l n y , S t a n i s ł a w G u ń k i e w i c z (1895) p r a c . u m y s ł . — ob. e m e r y t , Z . G r a b a r s k i (1912) m e c h a n i k , St. F i j a ł (1896) p r a c . u m y s ł . — ob. e m e r y t , St. P a c z y ń s k i (1923) ś l u s a r z , B . P i ą c i k (1936) ślusarz-metaloplastyk, F . S a d o w s k i (1932) ś l u s a r z . 4 dzieła Dwadzieścia „ P o l . Szt. R. R e i n f u s s , s. 28—29. 5 6 Szopki T a m ż e , s. 27. E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , krakowskie, op. c i t . , s. Kraków 154. 1958, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a9633489448217abe97502e34237fd1.jpg d423cb94956df5dd2a501002b9ba331f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690ae9f7da378cc5543f1948a856206e.jpg a8fa752db57384b50c8c108a9a255be1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szopy do przechowywania siana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają budynki gospodarcze (szopy) na siano. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.10.5_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.4.1_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Dolina Chochołowska szopa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d927efd75a81ef19e2b2e3f5fad0c78d.jpg 4251d376c7008e61d7b37b909b3f20f6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f53bdc4869c920674a51497c9b9c9ffa.jpg 3249701eecd035043d23ff3fab277faa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e870bf7eaaed2feffff7d63f9ea014.jpg c561c3bcad0e68484891526193048086 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77ddd70ca6807f047b914b5d2330e953.jpg a83bcba90b54a8eb1d473b7415c0582d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szopy do przechowywania siana na Polanie Chochołowskiej (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek gospodarczy ; pasterstwo; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają budynki gospodarcze na siano na Polanie Chochołowskiej. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.11.1_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.11.2_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.11.3_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.11.4_01 budownictwo pasterskie budynek gospodarczy Dolina Chochołowska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86b6a125b690ac8d081ffe67fe5959ad.pdf 4de5b5070713e72831b3fe28b3fd53af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2718 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2529 Title A name given to the resource Szrukoj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.170-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lipka, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Szrukoj Krzysztof Lipka Pamięci mojej ciotecznej babki, Marty Gundlach (1888-1966) Nie mam bynajmniej zamiaru pisać tu o kołysankach, ale kołysanki stanowią dla opowieści, którą pragnę wysnuć, od­ powiedni punkt odbicia. Pamiętam mianowicie z dzieciń­ stwa trzy kołysanki, każdą w innym języku. Matka śpiewała mi po polsku kołysankę najbardziej banalną, którą jednak będę zawsze kochać dlatego, że należy do moich pierw­ szych, najdawniejszych wspomnień i dlatego, że śpiewała mi ją matka. Spij, dziecinko, już, Śliczne oczka zmruż. Matka cicho nuci śpiew, Wokół słychać szelest drzew, W dali dziad wyciąga rękę, Pies oberwał mu sukienkę, Ciebie strzeże Anioł Stróż. Śpij, dziecinko, już. Od chwili, w której zacząłem rozumieć treść tej pieśni, najbardziej mnie niepokoił ów dziad, który nie wiadomo co robił w mojej kołysance; i zdawało się, że nawet jeżeli miał stanowić przeciwwagę do obrazu spokoju i opieki, którą ja byłem przez Anioła Stróża (i nie tylko) otoczony, to tak czy inaczej szarpiący jego łachmany pies na pewno nie pomagał gładko zapadać w sen. Wszystko to działo się w Łodzi, gdzie w latach powojen­ nych język niemiecki bynajmniej nie był rzadki, i to nie wśród Niemców pozostałych po wojnie, ale wśród dawnej, przedwojennej ludności tego miasta, która nierzadko w pierwszym pokoleniu była spolonizowana i jej pierwszym językiem, wyniesionym z domu rodzinnego, był niemiecki. Takie było właśnie pochodzenie starej Klembergowej, kości­ stej babki, która, mieszkając naprzeciwko, przychodziła do 170 nas codziennie w charakterze dochodzącej służącej. Coś tam ugotowała, starła kurze, doglądała nas, dzieci. Z lubością śpiewała mi niemiecką kołysankę, rozglądając się tylko spod oka, czy aby ktoś dorosły nie słucha; język niemiecki nie był mile widziany w naszym domu, babka i ciotka zginęły w Ravensbruck. Stara Klembergowa śpiewała: Schlafe, mein Geliebter, Schliess die Augen zu... Dalej już dziś nie przypominam sobie słów owej niemiec­ kiej kołysanki, ale pamiętam jak przez mgłę, że jej słowa by­ ły żadne, jak to się mówi o niczym, łagodne i nie przeciwsta­ wiały mojemu szczęściu żadnych okrutnych obrazów w dale­ kim świecie. Do dziś doskonale pamiętam całą melodię tej pieśni, ale słowa mi już umknęły. I trzecia kołysanka, w języku rosyjskim. Ciotka mojego ojca, pochodząca również z domu o niemieckich korzeniach, wówczas, kiedy miałem lat kilka, była już emerytowaną na­ uczycielką; swego czasu jednak cieszyła się sławą świetnej polonistki. Zaprzyjaźniona z profesorem Kazimierzem Nit­ schem, który z nią korespondował do śmierci, także z profe­ sorem Zenonem Klemensiewiczem, nauczycielka Juliana Tuwima, który wspomniał ją, Martę Gundlachównę, nawet z nazwiska, w swych wspomnieniach z czasów szkolnych, zamieszczonych w tomie różnych autorów, zatytułowanym Kredą na tablicy. Znała kilka języków, niemiecki jak polski, urzędowy rosyjski wyniosła w carskich szkół, francuskim władała bardzo biegle. Ciotka Tunia w sumie była postacią niezwykłą, schorowana, pokrzywiona,- wiecznie biadoląca, do ostatnich chwil życia całe dnie spędzała wśród różnoję­ zycznych książek, zajmowała się etymologią, słowotwórstwem i lubiła na te tematy każdemu czynić wykłady, na �przykład spotkanej na schodach sąsiadce, kobiecinie bez podstawowego wykształcenia. Wciąż zbierała różne rzadkie egzempla, na przykład dziwne i ciekawe nazwiska, do ja­ kiejś' swojej niezwykle ponoć odkrywczej naukowej tezy ję­ zykoznawczej, której jednak nie zdołała nigdy na pis'mie utrwalić. Nieskazitelnej prawos'ci, nadzwyczajnego serca, szerokich horyzontów i bardzo gruntownej wiedzy, należała do pokolenia, które dawno odeszło, nie pozostawiając już lu­ dzi podobnych sobie. Zawdzięczam jej nieskończenie dużo, to ona wychowywała mnie i uczyła w zastępstwie zabiega­ nych i przepracowanych utrzymywaniem domu rodziców. Zawsze miała czas, rzucała wszystko, by odpowiedzieć na każde pytanie kilkuletniego chłopca, godziny całe trawiła w swej rozległej bibliotece, wyszukując przykłady dobrze ilustrujące poruszone zagadnienie. wiedniej stronie i czytam: „Kołysanka kozacka M . J. Ler­ montowa, mój przekład z języka rosyjskiego". Ciotka Tunia uwielbiała muzykę i niestety kompletnie nie miała słuchu. Przeciwnie do mnie, który grałem od najmłod­ szych lat i miałem w przyszłości pokończyć różne szkoły mu­ zyczne. Tylko tym moim wrodzonym talentom zawdzięczam, że kołysanka, którą śpiewała Ciotka Tunia, zawsze wydoby­ wając z gardła dźwięki o niejasnej intonacji, jednak we mnie brzmi. Jest to melodia dość nijaka, jednostajna, krążąca w miejscu senna kołomyjka, powtarzająca w kółko identycz­ ne niemal frazy i zdania, ale Ciotka, zapewne włas'nie z po­ wodu swoich niedomogów muzycznych, twierdziła, że jest to jej najukochańsza pies'n. Była to melodia rzekomo kozacka, lecz chyba raczej - jak dzisiaj mys'le - stylizowana, bo, jak się dowiedziałem wiele lat później, skomponowana do tekstu Michała Lermontowa; kołysanka s'piewana kozackiemu dziecku, które miało wyrosnąć na dzielnego wojaka i zginąć, bardzo smutna i gorzka w treści; nie wiem, czemu Ciotka tak mnie nią chętnie raczyła. Tak czy inaczej rzeczywis'cie uwiel­ biała tę piosenkę i przetłumaczyła ją specjalnie dla mnie. Ona, tłumaczka idealna i bezbłędna, płynnie czytająca pięk­ ną polszczyzną z obcojęzycznych tekstów, nie miała może szczególnych uzdolnień do lotnego i zapierającego dech w piersiach przekładu poetyckiego, ale lubiła to robić dla przyjemności i spisywała swoje tłumaczenia w niewielkim zeszycie, obok skromnych wierszyków, rymowanek saty­ rycznych czy złotych myśli, które czasem układała. Jest w tym zeszyciku także kilka wartych uwagi białych wierszy z ostatnich lat Ciotki. Układała ten zbiorek specjalnie dla mnie, tak jak dla mnie tłumaczyła kołysankę i pozostawiła mi go z następującą dedykacją: Ruszysz w wojennej potrzebie - śmiały Kozak, chwat! Wyjdę ja pożegnać ciebie, - machniesz ręką: at! Gorzkie moje łzy popłyną z tobą w obcy kraj... Spij, maleńka ma dziecino! Kołysko, buj - baj! „Na Twoje życzenie, Najdroższy mój Krzysiu, zbieram tu 'okruchy' mojego życia w nieudolnych dziecięcych i młodo­ cianych wierszykach. Kiedy dorośniesz i będziesz już dojrza­ łym i mądrym człowiekiem, to na pewno, czytając ten zbio­ rek, machniesz ręką i uśmiechniesz się pobłażliwie, ale jed­ nocześnie wrócisz myślami do swojej starej cioci - a raczej babki ciotecznej - Tuni, która Ciebie bardzo, bardzo kochała. Twoja Marta Gundlachówna 1961." (Miałem wówczas dwanaście lat, ale to data spisywania przeważnie wierszyków z zamierzchłej już wówczas prze­ szłości.) Sięgam dzisiaj po ten cienki zeszycik w zielonej plastyko­ wej okładce, z nalepką, na której czytam dwie linijki skreślo­ ne drobnym, nieskazitelnym pismem Ciotki: „'Z lat minio­ nych', zmienić nalepkę na ładną, Tunia". Nigdy nic nie było z tego zeszyciku publikowane. Dzisiaj otwieram go na odpo­ Uśnij, synku, me kochanie, ukołyszę cię! Księżyc na twoje posłanie blady blask swój śle. Opowiem ci bajek wiele, cudnych niby raj... Spij, maleńki mój aniele! Kołysko, buj - baj! Wojackiego życia brzemię poznasz, chwycisz broń, śmiało skoczysz nóżką w strzemię, parsknie raźno koń. Pstrym jedwabiem wyhaftuję ja siodełko twe... Teraz pieszczę i całuję i kołyszę cię! Dam ci, gdy wypadnie droga, na twe piersi krzyż, patrz nań, modląc się do Boga i wznoś myśli wzwyż; gdy podążysz w groźne boje, matkę wspominaj! Śpij, najdroższe dziecię moje... Kołysko, buj - baj! Rzecz w tym, że kołysankę tę Ciotka Tunia śpiewała mi w obu językach, czasem w swoim przekładzie, czasem w ory­ ginale, po rosyjsku. Jednak jej rosyjski śpiew był dla mnie ist­ ną torturą; nie dlatego, bym nie lubił tego języka, miałem pięć lat i język rosyjski wydawał mi się, jak i zawsze później, piękny, melodyjny, łagodny; ale było tam jedno zatrważające mnie miejsce, jedno słowo, które nie wiadomo dlaczego wy­ woływało w dziecięcym serduszku grozę: „szrukoj"! Słowo złowrogie i przerażające. Pojawiało się ono w momencie, kie­ dy Ciotka zbliżała się do połowy trzeciej zwrotki: „mach­ niesz ręką: at!" Po rosyjsku brzmiało to: „ty machniosz rukoj". W tym właśnie momencie zawsze w sposób niewytłu­ maczalny wpadałem w drżenie i mówiłem: „Ciociu, ja się te­ go 'szrukoja' boję!" Nie zdały się żadne tłumaczenia, że nie ma mowy o żadnym „szrukoju", że to zbitka spółgłosek dwóch różnych wyrazów, z których żaden nie ma w sobie ani odrobiny czegoś przeraźliwego. Nic jednak nie pomagało, powtarzałem uparcie: „Tego 'szrukoja' to ja się boję!" 1 ba­ łem się rzeczywiście. Nie jest to bynajmniej jakaś anegdota, którą opowiada­ no mi, kiedy podrosłem. Doskonale pamiętam paniczny strach, który ogarniał mnie na zbliżające się słowo „szru­ koj". Zaciskałem piąstki i wtłaczałem je w kurczowo zaci­ śnięte powieki, i sztywniałem jak sparaliżowany, bo nic wówczas na ziemi nie wydawało mi się tak groźne, złowie­ szcze i mrożące krew w żyłach jak znienawidzony wyraz „szrukoj". Ciotka śmiała się ze mnie, śmieli się inni, nie skutkowało, „szrukoj" wywoływał we mnie paraliżujący, zabobonny niemal lęk. Tak to nie istniejące słowo zrosło się w mojej dziecięcej wyobraźni z czymś okropnym i niebotycznie przerażającym, że wkrótce znalazłem wśród walających się po domu rzeczy namacalny odpowiednik owego „szrukoja" z kozackiej koły- 171 �sanki i zaraz też nazwałem ten przedmiot oczywiście „szrukojem". Miałem i potem nieraz rozmaite rzeczy magiczne, ale nigdy już nic nie przedstawiało dla mnie tak potężnego, całkiem irracjonalnego znaczenia. Była to rzecz o niewiado­ mym dla mnie wówczas przeznaczeniu, a i z dorosłych jakoś nikt nie wpadał na pomysł, do czego też owo dziwne akce­ sorium może służyć. Niewątpliwie była to jakaś oderwana od reszty część, jakaś ozdoba, odkręcona od większej cało­ ści, bowiem w dole kończyła się wewnątrz gwintowanym kołnierzykiem, świadczącym, że przedmiot ten przynależał do jakiego pokaźniejszego urządzenia. Sama rzecz wygląda­ ła następująco; mogę ją dokładnie opisać, mam ją przed oczyma. A więc mniej więcej dziesięć centymetrów długi i cztery wysoki płaski mosiężny płotek nie płotek, grzebień nie grzebień, jakiś dziwnie palczasty, we wszystkie strony najeżony szpikulcami uchwyt, na całej swej powierzchni przepruty sporymi ażurami. Z pozoru zupełnie absurdalny i nieużyteczny kawałek ostro, „złoto" błyszczącego metalu, który jednak musiał na dziecku robić niemiłe wrażenie wła­ śnie owymi wysterczającymi, palczastymi zakończeniami; kształty nieco zgeometryzowane, w innych miejscach znów opływowe, czyniły tę dziwną plakietkę, czy sam już nie wiem, jak to nazwać, bezsensowną i nie nadającą się do żad­ nego zastosowania i użytku. To był właśnie „szrukoj". „Szrukoja" trzymałem w tajemnicy, wyciągałem z ukry­ cia, kiedy nikt mnie nie widział i patrząc na niego, na jego ostro wystające sterczyny, sam w sobie wzmagałem własny niczym nie uzasadniony lęk; to była ta właśnie rzecz, która zaspokajała i wyczerpywała moje zapotrzebowanie na strach. - Szrukoj... - szeptałem do siebie i zamykałem z obawy przed widokiem złowrogo łyskającego przedmiotu oczy i chowałem go z zawartymi powiekami, by już ponownie nie padł na niego mój zalękniony wzrok. Czym jest „szrukoj", wyjaśniła po kilku latach tych za­ baw Ciotka Tunia. „Ależ to wspornik na cygara z popielnicz­ ki dziadka!" - powiedziała i zaraz sobie wszyscy przypo­ mnieli. Oczywiście, nic prostszego! Po pradziadku Manitiu­ sie zachował się garnitur nabiurkowy z szarego marmuru i mosiądzu, wcale niemały komplet, na który składał się po­ tężny dwupojemnikowy kałamarz z piasecznicą i dzwon­ kiem na sekretarza, kalendarz z przestawianymi ręcznie da­ tami, suszka, dwa świeczniki, łapka-capka do przytrzymy­ wania karteczek oraz pojemnik na cygara i popielniczka. Niektóre z tych przedmiotów stały tu czy ówdzie w naszym ogromnym łódzkim mieszkaniu, inne, bawiąc się, jak to dziecko, porozkręcałem i porozsiewałem po domu takie czy inne ich części. Nikt mi tego nie bronił, mieszkanie ginęło pod stosami starych rupieci; nie zwracano na to uwagi, wszyscy w tym zapędzonym domu raczej się cieszyli, że dziecko znalazło zajęcie. Kiedy „szrukoj" został rozszyfrowany, jakoś sam z sie­ bie automatycznie przestał był groźny. Odnaleziono jego podstawkę, okrągły spodek marmurowy z dziurką pośrod­ ku i za pomocą niewielkiej śrubki zamocowano na nim ów bezsensowny sam w sobie płotek nie płotek, grzebień nie grzebień, tak że teraz służyć może pożytecznie jako pod­ pórka pod palące się i odkładane na spodek cygara czy pa­ pierosy. A z czasem, kiedy już miejsce moich zabaw prze­ niosło się na biurko, marmurowy garnitur po moim już prapradziadku Gustawie Manitiusie, Superintendencie Gene­ ralnym, z mniej więcej połowy XIX w., poskładany i po­ skręcany, znalazł się na jego blacie. Tu też stoi do dziś i do dziś biorę do ręki, kiedy tylko zechcę, „szrukoja", zmorę mojego dzieciństwa. I zawsze wówczas przypomina mi się kozacka kołysanka Ciotki Tuni i słowa: „ty machniosz rukoj". I moja bezradna dziecięca skarga: „A tego 'szrukoja' to ja się boję..." Ale w tej historii jest drugie dno, czy raczej może druga pointa. Bo przecież trudno pozostawić bez odpowiedzi ten dziwny fakt: skąd u małego dziecka tak niezwykły, niczym nie uzasadniony lęk przed niezrozumiałym obcym słowem? Nawet jeżeli było to lub nie było słowo? Bo strach przed mo­ siężnym przedmiotem był lękiem wtórnym, przeniesionym, a pierwotne przerażenie wywoływało słowo. Nie wiem oczy­ wiście, jak to wyjaśniać, ale po wielu latach nagle skojarzy­ łem to nieprawdziwe, rzekomo rosyjskie słowo, „szrukoj", z rdzeniem niemieckim: schrecken, schreklich, Schrecknis. Przecież w samej tej właśnie zbitce spółgłosek: schr-, szr- jest coś przerażającego i język niemiecki niezwykle trafnie to właśnie oddaje, chwyta lęk w jego brzmieniowej istocie nieledwie onomatopeicznie. Trafniej niż polskie strasz-, ponie­ waż w samej samogłosce „a" zawiera się już ukojenie. Kołysanka kozacka Lermontowa jest pieśnią, która tyle przygotowuje do snu, co do ostatecznego zaśnięcia, do śmierci, oczekującej Kozaka „w wojennej potrzebie". Nie wiem, czy przerażenie wychwytywałem z tej pieśni intuicyj­ nie z powodu jej rosyjskiej, wówczas dla mnie jeszcze niezrozumiałej treści, czy też z powodu niemiecko brzmiącej zgłoski, którą tam sztucznie wprojektowałem, kondensującej lęk już w samym swym brzmieniu. Coś jednak musi w tym być, bo intuicja dziecka ma za sobą w tle doświadczenia wielu pokoleń. U с 172 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/955e3787acd2b9a6e00bab10a63b03f9.pdf d7aad56c31bcff24a5dfe8459e872174 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2106 Title A name given to the resource Sztuka a vista. Folklor strajkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.44-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czestaw Robotycki SZTUKA A VISTA Folklor strajkowy Tak n a z w a ł e m rodzaj a n o n i m o w e j t w ó r c z o ś c i w y w o ł a n e j sta­ B a r t h e s ) , rozróżnianie ludzi w kategoriach „ s w ó j " - „ o b c y " , nem s p o ł e c z n e g o w r z e n i a . Taka s p o n t a n i c z n a , n i e c y z e l o w a n a , deformacja krążących informacji przez m e c h a n i z m y p o w s t a w a ­ 3 „ d o r a ź n a " sztuka ma z n a m i o n a sztuki l u d o w e j . Jest z b i o r o w ą nia p l o t k i reakcją na sytuację n i e c o d z i e n n ą angażującą ludzkie emocje. zacieraniu się a u t o r s t w a i p o w s t a w a n i u w a r i a n t ó w i o b o c z n o ś c i Sztuka ta, często u l o t n a i n i e t r w a ł a , zrozumiała t y l k o w kontekście t e m a t y c z n y c h , a d o k o n u j ą c a się przez bezpośredni przekaz treści. w s p ó ł c z e s n y c h jej zdarzeń, jest t y c h zdarzeń s w o i s t ą kroniką. Cechą „ l u d o w e g o w i d z e n i a ś w i a t a " jest także j e g o n i e ś w i a d o m a W y d a r z e n i a w stoczni gdańskiej w sierpniu 1 9 8 0 r o k u , brze­ m i e n n e w społeczne s k u t k i , były też c i ą g i e m dramatycznych i s t e r e o t y p u , folkloryzacja t e k s t ó w polegająca na i n t e n c j o n a l n o ś ć i sensualizm. M e c h a n i z m l u d o w e g o ś w i a t o p o ­ g l ą d u odsłannia także, jak pisze M i c h a i ł B a c h t i n , „ u k r y t ą a m ­ sytuacji, które n a t y c h m i a s t z n a j d o w a ł y s w o j e o d b i c i e w a n o n i ­ biwalentną m o w e j t w ó r c z o ś c i . Nie s p r a w ą e t n o l o g a jest społeczna analiza c z ł o w i e k a i myśli l u d z k i e j . " A m b i w a l e n c j a ta wyraża się także i nie dającą się ostatecznie z d e f i n i o w a ć naturę 4 g d a ń s k i e g o protestu p r z e c i w s t a n o w i g o s p o d a r k i , b ł ę d o m w ł a ­ i w t y m , że c h w i l o m najwznioślejszym t o w a r z y s z y często śmiech, dzy i jej p o s u n i ę c i o m w n a j w a ż n i e j s z y m s p r a w o m n a r o d o w y m w t ó r u j e utrzymana w tyr- kraju. W a r t o jednak już z pewnej p e r s p e k t y w y popatrzeć o k i e m e t n o l o g a na t a m t e w y d a r z e n i a jak tejskim k a n o n i e poezja i l u d o w y d o w c i p jednocześnie, ukazując na taką sytuację s o c j o k u l t u r o w ą , której m e c h a n i z m y p o w o ł a ł y d o t y m s a m y m d w i e zwierciadlane strony działań. k r ó t k o t r w a ł e g o życia rodzaj sztuki, lub szerzej f o l k l o r u , s t a n o w i ą ­ c e g o zajmujący materiał dla badacza zjawisk kultury. Strajk o k u p a c y j n y jest specyficzną sytuacją społeczną, która p o d d a j e się analizie z w i e l u p u n k t ó w w i d z e n i a . Narzucające się O t o niżej rodzaj komentarza d o d o k u m e n t a c j i g r o m a d z o n e j na g o r ą c o przez licznych kronikarzy. społecznie i e k o n o m i c z n i e analizy nie w y c z e r p u j ą zagadnienia. M o ż l i w e i intrygujące są także inne spojrzenia. J e d n y m z n i c h jest e t n o l o g i c z n a p e r s p e k t y w a w przyjętym w y ż e j r o z u m i e n i u . Strajk w stoczni gdańskiej z sierpnia 1 9 8 0 roku doczekał się już dokumentacji filmowej, szczegółowego (prawie scenicznego) zapisu z t o c z ą c y c h Etnologia może być nauką analizującą k u l t u r o w e zjawiska się obrad, d r o b i a z g o w e g o kalendarium, posiada bogatą d o k u m e n t a c j ę z d j ę c i o w ą , w k o ń c u stał się k a n w ą w s p ó ł c z e s n o ś c i w s p o ł e c z e ń s t w a c h m a s o w y c h . Jest t o zakres, n a g r o d z o n e g o f i l m u f a b u l a r n e g o . Skłania to d o p o d e j m o w a n i a j a k i e g o ta d y s c y p l i n a d o n i e d a w n a w Polsce nie miała. Przyjmuję, analiz t e g o f e n o m e n u . Istnieje analiza t e o r e t y c z n o - l i t e r a c k a Marii że j a k o nauka e t n o l o g i a p o d e j m u j e w ą t k i i d o p o w i a d a interpreta­ J a n i o n sygnalizująca r o m a n t y c z n e praźródła działań s t r a j k o w y c h cje w t e d y , g d y inne nauki ( n p . s o c j o l o g i a , p s y c h o l o g i a społecz­ r o b o t n i k ó w , gdański a l m a n a c h „ P u n k t " w całości p o ś w i ę c o n y na) porzucają p r o b l e m a t y k ę jako w y j a ś n i o n ą . Etnologia chętnie został m a t e r i a ł o m ze strajku w stoczni gdańskiej. A u t o r z y w y d a w - 5 6 reinterpretuje fakty k u l t u r o w e w z b o g a c a j ą c je o n o w e w y m i a r y n i c t w a prezentują w n i m w y ł ą c z n i e faktografię z k r ó t k i m k o m e n ­ przez i n n y c h niedostrzegane. Stąd dla w i e l u jest dyscypliną tarzem. W zamieszczonych o m ó w i e n i a c h w y r a ź n i e w i d a ć k i e r u ­ „ g r a s u j ą c ą " na p o g r a n i c z a c h . Chętnie w c h o d z i w związki z teorią nek interpretacji: s o c j o l i n g w i s t y k ą , semiotyka, analiza teoretycz- literatury, s o c j o l i n g w i s t y k ą , s e m i o t y k ą czy historią. noliteracka. Etnologia w s k a z u j e na t o , c o w kulturze s y m b o l i c z n e j ma charakter t r u d n o W y k o r z y s t u j ą c materiały zawarte w e w s p o m n i a n y c h o m ó w i e ­ z m i e n n y , u t r w a l o n y . O d k r y w a m e c h a n i z m y m i t o l o g i z a c j i i pet­ niach oraz myśli Marii J a n i o n , d o p o w i e m niniejszym tekstem ryfikacji zjawisk k u l t u r o w y c h , poszukuje matryc s t r u k t u r u j ą c y c h p e w n e interpretacje e t n o l o g i c z n e , pozostając z u z n a n i e m dla tez ludzkie myślenie. Etnologia - tak jak ją r o z u m i e m - jest nauką, a u t o r ó w i nie p o d w a ż a j ą c ich intuicji, bliskich przecież e t n o l o g i i która e k s p o n u j e w pogranicza. 1 analizach w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y takie jej elementy, które w oczach u c z e s t n i k ó w s p o ł e c z e ń s t w m a s o w y c h Socjograficznie rzecz ujmując, specyfika strajku o k u p a c y j n e g o u c h o d z ą za z a b o b o n y , przesądy, odpryski m a g i c z n e g o myślenia. polega na t y m , że z w a ż n y c h dla g r u p y ludzi p o w o d ó w zawiesza Te elementy się pracę i oblegając kultury, najczęściej nieuświadamiane, stanowią resztki d a w n y c h s p o s o b ó w w i d z e n i a świata pozornie nie znaj­ miejsce pracy w y w i e r a się nacisk na p r a c o d a w c ę . Sytuacja taka p o w o d u j e , że o t o nagle w j e d n y m d u j ą c y c h już dzisiaj miejsca w ś w i a t o p o g l ą d z i e o p a r t y m j a k o b y miejscu znajduje się liczna g r u p a ludzi umyślnie izolująca się. na racjonalnej a r g u m e n t a c j i i e m p i r y c z n y m w y j a ś n i a n i u . Etnolog Z a m y k a się o n a i skazuje na w y ł ą c z n i e w e w n ę t r z n e interakcje. podkreślać będzie, że istnieją p e w n e t r w a ł e ( u t r w a l o n e ) m e c h a ­ M u s i t o t w o r z y ć (z p u n k t u w i d z e n i a p s y c h o l o g i i s p o ł e c z n e j ) , nizmy „ l u d o w e g o s p o s o b u r e a g o w a n i a i w i d z e n i a ś w i a t a " , które specyficzną więź, nacisk i formę ekspresji w obrębie p o b u d z o n e sytuacją sterują k u l t u r o w y m i z a c h o w a n i a m i , o d p o r ­ W s z y s t k o t o miało miejsce w G d a ń s k u . D o d a j m y , że strajk t r w a ł ne na z m i e n n o ś ć a t r y b u t ó w ludzkich d z i e j ó w . Niech nie myli nas długo, b o g a c t w o k u l t u r o w y c h metafor przysłaniające w s p o m n i a n e m e ­ k o m i s j i ) , nużył o c z e k i w a n i e m , ograniczał i w y z w a l a ł zarazem c h a n i z m y , są o n e charakterystycznie u t r w a l o n e w różne f o r m y ekspresji i z a b a w y . U c z e s t n i k ó w strajku z m u s z o n y c h reakcjach ludzi należących d o j e d n e g o „ k r ę g u grupowych obfitował w chwile dramatycznych spięć grupy. (rozmowy kulturowego". d o w y ł ą c z n e g o bezpośredniego k o m u n i k o w a n i a się zjednoczył Z t e g o płynie moje przekonanie, że element l u d o w y w kulturze t o w s p ó l n y m celem i d o l ą . Sytuacja ta została tak opisana: „ J u ż na taki element, który p o w s t a ł j a k o w y n i k działania s a m y m początku strajk w y z n a c z y ł s w o j e granice. Przyjęta w sier­ nazwanego w y ż e j „ l u d o w y m s p o s o b e m r e a g o w a n i a " , i nie jest a t r y b u t e m p n i u polityka była przez strajkujących tak w y k ł a d a n a : nie popeł­ w a r s t w y (klasy) społecznej. W etnografii polskiej p o g l ą d y takie n i m y błędu g r u d n i a , nie w y j d z i e m y poza bramy stoczni. Nie głoszą dzisiaj w s z y s c y ci spośród e t n o g r a f ó w , którzy zorien­ p o d e j m i e m y ż a d n y c h z e w n ę t r z n y c h działań, które d a ł y b y w ł a d z y t o w a n i są na analizy w e w n ą t r z k u l t u r o w e . s p o s o b n o ś ć d o kontrakcji. I strajk stał się ś w i ę t e m w y z w o l o n y c h 2 skrócie, s ł ó w , praktyką czystej ekspresji (...) Inaczej niż r e w o l u c j a strajk p r z y p o m i n a m i n a z y w a m niektóre m e c h a n i z m y l u d z k i e g o myś­ jest f o r m ą zaniechania, c z y n e m p a r a d o k s a l n y m , p o n i e w a ż p o l e g a lenia w p ł y w a j ą c e na k s z t a ł t o w a n i e k u l t u r y t y p u l u d o w e g o . Są t o : na n i e - c z y n i e n i u , na p o w s t r z y m y w a n i u się o d z w y k ł y c h działań Na potrzeby niniejszego a r t y k u ł u , w największym s w o i s t e w a r t o ś c i o w a n i e czasu i przestrzeni, symbolizacja i m i t y - p r o d u k c y j n y c h i nie p o d e j m o w a n i u ż a d n y c h działań zastępczych, zacja zjawisk które m o g ł y b y w y p e ł n i ć p o w s t a ł ą pustkę. Pustkę tę w y p e ł n i a j ą 44 ( w sensie jaki nadaje t e m u p r o c e s o w i Roland �s ł o w a , które i n n y c h zmusić mają d o podjęcia o c z e k i w a n y c h przez n o ś ć " ) . Rację ma S t a n i s ł a w Rosiek pisząc, że te s y m b o l e r ó w n o ­ strajkujących działań." w a ż n e są trzem p o k ł a d o m k u l t u r o w y m strajku: n a r o d o w o - p a t ­ 7 Strajk w y t y c z y ł w i ę c s w o j e granice i o d m i e n i ł czas, o w ł a ś c i w e r i o t y c z n e m u , r e l i g i j n o - k a t o l i c k i e m u i p l e b e j s k i e m u . Te k u l t u r o ­ j e g o poczucie. U c z e s t n i c t w o w n i m nie jest c z y n n o ś c i ą c o d z i e n ­ w e p o k ł a d y o d k r y w a ć można w k a ż d y m s k r a w k u d o k u m e n t a c j i ną i nie w s z y s t k i m przypadło w udziale. N a d t o , jak w obrzędzie, g d a ń s k i c h w y d a r z e ń . P r z e k o n y w a j ą c o brzmią zdania J a n a Strze- 10 w y t y c z o n o obszar, na k t ó r y m o b o w i ą z u j e n i e z w y k ł y czas, a ten l e c k i e g o : „ P o w s t a n i e i r o z w ó j Solidarności s t w o r z y ł o i stwarzać z kolei w y w o ł u j e nadmiar ekspresji:„akt zawieszenia społecznej będzie w i e l e zjawisk i m o m e n t ó w ukazujących g ł ę b o k i e związki praksis w p r o w a d z a d o krainy czystej ekspresji. M ó w i e n i e , które łączące polski ruch r o b o t n i c z y z o b e c n o ś c i ą , rolą i s y m b o l i k ą w y z w a l a się t y m s p o s o b e m z k r ę p u j ą c y c h je d o t ą d chrześcijaństwa i Kościoła w naszej kulturze, w jej tradycjach więzów poszukuje d o p i e r o zakorzenienia w innej praksis (...). Jest t o i w jej w s p ó ł c z e s n o ś c i . N i e z a p o m n i a n a brama stoczni gdańskiej m o m e n t szaleństwa strajku (znany r ó w n i e ż w s z y s t k i m r e w o l u c ­ z portretem Papieża, c o d z i e n n a msza lokująca liturgię w ś r o d k u j o m ) , w k t ó r y m następują szybkie radykalne p r z e w a r t o ś c i o w a n i a . szpaleru s t o c z n i o w c ó w , czyniące z niej stałą towarzyszkę ich Ś w i a t staje na g ł o w i e . " 8 A n a l o g i e ze ś w i ę t e m , k a r n a w a ł o w y m rozstrzygnięć i oczekiwań. Robotnicza golgota, wzniesiona o d w r ó c e n i e m ś w i a t a na opak w czasie strajku, są w t y m w y p a d k u w s p o ł e c z n y m czynie na miejscu ofiar k o n f l i k t u sprzed dziesięciu bardzo bliskie. U w y p u k l a j ą je i te s t w i e r d z e n i a : „ w y z w a l a j ą c a się lat, t o t y l k o najważniejsze, najbardziej znane znaki t e g o z n a m i e n ­ m o w a zerwała z rytualną t y t u l a t u r ą n o w o m o w y i z w y p r a c o w a ­ nego z w i ą z k u . " " D o d a j m y : z w i ą z k u w s w o i m d u c h u n y m i przez nią j ę z y k o w y m i s p o s o b a m i u t w i e r d z a n i a hierarchii b a r o k o w e g o , l u d o w o - k a t o l i c k i e g o , tak charakterystycznego dla partyjno-rządowej. polskiej p o b o ż n o ś c i . (...) Wypowiedzi łatwo przyjmowały per­ bardzo s p e k t y w ę personalną ( w której m o ż l i w y jest p o l i t y c z n y d o w c i p ) W y m i e n i o n e w y ż e j tradycje r o z b u d z o n e w gdańskiej stoczni (...), naruszały społeczne t a b u , ś w i a d c z y t o o zmianie perspek­ o b e c n e były w e w s z e l k i c h f o r m a c h ludzkiej a k t y w n o ś c i , jakie ta t y w y . (...) W stoczni rozpadły się rytualne f o r m y oficjalnych n i e z w y k ł a sytuacja w y w o ł a ł a . Dostrzegało się je w z b i o r o w y c h zebrań, narad, o r g a n i z o w a n y c h demonstracji, (...) strajk d o p u s z ­ o d r u c h o w y c h z a c h o w a n i a c h , w s p o s o b a c h dekoracji bram i m u ­ czał s p o n t a n i c z n ą a k t y w n o ś ć , przemienność ról, brak s c e n o p i s u , r ó w , w t w ó r c z o ś c i plastycznej, a także w t w ó r c z o ś c i literackiej. demokratyzację przestrzeni. N o w y styl mieścił w sobie p o e t y k ę Przemieszane i nakładające się na siebie, t w o r z y ł y i n t y m n e j r o z m o w y , p u b l i c z n e zwierzenie i patos przysięgi na patosu i l u d o w e g o o d p u s t u , determinacji i z a w o ł a ń o Bożą łaskę. krucyfiks, zezwalał na żart i i m p r o w i z o w a n e o p o w i a d a n i e . N u d ę i hieratyczność rytuału o d m i e n i ł w ż y w i o ł o w o ś ć ś w i ę t a . " 9 mozaikę J u ż o b s e r w a t o r strajku z zewnątrz natykał się na n i e c o d z i e n ­ ność. O t o m u r y i bramy stoczni, n i e z a u w a ż o n e na c o dzień Zamknięcie, ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n o t y c e l ó w i losu (strajk zerwał w pełnieniu swej utylitarnej f u n k c j i , zostały u d e k o r o w a n e k w i a ­ z systemem oficjalnej k o m u n i k a c j i , doniesienia o f i c j a l n y c h mass- t a m i , flagami, portretami. M u r y - za k t ó r y m i dział się strajk - m e d i ó w p r z y j m o w a n o j a k o wieści z o b c e g o ś w i a t a ) s p o t ę g o w a ­ - zostały zaznaczone i magicznie w z m o c n i o n e . Przydano m u r o m ło poczucie przynależności d o naszego ś w i a t a , d o w y r a ź n e g o znaczenie g r a n i c y ś w i a t ó w . Granica ta, jak uczy e t n o l o g i a , jest a r t y k u ł o w a n i a t e g o p o c z u c i a w opozycji , , m y " - , , o n i " i u s t a n o ­ zawsze s p r a w ą bardziej ludzkiej ś w i a d o m o ś c i , niz fizyczności w i e n i a p o d s t a w o w y c h s y m b o l i narodzonej w s p ó l n o t y (sztandar 1 w ł a ś c i w i e o d d a j e t o impresja o b s e r w a t o r a sprzed b r a m y numer n a r o d o w y , krucyfiks, rzeźba s t o c z n i o w c a , emblemat 2 (miejsca dla większości szczególnego, bo „Solidar­ „uświęconego" �k r w i ą roku 1 9 7 0 ) . Była ona n i e u ś w i a d a m i a n y m miejscem m e d i a ­ n i o w c a - bliska l u d o w e m u p r z e d s t a w i e n i u Chrystusa Zmart­ cji, k o n t a k t u i rozdziału między ś w i a t a m i : „ N a plac przed g ł ó w n ą w y c h w s t a ł e g o , powtarzająca zarazem (nie w i e m czy ś w i a d o m i e ) bramą p r z y c h o d z i tysiące ludzi. Słuchają zachłannie g ł o ś n i k ó w charakterystyczny gest Lecha Wałęsy znany z f i l m o w y c h z a p i s ó w i boją się t e g o co słyszą. O d c h o d z ą rozglądając się na b o k i , strajku. w r a c a j ą , jest ich w i ę c e j , p o d a j ą t a m t y m w kombinezonach W y k o r z y s t u j ą c relację z a l m a n a c h u „ P u n k t " p r z y p o m n i j m y , jak papierosy i kwiaty,' krzepią się z n i m i , lecz czy o d w a ż y l i b y się t a m w y g l ą d a ł o otoczenie s t o c z n i . w e j ś ć i pozostać. Miejsce, w k t ó r y m strajk styka się z m i a s t e m , jest zywała do procesyjnego rozedrgane i zapalne. Po tej stronie k o t ł u j e się Polska z a k o m p l e k ­ k w i a t a m i i c h o r ą g w i ą M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . N a d t o na 18 Brama numer 2 w y s t r o j e m n a w i ą ­ ołtarza na Boże Ciało - przybrana siona i n e r w o w a , p o tamtej stronie stocznia, która z a c h o w u j e się bramie z n a j d o w a ł y się w i z e r u n k i M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j jak w o l n a r e p u b l i k a . . . " oraz J a n a Pawła II. Rozpostarty był także w i e l k i transparent 1 2 M u r y stoczni w i d a ć z p o c i ą g u . Stały się granicą, która przemó­ z napisem „Proletariusze w s z y s t k i c h z a k ł a d ó w łączcie się". Na w i ł a . P o j a w i ł y się na n i c h napisy. Napisy na m u r a c h mają s w o j e m u r a c h stoczni z a w i e s z o n o d w a srebrne orły z n a c z n y c h roz­ życie - pisał J a n St. Bystroń. Są takie c o „ p o z o s t a j ą w ścisłym m i a r ó w i przybrano je r ó w n i e ż k w i a t a m i . Wszystkie posterunki z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione w nastroju chwili afektu, służb p o r z ą d k o w y c h o z d o b i o n e były k w i a t a m i i flagami n a r o d o ­ podniosłym, podochoconym, namiętnym, napisy, w y m i . Służba p o r z ą d k o w a nosiła b i a ł o - c z e r w o n e opaski z her­ przezeń w które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, agitacją, p a s z k w i l e m . " 13 b e m Gdańska. Brama numer 3 u d e k o r o w a n a została obrazem Były i są f o r m ą agitacji - pisze w i n n y m miejscu Bystroń - „ t a k i M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przydana d o obrazu flaga naro­ d o r y w c z o kładziony napis zastępował d z i e n n i k satyryczny, które­ dowa g o cenzura nie przepuściła, g d y j e d n y m s ł o w e m był uzewnętrz­ n a z w a n o „ M a t k ą Boską S t r a j k o w ą " (później m o ż n a b y ł o kupić n i e n i e m o p i n i i szerokich w a r s t w z n a j d u j ą c y c h się p o d baczną graficzną o d b i t k ę „ M a t k i Boskiej S t r a j k o w e j " ) . opieką p o l i c y j n ą . " Pomijając 1 4 Na m u r a c h stoczni o d n a j d o w a ł o się napisy będące p o l i t y c z n ą informacją: u t w o r z y ł a k o m p o z y c j ę , którą n a t y c h m i a s t „Walczymy o sprawiedliwość dla całej Polski", i na t r w a l e inne d r o b n e już elementy z d o b n i c z e podkreślić w y p a d a , że wszelkie parafrazy uaktualniające tematy, t o specjal­ ność l u d o w a . Szybkie k r e o w a n i e n o w e j „ p a t r o n k i " strajku też „ S t r a j k Solidarności t r w a " , „ C z ł o w i e k rodzi się i żyje w o l n y m . " b y ł o w y r a z e m l u d o w e g o s p o s o b y interpretacji ś w i a t a . D o l u d o ­ Niektóre przyjęły f o r m ę w i e r s z o w a n y c h porzekadeł: „ M y z l u ­ w e g o k a n o n u należały także bogate dekoracje k w i a t o w e w o k ó ł d e m , lud z nami, m y s t o c z n i o w c y się nie d a m y " , inne miały „ ś w i ę t y c h o b r a z ó w " . „ O d p u s t o w y " charakter miał styl noszenia b u d o w ę magicznej przestrogi: „ U w a g a ! ! ! kto niszczy rolnika, się p r z y w ó d c y s t r a j k o w e g o o b w i e s z o n e g o d e w o c j o n a l i a m i , p o d ­ r o b o t n i k a , Ojczyznę i matkę ziemię z przyrodą, ten sam z g i n i e . " 15 Z n a n e są liczne przypadki umieszczania na krzyżach, f i g u r a c h kartek z prośbami lub napisami. Przytacza takie przykładu z roku 1864 z Krakowa J.S. Bystroń. 16 Znalazły się też kartki na pisującego dokument państwowej wagi wielkim, szmirowatym d ł u g o p i s e m . A t r y b u t y tu w y m i e n i o n e , noszone w najlepszej wierze, były r ó w n o c z e ś n i e n i e ś w i a d o m y m złamaniem k o n w e n c j i ( c o marzyłoby się n i e j e d n e m u awangardziście) i mogą (ambiwalentnej) być d r e w n i a n y m krzyżu przed bramą stoczni. Do krzyża przypięto k o l e j n y m przykładem k a r n a w a ł o w e j estetyki f r a g m e n t z p o e m a t u G iaur George'a Byrona w p o l s k i m t ł u m a c z e ­ strajku. R ó w n o c z e ś n i e o b s e r w o w a ł o się przez cały czas strajku niu A d a m a M i c k i e w i c z a . Maria J a n i o n u w a ż a , ze jest t o d o w ó d n i e z w y k ł y szacunek dla s y m b o l i n a r o d o w y c h i w y k o r z y s t y w a n i e s p o n t a n i c z n i e o d n a w i a j ą c e g o się r o m a n t y c z n e g o w z o r u k u l t u r y ich dla podkreślenia w a g i miejsca i sytuacji. B y ł o t o , jak m ó w i polskiej. Tekst z błędnie p o d a n y m a u t o r e m brzmiał następująco: Maria J a n i o n , „ w y s t ą p i e n i e r o b o t n i k ó w przeciw i n s t y t u c j o n a l i ­ zacji h y m n u i barw n a r o d o w y c h , w s k a z u j ą c e , że będziemy t y c h s y m b o l i u ż y w a ć w t e d y , kiedy będzie t o nam p o t r z e b n e . " - Walka o w o l n o ś ć G d y raz się zaczyna D z i e d z i c t w e m z ojca Przechodzi na syna S t o razy w r o g ó w Z ł a m a n a potęga Skończy zwycięstwem. 19 Wszystkie p o w s t a j ą c e s p o n t a n i c z n i e plastyczne dekoracje, g d y popatrzeć na nie z dystansu c z a s o w e g o , nie s t a n o w i ą osiągnięć (poza znakiem g r a f i c z n y m „ S o l i d a r n o ś ć " - d o s k o n a l e n a t y c h ­ miast o d c z y t a n y m ) a w a r t o ś c i p r z y d a w a ł y im ó w c z e s n e emocje, które d o dzisiaj e m a n u j ą z licznych zdjęć w y k o n a n y c h w czasie strajku. D o k u m e n t a c j a f o t o g r a f i c z n a strajku, d o d a j m y na koniec, jest bardzo dramatyczna, p r a w d z i w a , uderzająca w najwyższe Z m i a n a f o r m y zapisu i zniekształcenia tekstu w s t o s u n k u d o rejestry uczuć. Przedstawiana w w i ę k s z y c h c y k l a c h , nawiązuje o r y g i n a ł u są przykładem folkloryzacji, ale także u c z u c i o w e j i d e n ­ s w o j ą dramatyczną poetyką d o pięciu c y k l ó w Artura Grottgera tyfikacji z XIX w i e k i e m ( w i e k i e m w a l k i o w o l n o ś ć ) za p o m o c ą ( p r z y p o m n i j m y zdjęcia: uściski przez płot, msze, krzyże itp.) romantycznej poezji. Stwierdza zresztą autorka, że t o nie j e d y n y Sytuacja czasu strajku zawiera w i e l e analogii d o w a r u n k ó w , r o m a n t y c z n y m o t y w na m u r a c h Gdańska. Inny, p o w r a c a j ą c y , t o w j a k i c h p o w s t a w a ł a t z w . „literatura u s t n a " . T o , c o podkreślają żołnierskie Pożegnanie z kochanką, f r a g m e n t jednej z n a j p o p u l a r ­ niejszych pieśni z czasów p o w s t a n i a l i s t o p a d o w e g o badacze j a k o istotne sytuacje f o k l o r y s t y c z n e w odniesieniu d o „Bywaj f u n k c j o w a n i a d a w n e j literatury l u d o w e j , o d n a j d z i e m y j a k o cechy d z i e w c z ę , ojczyzna m n i e w o ł a " . Parafrazy f r a g m e n t u na m u r a c h czasu strajku, które w y w o ł a ł y , jak się okaże, p o d o b n e d o d a w ­ stoczni brzmiały: „ P a m i ę t a j żeś Polka / o Polskę t o w a l k a / a j a k o n y c h f o r m y folklorystyczne. Bliskość i bezpośredniość k o n t a k ó w , żeś Polka / t o t w o j a r y w a l k a . " przewaga u s t n e g o przekazu, atmosfera niecodzienności i w a l k i o społeczne p r a w a , w s z y s t k o t o sprzyja odradzaniu się f o r m Pamiętaj żeś Polka f o l k l o r u i takich t y p ó w literatury, o których pisał M i c h a i ł B a c h t i n . O polską s p r a w ę w a l k a W y r ó ż n i a ł o n w k a n o n i e klasycznym literatury d w a jej typy: O b o w i ą z e k ją bronić literaturę p o w a ż n ą (epopeja, historia, retoryka) oraz p o w a ż n o - To Twoja rywalka. -śmieszną. Wszystkie g a t u n k i tej drugiej związane są z kar­ 17 n a w a ł o w y m f o l k l o r e m . W ś r ó d nich szczególnie ż y w o t n a jest formy „ m a n i p e j a " - gatunek, który o d starożytności p o dziś dzień ekspresji i s y m b o l e jakie f u n k c j o n o w a ł y w gdańskiej stoczni. oddziałuje na kulturę europejską - „ u k s z t a ł t o w a ł a się w epoce W n i c h szczególnie w i d a ć b y ł o religijne i plebejskie w a r s t w y w y k r u s z a n i a się n o r m e t y c z n y c h , które s t a n o w i ł y a n t y c z n y ideał Nie mniej intrygujące o d napisów były plastyczne ś w i a d o m o ś c i strajkujących, a nie b r a k o w a ł o przecież i n a r o d o ­ harmonii... w e p o c e zaciętej w a l k i między m n ó s t w e m p r ą d ó w , w y c h (czytaj, r o m a n t y c z n y c h ) emocji. szkół religijnych i f i l o z o f i c z n y c h , kiedy dyskusje o p r o b l e m a c h P r z y p o m n i j m y sobie p o d s t a w o w e s y m b o l e strajku znajdujące się na sali obrad M K S : n a r o d o w y sztandar o d w o ł u j ą c y się d o p a t r i o t y c z n y c h uczuć: krucyfiks - dla w s z y s t k i c h zrozumiały s y m b o l cierpienia i nadziei o d k u p i e n i a : „ ś w i ą t e k - rzeźba stocz- o s t a t e c z n y c h stały się zjawiskiem m a s o w y m w każdej w a r s t w i e 46 l u d n o ś c i (...) w c z a s a c h g d y z d e w a l u o w a ł y się wszystkie z e w n ę t ­ rzne sytuacje ż y c i o w e c z ł o w i e k a , kiedy sytuacje te s p r o w a d z a j ą się d o ról, które o d g r y w a c z ł o w i e k na scenie świata z w o l i ślepego �losu..." D o cech „ m a n i p e j i " oddającej taką atmosferę epoki należy: 1. Znaczne nasycenie ś m i e c h e m , 2. S w o b o d a fabularnej fikcji, 3. Opisy i obserwacje z n i e z w y k ł e g o p u n k t u , 4 . Stałe kontrasty, 5. Elementy u t o p i i społecznej, 6. Szerokie z a s t o s o w a ­ nie przytoczeń i n n y c h g a t u n k ó w , 7. W i e l o s t y l o w o ś ć i w i e l o t e m a t y c z n o ś ć , w i e l o t o n a c y j n o ś ć , 8. W r a ż l i w o ś ć na aktualne wydarzenia. O t o przykłady: „Kolorowe Jarmarki" Kiedy w i d z ę przez szybę Puste haki na tle bieli Myślę w t e d y gdzie w ę d l i n y Czy je diabli wzięli? Gdzie zginęły przez te czasy Balerony i kiełbasy Szynki, schaby i rolady A l e zawsze w a m p o w i e m Że najbardziej mi żal: Pieczonego prosiaka Z przedświątecznej w y s t a w y Bez kolejki schaboszczaka I prawdziwej kawy R o z ł o ż o n y c h na p ó ł k a c h W czekoladzie rodzynek Ziemniaczanej mąki I bez d e w i z szynek. 20 W y m i e n i ł e m te c e c h y g a t u n k u , które szczególnie ł a t w o o d n a j ­ duję w poezji s t r a j k o w e j . W ł a ś c i w o ś c i te w y n i k a j ą z tradycji k a r n a w a ł u b ę d ą c e g o o d b i c i e m świata o z a c h w i a n e j r ó w n o ­ w a d z e . B a c h t i n pisze, że d o k o n u j ą c a się karnawalizacja k u l t u r y najwyraźniej dostrzegalna jest w okresach, w k t ó r y c h „ d a w n i e j ­ sze f o r m y życia, p o d s t a w y moralności i wiary, zamieniły się w z b u t w i a ł e sznurki odsłaniając ukrytą naturę l u d z k ą . " 21 Nie popadając w ł a t w e analogie p o w i e d z i e ć m o ż n a na p e w n o , że poezja ( l u b raczej literatura l u d o w a ) p o w s t a ł a w czasie strajku jest d o k u m e n t e m s o c j o l o g i c z n y m ó w c z e s n y c h n a s t r o j ó w . N a t o ­ miast jej f o r m a l n a r ó ż n o r o d n o ś ć p o t w i e r d z a tezy Bachtina. Treś­ c i o w y m analizom i i d e o w y m przesłaniom u t w o r ó w należy się p i e r w s z e ń s t w o , o n e b o w i e m s t a n o w i ą o ich w a r t o ś c i . Nas jednak bardziej interesuje m e c h a n i z m ich p o w s t a n i a o p i s y w a n y przez kronikarzy g d a ń s k i c h w y d a r z e ń . S i e r p n i o w ą poezję, d o k u m e n t n a s t r o j ó w s t r a j k o w y c h , p o w o ł a ł a d o życia s p o n t a n i c z n a akcja. Jak p o w s t a ł o w i e l e wierszy tej poezji, nikt nie jest w stanie p o w i e d z i e ć . N a p ł y w a ł y d o strajkowej d r u k a r n i , krążyły w o d ­ pisach, trafiały d o repertuaru a k t o r ó w g d a ń s k i e g o teatru „ W y ­ brzeże", c h ę t n i e były ś p i e w a n e przez m ł o d z i e ż o w ą straż na m u r a c h . W e d ł u g u z n a n y c h p o d z i a ł ó w p o w s t a w a ł y f o r m y epickie (wiersze p o l i t y c z n e i opisy w y d a r z e ń ) oraz liryka (refleksyjna, osobista i religijna). Teksty r y m o w a n e przyjęły postać ballady, k u p l e t u , piosenki. W w i e l u wierszach d ź w i ę c z ą w y r a ź n e echa tradycji robotniczej w a l k i zamienionej w Polsce w steatralizowane p o c h o d y p i e r w s z o m a j o w e . Tymczasem strajkujący ś w i a d o m i byli f a k t u , że t u w a l k a toczy się w najbardziej p i e r w o t n e j postaci. D l a t e g o też u t w o r y pisane przez strajkujących uznaje się za w i e l k i e w o ł a n i e o p r a w d ę życia p u b l i c z n e g o i g o d n o ś ć n a r o d o w ą u w i k ł a n ą w tragiczny splot zależności. R y m o w a n a p u b l i c y s t y k a s t r a j k o w a - t o język p r y w a t n y c h r o z m ó w p r z e c i w s t a w i a j ą c y się oficjalnej „ n o w o m o w i e " . Z a d e k r e t o w a n e u w i e l b i e n i e dla „ p r z y ­ w ó d c ó w n a r o d u " ukazało s w o j ą d r u g ą t w a r z w z w i e r c i a d l e satyry. Opadające bariery cenzury i a u t o c e n z u r y o t w o r z y ł y m o ż ­ l i w o ś c i dla s w o i s t e j k o n t r k u l t u r y znanej w różnych kręgach społecznych. „Dla Kobiet" Raz d o lekarza kobita w p a d a Panie d o k t o r z e niech mnie pan zbada. Pani się m y l i , jestem lekarzem w e t e r y n a r z e m . Ludzi w o g ó l e ja nie przyjmuję. Panie d o k t o r z e ale ja w ł a ś n i e zwierzem się czuję. Gdy rano w s t a j ę niech Pan mi wierzy b i e g a m p o d o m u jak k o t z pęcherzem, d o pracy biegnę jak k o ń - kłusem jak małpa czepiam się a u t o b u s u jak osioł jestem z a p r a c o w a n a jak w i e l b ł ą d jestem o b ł a d o w a n a jak l w i c a bronię małżeńskiej c n o t y kiedy w i e c z o r e m w r a c a m z r o b o t y A g d y już usnę t o mi nad g ł o w ą mąż czule szepce - p o s u ń się k r o w o w i ę c może j a k i m c u d o w n y m lekiem uczyni mnie pan jeszcze c z ł o w i e k i e m . 22 P r o p o n u j ę z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze inne fakty w y p ł y w a j ą c e z istnienia t e g o rodzaju t w ó r c z o ś c i . Strajkujący (a wcześniej nie t y l k o o n i ) , nie mając m o ż l i w o ś c i d o s t ę p u d o ś r o d k ó w m a s o w e g o przekazu, o d r u c h o w o niejako o d w o ł a l i się d o f o r m f o l k l o r u , by przekazać w ł a s n ą o p i n i ę 0 sytuacji w kraju. W y b u c h t w ó r c z o ś c i w czasach n i e c o d z i e n ­ n y c h w y n i k a ze w s p o m n i a n e j „ a t m o s f e r y f o l k l o r y s t y c z n e j " czasu strajku. Z natury poezji w y n i k a , że t o o n a w ł a ś n i e w t a k i c h czasach p o w s t a j e . Poezja, j a k o f o r m a ś w i a d o m o ś c i , skupia w s o ­ bie o d ś w i ę t n e lub niecodzienne aspekty życia. S k o n d e n s o w a n a f o r m a i p o e t y c k a metafora u j m u j ą s e d n o sprawy. Jej ustny charakter i rytmiczne z o r g a n i z o w a n i e u ł a t w i a z a p a m i ę t y w a n i e 1 przekaz. Należąc w większości d o k a n o n u niskiego ( u ż y w a j ą c klasycznych p o d z i a ł ó w ) , poezja u l o t n a czasu strajku spełnia w s z y s t k i e p o d r ę c z n i k o w e w y m o g i s w o j e g o rodzaju. Jest a n o n i ­ m o w a ( a u t o r ) i imienna (adresat). Związana z p r z e ł o m o w y m i w y d a r z e n i a m i , jest n a p a s t l i w a i p o s ł u g u j e się g a t u n k a m i satyry, p a m f l e t u , p a s z k w i l u . O d w o ł u j e się d o p o p u l a r n y c h f o r m literac­ k i c h , jak ballada, piosenka. Obliczona jest na działanie doraźne, stąd najczęstsza jej b r o ń , t o różne rejestry ś m i e c h u . A p e l u j e , jak każda l u d o w a poezja raczej d o uczuć niż d o intelektu. Operuje ona językiem z a n t y p o d ó w d y p l o m a c j i . Nie ma w niej p ó ł t o n ó w i n i u a n s ó w , subtelną b a r w ę zajęła g r u b a krecha. Króluje w niej d o b i t n a j e d n o z n a c z n o ś ć . Dostrzec w niej m o ż n a d w a b i e g u n y : jeśli p o j a w i a się pamflet na pana G., t o symetrycznie p o w i n i e n p o j a w i ć się panegiryk na cześć pana W., i tak się rzeczywiście dzieje. S t r a j k o w e j poezji wersje rytmiczne często p o d p o w i a d a j ą m e l o d i e p o p u l a r n y c h szlagierów, c o d o d a j e jej s m a k u , h u m o r u i ironii. 23 Poezja ta ma cechy poezji sowizdrzalskiej, operuje d o s ł o w n o ś ­ cią, porusza t z w . „ d ó ł m a t e r i a l n o - c i e l e s n y " (kategorie M. B a c h ­ tina): Jeśli m a m być całkiem szczery Ustrój nasz mi o d p o w i a d a Ale ciągle d o cholery Maszyneria w nim w y s i a d a . G d y b y nie t o w y s i a d a n i e P e w n i e trzymałby się k u p y B y ł b y spełnił s w e zadanie Lecz w t y m stanie jest d o d u p y . W poezji tej c h ę t n i e w y m i e n i a się postacie z nazwiska, już t o w f o r m i e n a p a s t l i w e j , lub też zdradzającej braterską zażyłość. Jej autorzy, okazjonalni poeci, n i e ś w i a d o m i e o d w o ł u j ą c się d o d a w n y c h l u d o w y c h f o r m , i n s t y n k t o w n i e sięgnęli p o w z o r c e s p r a w d z o n e w odbiorze. Poezja okazjonalnie p o w s t a j ą c a jest n a s t a w i o n a na taki n a t y c h m i a s t o w y i j e d n o z n a c z m n y o d b i ó r , tak jak t o b y w a na l u d o w y m święcie. „Małżeńska rozmowa" M ó w i Edzio d o s w e j Stasi Co za czasy, c o za czasy �Co za czasy, c o za bieda „ K u p o k r z e p i e n i u serc W a s z y c h - T o b i e O j c z y z n o " Stocznia nam się u w i e ś ć nie da E. Nie s k u t k u j ą o b i e c a n k i Z a m k n i ę t a s t o c z n i o w a brama S. Czy zmądrzeli te baranki A na niej Pani Ś w i ę t a , Orzeł i Papież E. Nie s k u t k u j ą nasze czary O b o k krzyż - s y m b o l pamięci T a m t y c h S. Nie d o wiary, nie d o w i a r y Niejeden na ścianie napis E. Marzą im się związki w o l n e Dlaczego brak w i z e r u n k u p r z y w ó d c ó w ? S. To są myśli zbyt f r y w o l n e T w ó r c ó w w i e l k i c h p i ę k n y c h idei? E. Chcą też mieć n o w e g o bacę Dlaczego ulice puste, s m u t n e . Czy posadę s w ą utracę? I buzie dziecięce się nie śmieją... S. Nie m a r t w się m ó j mężu miły Kraju jeszcze nie zbudzili A jak zbudzą, zbierzemy m a n a t k i „Chrystus z robotnikami - robotnicy z Chrystusem" I z w i e j e m y w p r o s t d o tatki. Dojrzą sens p r a w d y Ci - c o przeciw byli „Ballada o w o l n y c h Związkach" I ich ogarnia T w o j a Łaska B o g a I dla n i c h także Polska udręczona Ejże słuchajcie bracia Polacy O w o l n y c h Z w i ą z k a c h ballady b o trzeba s t r a j k ó w , b o trzeba pracy b o bez n i c h nie d a m y rady Stanie się bliska - stanie sercu d r o g a . T o c o w a m ś p i e w a m dobrzy l u d k o w i e Dziś d o Ciebie przyjść nie m o g ę T o jest o p o w i e ś ć p r a w d z i w a b o strajk nadal jeszcze t r w a Jest tam w stoczni w s p a n i a ł y facet Nie w i e m kiedy Cię zobaczę Co się Wałęsa n a z y w a . któż to w i e , kto t o . z n a Jest nas w i e l u tutaj razem którzy pragną t o c o ja I wierzymy w co walczymy b o t o słuszność i wiara ma Siedzi Gierek w КС i piszczy i piszczy że strajkują ludzie, b o d o r o b e k zniszczył Oj m o i p a n o w i e w ł o s mi staje dęba „Postulat 2 2 " g d y głos zabierają G w i a z d a i Wałęsa W ł o s y leżeć będą na s z a n o w n e j g ł o w i e Przestańcie dzielić nas i skłócać jeśli będą w o l n e Z w i ą z k i Z a w o d o w e Rozdzielać p u n k t y , przywileje N i c mi nie zostało, jak czuć się n i e z d r o w y m Przemilczać n i e w y g o d n e fakty , b y m m ó g ł sam zejść z t r o n u zamiast być z r z u c o n y m . Fałszować historyczne dzieje. Przywróćcie wartość wielu s ł o w o m „Obradowa ballada" By już nie były p u s t y m i s ł o w a m i By żyć z g o d n o ś c i ą i p r a c o w a ć Siadajcie w o k ó ł o g n i s k a l u d k o w i e z solidarnością między nami. A ja w a m s t o c z n i o w ą balladę o p o w i e m Przestańcie nas stale przepraszać Była sobie klika nad w i ś l a n y m szlakiem I m ó w i ć , że błądzicie J e d e n był pajacem a d r u g i c w a n i a k i e m Spójrzcie na nasze matki, ż o n y G d y c w a n i a k w rozsądku zawsze w i e t r z y ł w r o g a Szare i zmięte jak nasze ż y c i e . 25 To pajac w c w a n i a k u w i d z i a ł s w e g o Boga Pajac zawsze g o t ó w c w a n i a k o w i służyć C h o ć b y całą Polskę miał d o cna zadłużyć. Lecz załoga stoczni chce służyć P o l a k o m Czas strajku, a później w y w o ł a n e j e g o s k u t k a m i Nie p o z w o l i Polski sprzedawać c w a n i a k o m . nastroje społeczne w Polsce charakteryzuje w a ż n a dla e t n o l o g a dążność. Był nią z b i o r o w y w y s i ł e k s k i e r o w a n y na p r z y w r ó c e n i e a u t e n t y c z ­ Literatura s t r a j k o w a m a charakter a m b i w a l e n t n y . Jej humor, ności i w a g i l u d z k i m s ł o w o m , g e s t o m (czy szerzej r y t u a ł o m ) , niska treść, f o r m a są a t r y b u t e m l u d o w o ś c i ( p r z y p o m i n a m tezy twórczości B a c h t i n a ) . P o d o b n e przekonania o d n a j d z i e m y u Karela Ćap- o b y c z a j u . Przywrócenie m u specyficznie p o l s k i e g o charakteru. i moralności. O d b y w a ł o się s w o i s t e odnawianie k a : „ h u m o r jest z reguły g ł o s e m l u d u , tak jak slang jest m o w ą l u d u , S p o n t a n i c z n o ś ć tej społecznej reakcji w s k a z u j e , że o d b y w a ł się sam h u m o r jest p o n i e k ą d slangiem l u d u . To, że d o w c i p y są kulturotwórczy w znacznej mierze przywilejem w a r s t w niższych jest z j a w i s k i e m regułami, o k t ó r y c h przekonuje e t n o l o g i a . w i e l k i m i d a w n y m . (...) proces. Przebiegał o n w zgodzie z t r w a ł y m i Sowizdrzał jest c z ł o w i e k i e m z l u d u , Z t e g o p u n k t u w i d z e n i a jakże s z y b k o okazały się miałkie S z w e j k jest żołnierzem. W y g l ą d a na t o jakby w i e l k i wstrząsający i n i e p r z e k o n y w a j ą c e wszelkie p a p i e r o w e analizy przemian i p o ­ ś m i e c h historii brzmiał stale o d d o ł u . " wstawania nowej obyczajowości w 2 4 Nie w y c z e r p u j e t o jednak zagadnienia. J a k t w i e r d z i J a n i o n , polski w z ó r p a t r i o t y z m u , s p o s ó b reakcji na Maria sprawy Polsce. Przykłady takich e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h w y p r a c o w a ń zajęłyby sporą teczkę. A e t n o l o g i a uczy nas przecież, że struktury reakcji n a r o d u i ojczyzny ma r o m a n t y c z n e korzenie. N i e z w y k ł a sytuacja k u l t u r o w y c h t k w i ą w nas „ o d c z a s ó w S e t a " . T ł u m i o n e f o r m y strajku, k t ó r e g o celem b y ł o także r a t o w a n i e ojczyzny i o b r o n a ekspresji charakteru n a r o d o w e j g o d n o ś c i (co tak w y r a ź n i e o b j a w i ł o się w robot­ i czasie, w k t ó r y c h najmniej się s p o d z i e w a m y . Nie da się b o w i e m niczych p o s t u l a t a c h ) , w y w o ł a ł a z p o k ł a d ó w z b i o r o w e j ś w i a d o ­ z a d e k r e t o w a ć obyczaju ani na p a r t y j n y m zjeździe, ani na bis­ m o ś c i r o m a n t y c z n e s ł o w a i gesty. P o w s t a ł a poezja czerpiąca k u p i m synodzie. z romantycznego kanonu. 48 narodowego „wybuchają" w miejscach 1982 �O D R E D A K C J I A r t y k u ł pana Czesława R o b o t y c k i e g o przeznaczony był d o n u m e r u p o ś w i ę c o n e g o „ S o l i d a r n o ś c i " . Otrzymaliśmy g o w 1981 r. Stan w o j e n n y zmusił nas d o rezygnacji z t e g o n u m e r u , w y c o f a n i a g o z drukarni. Później jeszcze raz próbowaliśmy „ p r z e p c h n ą ć " tekst przez cenzurę, bez s k u t k u . P r ó b o w a ł także prof. J ó z e f Burszta, licząc na s w ó j autorytet, zamieścić artykuł w „ L u d z i e " . D o p i e r o teraz, nie z w i n y A u t o r a , tekst ukazuje się, c h o ć z 9 - l e t n i m o p ó ź n i e n i e m . A.J. PRZYPISY Z. B e n e d y k t o w i c z , C. R o b o t y c k i , L. S t o m m a , R. T o m i c k i , J.S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce. Materiały do słow­ nika, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. XXXIV, 1 9 8 0 , nr 1 , s. 4 7 - 5 2 Z o b . na przykład, L. S t o m m a , Wstęp, [ w : ] J.S. Bystroń, lematy, które mi odradzano. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 7 - 3 9 . R. Barthes, Mit dzisiaj, [ w : ] Mit i Znak. Eseje, Warszawa 1970. * M . B a c h t i n , Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa 1 9 7 0 , s. 2 5 4 . Ojczyzna, Solidarność, Romantyzm ( r o z m o w a z Marią J a ­ n i o n ) , „ C z a s " 1 9 8 1 , n r 1 5 , s . 1 6 - 1 8 , oraz: M . J a n i o n , Nigdy przed nocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " 1 9 8 1 , nr 3, s. 5 - 1 8 . „ P u n k t . Almanach gdańskich środowisk twórczych", 1980, nr 12. S. Rosiek, Strajk mówi siebie, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 4 8 - 4 9 . Tamże, s. 5 2 . Tamże. S. Rosiek, op. cit, s. 5 2 . J . Strzelecki, J . D w o r a k , Sztandar Huty „Warszawa", „Ty­ g o d n i k S o l i d a r n o ś ć " 1 9 8 1 , nr 6, s. 1 2 . H. Dobosz, A. Z w a n i e c k i , Impresje spod bramy nr 2, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 2 2 7 . 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 J.S. B y s t r o ń , Napisy [ w : ] lematy, które mi odradzano, op. s. 109. J.S. B y s t r o ń , op.cit, s. 130, por. też. J . Besancon, Les murs ont la parole. Paris 1 9 6 8 . Wszystkie napisy zaczerpnięte z tekstu: Mury stoczni gdańs­ kiej {wybór, W. M a k s y m o w i c z ) , „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 1 2 3 - 1 2 5 , Z o b . J.S. Bystroń, op.cit, s. 1 3 1 . M . J a n i o n , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, o p . cit., s. 16-17. G. Boros, Matka Boska Strajkowa, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 270-272. Ojczyzna, Solidarność, Romantyzm, op. cit, s. 1 6 - 1 8 . M . Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego, op. cit, s. 165, 175-184. Tamże, s. 2 5 4 . Z o b . też M . B i e ń k o w s k i , Dialog, czyli gdański Janko-krytykant, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 1 2 6 - 1 2 8 . M y ś l ę p o d o b n i e jak: T. Szkutnik, Śmiech, litość, trwoga, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 1 3 0 - 1 3 4 . K. Ćapek, Marsjasz, czyli na marginesie literatury, Kraków 1 9 8 1 , s. 4 2 . Wszystkie c y t o w a n e f r a g m e n t y wierszy p o c h o d z ą z w y b o r u zamieszczonego w . „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 . 1 3 cit, 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 Fot.: Erazm C i o ł e k 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad77a7136ae4174a134a4ddc1ea3c452.pdf 315f2c6bfcfaef719ae5fa0f43787c50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:675 Title A name given to the resource Sztuka Afryki Wschodniej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.161-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI SZTUKA A F R Y K I WSCHODNIEJ Zakres niniejszej pracy ogranicza się do jednej tylko gałęzi sztuk pla­ stycznych — rzeźbiarstwa, zamyka się również w jednym tylko obszarze Czarnego Lądu — w jego wschodniej części. Takie potraktowanie tematu wynika z założenia, by w miarę możności przedstawić go dokładnie. Sztu­ ka jest bowiem problemem bardzo obszernym, obejmującym twórczość plastyczną, taniec, muzykę i literaturę ustną, przy czym rzeźbiarstwo jest dziedziną, w której najlepiej chyba przejawiają się artystyczne uzdolnie­ nia ludów afrykańskich. Temat ów wiąże się też w nierozerwalną całość z szeregiem innych zagadnień, takich jak religia, gospodarka, struktura społeczna. Teren, na którym koncentrują się rozważania, nie odpowiada ściśle ogólnie przyjętym określeniom regionów geograficznych czy etnograficz­ nych i obejmuje obecne polityczne granice Kenii, Tanzanii i północnego Mozambiku. ROZWÓJ ZAINTERESOWAŃ S Z T U K Ą A F R Y K I Znajomość ze sztuką Afryki zawarła Europa na długo przed pojawie­ niem się na przełomie X I X i X X w. nowych prądów artystycznych, któ­ rym zwyczajowo przypisuje się zasługę odkrycia plastycznych uzdolnień mieszkańców Afryki. Pojedyncze wytwory artystów afrykańskich poja­ wiły się w Europie już od drugiej połowy X V w., podróżnicy zaś opisy­ wali swoje spostrzeżenia dotyczące sztuki z wojaży do Afryki. W X V I I w. jezuicki duchowny, Niemiec, ojciec Athanasius Kircher, założył w Rzy­ mie muzeum (obecnie Muzeum Pigorini), w którym poczesne miejsce zaj­ mowały kolekcje etnograficzne, obejmujące między innymi kamienne po­ sągi pochodzące z Dolnego Kongo. W 1668 r. Holender Olfert Dapper w entuzjastycznych słowach opisywał miasto Benin , w 1704 r. zaś Willem 1 O.. D a p p e r , Beschryvinge des afrikaensche gewesten van Egypten, Barbaryen, Lybien, Biledulgerid, Negrosland,, Guinea, Ethiopien etc., Amsterdam 1668. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �162 MAREK ARPAD KOWALSKI Bosman, również Holender, zanotował, że podczas podróży po terenie Złotego Wybrzeża widział figurki ze złota ,,o przyjemnym wyglądzie" . Zasadność tego sądu potwierdził sto lat później Thomas E. Bowdich, opi­ sując ozdoby noszone przez Sai Tuto Quamina, władcę Aszantów przyj­ mującego brytyjskie poselstwo . Podobne opinie wyrażali i inni podróż­ nicy. Pierwsze naukowe prace na temat sztuki Afryki pojawiły się w końcu X I X w., wychodząc spod pióra Leo Frobeniusa, Char lesa Reada, Ormonde Daltona i A. H. Pitt-Riversa. Dotyczyły one Afryki Zachodniej, malowi­ deł naskalnych, a szczególnie zachwycały się osiągnięciami sztuki Beninu, przypisując jej zresztą wpływy zewnętrzne najrozmaitszej proweniencji jako źródła i bodźce rozwoju *. Wykaz tytułów wskazuje, że nie było w t y m okresie wzmianek o sztuce Afryki Wschodniej. Ale aż do pierw­ szych lat obecnego wieku sztuka murzyńska, jak ją określano, nie mogła zdobyć sobie uznania w oczach Europy. Wprawdzie na Brukselskiej w y ­ stawie światowej w 1897 r. znalazła się kolekcja dzieł rzeźbiarskich z Kon­ go, była ona jednak przedstawiona jako przykład dziwnych i niezrozu­ miałych egzotycznych wytworów. 2 3 Stopniowe zapoznawanie się ze sztuką Afryki należy zawdzięczać w głównej mierze awangardowej grupie artystów paryskich, takich jak Vlaminck, Matisse, Derain, Braque i Picasso, którzy zafascynowani plemien­ ną rzeźbą afrykańską, czerpali z niej wiele w swojej twórczości. Znaleźli tam nie tylko inspirację formalną, lecz i nowe myśli, pojęcia i idee, od­ gadywali w niej sztukę przyszłości. Dalszy rozwój nastąpił w 1915 г., po ukazaniu się Negerplastik. Jej autor, Carl Einstein, członek awangardowej grupy poetów niemieckich, pisarz i esteta, był pierwszym, który opisał plemienną sztukę Afryki w sposób rzeczowy, w pełni uznając jej wartości. Krótka ta praca jest raczej pozbawiona walorów etnograficznych, ale po­ siadała wielkie znaczenie dzięki wniesieniu nowych spostrzeżeń w teorię estetyki. Carl Einstein zwrócił uwagę na istotne wartości afrykańskiej pla­ styki figuralnej, widząc w niej rzeźbę w pełnym znaczeniu tego słowa, rozwiązującą problem bryły i trójwymiarowości; podnosił też jej rodzimy rozwój. Sztuka afrykańska była wreszcie atrakcyjna dzięki swej nowości i tchnieniu egzotyki. Praca Einsteina dała impuls do dalszego poznawania i pogłębiania znajomości osiągnięć artystycznych ludów Czarnego Kon­ tynentu. 2 Opinię tę przytacza M. L e i r i s, The Latitudes of Beauty — Africa, The Unesco Courier, December 1965. T. E . B o w d i c h , Mission from Cape Coast to Ashantee, London 1819. Szczególnie lansowana była teoria w p ł y w ó w fenickich lub egipskich, której początek dał Leo Frobenius. Osiągnięciom Beninu przypisywano też w p ł y w y por­ tugalskie, gdyż uważano powszechnie za niemożliwe, by Afrykańczycy mogli wy­ k o n y w a ć dzieła z brązu i kości słoniowej z tak dużą zręcznością. 3 4 �SZTUKA AFRYKI 163 WSCHODNIEJ W kwietniowym numerze „Mercure de France" z 1917 r. Guillaume Apolinaire opisuje afrykańską rzeźbę „fetyszystyczną"; w maju 1919 r. w Galerii Devambez w Paryżu otwarto pierwszą wystawę rzeźby Afryki i Oceanii, w 1920 r. zaś, w trzecim numerze pisma „Action" ukazują się opinie o sztuce afrykańskiej pióra znanych pisarzy i krytyków, jak Pablo Picasso, Juan Gris, Jean Cocteau, Andre Salmon i Jacques Lipschitz. Aczkolwiek nie wszystkie wypowiedzi były pochwalne, a zdania na temat afrykańskiej sztuki różne, to jednak zdobywa sobie ona popularność, zwiększa się jej znajomość wśród społeczeństwa, czego dowodem są coraz liczniejsze publikacje. Pierwsze opisy sztuki Afryki Wschodniej pojawiają się na początku obecnego wieku — są to wzmianki podróżników i badaczy, którzy zetknęli się w czasie swoich wędrówek z plastyczną twórczością ludów wschodnich części kontynentu. Są to raczej utrzymane w duchu tego okresu ogólne opisy życia, gospodarki, wierzeń i obyczajów plemion, z którymi zetknęli się autorzy . Sztuka potraktowana jest marginesowo jako jeden z ele­ mentów kultury, wiążący się w układzie tych prac z rzemiosłem. Jedynie Eckart von Sydow koncentruje się na zagadnieniach artystycznych. Pra­ ca jego zawiera pierwsze w etnograficznej literaturze dotyczącej Afryki szerokie i dokładne opisy sztuki plemion regionów wschodnich; wymienie­ ni są Makonde, Wayao i Kamba. Oczywiście i wcześniejsze wzmianki no­ tują występowanie sztuki. Jak stwierdza np. Karl Weule: „... sztuka pla­ styczna wśród Wayao nie jest tak bogata, jak u Makonde, ale jednak istnieje" , A. Werner pisze zaś, że Wayao wykonywali małe drewniane laleczki (Little wooden dolls) z silnie podkreślonym prognatyzmem i znie­ kształconymi wargami (kłódka wargowa). Motyw ten jednak zniknął i brak przykładów nie pozwala na scharakteryzowanie tych figurek . Przytoczo­ ny już wyżej Weule jest też odkrywcą makondyjskich masek midimo, których liczne ilustracje zamieszcza w swojej pracy , a które po dziś dzień są bardzo poszukiwanymi obiektami. Warto t u jeszcze podkreślić, że najbardziej znane przykłady rzeźb Wazaramo zostały zebrane w 1899 r. 5 6 7 8 5 Można tu w y m i e n i ć w kolejności chronologicznej kilka tytułów: A. W e r n e r , The Natives of British Central Africa, London 1906; С. W. H o b 1 e у, Ethnology of А-КатЪа and others East African Tribes, London 1910; K . W e u l e , Negerleben in Ost-Afrika, Leipzig 1908; t e n ż e , Wissenschaftliche Ergebnisse meiner ethnographischen Forschungsreise in den Siidosten Deutch-Ostafrika, Berlin 1908; G. L i n d b 1 о m, The Akamba in British East Africa, Uppsala 1916; wreszcie ogól­ ne opracowanie sztuki, które daje E . von S y d o w , African Sculpture, „Africa", vol. 1: 1928. 6 К. W e u l e , Wissenschaftliche Ergebnisse meiner ethnographischen schungsreise in den Siidosten Deutch-Ostafrika, Berlin 1908, s. 49. W e r n e r , The Natives of British Central Africa, s. 204. W e u l e , Negerleben in Ost-Afrika, s. 443. 7 8 For­ �164 MAREK ARPAD KOWALSKI przez Stuhlmanna i znajdują się obecnie w muzeach w Berlinie i Ham­ burgu. Są to figury nagrobne wykonane ku czci przodków . W rozważaniach na temat sztuki Afryki przeważały dwa jej ujęcia: funkcjonalne, czyli etnograficzne, i estetyczne, czyli artystyczne. Obiekty sztuki traktowano początkowo jako curiosa, jako egzotyczne wytwory rzemieślnicze i przedmioty kultu. Łączyło się to z ujęciem etnograficznym, lecz ową sztukę dzikich traktowano marginesowo, jakby nieco wstydliwie. Odkrycie jej, dokonane przez awangardową grupę artystów z kręgów pa­ ryskich, uwarunkowało spojrzenie estetyczne, którego ukoronowaniem by­ ła wspomniana już praca Einsteina. Ow prąd estetyczny rozpalił w Euro­ pie entuzjazm dla sztuki afrykańskiej, rozpatrując piękno przedmiotu, fascynując odmiennymi kanonami piękna, formy i bryły, linii i płaszczy­ zny. Nie zwracano natomiast uwagi na funkcję i znaczenie rzeźb, traktu­ jąc je jako byty oderwane, rozpatrywane tylko w świetle pojęć plastycz­ nych. Zrodziła się zatem reakcja mająca na celu badanie funkcji dzieł, ich kontekstu społecznego, znaczenia magicznego i religijnego. Zwrot w tym kierunku był tak silny, że istota sztuki plemiennej stawała się w tych rozważaniach często niejasna i niezrozumiała, nadto zupełnie pomijano walory plastyczne. 9 Sztuka afrykańska jest prawie zawsze wysoce symboliczna i funkcjo­ nalna. Wszelako istniała niekiedy wśród Afrykańczyków tendencja do spoglądania na nią jak na dzieło sztuki, a nie tylko symbol kultu czy obiekt pełniący jakąś rolę społeczną. Przykładów tego rodzaju może do­ starczyć dworska sztuka Beninu, a także również dworska rzeźba kró­ lestw Dahomeyu, Bena Lulua, Baluba czy Międzyjezierza. Spostrzeżenia podobne notuje Hans Himmelheber w odniesieniu do niektórych plemion Kamerunu i Wybrzeża Kości Słoniowej . Są to raczej pojedyncze, spo­ radyczne przypadki będące marginesem w ogólnym, tradycyjnym schema­ cie odczuć artystycznych mieszkańców Afryki. W pełni uświadomione spoj­ rzenie estetyczne pojawia się na szerszą skalę dopiero obecnie, a to dzięki szybkiemu przyswajaniu przez Afrykanów kanonów artystycznych panu­ jących w Europie, dzięki powstawaniu szkół artystycznych o akademickim charakterze, często kierowanych przez Europejczyków, dzięki wreszcie określonej polityce kulturalnej rządów państw afrykańskich. 10 Ostatnio próbuje się spoglądać na dzieło sztuki od innej jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego artysty, a przez to wyjaśnić zawiły psy­ chologicznie proces twórczy, znaleźć motywacje skłaniające do podejmo­ wania tej pracy, uchwycić różnice między artystą a rzemieślnikiem. P r ó 9 Fakty te podaje W. F a g g, Tribes and forms in African Art, London H. H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, York 1963. 10 1965. New �SZTUKA AFRYKI 165 WSCHODNIEJ bę odpowiedzi na te zagadnienia podejmowali: Hans Himmelheber, Marcel Griaule, Margerite Cordwell i P. Y. L. Vandenhoute, a z polskich autorów przegląd tego rodzaju stanowisk daje Bogdan M o l i ń s k i , ale problem jest jeszcze otwarty. Tendencja ta jest o tyle ważna, że może okazać się pomocna w znalezieniu klucza do pełnego zrozumienia istoty sztuki ple­ miennej. n PODŁOŻE K U L T U R O W E S Z T U K I W A F R Y C E W S C H O D N I E J Klasyczne dzieła rzeźby afrykańskiej pochodzą z dwu regionów: ba­ senu Nigru i basenu Kongo. Na obszarach tych występowanie plastyki figuralnej jest powszechne. W pozostałych częściach Afryki brak tej sztu­ k i jest zjawiskiem generalnym, choć bardzo popularne jest zdobienie prze­ dmiotów użytkowych. Lecz i na terytorium położonym między pasem Wielkich Jezior a Oceanem Indyjskim znajdują się grupy plemion, wśród których istnieją lub istniały tradycje rzeźbiarskie bądź takie, gdzie rze­ źby wykonywane są od niedawna. Należą do nich Makonde, Wayao, Wakwere, Washambala, Wazigua, Wazaramo, Wanyamwezi, Wahehe, Wakerewe, Kikuyu, Kamba, Kisii, Wasukuma, Wabende i Doa. Istnieje jednak w ogólnym pojęciu dychotomiczny podział na Afrykę „rzeźbiarską" i „nierzeźbiarską", a kryterium stanowi t u ilość zajmujących się sztuką ple­ mion . Powstaje pytanie, co jest przyczyną tego stanu rzeczy. Są głosy dopatrujące się tego w predyspozycjach rasowych i wrodzonych zdolno­ ściach pewnych grup ludzkich. Ludy Bantu przeciwstawia się mianowicie ludom chamickim, widząc u pierwszych zdolności rzeźbiarskie, drugim zaś przypisując rozwój innych gałęzi artystycznych. Podstawę takich mniemań stanowi fakt, że w Afryce Wschodniej rzeźbiarstwo rozwinęło się wśród plemion rolniczych, natomiast plemiona pasterskie, zbierackie i myśliwskie kultywują inne gałęzie sztuki. Nierównomiernego rozmieszczenia ośrodków sztuki nie mogą jednak tłumaczyć elementy rasowe — trzon bowiem lud­ ności Afryki Wschodniej stanowią ludy Bantu, które zamieszkują też Kon12 11 Wymienić tu należy cytowanego już poprzednio H. Himmelhebera, a także J . M. C o r d w e l l , African Art, Chicago 1959; P. Y. L . V a n d e n h o u t e , Poro en Masker, Leopoldville 1952, oraz В. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka, Warszawa 1966. Jest to zdanie wielu autorów. I tak H. H i m m e l h e b e r pisze: „Plemiona Afryki Wschodniej i Południowej nie posiadają prawie wcale sztuki. Trudno po­ wiedzieć dlaczego tak jest" (Negerkunst und Negerkiinstler, Braunschweig 1960, s. 411). Podobne jest zdanie innych teoretyków. L . A d a m : „W Afryce Wschodniej sztuką zajmuje się jedynie izolowana grupa ludu Makonde" (Art Primitif, Paris 1959, s. 117; D. P a u l m e: „Rolnicze ludy Afryki Wschodniej również jednak nie mogą pochwalić się specjalnymi osiągnięciami w dziedzinie artystycznej" (Les Sculp­ tures de L'Afrique Noire, Paris 1956, s. 6). 12 �166 MAREK ARPAD KOWALSKI go, Angolę i Kamerun, skąd właśnie pochodzą najwspanialsze przykłady rzeźby afrykańskiej. Nie ma też żadnych podstaw do tego, by mówić o mieszkańcach Afryki Wschodniej jako mniej zdolnych czy zręcznych, zważywszy ich duże osiągnięcia w dziedzinie sztuki zdobniczej. Pewnej roli można natomiast dopatrzyć się w warunkach geograficzno-przyrodniczych. Afryka Wschodnia leży w strefie klimatu podrównikowego suche­ go, w sudańsko-zambezyjskim obszarze sawannów. Niewykluczone więc, że występowanie rzeźby w drewnie może być po części określone ilością dostępnego materiału. Istotnie obszar, z którego pochodzi klasyczna rzeźba plemienna, porośnięty jest wielkimi lasami tropikalnymi i podzwrotniko­ wymi. Jednakże nie jest to wyjaśnienie wystarczające — liczne przy­ kłady sztuki rzeźbiarskiej pochodzą z sudańskich terenów sawannów A f r y k i Zachodniej i grasslandów Kamerunu. O nierównomiernym rozmieszczeniu centrów sztuki decydują przede wszystkim czynniki historyczne i kulturowe. Plemiona Zachodniej i Środ­ kowej Afryki zajmujące się rzeźbiarstwem to na ogół osiadłe od setek lat matryklanowe ludy rolnicze. Rzeźba pełni tam funkcję przekazu histo­ rycznego i legendy: wyjaśnia pochodzenie człowieka, uzasadnia prawa do zajmowanego terytorium przez wyrażający się w kult przodków — zało­ życieli plemienia i rzeczywistych władców ziemi; wyraża też ideę płod­ ności, jest narzędziem magii. Natomiast w Afryce Wschodniej dominuje gospodarka pasterska. Wśród ludów nomady cznych inne panują idee społeczne, legendy i wierzenia niż wśród osiadłych grup rolniczych; religia i magia przewijają się w innych formach. Jean M . Herskovits wyróżniający w Afryce kilka zasadniczych areałów kulturowych, określa ten teren mianem wschodnioafrykańskiego obszaru hodowców b y d ł a . Bydło jest tam ogniskową kultury, nadaje znaczenie życiu i terminom wyrażającym wartość, odgrywa specjalną ro­ lę w podwójnym systemie ekonomicznym charakterystycznym dla tego ob­ szaru. Gospodarka bowiem bazuje na rolnictwie, które jest podstawą utrzymania, równolegle z nim współistnieje ekonomia prestiżowa, jej fundamentem zaś jest bydło. Nie będąc kupowane ani sprzedawane, uży­ wane do handlu ani jedzenia, określa pozycję społeczną właściciela, jego ilość jest też wyznacznikiem bogactwa. Wiele ceremonii plemiennych, r y ­ tuałów śmierci, urodzin i dojrzałości koncentruje się wokół bydła. Społecz­ ności tego obszaru są względnie małe, handel nie jest rozwinięty, każda grupa jest zasadniczo samowystarczalna. W rezultacie niewielkie jest w y ­ specjalizowanie w wykonywaniu pewnych zajęć, z wyjątkiem kowalstwa, acz istnieją plemiona o rozwiniętym podziale pracy. Spadkobranie, dzie­ dziczenie i pochodzenie liczone jest w linii ojca, niemniej są plemiona 13 1 3 J . M. H e r s k o v i t s , The Culture Areas of Africa, „Africa", t. 3:1930. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 167 matrylinearne. Należą do nich te, które były bardziej izolowane od wpły­ wów zewnętrznych — czy to kultur pasterskich, czy też późniejszych wpływów arabskich. Według wielu bowiem autorów, pasterskie ludy chamickie zdominowały rolniczych Bantu, którzy przejęli od nich wiele ele­ mentów gospodarczych (hodowla bydła) i społecznych (patrylinearyzm) . Specyfiką tego obszaru jest istnienie klas wieku jednoczących w zwar­ tą grupę ponadklanowe zespoły rówieśników. Klasy wieku odczytywane są jako czynnik integrujący plemię pozbawione silnej, scentralizowanej władzy, a nawet w wielu przypadkach instytucji wodzostwa, jak np. u Kikuyu czy Kamba. Wierzenia, życie religijne i ceremonie koncentrują się wokół rodziny i rodu i choć istnieje pojęcie istoty najwyższej oraz czczone są bóstwa natury, to jednak podstawowy jest kult przodków. Ceremonie mają na ogół charakter rodzinny lub klanowy, jedynie wię­ ksze obrzędy, np. święto zbiorów, dotyczą plemienia jako całości. Artys­ tyczna ekspresja ludów tego obszaru wyraża się głównie w muzyce, tańcu, mitach i opowieściach, natomiast sztuki plastyczne są ubogie. Dominuje wśród nich ozdobne snycerstwo i ornamentyka — elementy spotykane na przedmiotach użytku codziennego . 14 15 Afryka na wschód od pasma Wielkich Jezior jest krajem otwartym i od wieków była widownią licznych wojen, migracji i przemieszczeń lud­ ności. Wprawdzie i Afryka Zachodnia była sceną wielu wojen, ale tam pod­ bite plemiona nie zmieniały swojego miejsca zamieszkania ani sposobu życia, płacąc jedynie trybut zwycięzcom, a po pewnym czasie wtapiały się nawet w ich społeczność. Natomiast we wschodniej części kontynentu nie­ ustannie następowały fale migracji ludów obcych etnicznie, podboje są­ siednich plemion, ucieczki przed najeźdźcami w trudno dostępne tereny (tzw. up hill movement). Mało było plemion, które przeżyły w całkowi­ tym pokoju dwieście lub sto lat — do nich należą ludy zamieszkujące izolowane obszary . Stan chaosu i zamętu nie sprzyjał rozwojowi sztuki. Nie sprzyjał też rozwojowi i powstawaniu dużych i scentralizowanych organizmów państwowych z dworem królewskim, który mógłby pełnić wobec sztuki funkcję mecenasa, jak np. w królestwach Beninu, Dahomeyu czy Bena-Lulua. 16 Wielkie przemieszczenia ludności w szerokim korytarzu wschodnioafrykańskim były sprzężone z zetknięciem się wzdłuż całego wybrzeża i dalej 1 4 Tego zdania są E . E 1 i s o f o n i W. F a g g, The Sculpture of Africa, London 1958. Jest to jednak w szczegółach sprawa dyskusyjna, wymagająca dalszych badań i rozważań, dlatego została tu tylko zasygnalizowana, bez próby zajęcia przez autora jakiegokolwiek stanowiska. J . M. H e r s к o v i t s, Backgrounds of African Art, Denver 1945. Por. też S. C h o d a k , Systemy polityczne „Czarnej" Afryki, Warszawa 1963. E l i s o f o n , F a g g , op. cit. 1 5 1 6 �168 MAREK ARPAD KOWALSKI w głąb lądu z wrogim wobec sztuki przedstawieniowej Islamem. Pierwsze kontakty Afryki Wschodniej z Arabami odnoszą się do X - I X w. p.n.e., kiedy to liczne państwa południowej części Półwyspu Arabskiego wiodły ożywiony handel ze wschodnim wybrzeżem A f r y k i ; powstała tam m i ­ sterna sieć handlowa . Obszary te ulegały islamizacji już od V I I w., a Arabom poczynały wówczas przyświecać cele nie tylko handlowe, lecz i osadnicze. Na wybrzeżu powstawały liczne miasta muzułmańskie, przesią­ knięte arabską obyczajowością. Nawarstwianie się arabskich osiedleńców na miejscową ludność, wzmożone długotrwałymi kontaktami, spowodowa­ ło uformowanie się kultury swahili, będącej swoistym konglomeratem miejscowej kultury afrykańskiej z licznymi elementami arabskoislamskimi. Przez wiele wieków wpływ Islamu ograniczał się do wybrzeży i nie przenikał w głąb kontynentu. Islam zabezpieczał sobie oparcie wśród plemion wybrzeża i ich najbliższych sąsiadów, mających związki z kupca­ mi arabskimi i swahiliskimi. 17 Z pojawieniem się w tych stronach Portugalczyków w 1498 r. z rąk Arabów począł wymykać się monopol kupiecki. Nowi przybysze, zamie­ rzając przejąć go pod swoje władanie, zniszczyli dotychczasowe związki handlowe, a ukoronowaniem tego procesu była masakra K i l w y w 1587 r. Portugalczycy zniszczyli arabską sieć handlową, lecz nie potrafili zbudo­ wać swojej, wnosząc jedynie stan chaosu i zamętu, do czego przyczynił się jeszcze okres walk międzyplemiennych w interiorze i na wybrzeżu. Te ostatnie były często funkcją rywalizacji arabsko-portugalskiej. Słabość królestwa Luzytanii nie pozwalała na mocne usadowienie się w Afryce Wschodniej. Już bowiem w 1698 r. Arabowie odzyskali Mombassę, a wkrótce potem objęli kontrolę nad Kilwą. Zanzibarem i Pembą, przywra­ cając stan poprzedniego swojego posiadania. Mimo przejściowych jeszcze sukcesów, kontrola Portugalii nad tym terenem skurczyła się do rzeki Ruvumy, która stanowiła północną granicę jej wpływów, na początku zaś X I X w. Portugalia władała kilkoma zaledwie małymi osadami na w y ­ brzeżu. Nieustannie trwające w interiorze walki międzyplemienne wyniszczyły kraj powodując migracje ludności, dezintegrację plemienną i depopula­ t e . Taki stan rzeczy zastał Islam posuwając się w głąb lądu i łatwo sta­ jąc się w tej sytuacji dominującą siłą. Przybysze z wybrzeża zjednywali wodzów plemiennych, by zapewnić sobie swobodę przenikania dalej. Po­ czątkowo przyświecały im cele handlowe. Propaganda religijna rozpoczęła się na szeroką skalę dopiero z przyjściem Europejczków. Z drugiej strony pamiętać należy, że przedmiotem handlu byli również niewolnicy, co też wyniszczało wschodnie połacie Afryki, jak i pozostawiało wśród tamtej1 7 B. D a v i d s o n , Stara Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ szej ludności niechęć do Arabów. Działalność ta była prowadzona przez Arabów w znacznie większym stopniu niż w Afryce Zchodniej. Przedsięwzięcia kupieckie rozwijały się tak pomyślnie, że sułtan Oma­ nu przeniósł swoją siedzibę w 1840 г., do Zanzibaru — dotychczasowej dependencji. Wyspa ta stała się głównym ośrodkiem handlu. Prawdopodo­ bnie mógł istnieć jeszcze jeden cel — mianowicie budowa rozległego i m ­ perium arabskiego, kierowanego z Zanzibaru, a rozciągającego się aż po Kongo. Ten czynnik był oficjalną przyczyną interwencji europejskiej w Kongo i Afryce Wschodniej . Rajdy arabskie posuwały się od wybrzeża w głąb lądu: od miejscowości Bagamoyo, Kilwa i Tanga w kierunku Wielkich Jezior, szlak zaś południowy wiódł od K i l w y do jez. Niasa. Je­ zioro Wiktorii i Tanganika zostały osiągnięte już w 1840 r. Na szlakach handlowych Arabowie zakładali osady chroniące drogi, a zarazem bazy zaopatrzeniowe — z nimi to stykali się Afrykańczycy z interioru. Poszcze­ gólni wodzowie plemienni współpracowali z Arabami, dostarczając im żądanych towarów. Adaptowali oni wiele arabskich zwyczajów i elemen­ tów kulturowych, często stając się nominalnie muzułmanami. Nadto pewną bazę dla rozpowszechniania się Islamu stanowili niewolnicy — oderwani od tradycji plemiennej, z którą stracili kontakt, wyobcowani w nie zna­ nym sobie środowisku przyjmowali nową religię. Istniał jeszcze jeden czynnik pozwalający na rozwój Islamu: poszczególne osoby z plemion, które od dawna miały ścisły kontakt z Arabami, np. Wayao, stawały się ich pomocnikami, tragarzami, agentami. Ci także przyjmowali Islam iden­ tyfikując się z muzułmanami, lecz przejęcie się nową wiarą było często powierzchowne. 18 Nowym impulsem dla Islamu stało się wkroczenie Europejczyków. Za­ niepokojeni dotychczasową ekspansją oskarżali Arabów o zamiar stworze­ nia imperium opierającego się na pracy niewolniczej, a rozciągającego się aż po Kongo. Elementy konkurencji handlowej przeplotły się wówczas z rywalizacją polityczną i religijną. Jak twierdzi J. Spencer Trimingham, okrucieństwa rajdów niewolniczych nie hamowały rozprzestrzenia­ nia się I s l a m u . Religia ta była łatwo przyjmowana dzięki prostemu ceremoniałowi, nieskomplikowanym nakazom religijnym, działał wresz­ cie przykład wyższej kultury — przyjęcie Islamu było pewnym wynie­ sieniem społecznym. Wreszcie Arabowie jako przeciwnicy Europejczy­ ków byli cennym sojusznikiem w walce z ekspansją mocarstw kolonial­ nych, popierali więc Wahehe w ich walkach z Niemcami w latach 18911894 i powstanie Maji-Maji w 1905 r. Z drugiej strony Brytyjczycy i Niem­ cy zatrudniali w późniejszych czasach Arabów jako urzędników, tłu19 1 8 H . M. S t a n l e y , W czeluściach Afryki, Warszawa 1890; J . C z e k a n o w s k i . . W głąb lasów Aruwimi, Wrocław 1958. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964. 1 9 �170 MAREK ARPAD KOWALSKI maczy, agentów i żołnierzy dla ich znajomości interioru, co nie pozosta­ wało bez wpływu na rozszerzanie się propagandy religijnej. Silnym naciskom Islamu podlegały przede wszystkim plemiona poło­ żone na wybrzeżu, na starych szlakach karawanowych, wciągnięte w arab­ ską sieć handlową i pośredniczące w wymianie między wybrzeżem a i n ­ teriorem. One też przyjęły go dosyć wcześnie. Tak np. o Wayao można mówić jako o muzułmanach już od drugiej połowy X I X w. Islam głęboko wpłynął na ich religijne poglądy, choć został silnie zmodyfikowany tra­ dycją obyczajów plemiennych. Inaczej ten proces przebiegał w Kenii. Polityczne wpływy Zanzibaru oraz kultury swahilisko-arabskiej i Islamu ograniczały się tylko do w ą ­ skiego pasa wybrzeża. Czynnikiem je hamującym było liczne białe osad­ nictwo i wczesne ustanawianie misji chrześcijańskich w tym kraju. Islam ze swoim bagażem kulturowym wcześnie dotarł do Afryki Wscho­ dniej i silnie oddziaływał na tym terenie. Rozbicie barier plemiennych znacznie ułatwiło pracę jego agentom i w dużym stopniu wpływało na miejscową kulturę. Islamizacja powiodła się prawie w pełni na wybrzeżu, natomiast muzułmanie z interioru w zasadzie nadal pozostali członkami społeczności plemiennej, będąc w sferze oddziaływania rodziny i klanu i odczuwając poczucie zależności od przodków i tradycji plemiennych. Wpływy Islamu mogą tłumaczyć relatywną skromność przedstawionej plastyki figuralnej w Afryce Wschodniej, a zarazem bogaty rozwój orna­ mentacji przedmiotów użytkowych. Sztuka Islamu charakterj^zuje się po­ wszechnym występowaniem ornamentu roślinnego i geometrycznego, przy jednoczesnym braku wizerunków ludzi i zwierząt, wypływającym z zaka­ zów religijnych. Można zatem przypuszczać, że ludy Afryki Wschodniej, mimo istnienia dawnych obyczajów społecznych bądź trwania przy nich w zmodyfikowanej formie, przyjmowały pewne kanony i nakazy religijne nie zmieniające w większym stopniu tradycyjnych elementów kultury. Rzeźbiarska twórczość artystyczna istnieje wśród tych plemion, które są osiadłymi ludami rolniczymi, często o strukturze matrylinearnej (lub taką strukturę posiadały w przeszłości); wśród tych, które nie ulegały islamizacji albo długo jej się opierały; wreszcie wśród których wpływ Is­ lamu jest niewielki. Nie należy wykluczać możliwości, że więcej niż obec­ nie plemion zajmowało się sztuką, lecz Islam przerwał jej rozwój. Przy­ kładu takiego dostarczają Wayao i Wanyamwezi. Z A S A D Y RZEŹBY WSCHODNIOAFRYKAÑSKIEJ Sztuka A f r y k i mocno osadzona jest w rodowym i plemiennym kon­ tekście społecznym i kulturowym. Jej sens, rola i funkcja określone są przez znaczenie społeczne i filozoficzne dla grupy. Jest ona związana �SZTUKA AFRYKI 171 WSCHODNIEJ z wierzeniami i religią. Sztuka bywa materialnym odbiciem mitów i kosmogonii, w jej obiektach zawiera się koncepcja świata i filozoficzne po­ glądy grupy społecznej, rzeźby zaś są ich podbudową, pomocą przypomi­ nającą i pozwalającą zachować związek i strukturę systemu społecznego. Są czymś w rodzaju pisma świętego, zbiorem przepisów, nakazów postę­ powania. Obiekty sztuki są gwarancją trwałości instytucji plemiennych, a to przez oddziaływanie na nie przodków. Właśnie przez sztukę dokonuje się integracja plemienia, ta bowiem dzięki kultowi przodków przypomina o wspólnym pochodzeniu i dziedzictwie kulturowym. Powszechność rze­ źbiarstwa może być tłumaczona brakiem pisma. Rzeźba pełni funkcję pamięci zbiorowej, jest materialną egzemplifikacją mitologii i historii ple­ mienia. Religie afrykańskie różnią się zasadniczo od europejskich systemów wierzeniowych. Jak pisze J. Spencer Trimingham: „religia w naszym sen­ sie tego słowa była nieznana w świecie Bantu" , ojciec Tempeles zaś wyjaśnia, że w przeciwieństwie do religii chrześcijańskiej, w wierzeniach Bantu nie istnieje idea układu między Bogiem a l u d ź m i . Wśród plemion A f r y k i Wschodniej istnieje pojęcie Boga najwyższego, pojmowanego jako stwórca świata, kreatora, np. Ngai u Kikuyu, Mulungu u Kamba. Lecz Stworzyciel nie interweniuje w życie codzienne ludzi, jest od nich odda­ lony. Natomiast bezpośredni wpływ na życie ludzkie wywierają duchy, którym przyporządkowane są konkretne sprawy — sprowadzenie desz­ czu, urodzajnych plonów, płodności, zapewniają ochronę przed chorobami, złem. Z drugiej strony bezpośredni wpływ na życie ludzkie mają zmarli przodkowie plemienia, którzy mimo swej śmierci nadal pozostają człon­ kami społeczności. Dla Afrykańczyka religia i kult przodków to sprawy jego samego, jego rodu i plemienia. Każde plemię ma swoich bogów i przodków, z którymi łączą go więzy k r w i . Śmierć bowiem jest ele­ mentem przejściowym między życiem ziemskim a transcedentalnym — istotna jest bowiem siła witalna zawarta w człowieku. Ta po jego śmierci nie ginie, lecz przechodzi na użytek żyjących potomków zmarłego. Figura przodka staje się siedzibą ducha zmarłego, a właściwie siedzibą jego siły, dzięki której może on interweniować jako opiekun rodu czy plemienia, pozostając w ścisłym związku z ludźmi żyjącymi, a z drugiej strony z ży­ w y m i duchami władającymi zjawiskami natury. Rzeźba zatem to lokum dla duszy przodka jako emanacji istoty najwyższej. 20 21 Podstawowym dla zrozumienia rzeźby plemiennej jest kult przodków. Istocie najwyższej nie oddaje się bezpośredniej czci, nie posiada ona nigdy wyrażeń plastycznych. Tzw. higher mythology dotyczy bogów-stworzycieli i nie jest w sztuce nigdy reprezentowana; związana z dziełami pla20 2 1 Tamże, s. 56. T e m p e 1 s, Bantu Philosophy, Paris 1959. �172 MAREK ARPAD KOWALSKI 22 stycznymi jest natomiast lower mythology . Najczęściej w rzeźbie spoty­ kane przedstawienia przodków to legendarni założyciele klanu czy plemie­ nia. Za pomocą figury plemię porozumiewa się z duchami i przedstawia im swoje prośby. Do figur przodków jako założycieli plemienia zwracają się kapłani z prośbami o płodność — matka klanu jest symbolem uro­ dzaju. Rzeźby przodków często ugięte są w kolanach, gdyż według sche­ matycznej interpretacji proponowanej przez licznych teoretyków w tej pozycji grzebie się zmarłych; z wielką głową — gdzie koncentruje się siła duchowa; z wystającym pępkiem — źródłem życia wiążącym matkę z dzie­ ckiem; wyeksponowanymi organami rodnymi — symbolem płodności . Występująca na figurach skaryfikacja i uczesanie to motywy wzięte z na­ tury. Ich odpowiedni zbiór i zestawienie to informacja, sygnał, powiedze­ nie, przysłowie. Skaryfikacja jest emblematem grupy, wyraża przynale­ żność plemienną, określa tożsamość. To samo odnosi się do modelowania plemiennych figur oraz innych upiększeń i deformacji ciała (np. kłódka wargowa u Makonde). Nadto pozwalają one przodkom odnaleźć figurę i t y m chętniej zamieszkać w niej. Wielkie figury nagrobne są wspólną własnością całej wioski — znajdują się pod opieką kapłana i przedstawia­ ją wybitne osobistości. Takie są właśnie rzeźby-wizerunki wodzów Wakerewe będących przodkami plemienia. Na co dzień przechowywane są w po­ święconych chatach i wyjmowane tylko z okazji wielkich ceremonii ple­ miennych. Natomiast małe figurki przodków rodu mają swoje miejsce w ołtarzykach domowych. U Wanyamwezi znane były figury przodków, tzw. Hanga kimbuli mbuli lub Hanga bya mizimu. Wykonywane były we­ dług typowych kanonów plastyki słupowej, z cylindrycznym korpusem, o małej głowie i sklepionej wklęsło twarzy, stylizowanie detali było bardzo pobieżne. 23 Drugim podstawowym rodzajem rzeźb są fetysze. Między nimi a f i ­ gurami przodków granica nie zawsze jest ostra. W zasadzie fetysz to obiekt obdarzony ofensywną siłą magiczną, nie posiada natomiast war­ tości stricte religijnej . Fetysz wykonywany jest nie przez artystę czy u 2 2 Podział ó w proponuje E . von S y d o w , African Sculpture, „Africa", t. 1:1928. Interpretacja ta spotykana jest w większości prac dotyczących sztuki Afry­ ki. Razi ona jednak pewnymi uproszczeniami, a nadto wydaje się, że jest wyni­ kiem e u r o p e j s k i e g o spojrzenia na a f r y k a ń s k ą rzeźbę. Przytoczone przy­ kłady dobrze ilustrują próby doszukiwania się właściwej symboliki, należy jednak odnosić się do nich z dużą ostrożnością. 24 Fetysz, amulet i talizman w powszechnym odczuciu utożsamiane są ze sobą, terminy owe traktowane są wymiennie. Warto tu wszakże zwrócić u w a g ę na róż­ nicę między nimi. Fetysz jest bowiem przedmiotem posiadającym aktywną siłę ma­ giczną mogącą s p r o w a d z i ć pożądany efekt, z a p e w n i ć dobry obrót spraw. Amulet natomiast posiada bierną siłę magiczną mającą za zadanie c h r o n i e n i e przed złem, zabezpiecza przed nieszczęściami. Podobne funkcje spełnia talizman. 2 3 �SZTUKA AFRYKI 173 WSCHODNIEJ rzemieślnika plemiennego, la^z przez czarownika. W przypadku nieskute­ czności jest niszczony i porzucany. O ile w figurach przodków szanuje się ich osobowość, o tyle fetysz jest tylko przechowalnią siły magicznej. Istotną jego częścią jest zawarta w nim substancja złożona z wielu składników — kości, minerałów, roślin — posiadających znaczenie magi­ czne. Statuetki fetyszów ochraniają przed chorobami, zapewniają sukcesy i powodzenia życiowe. Każda figurka poprzez kształt, elementy rzeźby, ryt i ornamentykę ma dokładnie określoną rolę. Jeżeli grupa czy jed­ nostka chce utrzymać siłę fetysza, to musi respektować pewne przepisy, w przeciwnym razie fetysz traci swe znaczenie, czyli siłę. Wzdłuż całego wybrzeża wschodnioafrykańskiego znane są fetysze zwane mananyanhity albo mwana kiti, identycznie modelowane i pełnią­ ce tę samą funkcję — używane przez kobiety w celu zapewnienia im szczęśliwego porodu. Występują one u Wakwere, Wazaramo i Doa. Figurki te mają kształt cylindryczny, schematycznie zaznaczone piersi i pępek. Głowa jest traktowana w sposób bardzo zgeometryzowany: półokrągła, w formie hełmu, z wysokim uczesaniem biegnącym w kształcie grzebienia od przodu do tyłu głowy. W figurkach tych odejście od realizmu jest tak dalekie, że przekształca się w formy umowne. Trzecim rodzajem rzeźb są figurki zwierząt. W hierarchii sił zwierzę ma rangę niższą niż człowiek, nie jest więc powszechnie reprezentowane w plastyce. W spotykanych rzeźbach przedstawiane są raczej swoiste ce­ chy zwierzęcia określonego gatunku. Figurki tego rodzaju są symbolami: siła symbolizowana jest przez podobiznę bawoła, krokodyla, hipopotama, słonia i dzika, brawura przez antylopę, zręczność i szybkość przez pan­ terę, węża i jaszczurkę, długie życie przez żółwia, prak jest pośrednikiem między dwoma światami. Rzeźby zwierząt są zatem jakby pogadankami moralizatorskimi łączącymi się z plemiennymi mitami, w których zwierzę występuje niejednokrotnie jako protektor grupy. Bazą, z której artysta czerpie swoją siłę twórczą, jest tradycja kultu­ rowa społeczeństwa. Sztuka służy celom instytucjonalnym, dlatego jest kontrolowana przez społeczność, jest wyrazem publicznej wiary w siłę i wartość plemiennych instytucji. Na artystę, w czasie jego pracy nie­ ustannie działa nacisk społeczny wywodzący się z pozostawionej przez przodków tradycji grupy . Prace rzeźbiarzy plemiennych nie są ich osobi­ stymi impresjami, sztuka jest kolektywna i podporządkowana grupie. M i ­ mo tej silnej presji zręczny artysta może wykorzystać margines swobody twórczej, wyrażający się w zindywidualizowaniu pewnych drugorzędnych form i detali. Rzeźbiarz nie sygnuje swoich dzieł, jest bowiem i tak znany 25 2 5 Szczególną Paris 1962. uwagę zwraca na to M. G r i a u 1 e, Arts de I'Afrique Noire, �174 MAREK ARPAD KOWALSKI w swoim środowisku, acz wprawne oko może odróżnić rękę tego czy i n ­ nego mistrza po charakterystycznym dla niego formowaniu detali, śladach uderzeń narzędzia. W zasadzie jednak panuje indywidualna anonimowość, której zbiorowym przeciwstawieniem są style plemienne wyrosłe na grun­ cie tradycji i dzięki temu łatwo uchwytne. Każde plemię posiada swoją wiarę, swój panteon bogów i duchów, swoich przodków. Każde też kieruje się własnymi regułami, do których artysta musi się dostosować. W tym właśnie kryje się wyjaśnienie mnogo­ ści odmiennego kształtowania tych samych form, co zwykło się określać mianem stylów plemiennych. Powtarzane są bowiem liczne elementy w y ­ rosłe w kręgu tradycyjnych wzorów kształtowanych jednakowo od lat i przekazywanych w tym samym układzie. Mamy bowiem i w strukturze plemiennej do czynienia z nauką rzemiosła. Biegły artysta plemienny gromadzi wokół siebie uczniów, przekazując im swoje umiejętności. Nauka zawodu przechodzi tu w rodzinie z pokolenia na pokolenie, bywa też, że członek grupy podejmuje pracę rzeźbiarską z powodów osobistych, lub też jest kierowany na tę drogę przez swoją rodzinę. Pamiętając o zasad­ niczych różnicach można wszakże tę sytuację porównać do europejskich średniowiecznych warsztatów rzemieślniczych, których produkcję można było odróżnić dzięki właściwym i m cechom, a z których wychodzące dzie­ ła były niejednokrotnie anonimowe . Wierne, określone przez ideologię plemienną powtarzanie tych samych wzorów i podobnych chwytów for­ malnych doprowadziło do tego, iż każda prawie większa społeczność w y ­ kształciła swoje własne kanony i schematy rzeźbiarskie, podobne lub na­ wet identyczne w obrębie grupy, a różne od takichż istniejących u grup sąsiednich. Oczywiście zdarzają się zapożyczenia i wędrówki pewnych wzorów i motywów. W warunkach jednak dużej izolacji, cechującej spo­ łeczności afrykańskie, ograniczają się one zasadniczo do najbliżej położo­ nych terenów. Na granicach plemiennych może zatem występować pewne wymieszanie cech stylowych typowych dla sąsiadujących ze sobą spo­ łeczności, zapożyczenia owe nie przekraczają w najlepszym przypadku granicy regionu. Można np. mówić o podobieństwie rzeźby ludów zamie­ szkujących Tanzanię, gdzie łatwo wykryć pewne zapożyczenia formalnokompozycyjne, nie przekraczają one wszakże granic kraju. 26 Każde plemię posiada zatem swój styl rzeźbiarski, ale istnieją ten­ dencje uogólniające: naturalizm i umowność; ponadplemienne i charakte­ rystyczne dla wielkich regionów rzeźbiarskich: Sudanu, Wybrzeża G w i nejskiego, Kamerunu, Kongo i Afryki Wschodniej. I m to można przypo­ rządkować partykularne style plemienne. 2 6 Ciekawą analizę tego systemu daje H i m m e l h e b e r , Personality nique of African Sculptors. and Tech­ �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 175 Artysta wschodnioafrykański bowiem stara się w swojej twórczości ucieleśnić pewną ideę, natomiast pozostaje obojętny wobec faktu, czy uda mu się osiągnąć fotograficzną wierność dzieła. Naturalizm i umowność są tu więc wynikiem dziedziczonych kanonów artystycznych, a nie świado­ mym dążeniem do przekazania własnego spojrzenia na świat. Istnieje w rzeźbie plemiennej tendencja do generalizowania, do postępowania od szczegółu do ogółu. Przy wykonywaniu figury przodka rzeźbiarz postępuje tak, by nie podkreślić osobistych cech zmarłego, choć oczywiście jest ich świadom, lecz kieruje się konwencją tradycyjnej stylistyki, uwypukla zatem ideę człowieka, przekazuje w rzeźbie ogólny ludzki schemat. W nie­ których wszakże plemionach istnieje sztuka dla sztuki — tworzone są przedmioty nie posiadające wartości utylitarnej ani religijnej. Tego typu są groteskowe rzeźby Makonde będące karykaturami pewnych typów l u ­ dzkich, niektóre dzieła Wahehe, wreszcie, co jest już osobnym zagadnie­ niem, współcześnie wykonywane rzeźby o charakterze pamiątkarskim, co celniej można nazwać sztuką dla pieniędzy. Najbardziej faworyzowanym drzewem jest iroko, zwane też odum (chlorophora excelsa), z innych gatunków wymienić można okume (ceiba pendandra), kapok (juntumia elástica), wreszcie mahoń, muhogo i drzewo żelazne. W pracach współczesnych pojawia się heban. Twórca doskonale zna gatunki drzew i potrafi dobrać odpowiednie dla rodzaju rzeźby, którą zamierza wykonać. Ścinając drzewo rzeźbiarz składa ofiarę jego duchowi — chodzi o prze­ błaganie istoty za zabranie jej życia. Dopiero wtedy artysta przystępuje do pracy właściwej. Całość kompozycji rysuje się w umyśle rzeźbiarza jeszcze przed przystąpieniem do wykonywania dzieła; mniejsze detale, czy pewne elementy ornamentyki, mogą powstać później, w czasie pracy, choć czasem rzeźbiarz przed rozpoczęciem obróbki drewna zaznacza w klo­ cku zasadnicze proporcje figury za pomocą nacięć nożem. Rzeźbiarze wschodnioafrykańscy są „monoxyle", tzn. wykonują prace, nawet wielofiguralne kompozycje, w pojedynczym bloku drewna o formie cylindrycz­ nej, dobrze wyczuwalnej w wielu dziełach. Bryła rzeźby afrykańskiej, m i ­ mo jej stosunkowo większego lub mniejszego rozczłonkowania, w zależ­ ności od stylów plemiennych, nigdy nie rozbija formy cylindrycznej, z któ­ rej rzeźba wychodzi i w której się zamyka. Wyjątku dostarczają tu rzeź­ by plemienia Wazaramo. Najbardziej ich znane przykłady zostały zebrane w 1899 r. przez Stuhlmanna i znajdują się obecnie w muzeach w Berlinie i Hamburgu. Są to figury nagrobne wykonane ku czci przodków. Tułów jest słupowaty, całkowicie pozbawiony detali, wyrasta zeń nie powią­ zana z nim szyja, na której osadzona jest głowa z twarzą w kształcie serca. Odmienne od ogólnych kanonów rzeźby afrykańskiej jest traktowanie rąk i nóg — nie są one cięte wraz z korpusem w t y m samym bloku dre- �176 MAREK ARPAD KOWALSKI wna, lecz wykonane oddzielnie, lekko ugięte w kolanach i łokciach, cien­ kie i wydłużone, przymocowane do korpusu zatyczkami, na których obra­ cają się jak na osi. Nadaje to rzeźbie wygląd marionetki. W zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie znajdują się małe figurki wykonane w tym właśnie stylu. Ich niewielkie rozmiary świad­ czą o tym, że nie są to figury nagrobne, lecz fetysze lub — co bardziej prawdopodobne — statuetki komemoratywne wykonane ku czci zmar­ łych przodków. Afrykańska praca rzeźbiarska określona jest przez typ i rodzaj na­ rzędzi — ich ostrze, przez kąt ustawienia ich w stosunku do płaszczyzny klocka, wreszcie przez materiał. Narzędzia twórcy afrykańskiego są bardzo proste, wykonane przez niego najczęściej samodzielnie, a więc: zwykły nóż, mała siekierka z żelaznym, zakrzywionym ostrzem ustawionym pro­ stopadle do rękojeści (cioska), którą można wykonać drobne nawet detale. Gdy warsztat jest bardziej rozbudowany, używa się większej ilości ciosek, w zależności od zaawansowania pracy nad rzeźbą. Ślady uderzeń siekierki i inne zadziory wygładzane są odłamkami kamienia i twardymi liśćmi zawierającymi kwas krzemowy (salicilium). Dla ochrony przed nieko­ rzystnym wpływem klimatu, termitami i zniszczeniem, rzeźby bywają czernione mieszanką sadzy, tłuszczu i innych substancji pochodzenia roś­ linnego. Rzeźbiarz plemienny jest nie tylko artystą — praca twórcza jest czę­ sto jego wtórnym zajęciem, acz nierzadko dziedziczonym. Artysta nie zaj­ muje się bez przerwy wyrobem dzieł sztuki, lecz jest na ogół rzemieślni­ kiem lub rolnikiem. Praca odbywa się nie ciągle, ale z przerwami, w mia­ rę potrzeby, na zamówienie rodziny zmarłego czy też plemienia jako ca­ łości i jest opłacana przez zamawiającego. Artyści wschodnioafrykańscy mimo prostych narzędzi potrafią wy­ razić grę świateł i cieni, wyważyć odpowiednie proporcje, linie, krzywizny i płaszczyzny, oddać harmonię dzieła. Styl w jego znaczeniu estetycznym jest wypadkową szeroko pojętych tradycji kulturowych plemienia oraz w y ­ nika z techniki, materiału i narzędzi. Aż do pierwszych lat obecnego wieku duża ilość plemion Afryki Wschodniej wykonywała interesujące dzieła. Liczne przykłady sztuki tego regionu pochodzą od plemion wybrzeża lub pasa doń przyległego. Część tych ludów nie trudni się obecnie sztuką pla­ styczną, a obiekty wyszłe od nich pochodzą najpóźniej z początku X X wieku. Do przerwania tradycji rzeźbiarskiej i jej zaniku przyczynił się Islam, który na tych terenach, z racji ich położenia geograficznego, oddzia­ ływał najdłużej i najbardziej efektywnie. Z drugiej zaś strony penetracja europejska ożywiła wymierającą sztukę. Choć nawrót rzeźbiarstwa stał często w sprzeczności z wartościami artystycznymi, to jednak nie da się zaprzeczyć, że ruch turystyczny i włączenie tych obszarów w krąg gospo- �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 177 darki pieniężnej były stymulatorami rozwoju rzeźbiarstwa, a to dzięki sztu­ ce pamiątkarskiej. Tak więc obok rzeźb tradycyjnej sztuki plemiennej pojawiają się nowe, odległe od poprzednich formą, stylem i ekspresją, tworzą się nowe ośrodki, np. u Kikuyu i Kamba. Lecz najbardziej zręcz­ nymi i produktywnymi rzeźbiarzami tego regionu są Makonde, wśród któ­ rych artyści tradycyjni działali aż do lat czterdziestych obecnego wieku i którzy obecnie potrafili wnieść duży wkład techniczny i estetyczny do współczesnej „sztuki turystycznej", wykonując najbardziej udane jej obie­ kty. G E N E Z A I S T Y L E — RÓŻNICE I PODOBIEŃSTWA Charakterystyka stylu rzeźbiarskiego Afryki Wschodniej nie jest zada­ niem prostym, a na pewno bardziej skomplikowanym niż w przypadku innych regionów kontynentu. W Afryce Zachodniej i Kongo poszczególne style są wyraźne i przejrzyste, przypisanie dzieła określonemu plemieniu nie nastręcza większych trudności. W rzeźbach wschodnioafrykańskich takiej jednorodności nie ma. Często w obrębie jednego plemienia spotyka się bardzo odmienne w formie i kształcie rzeźby, nie wykazujące podobień­ stwa stylowego. Przykładem może być bardzo heterogeniczna sztuka Wahehe. Doszukiwać go się należy przez dokładną analizę detali, drobnych elementów, szczegółów obróbki. Trudności te potęgują się w przypadku rzeźby współczesnej o nastawieniu pamiątkarskim, wykonywanej według gustu i wyobrażeń przeciętnego, europejskiego odbiorcy. Zmienia się su­ rowiec. Jest nim obecnie heban, który w zasadzie nie był używany w tra­ dycyjnej rzeźbie plemiennej. Co ważniejsze, zmienia się styl. Odbiega on od ustalonych plemiennych kanonów, upodobniając do siebie prace po­ chodzące z najróżniejszych regionów o odmiennych tradycjach estetycz­ nych. Obiekty stają się naturalistyczne, modelowane z wieloma szczegóła­ mi, w pewien sposób „upiększone", jakoby akademickie. Do zatracania się odrębnych stylów plemiennych przyczynia się masowa i szybka pro­ dukcja powodowana względami merkantylnymi i używanie dokładnych europejskich narzędzi rzeźbiarskich. Badacze wyróżniają dwie zasadnicze kategorie rzeźby plemiennej: 1. Naturalistyczna — rzeźby wykonane są całkowicie schematycznie, łatwo w nich odczytać pierwowzór i źródło inspiracji. Naturalizm jest bar­ dziej osobisty, szanuje autonomię człowieka, lecz nie jest to wierność fo­ tograficzna, a oddanie pewnej idei. Pojęcie naturalizmu nie jest bowiem jednoznaczne, może ono wyrażać się w rzeźbie przez widzenie, czyli rea­ lizm optyczny, albo przez świadomość, czyli realizm intelektualny. Pracą rzeźbiarza kieruje zatem oko — tworzy tak, jak widzi, lub wiedza o prze­ dmiocie — tworzy to, o czym wie, ale nie musi widzieć. Postacie wykony­ wane przez rzeźbiarza przedstawione są w ich codziennym życiu, ale też 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �178 MAREK ARPAD KOWALSKI Rye. 1. „Stara Matka", wys. 53 cm, plemię Makonde, Mozambik. Własność: P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski przez pryzmat obyczaju i magii, stąd pewne deformacje i nawet groteskowe efekty. 2. Ekspresyjna — panuje tu duża różnorodność form, od dzieł realistycznych aż po abstrakcję. Tendencja ta jest przeciwieństwem powyższej. Odnosi się w niej wra­ żenie zupełnego braku powiązań z rzeczywistością. Jednak abstrak­ cja, wbrew pozorom, ma związki z rzeczywistością, jest bowiem jej daleko idącym przekształceniem. Elsy Leuzinger umiejscawia do­ minację tej ostatniej tendencji w Afryce Wschodniej, określając ją mianem stylu słupowego. Mają to więc być rzeźby schematyczne i dość sztywne, o zachowanych zasadniczych proporcjach, cylin­ drycznym kształcie całości, z małą ilością detali, spełniające głównie funkcję pomników nagrobnych — figur przodków . Sztuka abstrak­ cyjna występuje zatem u ludów pasterskich i na obszarach podda­ nych wpływom arabskim, nato­ miast rolnicze ludy tego terenu hołdują raczej sztuce realistycznej. W nieco inny sposób widzi zależność sztuki od kultury Baumann, według którego tendencja naturalistyczna w sztuce łączy się z matriar­ chatem Bantu, abstrakcyjna zaś z patriarchatem paleonigryckim repre­ zentowanym przez ludy chamickie . Przyjęcie jednak tego układu współ­ zależności nakazuje odnosić się do powyższej teorii z jak najdalej idącą 27 28 2 7 E. L e u z i n g e r , H. B a u m a n n , I'Afrique, Paris 1948. 2 8 L'Art de I'Afrique Noire, Paris 1962. D. W e s t e r m a n n , Les peuples et les civilisations de �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 179 Ryc. 2. Klęcząca kobieta z dzieckiem, wys. 30 cm, p l e m i ę Kikuyu, Kenia. Własność: Nationalmusset w Kopenhadze Fot. Marek A. Kowalski ostrożnością, obie zaś hipotezy grze­ szą zbytnią ogólnością, przeczą im bowiem nowe badania i odkrycia dokonane wśród pewnych ludów Kenii i Tanzanii . Istnieją w Afryce Wschodniej centra sztuki, które można zloka­ lizować na podstawie kryterium stylu i kryterium tradycji. Zde­ cydowanie wyróżniający się ośro­ dek tworzą Makonde, których rzeź­ ba, miękka, pełna wyrazu i ekspresji, kieruje się w stronę naturalizmu. Dostrzega się dużą umiejętność mo­ delowania materiału, a nawet w y ­ rafinowanie wzbogacone rozbudowa­ ną ornamentyką. Do tej grupy moż­ na też zaliczyć prace Washambala, które zdradzają duże podobień­ stwo formalne do rzeźb Makonde (ryc. 1). 29 Drugi podobny ośrodek stanowią K i k u y u i Kamba, których styl jest bardzo do siebie zbliżony: również naturalistyczny o miękkich liniach. Rzeźby ich raczej statyczne, nie tak wyraziste i dynamiczne jak u Makonde, nie są pozbawione emocjonalnego wyrazu (ryc. 2). Oba ośrodki można określić mianem naturalistycznych, o dużej eks­ presji prac. Na tym jednak kończą się podobieństwa, różne bowiem są ich tradycje sztuki. U Makonde wyrasta ona w pełni z ich systemu spo­ łecznego i ma za sobą długi okres rozwoju, natomiast u Kikuyu i Kamba powstała w ciągu ostatnich trzydziestu lat i nosi charakter pamiątkarski. Sztuka pozostałych plemion, niezależnie od jej tradycji i rozwoju, jest odmienna. Rzeźba jest schematyczna, pokazuje na ogół tylko kontur l u - 2 9 W. F a g g , Tribes and forms de l'Afrique Centrale, Unesco 1967. in African Art, London 1965; t e n ż e , L'Art �180 MAREK ARPAD KOWALSKI dzki pozbawiony raczej detali, ornamentyka, jeśli występuje — jest osz­ czędna. Postacie są statyczne i trwają w bezruchu. Obróbka surowca i technika rzeźbiarska są pozbawione subtelności i finezji, acz nie brak im swoistej ekspresji. Dzięki dużej oszczędności w modelowaniu prac zbliżają się one w pewnych elementach do abstrakcji, pojawia się w nich monumentalizm (ryc. 3). Inaczej przebiega podział według kryterium tradycji. Są więc ludy, wśród których sztuka ma pełne nawiązanie do tradycji, lub takie, u któ­ rych istniała, ale z różnych powo­ dów rozwój jej został przerwany. Z drugiej zaś strony istnieją ple­ miona, które manifestują swą w y ­ powiedź artystyczną w rzeźbie od niedawna. Do nich należą Kikuyu, Kamba, Kisii i Wanyika z Kenii oraz prawdopodobnie Wazigua z Tanganiki. Ponieważ grupa ta re­ prezentuje rzeźbę nową, wyrosłą z odmiennych przesłanek, opartą na innych zasadach społecznych i ekonomicznych, nie można uznać jej za typową (ryc. 4). Plemienna rzeźba tradycyjna występuje więc tylko w Tanzanii. Nasuwa się pytanie czy pod względem stylu jest to region cał­ kowicie autonomiczny, w którym sztuka rozwijała się samodzielnie, czy też może stanowi on peryferię szerszego zespołu stylowego. Do ustalenia starszeństwa i tradycji sztuki pomocny jest układ chrono­ logiczny. Douglas Fraser stara się ustalić względną chronologię dzieł. Cechą przyjętą za podstawę jest sercokształtna forma twarzy. Wy­ stępowanie w rzeźbach takich Ryc. 3. Nagrobna figura przodka, wys. 45 cm, plemię Wakerewe, Tanzania. Własność: P a ń s t w o w e Muz. Etnogr. w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 18.1 Ryc. 4. Popiersie wojownika, wys. 44 cm, p l e m i ę Wazigua, Tanzania. Własność: P a ń s t w o w e Muz. Etnograf, w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski właśnie form wskazuje na star­ szeństwo kultury, centrum z któ­ rego rozchodziła się. W miarę, gdy rysunek serca jest mniej czytelny i przechodzi w trójkąt, owal czy okrąg, kultura jest późniejsza i bardziej peryf eryczna . Jednak zasada owego kryterium zawodzi raczej w Afryce Wschodniej i w rozkładzie tamtejszych ośrodków stylowych — forma bowiem rzeźb, a szczególnie ich twarzy, często nie odpowiada sercokształtnym kryte­ riom Frasera. Na ogół uważa się, że pod względem sztuki Afryka Wschod­ nia — szczególnie plemiona Ma­ konde, Wabende i Wakerewe — należy do wielkiego kompleksu artystycznego Baluba, który roz­ pada się na wiele drobniejszych podstylów i form. Użycie w t y m kontekście określenia „Baluba" jest szersze niż w odniesieniu do ludu Baluba zamieszkującego po­ IB łudniowo-wschodnie Kongo, gdyż w skład grupy wchodzą nie tylko Baluba, lecz i szereg sąsiednich, a nawet bardziej oddalonych ple­ mion, m. in. właśnie wyżej wymienione. Uważa się nadto, że z kolei Makonde oddziaływali na sąsiednie plemiona, stąd jeszcze większy party­ kularyzm sztuki wschodnioafrykańskiej. Z wywodów tych wynika, że m i ­ mo wielkiej mozaiki ludów i nie mniejszej mozaiki form, składających się na zespół stylowy Baluba, istnieją pewne ogólne, wspólne cechy pozwala­ jące klasyfikować je razem. W rzeźbach pochodzących z tego kręgu u w i ­ dacznia się realizm, a nawet naturalizm nie pozbawiony jednak pewnych 30 30 rj. F r a s e r , Primitive Art, London 1962 �182 MAREK ARPAD KOWALSKI deformacji oraz zmysłowości tej sztuki i mięsistości dzieł. Tak więc styl rzeźbiarski ludów wschodnioafrykańskich miałby wykrystalizować się pod wpływami idącymi z Kongo, a skomplikowany typ sztuki Baluba roz­ ciągałby się na wschód, przez obszary o podobnym charakterze kulturo­ wym. Rzeźbiarskie plemiona Afryki Wschodniej zaliczane są bowiem do podgrupy Baluba, których styl przejawia się w formach rzeźbiarskich wolno stojących figur . Mimo jednak podobieństwa formy jest rzeczą wątpliwą, czy można sztukę plemion Afryki Wschodniej włączać do kompleksu artystycznego Baluba. Przeciw temu przemawia odmienny styl rzeźb, pewne zbieżności formalne zaś mogą być wynikiem przypadku. Zastrzeżenia budzi też tra­ ktowanie południowego Kongo i Afryki Wschodniej jako obszarów jedna­ kich kulturowo. Wreszcie za niezależnością sztuki wschodnioafrykańskiej przemawia brak raczej kontaktów między tymi regionami i ludami je za­ mieszkującymi. Szlaki migracyjne wiodły na tych obszarach z północy na południe, równolegle do pasma Wielkich Jezior, nie przekraczając ich wszakże. Przez długi czas odmawiano rzeźbiarstwu prawa istnienia w Afryce Wschodniej, wiążąc kłopotliwych, bo izolowanych Makonde z Baluba. Dal­ sze badania wykazały na tym obszarze obecność sztuki na tyle rozpowsze­ chnionej, by mogła wywodzić się z jednego lub kilku miejscowych centrów artystycznych. Niektórzy nie wykluczają wprawdzie wpływów z Górnego Egiptu idących wzdłuż Doliny Nilu i Wielkiego Rowu Wschodnio-Afrykańskiego, lecz należy odnosić się do tych stwierdzeń nader ostrożnie . Można zatem przypuszczać, że Afryka Wschodnia tworzy samodzielny ośrodek rzeźbiarski. Za tą hipotezą przemawia jej izolacja terytorialna, je­ dność kulturowa oraz podobieństwo stylu rzeźbiarskiego sztuki miejsco­ wych plemion. Makonde stanowili prawdopodobnie centrum artystyczne promieniujące na sąsiednie i dalsze plemiona Tanzanii, a wpływy ich sztuki posuwały się na północ, wzdłuż wybrzeża. Drugi ośrodek można z dużym prawdopodobieństwem umiejscowić u Wahehe. Obejmował on przypuszczalnie plemiona interioru od Iringi aż po jezioro Wiktorii. Styl Makonde obejmowałby zatem oprócz nich samych: Wayao, Wakwere, Washambala, Wazaramo, i Wazigna i Doa, styl zaś Wahehe: również Wanyamwezi, Wasukuma, Wabende i Wakerewe. Do współcześnie zaś ukształtowanego ośrodka sztuki pamiątkarskiej należą Kikuyu, Kamba, Kisii i Wanyika. Jak głosi bowiem piękna legenda Makonde, pierwszy człowiek przybył na ziemię pod postacią figury drewnianej, która podczas nocy cudownie ożyła i stała się kobietą — matką i założycielką plemienia . 31 32 33 3 1 3 2 3 3 Von S y d o w , op. cit. Wood Sculpture of the Makonde L e u z i n g e r, op. cit., s. 238. People, Lourenco Marques 1963. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 183 Marek Arpad Kowalski THE A R T OF EASTERN AFRICA Summary The tribes engaged in sculpture are settled, soil-tilling people, generally matrilinear. Sculpture is for them a historical message; it explains tre origin of man; it vindicates the title to the occupied territory by ist expression of the cult of the ancestors, the founders of the tribe and its real rulers; it is a tool of magic. In Eastern Africa pastoral tribes predominate which exert cultural influence upon the settled agricultural groups. Their social ideas, legends and beliefs are different. The integrating role of sculpture is perforned among them by other tribal institu­ tions, such as age classes. The long-lasting and intensive influences of Islam, hostile towards represantative art for doctrinal reasons, have been responsible for the relative, in comparison with Central and Western Africa, artstic poverty of Eastern Africa. However, in recent years many sculptures have been found on this territory, and artistic traditions which have survived in spite of the unfavorable circum­ stances have been discovered; thus, the theories of the lack of sculptural art in Eastern Africa had to be rejected. The most renowned and industrious sculptors in Eastern Africa are the M a ­ konde, whose works were made available to the world as early as the end of the 19th century. They make up an outstanding artistic center which has been in­ fluencing the neighbouring tribes, the Wayao in particular, and the coastal people. Traditions of sculture have also survived among the tribes of the interior, which were relatively isolated on their territories, and remote from the highways of Islam. This religion has, however, imprinted its mark on the coastal tribes and destroyed their traditionas of the art of sculpture. At present, figurative art has its revival among them in form of what is called the „touristic art". However, its sources are economic rather than native-cultural. Types of style and of traditions allow to distinguish a number of artistic centres in Earstern Africa: 1. The southern center (Northern Mozambique and the coast of Tanzania), with Makonde and Wayao as its main area, with their expressive art tending towards naturalism, refined and with complex and extensive ornaments. Works of some coastal tribes of Tanzania can be classified here, too, and in particular those of the Washambala revealing much formal similarity to the Makonde sculpture. 2. The northern center (Kenya) with the tribes Kikuyu and Kamba whose style is also naturalistic, with soft outlines. Their sculpture are rather static, less dynamic than the works of the Makonde, but they reveal emotional expression. Both centers can be described as naturalistic and expressionist. However, they have no more common features beyond these two general traits, as they grow out of different traditions. Art of Tanzania and Mozambique tribes being related to their social systems has got a long history, while in Kenya it has emerged during the recent thirty years and is mainly a souvenirs trade. 3. The third center is the interior of Tanzania. Its sculpture is schematic, scanty in detail and ornament. The figures are static an motionless. The modelling �184 MAREK ARPAD KOWALSKI is ascetic and sometimes abstract in character; monumentalism is also apt to appear. The criterion of tradition yields a different classification. There are peoples with long and continuous artistic traditions, there are others that used to have a tradition which was broken. The tribes of Tanzania and Mozambique belong to this group. On the other hand, there are tribes with quite a recent history of sculptural expression. Here belong the tribes of Kikuyu, Kamba, Kisii and W a nyika from Kenya, and Wazigua from Tanzania. The art of the Eastern African tribes has been usually included into the Baluba artistic complex, but an analysis of data makes such a classification doubtful. The sculptural style, and the territorial isolation of Eastern Africa from the other parts of the continent are arguments against it. The art on the area between the Great Lakes and the Indian Ocean is widespread enough to have its own local origins. It can be concluded that Eastern Africa is an independent area of sculptural art, with three centers: first Makonde, whose style includes also Wayao, Wakwere, Washambala, Wazaramo, Wazigua, and Doa; second, Wahehe, includes the interior tribes from Iringa to the Lake of Victoria, and besides the Wahehe extending upon Wanyamwezi, Wasukuma, Wabende and Wakerewe; third, the recently formed center of souvenir art, including the Kikuyu, Kamba, Kisii and Wanyika from Kenya. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94202abbfd73d63b904255aa288fd9ae.pdf 1cd79b3eaef423cdb7036f177eaf8f52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Afryka - twórczość rzeźbiarska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4115 Title A name given to the resource Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Miojsco upamiętnienia inicjacyjnych aktów obrzezania. Poszczególne słupki, umieszczone pod świętym drzewom, symbolizują 'osoby, któro zostały inicjowano. Niektóro ze słupków mają zaznaczone twarze inicjowanych chłopców i'datę (z ostatnich kilkunastu lat), upamiętniającą cere­ monię. Rzeźby bogato polichromowane. Babula, okolico Kisangani (Zair). Jacek Olędzki SZTUKA DEMONSTRACYJNA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI {UWAGI O NOWYCH KIERUNKACH T W Ó R C Z O Ś C I W tradycyjnej kulturze artystycznej. Afryki rzeźba plemien­ na stanowi dziedzinę stosunkowo najlepiej poznaną i uznaną. Uznanie to przerodziło się w świadomości szerokich kręgów od­ biorców w karykaturalną formę stereotypu egzotyki, której sym­ bolem stały się w Afryce rzeźby i maski plemienne. W wielu kra­ jach afrykańskich całe grupy rzeźbiarzy naginają swój talent i pasję tworzenia do niewybrednych potrzeb białych turystów, którzy chcą koniecznie posiadać „oryginalną sztukę murzyńską". Winę za tę sytuację ponoszą nie tylko przybysze, którzy nie mogą legitymować się ani wyrobionym smakiem, ani znajomością rzeczy. Przyczyny tkwią znacznie głębiej. Wydaje się, że jednym z powodów fałszywej fascynacji są liczno i podobno w swym charakterze publikacjo poświęcone sztuce Afryki. Przedstawiają one sztukę tego kontynentu zaczynając zawsze od rytów i malo­ wideł Tassili i Brandborgu, aby powtórzywszy któryś już raz uznanie dla dawnej sztuki Beninu, Ife, Nupe i Hausa, ukazywać rzeźby i maski — kraj po kraju, rejon po rejonie. W ten sposób w świadomości powszechnej sztuka Afryki utożsamia się z dzie­ łami, któro istniały niegdyś na terenie tego kontynentu, a które obecnie oglądać można na całym świecie w licznych kolekcjach prywatnych i publicznych. Natomiast prawie nic nie wiemy o inicjacyjnych rzeźbach plemionnych, wykonanych z gliny, zgromadzonych w Muzeum Narodowym Dar es Salaam (ił. 2, 4). Stanowią one prawdziwe odkrycie naukowo, poszerzają wiedzę o .sztuce afrykańskiej. Ale poza obszerną informacją Hansa Córy, umieszczoną przy tych rzeźbach, nic o nich nie pisano. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku rzeźb niefiguratywnych, których wielkie bogactwo istnieje w tradycyjnej kulturze Afryki (ił. 1). Ciążenie stereotypu sztuki Afryki sprawia, że w małym tylko stopniu przedmiotem zainteresowań badaczy jest rozwijająca RZEŹBIARSKIEJ O CHARAKTERZE LUDOWYM) się na całym kontynencie sztuka nowa, już nie plemienna, leczautentycznie ludowa, sztuka środowisk wiejskich i miejskich, ściśle powiązana z przełomowymi zmianami społeczno-politycz­ nymi, a w rezultacie i kulturowymi, które nastąpiły na tym kon­ tynencie. Tylko w nielicznych publikacjach natrafić można na ślad tej nowej sztuki, która stanowi przecież zdumiewające zjawisko arty­ styczne. Mogłoby ono zapewne rozwinąć się i osiągnąć jeszcze większą dojrzałość, gdyby istniał właściwy wokół niego klimat, gdyby dzieła te dostrzeżono na czas i akceptowano. Niestety, aprobata koneserów i badaczy spóźniona jest, jak zawsze, gdy chodzi o zjawiska dopiero powstające. Nie ulega najmniejszej kwestii, żo konieczna jest coraz głęb­ sza znajomość dawnej sztuki. Historia i kultura Afryki kryje na­ dal wiele zagadek, w rozwiązaniu których pomocne być mogą badania nad sztuką. Jest ona bowiem wciąż jeszcze nie zastąpio­ nym źródłem wiedzy. Niemniej nasze zafascynowanie dawnością nio powinno przesłaniać jednak nowych form wypowiedzi arty­ stycznej. Wcześniej już starałem się na tych łamach („Polska Sztuka Ludowa", 1974, nr 1) przedstawić nowe zjawiska we współczes­ nym malarstwie (ludowym i naiwnym) Afryki. Obecnie to samo zagadnienie pragnąłbym poszerzyć o pewno przejawy współ­ czesnej sztuki rzeźbiarskiej. Zwrócić też warto od razu uwagę, że w porównaniu z malar­ stwem, rzeźba rozwija się dziś chyba zdecydowanie słabiej. Wy­ daje się, że jedną z przyczyn tego stanu jest to, że afrykańskimi malowidłami turyści i rzesze niewyrobionych odbiorców nigdy nie interesowali się tak żywo, jak rzeźbą. Stąd działania malarskie w mniejszej mierze aniżeli rzeźbiarskie zostały podporządkowa­ ne gustom ludzi z zewnątrz, często kupców i handlarzy. 97 �Rzeźba religijna Od czasów kiedy Arno Lehmann pisał swą pionierską pracę Afroasiatische christliche Kunst, w stosunkach społeczno-poli­ tycznych, a pośrednio religijnych, dokonały się w Afryce zasad­ nicze przemiany. W wyniku odzyskanej niepodległości, chrześ¬ cijaństwo mogło w większości krajów uzyskać rangę religii uni­ wersalnej, a w wielu również przypadkach wprost państwowej, propagowanej przez przedstawicieli niepodległych rządów jako podstawa uznanej oficjalnie ideologii. Problemy, które zaprzątały Lehmanna, straciły swoje uprzednie znaczenie. Tak chyba jest z zasadniczą kwestią w książce tego autora: jakiej rasy była św. Rodzina, a zwłaszcza Chrystus i jakim powinien byó w świadomo­ ści chrześcijan Afrykanów ? Biały czy czarny 1 Jacy powinni byó aniołowie biali czy czarni ? Jakiego koloru ma być diabeł ? Czy można wierzyć w Matkę Boską karmiącą Jezusa białą pier­ sią ? Czy rysy twarzy wizerunków boskich mogą być europejskie ? Zależnie od części kontynentu, wschodniej czy zachodniej, pyta­ nia te brzmiały mniej lub bardziej natarczywie W Afryce wschod­ niej, gdzie stosunek czarnych do białych był o wiele bardziej emoc­ jonalny niż w A.fryce zachodniej niechętny a nawet wrogi pyta­ nia te uzyskiwały znaczenie zasadnicze Al© czas zrobił swoje! Dziś wspomniane problemy z pierwotną ich mocą stawiane są chyba już tylko w niektórych rejonach Afryki południowej W warunkach, w któryoh Afrykanie przestali przywiązywać znaczenie do naturalnego wyglądu wizerunków, przedstawiają­ cych ich samych, a nawet wręcz przeciwnie, zaczęli upodabniać się w tych wizerunkach do białych, poprzez „jasność twarzy" i „nienogroidalność rysów" — zanikł problem, jakiego koloru winien być Chrystus, święci pańscy, aniołowie i diabli. Napoty­ kamy więc przy autostradzie, wiodącej przez zniszczoną w czasio 98 wojny Biafrę, przydrożne krzyże, na których rozpięty jest Chrys­ tus taki sam, jakiego można spotkać w Polsce, na Słowacji czy w katolickich wioskach Bawarii. Rzeźby z Biafry spotkać możn również na wielu innych obszarach Afryki — w Zairze, Tanzanii, Kenii, Rwandzie. W innej już części afrykańskiego kontynentu, w małej kenij­ skiej miejscowości Muranga, gdzie znajdują się słynne malowidła, ukazujące sceny z życia Chrystusa, realia tych scen są afrykań­ skie (ludzie w sukienkach z rafii, osiedla wyglądające jak wsie murzyńskie), ale przestały już chyba mieć to znaczenie, jakie miały przed laty, gdy je malowano. Oto sami Afrykanie — para­ fianie Murangi — mówią o tych próbach urealnienia treści wizu­ alnych przejętej ideologii jako o rzeczy śmiesznej! I jeśli jest tu jakiś problem, to ogólnoludzki, wiążący się z poziomem wiedzy, z zakresem wiadomości posiadanych o Bogu przez wiernych, szczególnie zaś przez twórców jego wizerunków. Problem percep­ cji chrystianizmu istnieje zresztą nie tylko w odniesieniu do Afry­ k i ozy Azji, co dokumentuje Lehmann i Beier (il. 5 9). Wystę­ puje on również w Europie, gdzie Ukrzyżowany ukazywany jest nieraz przez artystów niewykształconych (i to dziś jeszcze) w przybraniu przypominającym bardziej krótkie spodnie, aniżeli perizonium. Pozostał jednakże problem zasadniczy — percepcji ogólnych założeń ideowych chrystianizmu przez określono społeczności i wyrazu tej percepcji w działalności artystycznej. W wielu dzie­ dzinach sztuki afrykańskiej, szczególnie zaś w muzyce i śpiewie, inspiracje chrystianizmem są jeszcze dziś niezwykle żywe. Fakt, że tam, gdzie znajduje się misja katolicka, nie natrafiamy na lu­ dowe figury przedstawiające Pana Jezusa, Matkę Boską i świętych — w żadnym wypadku nie świadczy o trwaniu uprzedzeń raso- �wych do białych i „boga białego", a tym bardziej o powierzchow­ nym czy słabym przejęciu się nową wiarą. Oddziałały tu inno czynniki. Przede wszystkim — istnieją dziś większe i skutecz­ niejsze, niż jeszcze przed kilkunastu laty, formy kontrolowania przez misjonarzy uniesień religijnych. Misje starają się zapobie­ gać wypaczaniu wizerunku chrześcijańskiego Boga, zwłaszcza synkretycznemu łączeniu go z postaciami lokalnych bóstw. Dys­ ponowanie przez misjonarzy każdą ilością „odpowiednich" wi­ zerunków, drukowanych na papierze „obrazków świętych" — pozwoliło zapobiec ewentualnej „pladze" twórczości spontanicz­ nej, samorodnej. Do tego należy dołączyć radykalizm wielolet­ nich starań, aby pod nową formą kultu nie były przemycane dawne treści. A jak wiadomo, rzeźby nowych wyobrażeń reli­ gijnych (chrześcijańskich), w wykonaniu rodzimych artystów afrykańskich, wiele miały cech wspólnych z formą tradycyjnych rzeźb „pogańskich". Staraniom misjonarzy, zwalczających do­ morosłych rzeźbiarzy, sprzyjała wiolość i niespotykana nigdzie na świecie rozmaitość działających w jednym miejscu orientacji, wyznań, sekt. Jeśli zdarzyło się, że w katolickiej części społecz­ ności jednej z wiosek kongijskich lub nigeryjskich powstała po­ trzeba posiadania własnych wizerunków Boga, wykonanych przez rodzimych twórców aby stawiać je w kaplicach przydrożnych i w domach to inna część tej samej społeczności znajdująca się pod wpływami misji ewangelickiej potrafiła taką potrzebę sku­ tecznie ośmieszyć lub nawet wyszydzić W świetle tych faktów, bezcennego wprost znaczenia nabie­ rają wszelkie przejawy samorodnych działań rzeźbiarskich, po­ świadczających przyjęcie przez szersze rzesze afrykańskich spo­ łeczności treści chrześcijańskich. Rzeźb, jakie nas t u interesują, nie znajdziemy nawet w dużych i starannie dobranych kolekcjach muzealnych w Dar-es-Salaam, Nairobi, Lagos, Yaunde czy Nia- H. 2 i 4. Figury ludzi i postaci mitycznych-; służące kapłanom i czarownikom w^brzędach inicjacyjnych do przekazywania wie­ dzy o życiu. Glina suszona na słońcu, wysokość obiektów od 7 do 36 cm. Rzeźby ze zbiorów Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam. I I . 3. Współczesne rzeźby demonów, brąz. Technika traconego wosku. Dahomej. iii) �II. 5 9. Rzeźby ilustrujące przemianj » odczuwaniu barwy skóry osób boskich i świętych. Trzy pierwsze rzeźby przedstawiają: U k n ł żowanego (Kenia), Św. Rodzinę (Nigeria), Św. Franciszka (z teronu nieznanego). Pozostałe rzeźhy pochodzą ze ,.,!,„-.,. •„ , nktu arium tradycyjnych wierzeń afrykańskich Nigerii (pod jednym dachem znajdują się rzeźby Chrystusa i lokalneg ga Ali, nbydwS figury mają twarze białe!). a mey. Pojedyncze egzemplarze znajdują się w kolekcjach prywat­ nych całego świata. Natomiast w Afryce można te rzeźby od­ naleźć w nieprzewidzianych, trudno dostępnych miejscowoś­ ciach prowincjonalnych. Pisząc ten artykuł, opieram się więc na materiałach już publikowanych oraz własnych, zgromadzo­ nych w czasie moich badań. Nie są to materiały obfite, ale nawet z nich można wnosić, że mamy do czynienia ze zjawiskiem arty­ stycznym o znacznych nioraz wartościach ideowo-formalnych. Są to na ogół rzeźby anonimowe, co oczywiście nie znaczy, że wy­ konali je twórcy pozbawieni indywidualności, swoich imion i naz­ wisk. Właśnie formalno cechy ich prac wskazują, że stworzyli je artyści o bogatej osobowości, głębokim stosunku do spraw, w krę­ gu których dane im było żyć. Forma, jak i zakres tematyczny tych rzeźb tworzą jednorodny zespół znaków. Nasuwają skoja­ rzenia z żywą i bezpośrednią, a co najważniejsze aż drama­ tycznie szczerą sztuką żywiołowej ekspresji ,,1'art brut". Rzeźby komemoratywne Rzeźby te, których celem jest przechowanie pamięci zmarłych, stanowią w sztuce afrykańskiej odrębną i chyba najbogatszą dziedzinę. Należą do niej figury i płaskorzeźby nagrobne, wiążące się nieraz bardzo ściśle z kultem o charakterze chrześcijańskim, ale również z lokalnymi kultami wierzeń synkretycznych. W wielu schrystianizowanych krajach Afryki zachodniej natrafiamy na te rzeźby o wyraźnie demonstracyjnym charakterze nie tylko na chrześcijańskich cmentarzach położonych z dala od osiedli, lecz również na niewielkich skupiskach grobów w bliskim sąsiedz­ twie wioski a także i to najbardziej zdumiewa w samym środku wsi czy osiedla, bezpośrednio przy szlakach przejezdnych, a nawet w pobliżu samych mieszkań, nieraz pod okapem dachu, w odległości zaledwie jednego lub dwóch kroków od drzwi domu. Widziałem to w południowej Nigerii, a w największym nasileniu.. ; 100 na obszarze pogranicznym nigeryjsko-kameruńskim. Obserwacji innych badaczy potwierdzają, że podobnie jest w Gabonie, Togj| i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Rzeźby komemoratywne przeważnie, jeśli nie wyłącznie! mają wysokość człowieka. Wymagało to zasadniczej zmiany t w o i rzywa. O ile bowiem wcześniej wspomniane rzeźby religijne, pal dobnie jak tradycyjne rzeźby plemienne, były na ogół wykonani z drewna, o tyle do figur nagrobnych wykorzystywany jest przedl wszystkim cement, rzadziej glina lub kamień. Współczesne rzeźby nagrobne z Afryki zachodniej na t l i twórczości o charakterze komemoratywnym, wyrosłej pod w p ł j l wem chrystianizmu, stanowią — jak się wydaje — zjawisko bez} precedensu. J u ż na pierwszy rzut oka dostrzega się w nich rezuli tat zderzenia dwóch, zasadniczo różnych, a niezmiernie ważnycM koncepcji śmierci i zależności między żywymi a umarłymi. Mówiąc najbardziej skrótowo, chrześcijaństwo, nadając aktowi śmierci niezwykle wysoką rangę, uznając ją za jedną z podstawowych wartości, jednocześnie nie przyznaje zmarłym miejsca w świecie żywych, w doczesności. Ideologie zaś tradycyjnych religii w Afry­ ce, również nadając doniosłe znaczenie aktowi śmierci, nie eli­ minują zmarfych spośród świata żywych, lecz łączą doczesność z wiekuistością. Żywi i zmarli są po wieczne czasy zintegrowani. Trwałość i żywotność tej koncepcji odkrywamy w demon­ stracyjnej rzeźbie komemoratywnej w wielu krajach współczesnej Afryki. Stawianie w pobliżu drzwi do mieszkań monumentalnych figur wyobrażających zmarłych jest najbardziej dosłowną, choć drastyczną formą tej demonstracji. Demonstracji bazującej na ważnycłi przeciwieństwach społecznych i kulturalnych. Idea obecności zmarłych wśród żywych, wyrażona tak dosłownie w rzeźbach nagrobnych z Afryki, ma niewątpliwie głębokie uzasadnienie w światopoglądzie filozoficzno-religijnym. Nie wda­ jąc się jednak w analizę tego światopoglądu, przejdźmy do opisu samych Tzeźb. �Oto niektóre z nich: w okolicach Enugu w Nigerii, na obsza­ rach sąsiadujących z Kamerunem, gdzie zamieszkuje ludność Efik i Ekoi, w najmniejszej nawet wsi można natrafić na kilka a nieraz i więcej dużych pomników, wykonanych przeważnie z cementu, rzadko' tylko z gliny. Podobnie jest w wioskach kamemńskich, sąsiadujących z Nigerią, zamieszkałych przez ludność Bajangi. Przed wioską Bachwa-Kabwe, w bezpośrednim sąsiedztwie drogi, znajduje się jedna z takich rzeźb (U. 10). Ustawiono ją i zaroślach. Figura z cementu wyobraża człowieka. Kształt i ślady odciśniętych desek po bokach i od tyłu wskazują, że rzeź­ biarz korzystał z prymitywnej, drewnianej formy. Tym też można tłumaczyć stojącą pozycję figury, jej płaskość ozy sche­ matyczny modolunek całości. Ręco nie mają łokci (nie zmieściły tig w formie!), nieznacznie tylko zaznaczony został bark i — walkowato same dłonie. Nogi są podobnie wałkowate i po­ tężne tors spłaszczony, aby ułatwić wypisanie takich słów: I X LOVING MEMORY OF PURE A L . OROT.. D I E D 36. A zatem jest to wyobrażenie młodego mężczyzny, nieżonatego. rzeźbiona jest delikatnie, usta są rozchylone, jedno oko z*ikrvto powieką drugie otwarto W toj samej miejscowości znajduje się inny pomnik (il. 11), usytuowany przy frontowej ścianie budynku mieszkalnego. Grobowiec składa się z trzech głównych elementów: naturalnej wielkości rzeźby, wyobrażającej kobietę w pozycji siedzącej, krzyża — oraz sporych rozmiarów prostokątnej tablicy, łączącej rzeźbę z krzyżem. Na tablicy znajduje się starannie wykonany napis- SIMON ENOW ETA BORN 1923 D I E D 1 St. Oct. 1971. 48 YEAR[S] OLD oraz E N E K E A Y U K BORN 1898 D I E D 3 rd[ ] Oct 1971. 73 YEARS OLD. Jest to grobowiec matki Eneke Ayuk i syna Simona Enow Eta. Rzeźba wyobraża kobietę siedzącą w pozycji hieratycznej. Sztywno wyciągnięte ręce pierają się na kolanach Stopy są duże palce nóg rzeźbione niedbale, nogi nie mają zaznaczonych zwężeń i wypukłości. ^For 9 jest wydłużony, piersi lekko zaznaczone szerokie biodra. Na cienkiej szyi stosunkowo mała głowa a na niej trzy kostki które iiakrywa chusteczka. Figura została ulopiona z cementu. Powierzchnie ma wygładzone, szczegóły zaznaczone przy pomocy twardego narzędzia. Usta nieznacznie rozchylone, oczy otwarte, jakby z lekka przymrużone. Figura jest malowana w białe i brązowe pasy, rytmicznie rozłożone na całej powierzchni. Na twarzy obrysowane zostały bielą: usta, nos i oczy. Do rzeźby dołączona jest laska, szarfa okalająca biodra, naszyjnik i wy­ dłużona, sporych rozmiarów ludzka kość. y ¡1 Inny rodzaj wyobrażeń plastycznych spotkać można w nie opodal położonej Nigerii. W wiosce Eikwe, w pobliżu Enugu, znajduje się zespół cementowych pomników. Pomniki te usy­ tuowane są w oentralnej części wioski, w pobliżu drogi, nie opodal sanktuarium Orugbo (il. 13). Na prostokątnych płytach-podstawach, stojących w niewielkiej odległości od siebie, zamonto­ wano słupy zwieńczone symbolicznymi wyobrażeniami „męskoś­ ci" i „żońskości". Słupów tych bywa w jednym miejscu 4, 6, 8, ale zdarzają się też liczby nieparzyste. Każdy taki zespół jest odrębnym „grobowcem rodzinnym". Wyobrażeniu symbolicz­ nemu mężczyzny towarzyszą odpowiednie symboliczne wy­ obrażenia kobiet w różnym wieku. Symbolem „męskości" jest na tych grobowcach zwężający się ku górze słup, wysoki ponad metr. Słup taki bywa nakryty wyobrażeniem czegoś w rodzaju kapelusza czy kasku tropikalnego Symbole kobiecości" to tarczo okrągłe elipsoidalne oraz romboidalne mające w środku otwór różnych kształtów i wielkości Tarcze wieńczące słupy są na obrzeżeniu zdobione prostymi i półkolistymi wycięciami Przy nie­ których zespołach między sterczące pionowo słupy cementowe wmontowane są półki czy stoły Ustawiane są pod nimi i na ich • zchi ' i vnia z ofiarami (butelki i uarnki) Na renrodu k° a t djęciu grobowca widać tal właśnie u tawioną W f i (Tl A (W a "e d ofiładałen te grobowce w i c T ^ ą s L z t w i e obchodzono uroczystość poświęconą zakon* — Orugb okpo, i' przećcl zn j d ' jącyin ię " w , ob l ' ' czemu z h"lorow sanktuarium mężczyźni z ozy i o laię z zarżnie ego *og Na, żadnym z opisanyci powyżej gro owoow me ma napisów. Pamięć czy tez więź ze zmarłymi wyrażona jest t u przez odP 101 �kondygnacjowa budów In. o charakterze mauzoleum. Na p i e r w a f l kondygnacji umieszczono zostały dwie figury siedzących w foMj telach kobiot. Różnią się one jedynie fryzurami. Obydwie trzjH mają parasolo, mają takie samo stroje, spódniczki w krataK identycznie oznaczony pępek i piersi, a na szyjach mają t a k S same naszyjniki z krzyżykami. Są to figury malowane żywymH jasnymi kolorami. Na dwóch potężnych słupach wznosi gjBj druga kondygnacja, rodzaj kapliczki, w której umieszczoaS zostały trzy figury — dwóch mężczyzn i pomiędzy nimi kobietyii Figura kobiety podobna jest do figur z pierwszej kondygnacji* ma taką samą spódnicę w kratę i parasol w ręku. Figury mężczyżJH przedstawione są w ciemnych kapeluszach i czarnych t u ż u r k a e l ł Zamiast parasoli trzymają laski. Jedna z figur trzyma lewą d ł o f l na kolanie, druga postać wspiera lewą rękę na poręczy ( „ t r i a . Z całoj kompozycji, potraktowanej z rygorem symetrii w ukladziłW akcentów rzeźbiarskich i kolorystycznych, tchnio spokój i dof stojeństwo, niczym z okazjonalnie wykonanej fotografii rodzin' nej. Jest to dzieło prawdziwie wzruszające Tablica umieszczona na froncie podaje nazwiska zmarłych i datę śmierci 1959 Dwukrotnie powtórzony jest na tej tablicy skrót R I P Z przedstawionych skrótowo kilku przykładów wyrażanial uczuć komemoratywnych — i to z jednego tylko rejonu Afryki - M rysuje się dostatecznie wyraziście znaczna rozmaitość funkcjonui jących obecnie wzorów. Wszystkie one jednak wskazują na] doniosłe znaczenie tych uczuć we współczesności afrykańskiej! Są też one jednym z najważniejszych czynników ukierunko¬ wujących rozwój dzisiejszej twórczości rzeźbiarskiej o charakuj rzo popularnym, a więc nie elitarnym, nie oficjalnym. Należy te podkreślić z całym naciskiem, że chociaż twórczość ta konkrety-l żuje się wokół aktu śmierci, jest wyjątkowo ściśle powiązana! z samym życiem. Dodajmy—z życiem współczesnych, nowych] zupełnie grup ludnościowych w Afryce. Podobne zespolenie] ze sprawami, jakimi żyją społeczności ludowe, ujawnia kolejna grupa rzeźb o charakterze informacyjnym. Szyldy i drogowskazy powiocmi symbol i uczestnictwo w dopełnianiu ofiar. Tradycja ustna dodatkowo utrwala pamięć o tych zmarłych. Cmentarz w niewielkim miasteczku Ibefuno w okolicach Beninu. Wszystkie groby na tym cmentarzu zbudowano solidnie, z cegły i cementu. Nagrobki wzorowane są na formach popular­ nych w Anglii w X I X w. Na stelach wykute starannie dokładne dane o zmarłych, za każdym razem zakończone sakramentalnym R.I.P. (Requiescat in pace). Ale i na tego rodzaju cmentarzach natrafić można na oryginalne próby przetworzenia oficjalnie propagowanych wzorów. Oto grobowiec składający się z płyty nakrywającej i steli. We wnęce łukowato sklepionej, od strony zewnętrznej steli, znajduje się popiersie mężczyzny w średnim wieku (ił. 14). Twarz jego ma cechy realistycznego portretu. Widoczny jest także charakterystyczny strój, jaki nosił zmarły i jaki wciąż nosi wielu Nigeryjczyków. Twarz malowana jest w odcieniu jasnego brązu strój jest błękitny i biały. W innych miejscowościach tę samą tendencję do utrwalenia indywidualnego obrazu człowieka wyrażają fotografie, co jest wyraźnym odejściem od tradycyjnej formy anonimowości i sym­ bolizmu. Podobnie jak gdzie indziej na świecie, fotografie te umieszcza się na grobowcach. Zwyczajowi temu towarzyszą przejmowano z całą skwapliwością inne, charakterystyczne dla kultury europejskiej, formy wyrażania pamięci o zmarłych, jak zdobienie grobu kwiatami, wiązankami i wieńcami. Zdarzają się też na niektórych nigeryjskich cmontarzach trwałe wieńce blaszane. Przyjrzyjmy się jeszcze jednemu grobowcowi (ił. 12). Po­ święcony on został w 1943 roku rodzinie wodza, a następnie samemu Akanso Ekaha Enyin, jednemu z wodzów Ibibio. Do­ tychczas mówiliśmy o grobach pospolitych, należących do osób nie wyróżniających się w hierarchii społecznej, toteż przykład grobowca Akanse zasługuje na szczególną uwagę. Jest to dwu- 102 Na obszarach zachodniej Afryki, w większych skupiskach ludzi, żyjących w prowincjonalnych mieścinach lub na przed­ mieściach wielkich miast, a więc pośród odłamów ludności] plebejskiej czy wprost prolotariatu, rozwinęły się nowe i rozmaitej formy informacji wizualnej. Nawiązują one do powszechnie dziś przyjętych sposobów informowania, a więc do reklam, szyldów, napisów i znaków plastycznych. W środowiskach, o jakich mówię, szczególną uwagę zwraca rozwój reklamy pewnej tylko kategorii usług, jak — przede wszystkim usługi fryzjerskie i krawieckie. Od nich założy w stopniu największym możliwość dostosowania się — choćby zewnętrznego jednostki do nowych warunków. Toteż właśnie usługi krawieckie i fryzjerskie roz- i wijają się najbardziej. Łączy się z tym, jak w każdym podobnym przypadku, problem konkurencji, a więc i reklamy. Najpopularniejsze są oczywiście reklamy graficzne i ma­ larskie, o których pisałem w cytowanym już na wstępie artykule. W korzystaniu z tych reklam celują nigeryjscy fryzjerzy z przed­ mieść i osiedli-miasteezok, ale spotyka się je też sporadycznie w Kamerunie, a nawet z drugiej strony kontynentu, w Kenii. Oprócz malarskich szyldów i reklam, pojawiają się także ich odpowiedniki rzeźbiarskie. W Enugu, w Nigerii, poznałem rzeźbiarza specjalizującego się w rzeźbie nagrobnej, który wy­ konywał również wizerunki głów młodzieńców o czerstwych twarzach i eleganckich fryzurach (ii. 15). Głowy takie, zależnie od okazji, wmontowuje w odpowiednio grobowco lub sprzedaje fryzjerom. Wykorzystują je oni zgodnie ze zwyczajem przy­ jętym od europejskich fryzjerów jako reklamę strzyżenia i pomadowania włosów i ozdobę salonu szczególnej elegancji. Popularną reklamą zakładów krawieckich jest rzeźba ukazu­ jąca krawca siedzącego przy maszynie do szycia (il. 17). Ma­ szyna ta — jak onegdaj u jej wiejskich posiadaczy w Europie — urasta do znaczenia fetysza. Jest eksponowana i celebrowana. ��I I . 11. Pomnik nagrobny, katolicki, rodzinny. Wyeksponowana figura matki — przodka rodu. Grób znajduje się przy wejściu do dontffl mieszkalnego. Wioska Bachwa Kabwe, Kamorun. Wyczuwa się t u fascynację przedmiotem szczególnej praktycznośei, lecz nie każdemu dostępnym. W rzeźbach przedstawia­ jących szwacza, jego figurę przysłania zazwyczaj potężna forma ręcznie lub nożnie napędzanej machiny. Żaden z ważniejszych jej detali nie zostaje pominięty. Sama zaś postać, odpowiednio przejęta czynnością szycia, w sztywnym i pełnym elegancji geście, dopełnia całości rzeźbiarskiego wyrazu tych osobliwych reklam. Innym przykładem rzeźby-rcklamy jest samolot z dre­ wienek bambusowych, umieszczony przed sklepem z wyrobami plecionkarskimi (il. 16). Rzeźby mogą mieć różne zastosowania, a więc i spełniać różne funkcje. Widzieliśmy to na przykładzie głów wykonywa­ nych przez rzeźbiarza z Enugu. Opisana wyżej rzeźba krawca, w jednej ze swych wersji wykorzystana została do udekorowania domu kultowego Mbari w Owerri. W tymże sanktuarium bóg niebios, Amadi-Oba, ukazany został przez rzeźbiarza w stroju wzorowanym na uniformie policyjnym, wzbogaconym o szy­ kowny krawat w k r a t ę ! Podobnie przyjmowane są przez zachodnio-afrykańskich rzeźbiarzy wzorce tematyczne europejskiej plastyki odpustowo-jarmarcznej. Gipsowe figury słoni, lwów, koni, kogutów, w nie­ znacznie przetworzonych formach, wykorzystywane są często do wyrażania wzniosłycli intencji komemoratywnych (jako symboliczne ofiary składane na grobach), religijnych, reklamowo- 104 -informacyjnych, a także dekoracyjnych (przy każdej nadarza-§ jącoj się okazji). W pełni oryginalno przejawy samorodnej twórczości rzeź- I biarskiej, pełniącej równocześnie funkcjo informacyjno-doku'.| mentalne, spotykamy w innych rejonach Afryki. W ZairzeJ Ludowej Republice Kongijskiej oraz w Tanzanii rozwinęła s i ę | spontaniczna twórczość o przeznaczeniu świeckim i zarazem publicznym, jak np. budowane w Zairze bramy triumfalne na cześć rządzącej partii MPR oraz samego prezydenta Mobutu. M o odbiegają zresztą od tych dzieł ani stylowo, ani w prostocie, ubóstwie środków wyrazowych, oficjalno przedsięwzięcia pań­ stwowe. Symbolem ich może być obelisk-pomnik na cześć Lumumby w centrum Kisangani. Również w Ludowej Republice Konga, mimo zasadniczych różnic ustrojowych, podobnie bywają wyrażane oficjalne dążenia społeczne i polityczne, jak to widzimy na przykładzie pomnika Andre Matsoua w Kinkala. Wykonany on został z wielkim na­ kładem starań. Ukazane zostały naturalistyczne szczegóły stroju tego męża stanu i polityka. Jest to- ta sama poetyka rzeźby, którą widzimy w jarmarcznych kogutach czy reklamach usług krawieckich. No, ale jeśli symbol usług krawieckich może deko, rować świątynię, to również szczero i jarmarczna stylistyka może służyć głoszeniu treści państwowych. Na tle tych oficjalnych, państwowotwórczych realizacji �rzeźbiarskich szczególnej wymowy nabierają skromne praco anonimowych twórców. Jednym z takich przykładów jest w Tan­ zanii rzeźba służąca do oznakowania przystanku autobusowego. ¡Ná wysokiej tyczce, zatkniętej na poboczu asfaltowej szosy, umieszczona została tablica informacyjna z nazwą przystanku i datą: 1973 ROK, a nad cą tablicą informacyjną wyrzeźbiona :jest kukła z rozpostartymi ramionami. Jest to jedna z naj­ bardziej dramatycznych rzeźb, jakie spotkałem w Afryce. Lśnią sztuczne zęby i oczy, postać odziana jest w płócienny iubiór. Unosi ona w górę ręce, niczym podróżny na szosie, który błaga o zatrzymanie się „publicznego środka transportu". Przed tą kukłą twórca umieścił na drągu figurę żyrafy. W naj­ bliższej okolicy od downa żadnych żyraf nie ma. .Ale twórca myślał roztropnie. Jeśli nie kukła ludzka, to figura żyrafv możo nadać znaczenie przystankowi omijanemu przez autobusy. Oznakowanie takie nie miałoby oczywiście sensu w innych krajach jak np w Nigorii gdzie najpopularniejszym środkiem lokomocji są wysłużone ciężarówki-autobusy eksploatowane przez prywatne przedsiębiorstwa zabiegające skwapliwie o każ5 dego pas&7oi*a Ewenement - Bamilekó i Makonde Współczesna twórczość rzeźbiarska ludności Makonde z Tanzanii oraz rzeźbiarstwo rozwijające się obecnie w rejonie Bamileke w Kamerunie, jednym z najgłośniejszych i najwspa­ nialszych w Afryce ośrodków artystycznych, to tematy za­ sługujące na osobne studia. Zresztą rzeźby z tych dwóch od­ ległych kultur doozekały się już osobnych książkowych opraco­ wań. W komunikacie t y m pragnąłbym więc tylko wskazać na niektóre ogólno tendencje rozwojowe, jakie można dostrzec w tych ważnych zjawiskach artystycznych. Zacznijmy od Ba­ mileke. Bano, jakie przedstawię, dotyczą tylko jednego zespołu architektonicznego, znajdującego się w miejscowości Bałeng w pobliżu Bafoussam (ił. 18 — 21). W rejonie Bamileke po­ dobnych zospołów architektonicznych jest kilkanaście, jeśli nie więcej. Do najsławniejszych należy Bandjoun. Natomiast Bałeng wybrany został dlatogo, że w literaturze przedmiotu posiada stosunkowo najpełniejszą dokumentację. Wynika z niej, że obecnio znajdujące się tam budowle, mieszcząco się na tzw. placu handlowym, położonym w świętym lesie, usytuowane są obecnie inaczej aniżeli w latach pięćdziesiątych czy czter­ dziestych, kiedy to Raymond Lecocj gromadził materiały do swej pracy Les Bamileke, Paris 1953. Wiąże się to ze zmianami, jakie zaszły w ostatnim ćwierćwieczu w usytuowaniu niektórych budowli Przede wszystkim poważnie rozbudowano i zmoderni­ zowano osiedle położono w pobliżu pałacu wodza, a w którym to osiedlu zamieszkuje jego rodzina i służba Niektóre z budowli na wielkim placu przebudowano odremontowano i uzupełniono nowym wystrojem rzeźbiarskim Przy pracach tych zatrudniono wielu miejscowych rzemieślników Zatarła się już pamięć kto jakie prace wykonał, nie znamy więc nazwisk rzeźbiarzy. Prace ich budzą podziw, są imponujące, zwłaszcza wykonane od nowa, bogato rzeźbione odrzwia ośmiu wejść prowadzących do po­ tężnej budowli „teong" (domu zgromadzeń tajnych związków) oraz zdobione odrzwia w dwóch niewielkich budowlach, słu­ żących do przechowywania świętych bębnów. Cały zespół archi­ tektoniczny, położony przy osiedlu szefa (wodza) Bałeng, składa się prócz budowli „teong" z sześciu pomieszczeń przeznaczonych na święte bębny, dwóch przestronnych bram oraz budynków chroniących groby poprzednich wodzów W rzeźbiarskim wy¬ stroju tych pomieszczeń spotykamy motywy tradycyjne • wyobrażenią zwierząt (pantery żółwia słonia) które nawiązują do wątków mitycznych w wierzeniach ludności Baleng a także postacie ludzkie przedstawiające przodków oraz legendy spo wijające historię tutejszej ludności Forma rzeźbiarska nawiązuje do najlepszych doświadczeń tradycyjnego obrazowania Po­ szczególne kompozycjo są genialnie zwarte i wyraziste piastycz nie detale potraktowane umownie Rzeźby sa nolichromowane \ I I . 12. Rodzinny grób wodza plemienia, cement polichromowany. Nigeria. • , matowymi farbami, wykonanymi prawdopodobnie z roztartych na pył kamieni. Zależnie od tematu, użyto barwy czarnej, białej, brązowej, czerwonej i zielonej. Szczególną uwagę zwraca kompozycja tworząca zwieńczenie głównego wejścia prowadzącogo do „teong". Oto na środku ukazana została postać praprzodka. Jest ona obnażona, ramiona wznosi do góry. Po bokach tej figury znajdują się portrety wodzów Balengu. Bliźniaczo potraktowano płaskorzeźby przed­ stawiają krępych mężczyzn przybranych w smokingi. Obecny wódz Balengu jest katolikiem. Podobnie większość mieszkańców tej miejscowości uznaje się za chrześcijan. Mimo to rozwijają się t u wszelkie kulty tradycyjnych wierzeń. Przed świętymi drzewami, które znajdują się w pobliżu poszczególnych budowli, składane są ofiary z ryb i oliwy. Podobne ofiary wlewane są do głębokich otworów w ziemi, gdzie spoczywają zwłoki poprzednich wodzów. Na grobach tych nie ma żadnych oznak wskazujących, że przyjęto jakąś współczesną formę wyrażania pamięci o zmarłych. Nie ma t u żadnych rzeźb. W Balengu widoczne jest niewątpliwie głębokie poszanowanie tradycji, najbardziej jednak zdumiewa żywotność dawnych doświadczeń artystycznych, aktualność tradycyjnego modelu twórczości plastycznej w życiu nowej społeczności. W modelu t y m znajdują się jednak szczeliny. Pozwala to na przejmowanie przez artystów pewnych wątków treściowych i rozwiązań formalnych całkiem współczesnych. Z terenu Balengu nikt nie eksportuje rzeźb dla zagranicz­ nych miłośników pamiątek murzyńskich. Tradycyjne umiejęt­ ności nadal mocno są t u zrośnięte z potrzebami własnego środo­ wiska. I n n ą zasadniczo sytuację obserwujemy w Makonde. Twór­ czość artystyczna przeradza się tam właściwie w produkcję wy- 105 �I I . 13. Groby mężczyzn i kobiet, wykonane z cementu. Pod stołem ofiarnym naczynia z winem palmowym, na wierzchu — miski z je dzeniem oraz gipsowy kogut barwnie pomalowany. Wioska Eikwe, w okolicach Enugu, Nigeria. robów masowych, wykonywanych wyłącznie dla odbiorców z zew­ nątrz, zwłaszcza dla białych przybyszów z Tanzanii. Rzeźby Makonde kolekcjonują biali zamieszkali przez dłuższy czas w Etio­ pii lub w Rwandzie, wspaniałą kolekcję ma też muzeum w Syra¬ cuse w USA, ale ż a d n e j z tych rzeźb nie znajdzie się w zbio­ rach Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam, mimo że muzeum to przywiązuje duże znaczenie do chronienia i propagowania sztuki rodzimej. Rzeźbiarze Makonde mają swoje warsztaty rozrzucono na rozległych obszarach wokół stolicy. Są to miejsca położone w po­ bliżu najbardziej ruchliwych dróg i autostrad, po których jeżdżą samochody turystów. W miejscach tych, w pomieszczeniach bez ścian, a mających tylko dach, gromadzą się rzeźbiarze, nieraz w kilkuosobowych zespołach. Pracują bez wytchnienia. Swoje praco sprzedają na miejscu albo oddają do sklepów zajmujących się handlem dziełami sztuki. Mimo całkowitego oderwania od potrzeb środowiska i jawnego skomercjalizowania, twórczość rzeźbiarzy Makonde wzbudza nawet u piszącego te słowa wielki i 06 podziw i coś więcej niż tylko zainteresowanie zjawiskiem w jego aspekcie socjologicznym. Budzi mianowicie podziw łatwość, z jaką przedstawiciele jodnej z grup, najdotkliwiej upośledzonych pod względem szansy uczestnictwa w dobrodziejstwach współczes­ nego życia, potrafili w nim — mimo wszystko — znaleźć dla siebie godne miejsce. Budzi podziw rozległość wyobraźni tych rzeźbiarzy, ich wielka inteligencja. Potrafili bowiem wnikliwie rozpoznać gust i potrzeby swojej stałej klienteli, przeważnie białych przybyszów. Swobodnie sięgnęli do rozwiązań szczególnie atrakcyjnych, do abstrakcji i surrealizmu, niezwykłości form, które w nikłej lub w żadnej mierze nie wiążą się z tradycyjnym doświadczeniem artystycznym nie tylko ludności Makonde, lecz również innyoh grup zamioszkujących Tanzanię (il. 27, 28). Ważno jest, że pra­ ce tych rzeźbiarzy nasycone są tajemnicą wyobrażeń nie identy­ fikujących się łatwo czy bezpośrednio z czymkolwiek są więc żywo komentowane i interpretowane zarówno przez przypadko­ wych nabywców jak też przez zapamiętałych kolekcjonerów. I nic to że komentarze nie odpowiadają w pełni myślom czy za �I I . 14. Cmentarz w lbeiune w okolicach Beninu. Na pierwszym planie popiersie zmarłego mężczyzny, cement polichromowany. myślom, jakie towarzyszyły twórcom tych rzeźb. Ważne jest, że pobudzają do zastanowienia się osoby nieskore do takiego kon­ taktu z przedmiotom artystycznym. Rzeźba Makonde stanowi dziś jedno z odgałęzień, bujnie roz­ wijającej się w niektórych krajach Afryki, sztuki o charakterze pamiątkarskim, przeznaczonej dla odbiorcy z zewnątrz, na ogół obojętnego na sprawy, jakimi żyje ludność tego kontynentu. Do­ dajmy jednak od razu, że jest to rzeźba jedna z najciekawszych artystycznie, o wyraźnie ukształtowanej poetyce, nie spotykanej gdzie indziej. Rzeźbiarstwo Makonde na pewno znacznie poszerza pole doświadczeń artystycznych znanych w Afryce. Stwierdzenie to dotyczy zarówno wartości formalno-ideowych tej rzeźby, jak rów­ nież jej funkcji. Rzeźby, o jakich mówimy, swym niepokojącym plastycznie wyrazom przekazują pojęcia tak doniosło i zarazem rudymentarne, jak „głód", „macierzyństwo", „pożądanie", „do­ bro i zło" (są to zarazem nazwy konkretnych rzeźb). T y m samym włączają się do jednego z wielkich powołań sztuki — wzbudze­ nia uczuć etycznych. W kontakcie z tak ewidentnymi problemami, jakie kryją te rzeźby, jej odbiorca może odmienić swą naturę „hobbysty pa­ miątek" na postawę człowieka przeżywającego lub chociażby lepiej rozumiejącego sprawy zaprzątająco współczesnych Afry­ kanów. Pomniki pamięci plemiennej i narodowej Rzeźby tej grupy stanowią zupełnie osobną dziedzinę. W nie­ których krajach zachodniej Afryki, jak np. Ghana, Dahomoj, Togo, Nigeria — powstały ogromnych rozmiarów kompozycje architektoniczne, bogato przystrojone rzeźbami nawiązującymi zarówno do symboli dawnych, jak i całkiem współczesnych, jak np. wizerunków uzbrojonych, umundurowanych żołnierzy, kul i luf armatnich, palm oraz dostojników i symboli nowej państwowości. Niektóro z tych rzeźb-budowli nawiązują do obficie występujących w tych stronach reźydoncji-kamienie, wykonanych w stylu prowincjonalnej kolonialnej secesji (ił. 22—26,29). Dzieła, 107 �I I . 15. Twórca i sprzedawca drewnianych głów nagrobnych. Enugu, Nigeria. I I . 16. Samolot z barwionych drewionek bambusowych. Reklama sklepu z wyrobami plecionkarskimi — kosze, maty, podkładki na głowę do noszenia ciężarów. Kano, Nigeria. I I . 17. Figura krawca, glina polichromowana. Niger. �20.9 �II. 18—21. Dom zgromadzeń i sceny plaskorzeźbione w drewnie na portalach. Wioska Bałeng, kraina Bamileke (Kamerun). I I . 18. Widok ogólny domu. U. 19. Scena z przedstawieniami przodków, wyk. po 1956 r. ���I I . 22. Dom-mauzoleum plemienia Asafo, apoteoza lwów, symbol lojalności wobec Wielkiej Brytanii. Ghana, 1958 r. I I . 23. Dom-mauzoleum poświęcone duchowi opiekuńczemu Kutuudubo. Na szczycie małpa, symbolizująca spryt ludu Asafo. Figury skautów i królowej matki. Ghana. I I . 24. Dom-mauzoleum Asafo, nazywane „Potężny Niszczyciel". Ghana. I I . 25. Królowa matka, fragment il. 23 I I . 26. Leopard — symbol królewskiego autorytetu. Na łuku — czarna gwiazda, godło wyzwolonej Ghany. Fragm. ił. 23. o jakich mówimy, zaskakują bogactwem form, alo najbardziej chyba agresywnością barw i zestawień kolorystycznych. Do bu­ dowli tych użyto spore ilości cementu, gliny, cegieł, a także i farb. Pomniki te w niczym nie przypominają posępnych figur z brązu lub szarego cementu, tak często spotykanych zwłaszcza w Euro­ pie. W innych krajach Afryki (np. w Zairze i Kenii) spotkać można na wysokich cokołach pojedyncze posągi osób zasłużo­ nych dla rewolucja Pomniki te, dzieła nieszkolonych rzeźbiarzy, naiwnością formy ratują się od pretensjonalności zapożyczonych wzorów. Zakończenie Przedstawione wyżej przejawy nowej twórczości rzeźbiar­ skiej w skromnym tylko zakresie ukazują rozmiary kształtującego się w Afryce zjawiska. Zjawiska, któremu w pełni przysługuje miano sztuki. Ale nie jest to już sztuka plemienna, sztuka spo­ łeczeństw pierwotnych — chociaż sięga nieraz do pierwotnych środków wyrazowych, właściwych dawnej twórczości. Nie jest nią nawet wówczas, kiedy, jak w przypadku Bamileke, wskrzesza czy też utrwala tradycyjne wyobrażenia i pojęcia o charakterze mitycznym. Jest to natomiast kształtujący się pod ciśnieniem współczesności (czy"' czynników sprawczych niezwykle zróżni­ cowanych pod względem znaczenia i charakteru) nurt twórczości bliskiej temu, co nazywane jest „sztuką ludową", względnie sztuką o charakterze „ludowym". Jest to więc nurt, który wiąże się z potrzebami i możliwościami percepcyjnymi szerokich kręgów społeczności, nurt, którego opozycją jest sztuka współ­ czesna, rozwijana przez artystów „uczonych", a więc „nowo­ czesnych" i „oficjalnych", uznawanych i docenianych w sferze wartości społecznych, kulturalnych i artystycznych, a nieraz nawet politycznych. Nurt zaś, który jest przedmiotem tego komunikatu, nie korzysta z tych przywilejów i oficjalnej apro­ baty. Można go więc nazwać również nurtem sztuki „nieoficjal­ nej". Pozostańmy jednak przy terminie „sztuka ludowa". Nie jest on, jak wiadomo, dostatecznie precyzyjny, ale może właśnie dzięki temu jest on dostatecznie pojemny, a nawet popularny. Jedno jest pewne, że termin ten znacznie bardziej przylega do omawianych tu zjawisk współczesnej twórczości rzeźbiarskiej niż do sztuki dawnej, tradycyjnej, plemiennej. Albowiem żeby mówić, że coś jest istotnie „ludowe", trzeba jednocześnie brać pod uwagę występowanie czegoś „nieludowego". Musi więc być polaryzacja, której jak wiadomo nie było w kulturze afrykańskiej okresu istnienia społeczności plemiennych (tj. do początków, a niekiedy i połowy X X w.). Natomiast dzisiaj, kiedy obserwujemy inne zasadniczo układy i zależności przede wszystkim w stosunkach społeczno-kultu¬ ralnych możemy mówić o ludowości jako o czymś przeciw­ stawnym nieludowości" a więc kulturze oficjalnej" pań­ skiej" a także aspiracjom dorównania czy też utożsamienia się ze współczesną sztuką Istnienie tego podziału niezależnie od tego, jak będziemy oceniali wartość tej sztuki, zmierzającej do „europeizacji" — jest faktem nowym i świadczy o doniosłyoh przemianach cywilizacyjnych w krajach „trzeciego świata". Jeśli jednak wrażliwość naszą angażują właśnie działania uznano tu za przejawy nowej sztuki ludowej (czy o charakterze ludowym), to głównie dlatego, że sztuka ta jest mocniej zrośnięta z niepowtarzalnymi lub jedynymi w swym rodzaju zjawiskami 113 �I I . 27. Głowa, rzeźba współczesna z hebanu, Makonde (Tanzania). kulturowo-społecznymi o charakterze lokalnym. Działania te najpełniej też nawiązują do tradycyjnych doświadczeń sztuki rodzimej, co zawsze sprzyja istnieniu sztuki oryginalnej. W dwóch swych odgałęzieniach (nazwanych t u rzeźbiar­ stwem komemoratywnym i reklamowo-handlowym) sztuka ta utrwala niezwykle ważne we współczesnej Afryce zjawisko kulturowe, jakim jest dążenie do identyfikacji narodowej za­ równo grup społecznych, jak też jednostek. Łączy się z t y m doniosły w etycznych kategoriach proces wyzwalania się jed­ I I . 28. Krzyk, rzeźba współczesna, wykorzy­ stująca naturalną formę konaru hebanu, Makonde (Mozambik). nostki z układów zbiorowych, anonimowych. Proces kreowania własnego (osobistego) znaczenia, nowej świadomości! W przy¬ padku takiej działalności, jaką stwarza rzeźbiarstwo Makonde, proces ton jest jeszcze bardziej zaawansowany i pogłębiony, ujawnia bowiem możliwości zindywidualizowanego, własnego interpretowania aktualnej rzeczywistości. Surrealistyczna for­ muła rzeźbiarstwa Makonde sprawia, że problemy związane z tą aktualną rzeczywistością odzyskują swój drastyczny wyraz, przestają byó obojętne. I I . 6-7 — reprodukcje z: A . Lehman, Afroasiatische christliche Kunst, München 1957; il. 8, 9 — repr. z: U . Beier, African Mud Sculpture, Cambridge 1963; il. 12 — repr. z: M. Luiris, J . Telange, VAfrique Noire. L'univers formes, Paris 1967; il. 17 — repr. z: katalog 3 Triendle insitného umenia, Bratislava 1972; il. 22-26, 29 — repr. z: G . ST. Preston, Perseus and Medusa in Africa, „African Arts", California 1975, nr 3; il. 27. 28 — repr. z : „ T h e Unesco Courier", X I , 1973 Pot.: Autor — il. 1-4, 10, 11, 13—16, 18-21. Kepr.: S. DeptuszewBki — il. 5-9, 12 | p � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4be4d58c6218fd210c22a280b312d978.pdf 37d77a97199c49dec295f9f7cdb78285 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2443 Title A name given to the resource Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.132-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów Czesław Robotycki Kultura masowa jest naszą codziennością. Nie ma już miejsc, w których można by się przed nią schronić na dłużej. Dociera wszędzie. Nie istnieje przy tym gdzieś poza nami, jest jak powietrze, którym wszyscy oddychamy. Jej cechy fas­ cynują jednych, odpychają innych. Z tego powodu piszący 0 niej wymieniają bez żadnego porządku - ale także i bez oceny - to, co tworzy estetykę kultury popularnej: wizualność, mozaikowość, nieustanny cytat, przekraczanie granic obycza­ jowych. Równocześnie kultura ta pełna jest banału powtórzeń, stereotypów i ciągłej perswazji. Znawcy powiadają, że to trend postmodernistyczny (trwający już blisko 30 lat) do­ prowadził w kulturze współczesnej do zatarcia poziomów 1 granic sztuk, rozmył wręcz różnice między życiem i sztuką (Featherstone 1997; 302-303). W procesie estetyzacji życia codziennego, jaka dokonywała się w tymże czasie, sztuką zostawała rzecz dowolna. W reklamie pojawiły się strategie znane z ruchu dada i surrealizmu. Życie codzienne przenik­ nęły ogromne ilości znaków i symboli, a sposoby ich użycia i świat ich referencji to realność nierzeczywista - symulowana (Featherstone 1997: 304-307, Baudrillard 1997: 181). Megaplakat, jak nazywa się po polsku billboard, jest formułą perswazyjną, która szybko wrosła w nasze polskie, codzienne, współczesne życie. Warto jej się przyjrzeć, by uświadomić sobie rozmaitość odniesień tej formuły do plas­ tyki, pragmatyki komunikacyjnej i funkcji społecznej. Można przy tym abstrahować od treści - dowolnych przecież - jakie przekazuje megaplakat. Przy takich rozważaniach obojętny jest komercyjny lub niekomercyjny charakter użycia formy, ciekawa natomiast jest sama forma, którą wyróżnia spośród innych rozmiar: „mega". Pierwszym naocznym doświadczeniem, jakie wywołuje megaplakat, jest to, że już swoim rozmiarem „organizuje" on kontekst, w jaki został „włożony". Jeżeli jest to krajobraz, przestrzeń przyrodnicza, to odnosimy dojmujące wrażenie dominacji formy spoza przyrody nad nią samą. Takie motywy kierowały zapewne kiedyś pomysłami przedstawicieli кло" arfw, gdy jak Christo i inni zasłaniali czerwoną kurtyną dolinę w Ameryce Północnej lub opakowywalil wybrzeże Australii. Bo przecież krajobraz postrzegamy inaczej, wędrując zmie­ niamy punkty widzenia. To samo oglądamy z różnych stron, krajobraz jest opowieścią, a nie zdarzeniem szokującym i jednorazowym. Wydaje się, że interior miejski jest odpowiednim środowis­ kiem dla megaplakatu. Galimatias stylistyczny miasta, prze­ strzenie i płaszczyzny niczyje (place, „ślepe" ściany budyn­ ków, prześwity w blokowo-osiedlowej zabudowie) łatwo podlegają organizacji wizualnej, jaką kreuje się przez użycie megaform (Featherstone 1977: 303). Miejskie bytowanie wyrobiło już w nas sposób widzenia zurbanizowanego otocze­ nia, akceptowania go i dostrajania naszych możliwości per­ cepcji do odczytywania pojedynczych obrazów, komunika­ tów nieciągłych, raczej schematów, struktur niż narracji. Nasze spostrzeżenia są nieuporządkowane, a nowoczesny 732 charakter miasta ukształtował nas jako oglądaczy-spacerowiczów. Na takie aspekty miasta zwracał już uwagę Charles Baude­ laire i Walter Benjamin pisząc o paryskich pasażach, wy­ stawach i centrach handlowych (Benjamin 1975: 171-180). Tenże autor przewidział z ogromną intuicją, że przestrzeń miejska zostanie zagarnięta przez plakat reklamowy, sztuczną rzeczywistość zagęszczonej ilości towarów i przedmiotów modnych - dzisiaj tą zaczarowaną imaginacyjną realność chętnie nazywamy „Disneylandem" (Baudrillard 1977: 187-189). Powyższe prowadzi do kolejnej kwestii, jaką można zwią­ zać z megaplakatem. Pytanie o to, czy spełnia on choćby w części warunki wypowiedzi estetycznej, nabiera zasadności w kontekście tendencji sztuki współczesnej. Niewątpliwie megaplakat tworzy się jako autonomiczne dzieło sztuki o zamierzonej treści (apelu) dostosowanej do formy. Nadto w sztuce plakatu pojawiły się różnorodne strategie perswazji i budowy wypowiedzi znane z innych obszarów twórczości. Przede wszystkim megaplakaty powstają jako wynik mani­ pulacji istniejącymi już dziełami. Cytaty, zawłaszczenia bywa­ ją tak wykorzystywane, by pierwotne sensy i referencje dzieł zostały unieważnione na rzecz nowych znaczeń odwołujących się do codziennych doświadczeń odbiorcy. To znamy z praktyk współczesnego malarstwa (Dziamski 1997: 125). Równie popularnym zabiegiem w realizacji megaplakatów jest świadome zacieranie granic między słowem a obrazem. Słowa, czasem całe frazy, traktowane są jak obrazy, a obrazy pełnią funkcję zaszyfrowanych tekstów. Inne ciekawe kwestie związane z megaplakatem można dostrzec z punktu widzenia semiotyki. W jaki sposób istnieją tak hybrydyczne formy jak megaplakaty w procesie komuni­ kowania. Wiadoma jest przecież różnica między znaczeniem a informacją. Znaczenie tym bardziej jest oczywiste, im bardziej prze­ strzega się w komunikacie reguł prawdopodobieństwa, zna­ nych zasad i odniesień do uznawanych wartości. Informacja natomiast w komunikacie rośnie wraz z wieloznacznością, strukturami otwartymi i nieuporządkowaniem. Celem aktu komunikacji może być znaczenie - gdy chodzi, na przykład, o cel praktyczny, skutek. W innych przypadkach celem może być wartość informacyjna i bogactwo asocjacji, jak to ma miejsce choćby w przekazie artystycznym (Eco 1994: 175). Czy więc forma megaplakatu jako medium tak samo skutecz­ nie spełnia swoją rolę w obydwu przypadkach procesu perswazyjnego? Ile to już lat temu Marshall McLuhan stwierdził, że środek przekazu też jest przekazem. Ta znana formuła autora GWa&ryt; Gwfenperga została skomentowana przez Umberto Eco, który podkreślał, że przekaz jest jeszcze pustą formą, której adresat może nadać rozmaite znaczenia, a zależeć to będzie od kodu, jakiego użyje. Medium przekazuje czy �wyraża? Czy medium jest przekazem? Te odradzające się co pewien czas pytania można stawiać także wokół kwestii megaplakatu (Eco 1996: 165). Powiada się czasem, że środek przekazu jest ideologią. Mówi się dalej, że na przykład telewizja jest: „...formą komunikacji wyrażającą ideologie społeczeństwa przemys­ łowego..." Eco komentuje to stwierdzenie istotnym przekona­ niem, że nikt nie reguluje sposobu, w jaki adresat posługuje się przekazem (Eco 1996: 164). To samo można odnieść do megaplakatu. Treść przekazywaną przez megaplakat adresat odczyta zgodnie ze swoją sytuacją antropologiczną okreś­ lającą jego kompetencję kulturową. Autorzy, pomysłodawcy, projektanci megaplakatów dzia­ łają z przekonaniem, że mogą wpływać na sposoby od­ czytywania komunikatów. W samej istocie tego nośnika informacji są zawarte, choć ukryte, tendencje kultury maso­ wej końca X X wieku: kicz, hiperrealizm, szok, nieustanny spektakl i apel kierowany do każdego, tym samym do nikogo. Reklama jest pasożytem żerującym na „muzeum wyobraźni" - naszej zbiorowej pamięci, w której została utrwalona mapa europejskiej sztuki. W megaplakatowej reklamie dochodzi do fabularyzacji rzeczywistości. Oto bowiem cytaty z realności, które często pojawiają się w reklamach, nie będące przecież opowieściami, są wplątane w schematy narracyjne od baj­ kowych po przysłowia i żarty słowne. Powstają tym samym narracje slowno-obrazowe, przenoszące apel w świat nie­ rzeczywisty - wyobrażeniowy. Typowy billboard-megaplakat ma wymiary 238x504 cm. Taka płaszczyzna „włożona" w dowolną przestrzeń wyraźnie w niej dominuje. W tej wizualnej dominacji istnieje rodzaj przemocy, zmuszający „przechodnia" do uznawania reklamo­ wanego sposobu widzenia świata. To już wiemy, kultura masowa jest swoiście totalitarna, nie z założenia, ale ze świadomej i nieświadomej praktyki. Ten, kto wykorzystuje megaplakat do zabiegów perswazyj­ nych, może zastosować jedną z dwóch strategii, które Mieczy­ sław Porębski tak objaśnia: „...każdy komunikat - niezależnie od medium i jego struk­ tury morfologicznej - ma warstwę referencyjną, czyli określone motywy przedmiotowe i ich historyczne lub mityczne zaplecze. Z drugiej strony każdy komunikat jest w pewien sposób przekazywany - według uznanych formuł i konfiguracji. Wybór formuły to właśnie strategia komuni­ kacyjna. Może to być formuła 'maksymalnej pewności', czyli zastosowania powszechnie znanego 'decorum', lub też może to być 'strategia maksymalnego ryzyka', czyli działanie na zasadzie zaskoczenia, łamania reguł." (Porębski 1986: 76) Można przypuszczać, że megaplakat jako forma powstawał przy użyciu strategii ryzyka, obecnie stosuje się w nim obydwie strategie wskazane przez Porębskiego. Megaplakaty pojawiają się w każdym miejscu. Jako forma odwołują się do ciągle zmieniających się przestrzeni i figur kultury współczesnej. W przedstawionym wyżej wyborze problemów, jakie nasu­ wają się na myśl, gdy mówi się o zjawisku megaplakatu, pominąłem kwestie treści, bowiem te mogą być dla nośnika dowolne. To, co je ogranicza, to są normy moralne, obyczajo­ we i prawne. Dla mnie intrygujące pozostaje samo zadawanie pytań. Nasza współczesna kultura falująca niezliczoną ilością powierzchownych objawów wydających się dziełem kapryś­ nego przypadku, iluzji lub widowiska dostarczać będzie ciągle problemów do namysłu. Mieczysław Porębski napisał kiedyś: „...Aspekt antropologiczny, fenomenologiczny, egzysten­ cjalny faktu pojawienia się i zadomowienia obrazów w świecie człowieka możemy uznać w zasadzie za rozpo­ znany. Co natomiast do postawienia i przeprowadzenia dojrzało i co w tej chwili staje się najbardziej aktualne i pilne, to zwrócić się ku samej esencji określonego w jego ludzkich relacjach fenomenu, ujawnić istotę jego struktury, rozszyfrować formułę..." (Porębski 1986: 84-85). I oto megaplakaty, grafika komputerowa, „CD-romy", rzeczywistość wirtualna, cala postmodernistyczna kultura również tego się domaga. LITERATURA Baudhllard, Jean 1997 f r g c « / o jymwkWw, (w:) Л м т к м к г п к т (antologia przekładów red. R. Nycz), wyd. Baran i Gliszczyński. Kraków, s. 175-189 Benjamin, Walter 1975 TWrca wyrworco (tl. H. Orłowski, J. Sikorski), Wyd. Poznańskie, Poznań Dziamski, Grzegorz 1993 Лбйдб/Мос/а д/egorii. Дел/длнложйЬ mofyw... (w:) Drobne ryjy w ciqgk/ 6z&»(rq/M... ОббслаА? WWfera Дел/о/млд w Wfwrze iwpdkzaMg/, (praca zbiorowa, red. A. Zeidler-Janiszewska), Inst. Kultury, Warszawa, s. 121-129 Eco, Umberto 1994 Dzrgfo ofwürfe, Czytelnik, Warszawa 1996 Semio/ogiü życiu codziowfgo, Czytelnik, Warszawa Featherstone, Mike 1997 foffmodgfTÜzm i «fgfyzac/a życia codziennego (w:) fojfmodfrnizm (antologia przekładów, red. R. Nycz), Wyd. Baran i Suszczyński, Kraków Porębski, Mieczysław 1986 &fwbz i in/огтдс/'д, W L , Kraków 733 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8059eede05568ffa2cade25f2b8eb20c.pdf 9641f4ed00b33c9f2c530082a3dc5e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:805 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:740 Title A name given to the resource Sztuka jako "rzeczywistość jedyna" w kulturze ludów Nahua w XV-XVI / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 RYSZARD TOMICKI SZTUKA JAKO „RZECZYWISTOŚĆ JEDYNA" W LUDÓW N A H U A w X V - X V I WIEKU KULTURZE Sztuka l u d ó w i n d i a ń s k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h w okresie p r z e d k o r t e z j a ń s k i m obszar dzisiejszego M e k s y k u , G w a t e m a l i , H o n d u r a s u B r y t y j s k i e g o i Salwadoru od d a w n a w z b u d z i ł a zainteresowanie E u r o p e j c z y k ó w . Wspo­ m n i e ć m o ż n a t y l k o podziw, j a k i w y w o ł a ł y u A l b r e c h t a D ü r e r a w y r o b y przywiezione przez h i s z p a ń s k i c h z d o b y w c ó w . N a systematyczne badania trzeba b y ł o j e d n a k c z e k a ć d w a w i e k i , k i e d y to przypadkowe a p ó ź n i e j planowe o d k r y c i a archeologiczne o d s ł o n i ł y z a p o m n i a n ą j u ż w ó w c z a s c y ­ w i l i z a c j ę m e k s y k a ń s k ą . Przez d ł u g i okres prace licznych badaczy s z t u k i o b c i ą ż o n e b y ł y n a d m i e r n y m f o r m a l i z m e m i n o s i ł y p i ę t n o europocentryz m u p o l e g a j ą c e g o na u j m o w a n i u sensu i w a r t o ś c i dzieł a m e r i n d i a ń s k i c h w kategoriach s t w o r z o n y c h przez m y ś l e u r o p e j s k ą (bądź a m e r y k a ń s k ą ) , a w y n i k a j ą c y c h ze stosunkowo s ł a b e j z n a j o m o ś c i c a ł o k s z t a ł t u k u l t u r p e w ­ n y c h l u d ó w oraz z b r a k ó w n a t u r y metodologicznej. T a k i stan rzeczy o d ­ b i ł się niekorzystnie nie t y l k o na s ą d a c h o sztuce, ale r ó w n i e ż k u l t u r z e l u d ó w i n d i a ń s k i c h . Jeszcze w 1955 r o k u w y b i t n y znawca i t e o r e t y k sztu­ k i H e r b e r t Read pisał, że „ c a ł a sztuka s t a r o ż y t n e j A m e r y k i nie w y p r a ­ c o w a ł a n i g d y t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h " . I dalej u o g ó l n i a j ą c t w i e r d z i ł , iż I n ­ dianie: „ Z d o l n i b y l i p o j m o w a ć n a u k i ścisłe, ale nie filozofię. N i e i d e a l i ­ z o w a l i i w y d a j e się, ż e r e l i g i a i c h b y ł a k u n s z t o w n ą s t r u k t u r ą r y t u a ł u i o f i a r y p o z b a w i o n ą wszelkich cech metafizycznych czy transcendental­ nych" . Pogląd taki tłumaczyć m o ż n a jedynie m a ł ą wiedzą o kulturze l u d ó w , k t ó r y c h sztuce Read o d m a w i a ł wszelkich t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h . Niestety stanowisko jego nie b y ł o i nie jest jeszcze dziś odosobnione. 1 Swego rodzaju p r z e ł o m e m w p o j m o w a n i u s z t u k i s p o ł e c z e ń s t w mezoa m e r y k a ń s k i c h b y ł o w y d a n i e przez m e k s y k a ń s k i e g o h i s t o r y k a s z t u k i Jus­ t i n o Fernandeza pracy Coatlicue. Estética del arte indígena antiguo w 1954 r o k u . Badacz ten j a k o pierwszy p o t r a k t o w a ł k o n k r e t n y w y t w ó r k u l t u r y N a h u a j a k o s t r u k t u r ę z n a c z ą c ą . P r z y j ę c i e p e r s p e k t y w y semiotycz1 H. R e a d , Sens sztuki, Warszawa 1965, s. 61-62. �214 RYSZARD TOMICKI nej, c h o c i a ż autor sam nie f o r m u ł u j e w y r a ź n i e swego stanowiska badaw­ czego, d o p r o w a d z i ł o Fernandeza do odszyfrowania systemu z n a k ó w , j a ­ k i m jest p ° ą . g azteckiej bogini Coatlicue i trafnego ustalenia k o d u k u l ­ t u r o w e g o s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e g o w y t w o r e m b y ł o analizowane dzieło. Ba­ dacz t e n w y k a z a ł ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć t a k zwanej sztuki s p o ł e c z e ń s t w m e z o a m e r y k a ń s k i c h unaocznia wielce skom­ p l i k o w a n y system t r e ś c i nie t y l k o emocjonalnych, lecz przede w s z y s t k i m i n t e l e k t u a l n y c h . Praca Fernandeza poddaje j e d n o c z e ś n i e w w ą t p l i w o ś ć — na p r z e k ó r t w i e r d z e n i o m samego autora — p r a w o m o c n o ś ć t r a k t o w a n i a podobnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h j a k o sztuki, co — w z i ą w s z y pod u w a ­ g ę s p e c y f i c z n ą k o n o t a c j ę tego p o j ę c i a w Europie — powoduje c z ę s t o re­ z y g n a c j ę z b a d a ń nad i c h r ó ż n o r o d n y m i f u n k c j a m i d e c y d u j ą c y m i o m i e j ­ scu i r o l i w y t w o r u w systemie k u l t u r o w y m . s Jak w i a d o m o w s p o ł e c z e ń s t w a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h nie b y ł o znane p o j ę c i e „ s z t u k i p i ę k n e " w znaczeniu, j a k i e z a c z ę ł o ono p o s i a d a ć od k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a w s p o ł e c z e ń s t w a c h europejskich. E w o l u c j a tego p o j ę c i a d o p r o w a d z i ł a do ustalenia we w s p ó ł c z e s n e j t e o r i i s z t u k i rozumienia dzieła s z t u k i j a k o przedmiotu, k t ó r e g o d o m i n u j ą c ą f u n k c j ą jest funkcja este­ tyczna . W s p o ł e c z e ń s t w a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h , j a k w e wszystkich t a k z w a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h p i e r w o t n y c h , w y t w o r y klasyfikowane przez nas j a k o dzieła s z t u k i p e ł n i ł y przede w s z y s t k i m funkcje pozaestetyczne, bar­ dzo często religijne. Jak s ł u s z n i e z a u w a ż a M a r i a G o ł a s z e w s k a : „[...] w p i e r ­ w o t n y c h czasach k u l t u r y sztuka b y ł a n a j ś c i ś l e j z w i ą z a n a z potrzebami ż y c i o w y m i , biologicznymi, s p o ł e c z n y m i , z p o t r z e b ą p o z n a w a n i a i komunikowania poznania [ p o d k r e ś l . R. Т.], uznawaniem »wyższych potęg«, a więc była związana z magią, wierzeniami religijny­ m i , m i t a m i , wpleciona w ż y c i e praktyczne, b y ł a jego n i e o d ł ą c z n y m ele­ m e n t e m " . P r z y j ę c i e takiego stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j zaprze­ czenia i s t n i e n i u w k a ż d e j k o n k r e t n e j społeczności o k r e ś l o n y c h n o r m este­ t y c z n y c h b ę d ą c y c h w y r a z e m w r a ż l i w o ś c i estetycznej s p o ł e c z e ń s t w a . Wiele w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń w y k a z a ł o j e d n a k dowodnie, że u j m o w a n i e tak zwa­ nej sztuki w y ł ą c z n i e w kategoriach estetycznych (na p r z y k ł a d o r n a m e n t ó w mongolskich ) nie przynosi oczekiwanych r e z u l t a t ó w poznawczych, a n i e ­ k i e d y p r o w a d z i w r ę c z do u p r o s z c z e ń i b ł ę d n y c h i n t e r p r e t a c j i . Coraz c z ę ­ ściej t e ż p o d k r e ś l a s i ę k o m u n i k a c y j n e funkcje tak zwanej s z t u k i p r y m i ­ t y w n e j i zwracanie u w a g i przez jej o d b i o r c ó w na przekazywane (zawarte 2 3 4 2 J. M. B. tabl. 84; dania, s. 3 4 M u k a ř o v s k ý , Wśród znaków i struktur, Warszawa 1970, s. 52, G o ł a s z e w s k a , Świadomość piękna, Warszawa 1970, s. 178 -179. Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, bez miejsca i roku wydania, s. 15, t e n ż e , Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, bez miejsca i roku wy­ 8 tabl. 92 (rec. J . O l ę d z k i , „Etnografia Polska", t. I X : 1965, s. 626-629). �S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " 215 w niej) t r e ś c i w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż na inne elementy s k ł a d a ­ j ą c e się na akt k r e a c y j n y i jego w y n i k . N i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z y p i s y w a ­ nia w y t w o r o m k u l t u r o w y m w a r t o ś c i nie znanych s p o ł e c z e ń s t w o m , k t ó r e s ą i c h t w ó r c a m i , zmniejsza znacznie stosowanie odpowiednich m e t o d ba­ dawczych, na p r z y k ł a d t r a k t o w a n i e t z w . dzieł s z t u k i jako z n a k ó w b ą d ź s y s t e m ó w z n a k ó w i analizowanie i c h w e w s z y s t k i c h sytuacjach semantycz­ n y c h , w j a k i c h p o j a w i a j ą się w macierzystej k u l t u r z e . 5 P r z y k ł a d e m b ł ę d n e g o metodologicznie d z i a ł a n i a jest u ż y w a n i e p o j ę c i a „ p i ę k n o " , k t ó r e nie zawsze i nie w s z ę d z i e b y ł o uznane za k a t e g o r i ę este­ t y c z n ą . C z ę s t o k r o ć jest ono j e d y n i e o k r e ś l e n i e m w a r t o ś c i w sensie spo­ ł e c z n y m . T a k i e znaczenie w y d a j e się p o s i a d a ć p i ę k n o w s p o ł e c z e ń s t w a c h Nahua, co nie w y k l u c z a — j a k j u ż p o w i e d z i e l i ś m y — percepcji przedmio­ t ó w w i c h sferze estetycznej. N i g d y j e d n a k aspekt ten n i e b y ł d o m i n u ­ j ą c y . Potwierdzenie tego znajdujemy w i n n y m fakcie. W s p o ł e c z e ń s t w a c h Nahua i s t n i a ł a grupa l u d z i o k r e ś l a n y c h m i a n e m tolteca, k t ó r e t ł u m a c z o n e jest j a k o „ b u d o w n i c z y , artysta". L u d z i c i m i ę d z y i n n y m i t w o r z y l i przed­ m i o t y o k r e ś l a n e przez nas j a k o d z i e ł a sztuki. Obok n i c h i s t n i a ł a grupa za­ w o d o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w w y t w a r z a j ą c y c h r ó w n i e ż — w naszym m n i e m a ­ n i u — dzieła sztuki. R z e m i e ś l n i c y n i g d y j e d n a k nie o s i ą g a l i m i a n a tol­ teca. W y n i k a z tego, że t y t u ł ten b y ł zarezerwowany dla pewnej t y l k o k a t e g o r i i ludzi, k t ó r y c h w y t w o r y c h a r a k t e r y z o w a ł y się s z c z e g ó l n y m i ce­ chami. A b y w y j a ś n i ć miejsce i znaczenie t a k zwanej s z t u k i w k u l t u r z e l u d ó w Nahua, m u s i m y p r z e d s t a w i ć k o n c e p c j ę , k t ó r a p r z y z n a w a ł a pewnej klasie w y t w o r ó w l u d z k i c h o l b r z y m i ą w a r t o ś ć s p o ł e c z n ą i p r z y p i s y w a ł a i m status b y t ó w rzeczywistych. 6 N a k o n c e p c j ę t ę z r o d z o n ą prawdopodobnie w X V w i e k u z w r ó c i ł po raz p i e r w s z y u w a g ę M i g u e l L e o n - P o r t i l l a w pracy p o ś w i ę c o n e j u d o k u m e n ­ t o w a n i u hipotezy o i s t n i e n i u w Mezoameryce systemu filozoficznego . C e n t r a l n y m p u n k t e m z a i n t e r e s o w a ń tego autora b y ł a koncepcja n a j w y ż ­ szego boga, k t ó r e j genezy s z u k a ć n a l e ż y co najmniej w czasach tolteckich. Z n a j o m o ś ć tej istoty p r z y p i s y w a n a jest T o l t e k o m m i ę d z y i n n y m i przez i n ­ f o r m a t o r ó w B e r n a r d i n o de Sahaguna. Oto fragment jednego z i c h t e k s t ó w charakteryzujący tę postać: 7 5 Por.: P. B o h a n n a n , Artist and Critic in an African Society, [w:] M. W. S m i t h , ed., The Artist in Tribal Society, Routledge and Kegan Paul, London 1961, s. 85-94; tłumaczenie fragmentu tej pracy zamieszczone zostało w: Z. S o k o l e w i c z (red.), Etnologia, Warszawa 1969, s. 284 - 288. Por. rozważania G o ł a s z e w s k i e j , op. cii., s. 451 -580, także Mukař o v s k i e g o , op. cit., rozdział „Estetyczna funkcja, norma i wartość jako fakty społeczne", szczególnie s. 98 i n. • M. L e o n - P o r t i l l a , La filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, Me­ xico 1959 (wyd. 2). 6 �216 R Y S Z A R D TOMICKI I wiedzieli Toltekowie, że jest wiele niebios mówili, że jest 12 warstw ponad sobą umieszczonych Tam jest, tam mieszka prawdziwy bóg i jego żona. Bóg niebieski nazywa się Pan Dwoistości, a jego małżonka nazywa się Pani Dwoistości, Pani niebieska. To znaczy, nad dwunastoma niebami jest król, jest pan. Stamtąd otrzymujemy życie my i nasi ludzie. Stamtąd wychodzi nasz los, gdy jest postanowiony, kiedy rodzi się dzieciątko. Stamtąd przybywa jego byt los, w jego wnętrzu miesza się, bo przekazuje je Pan Dwoistości . 8 N a j w y ż s z e b ó s t w o u t o ż s a m i a n e b y ł o z Quetzalcoatlem, herosem k u l ­ t u r o w y m , k t ó r e m u p r z y p i s y w a n o stworzenie c y w i l i z a c j i . I s t o t ę r e l i g i i t o l teckiej ( r e l i g i i Quetzalcoatla) doskonale w y r a ż a E r i c h F r o m m umieszcza­ j ą c j ą w jednej grupie z taoizmem, buddyzmem, zoroastryzmem, r e l i g i ą Echnatona w Egipcie i r e l i g i ą M o j ż e s z a jako r e l i g i a m i p r ó b u j ą c y m i „ z n a ­ leźć o d p o w i e d ź na pytanie d o t y c z ą c e istnienia w p e ł n y m w y ł o n i e n i u się z egzystencji przedludzkiej, w r o z w i n i ę c i u specyficznie ludzkiej zdolności r o z u m u i miłości, a t y m s a m y m znalezieniu nowej h a r m o n i i m i ę d z y c z ł o ­ w i e k i e m a n a t u r ą — i m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a c z ł o w i e k i e m " . C e c h ą tego t y p u r e l i g i i jest szukanie j e d n o ś c i z n a t u r ą na poziomie ś w i a d o m e j o d r ę b ­ ności egzystencji ludzkiej od egzystencji przedludzkiej i p r z e d ś w i a d o m e j (zwierzęcej j e d n o ś c i z n a t u r ą ) . „ P r z e s ł a n k ą tej nowej j e d n o ś c i — pisze F r o m m — jest p e ł n y r o z w ó j r o z u m u ludzkiego' p r o w a d z ą c y do etapu, na k t ó r y m r o z u m nie oddziela j u ż c z ł o w i e k a od b e z p o ś r e d n i e g o , intuicyjnego pochwycenia p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i " . 9 10 L u d y g r u p y j ę z y k o w e j n á h u a t l , k t ó r e p r z y b y ł y do D o l i n y M e k s y k u w X I I I w i e k u , p r z e j ę ł y w i e l e o s i ą g n i ę ć zastanej t a m k u l t u r y . W ś w i e c i e A z t e k ó w p o w s t a ł m i t „ z ł o t y c h c z a s ó w " tolteckich p r z y p i s u j ą c y t e m u l u ­ d o w i z n a j o m o ś ć wszelkich zdobyczy k u l t u r o w y c h . W czasie p o d b o j ó w p r o ­ wadzonych przez l u d y N a h u a i w trakcie i c h asymilacji n a s t ą p i ł a r ó w n i e ż synkretyzacja i c h systemu religijnego. Jednak twierdzenie, j a k o b y A z t e k o ­ w i e p r z e j ę l i w i a r ę w n a j w y ż s z e g o boga o d T o l t e k ó w , nie jest pewne, g d y ż 8 Tekst cytowany za: M. L e o n - P o r t i l l a , Tres formas de pensamiento náhuatl. „Cuadernos del Seminario de problemas científicos y filosóficos", 1959 nr 14, s. 45. Publicado por Universidad Nacional de Mexico. E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 232. i° Ibidem, s. 233. 9 �217 S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " 1 1 idea taka w y s t ę p o w a ł a u w i e l u l u d ó w a m e r i n d i a ń s k i c h . B y ć m o ż e na­ s t ą p i ł o j e d y n i e n a ł o ż e n i e s i ę d w ó c h podobnych idei r e l i g i j n y c h , co nie jest m o ż h w e do ustalenia ze w z g l ę d u na z u p e ł n y b r a k i n f o r m a c j i o r e l i g i i azteckiej przed p r z y b y c i e m w D o l i n ę M e k s y k u . Jak s i ę jednak wydaje, w systemie r e l i g i j n y m T o l t e k ó w n a j w y ż s z e b ó s t w o o d g r y w a ł o znacznie w i ę k s z ą r o l ę n i ż w ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d ó w Nahua (przede w s z y s t k i m A z t e ­ k ó w ) , k t ó r y f a w o r y z o w a ł specyficzne dla i c h k u l t u r y w a r t o ś c i , co zna­ l a z ł o odbicie w nazwie, j a k ą o k r e ś l a j ą go badacze — ś w i a t o p o g l ą d mistyczn o - w o j e n n y . W y c z e r p u j ą c e j c h a r a k t e r y s t y k i tego systemu d o k o n a ł Alfonso C a s o , a jego i s t o t ę o d c z y t a ł trafnie z p o s ą g u Coatlicue J. Fernandez u s t a l a j ą c , ż e ostatecznym sensem p o s ą g u j a k o s t r u k t u r y z n a c z ą c e j jest w o j n a . A z t e k o w i e za swego opiekuna i g ł ó w n e g o boga u w a ż a l i H u i t z i l o pochtli, boga s ł o ń c a i w o j n y . Ś w i a t o p o g l ą d i c h b y ł w i z j ą k a t a s t r o f i c z n ą w swej istocie. Sensem kosmosu b y ł a c i ą g ł a w a l k a i t y l k o d z i ę k i niej m ó g ł o n t r w a ć . Rola l u d z i s p r o w a d z a ł a s i ę do zasilania b o g ó w o f i a r a m i ze s w y c h serc b ę d ą c y c h s y m b o l a m i siły istnienia. Ś w i a t o p o g l ą d m i s t y c z n o - w o j e n n y n a z y w a n y t e ż b y w a przez badaczy mundivision huitzilopochtlica dla pod­ k r e ś l e n i a d o m i n u j ą c e j r o l i boga w o j n y . 12 1 3 1 4 W X V w . p o w s t a ł a koncepcja b ę d ą c a w zasadzie przeciwstawieniem katastroficznej w i z j i ś w i a t a . T w ó r c a m i j e j b y ł a grupa k a p ł a n ó w z w a ­ n y c h w j ę z y k u n á h u a t l m ę d r c a m i {tlamatinime), p o c h o d z ą c y c h z miast Texcoco, Huexotzineo, Chalco i i n . , k t ó r e j c z ł o n k i e m b y ł m i ę d z y i n n y m i w ł a d c a Texcoco — Nezahualcoyotl. D z i e ł e m tej e l i t a r n e j i ezoterycznej w j a k i m ś stopniu g r u p y b y ł o r e a k t y w o w a n i e , a t a k ż e rozbudowanie i p r z e w a r t o ś c i o w a n i e idei n a j w y ż s z e g o b o g a - s t w ó r c y . Jak w s p o m n i e l i ś ­ m y , istota t a w y s t ę p o w a ł a w r e l i g i a c h w i e l u l u d ó w m e z o a m e r y k a ń s k i c h , jednak — j a k w y k a z a ł L e o n - P o r t i l l a a n a l i z u j ą c zachowane teksty i n ­ d i a ń s k i e -— m ę d r c y Nahua doszli d o p o j m o w a n i a tego boga jako h e r m a frodytycznej zasady w s z e c h ś w i a t a , siły kosmicznej b ę d ą c e j p o c z ą t k i e m ż y c i a w s z e l k i c h istot i j e d n o c z e ś n i e d y n a m i c z n ą p o d s t a w ą kosmosu m a ­ j ą c ą p o c z ą t e k w samej sobie . U ż y w a j ą c europejskich k a t e g o r i i filozo1 S 11 Por.: R. P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967, rozdz. X X I I , X X I I I , X X I V . Analiza wierzeń dokonana przez tego autora jest jednak uproszczona i jednostronna. A. C a s o , El Pueblo del Sol, Mexico 1953. J . F e r n a n d e z , Coatlicue. Estética del arte indígena antiguo, Mexico 1956 (wyd. 2). Określenia tego używa L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 124. Wskazują n a to określenia u ż y w a n e dla oznaczenia tej istoty: Yohualli-ehécatl („niewidzialny i niedotykalny"), Ipalnemohuani („ów, dzięki któremu żyje się"), in Tloque in Nahuaque („Pan bezpośredniej bliskości"), Moyocoyani („ten, który sam się wymyślił"). Por.: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 162 -169. 12 13 14 1 5 �218 R Y S Z A R D TOMICKI ficznych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że w i c h r o z w a ż a n i a c h n a j w y ż s z a istota p r z y b r a ł a p o s t a ć transcendentnie zhipostazowanej j e d n i - p r a b y t u . N a ba­ zie t y c h u s t a l e ń tlamatinime s t w o r z y l i n o w y ś w i a t o p o g l ą d nazwany przez M . L e o n - P o r t i l l ę , naszym zdaniem n i e z b y t s ł u s z n i e , ś w i a t o p o g l ą d e m este­ t y c z n y m . O w i e l e trafniejsze jest o k r e ś l e n i e mundivision quetzalcoatlica p o d k r e ś l a j ą c e k o n t y n u a c j ę m y ś l i tolteckiej u t o ż s a m i a j ą c e j Quetzalcoatla z najwyższym bóstwem. U podstaw nowego ś w i a t o p o g l ą d u postawione z o s t a ł o p y t a n i e : co ist­ nieje n a p r a w d ę na ziemi? Pytanie to, nie zawsze f o r m u ł o w a n e explicite, odnajdujemy w j e d n y m z t e k s t ó w p o c h o d z ą c y m z Manuscrito de canta­ res mexicanos: Czy przypadkiem m ó w i m y tu coś prawdziwego Dawco Życia? Tylko śnimy, tylko wstajemy ze snu. Ponieważ jest tylko sen. Nikt nie m ó w i tu prawdy . i e W y m o w a tego f r a g m e n t u staje się bardziej z r o z u m i a ł a po w y j a ś n i e n i u znaczenia s ł o w a „ p r a w d a " s t a n o w i ą c e g o k l u c z do r o z w a ż a ń m ę d r c ó w . W j ę z y k u n á h u a t l b r z m i ono neltiliztli i pochodzi od rdzenia nelhua-yotl z n a c z ą c e g o „ f u n d a m e n t , podstawa". S ł o w o t ł u m a c z o n e j a k o p r a w d a ozna­ cza w i ę c w ł a ś c i w o ś ć „ b y c i a m o c n y m , s o l i d n y m , s t a ł y m , niewzruszonym (firme), dobrze podbudowanym, zakorzenionym" . D o p o j ę c i a tego po­ w r ó c i m y jeszcze nieco p ó ź n i e j . O d p o w i e d z i ą m ę d r c ó w Nahua na w y r a ż o n e w p r z y t o c z o n y m t e k ś c i e w ą t p i e n i e w m o ż l i w o ś ć m ó w i e n i a c z e g o ś prawdziwego na ziemi (co n a l e ż y r o z u m i e ć szerzej j a k o istnienie czy tworzenie c z e g o ś prawdziwego) b y ł o stwierdzenie, że j e d y n y m , co jest p r a w d z i w e , s ą „ k w i a t y i p i e ś n i " (in xochitl in cuicatl). W y r a ż e n i e t o n a l e ż y do i d i o m ó w , w k t ó r e obfituje j ę z y k n á h u a t l , z w a n y c h przez A n g e l a M . Garibaya difrasismo. Polegają one, w e d ł u g wspomnianego badacza, „ n a w y r a ż a n i u samej idei m i ę d z y d w o m a s ł o w a m i , k t ó r e d o p e ł n i o n e s ą j u ż t o przez bycie s y n o n i m a m i , j u ż t o przez bycie s ą s i a d u j ą c y m i " . M . L e o n - P o r t i l l a t ł u m a c z y w y r a ż e n i e „ k w i a t i p i e ś ń " j a k o poemat (za Garibayem), lecz g o t ó w jest r o z s z e r z y ć je na p o e z j ę . W y d a j e s i ę jednak, że n a l e ż y r o z u m i e ć je jeszcze szerzej, g d y ż nie t y l k o poeci d o s t ą p i l i zaszczytu t w o r z e n i a „ k w i a t ó w i p i e ś n i " , ale r ó w ­ n i e ż r z e ź b i a r z e , malarze, m u z y c y i t p . W e w s z y s t k i c h przypadkach chodzi raczej o m e t a f o r ę czy s y m b o l i z m b ę d ą c y u d z i a ł e m w s p o m n i a n y c h dzie­ dzin t w ó r c z o ś c i . Ustalenie, ż e „ k w i a t y i p i e ś n i " s ą j e d y n y m , co istnieje p r a w d z i w i e na 1 7 1 8 16 17 18 Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , Tres formas.., s. 66. Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 334. A. M. G a r i b a y , Llave del Náhuatl, Otumba-Mexico 1940, s. 112. �219 S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " ziemi, nie z a d o w o l i ł o d o c i e k l i w o ś c i m ę d r c ó w . W i c h tekstach p y t a n i e o pochodzenie „ k w i a t ó w i p i e ś n i " : znajdujemy Kapłani, pytam was: Skąd pochodzą kwiaty, które oszałamiają człowieka? Pieśń, która oszałamia, piękna pieśń? 1 9 Odpowiedź zaś brzmiała: Pochodzą tylko z jego domu, środka nieba, tylko stamtąd pochodzą różne kwiaty ... Gdzie rozciąga się woda kwiecista, pachnące piękno k w i a t ó w oczyszcza się z czerni, zieloniutkie kwiaty splatają się, przetykają: w e w n ą t r z nich śpiewa, w e w n ą t r z nich świergoce ptak quetzal . 20 W i n n y m p r z y p a d k u o d p o w i e d ź r ó w n i e ż wskazuje przebywającą w środku świata: na n a j w y ż s z ą istotę Pączkują kwiaty, są świeże, zaczynają być doskonałe, otwierają się korony kwiatów. Z jego środka wychodzą kwiaty, pieśni: ponad ludźmi je rozsypujesz, rozsiewasz je. Ty jesteś ś p i e w a k . 21 Przytoczone teksty, j a k i w i e l e i n n y c h , w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że ź r ó d ł e m „ k w i a t ó w i p i e ś n i " , jedynej p r a w d y na ziemi, jest istota n a j w y ż s z a . N i e k a ż d y c z ł o w i e k p o t r a f i j e d n a k o s i ą g n ą ć t ę w a r t o ś ć . B y u k a z a ć cechy p r z y ­ pisywane p r a w d z i w e m u a r t y ś c i e zacytujemy wiersz o p i s u j ą c y malarza, k t ó r y w k r o c z y ł na d r o g ę „ k w i a t ó w i p i e ś n i " . Malarz: barwa czarna i czerwona, artysta, twórca rzeczy z czarnej wody szkicuje rzeczy w ę g l e m , rysuje je, przyrządza czarny kolor, miele go, nakłada. Dobry malarz: mądry, bóg w jego sercu,' ubóstwia rzeczy ze swego serca, rozmawia ze swym w ł a s n y m sercem . 22 W i n n y m t e k ś c i e , w k t ó r y m m ó w i s i ę o ideale artysty, w y m i e n i o n a jest identyczna cecha: „Toltécatl: artysta [...] p r a w d z i w y artysta [...] rozmawia ze s w y m sercem, znajduje rzeczy w s w o i m u m y ś l e " . Droga do o s i ą g n i ę c i a „ k w i a t ó w i p i e ś n i " p r o w a d z i przez m ą d r o ś ć (ta­ kie znaczenie m a w y r a ż e n i e idiomatyczne „ b a r w a czarna i czerwona" 2 3 19 20 21 22 23 Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., Ibidem, s. 143. Ibidem, s. 143. Ibidem, s. 266. Ibidem, s. 261. s. 142. �220 R Y S Z A R D TOMICKI u ż y t e w w i e r s z u o malarzu), d z i ę k i k t ó r e j c z ł o w i e k p o t r a f i r o z m a w i a ć z w ł a s n y m sercem, c z y l i d o t r z e ć do b o s k o ś c i . Poprzez z g ł ę b i a n i e t r a d y c j i i i n t e l e k t u a l n ą p e n e t r a c j ę r z e c z y w i s t o ś c i o s i ą g a swoiste poznanie zasady w s z e c h ś w i a t a , dociera do istoty b y t u . Rzeczy, k t ó r e w ó w c z a s t w o r z y , s ą plonem poznania, zawiera w n i c h b o w i e m p r a w d ę , do k t ó r e j d o t a r ł — „ k w i a t y i p i e ś n i " . C z ł o w i e k t a k i „ p o s i a d a w sercu boga", j a k m ó w i ą t e k ­ sty m ę d r c ó w Nahua, i d z i ę k i t e m u o t r z y m u j e g o d n o ś ć a r t y s t y — tolteca, a t a k ż e m i a n o tlayoltehuiani — „ t e n , k t ó r y zawiera w rzeczach b o s k o ś ć ze swego serca". Ludzie tacy reprezentowali i d e a ł m ę d r c ó w , z a j m o w a l i n a j w y ż s z e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j stanowiska — z w i e r z c h n i k a w e l i t a r ­ nej szkole Calmecac czy n a j w y ż s z e g o duchownego Quetzalcoatl. Przedstawione ustalenia n i e b y ł y d l a m ę d r c ó w celem s a m y m w sobie. P r o w a d z i ł y nieuchronnie do postawienia p y t a n i a o sens l u d z k i e j egzy­ stencji. Z n a m y w i e l e t e k s t ó w w y r a ż a j ą c y c h g ł ę b o k ą ś w i a d o m o ś ć k r ó t ­ kości i n i e u n i k n i o n e j s k o ń c z o n o ś c i życia. Oto fragment jednego z n i c h : Czyż moje serce ma odejść jak kwiat, który zamiera? Za kilka dni me imię będzie niczym, Moja s ł a w a niczym nie będzie na ziemi. Mniej niż kwiaty. Mniej niż pieśni. Jakże me serce to zniesie? Ach! daremnie przychodzimy na z i e m i ę ! Ach! gdybyśmy zawsze żyli! Ach! gdybyśmy nigdy nie umierali! 2 4 Refleksje takie n i e d o p r o w a d z i ł y b y n a j m n i e j do uznania bezsensu l u d z ­ kiego istnienia. Droga „ k w i a t ó w i p i e ś n i " s t a ł a s i ę w ś w i a t o p o g l ą d z i e m ę d r c ó w w a r t o ś c i ą n a d a j ą c ą ż y c i u sens, s t a ł a s i ę g ł ó w n y m celem c z ł o ­ w i e k a . W p i e ś n i p o c h o d z ą c e j w Chalco zapisane z o s t a ł y s ł o w a b ę d ą c e o d ­ p o w i e d z i ą na przytoczone w y ż e j pesymistyczne r o z m y ś l a n i a : Niechaj nikt nie daje o p a n o w a ć się smutkowi. Niechaj nikt nie pozwala błądzić swym m y ś l o m po ziemi. Oto są nasze kwiaty i nasze pieśni bezcenne. Niechaj nasi przyjaciele tymi się cieszą kwiaty. Niechaj zniknie smutek z s e r c . 25 A o t o jeszcze jeden tekst w y r a ż a j ą c y t ę s a m ą m y ś l : P r a w d ą jedynie to, że odchodzimy, porzucając i kwiaty, i pieśni, i ziemię. P r a w d ą jedynie to, że odchodzimy... Jeśli w i ę c tylko na ziemi 2 4 Tekst w tłumaczeniu T. Milewskiego cytowany za: A z t e k bycie Meksyku, Warszawa 1959, s. X L V I I . Ibidem, s. X L V I I I . 25 Anonim, Zdo­ �S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A " 221 są kwiaty, te kwiaty i pieśni, które są naszym bogactwem, które są naszą ozdobą, zaprawdę, cieszmy się n i m i . 26 W t e n s p o s ó b droga „ k w i a t ó w i p i e ś n i " s t a ł a s i ę j e d y n y m celem l u d z ­ k i e j egzystencji n a d a j ą c y m j e j sens. O s i ą g n i ę c i e d o s k o n a ł o ś c i l u d z k i e j r ó w n a ł o s i ę zdobyciu ś w i a d o m o ś c i istnienia czegoś, co jest t r w a ł e , pewne i niezmienne, czegoś — m ó w i ą c j ę z y k i e m m ę d r c ó w Nahua — co jest p r a w d z i w e . W t y m momencie u j a w n i a s i ę a l t e r n a t y w n y w stosunku do ś w i a t o p o g l ą d u mistyczno-wojennego charakter koncepcji m ę d r c ó w . M . L e ­ o n - P o r t i l l a n a z w a ł ją, j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , ś w i a t o p o g l ą d e m estetycz­ n y m , g d y ż u w a ż a ł , że w y t w o r y m ę d r c ó w takie, j a k r z e ź b y , m a l a r s t w o i przede w s z y s t k i m poezja u z y s k i w a ł y status „ p r a w d z i w o ś c i " d z i ę k i p i ę k ­ n u , k t ó r y m się c h a r a k t e r y z o w a ł y . Pisze o n m i ę d z y i n n y m i : „ K u l t u r a i filozofia metafor [...] b y ł a przeczuciem c z ł o w i e k a , że to, co p i ę k n e , jest b y ć m o ż e t y m , co jedyne realne" . T a k ż e J. Fernandez, p o d s u m o w u j ą c d o s k o n a ł ą a n a l i z ę r z e ź b y Coatlicue, stwierdza, że „istotą p i ę k n a Coatlicue jest istota w o j n y " i dalej z a u w a ż a : 2 1 Nie było ono na pewno pięknem, które odwraca u w a g ę od tego, co n a j w a ż n i e j ­ sze, sprawy zasadniczej, życia. Było pięknem centralnym w kulturze azteckiej i było p i ę k n e m dynamicznym w swej istocie. Było pięknem, które dawało sens i usprawiedliwienie życia i śmierci, ponieważ żyje się, aby umrzeć i umiera się, aby żyć dla podtrzymania do końca porządku dynamicznego, i tak zresztą tymczaso­ wego, skoro, jak wiele razy poprzednio, „Piąte Słońce" czy świat obecny również ulegnie zagładzie. B y ł o p i ę k n e m wojny tej, która oświetlała trwożący świat nad­ przyrodzony, lecz gwarantowała także poprzez śmierć heroiczną wojownika i brze­ miennej kobiety odrodzenie w nowych formach . 28 Przytoczony fragment ukazuje w y r a ź n i e , że nie chodzi w t y m p r z y ­ p a d k u o p i ę k n o jako k a t e g o r i ę e s t e t y c z n ą , lecz o sens dzieła (kategoria semantyczna). To, w c z y m c y t o w a n y badacz upatruje „ i s t o t ę p i ę k n a " po­ sągu, jest t y l k o w y r a ż o n y m w f o r m i e przedmiotowej ostatecznym sensem ś w i a t o p o g l ą d u mistyczno-wojennego, k t ó r y z racji swej f u n k c j i s p o ł e c z ­ nej b y ł n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą , b y ł najbardziej cenny, ale nie p i ę k n y . W a ­ l o r u estetycznego nadaje idei czy m y ś l i j e d y n i e forma uznana za t a k ą w danej k u l t u r z e . W y d a j e s i ę , że t e n sam b ł ą d p o p e ł n i ł M . L e o n - P o r t i l l a w odniesieniu do ś w i a t o p o g l ą d u m ę d r c ó w Nahua. Jak s t a r a l i ś m y s i ę w y ­ k a z a ć , c e c h ą k o n s t y t u u j ą c ą w y t w o r y c z ł o w i e k a j a k o b y t y rzeczywiste nie jest „ p i ę k n o " , lecz „ p r a w d z i w o ś ć " . Natomiast cecha p r a w d z i w o ś c i jest i m przypisana d z i ę k i z a w i e r a n i u „ k w i a t ó w — p i e ś n i " , c z y l i s y m b o l i k i n a j - 26 2 7 2 8 Ibidem, s. X L V I I I . L e o n - P o r t i l l a , La filosofia..., s. 278. F e r n a n d e z , op. cit., s. 251. �222 RYSZARD TOMICKI w y ż s z e g o b o g a - s t w ó r c y , zasady w s z e c h ś w i a t a . Inaczej m ó w i ą c , w y t w o r y c z ł o w i e k a s ą r z e c z y w i s t o ś c i ą j e d y n ą o t y l e t y l k o , o ile p a r t y c y p u j ą po­ przez s w ą s y m b o l i k ę w prabycie (bez w z g l ę d u na to czy p r z y j m i e m y , ż e m ę d r c y w y o b r a ż a l i go sobie j a k o b e z o s o b o w ą siłę k o s m i c z n ą , czy jako boga). D z i ę k i t e m u s t a j ą s i ę one d o s k o n a ł e — p i ę k n e . N i c t e ż dziwnego, że w ł a ś c i w o ś ć t ę p r z y p i s a l i m ę d r c y najdoskonalszym w ś w i e t l e n o r m obo­ w i ą z u j ą c y c h w k u l t u r z e Nahua d z i e ł o m r ą k ludzkich. D o s t r z e g ł t o George С. V a i l l a n t p i s z ą c : „ T e r m i n „ s z t u k i p i ę k n e " b y ł A z t e k o m obcy; nie w g ł ę ­ b i a l i się o n i w zagadnienia estetyczne ani t e ż nie t w o r z y l i dzieł, k t ó r e m i a ł y b y j e d y n i e w z b u d z a ć podziw s w y m p i ę k n e m . [...] Bardzo natomiast cenili w y s o k i poziom i j a k o ś ć w y k o n a n i a prac, a najdoskonalsze owoce swego r ę k o d z i e ł a p o ś w i ę c a l i bogom [...]" . 2 9 W ś w i e t l e p o w y ż s z y c h u s t a l e ń „ p r a w d a " , podstawowa kategoria w roz­ w a ż a n i a c h m ę d r c ó w Nahua, b y ł a k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą . T r u d n o nie p r z y ­ w o ł a ć w t y m miejscu s ł ó w M i r c e a Eliade, k t ó r y nie o p i e r a j ą c się b y ­ najmniej na m a t e r i a ł a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h p r z y t w o r z e n i u podstaw swej t e o r i i religioznawczej p i s a ł : „ W y t w ó r n a t u r y [...], przedmiot s p o r z ą d z o n y r ę k ą l u d z k ą odnajduje s w ą r z e c z y w i s t o ś ć , swą tożsamość j e d y n i e poprzez uczestniczenie w r z e c z y w i s t o ś c i transcendentnej" . F u n k c j ą przedmiotów zawierających „ k w i a t y i pieśni" będących ma­ t e r i a l n y m efektem poznania pojmowanego jako d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z ­ ne, akt i n t u i c y j n o - i n t e l e k t u a l n y , b y ł o reprezentowanie na z i e m i i unaocz­ nianie istoty b y t u rzeczywistego. Przedstawiona koncepcja nie b y ł a w i ę c , j a k chce L e o n - P o r t i l l a , p r ó b ą „ n a j n i e z w y k l e j s z e g o sposobu odpowiedzi na s t a r o ż y t n e pytanie, »co to jest s z t u k a « " , g d y ż — p o d k r e ś l m y jeszcze raz — pewne w y t w o r y o s i ą g a ł y status r z e c z y w i s t o ś c i jedynej t y l k o d z i ę k i immanentnej i m „ p r a w d z i e " , b ę d ą c e j w s k a ź n i k i e m i c h s y t u a c j i o n t o l o gicznej. 3 0 3 1 W y j a ś n i a s i ę r ó w n i e ż s p o ł e c z n a rola g r u p y l u d z i o k r e ś l a n y c h w cza­ sach azteckich m i a n e m tolteca. B y l i t o k a p ł a n i - m ę d r c y o d w z o r o w u j ą c y p r z y pomocy s y m b o l i i s t o t ę b y t u w przedmiotach, k t ó r e j u ż w t e d y t w o ­ r z y l i j a k o malarze, r z e ź b i a r z e , poeci czy architekci. G d y b y ś m y p r z y j ę l i dla i c h w y t w o r ó w o k r e ś l e n i e sztuka, to p r z e d m i o t y n a l e ż ą c e do tego zbio­ r u c h a r a k t e r y z o w a ł y b y się zawieraniem „ k w i a t ó w i p i e ś n i " . K o n w e n c j a semantyzacji w y t w o r ó w , c z y l i celowego kodowania p e w ­ n y c h t r e ś c i , nie b y ł a n a terenie M e z o a m e r y k i o s i ą g n i ę c i e m m ę d r c ó w Nahua. P o d p o r z ą d k o w a n i e d u ż e j części w y t w o r ó w s t a n o w i ą c y c h dla nas s z t u k ę t y c h społeczności systemowi m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n e m u spowodowa- 2 9 3 0 31 G. C. V a i l l a n t , Aztekowie z Meksyku, Warszawa 19615, s. 201. M. E l i a d e , Sacrum—mit—historia, Warszawa 1970, s. 57. L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 259. �223 S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A ' ło, że p e ł n i ł y one przede w s z y s t k i m funkcje reprezentacyjne i k o m u n i ­ kacyjne. Inaczej m ó w i ą c , f u n k c j ą t y c h p r z e d m i o t ó w b y ł o reprezentowa­ nie r z e c z y w i s t o ś c i pozaprzedmiotowej, p o r z ą d k u innego n i ż ziemski, a nawet k o n s t y t u o w a n i e go. S y t u a c j ę t a k ą m o ż e m y o b s e r w o w a ć w M e zoameryce bardzo w c z e ś n i e , na p r z y k ł a d w Teotihuacan, gdzie — j a k twierdzi Laurette Séjourné — ż a d e n element k o n s t r u k c y j n y i z d o b n i ­ czy nie jest p r z y p a d k o w y . P r z y k ł a d e m takiej k o n w e n c j i k u l t u r o w e j jest p o s ą g b o g i n i Coatlicue, k o n s t r u k c j a p i r a m i d a l n a i t p . W i e l u badaczy stara­ ło się o d n a l e ź ć autentyczne znaczenie dzieł sztuki m e z o a m e r y k a ń s k i e j . W kategorycznej postaci s f o r m u ł o w a ł s w ó j p u n k t w i d z e n i a P a u l Westheim, t w i e r d z ą c : „ S z t u k a przedkolumbijska [...] zawsze coś znaczy" . N a z b y t c z ę s t o j e d n a k badacze c i w i d z i e l i w w y t w o r a c h k u l t u r i n d i a ń s k i c h j e d y n i e t r e ś c i emocjonalne. Dziś, p r z y obecnym stanie wiedzy, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że tak zwana sztuka b y ł a p r z e k a ź n i k i e m t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h i taka b y ł a i c h zamierzona funkcja. N i e znaczy to, że w s p o ł e c z e ń s t w i e r o z w a r s t w i o ­ n y m , a w i ę c w j a k i m ś stopniu polisemantycznym, t r e ś c i te b y ł y odczy­ t y w a n i e dla w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z e ń s t w a w j e d n a k o w y m stopniu. W X V i X V I w i e k u konwencja semantyzacji b y ł a k o n t y n u o w a n a . U l e g ł j e d y n i e p r z e w a r t o ś c i o w a n i u system w y o b r a ż e ń w i n t e r e s u j ą c e j nas t u grupie m ę d r c ó w . D z i ę k i t e m u p r z e d m i o t y w s k a z y w a ł y na inne n i ż po­ przednio f a k t y poza sobą. U n a o c z n i a ł y i n n ą r z e c z y w i s t o ś ć . Teoria m ę d r ­ c ó w d o t y c z y ł a b o w i e m przede w s z y s t k i m k w e s t i i ontologicznych i epistemologicznych. Stworzenie przez n i c h n o w y c h w a r t o ś c i , opozycyjnych do w a r t o ś c i prezentowanych przez ś w i a t o p o g l ą d m i s t y c z n o - w o j e n n y m u s i a ł o s p o w o d o w a ć k o n i e c z n o ś ć w y r a ż a n i a i c h w formie przedmiotowej. P r z y ­ k ł a d e m takiej realizacji jest fakt podawany przez I x t l i l x o c h i t l a . Nezah u a l c o y o t l w y s t a w i ł w s w y m m i e ś c i e Texcoco ś w i ą t y n i ę n a j w y ż s z e j isto­ cie zwanej w t y m p r z y p a d k u Tloque Nahuaque. Zachowana z o s t a ł a t r a ­ dycyjna forma piramidalna posiadająca symbolikę zgodną z światopoglą­ dem m ę d r c ó w , nie było- natomiast w ś w i ą t y n i b ó s t w a , co z k o l e i w y r a ż a ł o jego b e z o s o b o w ą n a t u r ę n i e m o ż l i w ą do antropomorficznego przedstawie­ nia, ale w y r a ż o n ą j u ż p o ś r e d n i o przez w i e r z c h o ł e k p i r a m i d y w s k a z u j ą c y k i e r u n e k g ó r a - d ó ł , czyli c e n t r u m b ę d ą c e miejscem p r z e b y w a n i a n a j w y ż ­ szej istoty . 3 2 3 3 3 4 3 5 3 2 3 3 3 4 L . S é j o u r n é , La pensée des anciens mexicains, Paris 1966, s. 91. P. W e s t h e i m , Arte Antiguo de México, Mexico-Buenos Aires 1950, s. 127. F . de A l v a I x t l i l x o c h i t l , Das Buch der Kónige von Tezcuco, Leipzig 1930. 3 5 Na temat symboliki centrum por.: E l i a d e , op. cit., s. 73-81; t e n ż e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 368-376; S é j o u r n é , op. cit.; А. Wierciński, Mándala w systemie wierzeń religijnych Mezoameryki, referat wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian, Kraków, 21-23 k w i e c i e ń 1972 r. �22á RYSZARD TOMICKI O s i ą g n i ę c i e m ę d r c ó w Nahua nie b y ł o zasadniczym z w r o t e m w r o z w o ­ j u m y ś l i s t a r o ż y t n y c h l u d ó w M e z o a m e r y k i , lecz k o n t y n u a c j ą w i e l u ar­ chaicznych — j u ż w czasach A z t e k ó w — e l e m e n t ó w r e l i g i j n y c h i m i t o l o ­ gicznych. W y d a j e s i ę jednak, że p r z e j m u j ą c t r a d y c j ę m i n i o n y c h epok do­ k o n a l i o n i k r o k u w k i e r u n k u bardziej filozoficznego n i ż teologicznego p o j ­ m o w a n i a w s z e c h ś w i a t a . W s t w o r z o n y m przez n i c h systemie koncepcja „ k w i a t ó w i p i e ś n i " z a j m o w a ł a w a ż n e miejsce, b ę d ą c o d p o w i e d z i ą na p y ­ tania n a t u r y ontologicznej. K o ń c z ą c , autor w i n i e n jest w y j a ś n i e n i e . Przedstawienie ś w i a t o p o g l ą d u m ę d r c ó w Nahua w kategoriach m y ś l i europejskiej upraszcza bardzo jego autentyczny k s z t a ł t , gdzie u o g ó l n i e n i a w y r a ż a s i ę na drodze i n t u i c y j n o - w y o b r a ż e n i o w e j , a za k a ż d y m w y r a z e m k r y j e s i ę w i e l e z n a c z e ń u c h w y t ­ n y c h raczej i n t u i c y j n i e n i e z a ś d y s k u r s y w n i e . D o d a t k o w y m m a n k a m e n ­ tem takiego p r z e d s i ę w z i ę c i a jest k o n i e c z n o ś ć podawania t e k s t ó w po i c h p o d w ó j n y m t ł u m a c z e n i u ( n a h u a t l - h i s z p a ń s k i - p o l s k i ) . Jednak z sytuacjami t a k i m i b o r y k a m y s i ę zawsze, i l e k r o ć m a m y do czynienia z w y t w o r a m i m y ś l i s p o ł e c z n o ś c i pozaeuropejskich. I c h o r y g i n a l n o ś ć i z a d z i w i a j ą c e b o ­ gactwo jest c e n ą , za k t ó r ą w a r t o p o d e j m o w a ć r y z y k o . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8f6f01aa5c61630f4b2889342fff604.pdf be8c16a8d94bc9de79eb8252d9bf97b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa Wielkanoc - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3565 Title A name given to the resource Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.6-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA KURPIOWSKA W WIELKANOCNYM OKRESIE A D A M CHĘTNIK 4 Sztuka l u d o w a na Kurpiowszczyźnie— a pewnie i w ogóle wśród naszego l u d u -—• zależna jest nie t y l k o od zdolności i n ­ d y w i d u a l n y c h osobnika obdarzonego is­ krą twórczą. Podnietą do t w o r z e n i a jest miejscowa p r z y r o d a i otoczenie w ogóle których m o t y w y artysta w i e j s k i w y k o ­ rzystuje bezwiednie do s w o i c h dzieł a nieraz arcydzieł. Robi to j e d n a k bez m o d e l i i rysunków, nawet bez specjal­ n y c h studiów p r z y r o d n i c z y c h — t y l k o wprost, z jakiejś potrzeby wewnętrznej, podświadomie. Przychodzi c h w i l a , że snycerz w i e j s k i , malarz czy garncarz — musi w danej c h w i l i tworzyć, coś wyciąć, wydłubać, ulepić i t p . choć go n i k t o to nie prosi, a n i obiecuje zapłaty. I te t w o r z y w a właśnie bezwiedne, bezpretensjonalne i anoni­ mowe są przeważnie najlepsze. Dzieła zamówione za pieniądze, za nagrodę, p r a w i e n i g d y i m nie dorównują. Są to rzeczy słabsze — j a k się daje zauważyć — wymuszone w swej technice, niepo- 6 ci.ohne do d a w n i e j s z y c h pierwowzorów. Artyści wiejscy n p . rzeźbiarze, n i e za­ wsze chcą coś zrobić za zapłatę, a t y m bardziej na zamówienie. W o l ą sobie sa­ m i coś obmyśleć, wykonać według swo­ jego upodobania i ofiarować darmo na użytek p u b l i c z n y — gdzieś do k a p l i c z k i czy domowego „ołtarzyka". Znałem rzeźbiarza (we w s i Łyse, p o w . Kolneński, R a c z k o w s k i ok. 1919 г.), który stru­ gał świętych z drzewa do w s z y s t k i c h o k o l i c z n y c h figur, k a p l i c i t p . Pieniędzy nie brał, t y l k o p r o d u k t y w naturze „co k t o dał". I n n y wykonywał od czasu do czasu coś pięknego z twardego drzewa (np. gruszy), parę, k i l k a sztuk na r o k i rozdawał z n a j o m y m : „na pamiątkę". Za żadną zapłatę przez całe lata n i k t się nie mógł doprosić, b y coś „wystrugał". 0 h a n d l u t y m i rzeczami nie było wogóle m o w y . I tak było p r a w i e do ostatnich czasów. I n n i , światlejsi, zrobią coś np. do kościoła czy nawet do muzeów — 1 na t y m koniec. N i k t i nic i c h nie zmu- �si do spospolitowania s w y c h dzieł, a t y m bardziej do zrównania i c h twórczości ze zwykłą tuzinkową robocizną. I t u zdaje się jest rozdział p r a w d z i w e j sztuki o d wyrobów zwykłych rękodzielników jar­ marcznych. N a rodzaj twórczości l u d o w e j wpły­ wają w znacznej mierze n i e t y l e otocze­ nie, i l e p e w n e okresy, związane z obrzę­ d a m i d o r o c z n y m i . Najważniejsze z nich na Kurpiowszczyźnie to okres „Godów" (świąt Bożego Narodzenia) i świąt W i e l ­ k a n o c n y c h (po k u r p i o w s k u „Zielganoc"). Okres p r a w d z i w i e świąteczny, w i e l k a ­ nocny, zaczyna się n a d środkową Nar­ wią (w puszczy „Zielonej") i podobnie nad d o l n y m B u g i e m (w puszczy „Białej") już o d n i e d z i e l i p a l m o w e j . 0 p a l m a c h myślą przeważnie k o b i e t y 1 dziewczęta. Ponieważ w i o s n a w t y m czasie n i e zawsze jest w r o z k w i c i e , więc na p a l m y p r z y g o t o w u j e się wcześniej, młode pędy d z i k i c h porzeczek, m a l i n , w i e r z b i n y i t p . przez w s t a w i e n i e i c h do w o d y b y puściły młode l i s t k i , a nawet zakwitły. P a l m y z takiego materiału w y ­ rabiane były przeważnie na krańcach puszczy. W c e n t r u m j e j , jeszcze niemal do ostatnich czasów, robiono palmy sztuczne, o d jednego do k i l k u metrów w y s o k i e . T r z o n e m t a k i e j p a l m y był pręt młodej sosny, ostrugany ną cienko, tak, b y na wierzchołku została kiść złożona z k i l k u , przeważnie trzech, pędów. Cały pręt otaczano zielonymi borówkami, przeplatając je sztucznymi, k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibułki. U górnej części pal­ m y , przywiązywano parę b a r w n y c h wstą­ żek (niekiedy z bibułki z kokardą u na­ sady), a dolną część pręta okręcano b i ­ bułką l u b haftowaną tkaniną (ryc. 1). Główny t r z o n p a l m y k i l k u m e t r o w e j ro­ biono często z prętów leszczynowych, zawsze j e d n a k z przymocowaną u góry kitką sosnową z z i e l o n y m wierzchołkiem i oplatano również przy p o m o c y nici l n i a n y c h borówkami z w a r k o c z n i k i e m (licopodium), gałązkami „jagód c z a r n y c h " itp. leśnym zielem. M o c kwiatów sztucz­ n y c h , wstążki i piękny „wzijak" do rę­ k i uzupełniały całość. Najpiękniejsze i najwyższe p a l m y miał ksiądz, idący v/ procesji oraz jego asysta. Poszczegól­ ne parafie współzawodniczyły ze sobą d a w n i e j w zdobieniu p a l m i i c h w i e l ­ kości. Stąd w i e l k a i c h rozmaitość, a samo z d o b n i c t w o przybierało charakter pew­ nego rodzaju sztuki. Do n i e d a w n a takie p a l m y można było oglądać w Myszyńcu, Kadzidle, Łysych, Zalasie, Baranowie (pow. K o l n o , Ostrołęka, Przasnysz). Dziś coraz ich mniej; przeważnie jeszcze u „asysty" obok księdza. Po n i e d z i e l i p a l m y te zbierano gdzieś w k r u c h c i e , czy d z w o n n i c y kościelnej, p o c z y m na d r u g i r o k palone były na popiół, służący w dzień p o p i e l c o w y do p o s y p y w a n i a głów. W w i e l k i m t y g o d n i u zaczyna się cały s/ereg świątecznych czynności domo­ w y c h . N a j p i e r w bielono wnętrza izb, n a j ­ częściej w a p n e m choć używano do tego i białej g l i n k i , kopanej t u i ówdzie n a miejscu. U górnej części ściany, „pod pułapem", r o b i o n o szlaczek niebieską farbką, n i e k i e d y falisty l u b łamany, a gór­ ną część pieca upiększano też ornamen­ tem w gałązki, miotełki czy g w i a z d k i — RYC. 2 7 �p r a w i e , j a k na pisankach. T e n szczegół zdobniczy powtarza się jesizcze i teraz w domach gdzie niema pieców k a f l o w y c h . Pisząc o b i e l e n i u wspomnę z oburzeniem o zarządzeniach przed k i l k u n a s t u l a t y , na­ kazujących bielenie chat i z zewnątrz, co zupełnie zabijało m i e j s c o w y charakter pięknego b u d o w n i c t w a drzewnego. Po­ nieważ w gorliwości bie'enia zaczęto przesadzać, p o k r y w a n o w a p n e m nie t y l ­ k o ściany, ale i szczyty ozdobne domów, ganki, okiennice malowane dawniej w b a r w n e k w i a t y , a wreszcie płoty, stud­ nie i n a w e t u l e pszczele! Siady tego barbarzyńskiego n a k a z u jeszcze do dziś nie wszędzie zmyły fale deszczowe. D a w n i e j p r z y b i e l e n i u wnętrz w w i e l u w i o s k a c h był zwyczaj, że na uszakach d r z w i wejściowych m a l o w a n o od zew­ nątrz w a p n e m k w i a t k i i gałązki, co było znakiem, że w chacie jest panna na w y ­ d a n i u . Dziś zwyczaj t e n p r a w i e nie ist­ nieje. Podwórza przed domami nie t y l k o oczyszczano na święta ze śmiecia i wszel­ k i c h nieczystości, ale ugrabiano równiut­ k o i p o s y p y w a n o białym piaskiem, często w k u n s z t o w n e desenie i w z o r k i . Robiły to dziewczęta chodząc i czerpiąc piasek z fartuchów. T a k powstawały faliste l i ­ nie, półkola, koła z g w i a z d k a m i w środku itp. O r n a m e n t y z piasku można było zo­ baczyć na K u r p i a c h jeszcze do niedawna, choć ginie t e n zwyczaj t a m , gdzie wieś w e w s z y s t k i m naśladuje miasto. N i e k i e d y podwórze i sień posypują rąbaną drobno sośniną l u b świerkowiną (gałązkami). Upiększanie mieszkań wewnątrz należy wyłącznie do dziewcząt, chyba że nowego świątka w y s t r u g a z drzewa w u p o m i n k u j a k i „bogorób", zawsze rodzaju męskiego. Upiększa się przede w s z y s t k i m gościnną izbę, a w n i e j u r o c z y s t y kącik, w którym jest stół, zaś n a n i m bochen chleba, pod piękną narzutką dla gościa. W głębi na stole stał z w y k l e „Pan Jezus F r a s o b l i w y " l u b mała k a p l i c z k a („ołtarzyk") z i n n y m świątkiem. N a d kapliczką wisiał duży krzyż d r e w n i a n y —- „pasyja", a obok rzędy obrazów świętych, u b r a n y c h w w y ­ cinane f i r a n k i z białej czy k o l o r o w e j b i ­ bułki. Z o b u stron ołtarzyka b a r w n e b u - ��k i e t y —- palmy ze sztucznych kwiatów, sobie r o b i o n y c h , a dalej niżej seria w y ­ cinanek z p a p i e r u k o l o r o w e g o , k u n s z t o w ­ nie w y k o n a n y c h (ryc. 2). Nade d r z w i a m i i p o d b e l k a m i nalepiają z w y k l e w y c i n a n e 7 n a k l e j k a m i b a r w n e k o g u t y („kury"), mające poczesne miejsce w obrzędach i zwyczajach naszego l u d u . W y c i n a n k i z papieru (dawniej były z b a r w n y c h t k a n i n , łyka drzewnego, mło­ dej k o r y drzew itp.), robią dziewczęta najlepiej zwykłymi nożycami do strzyże­ nia owiec — nożycami, które od czasów Biskupina n i e zmieniły p r a w i e w y m i a ­ rów i p i e r w o t n e j swej formy. Same w y ­ c i n a n k i o d l a t kilkudziesięciu na K u r ­ piach nie w i e l e się zmieniły. Są do siebie podobne, m n i e j l u b więcej złożone i sta­ ranne, w y c i n a n e bez żadnych specjalnych przygotowań, t. j . bez miar, wzorków, kreś­ leń i t p . pomocy. W m o t y w a c h występują miejscowe rośliny i k w i a t y (sosna, świerk, jałowiec), p t a c t w o miejscowe, niekiedy tańcząca „panienka". M o t y w k u r y („ko­ k o s y " ) i k o g u t a („kura"), s t a n o w i nienieodłączną część w y c i n a n k i w i e l k a n o c ­ nej (ryc. 4 — 6). Kogut, co „zapsial trzy r a z y " (według tekstów b i b l i j n y c h ) m a po­ czesne miejsce nie t y l k o w w y c i n a n k a c h , ale również na pisankach, f i g u r a c h przy­ drożnych (ryc. 10), na dzwonicach krośc i e l n y c h , w haftach i t p . Nade d r z w i a m i przynosi szczęście w dom, jak dawna k u r a zakopana pod progiem, przy budo­ w i e chaty. W y c i n a n k i robione są dziś po wsiach v/ o k o l i c a c h Ostrołęki, Myszyńca, K o l ­ na. Dziewczyna składa papier odpowied­ nio, nieraz w i e l o k r o t n i e i tnie na pamięć. Za chwilę m a m y gotowy, piękny orna­ ment — j a k a szkoda, że t y l k o z lichego papieru! U p r a w d z i w e j a r t y s t k i , jeżeli weźmiemy do ręki j e j kilkadziesiąt w y ­ cinanek — nie znajdziemy t a k i c h sa­ m y c h . Każda ma jakąś część, jakiś szcze­ gół i n n y , a wszystko t w o r z y wykończo­ ną, harmonijną całość. D w i e w y c i n a n k i t y l k o w t e d y są jednakowe, jeżeli w y c i naczka r o b i je równocześnie. Stąd w i e l ­ k a rozmaitość w r y s u n k u i pomysłach. Ornamentyka wycinankowa, geome­ tryczna, p o w t a r z a się w firankach („si- 10 r a n k i " ) bibułkowych, w k l e j a n y c h w okna l u b używanych do ozdoby obrazów i k a ­ pliczek -— stosowana była w pewnej o d ­ m i a n i e w starych s k r z y n i a c h ozdobnych, b e l k a c h szczytowych, na ozdobnie w y c i ­ nanych laskach (kijach podróżnych), d r z w i a c h wejściowych, o k i e n n i c a c h i t p . W y c i n a n k i co do f o r m y dzielą się na „leluje" (stylizowane rośliny itp.) oraz „kółka" i podobne do n i c h różnie cięte gwiazdy. „Pająki" różnego rodzaju ze słomek i k o l o r o w y c h gwiazdek, nanizanych na lniane n i c i są też ozdobą wnętrz chat. Rozmaitość i c h jest też w i e l k a . Robione są z w y k l e na W i e l k a n o c i Boże N a r o ­ dzenie — te drugie trochę inne, związa­ ne ze zwyczajem „ N o w e g o L a t k a " . „Pa­ jąki" w i e l k a n o c n e , to z w i a s t u n y w i o s n y i życia po m a r t w o c i e zimowej. Ubieranie stołów ze „świeconem" jest z w y k l e staranne: zieleń leśna, g w i a z d k i z listków i świerkowiny („jegliny") na obrusie. Do s z t u k i w i e l k a n o c n e j należą również zawieszane p r z y d r z w i a c h ' w izbie goś­ cinnej „kropielniczki" do w o d y święco­ nej, dawniej misternie rzeźbione z drze­ wa, w y k u w a n e z m e t a l u l u b lepione z g l i ­ n y i wypalane. Dziś zastępują je goto­ we w y r o b y ze straganów jarmarcznych. Dalsze prace zdobnicze, należące do kobiet, przenoszą się do kościołów i k a ­ pliczek przydrożnych. Głównym mate­ riałem zdobniczym są t u gałęzie choi­ n y • (młodej sosny), świerku, jałowca oraz ziela leśnego, które zimę p r z e t r w a ­ ło. Dużo wysiłku wkładają kobiety i dziewczęta przy s t r o j e n i u w zieleń, wieńce i g i r l a n d y Grobów W i e l k a n o c ­ n y c h i ołtarzy świątecznych. K w i a t y są przeważnie sztuczne, ale b a r w n e k i ­ l i m y — samodziały, białe płótna, obrusy itp. dodają ołtarzom dużo świeżości i uro­ k u . Przy Grobie, ławkach a nieraz przy ołtarzach ustawiane są młode świerki i sosenki, a zielone kiście jałowcu ze sztucznymi k w i a t a m i ozdabiają ołtarze ¡ obrazy. Ołtarzyki z obrazami („feretro­ n y " ) , są też bogato zdobione f i r a n k a m i , �RYC. 7 k w i a t a m i i zielenią. W y c i n a n ­ k i z papieru — choć piękne — nie są używane w kościołach, natomiast spotyka się je cza­ sami w k a p l i c z k a c h przydroż­ nych. T y l e co do dziewcząt i k o ­ biet k u r p i o w s k i c h w zdobnic­ t w i e p r z e d w i e l k a n o c n y m . A te­ raz zobaczymy, co r o b i dla sztuki rodzaj męski w tymże okresie. Przede wszystkim sztuka ta w y c h o d z i poza ścia­ n y domów, szuka kontaktów z szerszym światem, a niepo­ ślednią rolę odgrywają t u w i e j ­ scy artyści — rzeźbiarze (sny­ cerze, „bogoroby"), rzeźbiąc przez cały post „Pasyje" dre­ w n i a n e na ściany do izb w i e j s k i c h , oraz różnego rodzaju „Bo­ że M ę k i " mniejsze l u b większe, ustawiane przy drogach na rozstajkach i t p . „Boże M ę k i " były to krzyże, przeważnie drew­ niane, z figurą Chrystusa Ukrzyżowanego, ze słońcem i księ­ życem po bokach, k o g u t e m i w s z y s t k i m i emblematami Męki Pańskiej, w y r a b i a n y m i z drzewa l u b metalu, n i e k i e d y w y k o ­ nane naprawdę artystycznie. Pomysłowymi są majstrowie, którzy w szklanej bańce l u b dużej butelce potrafią zbudować całą Mękę Pańską a jeszcze i świeczniki ustawią po b o k a c h . Są i tacy, którzy w r o z g o t o w a n y m łbie szczupaka potrafią od­ naleźć wśród ości i kostek wszystkie p r z y b o r y Męki Pań­ skiej — co zaliczane jest do pewnego rodzaju sztuki. „Męki Pańskie" budowane są w W . T y g o d n i u , często w sam W . Piątek. Z w y k l e robił je i stawiał ktoś na własny rachunek, j a k o wypełnienie ślubowania, l u b dla upamiętnie­ n i a jakiegoś miejsca, związanego z nieszczęściem czy w y p a d ­ k i e m , wreszcie j a k o krzyż w i o s k o w y , w o t y w n y (ryc. 7, 9). Inne nieco są krzyże i f i g u r y k a p l i c z k o w e , związane z sa­ m y m Z m a r t w y c h w s t a n i e m Chrystusa, budowane w okresie Świąt do n i e d z i e l i „Przewodniej". Przedstawiają one albo Chrystusa w Grobie z adoracją aniołów i strażą wojskową po b a k a c h (ryc. 8), albo rzadziej sam a k t Z m a r t w y c h w s t a ­ nia. B u d o w a n i e i stawianie powyższych krzyży i figur połą­ czone jest z w y k l e z nabożeństwem w kościele, przeważnie z poświęceniem • krzyża na miejscu przez księdza. F i g u r y świętych Patronów p a r a f i i ' b u d o w a n e są również przeważnie w dzień k a l e n d a r z o w y danego Patrona, (np. Sw. Roch, Sw. Jan N e p o m u c e n , Sw. Mikołaj, Sw. F l o r i a n itp.), Uważanoby t u za wielką niedorzeczność, g d y b y jakiś krzyż czy figurę budo­ w a n o czy u s t a w i a n o w niewłaściwym czasie. Dotyczy to rów­ nież i f i g u r w i e l k a n o c n y c h , choć zwyczaj t e n zaczyna być nie­ k i e d y pomijany. Straże p r z y Grobach W i e l k a n o c n y c h (,,Turki") jeszcze �R Y C . 11 przed p a r u dziesiątkami l a t były po­ wszechnie ustawiane po o k o l i c z n y c h para­ fiach — puszczańskich i dalszych. Urzą­ dzeniem straży zajmowała się star­ sza młodzież męska, która pod k i e r o w ­ n i c t w e m przyszłego komendanta orga­ nizowała o d p o w i e d n i p l u t o n — ok. 20 osób z l a t a r n i k i e m na czele i dowódcą oddziału (ryc. 11). Straż robiła sobie (szy­ ła i kleiła) odpowiednią zbroję srebrną i złotą z t e k t u r y i papieru, z k a s k a m i r z y m s k i m i na głowach, z szablami, mie­ czami, dzidami i halabardami — wszyst­ ko przeważnie z drzewa. W nocnej ciszy W . Piątkowej, ze szczękiem b r o n i i k o l o ­ rową latarnią na w y s o k i m drążku wyglą­ dała malowniczo a nawet groźnie. W koś­ ciele stała po czterech l u b sześciu przy samym Grobie, a w W . Niedzielę w czasie procesji r e s u r e k c y j n e szła p a r a m i w pier­ wszych szeregach, pilnując porządku przy obrazach i baldachimie. A g d y jeszcze w t y m czasie grzmiał przy cmentarzu kościelnym odwieczny moździeż w i w a t o ­ w y i kilkadziesiąt sztuk różnej ręcznej b r o n i palnej (tak było do I W . W o j n y ) , to ludność uważała, że święta zyskały bardzo na swej powadze i uroczystości. Ze t a m komuś k i e p s k i samopał urwał pa­ lec czy ucho, taka drobnostka nie wcho­ dziła w rachubę. ; Młodszy rodzaj męski już od W i e l k i e ­ go C z w a r t k u też odprawiał swoje p o w i n ­ ności: pomagał ciągać gałęzie zielone do kościoła, chodził do lasów po różną zie­ leń (tu już z dziewczętami), pilnował święconego ognia w Wielką Sobotę ra­ no (żeby przynieść z niego — według zwyczaju — choć węgielek do rozniece­ nia pierwszego ognia w niedzielę świą­ teczną), starał się o zdobycie święconej 12 w o d y w butelkę lilb specjalną bańkę; ale najlepiej l u b i l i chłopcy biegać z kołatka­ m i i grzechotkami koło kościoła, jako że dzwonić do W i e l k i e j Soboty nie w o l n o . D a w n i e j w W i e l k i Piątek chłopcy przy pomocy t y c h grzechotek i k l e k o t e k r o b i l i w kościele w i e l k i hałas i trzask, co się nazywało „wypędzaniem Judasza", a że niektórzy o d p r a w i a l i ten zwyczaj zbyt na wesoło — z czasem go zabroniono. ażną czynnością przedświąteczną starszych chłopców było b u d o w a n i e przed świętami w i e l k i c h huśtawek na dwóch w y s o k i c h w k o p a n y c h słupach. Huśtaw­ k i do ostatnich lat, n i e o d z o w n y dodatek w zwyczajach w i e l k a n o c n y c h t y c h stron i o k o l i c — budowane są po wsiach, mias­ teczkach i przedmieściach. Huśtają się na n i c h przez całe święta — po dwóch, po dwie, l u b w troje (z dziewuchą w środ­ ku) stojąc na poprzecznicy, p r z y t w i e r d z o ­ nej do r u c h o m y c h p i o n o w y c h drążków. Huśtawki, znane również dalej od nas — na północ miały dawniej nie t y l k o zna­ czenie r o z r y w k o w e , ale również i magicz­ ne czy obrzędowe (prof. St. Poniatow­ ski). Przy huśtawkach w y s o k i c h zdarza się w i e l e wypadków więc przed wojną były zabronione p o l i c y j n i e . N i e - w i e l e to pomagało, gdyż b u d o w a n o je w lasach, a dziś już je widać po wsiach. w Pierwszy dzień świąt W i e l k a n o c y m i j a naogół spokojnie. Zato drugiego dnia ro­ b i się r u c h powszechny. Ze to jest „lany" poniedziałek, z w a n y też „oblewkami", śmigusem itp., o d rana w r u c h u są b u t e l k i z wodą, k w a r t y , całe kubły i ręczne si­ k a w k i . O i l e pogoda i ciepło dopisze —• lanie jest powszechne i dość obfite. „Jak k o g o w łóżku poleją, to przez cały r o k �pchłów nie bandzie miał" — objaśnił mnie jeden obłswacz. Huśtawki tego dnia są oblężo­ ne, a i m u z y k a po W . Poście t u i ówdzie już p r z y g r y w a do tańca — a różnych „okrąg­ laków ' i „po wolniaków" gdzie­ niegdzie potrafią jeszcze zatańcować. Najwięcej j e d n a k roboty, ale i uciechy, jest p r z y pisankach piskach („psiskách"). Robią je starsze b a b k i dla wnucząt, chrzestne m a t k i dla chrześnia­ ków, czasem d z i e w u c h y dla chłopaków i t p . Do tej pracy są niektóre bardzo zdolne i tworzą w p r o s t cuda. D a w n i e pisano pisanki roztopionyrr w o s k i e m mieszanym z k l e j e m pszczelnym ( s k r o b a n y m z wnę­ trza u l i ) , co dawało piękny żół­ t y k o l o r r y s u n k u . Gotowano p i ­ sane jaja w odwarze z k o r y dębowej, olszowej i t p . a ostat­ nio w wiórkach z drzewa brezelii, co dawało piękne czarne tło. Po u g o t o w a n i u jaja pocie­ rano nieco zatłuszczoną szmat­ ką, przez co dostawały połys­ k u . Samo pisanie odbywało się przy po­ m o c y zwykłego żelazka od siznurowadła oprawionego w patyczek do ręki, czasam' używają s z p i l k i drucianej z łebkiem. Na­ rzędzia te ogrzewane są przy pisa­ niu na zmianę, maczane w rozto­ p i o n y m w o s k u , samo zaś pisanie przy ciepłej kuchni odbywać się mus' sprawnie i szybko, bo w o s k prędko krzep­ nie. Pisanki zdobione są rozmaicie. Ry­ sunek i c h u s t a l o n y jest jednak powszech­ nie, a nazywają je, zależnie od w z o r u , pisaniem „w gałązki", „w pazurki", „w łańcuszek", „oczka' , „gwiazdki" itd. N a podanych ilustracjach (ryc. 12 a, b, c, d) w i d z i m y i c h rozwój i wizajemne uzupełnianie. Rysunek 13 a, b, c, d, przedstawia mieszaninę motyw ów: łapki, miotełki, oczka, g w i a z d k i i t d . M o t y w y zdobnicze powyższych pisanek spotykane są najczęściej na całym n i e m a l s t a r y m Mazowszu (z całą Kurpiowszczyzną r RYC. 12 włącznie), a przede w s z y s t k i m w p o w i a ­ tach: ostrołęckim, łomżyńskim, przasnys­ k i m i sąsiednich oraz w p o w i a t a c h na M a z o w s z u P r u s k i m (pow. szczycieński, działdowski, piski). Jaja gotowane w far­ bie wyłącznie na czarno bez pisania, na­ zywają t u k r u k a m i . W s z y s t k i e p i s a n k i są do dziś w p o w i a t a c h nadnarwiańskich i stanowią nie b y l e atrakcje świąteczną. Stanowią też ważny odłam sztuki miejsco­ w e j , związanej bezpośrednio ze świętami. O d j a k i c h trzech dziesiątków l a t rozpo­ wszechnił się n a d Narwią i n n y nieco spo­ sób w y r o b u pisanek — nie przez pisanie ich w o s k i e m , ale przez w y d r a p y w a n i e r y s u n k u o s t r y m nożykiem l u b odłam­ k i e m szkła. Jaja przedtem są gotowane w całości na czarno, niebiesko l u b czer­ wono. Rysunek t w o r z y się na oko, a w y ­ drapuje się szybko prawą ręką, t r z y m a ­ jąc w l e w e j p r z y g o t o w a n e jajo i obraca­ jąc je o d p o w i e d n i o do potrzeby. Jaja 13 �z rysunkiem tak wykonanym nazywają t u r y s o w a n k i , skro­ b a n k i i t p . Robią je przeważnie mężczyźni. O r n a m e n t y k a i c h jest znacznie bogatsza, więcej rozmaita i bardziej złożona, gdyż końcem o s t r y m nożyka łatwiej manewrować niżeli p i ­ sakiem, na którym co c h w i l a w o s k krzepnie. R Y C . 13 R Y C . 14 M o t y w y r y s u n k o w e pisanek czy r y s o w a n e k pokrywają się w wielu wypadkach z wzoram' i r y s u n k i e m w y c i n a n e k . Możne wnioskować, że pochodzą one z jednego źródła, t k w i w nich jeden j a k b y duch. M o t y w y z ry­ sowanek (ryc. 14 a, b, c) s p o t y k a się w t k a n i n a c h , a przede wszyst­ k i m w b o g a t y c h haftach kur­ p i o w s k i c h n a d Narwią czy Bu­ giem. Rysunek p i s a n k i d (ryc. 14 d) w z o r o w a n y jest na gwiazdce śniegowej. Wadą pi­ sanek z n a d N a r w i jest, że jaje nie są w y d m u c h i w a n e i n i e na­ dają się do p r z e c h o w y w a n i e na czas dłuższy. Dzieci trzyma­ ją j e krótko, poczem bawię się, tłukąc jedną o drugą (ca­ la w y g r y w a ) , albo staczają je po pochyłej desce, starając się uderzyć leżącą pisankę pod de­ ską. Po k i l k u dniach nic n i e pozostanie z p r a c y ciotek i ba­ bek. W drugie święto W i e l k a ­ n o c y chodziła młodzież z rana ,,po d y n g u s i e " śpiewając odpo­ w i e d n i e p i o s e n k i i zbierając d a t k i . Potem chodzono bez śpiewu, t y l k o 7; p o l e w a n i e m w o d y na rękę gospodyni i go­ spodarzowi. Chodzono też z k o ­ g u t k i e m n a kółkach (chłopcy) i z g a i k i e m (dziewczęta). Z cza­ sem zostały t y l k o same ,,oracje" bez g a i k u i k o g u t k a , a od p a r u dziesiątków l a t zwyczaj ten zaginął, t y l k o p i o s e n k i z d y n g u s a i gaika śpiewają czasem chłopcy, chodząc po kolendzie z gwiazdą na Boże Narodzenie. �S P I S R y c . 1. — P a l m y w i e l k a n o c n e n a K u r p i a c h — j e d n e z m n i e j s z y c h (ok. 1 m . wysokie), oplecione zielenią i s z t u c z n y m i k w i a t a m i , z kokardą u g ó ­ r y i w s t ą ż k a m i — r y s . A . Chętnik — 1930 r . R y c . 2. — Część i z b y gościnnej w c h a c i e K i e r nosków, w . L i p n i k i ( p o w . ostrołęcki). F o t . A . Chętnik — 1929 r . R y c . 3. — K o g u t y — w y c i n a n k a , w . M y s z y n i e c S t a r y — 1922 r . ( n a okładce). R y c . 4. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " k u r p i o w s k a , w . K a d z i d ł o z p o w . ostrołęckiego, w y c i n a ł a K o z a l i a P o l a k ó w n a w r . 1935. R y c . 5. — W y c i n a n k a . . l e l u j a " k u r p i o w s k a w . Ś w i d n i B o r e k , p o w . ostrołęcki, w y r ó b R. S k r o d z k i e j — 1946 r . R y c . 6. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " — ze w s i K a ­ dzidło, p o w . ostrołęcki — w y c i n a ł a R o z a l i a P o l a ­ k ó w n a w r . 1923. R y c . 7. — K r z y ż ( f i g u r a ) d r e w n i a n y z r . 1866 p o d wsią S u l , p o w . ostrołęcki. N a ramionach słońce i księżyc, a u dołu godła M ę k i P a ń s k i e j — w y c i n a n e z drzewa i grubej blachy. Zakoń­ c z e n i e górne i b o c z n e r a m i o n a toczone. R y s . A . Chętnik 1914 r . R y c . 8. — F i g u r a k a p l i c z k o w a z d r z e w a p r z y gościńcu, w y k o n a n a w r . 1881. W e w n ą t r z : C h r y ­ stus w g r o b i e , d w ó c h żołnierzy n a straży i a n i o ­ łowie. W y r ó b m i e j s c o w y , a u t o r n i e z n a n y . N a f i ­ R Y C I N : g u r z e w y r y t y n a p i s : F u n d a t o r Józef Korwek 1881. N a f i g u r z e zakończenie z k r z y ż a ż e l a z n e g o k o w a l s k i e j r o b o t y , z w a n e t u „koroną". W. P o ­ piołki, g m . G a w r y c h y (dziś Z b ó j n a ) , p o w . K o l n o (dziś ostrołęcki) P o d ł . f o t . A . Chętnika 1926, r y s . J . D . w Ł o m ż y 1946 r . R y c . 9. — K a p l i c z k a n a słupie w lesie p o d wsią P o r e d y (za S u c h y m B o r k i e m ) , p o w . K o l n o . Wewnątrz M . B . z Chrystusem — zdjęcie z krzyża z w a n e też „ M a t k a B o s k a Cierpiąca" i t p . F o t . 1927 I — I I . R y c . 10. — Zakończenie k a p l i c z k i d r e w n i a n e j ; n a w i e r z c h u k r z y ż żelazny z k o g u t k i e m ( „ k u ­ r e m " ) i chorągiewką z g r u b e j b l a c h y , n a któ­ r e j w y c i ę t y r o k 1851, w . D o b r y l a s , p r z y d r o d z e do w s i Ż e l a z n e ( w pobliżu m o s t u p r z e z P i s ę ) . R y s . A . Chętnik 1910. R y c . 11. — Straż ( „ T u r k i " ) p r z y G r o b i e C h r y ­ stusa. N o w o g r ó d n a d N a r w i ą . F o t . A . Chętnik 1913. R y c 12. — P i s a n k i z ostrołęckiego, r . 1928 r y s . A . Chętnik. R y c 13. — P i s a n k i ze w s i B o r k o w o p o w . Ł o m ­ ża. I — H e l e n a K u l i s i ó w n a . I I — Z. G r e l o c h ó w n a . R y s . A . Chętnik 1945 r . R y c . 14. — P i s a n k i r y s o w a n e n o ż y k i e m z o k o ­ l i c Myszyńca, p o w . ostrołęcki. R y s . A . Chętnik, 1938 r . L ' A R T DE K U R P I E A L O C C A S I O N DES FÉTES DE P A Q U E S . P a r m i les e l e m e n t s qui inspirent l'art p o p u l a i r e , les fetes et particuliérement cedes de Paques o n t u n e g r a n d e i m p o r t a n c e . L ' a u t e u r c o m p a r e e t décrit les b r a n c h e s de l ' a r t p o p u l a i r e á K u r p i e , á c e l t e époque et n o t a m m e n t les r a m e a u x , p a r f o i s l o n g s de p l u s i e u r s metres, ornes de v e r d u r e , de fleurs e n p a p i e r et de r u b a n s ; les différents desseins d o n t o n c o u v r e les c o u r s e n les s a b l a n t ; des c h a m b r e s ornees de p e i n t u r e s , semblables á celles q u ' o n p e i n t sur les oeuís; les dessins découpés e n p a p i e r coloré, e m p l o y e s á décorer les m u r s ; les s c u l p t u r e s et les c h a p e l l e s a v e c des representa­ tions de l a Passion, d u T o m b e a u et de l a Résureclion, placees s u r les r o u t e s ; et e n f i n les oeufs c o l o ­ res et ornes. En o u t r e , o n a p r i s en c o n s i d e r a t i o n dans cet a r t i c l e , c e r t a i n e s c e r e m o n i e s , p. ex. l a c o u t u m o de p l a c e r dans les églises auprés d u t o m b e a u orné, des gardes, d i t ,,Tures", habillés, de costumes de f a n t a i s i e . 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90ca7ba8420f369d87c9b65a12c728ef.pdf bedf260c15be082fa7d325055de7ed7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4282 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3987 Title A name given to the resource Sztuka ludowa i narodowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.70-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A I NARODOWA) 1{SA WER 1 PIWO CHI Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycz­ nym rozwoju napotykało i парь łyka na znacz­ ne trudności. Wypływają one z dwóch zasad­ niczych przyczyn, nad którymi na wstępie pra­ gnę się zatrzymać. Każdemu badaczowi sztuki ludowej rzuca się przede wszystkim w oczy jej konserwatyzm, przywiązanie do form i procederów technicz­ nych, przechodzących tradycyjnie z pokolenia w pokolenie. Wszyscy uczeni, aż do ostatnich czasów, wysuwali na czoło swych rozważań właśnie zachowawczość tej sztuki, uważając ją za najważniejszą jej cechę. Już od zarania zaję­ cia się przez uczonych folklorem pojawiła się w nauce tendencja, by przy pomocy niezmiennych Лус. / . Radecznica — pjw. zamojski, woj. jakoby i niejako wiecznotrwałych cech sztuki ludowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przeszłości artystycznej. Spośród niezliczonej ilości podobnych wypowiedzi przypomnę tu je­ dynie charakterystyczne zdanie Lucjana Siemieńskiego z г. 1847 ) o kościołach modrzewio­ wych ,,które wydała lesista Polska, a które sta­ wiał cieśla wiejski, opierając się na tradycjach zaczerpniętych jeszcze w starożytności pogań­ skiej". I mimo iż późniejsze, bardziej szczegóło­ we badania rozwiewały raz po raz złudzenia, co do dawności wielu elementów sztuki ludo­ wej — chęć wyszukania w naszej kulturze l u ­ dowej czcigodnych reliktów z zamierzchłych czasów jest jedną z decydujących podniet lubelskie. nardyńskiego 2 Kapliczka w wirgdarzu klasztoru pob^r- �Rye. 2. Miedzierza, row. konecki woj. w Ryc. 3. Przyrów prezbiterium. — pow. częstochowski woj. łódzkie. roku kieleckie Kościół drewniany, zbudowany 1621. Kościół św. Mikołaja widok ogólny Fot. od J. strony Bułhak. �Rgc. 5. Bąlhowo — powiat ciechanowski woj. warszawskie. Spichrz. Repr. z fol. Bogackiego �Ąyc 6 Warka - u oj. u aristvil.ie. lóinita dteuriar.a. w podejmowaniu badań nad sztuką ludową. Jest oczywiście rzeczą niezaprzeczalną, że tegc rodzaju relikty istnieją, jednakże skierowanie uwagi badaczy na tradycyjność sztuki ludo­ wej, przesłoniło nam niewątpliwie zrozumie­ nie faktu, że — jak wszystko inne w zjawi­ skach społecznych — rozwija się ona, zmienia, usycha w niektórych swoich gałęziach, że po prostu jest ona kategorią historyczną i przede wszystkim historyczną. Dla zilustrowania zmian szybko następu­ jących np. w budownictwie wiejskim wspom­ nę już na wstępie o faktach podanych w pracy Moszyńskiego o budownictwie ludo­ wym Zamojszczyzny ), albo o znanych po­ wszechnie dziejach powstania i rozwoju wyci­ nanki łowickiej lub malowanek w Zalipiu. Pozorna wiec w gruncie rzeczy niezmien­ ność form sztuki ludowej, jej rzekoma ahistoryczność, kusiła nas do formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej i — co za tym idzie — do zacieśniania zagadnienia tej twór­ czości do zjawisk najuporczywiej trwałych, prymitywnych i reliktowych ) . Tendencje te­ go rodzaju eliminują z zakresu badań ogrom­ ne działy polskiej przeszłości artystycznej, których związek z życiem ludu był najbardziej 3 4 I нт.сгггс — pclichrcmia na żaglu kopuły. ścisły, a którymi nie zajęia się także oficjal­ na historia sztuki, piętnując je mianem sztu­ ki prowincjonalnej lub właśnie ludowej. Jeszcze ważniejszą trudnością w traktowa­ niu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięgającego głę­ biej niż w wiek X V I I . Dotyczy to oczywiście twórczolci ludowej pojętej jako sztuka chłop­ ska lub bezpośrednio z chłopem związana. Przyczyn tego stanu rzeczy można wymienić kilka: przede wszystkim brak poszukiwań sy­ stematycznych zarówno typu archeologiczne­ go, jak Bawet ikonograficznego w tym zakresie. Drugą ważką przyczyną jest prawdopodobnie nietrwałość materiałów, w których pracowali artyści ludowi i ich łatwa zniszczalność. Sądzę jednak, że istotny powód braku zabytków sztu­ k i ludowej t k w i w czym innym: w ustroju fe­ udalnym i pańszczyźnianym, który praktycznie utrudniał masom chłopskim wypowiadanie się w bardziej trwałych formach sztuki plastycz­ nej. Przy rosnącym w sposób zastraszający, przynajmniej od końca X V w., wykorzystywa­ niu pracy pańszczyźnianej, kiedy chłop tylko ukradkiem, często jedynie w niedzielę, mógł pracować na własnym, wydzielonym sobie skrawku gruntu, kiedy ręce chłopskie i ich trud 71 �йус. 7. Żebro sklepienne z I pol. fot. Ewa XVII wieku. Piotrków. Dominikanie. Kozłowska były całkowicie oddane we władanie pana — jedynie, chyba pastuchy (którzy zresztą w sztu­ ce ludowej odgrywają rzeczywiście poważną rolę) mieli czas i chęć zająć się jakąś swobod­ niejszą twórczością. Dlatego też — zdaje mi się — łiistorycy literatury ludowej są o tyle w lepszym od nas położeniu; pieśń i poezja nie były zależne od trudu rąk, pracujących dla pa­ na, a nawet silnie się z nim splatały, wyrastały zeń — to też dawnych pieśni ludowych zacho­ wało się więcej. Podobne zjawisko zaniku twór­ czości plastycznej można chyba także obserwo­ wać wśród narastających mas proletariatu w w. X I X , szczególnie w okresie wielogodzinnych dni pracy. Chłop był ubogi, nędznie odziany, jak to widzimy na nielicznych jego wizerun­ kach od X I V w. poprzez X V , X V I i X V I I ) . Żadnych ozdób, wyszywań — o ile wiem — nie można na nich zauważyć, kurne, drewniane chaty lub lepianki nie nęciły też do wykształ­ cenia bardziej wyraźnych form zdobniczych. Nawet jeśli znalazł się wśród ludu ktoś zamoż­ niejszy to wolał ukrywać się z tym z obawy przed okiem łapczywego pana ). W tych wa­ runkach o żadnym rozkwicie plastyki chłop­ skiej nie mogło być chyba mowy. Żyło na wsi, częściowo zresztą również na usługach dworu, tkactwo, zapewne pisankarstwo, prymitywna wiedza ciesielska z najprostszą, tradycyjną or­ namentyką w drzewie, garncarstwo było chyba wyjątkowo uprawiane przez jednostki. rowość ludzka, w której by sztuka zamarła. I w epoce więc feudalnej sztuka — nawet ludowa w znaczeniu sztuki wiejskiej — istniała, nale­ ży jej szukać jednak nie tylko wśród chłopów uprawiających pańszczyznę. Jest rzeczą jasną, że sam ustrój pańszczyźniany, zatrudniający jednostronnie większość ogromną społeczeństwa w przymusowej pracy rolniczej — musiał dla swych własnych potrzeb i dla obsługi samego rolnictwa wprowadzić specjalizację w pracy, ażeby przez fachową pracę jednostek odciążyć od niej ręce wielu. Każdy dwór posiadał mniej­ szą lub większą ekipę własnych rzemieślników: kowali, ślusarzy, młynarzy, wśród których czę­ sto spotykamy cieśli itd. ). Większe latyfundia zatrudniają już całe rzesze pracowników coraz wyżej kwalifikowanych aż po nadwornych ar­ chitektów i malarzy. Konieczność obsługi rze­ mieślniczej dla potrzeb gospodarki skłaniała często niektórych dziedziców do zamienienia jednej ze swych wsi na miasteczko, nęcące rze­ mieślników niektórymi przywilejami samorzą­ du. Osiedla te z reguły zachowały charakter na poły wiejski, tym bardziej, że ubóstwo kliente­ li nie pozwalało osiadłym tam stolarzom, szew­ com, krawcom, cieślom czy garncarzom utrzy­ mywać się jedynie ze swego rzemiosła. Stąd tak typowy dla naszego pejzażu charakter tych miasteczek, nie wiele różniących się od wsi, jak np. Czarny Dunajec, zwany aż po dziś dzień miastem gazdów ) . Wiemy jednak z historii wszystkich społe­ czeństw, że nie może praktycznie istnieć zbio­ Jest rzeczą zrozumiałą, że w opisanych wa­ runkach twórczość —• także artystyczna — 5 6 7 8 �tych rzemieślników posiada charakter wyraź­ nie ludowy i ona to zastępowała społeczności wiejskiej jej własną sztukę. Co więcej — póź­ ny feudalizm rzeczypospolitej szlacheckiej w jego walce ekonomicznej z mieszczaństwem doprowadza już w X V I I w. do upadku nawet miast królewskich, z których mniejsze rychło upodabniają się do miasteczek prywatnych. Wystarczy wspomnieć wśród dziesiątków przy­ kładów taki Żarnów, ongiś kasztelański, albo nawet Kazimierz nad Wisłą. Liczne przyczyny zmuszały rzemieślników i artystów osiadłych w dużych nawet miastach do liczenia się z klien­ telą szerokich mas ludowych i wyjścia naprze­ ciw ich potrzebom i gustom. Niezdatna już dla celów propagandy dworskiej i wielkiej polity­ k i kościelnej sztuka cechowa we wszystkich gałęziach zaczyna od X V I w. służyć potrzebom coraz niższych warstw społecznych i coraz w y ­ raźniej przekształca się na sztukę ludową. Roz­ wojowi temu poświęcić należałoby jednak osob­ ne studium. Wspomnę jeszcze i jednym ważkim czynni­ ku, który umożliwiał sztuce miejskiej i nawet szlacheckiej t j . służącej dziedzicowi jednowioskowemu — wyrażanie poniekąd potrzeb, a cza­ sem nawet nastrojów masy ludowej. Mieszcza­ nin, żyjący z pracy rąk własnych, bardzo czę­ sto parający się także rolnictwem, był z wsi.? związany nie tylko wspólnymi interesami, ale także kulturą, tradycją obyczajową i wierzenia­ mi, szczególnie od czasu zupełnei polonizacii miast. Szlachcic wychowywany przez niańki chłopskie, siedzący całe lata zdała od więk­ szych ośrodków na zapadłych wioskach, DO krótkim okresie studiów no konwiktach lub przecierania sie w młodości no dworach mag­ nackich — często chłopiał obyczaiowo i kultu­ ralnie. Łączność drobnei schłopiałei szlachtv 7 ludem D o s i a d a i e s z c z e ° w o i e tradvcie średnio­ wieczne, tradvcie e n o k i iednorodnej niemal analfabetycznej kulturv p ł a c h t y i chłopstwa — wspólne w wielu rvsach obu erunom snoleovnvm. T o samo. w jeszcze wiekszvm m o ż e s + o ^ dotyczyło niższego k W u . rubiacepo się PO drobnych parafach i prebendach. Widzimy więc, że ogromne połacie naszej spuścizny artystycznej dawnych wieków mo­ żemy uważać za nurt ludowy w sztuce polskiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? Wedle klasycznego sformułowania Lenina w każdym społeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący inte­ resom klas posiadających, drugi wyrażający potrzeby mas ludowych. P r ą d y te w ciągu dzie­ jów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzy­ żują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa si­ ła tych mas odgrywa w życiu każdego społe­ czeństwa decydującą rolę. Odnosi się to także oczywiście do zjawisk artystycznych. Stąd pier­ wiastki ludowe przenikają z reguły do najbar­ dziej nawet zdawałoby się ekskluzywnej sztu­ ki, służącej potrzebom najwyższej elity społe­ czeństwa klasowego ). Tak należy — jak są­ dzę — rozumieć dialektyczną jedność kultury— mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest przecież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i ukła­ du psychicznego — jedną z cech narodu w ro­ zumieniu znanej definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce plastycznej poprzez narodową formę sztuki, mającej w stosunku do szybko zmienia­ jących się jej treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bar­ dziej statyczny, wyrażający się w pewnych tra­ dycyjnych nawykach przedstawiania rzeczy­ wistości, jej widzenia i odbijania. W t y m sen­ sie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cechą jest przecież kształtowanie obrazu plastyczne­ go w oparciu o tradycyjną formę, jest równo9 Ryc. д. Biecz Kromera, — pow. wnętrze, gorlicki woj. rzeszowskie dekoracja XVI wiek. Dom �j's'.ic. 'J. Hończa pow. krasnostawski ciele и о / , lubelskie św. cześnie nurtem narodowym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycz­ nie budować nową, bezklasową jednolitą k u l ­ turę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Niestety badania te nie są właściwie nawet jeszcze rozpoczęte. Uczeni zajmujący się sztuką ludową ograniczyli się w praktyce niemal wy­ łącznie do twórczości X I X w., z rzadka cofając się w wiek poprzedni. Historycy sztuki usiłują­ cy dotąd dać przede wszystkim ,.iluzję indywi­ dualistycznego pojmowania dziejów sztuki" w Polsce ) windowali mozolnie odnalezione w aktach indywidualności artystyczne (najczęściej twórców importowanych) i ich dzieła na piede­ stał ,,europejskiej sztuki". Ideałem przyświe­ cającym tym badaniom było stwierdzenie, że 10 Dzwonnica przy. koś­ Stanisława nasza kultura była łacińska, a sztukę naszą po­ równywano do bukietu kwiatów zrywanych na cudzych łąkach. Ekletyczny wybór miał właś­ nie charakteryzować naszą przeszłość arty­ styczną. Wartościowanie sztuki oparte o obce wzor­ ce nie pozwoliło naszym uczonym na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw „prowincjonalnej" sztuki oraz na jej cechy wy­ różniające ją od współczesnych dzieł na zacho­ dzie Europy. Pozorna zresztą bezimienność tej sztuki, decydującej przecież o pejzażu zabytko­ wym naszego kraju, odstręczała badaczy, a jej odrębne od wzorców, swoiste formy piętnowa­ ne były nazwą barbaryzmów. Dlatego też, roz­ poczynając prace w tym kierunku, zmuszony byłem onrzeć się na bardzo nielicznych prze- �Rye. 10. Krzemienicą woj. Warszewskie. kazach drukowanych, a z ogromu materiału, zupełnie nieopracowanego, wybrać przykłado­ wo i nieco chaotycznie zabytki, które wydają PRZYPISY 1) Wstęp referatu sztuce p o l s k i e j " , dnia 14.V 1951 r. w pt. Lud. „Nurt wygłoszonego ludowo-narodowy na konferencji 1947. 2) Lucjan 7) J e r z y Jadwisinie. 3) w 4) 5) Ksawery nr O sztuce chrześcijańskiej. 8) Moszyński. Budownictwo. Zamościa. Zamość Piwocki. Pojęcie ludowe 1920. sztuki 9) Warszawa ludowej. PSL i diekusji. 10) Seweryn. Ikonografia s. staropolska. 1948. s. zabytków. etnograficzna. w Józef Zeszyt 1950 narodowe r. n r Realizm specjalny Dutkiewicz. Polsce. B H S K . 1937. O s. 8. Powiat 16. Cechy Arch'tektura zbiorowa. 167. Inwentarz Adamczewska. Praca .Encyklopedia w 3 — polskiego 4. s. 1950. 96. narodowych d y c j a c h p o l s k i e j u r b a n i s t y k i etc. M a t e r i a ł y do 1/2. Tadeusz H. Szabłowski. miasteczka. Kazimierz okolicach 1947. Siemieński. Brueekner 167. 6) A l . B r u e c k n c r . 1. c. PIS 1847. Al. 162 — żywiecki. Kraków przydrożna mi się na obecnym etapie poszukiwań mniej lub więcej typowe dla poszczególnych stadiów rozwoju w ludowym nurcie naszej sztuki. Т. I , s. w Kapliczka s. metodę tra­ studiów 6'7. badań historii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a775548946e2d2c1aa7a3cb92f32aae.pdf 69f57beafd4ac36a13c8204039fa666f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3985 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3729 Title A name given to the resource Sztuka ludowa na wystawach w Lublinie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.306-314 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Ekspozycja Ogólnopolskiej Wystawy Ludowej w Lublinie. Sztuki SZTUKA L U D O W A W Y S T A W A C H W LUBLINIE NA (lipiec — sierpień 1954 r.) ROMAN W z w i ą z k u z uroczystościami, które z o k a z j i 10-lecia staurowanym P K W N o d b y ł y się w d n i u 22 l i p c a r b . w L u b l i n i e , z o ­ dwie stała t a m o t w a r t a C e n t r a l n a W y s t a w a dawała strująca dotychczasowe osiągnięcia Rolnicza, Polski w z a k r e s i e p r o d u k c j i r o l n e j i h o d o w l a n e j , dająca postępu, j a k i w ciągu t e g o o k r e s u zaszedł w nie mechanizacji Obok obraz dziedzi­ wystawy które z g o d n i e stanowiły trzon z za­ ekspozycji, u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż w sposób s z e r o k i i i n n e n i e n i a z życia w s i ; w ś r ó d n i c h b a r d z o zajmowała ludowa twórczość również artystyczna. miejsce W odre­ SZTUKI t e r y t o r i u m całej Przystąpmy WOJ. stawy sztuki dynie w we czy m e b l e — opierając się n a m a t e r i a l e k o w y m . Ekspozycję, n a którą p r z e z n a c z o n o zbyt wielkie sale, z zaznaczonymi ośrodkami miejscowościami, pająki. tkaniny Dalej na tograficznych 306 gdzie mapa tkackimi, zakończenie zaś przedstawiających stroje, — w i drzewie, serię zdjęć niektórych czy hafty garncarskie rzeźby nie­ województwa wycinanki kolejno wyroby k i l k a okazów dwie ceramicznymi, występują pokazano dekoracyjne, szykarskie, cinanki, rozpoczynała zabyt­ i spotkać było g d z i e użyto ich poszczególnych zabytki zespołów sztuki ludo­ okresie ludowej, mapę 10-lecia mapę terenowe, miejscowości, konkursy i wy­ ilustrującą dotychczaso­ prowadzone przez Za­ kład B a d a n i a P l a s t y k i , A r c h i t e k t u r y i Z d o b n i c t w a L u ­ dowego PIS, kilka blikacji dowej z p r a s y , odnoszących się d o l u ­ twórczości a r t y s t y c z n e j Przedstawiony wskazuje pewną twórczość tu n a t o , że w plastyczną jednak scenariusz wystawy pragnęli stworzyć organizatorzy ludu możliwie wszechstronnie Lubelszczyzny. poszczególne działy znaczną Lubelszczyzny. skrócie całość, ilustrującą Studiując my zdjęć z t y c h p r a c o r a z szereg p u ­ i wycinków ko­ fo­ wyłączając specjalnymi, ekspozycji. Lubelszczyzny, się w poszukiwania wy­ twór­ wo­ swym LUBELSKIE czesną twórczość l u d o w ą n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a , j e ­ ludowo, się jedna wej. odbyły działach — j a k n p . s t r o j e ludowej eksponujących ludowych pewnych nie działami sztuki do omówienia wystawowych, gdzie W R N w L u b l i n i e , było pokazać Polski, Paza dla d e k o r a c j i i ożywienia LUDOWEJ przez W y ­ z zakresu plastycznej zaś o b e j m o w a ł a i n n y c h działach w y s t a w y , ców hafty zorganizowanej można w z których twórczości druga Lubelszczyzny. współ­ dział K u l t u r y ludowej lubelskiego, zakresem zagad­ istotne WYSTAWA Założeniem t e j w y s t a w y , przegląd jewództwa FUSS s t a r y m Z a m k u L u b e l s k i m znalazły niezależne o d s i e b i e w y s t a w y , przedmioty w rolnictwie. zagadnień g o s p o d a r c z y c h , łożeniami ilu­ Ludowej REIN wystawy, przypadkowość w dostrzegliś­ dysponowaniu �materiałem. Weźmy jako przykład strój. Na wysta­ czego obraz twórczości R o g o w s k i e g o został przedsta­ w i e m i m o szczupłości m i e j s c a aż d w a e k r a n y p o ś w i ę ­ w i o n y w sposób j e d n o s t r o n n y . P o z a t y m R o g o w s k i n i e cono n a p o k a z a n i e u b i o r ó w k o b i e c y c h z p o w i a t u w ł o - jest j e d y n y m g a r n c a r z e m dawskiego, niego ubiór biłgorajski biała płótnianka, zajmująca mo że d l a z w i e d z a j ą c y c h rwaniu męska znaczną część e k r a n u , m i ­ n i e przedstawiała w ode­ od reszty u b i o r u nic specjalnie ciekawego. ogóle w y d a j e w reprezentowała m i się, że w o b e c r ó w n o c z e ś n i e miejscowym Muzeum specjalnej W otwartej wystawy strojów l u d o w y c h — w o m a w i a n y m t u pokazie sztuki ludowej Lubelszczyzny ły w M u z e u m b o g a t o w reprezentowane. t e n sposób w i ę c e j m i e j s c a na Uzyskałoby ekspozycję się innych działów, które zostały t u n a d m i e r n i e ścieśnione i w s k u ­ t e k tego n i e d a w a ł y pełnego o b r a z u b o g a c t w a , z j a k i m s p o t y k a m y się n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . dzo c i e k a w e j Oprócz i wartościowej k o l e k c j i haftów s k i c h można b y n p . pokazać większą serię tiulu nin, (czepce i „ p ó ł c z e p k i ' ) , a p r z e d e na wystawie podane bar­ biłgoraj­ haftów n a wszystkim - które zostały w tka­ wyborze dość słabym, o g r a n i c z o n o j e t u b o w i e m g ł ó w n i e d o p a ­ siaków i kraciaków. W y s t a w i o n o do więc k i l i m y p r z y k r y w a n i a łóżek, zwłaszcza w szerokie pasy zaś służące starsze, pasiaki u b r a n i o w e , używane tkane na za­ p a s k i czy spódnice. T k a n i n y t e , u t r z y m a n e w dość j e d ­ nolitej ciemnej wnosząc t o n a c j i , ciążyły n a d całością nastrój smutku, b y się uniknąć, g d y b y lorystyczny wie którego dało­ więcej u w a g i zwrócono n a k o ­ dobór e k s p o n o w a n y c h niesłusznie wystawy, niewątpliwie potraktowane tkanin. zostały Niewątpli­ na wystawie młodsze o d p a s i a k ó w t k a n i n y p r z e t y k a n e , które w p ó ł ­ nocnych powiatach województwa lubelskiego rozpow­ szechniły się o d l a t kilkudziesięciu. D w i e t e g o ju tkaniny nych (tzw. ,,pleciuchy") o wzorach umieszczone zostały w rodza­ geometrycz­ c i e m n y m przejściu wio­ d ą c y m n a salę w y s t a w o w ą , trzecią z a s t o s o w a n o jako tło stra­ dla portretów, skutkiem czego została ona cona j a k o j e d e n z elementów ekspozycji. T k a n e w ge­ o m e t r y c z n e w z o r y „ p l e c i u c h y " n i e są j e d y n y m i p r z y k ł a ­ dami lubelskich t k a n i n przetykanych, obok nich wy­ stępują r ó w n i e ż k i l i m y l n i a n o - w e ł n i a n e , t k a n e w „ k u ­ le", „gwiazdy", zestawieniami „róże" i i n n e , które s w y m i barwnymi przyczyniłyby śmiałymi się znacznie do o ż y w i e n i a w y s t a w y i — co ważniejsze — d a ł y b y czywisty obraz współczesnego tkactwa rze­ dekoracyjnego Lubelszczyzny. Podobnie j a k z t k a c t w e m , p r z e d s t a w i a ł się n a w y ­ l u b e l s k i e za­ l i c z a się d o t y c h o b s z a r ó w P o l s k i , g d z i e l u d o w e g a r n ­ rodne. jest Na jeszcze wystawie garncarskich najżywsze spośród zaprezentowano i najbardziej ważniejszych Łążek, różno­ ośrodków Baranów, Białą Podlaską, U r z ę d ó w , F i r l e j , K r a s n o b r ó d , a l e n i e p o k a ­ zano n p . Parczewa czy P a w ł o w a , g d z i e s z e r o k i l a r z w y r o b ó w — od s i w a k ó w Mikołaja w spółdzielni — s t a n o w i teriał d o e k s p o z y c j i również dobór problemowej. materiału wach­ P i l i p c z u k a aż d o m a l o w a n y c h naczyń w y r a b i a n y c h p r z e z zrzeszonych garncarzy ciekawy ma­ Zastrzeżenia budzi ilustrującego dorobek po­ szczególnych o ś r o d k ó w czy g a r n c a r z y . I t a k n p . z w y ­ robów K a z i m i e r z a kazano przed R o g o w s k i e g o (Biała t y l k o ceramikę, jedynie na miasta, brakło którą konkursy, wystawy garncarz czy n a t o m i a s t gładzonych stanowią j e g o z w y c z a j n ą Podlaska) na po­ ten wyrabia sprzedaż siwaków, do które produkcję d l a w s i , s k u t k i e m w Białej t a m jeszcze paru Podlaskiej, Antoni miesiącami), a prócz Czeczelewski w niezbyt odleg­ ł y m S i e l c z y k u p r a c u j e d o dziś b a r d z o u z d o l n i o n y J a ­ kub tych trzech g a r n c a r z y dałoby n a l e ż y t e w y o b r a ż e n i e o ośrodku Czeczelewski. garn­ carskim w tło d l a o c e n y Podobne Zestawienie Białej Podlaskiej wyrobów produkcji i stanowiłoby przez właściwe Rogowskiego. niedociągnięcia w y k a z u j e e k s p o z y c j a bów z B a r a n o w a , które reprezentowane są wyro­ wyłącznie ceramikę B o l e s ł a w a Dąbrosza, pokazaną w zbyt dużej ilości, p o d c z a s g d y i n n i g a r n c a r z e z tego ośrod­ k a w ogóle n i e z o s t a l i u w z g l ę d n i e n i . Nieporozumienie zachodzi t e r i a ł ó w ilustrujących w a . Bidaczów, j e d e n carskich również wyroby w doborze z Bidaczowa z ważniejszych p o w . biłgorajskiego, ośrodków założony ma­ i Urzędo­ w garn­ połowie X I X w . przez emigrantów z M e d y n i Głogowskiej ( w o j . rzeszowskie), p r o d u k u j e s i w a k i i skąpo naczynia czerwone, glazurowane s k r o m n i e z d o b i o n e , a l e za t o w y ­ różniające się doskonałą dycyjną formą. Na w y s t a w i e c e r a m i k ę bidaczowską by Józefa L e w k o w i c z a tę reprezentowały ( r y c . 2), ale o b o k n i c h tra­ wyro­ pokazano r ó w n i e ż z d o b i o n e p l a s t y c z n i e d z b a n k i , zupełnie z m i e j ­ scową tradycją rabia (wyłącznie z Bidaczowa, n i e związane, które o d p a r u l a t w y ­ na k o n k u r s y i w y s t a w y ) podpatrzywszy z fotografii J a n Welc sposób de­ k o r a c j i s t o s o w a n y p r z e z Józefa W i t k a z U r z ę d o w a . U r z ę ­ d ó w j e s t t o s t a r y ośrodek g a r n c a r s k i w p o w i e c i e śnickim, w y r a b i a j ą c y kra­ d a w n i e j — prócz s i w a k ó w i n i e z d o b i o n e j , skąpo g l a z u r o w a n e j c e r a m i k i c z e r w o n e j u ż y t ­ kowej Pod — również z a b a w k i odpustowe i k r o p i e l n i c z k i . wpływem bywały konkursów, się n a t e r e n i e j a k i e o d szeregu Lubelszczyzny, lat od­ niektórzy z urzędowskich g a r n c a r z y — g ł ó w n i e b r a c i a J e r z y i P a ­ w e ł W i t k o w i e ( r y c . 9) — ramiki z a b r a l i się d o p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , wyrabiając swym p r y m i t y w i e kompozycje rodzajowej z gliny ce­ ciekawe figuralne o w tematyce ( n p . w e s e l e g a r n c a r s k i e ) , czy a k t u a l n e j ( o r ­ ka t r a k t o r e m ) i t p . O b o k t y c h wyrobów, które — p o d o b ­ nie j a k f i g u r k i rakter częli iłżeckie czy m e d y ń s k i e — pewnego rodzaju o n i również naczynia zdobione poważniejszych stawie problem ceramiki. Województwo carstwo (zmarł można było r a c z e j z r e z y g n o w a ć z u b i o ­ rów, zwłaszcza że s t r o j e w ł o d a w s k i e i biłgorajskie b y ­ pracował galanterii wyrabiać na konkursy i plastycznie tradycji mają i za­ wystawy i glazurowane. zdobniczych cha­ ceramicznej, Brak posługiwanie się p r z y p a d k o w y m i w z o r a m i s z y b k o s p r o w a d z i ł o g a r n ­ carzy urzędowskich n a zupełne bezdroża, p r z e z które brną n a d a l , zachęcani t y m , że w y r o b y i c h p r z y j m o w a ­ n e są n a k o n k u r s y i p o k a z y w a n e n a w y s t a w a c h . kładem i tych wyrobów, d e k o r a c j i , są d z b a n y wate ( r y c . 7), u k a z a n e pretensjonalnych w ( r y c . 8) i n a c z y n i a pierścieniorównież w Lublinie jako wyroby carstwo urzędowskie. nowych form Przy­ kształcie n a obecnej wystawie mające r e p r e z e n t o w a ć Zamiast ceramicznych, naturalnego garn­ rozwoju nawarstwiających się n i e j a k o n a s t a r y m t r a d y c y j n y m d o r o b k u ośrodka, m a ­ m y t u t a j przykład p o w s t a w a n i a w y t w o r ó w obcych tradycjom miejscowym, zasadniczo wyrastających na n i e p o t r z e b n i e zapożyczonych w z o r a c h c e r a m i k i m a n u ­ f a k t u r o w e j i fabrycznej. F a k t , o którym t u w s p o m n i a ­ łem, n i e obciąża o c z y w i ś c i e w sposób w y ł ą c z n y nizatorów w y s t a w y . Świadczy o n raczej o b r a k u orga­ kon­ s e k w e n t n e j p o l i t y k i n a o d c i n k u o p i e k i n a d sztuką l u ­ dową, s k o r o w j e d n y c h ośrodkach t o l e r u j e się i b o d a j 307 �Wycinankami z kolorowego p a p i e r u i pamiętają, jak się j e w y k o n y w a ł o , p o z a t y m , j a k w y n i k a z doniesień p r a s y ( w y c i n e k znajdował się w g a b l o t c e n a w y s t a w i e ) , i s t n i e j e zbiór s t a r y c h w y c i n a n e k kraśnickiego. N a s u w a ludowych z powiatu się w i ę c p y t a n i e , czy rzeczywi­ ście n i e można b y ł o i c h pokazać n a w y s t a w i e j a k o tła, na k t ó r y m s t a j e się d o p i e r o zrozumiała twórczość D o ­ brzyńskiego i jego techniczne mistrzostwo. R z e ź b y T a d e u s z a Szkodzińskiego z L i s z n e j łą Podlaską gałęzi Z (jedyne sztuki) kilku ujęciu na w y s t a w i e reprezentują jego jest zresztą prac poziom najbardziej „Zimowa jazda", pod Bia­ okazy dosyć tej nierówny. rzeźbiarska w przedstawiająca swym kobietę i m ę ż c z y z n ę w chłopskich s a n i a c h , ciągnionych k o n i e zaprzężone względem w „duhę"; kompozycyjnym inne przez jego prace znacznie są p o d słabsze, jak np. „ T r a c z " czy „ K u r s a n a l f a b e t ó w " . Szczególnie t a o s t a t ­ nia, zakomponowana t a k , że w ł a ś c i w i e n i e m a n a nią skąd popatrzeć, p r z y p o m i n a j a k o całość r a c z e j i z b y s z k o l n e j niż dzieło s z t u k i Ryc. 2. Dzbanek wzorowany na wyrobach J . Głuszka z Kielc. Glazura żółtozielona. Wys. 28 cm. Wykonał Franciszek Lewkowicz z Bidaczoiva (pow. biłgorajski). Meblarstwo wie w ludowe reprezentowane sposób Frampola, symboliczny która dzięki przez barwnej pośrodku s a l i doskonały a k c e n t Poważnym że p o p i e r a pewne zjawiska, które słusznie zwalczane są g d z i e i n d z i e j ( n p . w I ł ż y ) . U w a g i k r y t y c z n e , nasuwające się w z w i ą z k u z o m a ­ wianiem dziatu momentów wanie ceramiki, pozytywnych. nie p o w i n n y Należy k i l k u mało z n a n y c h łudniowych Majdanek powiatach przysłaniać do n i c h o ś r o d k ó w leżących w Lubelszczyzny, i Hrebenne zaprezento­ jak (pow. tomaszowski) po­ Kolonia oraz Jar­ czów ( p o w . h r u b i e s z o w s k i ) . Spośród n i c h n a szczegól­ ną u w a g ę zasługuje s i w a k w y k o n a n y Chmielą z k o l o n i i M a j d a n e k nej części brzuśca niczej biegnie płytko ten stanowi ciekawy nie notowanej polegającej Antoniego ( r y c . 3), z d o b i o n y dwucentymetrowym k i e m , n a którym Garnek przez w czarnym wyryta linia szla­ falista. przykład t e c h n i k i dotychczas gór­ zdob­ w i n n y c h ośrodkach, na m a l o w a n i u p o w i e r z c h n i naczynia glin­ ką, która — ze w z g l ę d u n a s w ó j skład c h e m i c z n y w czasie w y p a ł u r e d u k c y j n e g o o d c i e n i u niż reszta — nabiera czerni w i n n y m W p o r ó w n a n i u z ceramiką wyroby koszykarskie stały n a w y s t a w i e p o t r a k t o w a n e dosyć p o zo­ macoszemu. Ustawione n a podłodze dookoła ścian, p o z b a w i o n e by­ ły napisów się, nawet pozwalających g d z i e i p r z e z k o g o zostały W dziale w y c i n a n e k zorientować wykonane. pokazano prace wybitnego wy- c i n a n k a r z a ze S t a r e g o B o r u ( p o w . l u b a r t o w s k i ) , I g n a ­ cego D o b r z y ń s k i e g o , o r a z niektóre w y c i n a n k i w y k o n a ­ ne p o d j e g o k i e r u n k i e m p r z e z młodzież szkolną n a k u r ­ sie z o r g a n i z o w a n y m w m a j u przez M i n i s t e r s t w o Kul­ było na w y s t a ­ jedną skrzynię malaturze omawianej wystawy terenu i brak oprawy w które postaci napisów, z stanowiła dekoracyjny. ła słaba e k s p l o r a c j a ułatwiałyby by­ naukowej zwiedzającym n a w i ą z a n i e bliższego k o n t a k t u ze z g r o m a d z o n y m i eks­ p o n a t a m i . D a w a ł o się t o , rzecz c h a r a k t e r y s t y c z n a , o d ­ czuć p r z e d e w s z y s t k i m , g d y chodziło o w y c i e c z k i dzieży w i e j s k i e j , która n i e umiała znaleźć stosunku do wystawy, dostrzegając w mło­ właściwego niej jedynie wpadające w oko c i e k a w o s t k i . B r a k u tego n i e p o t r a f i l i również którzy usunąć i niewykwalifikowani ograniczali lej sali m a m y się w y ł ą c z n i e przewodnicy, d o objaśnień, że zabytki sztuki ludowej, stroju, ceramiki", i zostawiali następnie s w y m c i e c z e k zaś plątali się t a m b e z r a d n i e . wo i barwnie wypowiedziany „podopiecz­ dałby j a k n a j l e p s z e nięcie pełnego wego, czego dydaktycznego nie wykorzystano wystawy i należycie twórców szczono f o t o g r a f i e na szczyzny przy pracy, osiąg­ nawet tam, świadomie to z a m i e r z y l i . „Państwo l u d o w y c h " , na którym kilku ży­ propagando­ P r z y k ł a d e m m o ż e być e k r a n z a t y t u ł o w a n y opieką wy­ niewątpliwie r e z u l t a t y i pozwoliłby efektu gdzie organizatorzy Tymczasem komentarz „w tkactwa n y m " parę m i n u t czasu n a z w i e d z e n i e , u c z e s t n i c y otacza czerepu. mankamentem model plastycznej. artystów jednak umie­ ludowych zdjęcia, Lubel­ przedstawiające n p . M . O l e k s i e j u k a p l o t ą c e g o k o s z y k , czy R o g o w s k i e g o siedzącego za k r ę g i e m przekonywającym garncarskim, nie dowodem opieki są jeszcze roztaczanej nad n i m i przez Państwo. O b o k z i l u s t r o w a n i a e l e k t r y f i k a c j i Lążka i mapy wystaw i konkursów które w ciągu 10-lecia odbyły należało pokazać, w j a k i się n a sztuki ludowej, Lubelszczyźnie, sposób P a ń s t w o w k o n k r e t ­ nych przypadkach przychodzi l u d o w y m artystom z po­ t u r y i S z t u k i w Samoklęskaeh ( p o w . l u b a r t o w s k i ) . T e ­ mocą, czy t o materialną go r o d z a j u dawniej, polew była p e n d i ó w i n a g r ó d ) . N a l e ż a ł o też pokazać, .jak w y t w o r y kiedy ekspozycja twórczość oderwany wiemy przed szechniona. czasów 308 żadną na terenie w swej dziesiątkami Żyją uważana Lubelszczyzny, tym kierunku j e d n a k , że t a k n i e j e s t . paru uzasadniona Dobrzyńskiego przypadek poprzedzony byłaby Na zdobiły nie Dziś Lubelszczyźnie l a t była w y c i n a n k a dziś jeszcze s t a r e młodości tradycją. za kobiety, tragarze rozpow­ które za izb k o l i s t y m i i glazur), czy ( n p . dostarczając finansową garncarzom ( u d z i e ając i c h rąk w ł ą c z o n e są w o g ó l n y d o r o b e k k u l t u r y im sty­ narodo­ w e j . N i e k t ó r z y z p r z e w o d n i k ó w p o p r o s t u o m i j a l i dział s z t u k i l u d o w e j , s k u t k i e m czego n p . t a k i K a z i m i e r z Ro­ g o w s k i n i e zobaczył n a w y s t a w i e s w y c h w ł a s n y c h p r a c i w y j e c h a ł g ł ę b o k o przeświadczony, że w L u b l i n i e n i e były o n e wystawione. �OGÓLNA Wystawa omawianą ła ta, n a w e t wyżej przestrzennie wystawą autonomiczną sztuki całość. współorganizatorów WYSTAWA n i e powiązana Jak wynika z wypowiedzi — Wydziału Twórczości Ludowej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki — naczelnym niem ekspozycji barwnego było stworzenie a k c e n t u , „bukietu z lubelskiej, stanowi­ przede zada­ wszystkim k w i a t ó w " . Chodziło, j a k SZTUKI LUDOWEJ go czy r z e s z o w s k i e g o północną połać w o j e w ó d z t w a do podziału l u b łączącego administracyjnego, etnograficzne kowy, odbiło d z ó w m o g ł y w ciągu k r ó t k i e g o czasu nasycić się w r a ­ i I i bogactwa naszej sztuki datku Trudno bardzo przejść niezręczne przez niewielką obudowaną barwne n i e „ e f e k t e m " stanowić wartości — bez w niej niła się odrębność Trudności, tylko na wystawy. samo działa­ jeden z ele­ sztuki jakie przypad­ przejrzystości Mechaniczne po­ ludowej wynikły z Góralszczyzny i t d . przyjętego podziału, s p o w o d o w a ł y , że o r g a n i z a t o r z y w p r a k t y c e z dużą n i e ­ frasobliwością powinno ujemnie n p . w s p ó l n y w ą t e k k u l t u r y M a z o w s z a , że n i e u w i d o c z ­ do­ eksponaty. I n n a s p r a w a , że, j a k się n a m w y d a j e , sposób najzupełniej również w pełni uczucia z a c h w y t u , j a k i e wywołują zgromadzone piękne, dydaktycznej w ekspozycji s z u f l a d k o w a n i e materiału s p o w o d o w a ł o , że zagubił się i w salkę się dzielącego ludowej. rzeczywiście, c e l t e n został, j a k się w y d a j e , osiągnięty. albo r o ­ k r a k o w s k i e c z y łódzkie). W p r o w a d z e n i e krainy piękna rzeszowskiego), bił w r a ż e n i e n i e p o w a ż n e j twórczości p l a s t y c z n e j ( w o j . w o l n o przypuszczać, o to, a b y p r z e p ł y w a j ą c e m a s y w i ­ żeniem ( g d z i e n i e była zupełnie r e p r e z e n ­ t o w a n a s z t u k a t z w . L a s o w i a k ó w , zamieszkujących całą wypełniali niekiedy poszczególne stoi­ ska m a t e r i a ł e m z różnych zupełnie terenów, b y l e mentów ekspozycji. O b o k b o w i e m t y c h , którzy po p r o ­ których s t u przechodzą p r z e z poszczególne sale czy s t o i s k a , c o ­ teriałem raz już określić j a k o b r a k p o c z u c i a odpowiedzialności liczniejsze są rzesze zwiedzających, dla których w y s t a w a s t a n o w i p r a w d z i w ą , w i e l k ą szkołę. Dlatego nieobojętną sprawą jest tyczna ekspozycji, j a k najda'ej ność. Dotyczy bec wartość dydak­ idąca ścisłość i r z e t e l ­ t o o c z y w i ś c i e n i e t y l k o części mówią­ c y c h o h i s t o r i i czy r o z w o j u n o w e j w s i , spółdzielni p r o ­ tyl­ k o w y p e ł n i ć lukę czy uzyskać estetyczną całość. W n i e ­ wypadkach była swoboda tak daleko licznych rzesz w a c h n i e t y l k o patrzą ry zapamięta, iż w ma­ b y ją zwiedzających, i w którzy podziwiają, Czymże b o w i e m wzbogaci obrazy na szkle dysponowaniu posunięta, że można na wo­ wysta­ a l e i uczą się. swoją w i e d z ę człowiek, k t ó ­ województwie kieleckim malują o t e m a t y c e góralskiej ( o b r a z y H . R o j - d u k c y j n y c h i t p . , a l e i t y c h działów, które stanowią t y l k o Kozlowskiej pewną k o l w i e k n a p i s u objaśniającego), a w w o j . k r a k o w s k i m podbudowę zasadniczego nurtu, j a k to ma tkają m i e j s c e n p . ze sztuką ludową. W t y m w y p a d k u można n a w e t przypuszczać, że k a ż ­ dy ze z w i e d z a j ą c y c h ze zrozumiałą dać będzie e k s p o n a t y s z t u k i satysfakcją ludowej jego oglą­ regionu, sztuki nierzadko tak dobrze m u znanej n i e m a l od k o ­ lebki. Stąd konieczność j a k n a j b a r d z i e j p r z e m y ś l a n e g o , d o ­ kładnego i (właśnie pokazania etnograficznie eksponatów. p o s t a r a m y się d a l e j Na ścisłego!) Ze n i e z a w s z e dobrania t a k było z Zakopanego, wzorzyste dywany umieszczone dwuosnowowe bez jakiego­ „w gwiazdy p a z u r k a m i " , przerzucone t u beztrosko z Wyszkowa Kurpiach? wać Podobnych więcej. umieszczono I wypadków dałoby tak np. eksponaty z się z na zanoto­ Opoczyńskiego w obrębie w y s t a w y w o j . łódzkiego, m i m o że Opoczyńskie o d l a t już należy d o w o j . k i e l e c k i e g o ; misami z Baranowa wiedliwie (pow. puławski) obdzielono d w a sąsiadujące ze sobą (oczywiście spra­ tylko — wykazać. w y s t a w i e , mającej dać przegląd twórczości pla­ s t y c z n e j l u d u całej P o l s k i , z e b r a n y materiał został p o ­ kazany w układzie t e r y t o r i a l n y m . Ponieważ podziału na w i ę k s z e k r a i n y e t n o g r a f i c z n e administracyjny torzy wystawy podział na zamiast zastosowano województwa, organiza­ stanęli o d r a z u w o b e c trudności, k t ó ­ r e w p r a k t y c e okazały się n i e d o p o k o n a n i a . Z b y t w i e ­ le b o w i e m trzeba było w y p e ł n i ć stoisk, a material, k t ó r y m d y s p o n o w a n o , był z n a t u r y r z e c z y b a r d z o n i e ­ r ó w n y . Stąd w y n i k ł a konieczność łączenia n a j e d n y m stoisku eksponatów z województw mniej bogatych pod względem e t n o g r a f i c z n y m , j a k n p . z w o j . poznań­ skiego, bydgoskiego czasami i zielonogórskiego, k l a s a eksponatów, które jak i niższa z konieczności m u ­ siały dostać się n a w y s t a w ę , a b y d a n e województwo mogło być w jakiś sposób r e p r e z e n t o w a n e (np. czarna c h u s t a t k a n a f a b r y c z n i e , która znalazła się wśród z a ­ bytków Inne sztuki znowu zasobnych ludowej w o j . poznańskiego). dla województw i różnorodnych p o d w z g l ę d e m stoiska, przeznaczone etnograficz­ n y m , j a k np. w o j . k r a k o w s k i e , rzeszowskie czy lubel­ s k i e , n i e b y ł y w s t a n i e pomieścić t a k i e g o zespołu e k s ­ ponatów, który dawałby ści a r t y s t y c z n e j d a n e g o rzeczywisty obraz twórczo­ t e r e n u , z konieczności więc m u s i a n o ograniczyć się d o w y b o r u dość w g r u n c i e r z e ­ czy p r z y p a d k o w e g o , który a l b o z b y t upraszczał zagad­ n i e n i e , j a k t o miało m i e j s c e w w y p a d k u w o j . k i e l e c k i e ­ R y c . 3. Garnek siwak. Wys. 18 cm. Wykonał Antoni Chmiel z K o l o n i i Majdanek (pow. tomaszowski). 309 �Ryc. Ryc. 310 4. Traktorzystka. Płaskorzeźba 5. Analfabetka. Płaskorzeźba z Sądeczyzny, w drzewie. Wym. 52 X 37 cm. (рогу, buski). Wykonał Adam Czarnecki w drzewie. Wym. Зв.5 X 25,5 cm. Wykonał Tadeusz obecnie zamieszkały w Półwiosku (pow. grodkowski). Obrzud, z Gumienic rzeźbiarz �na w y s t a w i e ) w o j e w ó d z t w a : łódzkie i l u b e l s k i e , p r z ę - ślicę rzeźbioną wrotka, kiego. zaś, ustawioną o b o k „wypożyczono" Dokładniejsze z okolic wejrzenie lubelskiego Mińska w koło­ Mazowiec­ szczegóły gospoda­ r o w a n i a m a t e r i a ł e m utrudniał f a k t , że większość p o n a t ó w n i e miała napisów informujących szym eks­ o i c h bliż­ pochodzeniu. W i e l e nieporozumień stawy, wywołać gdzie na j e d n y m m o g ł y te p a r t i e w y ­ stoisku rozmieszczone obok siebie z a b y t k i z k i l k u województw. tego może być s t o i s k o w o j e w ó d z t w pionie oznaczonym wały napisem: się czepce dolnośląskie były Przykładem śląskich, g d z i e „Woj. opolskie" w znajdo­ i cieszyńskie żywotki, a obok napisu „Woj. wrocławskie" — suknia z samo­ działowego pasiaka pochodzącego z północnej Opol­ szczyzny. Eksponaty zgromadzone na wystawie — poza pew­ n y m i wyjątkami — reprezentowały poziom dobry, p o ­ chodziły o n e b o w i e m g ł ó w n i e ze s t a r a n n i e o d l a t k i l ­ k u dobieranego wystawowego i wielokrotnie eksponowanego Ministerstwa Kultury zasobu i Sztuki, który uzupełniono materiałami w y p o ż y c z o n y m i z p a r u szych więk­ muzeów. N a w y s t a w i e w i d z i e l i ś m y wśród t k a n i n m . i n . z n a k o nr.tą pracę D o m i n i k i B u j n o w s k i e j , zatytułowaną ga przez wieś". Z „Dro­ c e r a m i k i t a k i e ośrodki, j a k D e n - ków, M a j d a n G ł o g o w s k i , Ł ą ż e k i B o l i m ó w . R z e ź b ę r e ­ prezentowała g ł ó w n i e g r u p a rzeźbiarzy z R z e s z o w s k i e g o , z Kalembą nych i Rozalią Kuźniar rzeźbiarzy Obrzuda zwracały ( r y c . 5) i A d a m a n a czele. Z m n i e j uwagę zna­ płaskorzeźby Czarneckiego T. ( r y c . 4). Z i n n y c h eksponatów należy w y m i e n i ć c i e k a w y ze­ spół m a l o w a n y c h k a f l i m a z u r s k i c h , n o w ą rzeźbę ś w i e c ­ ką Józefa Janosa z Dębna, przedstawiającą Koperni­ ka*, i w y c i n a n k i z Sannik pod Gostyninem. Ryc. 6. Uczestniczka konkursu hodowlanego. w drzewie. Wykonał Józef Grzegory ze Zlakowa wego (pow. łowicki). Rzeźba Boro­ Niestety, te o s t a t n i e połączone zostały n a j e d n e j t a b l i c y z k u r ­ p i o w s k i m i i w s c h o d n i o - m a z o w i e c k i m i , s k u t k i e m czego zagubiły wiele się d l a zwiedzających, i n n y c h eksponatów żadnym napisem Ogólnie — zwłaszcza nie były że — jak wyodrębnione objaśniającym. omawiana t u wystawa sprawiała wrażenie gatej problematyki, jaka wiąże się z zagadnieniami s z t u k i l u d o w e j , budziłaby n i e w ą t p l i w i e głęboki podziw i pochwały w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w o j e n n y c h , od t e ­ go j e d n a k czasu d z i e l i n a s już dziesiąć l a t , w n a d m i e r n i e stłoczonej, co zresztą w y n i k a ł o z c i a s n o t y których n i e p o m i e r n i e w z r o s ł y w y m a g a n i a , lokalu ne o d d a w n a nym i niedopracowania ( r y c . 1). S p e c j a l n i e konstrukcja pod względem przykre d r e w n i a n a , ciężka koncepcyj­ wrażenie i konkurująca p o n a t a m i , w której n i e b r a k b y ł o t y p o w e g o okupacji opalania drzewa, wszystkich „heimach". Wystawa t a , dająca jakiejkolwiek oprawy sprawiała tak z eks­ dla okresu powszechnego we wych. sztuki naukowej, ludowej z pominięciem w nowym do m u z e a l n i c t w i e , a n i e zawsze organizatorów Zabytków sztuki wystaw ludowej ekspono­ i bogactwa, j a k to b y w a w w i t r y n a c h sklepowych. N a d wystawy musi panować wspólna bez w o d n i a , jakiś p r o b l e m , który bo- łączy w logiczną i jednolitą t r e ś c i o w o WYSTAWA w y s t a w a m i , eksponaty z dziedziny okolicznościo­ n i e można w a ć w y ł ą c z n i e p o d k ą t e m w i d z e n i a i c h różnorodności całością przegląd CENTRALNA Poza o b y d w i e m a docierające ciągu uwzględnia­ lo zgromadzone myśl prze­ eksponaty całość. ROLNICZA tkaniny świętokrzyskie wyroby (Iłża, stawie c e r a m i k ę z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , d o której należy z a ­ obok płodów przetwórczego mniejsze g d z i e poszczególne w o j e w ó d z t w a rolnych i — kolekcje miosło a r t y s t y c z n e . wyrobów wystawiały ilustrujące I rolnego również miejscowe przemysłu wystawiono ludowe kamionkę, z m a l o w a n ą rze­ w kobiecym Pod­ ubiorze dekoracją (ptaszki). W racyjny przypominającej kolorach w o j . k r a k o w s k i m główny stanowiła b o g a t o malowana z W ł o d a w s k i e g o , zastąpiony później p r z e z męski i k o ­ ska, którą następnie z n i e w i a d o m e j to, kieleckie da- w białym i j a s n o z i e l o n y m , o m o t y w a c h roślinnych i z w i e r z ę c y c h biecy ubiór k r z c z o n o w s k i . W o j e w ó d z t w o — zaliczyć r ó w n i e ż n i e s p o t y k a n e d o t y c h c z a s n a ­ czynia o j e d n o l i t e j brązowej polewie, tak np. na stoisku w o j . l u b e l ­ manekin pewne w o j . rzeszowskie większe l u b skiego, obok c e r a m f k i , głównie z Łążka i Białej laskiej, — Rędocin); gliniane Denków, Rolniczej, Szczekociny, i s z t u k i l u d o w e j w i d z i e ć było można n a C e n t r a l n e j W y ­ s k u t k i e m czego n a p i e r w s z e element deko­ s k r z y n i a skawiń­ przyczyny miejsce usunię­ wybiła się b r z y d k a biała g a b l o t a , g d z i e bez w i ę k s z e g o sensu p o ­ * „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2/1953, s. 167. wieszono pojedyncze części s t r o j u k r a k o w s k i e g o i g ó - 311 �I ralskiego nym (gorsety, elementem wały pęki wstążek, hafty, b u t y k r a k o w s k i e itp.). dekoracyjnym malowniczo tzw. były udrapowanych „krakowskich", z po­ kwiecistych wyrabianych ostatnio p r z e z C P L i A w K r a k o w i e . Całość uzupełniały nia gliniane w Łysej produkowane przez Górze oraz obrazy Uda­ zwisające zakłady naczy­ ceramiczne n a szkle H e l e n y Roj-Ko- znaczono w obrębie poszczególnych stoisk, n i e kiego, i interesujące efektownie nas eksponaty, ułożone w dobrze dobrane miejscu centralnym, istotnie pełniły r o l ę a k c e n t u d e k o r a c y j n e g o , ożywiającego m o ­ notonne n a które dość zespoły się p r z e w a ż n i e wystawowe, składały kosze z j a r z y n a m i , p u s z k i konserw, z ł o w s k i e j . W o j e w ó d z t w o s t a l i n o g r o d z k i e w y s t a w i ł o sze­ kłęby p o w r o z ó w , p r ó b k i l n u czy w e ł n y i i n n e reg n i e w i e l k i c h lalek w bardzo d o b r y c h strojach l u d o ­ nie niewdzięczne e k s p o n a t y w y c h , k o r o n k i cieszyńskie, p a s i a k i z o k o l i c pisanki wierz?.. Zawiercia, spod G l i w i c i k i l k a naczyń g l i n i a n y c h z S i e ­ Skromniej wypadły województwa opolskie i w r o c ł a w s k i e , g d z i e z konieczności o g r a n i c z o n o poszczególnych (czepce) elementów ubiorów l u b współczesnych się d o zabytkowych W podob­ wystawowe. w i e l u natomiast przypadkach — i to nawet t a ­ k i c h , g d z i e z o b i e k t ó w s z t u k i l u d o w e j można b y s t w o ­ rzyć całość, w pełni nadającą się d o w y k o r z y s t a n i a — zepchnięte zostały o n e n a m i e j s c e podane w sposób n i e c i e k a w y zupełnie poślednie, (woj. krakowskie), peł­ ko­ niąc rolę p r z y s ł o w i o w e g o k w i a t k a p r z y kożuchu. B r a k ­ b i e c y z o k o l i c K ł o d z k a ) . W w o j . białostockim zupełnie ło t u w i d a ć j a s n e j k o n c e p c j i , która w sposób j e d n o l i t y słusznie twórczość wszystkim tkaniny, osnowowe, szkoda r e k o n s t r u k c j i (ubiór była j e d n a k o w a . W niektórych, j a k n p . w s t o i s k u w o j . ł ó d z ­ ludową a w reprezentowały szczególności przede dywany d w u - t y l k o , że p o k a z a n o j e bez w y b o r u , s k u t k i e m czego o b o k t k a n i n o w z o r a c h b a r d z o d o b r y c h znalazły się r ó w n i e ż w z o r y ze już stosowania wyżej n a k r y c i a n a łóżka. niekonsekwencje, podziału n i e pracujący p r z e m y s ł l u d o w y ? ) spole i n n y c h materiałów „ k a p o w e " , naśladujące t a ­ nie, p r o d u k o w a n e fabrycznie Omówione określałaby d l a t e j części w y s t a w y t y p e k s p o n a t u s z t u ­ k i l u d o w e j (może należało t u pokazać j e d y n i e wystawie lubelskiej zagadnienie sztuki ludowej Wśród licznych pawilonów, placu które za­ pełniały p l a c w y s t a w o w y , rozciągając się u stóp w z g ó ­ w a ł y , że h a f t y k u r p i o w s k i e znalazły się n a s t o i s k u w o j . rza zamkowego, u w a g ę p a w i l o n roślin białostockiego, a w y c i n a n k i — w zespole m y s ł o w y c h , którego f r o n t o w a ściana u d e k o r o w a n a woj. warszawskiego. łódzkie p o k a z a n o , W dziale prócz spowodo­ wystawowego. ze­ wystawowych. w y ł o n i ł o się r a z jeszcze w z w i ą z k u z dekoracją wynikające administracyjnego, Na aktual­ i jego miejsce w wystawowym reprezentującym tkanin i ceramiki, woj. zwracał stała w y k o n a n y m i p r z e z z a l i p s k i e m a l a r k i prze­ również niami roślin p r z e m y s ł o w y c h , d w i e rzeźby, w y k o n a n e w d r z e w i e p r z e z artystę l u d o ­ wymi d l a Powiśla Dąbrowskiego w i e l o b a r w n y m i wego kietami Józefa G r z e g o r e g o ze Z ł a k o w a B o r o w e g o w Ło­ w i c k i e m : j e d n a z n i c h , zatytułowana „Elektryfikacja", przedstawia n a słupie monterów zakładających druty poprzegradzanych ła, że m a l a r k i zalipskie mogą w zakresie k o m p o z y c y j n y m i w ogóle b a r d z i e j rzeźbiarska w c h a ­ mi" wykształconymi rakterze, n a t o m i a s t n a d s a m y m pomysłem w p r o w a d z e n i a (ryc. 6). K u j a w y , skie, wypadły „Uczestniczka dziewczynę konkursu karmiącą reprezentowane przez dosyć b l a d o . Poza ho­ prosięta woj. bydgo­ fragmentami stroju — bełskiej wystawie ze s w y m i dekoracji współzawodniczyć wyobraża bu­ stono­ w a n a w k o l o r z e , sprawiała d o b r e w r a ż e n i e i ś w i a d c z y ­ godnie zatytułowana typo­ f a n t a s t y c z n y c h k w i a t ó w . Całość, l e k k o e l e k t r y c z n e , d r u g a zaś, b a r d z i e j z w a r t a p o d w z g l ę d e m dowlanego", zo­ wyobraże­ „starszymi plastykami. dekoracji przeniesionych wschodnio-krakowskich. Wprawdzie brać­ Dyskutowałbym na lu» ze wystawa wsi nie b y ­ ła r e g i o n a l n a , l e c z ogólnopolska, n i e m n i e j j e d n a k w y ­ (czepce, c h u s t k a f a b r y c z n a ) , w y s t a w i o n o t u t a l e r z e f a ­ d a j e się, że w o p r a w i e d e k o r a c y j n e j jansowe kiś sposób z w i ą z a ć z miejscową tradycją, zwłaszcza g d y z Włocławka o tematyce oraz serię rzeźb ceramicznych f i g u r a l n e j , w y k o n a n y c h przez Klarę lową z K c y n i . Pokaz sztuki l u d o w e j Pril- województw znańskiego i z i e l o n o g ó r s k i e g o ograniczał się d o po­ kilku sięgano t u już tego d o r o b k u L u b e l s z c z y z n y od województw przykładem przetykanych tkanin i gdańskiego, gdzie prócz twórczości tworzenia uchroniłoby taniej, pseudoludowej były malowane umieszczenia l u d o w y c h znalazły się w y r o b y g a r n c a r s k i e L e o n a Nec- n y m z pawilonów skrzynie na ziarno. komponowania (gdyż t r u d n o byłoby nazwać go za­ re­ konstrukcją) u b i o r u k a s z u b s k i e g o d l a z e s p o ł ó w ś w i e t l i ­ cowych. Wielokolorowe hafty, podobne do w y k o n y w a ­ n y c h n a K a s z u b a c h , znalazły z a s t o s o w a n i e w dekoracji s t o i s k a w o j . koszalińskiego. Z przedstawionego tu w przeglądu obrębie Centralnej Wystawy dublowały, częściowo j a k g d y b y ną p o p r z e d n i o ogólnopolską wystawy Rolniczej częściowo uzupełniały wystawę sztuki Lubelskim na eksponaty fundusze z zagadnienie ważności w życiu które w plastycznej do jed­ zakresu przeznaczone było t r a k t o w a n e z pełnym Niedociągnięcia, na koncepcji twórczo­ zrozumieniem kulturalnym Polski wykazano powyżej, dotyczą j a k się zdaje, stąd, że j e d y n i e r e a l i z a c j i , a wynikają, do p l a n o w a n i a i w s p ó ł p r a c y w e k s p o z y c j i Ludowej. w zbyt m a ­ ł y m s t o p n i u w c i ą g a się f a c h o w c ó w e t n o g r a f ó w , z w ł a s z ­ ludowej. cza wy­ zaś m u z e o l o g ó w , którzy organizowano na t y m odcinku mieliby dużo d o z r o b i e n i a . W Y S T A W A UBIORÓW L U D O W Y C H czasie, g d y n a Z a m k u się omawia­ Rola, jaką e k s p o n a t o m z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j W wyznaczona i znaczne lubelskiej ści l u d o w e j ekspo­ etnograficzne miejsca ludowej znajdujące i c h ekspozycję wskazują n a t o , że w ogólnej jej skrócie natów ł a t w o z o r i e n t o w a ć się, że w k ł a d k i w Ilość sztuki czy której k o g u c i k i cokoły kafli stanowiący p r ó b ę sztandarów w Wy­ boga­ dekoratorów stylizacji, mazurskich i malowanych l a o r a z strój męski i k o b i e c y , ludowej. korzystanie w dekoracji motywów czerpanych z luźnych części s t r o j u . B o g a t s z e n a t o m i a s t b y ł o s t o i s k o olsztyńskiego d o zasobów należało ją w j a ­ WOJ. LUBELSKIEGO j e d n a , p o d hasłem „ O d s o c h y do t r a k t o r a " , wychodzi Centralną W y s t a w ę Rolniczą, k t ó r e j poszczególne f r a g ­ poza z a k r e s n a s z y c h bezpośrednich zainteresowań, d r u ­ menty ga zostały wyżej skim przygotowano 312 omówione, dwie wystawy w Muzeum Lubel­ czasowe, z k t ó r y c h zaś, dająca belskiego, przegląd interesuje ubiorów ludowych nas j a k majżywiej. woj. l u ­ Wystawa ta �R y c . 7. Kołacz skich. Glazura Jerzy Witek Ryc. wzorowany na wyrobach hucul­ zielona. Wys. 21 cm. Wykonał z Urzędowa (pow. kraśnicki). 8. Dzbanek. Glazura zielona. Wys. 33 cm,. Wykonał Jerzy Witek z Urzędowa (pow. kraśnicki). w części w s t ę p n e j d a j e o b r a z d a w n y c h u b i o r ó w l u d o ­ zmarszczonej w y c h Lubelszczyzny, n y c h u b i o r ó w znalazło się k i l k a o k a z ó w r z a d k i c h i m a ­ produkcji eksponowanych przy pomocy z n i e l i c z n y c h zresztą starych ilustracji, re­ w d a l s z y m zaś ciągu z a w i e r a o r y g i n a l n e u b i o r y w p o s t a c i bądź kompletów wdzianych n a m a n e k i n y , bądź n y c h części, j a k s u k m a n y , g o r s e t y , działowe zapaski czy spódnice. M a t e r i a l , ułożony według luź­ samo­ zaryso­ przegląd uwidocznione dowych poszczególnych o d m i a n , których zostały na w s p ó l n e j m a p i e ło z n a n y c h , j a k n p . biała s u k m a n a z W niektórych jak n p . w g r u p i e strojów obok reprezentowanych zespołach, krzczonowskich, zestawiono ubiory dawne, p o większej części samo­ łości z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . Z e s t a w i e n i a t e n i e z o ­ stały j e d n a k należycie w y k o r z y s t a n e kierunku jej materiałów Lubelszczyzna przedstawia dem l u d o w y c h silnie zróżnicowany, n a któ­ ubiorów siebie bogaciej zasięgi ubiorów l u ­ na w y s t a w i e Hrubieszowskie­ go, u b i o r y mieszczańskie z T a r n o g r o d u i w i e l e i n n y c h . działowe, i f o r m y późniejsze, w y k o n a n e p r a w i e w c a ­ Lubelszczyzny. W świetle z g r o m a d z o n y c h wystawio­ łat­ w u j ą c y c h się w t e r e n i e g r u p t e r y t o r i a l n y c h , d a j e wy t y l n e j części o d z i e n i a . W ś r ó d się j a k o t e r e n p o d w z g l ę ­ ewolucji ubiorów d l a podkreślenia ludowych i objaśnienia przyczyn. Stan zachowania belszczyzny ubiorów l u d o w y c h n a t e r e n i e L u ­ zadecydował, wane były na w y s t a w i e że najbogaciej reprezento­ powiaty wschodnie (szczegól­ r y m krzyżują się e l e m e n t y k u l t u r o w e należące d o r ó ż ­ n i e w ł o d a w s k i ) i p o ł u d n i o w e ( n p . biłgorajski), n y c h zespołów e t n i c z n y c h . W i d a ć t o n a j l e p i e j n a p r z y ­ n i e słabiej zaś t e r e n y północne ( p o w . radzyński i ł u ­ kładzie s u k m a n i płótnianek, Małopolski się krój z małoruską z dwiema i w których fałdami północno-polską CENTRALA Sprawozdanie formą w n i m bodaj o wniesionym w kowski) i szybciej zaginęły bogato z n a c z n e trudności. kompletne, w paru przygotowanie LUDOWEGO gdy­ słowach o C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „wkładzie" dla miesza PRZEMYSŁU niniejsze n i e byłoby by nie wspomniano typowy bocznymi do i jej ną metamorfozą, sięcy CPLiA odbyła jaka się w w ciągu Lublinie, stała się p o s i a d a c z e m ostatnich paru miejscowa placówka reprezentacyjnego p u p r z y u l . Dąbrowskiego (przecznica mie­ skle­ łącząca u l . K r a ­ i znalezienie sklepiku z pamiątkami N i e dostrzegłem obrębie wystawy. Sklep gdzie ich w stroje ludowe terenie nasuwa obrębie Starego ARTYSTYCZNEGO Miasta. na N a w s t ę p i e należy zaznaczyć, że w z w i ą z k u z c u d o w ­ I łożonego uroczy­ stości l u b e l s k i c h . północno-zachodnie, znacz­ przy podstawie w natomiast u l . Dąbrowskiego kiosku CPLiA (nazwę ulicy i n f o r m a c j i przechodniów, wiedniej tabliczki dotychczas obszerny lokal o kilku stownym umeblowaniem dekorację lokalu oknach stanowią z nie odpo­ umieszczono) ciemnego trzy podaję gdyż wystawowych, zespoły t r y c z n y c h , ułożone z m a l o w a n y c h m i s e k dębu. kół w to z gu­ Jedyną koncen­ przymocowa­ kowską z u l . N a r u t o w i c z a ) , urządzonego z w i e l k o m i e j ­ n y c h d n a m i d o s u f i t u , p r z y c z y m m i s k i t e d o b r a n e są s k i m r o z m a c h e m , i m a l u t k i e g o , a l e b a r d z o pięknie p o ­ w sposób d o w o l n y z różnych s t r o n P o l s k i , przewagę �j e d n o k r o t n i e m ó w i się i pisze o t a l e n t a c h h a n d l o w y c h C P L i A , które ponoć mają w życiu t e j i n s t y t u c j i rolę t a k zdumiewającą, że aż t u i ó w d z i e ją w osiągnięciu wyrobów. należytego Tymczasem poziomu obserwując grać przeszkadza­ artystycznego lubelskie sklepy „ c e p e l i o w s k i e " w l i p c u i s i e r p n i u r b „ można było z w ą t ­ pić o słuszności t y c h pogłosek. C P L i A l u b e l s k a n i e z r o ­ biła b o w i e m n i c , a b y w y k o r z y s t a ć w y j ą t k o w ą koniun­ kturę, jaką stwarzał d l a n i e j k o l o s a l n y r u c h wyciecz­ k o w y z o k a z j i w y s t a w y , i rzucić tą drogą n a całą P o l ­ skę w y r o b y l u b e l s k i e g o l u d o w e g o przemysłu a r t y s t y c z ­ nego. J a k w s p o m n i a ł e m scowych wyroby nin, było w ze było, na spółdzielni Dobrzyńskiego malowanych zielona. Urzędowa wyrobów (ceramika na nikt to uwagę mować. W gatszych i parę sposób nie we klienta, Polsce trochę drogich jednym terenów tka­ wy­ skrzynek, a tego, wyeksponować, co zwrócić słowem t e n sposób" L u b e l s z c z y z n a , w Łążka, Frampolu, lubelski), usiłował miej­ z R o g o w s k i e g o z Białej P o d l a s k i e j , głównie cinanki Ryc. 9. Orka sochą. Rzeźba w glinie. Glazura Wym. 9,5 X 14 cm,. Wykonał Paweł Witek z (pow. kraśnicki). poprzednio, ogóle n i e w i e l e zarekla­ jeden z etnograficznych, najbo­ w skle­ pach C P L i A w L u b l i n i e wypadła blado i n i e c i e k a w i e . G d y d o d a m y do tego stan a b s o l u t n e j n i e w i e d z y , w j a ­ kiej zaś stanowią pseudoludowe wyroby wytwórni cera­ m i c z n y c h . W książce p a m i ą t k o w e j , która z n a j d u j e w sklepie, kal wpisał ze Względu charakter ocena ktoś entuzjastyczną n a s w e urządzenie godny stolicy. Wydaje taka, niewątpliwie CPLiA w wątpliwej Lublinie wewnętrzne zaszczytna wartości. umieszczenia wywołuje jest w u sufitu ciężkich punktu już fakt, misek że in­ sprzeda­ raczej że pomysł glinianych nie (a nuż któraś z n i c h r w i e się n a g l e i s p a d n i e n a g ł o w ę ! ) ; ważniejsze to, że l o k a l s k l e p o w y ma każdym komplementem Pomijam miłego wrażenia u w a g ę , że l o ­ m i się j e d n a k , n y m w y p a d k u , dla reprezentacyjnego ży się ode­ bowiem w s w y m urządzeniu i d e k o r a c j i p o z b a w i o n y j e s t zupełnie r e g i o n a l n e g o l u b e l s k i e g o c h a ­ r a k t e r u . Podczas g d y w na K a s z u b a c h czości i n n y c h częściach P o l s k i ( n p . czy n a P o d h a l u ) plastycznej znajdują zasoby l u d o w e j szerokie zastosowanie d e k o r a c j i wnętrz, g d y n a w a r s z a w s k i e j skie kobiety z Dąbrowskiego twór­ w Starówce w i e j ­ Powiśla zdobią jedno wnętrze po d r u g i m , C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ tystycznego, i n s t y t u c j a powołana kultywowania ludowej twórczości j a k najbardziej artystycznej do jest pogrążony personel sprzedający, będziemy m i e l i o b r a z k o m p l e t n y . K u p u j ą c często t o i o w o w r ó ż ­ nych sklepach C P L i A , niejednokrotnie się, dlaczego t a m t e j s z y personel zastanawiałem (z w y j ą t k i e m d a w c z y ń n a S t a r y m Mieście w W a r s z a w i e czyni ceramiki ludowej nie nabiera wiających żadnych należyte i w krakowskich Sukiennicach) wiadomości obsłużenie fachowych, odbiorcy, umożli­ zachęcenie go d o k u p n a , p o i n f o r m o w a n i e . S p r z e d a w c z y n i pu na N o w y m dową Świecie w W a r s z a w i e ceramikę sprze­ sprzedaw­ z Suwałk jako ze s k l e ­ sprzedaje „wyroby nielu- kurpiowskie z Białegostoku". W K i e l c a c h , gdzie o ceramikę k a s z u b ­ ską b y w a ł a t w i e j niż n a d m o r z e m , n i e wiedzą, k t o t o j e s t N e c e l , i odsyłają p o „ t o " do... s k l e p u żelaznego ( h a cel?), a w L u b l i n i e — z g o d n i e cją — m a l o w a n e ją jako skiego z obowiązującą s k r z y n i e z o k o l i c Biłgoraja w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyń­ jako „kurpiowskie" i t p . (autentyczne „kwiatki" zebrane „krakowskie", trady­ sprzeda­ w sklepie na l u b e l s k i e j Starówce w d n i u 26 l i p c a r b . ) . G d y k l i e n t d o p y t u j e się o pamiątki z L u b e l ­ s z c z y z n y , oferują m u blaszane p l a k i e t k i n a laskę, p o ­ za t y m „nic n i e m a " . — nie A przecież pamiątek t y c h mogłoby być mnóstwo, uważała za s t o s o w n e skorzystać z b o g a t y c h zasobów l u ­ czy dowej reprezen­ Urzędowa, p t a s z k i z K r a s n o b r o d u , małe m a l o w a n e n a ­ nabrało c h a ­ c z y n i a z P a w ł o w a , Łążka, B a r a n o w a , s i w a c z k i z P a r ­ sztuki Lubelszczyzny, tacyjnego rakteru ażeby w n ę t r z e sklepu w stolicy województwa indywidualnego, właśnie różnego od sklepów to w postaci drobiazgów czewa, Pawłowa. stołecznych, z w i ą z a n e g o z l u d o w y m i t r a d y c j a m i m i e j ­ (tanie malowane scowymi l u b e l s k u piórniki twórczości plastycznej. Jakże można dzi­ w i ć się l u b e l s k i e m u c h i o p u , k t ó r y n i e r a z jeszcze w s t y ­ do d z i się o d z i e w a ć w stego p a r t u sukmanę p o o j c a c h , s k o r o r ó w n i e ż w s t y d l i w i e o d w r a c a się o d d o r o b k u sztuki ludowej? T o , co p o w i e d z i e l i ś m y p o w y m , o d n o s i się w p e w n e j miejscowej o lokalu m i e r z e i do zgroma­ m n ó s t w o ładnych r z e c z y z całej P o l s k i , ale t o , co w t y m w y p a d k u byłoby najistotniejsze: na twórczość l u d o w a L u b e l s z c z y z n y powodzi, Ryciny 314 skle­ znajdującego się w e w n ą t r z t o w a r u . W o b u s k l e p a c h C P L i A dzono CPLiA stanowiąc nieznaczną 2, 3, 7, S i 9 wykonał artystycz­ — g u b i się w t e j cząstkę całości. Jan Swiderski; Nie­ na, szycia), parciane Bidaczowa), (figurki z drewnianych skrzyneczki lubelskie, malowane „po d l a d z i e c i czy pudełka n a p r z y b o r y t k a n y c h (tanie wycinanek, kim Sielczyka, ceramicznych barwne fartuszki z pasia­ czy droższe w e ł n i a n e n a r z u t k i n a r a m i o ­ przetykane pisanek, n a r z u t y ) , czy rzeźb itp. n i e pomyślano i s k l e p y Ale o też w postaci tym wszyst­ CPLiA w Lublinie, wy­ pełnione „ n i e c h o d l i w y m " t o w a r e m , n i e cieszą się spe­ c j a l n i e o ż y w i o n ą f r e k w e n c j ą . N i c d z i w n e g o , p o cóż ktoś z l i c z n y c h p r z y j e z d n y c h m a kupować aż w L u b l i n i e t o wszystko, co p o t e j s a m e j u siebie - - w W a r s z a w i e , 1, 4 i 5 — Stefan Deptuszewski; cenie kupić może Krakowie 6 — Tadeusz czy również Poznaniu? Każmierski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f612fbd1ef640a26409632b3644b1b74.pdf 57d022a7221289684b0973e6958a42e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:286 Title A name given to the resource Sztuka ludowa o nauce o sztuce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.359-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II, 1963 KSA WERY PIWOCKI SZTUKA LUDOWA W NAUCE O SZTUCE J est rzeczą powszechnie znaną, że naukę współczesną znamionują dwa sprzeczne - prądy: niezmiernie zaawansowana specjalizacja, spowodowana kolosalną rozbudową bazy placówek naukowych i już nie do opanowania mnóstwem publikacji, uniemożliwiających w praktyce wyczerpanie przez badacza bibliografii przy rozszerzaniu swych zainteresowań poza wąski krąg specjalizacji - oraz gorąc2Jkowe usiłowanie komasacji poszczególnych dyscyplin, krzyżowego posługiwania się ich metodami i językiem, co na ogół obiecuje duże możliwości sukcesów. Sprawa jest tym bardziej paląca, że w naukach humanistycznych same przedmioty badań naświetlane są z różiIlych stron i różnymi aparatami badawczymi, przez co ZJnajdująsię niewątpliwie na pograniczu kilku tqłdycyjnych dyscy'plin i pełne rozwiązanie ich problematyki musi chyba bazować na osiągnięciach kilku nauk. Do klasycznych tego rodzaju zagadnień pogrankznych należy napeWlIlosztuka ludo:wa. Zwracałem już na to uwagę w roku 19281. Dla etnografii sztuka ludowa nabiera obecnie szczególnego znaczenia, ponieważ wobec gwałtownie :zanikających treści kultury ludowej, w Ipierwszym rzędzie materialnej, sztuka ludowa wykazuje dużą odporność i nie ty1ko żyje, ale u nas jeszcze teraz wytwarza nowe działy, ja\{ malowane na płótnie "dywany" 2, albo niezwykle rozkwHająca na te.renie niemal całej PoLski produkcja sztueznych kwiatów 3 - przy czym j'edna i druga gałąź sztuki powstały niezależnie od podniet państwowej opieki nad sztuką ludową i - 'co ważniejsze dla własnych potrzeb środowi'ska wiejskiego. Słusznie więc pisał ongiś Jakub Burokhardt 4, że właśnie sztuka jest najtrwalszyrn ośrodkiem kulI metody w badaniach nad sztuką Ludową. Lud, seria II, t. X, 1928. Fr. K o t u l a, "Dywa~y " współczesne malarstwo Ludowe wsi rzeszowskiej. Polska Sztuka Ludowa, R. XVII, 1963, nr 3/4. J A. K u n c z y ń s k a - I r a c k a, Ludowe kwiaty sztuczne. Polska Sztuka Ludowa, R. XIX, 1965, nr 3. 4 WeltgeschichtLiche Betrachtungen, 1921, s. 216. l 2 Zagadnienie �360 KSAWERY PTWOCKI tury, co w odniesieniu do warunków Ipolskich pot.wierdził Moszyński 5. Spory, kto jest "predystynowany" do zajmowania się sztuką ludową wydają się rz,eczą jałową, natomiast jest sprawą dużej wagi, by etnografowiezmali nie tyl!ko prace historyków sztuki pisujących o tym przedmiocie, ale :by orientowali się - bodaj ogólnie - we współczesnych tendencjach nauki o sztuce, łącznie z jej socjologią. Celem tej rozprawy Jest właśnie ,wprowadzenie czytelni'ka w kierunki i różne postawy badawcze historyków i teoretyków sztuki, oczywiście z konieczności w dużej kondenzacji i uproszczeniu oraz tyLko w tych dziedzinach, które mogą zainteresować fachowego etnografa. Dzieło sztuki plastycznej jest przedmiotem materialnym, które może być oczywiście badane przez chemika, botaniika, technika, może być dokumentem historycznym dla dziejopisa i społeczmym dla 'S'ocjologa, można 'badać jego r'Olę w życiu społec~nym, duchowym, religijnym, handlowym itd. danego społeczeństwa. Prócz tego posiada jednak pewne cechy, które je wyróżniaj~spośród innych przedmiotów i 'pozwalają zaliczyć je do wielkiego złSioru oznaczanego pojęciem sztuki. Nie będę się naturalnie silił nla danie poprawnej def1nicji tego pojęcia -- mocniejsi łamali na nim swe zęby. Pragnę zwrócić jedynie uwagę na jeden z wyznaczników tego rpojęcia, który wydaje mi się sz'czególlllieważny, a bywa pomijany w pracach ściśle etnograficJmychi dzieło sztuki, pełnią~ nawet ważne fUn'kcje użytkowe, jest zawsze przekaźnik'iem jakichś uczuć czy poglądów, ni'e mających z reguły bezpośrednich 'zwiąL1kówz przeznaczeniem, albo może lepiej: zawiera zawsze pewną sumę informacji "bezinteresownych", dotyczących życia psychicznego czy bodaj nastroju twórcy, grupy !społecznej ozy jej określ:0nej warstwy w danym miejscu i czasie. Wyinterpretowanie tych treści l"arówno z tematu, jak i samej formy dzieła sztuki jest jednym z głównych zadań nauki o sztuce. 1. NARODZINY POJĘCIA LUDOWOŚCI W SZTUCE Pojęcie ludowości rodzi się w ,głębi XVIII wieku, niewątpliwie w z'wiąz'ku z narastającymi zwolna tendencjami rewolucyjnymi, przygotowującymi ruchy rewolucyjne XVIII i XIX wieku. Pierwszeństwo należy prawdopodobnie do Włocha Giambattista V i c 0, który w swych studiach o Homerze w r. 1730 'wprowadza pojęcie poezji ludowej 6. Poglądy Jean Jacques R o u ss e a u o przyrodzonym dobru człowieka pierwotnego zachęcały także innych do studiów nad twórczością ludu, przede wszystkim oczywiście literacką. Tu pierwszeństwo należy się Angli- 5 6 Referaty na XIII konferencji La scienza nuova. 1730. oświaiowej Min. W. R. O. P., 1930, s. 172. �.\';:.-/uklt .' {l/du/.{lU W 'II(1I1('t' () I):::luc'(;' :lfj l kowi P e r {;y 7 i wreszcie .T. G.l!ę~!,-d e r ow i 8, który podkreśla estetyczne walory ludowej poezji starogermańS'kiej i germańskiej. Idąc za myślą Rousseau, Herder tworzy 'Pojęcie sztuki ponadindywidualnej, zbiorowej, jaka miała być wykwitem pierwotnej jedności duchowej ludu. Radzi on badać cztery "S": "Sit te, Stamm, Sprache, Siedelung", co pozwoli zrozumieć treści zawarte w tej poezji, a identyfikuje ją z poezją narodową ludów germańskich. Od niego to ciągną się w pracach o sztuce ludowej te dwa głęboko zakorzenione przekonania: sztuka ludowa jest identyczna ze sztuką narodową i sztuka ludowa jest tworem anonimowym, jest erupcją zbiorowej twórczości plemiennej ongiś, chłolpskiej w wiekach późniejszych. Romantyzm, który pod wpływem 'Zapatrywań Herdera, wprowadza świadomie wątki ludowej poezji i muzyki do dzieł najwyższych koryfeuszów twórczości, był przekonany, że sztuka ludowa jest współczesną przeszfością, że zachowała ona w stanie dziewiczym 'pierwotną sztukę narodów europejskich, nieskalaną kulturą chrześcijańską czy antyczną 9. Z tego przekonania wyprowadza np. K. L i b e l t takie wnioski: "Widać stąd, że jeżeli wiedzy szukać trzeba między ucwnymi narodu, to pierwiastka narodowego szukać trzeba wśród samego ludu, nietkniętego inteligencją, amalgamującą narody i zacierającą narodowe odcienia" 10. I dale:i: "I nad nasz.ym ludem przeszły burze religijne i polityczne, socjalne nawet, nie dosięgły ani nie rozwiały 'pierwiastku jego narodowego. Szerokie potOlkicywilizacji, ;płynące ,na Polskę od Włoch, Niemiec, Francji, rozlały się tylko na powierzchni narodu i nie przesiąlmęły do tych ostatnich warstw społeczeństwa. Tam więc nietknięty, pierwotny zachował się pierwiastek narodowy" 11. Nacjonalizm rodzi się w romantyźmie i jego ·płodem stają slępęngermanizm i panslawizm, a jednym z kapitalnych argumentów "omszały duch 'narodu", zabalsamowany w sztuce ludowej. Szczególnie żywe echo tych romantycznych poglądów znajdujemy wśród badaczy narodów pozbawionych w XIX wieku niepodległości, których warstwy elitarne bądźto już uległy, bądź też ulec łatwo mogły wynar·odowieniu . .Jest przecież rzeczą znamienną, że właśnie wśród nich znaleźli się uczeni, którzy pierwsi zwrócili UWd.gętakże. na plastykę ludową i jej artystyezne walory. Palmę pieTWSZell.stwadzierży niezaprzeczenie .J. L Kra s z e w7 ReLiquies of Ancient EngLish Poetry, 1765. 1788, wcześniej: Kritische WaLder, 1769. !J Poglądy polskich romantyków streszcza A. A b r a m o w i c z: Studia nad genezą poLskiej kuLtury artystycznej. IHKM, 1962. 10 Kwestia żywotna filozofii, cytuję za: B. S u c h o d o l s k i, Ideały kuLturu a prądy społeczne, 1933, s. 398. li Ditto, s. 399. a VoLksLieder, �KSAWERY PIWOCKI s k i 12. Za nim w krótkich odstępach idą: Jugosłowianin F. L a y J~, Ukr:=tiniec O. K o s s a c z 14, Fin J. A h r e n b 'e r g 15. W związku z ówczesnymi poglądami estetycznymi uczonych tych nie interesowała sztuka figuralna (a więc malarstwo, rzeźba czy grafika ludowa) tylko motywy ornamentalne i zdobni(;ze, które 'poró'wnywano z motywami przedmiotów przedhistorycznych i wczesnohistorycznych i wysnuwano właśnie wnioski o prastarym pochodzeniu ornamentyki ludowej, jej znaczeniach symbolicznych, ważnych dla hipotetycznej rekonstrukcji wierzeń i kultury duchowej prasłowian, kumanów, prafinów etc.16. Ogromną zasługą tych prekursorów bylo nie tylko zwrócenie uwagi na samo zjawisko !plastyki ludo'\vej, ale także powolne i mozolne gromadzenie materiałów, na których 'Później można było budować już w opar- . ciu o fakty częściowo rozeznane i udokumentowaine. Obok G log e r a, na terenie polskim do takich zbieraczy należą: m. in. T. M o k ł o wski17 i W. Matlakowskj18, W. Szuchiewic1D, M. Brensz t a j n 20 i Fr. K r c e k 21. 2. POZYTYWIZM I DETERMINIZM HISTORYCZNY Wspomniane wyżej prace miały jeszcze inny podtekst metodyczny. Wiązał się on - choć w zas3dzie kontynuowały one hasła rzucone 'przez Kraszewskiego i innych w epoce późnego romantyzmu -- z istotnymi przemianami zapatrywań na nauki historyczne w dobie pozytywizmu. Znane motto Rankego, jako wskaźnik dla historyka "wie es eigentlich 12 pedia 13 dustrie, 1860. Na jego pierwszeilstwo zwraca m. in. uwagę Enciclo1963, pod hasłem "Arte popolare". Siidslavische Ornamente, 1872 i Ornamente siidslavischer Haus- und K1!11stin- Sztuka u Słowian, del Arte, 1875, H Narodnyj 15 Finsk ukrainskyj Ornamentik, ornament, 1877. 1877. m. in. artykuł .~w. p. Jana Gwalberta Pawlikowskiego znajdujących się wc Lwowie. Pisze on: drzeworyty ludowe "są po największej części lichotą tak pod względem układu (kompozycji), jak wykonania, z których artysta niczego się nie nauczy, ale dla badacza rzeczy ojczystych i starożytności mają one wielką wartość. Piękności rylca i wykończenia dostn:eżesz tu mało, a bohomazów tu więcej niż w innych oddziałach". Jeszcze Z. G log e r w swej Encyklopedii staropolskiej pod hasłem "Frasobliwy" mówi: "Były to zwykle rzeźby z drzewa bez wartości artystycznej ...". H. 16 O pejoratywnej ocenie wartości plastyki ludowej S c h m i t t a w ~·O nr "Czasu" z r. 1857: O zbiorach 17 Sztuka 18 Zdobnictwo na Podhalu, ludowa w Polsce, ludowe Hucu!szczyzna, 20 Krzyże i kapliczki 21 Pisanki w Galicji, 1892 oraz Zdobienie 1902. żmudzkie, H~93. 1laulwwych 1903. na Podhalu, 1901. 19 świadczy 1906. i sprzęt ludu polskiego �ludollJU Sztuka w nauce o szt1l.ce war" 22 - zakładało konieczność dokładnego zbierania materiałów badawczych, oparcia wszelkiej pracy na wszechstronnie pojętej heurystyce, a na czoło zadań wysunięcie zagadnień genetycznych. Źródła metody genetycznej tkwiły w Oświeceniu 23 i łączyły się z pojęciem rozwoju. Każdy fakt ma swoje historyczne uzasadnienie, a im głębiej sięgniemy wstecz dla jego wytłumaczenia tym większy 'Procent naukowości możemy osiągnąć. Ujęcia genetyczne uchodziły (i na ogół uchodzą dotąd) za jedynie obiektywne i naukowe. Łączy się z tym nadto pojęcie determinizmu, czerpane w dobie pozytywizmu z rozwoju nauk przyrodniczych, który opanowywał zwolna także nauki humanistyczne. Czołowi historycy sztuki K. S c h n a a s e 24-, J. B u l' C k h a l' d 125, jeszcze R. M u t h e l' 26 wierzyli, że istnieje ścisły i bezpośredni związek między ;kulturą spo-I łeczeństwa i dziełem sztuki, że 'ponad artystą stoi zamawiający dzieło lub je inspirujący, że więc wszelkie problemy artystyczne są· uwarunkow3lne tematem lub funkcją d~ieła. Ażeby dojść do genezy dzieła sztuki należy więc zrozumieć jego sens (funkcję), potrzeby odbiorców ora'z ustalić wzorce i wpływy, jakim mógł podlegać jego twórcąJA. M i c h e 127 pisał we wstępie do swej ogólnej historii sztuki, że historyk jest świadkiem, nie sędzią, a więc należy doń tylko rejestmcja faktów artystycznych, ich segrega,cja 'poprzez zestawienia w 'ciągi genetycznie ze sobą sprzężone, udokumentowanie czasu i miejsca oraz przyczyn społecznych powstania dzieła. Historia sztuki stała się więc kroniką lub klasyfikacją faktów i ~ypów, jak w historii naturalnej 28. Najwyższe ciągoty przyrodniczego ujmowania faktów artystycznych zdradzał H. T a i n e 29, który dzieło sztuki uważał za zdeterminowane przede wszystkim warunkami zewnętrznymi. Jego kształt i treść są wypadkową oddziaływania szkoły artystycznej, do której artysta należał oraz środowiska, w którym wzrastał i dla którego pracował. Dyspozycje duchowe artysty warunkowały w jego mniemaniu bezwzględni'e momenty biologiczne czyli rasowe. W ten sposób gromadził argumenty, jakie miały 'bez reszty tłumaczyć genezę dzieła sztuki. Wiele słusznych, ale tak~~ zbyt jednostronnych, zapatrywań pozyty-l wistów żyje dotąd w świadomości szeregu badaczy sztuki ludowej. Szcze- 1 Weltgeschichte, wstęp, 1872. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego Zjazdu Historyków Polskich, 1925. 2~ 20 24 Geschichte 25 Die Kultur der bildenden der Renaissance 26 Geschichte der Malerei, 27 Histoire 28 L. V e n t u r i, Histoire 29 Philosophie Kunste, ujęcia zjawisk kultury. 1846-1866. in Italien, 1860. 1909. de L'art. de l'art, de la critique 1866. d'art, 1938, s. 10 i nast. Pamiętnik IV �Kc;}\ WEH Y Pl WOCKl gólnie duży wpływ wywarł na nich G. S e m ,p e r 30.aorma i styl dzieła sztuki dadzą się bez reszty wywieść z materiału użytego do jego stworzenia, zastosowanej techniki i rodzaju narzędzi, a wreszcie funkcji. O ile Taine w szukaniu genezy dzieła wysuwał na plan pierwszy waruniki społeczne, to Semper zadawalał się determinującym znaczeniem procederu rzemieślniczego i technicznego, które j8koby automatycznie określają kształt dzieła sztuki, podczas gdy nawet zamysł, a więc ustalenie celu pracy, można odnieść do zamawiającego względnie do warunków społecznych, któl"e takie a nie inne funkcje tworom sztuki narzucały. Ten skrajny, "materialistyczny" determinizm nie zadawalał innych badaczy tej CJpoki.Obok wciąż licznej rzeszy uczonych Zlbierających materiały we wszystkich krajach z dziedziny faktów sztuki ludowej 31 lub próbujących dawać już syntezy naszej wiedzy o niej dla poszczególnych regiOiI1ów- występują w drugiej :połowie XIX wieku i początkach XX badacze, głównie archeologowie i folkloryści, dla których sztuka ludowa stała się archiwum metahistorycznym. Nie interesują ich żadne walory estetyczne, czy geneza stylistyczna formy dzieła, nawet nic związki bezpośrednie ze społecznością, w której tworzy artysta. Chodzi o życic motywu mitologicznego, symbolu 'pojęć magicznych. Z jednej strony ten typ' myślenia i interpretowania dzieł sztuki ludowej zahacza - poprzez piękne dzieła poety RuS'kina - o wspomniane już przekonania rom<.lntyczne o odwiecznym trwaniu motywów ornamentacyjnych i symbolicznych w sztuce ludowej, z drugiej zaś przez nagromadzenie imponującego aparatu erudycy'jnego: typu filologicznego - usiłuje .odpowiedzieć żądaniom pozytywizmu. Chodzi o wykazanie, że dzieło sztuki ludowej determinuje utylitaryzm, ale nie techniczny, lecz utylitaryzm wiary w zabiegi magiczne. Mit otrzymuje szatę chronologiczno-etnologiczną, a jego naocznym wykładnikiem staje się motyw artystyczny. T y lor 32, StU in den bildenden Kiinsten, 1878 i Praktische Asthetik, 18G8. W odniesieniu tylko do krajów europejskich warto może zanotować tylko najwybitniejszych: H. H u s z k a, Magyarische Ornamentik, 1900, O. S c h w i e dr a z h e i fi, Deutsche Bauernkunst, 1903, D. C o fi ~ a, Ornamentica romana., 1904, R. F orr e r, Von aUen und iiLtesten Bauernkunst, 1906, M. J. P a n a i t e s c u, CoHectie de cisaturi nationale romanesti, 1910, A. Vol k o v. Materiaux pour retlt·· no grap hi e de la Russie, 1910, Peasant-Art w "The Studio 1910-1914", C. H a l m, Peasant Art in Austria and Hungary, 1912, P. de K a y s e r, Ars fotktorica betgiea, 1919, M. H a b e r l a n d t, Volkskunst der BatkanWnder, 1919, N. Jor g a, L'art populaire en Romnanie, 1923, H. T. B o s s e r t, L'art populaire en Europe, 1927, E. P o e·g l e, L'art populaire letton, 1928, E. F r a n k o w s k i, Sztuka ludowa polska, 1928, E. G a 11 i, Arte rustica, 1929, P. G a l a u n e, Lictuviu liaudies 30 Der :lI menas, 1930. ;'2 Primitive Culture, 1871. �S=tukn ludo·wu tV nauce o sztuce J. G. Frazer33, K. von Spiess34, A. della Seta35, W. Deonna36, obok wielu innych reprezentują ten typ badań. Wedle np. Sety każda pierwotna produkcja figuratywna była zawsze magiczna tj. miała zawsze cele magiczne. Wedle jego "teorii figury" dzieła sztuki służyły zawsze zabiegom społecznie praktycznym, gdyż :poprzez nie człowiek zwalczał prywatnych i publicznych ·wrogów. Daje on cały szereg przykładów ze sztuki ludowej włoskiej, szczególnie neapolitańskiej i sycylijskiej, że podobnie jak w jaskiniowej paleolitu, jej istotnym celem było działanie magiczne. Ze wspomnianymi poprzednio "materialistami" łączy tych badaczy głębokie przekonanie o uwarunkowaniu dzieła sztuki poprzez "moce" i ·nawyki leżące całkowicie poza indywidualnością twórcy. "Archeolog i folklorysta 'nie mogą pracować niezależnie . " Pierwszy przekazuje drugiemu dalszy żywot motywów antycznych, które tworzą specjalny przedmiot jego studiów, drugi przekazuje pierwszemu pierwociny temi1tr'>wi motywów, które występują w sztuce ludowej" 37. Celem jest badanie zespołó'W znaków symbolicznych, jak np. koło, księżyc, krzyż, swastyka, zygzak, spirala, trójkąt, promienie itd. Wszystko ma swoje znaczenie, którego sens ginie w "pomroce dziejów". Trudno mi się powstrzymać -odstwierdzenia, że mit nie jest samoistną abstrakcją, tylko określonym f<.lktem historycznym, sprecyzowanej ś·ciśle doby. Tym niemniej badania te, wsparte o poszukiwanie sensu sztuki wSJpółczesnych ludów prymitywnych - przyniosły szereg doniosłych odkryć i interpretacji i - jak jeszcze zobaezymy - są w oparciu o nieco inne przesłanki kontynuowane także dzisiaj w bardzo szerokim zakresie. Materiały gromadzone przez wspomnianych poprzednio licznych ba·· daczy, którzy obOik folkloru słownego i muzycznego ujawnili w swych zbiorach ornament skrzyń i innych .sprzętów rzeźbionych i malowanych, budowę haftów i motywów tkanych, zespoły g-rafiki i malarstwa ludowego (np. rosyjski "łuhok"), typy podcieni i słupów w budownictwie drzewnym, kroje i elementy stroju czy nakryć głowy w różnych epokach od XVIII wieku począwszy, zespoły obrazów wotywnych i dewocyjnych i ich tematykę, typy ornamentyki i zabiegów technicznych polewanych garnków itd. itp. - materiały te zwróciły uwagę wielu historyków sztuki i kultury, że poza tym bogactwem kryje się wyraźna zależność od wzorów czerpanych hojnie ze sztuki i kultury oficjalnej. Szczególnie silnie wystąpiły tego rodzaju spostrzeżenia u uczonych, których interesował przede wszystkim wątek tematyczny lub proceder techniczny :J:J The Go/den Bough, 1890. J; Der Mythos a/s Grund/age ReLigione e arie figurativa, :if; Rosaces :l4 al/d entrances, der 1924. :r; D e o n n a, op. cit., s. 62. Bauernkunst, 1912. 1911. • �366 KSAWERY PIWOCKI i _którzy ni'e sięgali \V analizę formy dzieł ludawych. Powstaje teoria sztuki ludowej, jako sztuki wtórnej, nietwórczej, jak mówią Niemcy "gesunkenes Gut", Tego rodzaju poglądy są szeroko ro~rzestrzenione po dziś dzień wśród wielu historyik6w sztuki, co można uważać za wyraźną reakcję na romantyczne przecenianie jej wartości i znaczenia w twórczości poszczególnych narodów. Francuzi czy Włosi za pełny wyraz swej sztuki narodowej uważają dzieła G i t t a, R a f a e l a czy T i ep l a, P o u s s i n a czy Wat t e a u - i nie są skłonni udzielić większej uwagi sztuce ludowej Basków czy Sycylijczyków. ile się nie mylę pIerwszy najwyraźniej sformułował tego rodzaju poglądy G. V i c a i re 38, który starał się wyka'zać, że w pieśniach ludowych francuskich nie ma ani jednego motywu, który nie występowałby w poezji oficjalnej. Folklor ludowy jest wtórny, motywy wędrują "pod strzechy", ale pozostają pewnego r·odzaju plagiatem czy cieniem poezji "prawdziwej". U nas podobne zapatrywania miał chyiba K. L u b e c k i 39 w odniesieniu do plastyki ludowej. "Lud nie doszedł jeszcze do uznania piękna dla piękna, co jest zasadą sztuki ... " 40 "Tym mniej nie 'odróżnia lud poszczególnych sztuk pięiknych między sobą ... Taka ",:spólna miara estetyczna na sztukę i błyskotki, tudzież zupełny brak zróżnicowania sztuk pięknych okazuj~, że 'Zmysł ludu na sztukę jest tępy" 41. Jakże daleko odbiega to od romantycznych uniesień, ale także od współczesnych Lubeckiemu zapatrywań Witkiewicza i Warchalowskiego, 'którzy reprezen1:'Ują już nastę'P'ną fazę podejścia do sztuki ludowej. Tym niemniej poglądy deprecjonujące twórczość ludową trwają nadal. Nie był im obcy M. Haberlandt, w pracach przytoczonych w przypisach powyżej, albo N. N a um a n n 42. Sądzi on, "że sztuka elitarna ciel'lpi, gdy jest popularyzowana i rustyfikowama .,. szczególnie w wartości estetycznej. Jej motywy są banalizowane, środki artystyczne przybierają charakter nieporadny i to co ostatecznie 'powstaje działa jak :par'odia oryginału" 43. Romantyczna teoria o wielkiej samorodnej sztuce ludowej jest przy bliższym badaniu kłamstwem. W pieśniach i motywach plastyki ludowej zawsze można odszukać pierwowzory "oficjalne". Ze wspókzesnych, wiodących historyków sztuki może najwyraźniej wY'P0wiedział się w tym duchu B. B er e fi s o n, 'ZII1akomity'Znawca włoskiego renesansu: "Od 70-ciu lat zaj- ° ° • ° 38 Etudes sur La poesie 1902. ze Szkiców popuLaire, filozoficznych, 1910 oraz W. R. B e rs k i, Studia o Literaturze Ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Po,,:nań 1854. W. R. B e r w i ń s k i, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i p1'zsqdach ludowych. Poznań 1862. 40 Op_ cit., s_ 6_ n Op. cit., s. 7_ H Primitive GemeinschnttskuLtur, 1921. 4:1 Cyt. za A. H a u s e f, Sozialgeschichte der Kunst und Literatur, 1953, s. 28. :m Estetyka wi Ludowa. Odbitka 1'1 -~ �Sztuka ludowa w nauce () sztuce 367 muję się i przeżuwam zagadnienia historii sztuki. Nie mogę wydobyć się z przekonania, że istota sztuki ludowej wywodzi się ze sztuikiprofesjonalnej, jest to jakby spontaniczny bunt niemocy tępego tłumu przeciw nowym sposobom odczuwania, widzenia, wyrażania głosem, pe~ (, dzlem, ołówkiem. Nie widziałem pracy ludowej, która nie byłaby kopią kopii jakiegokolwiek dzieła profesjonalnego ... sukcesywną degradacją licznych kopistów kolejnych z oryginału, kopistów o niekompetencji infantylnej, będącej wyrazem dziecinnej duszy tłumu" 44. W opinii więc wielu współczesnych badaczy, także polskich, dzieło ludowe to poprostu dzieło nieudolne i nie oryginalne. Do tego rodzaju wniosków musi dojść metoda patrzenia na sztukę od strony tematu czy motywu oraz przy wartościowaniu dzieła od jego zgodności z nawykami widzenia "realistycznego". W poglądach tych tkwi dogmatyczna estetyka wartośdująca poprzez porównanie z jedynym wzorcem uznanym za "prawidłowy"; ideałem sztuki wypracowanym na gruncie europejskim w dobie początków renesansu. Wszystko, co odeń odbiega jest sztuką wtórną i nieudolną, właściwie w ogóle nie jes't sztuką. 3. WIEDEŃSKA SZKOŁA HISTORYKÓW SZTUKI I BENEDETTO CROCE Tymczasem od schyłku XIX wieku, a już zupełnie zdecydowanie od pierwszych lat bieżącego stulecia, sztuka oficjalna w Europie zrywa radykalnie właśnie z ideałami sztuki renesansowej i porenesansowej, świadomie niszczy estetykę wówczas wypracowaną i gwałtownie szuka nowych uzasadnień sądów wartościujących, przy czym dużą rolę w sztuce samej, jak i w jej teorii zaczynają odgrywać zachwyty nad sztuką prymitywną, także ludową. Prądy te u schyłku XIX wieku nazywa się niekiedy neoromantyzmem, a także w postawie sztuki i jej teorii w XX wieku dostrzega się kontynuację romantyzmu. Inne jednak są cele i metody, inne uzasadnienia i predylekcje. Jeśli chodzi o dyscypliny zajmujące się sztuką od strony badawczej to należy zwrócić uwagę na wielkie znaczenie dziś już klasycznych dzieł uczonych tzw. szkoły wiedeńskiej z jej koryfeuszem' Alojzym R i e g l e m na czele. Główną zdobyczą tej szkoły było opracowanie nowej metody wartościowania dzieła sztuki poprzez zdecydowaną walkę z dotychczasowym estetycznym dogmatyzmem. Przymierzanie dzieła sztuki danego czasu i kręgu kulturalnego do klasycznych dzieł antycznych, renesansowych czy do "poprawnego" oddania natury w myśl reguł wypracowanych przez Greków V w. czy teoretyków XV i XVI w. w Italii - uznał Riegl za kardynalny błąd dotychczasowej historii i teorii sztuki. Należy badać ją nie ze stanowiska jakiegokolwiek dogmatu estetycznego, ale 44 Artykuł w Carriere della Serra, 1956. J �i; 368 KSAWERY PIWOCKI ze stanowiska problemów, które przynosi każdy okres dziejóVY_Etuki i każdy krąg kulturalny. Problemy te mająpodwój.ne oblicze w sztuce plastycznej: treści cze11pane z objawów kultury danego czasu i miejsca oraz formy poprzez które tego rodzaju treści mogły 'być ujawniane. Analiza formy zajmuje w badaniach "s~koły wiedeńskiej" wiele miejsca i coraz wyraźniej przy:pisuje się jej czołowe znaczenie przy interpretacji sensu dzieła, Ten sam temat czy motyw np. statua władcy na koniu, nabiera zupełnie innych treści w interpretacji formalnej doby Marka Aurelego, w XIII w. w Bambergu, w XV u D o n a t e 11 a czy V e r o cc h i a, w XVII w Wersalu i w XVIII w. w Petersburgu. Poprzez te różne zmiany formy wyraża się wola twórcza epoki. Wprowadzone przez Riegla pojęcie "woli twórczej" odegrało dużą rolę w rozwoju nauk o sztuce. Uważał on sztukę za dbjaw ponadindywidualnych dążności określonych epok i kultur, a jej produktem plastycznym jest styl dunego dzieła sztuki: wola twórcza jest wo'lą stylotwór,czą.45 Riegl rozprawił się również z zapatrywaniami Sempera. Materiał i technika nie są elementem stylotwórczym czy nawet formÓtwórczym. Na przykładzie np. starożytnego, egipskiego motywu palmety, przejętego przez Greków, Rzym, Bizancjum, średniowiecze europejskie i muzułmańskie, sztukę Środkowej i Wschodniej Azji - dowodzi, że materiał i technika wykonania, zupełnie różna u różnych ludów i 'kultur - nic mają wpływu na sens motywu. Jego przemiany biegną niezależnie od komponentów materialnych, ·a natomiast równolegle do przemian stylistycznych całości zjawisk kultury plastycznej określonego czasu i środowiska.46 Podobnie m07:na udowodnić, że motyw lwa chwytającego ofiarę, jaki powstał ongiś w Mezopotamii, poprzez pośrednictwo conajmniej trzech innych kultur dostaje się do sztuki stepów północno-azjatyckich, a więc w warunki zupełnie innej kultury, innych pojęć religijnych. Nie sam więc motyw, ani nie tymbardziej kontakt z obserwacją przyrody, ani - zupełnie niemożliwe w tym wypadku relacje z imponderabiliami techniki czy materiału (tam ceramika i kamień tu metal), nie mogą tłumaczyć tego faktu. Można zrozumieć go tylko jako fascynację formą motywu, plastyczną siłą jego oddziaływania 47.Nie oznacza to oczywiście, że walka jaką ,prowadzi każdy artysta 'Z oporami stawianymi przez materię nie jest jedną z determinant formy dzieła sztuki - znaczy to jednak, że zamysł artystyczny, "wola twórcza" pokonuje tego rodzaju 45 Teoria ta wyłożona jest w Spiitromische Kunstindustrie, 1901. O szkole wiedeńskiej: J. S c h los s e r, Die Wienerschule der Kunstgeschichte, 1934, o pojęciu "woli twórczej: WI. T a t ark i e w i c z, Rozwój w sztuce. "Świat i człowiek", R. IV, 1908. Dodatek do "Kraju". 4fi Stilfragen, 1893. " M a l r a u x, Voix c/E'silence. cytuję wedle tlum.Stimmen der Stille, 1959, s.308. :! �.t;~lł1kll ludowa. W1U111(T o sztuce trudności zawsze w takim zakresie, jaki odpowiada potrzebom ekspresji danego artysty, czy też danego kręgu 'kulturalnego. To odkrycie Riegla miało wielkie znaczenie dla intel~pretacji sztuki ludowej, a także barbarzyńskiej czy prymitywnej: nieporadność kształtu nie jest czynnikiem stylotwórczym, niedostatki "obserwacji", nieumiejętność techniczna nie są istotne dla zrozumienia dzieła sztuki ludowej -- ważna jest aprobata artysty czy jego kręgu kulturowego jako uznanie dla "wykończonego" dzic'ła. Uzyskana w ten sposób ekspresja formy, a nie jej odniesienie do jakiegoś założonego przez badacza wzorca - winna być przedmiotem badania i interpretacji 48. Rozwiązywało to również zagadnienie "gesunkene~, Gut" -- wzorce tradycyjne są podstawą każdej sztuki zarówno ofic.jc11nej,jak ludowej, zarówno dawnej od prehistorii 'po Matejkę, od Picas3a do 'Pop-art - zawsze bowiem i w5',zędziearty-sta budo'wał i buduje swą sztukę w oparciu o odziedziczone tradycje tematyczne, motywy symboliczne, ujęcia formalne, procedery techniczne - albo im ulegając, albo je korygując, albo wreszcie zdecydowanie z nimi zrywając - natomiast istotny jest zawsze kierunek zmian formalnych, ich zasięg, walor plastyczny i ich wymowa ekspresyjna. "Przejęcie form artystycznych i motywów przez sztukę ludową jest zawsze związane z określonymi warunkumi. Recepcja dokonuje się nie mechanicznie, lecz zawsze można wykryć: zasady wyboru, w których dochodzi do znaczenia własny smak i charakterystyczne poczucie formy ludu ... W kai:dym razie właściwe zadanie badacza polei::a na ustaleniu zasad formalnych wedle których lud przekształca wartości przejęte skądinąd" 49. Dla etnografa postać Riegla jest tym bardziej interesująca, że w osobnej pracy zajął się także sztuką ludową 50. Uwalnia on jej pojęcie od romantycznego nacjonalizmu i nie bardzo wierzy w jej spontaniczność i pradziejowe żródła. Wydziela też ze sztuki ludowej 'pf'Odclikcjędla wsi, a więc rzemieślniczą, a także "vszelkiL działy sztuki przedstawiającej, które wedle jego mniemań są również dziełem rzemieślników i miejskich majstrów. Do sztuki ludowej, w jego ujęciu, należy zaliczyć jedynie zdob'" Sprawy te leżą u podstaw polemiki podpisanego z T, D a b r o wal s k i 111: IWJafj o rzeźbie Ludowej śLąskiej. "Zaranie śląskie", R. XI, 1935, X, P i \V o ck i, L; ha dań nad powstawaniem styLu Ludowego. "Przegląd Współczesny", R. XV, }936/37. Por. także X. P i w o c k i, FoLk aTtists and th.eir inspiration. The British Journal of Aesthetics. R. III, 1963 nr. 2 orc~::E1ie F a u r e, EquivoLences, 1fJ51 s. 37: "Jako aksjomat trzeba przyjąć, że artysta umiał zrobić wszystko, co chciał, a jeśli nie umiał, to tylko dlatego, że to leża lo w jego zamierzeniach". '!' A, H a u s e r. KU11stphiLosophie, 1958, s. 328. Por. również X. P i woc k j, Sztuka i tradycja. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. }; Dzieło sztuki i przedmiot estetyczny. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 6; Sztuka i historia. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 10. KiLka >ol ~ - VoLkskul1st, Luci, L :lI. Hau,sfLciss- C'z. J1. H)(:~: und Hausindustrie in Oestcrreich.,-Ungarn. llHl4. �KSA WERY 370 PIWOCKI nictwo przedmiotów codziennego użytku, a więc rzeczy produkowane przez lud wiejski dla siebie, z reguły pracę kabiet wiejskich (Haufleiss). Dlatego uważa sztukę ludową 'za dyletancką (nie zawodową) i pozbawioną wszevkich cech indywidualnych. Jest to sztuka par excellence anonimowa. Anonimowość sztuki ludowej była i jest jeszcze, szczególnie dla uczonych niemieckich, jedną z cech charakterystycznych, wyróżniających tę sznuikęod twór,czo.ścioficjalnej, choć odrzucono ciasne ograniczenia pojęcia sztuki ludowej wprowadzone przez Riegla. Zaliczamy dzisiaj do tej sztuki także wytwory przeznaczone dla ludu, choć pre -łukowane przez zawodowych rzemieślników, o ile odpowiadały nie tylko potrzebom ludu, ale :posiadały formę, którą odczuwamy jako ludową. Wiemy wszak, że ceramika, w dużej mierze budownictwo drzewne, często nawet krawiectwo, hafciarstwo, 'koronkarstwo i tkactwo, w pewnym znaczeniu ta!kże wycinankarstwo (nie tylko oczywiście obraźnictwo, drzeworytnictwo i rzeŹJba figuralna) np. w Polsce były produkowane przez zawodowych rękodzielników i z dyletanctwem nie mają nic wspólnego. W najlepszym razie oscylują między fachowym wykonywaniem zawodu na marginesie prac wiejskich, a doraźnymi ,próbami plastycznego wypowiadaillia się TlJp.w pisankarstwie (które jednak też niekiedy bywa wykonywane "zawodowo") czy wydnkarstwie, albo hafciarstwie i krawiectwie. Mit natomiast anonimowości ma bardzo twarde życic. Sugestia Riegla oddziałuje na badaczy po dziś dzień. W swej filozofii sztuki A. H a u s e r jeszcze w roku 1958 uważa, że "istota sztuki ludowej polega na tym, że W1pływindywiduum jest zredukowany do minimum" 51. Jeszcze w roku 1962 G. U l r i c h nazywa sztukę ludową anonimową 52. Fascynacja wśród badaczy polskich była nie mniej silna: Mimo wykrycia przeze mmie nazwisk szeregu drzeworytników ludowych - pisałem jeszcze w roku 1934 sztuce ludowej, jako anonimowej 53, podobnie W. S t e l m a c h o w s k a 5ł: "Z generacji na generację dokonuje się ta geometryzacja, a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich tylko warunkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje przedmiot zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń", Tymczasem dziś sądzę, że mówienie o twórczości kolektyw:nej, tak jak mówienie o duszy kolektywnej, jest kOll1strukcjączysto abstrakcyjną, wyrosłą ze starych wierzeń romantycznych, którym ulegał jeszcze nawet Riegi. Trzeba poprostu rozróżnić pojęcie sztuki indywidualistycznej i indywidualnej. Każde dzieło sztuki jest indywidualne i przy dobrej woli oraz odpowiednim znaw- ° 52 H a u s er, Kunstphilosophie, Welt der MaLerei, s. 121. 53 Drzeworyt ludowy 54 Na drodze do teorii Si op. cit., s. 313. w PoLsce, 1934, s. 89, 96 sztuki Ludowej, "Lud", 1 142. 1946, s. 176. L �Sztuka ludowa w naUCe o sztuce 371 stwie można wyszukać jego cechy indywidualne, natomiast rzeczywiście sztuka ludowa nie jest z reguły indywidualistyczna. Artysta ludowy rzeczywiście nie ambicjonuje się w poszukiwaniu odrębności, w przeciwstawianiu się zastanym schematom tematycznym czy formalnym. Tym niemniej, jak każdy twór'ca, szukać musi możliwości osobistego wypowiedzenia się, jeśli ogóle jego dzieło ma być zaliczane do sztuki. Ob()lk pojęcia woli twórczej ważne znaczenie dla nauki o sztuce miało wprowadzenie pojęcia struktury, które zawdzięczamy D i l t h e yow i, struktury zjawiska kulturowcg'o, przede wszystkim artystycznego 55. W przeciwieństwie do pozytywistycznej metody genetycznej, zalecał on badanie systematyczne dzieł sztuki, a nie jedynie determinant historycznych ich powstan~a. Chodzi o 'Pełny wgląd w strukturę dzieła i jego fenomenologiczny opis. Dzieło sztuki w tym rozumieniu jest przede wszystkim tworem jednostki twórczej, jestriiezniszczalnym śladem jej energii duchowej i jako takie ,posiada swoistą strukturę, wewnętrzną zwartość i zmysłowy zewnętrzny kształt 56. Morfologia formy, systematyka form stylowych pozwala zbliżyć się do psychicznych imponderabiliów twórczości indywidualnej, choćby nawet w najwyższym stopniu uzależnionej od środowiSIka społecznego. Trzeba nie tylko wyjaśnić, jak coś powstało (metoda genetyczna),a'le opisać także fenomenologicznie strukturę formalną dzieła (metoda systematyczna czy morfologiczna), a także zintertpretować siłę oddziaływania energii ,psychicznej tkwiącej w każdym dziele sztuki, co przecież ostatecznie decyduje o historycznej wartości każdego dzieła. Metoda genetyczna badała dzieło sztuki na tle historycznym, podawała jego relacje z pracami współczesnymi i poprzedzającymi, ustalała wpływy, jednym słowem określała jego pozycję w łańcuchu rozwojowym fa'któw artystycznych. Brak jej było "ewidencji tego czynnił{a, który 'Powoduje powstanie wartości plastycznych i sprawia, że dzieło sztuki przedstawia się jako wypływ pewnej określonej (indywidualnie i społ'ecznie) struktury duchowej i ją właśnie w formie zmysłowej ,odzwierciedla" 57. W pierwszych latach XX wieku równolegle, choć bez związku ze sobą, praktyka artystyczna (kubizm) i estetyka reprezentowana przez badania T. L i P P s a 58 doprowadziły do wniosku, że niezależnie od podjętego w dziele sztuki tematu - sama forma niesie ze sobą treści semantyczne: w ,i5 Por. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego ujęcia zjawisk kuLtury. Pam. IV Zjazdu Hist. Polsko w Poznaniu, 1925. "; Por. też K. T war d a w s k i, O czynnościach i wytwOTach, 1911. ," Wł. P a d l a c h a, Historia sztuki a hi,storia kultury. Pam. IV Zjazdu Rist. Polsk., 1925, s. 166. 58 Aesthetische Psychologie, 1903, jeszcze wyraźniej w Raumesthetik Y.nd geo- metrische Raumtauschung, 1908. V· , J �372 K5A WERY PIWOCKI "jest bezpośrednim ekwiwalentem uczuć i myśli" 5il. "Tak jak trz~sienie ziemi istnieje niezależnie od sejsmografu i zmian barometrycznych ... tak dzieło sztuki istnieje niezależnie, jako forma. Innymi słowy ... ono jej nie opisuje, ono ją rodzi .Jakiekolwiek intencje dzieła sztuki, nie są dziełem sztuki" 60. Znaczy to, że wszelkie uwarunkowania funkcjonalne, zwyczajowe, religijne etc. nie mogą sobie rościć pretensji do określenia istotnych wartości dziełp sztuki, ani nawet do określenia jego sensu semantycznego. Dzieło sztuki w tym znaczeniu jest tworem autonomicznym. Głównym bojownikiem hasła autonomizmu sztuki był na przełomie wieku, a więc równolegle z konstatacjami szkoły wiedeJ1skiej, Benedetto C r a c e. Dwie są formy poznania lud~kiego ~~- głosił on - intuicyjne i logiczne. W pierwszym pośredniczy fantazja, w drugim intelekt, pierwsza forma dotyczy poznania indywidualnego, druga ogólnego, pierwsza poznania przedmiotów, druga tylko ich wzajemnych stosunków, pierw~ sza tworzy obrazy, druga pojęcia. Intuicja opiera się na asocjacjach, które wiążą ze sobą elementy podświadome 61. Poznanie intuicyjne jest autonomiczne ,niezależne od funkcji rozumu i jest poprostu poznaniem artystycznym 62. Sztuka nie ma celów praktycznych, niezależna jest od moralności, wiedzy, tendencji politycznych i społecznych. :T est w pełni autonomiczna, opiera się w swym rozwoju na własnych autonomicznych prawach 63 Wywiedzione z intuicji prawa te zdają się być natury czysto psychologicznej. "Twórczość należy całkowicie do psychologii i może być traktowana tylko na jej gruncie" 64. Pisząc a poezji ludowej Croce -twierdząc, że odnosi się to do całej sztuki ludowej - podnosi, że ludowe od nieludowego różni się nie w istocie (essenza), lecz w tendencji ekspresyjnego oddziaływania. Sprowadza różnice do różnic psychologicznych 65. Zdaniem Lionella V e n t u r i e g o, ucznia Crocego, autonomiczność sztuki wynika jednoznacznie z faktu, że wartość dzieła nie jest pochodną przedmiotu na nim lwyobrażonego, ani jego funkcji, jaką dzieło może pełnić, ale z formy, jaką mu nadał twórca. Artysta musi stać poza życiem w momencie tworzenia: "Krzyk bólu nie jest dziełem sztuki, dopiero " pieśń zawodząca" 66. Aesthetische Psychologie op. cit., s. 166. X. P i w o c ki, Russerl i Picasso. "Estetyka", R. III, 1962, s. 17. 1\1 B. C r o c e, Aesthetik ats Wissel/schaH des Ausdrucks, 1905, tłum. z II w~·d. włoskiego, s. l i 7. ,,2 Detto s. 12. 1;:1 H. F o c i 11 a n, Vie des formes, 1935. cytuję wedle Panorama des idecs cunternporaines, 1957, s. 332. 64 C r o c e op. cit. s. 52. Por. także L. V e n t u r i, l-1istoire de la critique d'arf. 1938, s. 10. 65 A. B e r n h a r d, Vber kiinstlerische Intuition. Kongress fur Aesthetik und Allgemeine Kunstwissenschaft, 1914. 6r. Risto'ire de [a critique d'art, op. cit., s. 20 i nast. 59 lill �Sztuka ludoum w nauce o 373 sZt.łLCt' Do wprowadzenia w nauki o sztuce pojęcia autonomizmu sztuki przY'czynił się może w nie mniejszej mierze H. W ó l f f l i n, główny reprezentant bazylejskiej szkoły historyków sztuki, której oddziaływanie' było nie mniejsze niż wiedeńskiej. Wprowadza on do badań nad sztuk,,! pojęcie schematów optycznych i formalnych, charakterystycznych dla każdej epoki, kraju czy grupy społecznej. "Zdaniem jego da się wyróżnić w każdym dziele sztuki forma wewnętrzna, będąca indywidualną własnością danego twórcy oraz forma zewnętrzna, narzucona mu przez epokę, w której żyje. Tę ostatnią nazywa on schematem formalnym danej epoki i porównuje do osnowy, na której tka artysta swe indywidualne wzory, albo do naczynia, w które wlewa swą własną treść ... Żadne dzieło nie może się wyłamać całkowicie spod osłon, narzuconych przez schematy formalne. Ta właśnie forma zewnętrzna podlega prawom rozwojowym, historycznym, nazywanym prz'ez Wólfflina prawami widzenia" 67. Wólfflin interesował się nie genetyką historyczną dzieł, lecz ich systematyką formalną: zestawiając strukturę formalną prac różnych ćlrtystów<rochodził do wydedukowania swoich -schematów 'optycznych. Historia sztuk! ~t~ła się historią widzenia ludZ'kiego, ponieważ rozwój tych schematów miał mieć podłoże psychiczne. Dopiero w te schematy wtłacza artysta treść swych doznail 68, Badanie rozwoju samych form prow"" dziło zdaniem przeciwników Wólfflina do "historii bez dat i bez nazwisk", do tworzenia abstrakcyjnych struktur mających odpowiadać stylowym schematom danej epoki i gałęzi sztuki. Tym niemniej wprowadzona przez bazylejs'kiego uczonego metoda stylistycznej analizy dziel!1 sztuki i wprowadzone przez niego kategorie pojęciowe dla opisu formy czy schematów formalnych stały się klasyczną zdobyczą wiedzy o sztuce. Badanie rozwoju optycznych schematów niejako niezależnie od historii innych przejawów kultury - łączyło metodę Wó1fflilla ze zwolennikami autonomicznego pojęcia sztuki. Szczególnie wyraźnie widać to u H. F o c i 11 a n a, kontynuującego na gruncie francuskim badania Wólfflina. "Przed naszymi oczami i pod naszymi dłońmi istnieje dzieło sztuki jako rodzaj erupcji w świecie, który nie ma z nim nic wspólnego, wyjąwszy obrazy w sztukach zwanych naśladowczymi" 69. Tym niemniej forma sama jest znakiem, który nabiera pewnej symboliki, pewnej określonej semantyki. Tworzenie znaczących znaków formalnych jest istotną cechą sztuki plastycznej i poprzez analizę form dotrzeć możemy do ,;'i X. P i woc k i, Recenzja z Wól f f l i n a, Gedanken Biuletyn historii sztuki, R. VIII, 1946, s. 67, teorię swoją KunstgeschichlLiclle .J. Grundbegriffe, zur Kunstgeschichte, wyłożył WOlfflin w: 1915. 'i' WI. P o d l a c h a, Henryk W6Lffin i jego teoria sztuki, 1949, Por. także B i a ł o s t o c k i, W pogoni za schematem. Biuletyn historii sztuki, R. IX, 1947. ,'" Vie des formes, op. cit., s. 96. �KSA WERY PJWOCKI podstaw !psychologicznych tworu artystycznego oraz ustalić predyspJzycje psychkzne artysty. Tego rodzaju metody radzi on stosować takż~ do badania sztuki ludowej 70. Pod wpływem Wolfflina i jego zwolenników badacze sztuki ludowej poczęli próby określania "stylu ludowego" czy optycznych schematów, jakimi posługiwa'li się artyści ludowi, by z inteIipretacji formy wyłuskać podł-oże psychiczne, uwarunkowane oczywiście społeczną i historyczną sytuacją tych twórców. Spośród całej plejady nazwisk pozwolę sobie przytoczyć tylko. niektóre: M. Picard, który analizując formę ludowycll, niemieckich obrazów na sl'jkle dochodzi do określenia ",pierwotnego widzenia" ich twórców 71. O stylu ludowym mówi S. E r i x o n 72, o anat'llraliźmie sztuki ludowej J. V Yd r a 73 i W. Fraenger 74. W Polsce próby takie !podejmowali X. P i wo c ki 75 i J. Grab o w s k i 76. Jeszcze ostatnio sprawą tą interesował się A. P f i s t e r 77 i przede wszystkim P. T os c h i 78. Wedle tego ostatniego formę sztuki ludowej charakteryzują następujące cechy stylistyczne: 1. Liryc~ny syntetyzm, osiągany przez uproszczenia kształtów i ich redukcję do rzeczy najważniejszych, 2. uproszczenia kolorystyczne, uproszczenia obrysów, proporcji, unikanie światłocienia, 3. egzażeracja tj. przerysowywanie niektórych motywów i deformacja kształtów, 4. statyczne ujmowanie ruchu i - co za tym idzie - materializm oderwanych tematów i idei, 5. tendencje dekoracyjne, wynikające właśnie z dążenia do syntetycznych ujęć kształtu, . 6. wyraŹ'na rytmizacja linii, płaszczyzn, kolorów, całych 'postaci czy fi: gur. Podpisany nie może się dzisiaj powstrzymać od uwagi, że próby . stworzenia wspólnego a'lfabetu stylistycznego dla wszelkich gałęzi sztuki ludowej wszystkich krajów i 'czasów - sąch)"ba skazane na budowę abstrakcji, której przydatność w zestawieniu z konkretnym dzieł2m sztuki czy ich grupą jest niewielka. Nie znaczy to oczywiście, żeby bystra analiza i interpretacja formy dzieła czy zespołu dzieł 'nie mówib nam 70 Introduction Travaux art. et scient. du Congres Internatio1931. Bauernmalerei, 19.18, s. 23. a L'art populaire. nal des arts populaires 71 Expressionistische 72 Yom 73 Des principes Wesen en Prague, der Volkskunst, constructifs 1926. et logiques scient. du Congres Int. des art populaires, 74 Yom 75 Drzeworyt ka ludowa", 76 Wesen der Volkskunst. ludowy w Polsce, du genie populaire. Travaux art. et op. cit. Jahrbuch fur historische 1934 oraz Pojęcie sztuki Volkskunde, ludowej, R. II, 1926. "Polska sztu- R. I, 1947, z. 1/2. Zagadnienie stylu ludowego. "Polska sztuka ludowa", R. I, z. 1/2 i R. II, z. 1, 1947/48. 77 Bemerkungen R. XLIII, 78 L'arte zu den Grundlagen italiana, 1960. 1946. populare der Volkskunst. Archiv fUr Volkskunde, �sztuka Ludowa 375 w nauce o sztuce więcej o artyś'Cie czy artystach, al1boraczej o ich postawach psychicznych - niż najlepiej zrobione ankiety. W dziele sztuki artysta obnaża się całlkowicie i w prawdziwym dziele sztuki całkowicie także szczerze - żadna inna więc metoda nie '~doła sięgnąć głębiej w istotny sens sztuki, ani jej genezy. Badaczy tropiących poprzez analizę formy postawy psychiczne artystów spot)"kał często i spotyka dotąd jeszcze 79 !pogardliwy zarzut "psy,chologizmu". Chodzi tutaj jEdnak o rzecz dla sztuki, a więc także dla jej badania, naj istotniejszą. Twórczość Jest czynnością psychiczną, a nie manualną, jest ujawnia'niem postą""y \Y9bec różnych zjawisk życia indywidualnego izbio~,--;-~tYik~ wytw~rzan:i-~~--~kreślonych uż;~~cznych-~~ynieużytecznych przedmiotów. Analiza-formy dzfełam(;i~ te p6sta~-y unaocznić. Ot~ -jaiktę ;pr~~ę uj~uje jeden z pierwszych socjologów sztuki, uważający się za marxistę W. H a u s e n s t e i n 30. "Socjologia stylu nie może być socjologią temat'u ... jeśli sama siebie ma traktować serio: W socjologii stylu nie chodzi o wpływ stosunków socjalnych na tematykę, lecz na kształtowanie formy" 81. I dalej: "Dzieło może zawierać naj głębszą prawdę nie zadawalając zupełnie potrzeb art"ystycznych: świadom~ wkroczenie -myślenia dyskursywnego ogranicza zawsze stronę artystyczną" 82. "Socjolog sztulki ma stosunkowo łatwą grę, gdy przy pomocy metody materializmu historycznego bada genezę polilyczno-estctycmą takich zjawiSk, jak B l' U e g e l, H o g a l' t h, R e m b I' a n d t czy H a l s, D a u m i e l' lub G a v a l' n i, G I' o U x, Leon F l' e d e l' ic albo Me u n i e 1'. I nie jest żadnym osiągnięciem badać na gruncie socjologii obraz rewolucyjny, jakim D e l a c I' o i x uczcił sławę roku 1830 albo bajeczną litografię M a n e t a oz paryskich walk komunardów. Jest już rzeczą trudniejszą, gdy wagi socjalnej szuka się w egzaltacjach formy i barwy w obrazach o treści politycznej. Jeśli jednak mamy radykalnie ukazać 'Znaczenie socjologii w problemach czysto -estetycznych - to musimy się zwrócić do artystycznych wypowiedzi, w których nie chodzi wcale o polityczne oświadczenia" 83. Gruby, żdanowski dogmatyzm estetyczny przesłonił w tzw. "ubiegłym okresie" tego rodzaju wypowiedzi marxistów - tym niemniej dla badacz9. sztuki ludowej - gdzie tematyka niemal zupełnie nie przychodzi w pomoc badaczowi 'postaw artysty ludowego, albo zgoła kieruje go w innym kierunku - tylko analiza formaLna i interpretacja f-ormy dzieła, formalnego 7; A. A b r a /lll Die Kunst Hl 82 H3 ill o w i c z, Studia nad und die GeseUschaft, Op. cit., s. 5. Op. cit., s. 6. Op. cit., s. 10. genezą 1916. polskiej kultury art. Op. cit., s. 3l. �3i6 KSAWERY PIWOCKI jego schematu - może ujawnić także społeczne treści dzieła. Mówiąc przykładowo: wiszący na rozstajach dróg Ukrzyżowany jest - jak chcą niektórzy śladem prastarych wierzeń albo może już chrześcija6skich wyobrażeń o czyhających na dusze diabłach przeciw którym należy sil; bronić. Ale dla badacza sztuki nie te konstatacje są ważne - w .~amej formie figury te wyobrażenia winny znaleźć swoje odbicie. Gipsowy Ukrzyżowany kupiony w mieście pełni te same "funkcje" w przesądach, ale ich sobą nie ujawnia. 4. KUNSTGESCHICHTE ALS GEISTESGESCHICHTE I IKONOLOGIA PANOFSKYEGO. DVORAKA Do drugiej generacji szkoły wiedeńskiej historyków sztuki należał przede wszystkim Max D v o rak. W swych licznych pracach próbował on uściślić rieglowskie pojęcie "woli twórczej". Uważał bowiem nic bez racji, że termin ten, wygodny w użyciu, może służyć tylu interpretClcjom, że w praktyce może niczego już nie oznaczać. Wola twórcza jest wolą stylotwórczą danego okresu rozwoju sztuki, co jednak jest konkretnym jej wyznacznikiem? Czy wystarczy badać systematycznie zespoły cech formalnych, formalnych struktur i schematów, jak chciał Wolfflin, " może te same schematy optyczne czy inne mogą wyrażać różną treść"? Co winno być podstawowym celem badania historyka sztuki? Zdaniem Dvoraka.-poprzez interpretację zarówno formy, jak i tematyki czy funkcji dzieła sztuki, trzeba zmierzać do rozszyfrowania postaw duchowych sztuki danego artysty ezy danej epoki. Historia sztuki jest poprostu historią ducha ludzkiego w jego pełnej kompleksowości, nic historią widzeni,l, nie historią wątków tematycznych czy procederów technicznycł1. KlJżde dzieło tkwi w kręgu wyobrażeń światopoglądowych swojej epoki i jest ich odbiciem. Interesowały go 'przede wszystkim związki sztuki plastycznej z religią i filozofią danego czasu, z każdorazowymi wyobrażeniumi o świecie i roli w nim człowieka 84. W koncepcji Dvoraka za każdym dziełem sztuki kryje sią zespół treści charakterystycznych dla danej opoki, które kształtują formę dzieła, jego funkcje społeczne, polityczne i predylekcje tematyczne. Na te ostatnie zwraca szczególną uwagę - dziś szeroko rozprzcsii'zeniona w całym świecie - ~zkoła ikonologiczna Erwina P a n o f s k ye g o. Zdaniem jego - jakkolwiek dzieło sztuki jest przedmiotem przeznaczonym do tego, by być doznawanym estetycznie -~ to dla history!{<) jest przede wszystikim "zespołem znaków. które posiadają swój sens se"4 Kunstgeschichte ats Geistesgeschichte, 1924. �Sztuk.f! luduwa. u; nauce o s?'tuce 377 mantyczny" e". Czynność poznawczą przy badaniu dzieła sztuki plastycznej możemy podzielić na trzy etapy: w pierwszym występuje poznanie przedmiotowe, rozpoznanie elementów przedstawionych i ich identyfikacja, w drugim mamy do czynienia z analizą ikonograficzną, to jest --mówiąc przykładowo - w rozpoznanej postaci męskiej po szczególnych cechach rozpoznajemy np. św. Mikołaja, albo ustalamy, że dana scenu przedstawia bitwę pod Grunwaldem. W trzeciej fazie badawczej przystępujemy do analizy ikonologicznej. Mamy odczytać dzieło jako dokument historyczny danej epoki i jej charakterystyc~ny 9-ymptom. Chodzi o odkrycie wewnętrznego znaczenia dzieła, o jego istótną treść, o jego symboliczną formę. "Intel'pretacja taka wymaga szerokiej znajomości tendencji ludzkiej :psychiki i umiejętności, którą Panofsky określa jako syntetyczną intuicję. Czynni!kiem kontrolnym jest tutaj znajomość objawów czyli symboli kulturowych, wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych podstawowe sytuacje i tendencje psychiki ludzkiej wyrnżaly się przez specyficzne tematy i koncepty" 86. Ikonologia tropi symbole. Mają one dwa aspekty: ujawniają to, co ze swej natury jest niewidzialne, z drugiej zaś ukrywają to, co aspiruje do ujawnienia, ale co nasza świadomość chce ukryć. "Symbol w rzeczywistości jest daleki od tego, by być operacją kamuflażu myślowego, jest - prawdę mówiąc - przede .wszystkim językiem, najstarszym, ludzkim językiem" 87 "Język ten w rzeczywistości nie wywodzi się z systemu logicznego, m:leży go szukać 'w naszych doświadczeniach najstarszych, jakie życic złożyło w nas w pierwszym dzieciństwie ... Liczni są ci, którzy stwierdzili, iż symbole prawdziwe i spontaniczne nie są two,rami wyobraźni: wieczne i identyczne znajdują się pod wszystkimi równoleżnikami, we wszystkich epokach i u wszystkich ludów, posłuszne tajemniczym prawom" 8~. Dla badacza sztuki ludowej tego rodzaju tendencje mogłyby oznaczać - jak już wyżej zaznaczałem - pewną zachętę do nawrotu do romantycznych poszukiwań prastarych symboli, przechowanych, jak wówczas sądzono, w skarbnicy ludowej twórczości. W rzeczywistości podejście obecne jest inne. Większość ikonologów jest przekonana, że nawet identyczne "znaki" semantyczne i symbole, pojawiające się w różnych krn,;;, J. B i a ł o s t o c k i, Pięć wieków myśli o sztuce, 1959 -- rozdział: Metoda ikonologiczna w badaniach nad sztuką. '''; detto s. 276. Podstawowym tekstem dla teorii P a n a f s k y' e g o jest wstqlJ do dzieła: Studies in lconology. Humanistic Themes in the Art of the Renaissance, 1939, Z prac wcześniejszych warto wymienić: Herkules am. Scheidewege, 1930 i E. C a s s i l' e l' a Der Begriff der symbolischen Form im Jl.ufbal£ der Geisteswissenschaften, 1929 oraz SymbolpToblem und seine Stettung im Systhem der Philosophie. ZeitschriIt fur Aesthetik, R. XI, 1927. "7 R. H li Y g h e, L'art et !'ame, 1960, s. 1~~. "I< Detto s. 136. �378 KSAWEHY PIWOCKl jaJchi cZaJSach bynajmniej nie świadczą (jak to iTIp. myślał Frazer) o zwiąZ1kach'wzajemnej zależności. Dowodzą jeno identyczności "tajemniczych praw" ich powstawania. By zrozumieć tego rodzaju stanowisko musimy na chwilę zboczyć ku psychologii głębi i jej głównemu przedstawicielowi K. G. .l li n g o w i. Już psychoanaliza F r e u d a z początkiem naszego wieku zwróciła uwagę na znaczenie psychologicznych dociekat'l dla interpretacji sztuki 89, co - jak wiadomo - stało się jednym z bodźców grupy surrealistów 90, jednalkże daleko ,poważniejsze i głębsze konsekwencje miały dla nauki o sztuce zapatrywania właśnie .Junga. W przeciwieństwie do Freuda, psyc110log s2JWajcarski wyróżnia nie jedną, ale dwie warstwy podświadomości. Jego więc zdaniem dusza ludzka zawiera S'przężone ze sobą, ale istniejące 'odrębnie, trzy pokłady: świadomość, ,obejmującą wszelkie zjawiska 'psychicZlue, z który.ch zdajemy sobie sprawę, 'które spostrzegamy. Drugą warstwę tworzą treści i popędy psychiczne wyparte ze świadomości przede wszystkim z niedostosowania tych chęci i zachceń do życia społecznego. Być może, jak chciał Freud, dominują tu popędy seksualne. Istnieje jednak - zdaniem Junga - jeszcze jedna warstwa psychiczna: podświadomość kolektywna, najgłębsZ'ł, najbardziej ukryta przed okiem naszego żyda świadomego. Wedle .Junga składa się na nią potężna masa odziedziczonych przeżyć ludzkości odciśnięta w strukturze naszego mózgu. Mają to być doświadczenia i związane z nimi uczuciowe i pojęciowe zabarwienia przeżyć naszych człowieczych, a może i przedludzkich przodków, powtarzające się niezmiennie w nieobjętym wyobrażeniowo szeregu pokoleń. Dusza ludzka - w ujęciu Junga - przypomina budowlę, której najwyższe piętro zbudowane zostało w XX i XIX wieku, kondygnacja niższa pochodzi z wieku XVI, parter z XI, w piwnicy znajdujemy mury rzymskie i pozostałości egipskich ciosów, a pod nimi zasypaną jamę z narzędziami paleolitycznymi wraz z kośćmi zwierząt przedpotopowych. Treści tej najgłębszej warstwy są dziedziczne, a więc wspólne, kolektywne. Treścią tej podświadomości są obrazy i znaki, które są poprostu motywami mitologicznymi. Zdaniem Junga bowiem kluczem do odsłonięcia tych treści są mity ludzkości, jako wykładnik tej właśnie warstwy naszej psychiki. Te obrzędy i znaki nazywa Jung archetypami. W nich leży źródło naszych pozornie bezsensownych skojarzeń, metafor i wyobrażeń, zawsze zabarwionych silnie emocjonalnie. Ich treścią pierwotną jest prymitywna forma ujawniania instynktów i złączone z tym pierwotne wyobrażenia o codziennych, ale i odwiecznych przeżyciach człowieka. Archetypy symbolizują więc odwieczne konflikty ludzkie wy- " B9 fi e s, 90 Spośród wielu prac warto zwrócić uwagę na artykuł nr. 1, 1929. J. B r e t o n, Le surreaLisme et la peinture, 1928. dr. A 11 e n d y w F o r- �~1.,·ztHk(l ludowa 'II) nallCe () sztuce rosłe ze strachu, szoku, nieprzystosowania: śmierć, miłość, tęsknota, samotność, poczucie zaszczucia, chęć ucieczki, ale i marzenia o szczęściu i spokoju. Ilekroć człowieka ogarniają tego rodzaju nastroje, ukryte w kolektywnej podświadomości siły podsuwają mu gotowe rozwiązania, właśnie prastare archetypy takich rozwiązań w formie znaków i zaklęć. Zdaniem Junga dzieło sztuki jest kompleksem autonomicznym rozwijającym się początkowo całkiem nieświadomie, by osiągnąwszy próg świadomości włamać się do niej z niebywałą siłą. Związki tego kompleksu ze świadomością nie mają charakteru asymilacji treści podświadomych, lecz ich percepcji, to znaczy, że kompleks podświadomy zostaje wprawdzie spostrzeżony, ale nie podporządkowany świadomej kontroli. Ujawnienie kompleksu w akcie twórczym jest więc spontaniczne. Dzieło sztuki jest jego obrazem jako symbol mówiący o treści kompleksu. Istnieją dzieła sztuki zrodzone z pierwszej warstwy podświadomości, ujawniające kompleksy indywidualne. Ale - zdaniem Junga - istnieją też dziele, wyrosłe z podświadomości kolektywnej, dziedzicznej i wówczas odwołuje się ono do wspomnianych archetypów. Staje się w ten sposób śladem niezliczonych typowych przeżyć długiego szeregu naszych przodków i mówi nam o milionach indywidualnych doświadczeń w ich przeciętnej, w każdym zawarta jest część wszechludzkiej psychologii i ludzkiego losu, część bólu, strachu czy radości, jakie zdarzały się niezliczone razy naszym przodkom i przeciętnie miały ten sam przebieg. Wchodzimy w sytuację typową, wspólną całemu gatunkowi ludzkiemu i odczuwamy stąd rodzaj radosnego uniesienia, wzbogacenia przez siłę niezliczonych pokoleń przodków, albo przepotężną siłę która nas porywa, przygniata i dusi. Twórca staje się głosem całej ludzkości, która niepostrzeżenie w nas żyje. Każde zetknięcie z archetypem głęboko nas wzrusza, bo wznieca w nas siłę ponadindywidualnq, mocniejszą niż my sami. Kto rozmawia z archetypami, to jakby mówił z tysiącem głosów, a zjawiska i uczucia jednorazowe i przemijające podnosi do sfery rzeczy wiecznych, los osobisty do wyżyny losu ludzkości. Uwalnia przez to siły, które umożliwiały ludzkości od jej zarania ratowanie się z biedy i przetrwania najdłuższych i naj zimniejszych nocy w jaskini bytu. Niezadowolona z teraźniejszości tęsknota artysty cofa się w głąb ducha, aż po prawzór ukryty w nieświadomości kolektywnej, który zdolny jest uzupełnić jednostronność i braki współczesności 91. G ile przyjmie się teorię Junga i idących za nim ikonologów, to dla badacza sztuki ludowej staje się zrozumiała powszechność występowania określonych motywów np. zdobniczych, niezależnie od miejsca i czasu ich powstania. Nie warto wówczas tropić "wpływów": samorództwo n Dla Gegenwart, etnografa szczególnie 1932, artykuł iJber instruktywne die Beziehungen mogą der być: Seelenprobleme analytischen der Psychologie �.380 KSAWERY PIWOCKI określonego motywu czy znaku znajduje swe wytłumaczenie. Każde dziecko odkrywa na nowo i niezależni~ od siebie pewne elementy rytmów geometrycznych i 'każdemu koło nasuwa wspomnienie słońc:). Stąd obecne tropienie archetypów różni się zasadniczo od polowań romantyków. Znaki nie mówią koniecznie o ciągłej tradycji, ale jeno o psychicznej wspólnocie ludzi. Podpisany w czasie pierwszej wojny światowej znalazł się w oddziale inteligentów mieszczuchów, którzy zmuszeni zostali okolicznościami do budowy schronu-szałasu. Nic o tym nie wiedząc "wynaleźliśmy" konstrukcję dachu na ślemię. Konieczność techniczna czy archetyp? Badacz sztuki prymitywnej Otto B i h a J j i - M e r i n opowiedziałby się za tą drugą alternatywą. "Gdy pytamy, czym my ludzie właściwie jesteśmy i szukamy odpowiedzi poprzez poznanie skąd się wywodzimy - to nie możemy nie zanurzyć się głęboko w tajemnice prehistorii '" Wszystkie archetypy pamięci ludzkości wołają na twórcę" 92. Trzeba zaznaczyć, że fascynacja teorią archetypów .J unga nie objęło wszystkich ikonologów. Dla większości metoda ich ·oznaczała i oznacza ściśle historyczną pasję odczytywania sensu semantycznego dzieła sztuki poprzez znajomość kultury danej epoki, a szczególnie poprzez konfrontację symboli plastycznych z ich literackimi wzorami. Źródła pisane nie oznaczają już dla tych historyków sztuki źródeł archiwalnych, mówiących o autorze dzieła i warunkach powstania tego ostatniego, ale przede wszystkim pełną wiedzę o atmosferze kulturalnej, w jakiej 20stało ono powołane do życia i w jakiej kształtował się zamysł dzieła. Tym niemniej analiza symboli użytych w plastyce oderwała wielu uczonych od badania indywidualnych cech tworu artystycznego. W pewnym sensie powtórzyła się sytuacja znana krytyce szkoły bazylejskiej: Wolfflin w swej systematyce form i schematów optycznych pisał "historię bez dat i bez nazwisk", dziś w badaniu motywów symbolicznych traci się również z oczu samego artystę, który 'bądźto staje się "ilustratorem" literackich, teologicznych czy innych pomysłów obcych, bądź też ujawniając prastare archetypy i znaki, reprezentuje już nie siebie, ale typowe myślenie i odczuwanie poprzez sięgnięcie po archetypy powszechnej, J.;:olektywnej, dziedzicznej podświadomości. Sprawa jest tym dziwniejsza, że przekonania te zrodziły się w epoce, gdy naczelnym hasłem współczesnej sztuki jest niczym nieskrępowane ujawnionie właśnie indywidualnego widzenia, odczuwania i przeżywania. 1923 oraz J li n g - Ker e n y, Einfiihrung in das Wyd. IV, 1951. Por. także X. P i woc ki, Sztnka i psychologia głębi. "Współczesność", 1966, R. XI, nr II. 92 W. B a li m e i s t er, Das unbekannte in dcr Knnst. II w~'d. 1960. Wstęp: Otto Bi1halji-Nierin, s. Iti. Zllm dichtcrischcn WCSCI! dcr Kunstwcrk, MythoLogic. �.~';:tu1<(( UHlowa I./) nauce () s::tu('(! Spośród przeciwników ikonologicznej niwelacji twórczego indywiduum na pierwsze miejsce wysuną}bym chyba A. M a l r a u x, czyli pisarza i poetę, nie uczonego profesjonalnego, człowieka więc tym silniej związanego ze sztuką współczesną. Glosi on znowu, jak C r o c e, hasłu pełnego autonomizmu sztuki. Odrzuca stanowczo ciceronowskie powiedzenie: "poema loquens pictura, ;pictura taciturn 'Poema", gdyż uznaje, że same barwy, linie i bryły mają moc budzenia nie tylko naszych wzruszeń, ale bezpośredniego przemawiania do nas 93. W związku z tym badacza sztuki winny interesować formy dzieł sztuki, ich przemiany i ich "życie", tak, jak to już sformułował F o c i Ilon. "Nie is1mieje związek między artystą a historią ... lecz między artystą a historią form" 94. Stąd interesująca także badacza sztuiki ludowej teza o roli tradycji artystycznej: "Artystq ·określa .. dużo większe wzruszenie dziełami sztuki, niż rzeczywistością, którą one przedstawiają ... Artysta rozwija się dzięki konfliktowi z cudzą dojrzałością, w walce przeciw formom zastanym" 95. Wbrew lekceważeniu zagadnień stylu przez jlkonologów pisze Malraux: "Stwierdzamy, że sztuki plastyczne nigdy nie rodzą się ze sposobu widzenia świata, lecz zawsze ze sposobu kształtowania go. Styl nie wydaje nam się już wyłącznie zespołem cech wspólnych dziełom danej szkoły czy danej epoki ... lecz 'Poszukiwaniem najgłębszego sensu przy pomocy żywych form. I napytanie czym jest sztuka? zmuszeni jesteśmy odpowiedzieć: jest powstawaniem stylu z form" 96. W formach tych wyraża się indywidualność artysty poza wszelką anegdotą czy literaturą, poza wszelkim zleceniem czy motywem symbolicznym, użytym w warstwie semantycz,nej dzieła. Podkreślanie ciągłego związku artysty ze sztuką poprzedników uwypukla autonomizm sztuki. "Artyści formują się ze stadium dziecięctwa tylko przez rozprawianie się z obcą, dojrzałą formą ... każdy w młodości jest naśladowcą" 97. Natura nie jest artyście potrzebna, potrzebna jest inspiracja poprzedników: "artyści pracujący VI potwornych warunkach groty w Laiscauxprzede wszystkim pracowali bez modeli!" 98. Z uwagi na zainteresowanie rolą puścizny artystycznej w kształtowaniu sztuki - Malraux zwraca baczną uwagę na sztukę ludową. Wysuwa dwa twierdzenia: sztuka ludowa posiada bezpośrednie związki ze sztuką oficjalną swego kraju, a po drugie w swej istocie i w swym tradycjonaliźmie różni się od tej ostatniej jedynie nasileniem "" Por. X. P i w o c k i, Sztuka i historia. '" Psychologie de rar!. T. II s. 150. "" Detto, s. 117. ,Jl; Detto, T. L s. 133. "7 Voi.r de silence, op. cit., s. 271. "" Detto, s. 27:3. Mi'esięcznik literacki 1967 nr 10. �382 KSAWERY PIWOCKI właśnie tradycjonalizmu. Zwraca więc uwagę, że stylistycznie istnieją głębokie związki między sztuką ludową a oficjalną, przy czym nie chodzi tu a "gesunkenes Gut", ale o podobny sposób kształtowania form. "Obrazki, które obecnie tworzy islam są kaligrafiami. Gotyk jest związany tylko z naszą sztuką ludową ... Ani rozmaite gałęzie sztuki ludowej azjatyckiej, ani ceramika Giibri, w której nareszcie odkryliśmy formę wyrazową bizantyjskiej sztuki ludowej, nie wykazują pokrewieństwa do naszych form łamanych czy rurkowatych fałdów. W Europie Środkowej arabeska, która dotarła tam poprzez barok, nie wyraża wcale ruchu ani głębi, lecz stała się krzywizną podobną do orientalnej albo 'naiwnie geometryczną kaligrafią, kładzie miękko zarysowane krzywe obok s,truktur geometrycznych, jeszcze prostszych niż gotyckie" nn. Rola tradycji, rozumianej przez Malraux jako bezpośrednie oddziaływanie sztuki poprzedników (w jego Musee imaginaire), rozprawa ze stworzonymi przez nich systemami struktur formalnych - jest dla artysty ludowego wcale nie inna niż dla każdego innego. Dla współczesnego twórcy spadek muzealny ma to samo znaczenie, co dla ludu wzorce odziedziczone 100. Nawet tak 'pozornie ,oderwani od tradycji malarzc ..• naiwni - sztukę swą kształtują w oparciu o wybranych przez siebie poprzedni'ków. R o u s s e a u L e D o u a n i e I' rozprawiał się z mularstwem jarmacznym epoki Drugiego CesSlrstwa "tak, jak Tintoretto z malarstwem Tycjana" 101. Rozważania o wpływie wzorców formalnych na sztukę skłania Malraux 'do nawrotu do w6lfflinow:skiego pojęcia schematów formalnych. "W każdej sztuce precyzują się podstawowe schematy w następujących po sobie poszczególnych dziełach" 102. Indywidualniość artysty przejawia się w przeklształcaniu lub łama:niu tych schematów i artysta ludowy różni się od "uczonego" tylko zakresem wprowadzanych zmian. Nawet nieśmiałe znulezienie drobnej odmiany ujawnia jego indywidualność, oczywiście na miarę jego ni2 indywidualistycznej sztuki. Przekształcenia te i wybór wzorców tradycyjnych odzwierciedlają ich u'podobania i nawyki kh środowiska. "Dzieła ludowego ffiSllarstwa nie są bardziej przypadkowe, niż dzieła wielkich mistrzów ... Napewno dostosowują !się do uproszczonych form życia chłopskiego, jego świata wyobrażeń, jego zwróconej ku przeszłości postawie ... Może ci prości ludzie nie odwróciliby się od obrazów jezuickich, ale odepchnęliby Poussina, Wa;tteau i Gainsborougha '" Jeśli uczciwość wielkich mas zadawab się kształtowaniem wyrazu, który wydaje mu się bliski, to przyjmuje także inne formy wyrazu, gdy pozostają one tylko w zasięgu jego uczuciowości. Detto, Detfo, 101 Detto, 102 Detto, !19 lUD s. 489. s. 274. s. 284. s. 324. �S2tuka ludowa 383 w nauCe o s2tuce Na ścianach knajp po obrazach Georgina 103 zawisły dzieła Detaille 104, a na miejsce rzeźbiarzy bretońskich kalwarii przyszli wyrabiacze figurek gipsowych z St. Sulpice" 105. 5. ARNOLD HAUSER I ZAGADNIENIE GENEZY SZTUKI LUDOWEJ Tego rodzaju :poglądy historyków i teoretylków sztuki tłumaczą nam - jak myślę - różnice, jakie wyczuwa się w podejściu do zagadnień sztuki ludowej między historykami sztuki a etnog'rafami także u nas. Jest rzeczą charakterystyczną, że także współc:zesna socjologia sztuki różni się od podstawowych tez naszych socjologizujących etlnografów. Dla tych ostatnich - wydaje mi się - przewodnią myślą jest tłumaczenie sztuki i jej form, jej genezy i jej zróżnicowania - funkcją, jaką przedmioty sztuki ludowej pełnią w kulturze materialnej i duchowej wsi. "Zakres przedmiotowy sztuki ludowej" jest dla T. Seweryna wystarczającym wytłumaczeniem genezy form sztuki ludowej i - mimo, że sam wielokrotnie zwracał uwagę na związki i zależności jej od sztuki ••.oficjalnej - zdaje się nawoływać do poprzestania na tym stwierdzeniu. Pozwala to na wyodrębnienie jej zaikresu, ograniczenie się do zagadnień kulturowych wsi 106. Możnaby to ująć lapidarnie i przykładowo, że forma łyżki jest zdefiniowana jej funkcją (oraz materiałem i narzędziem), forma jej zdobiny logiką tegoż kształtu. Ro~wijając dalej tę myśl można powiedzieć, że wytłumaczeniem kształtu rózgi weselnej jest jej obrzędowa funkcja, a maski jej sens w obrzędowym tańcu. Barwne bajki ornamentyki pisanek pOIwstają z ·pra'starych .,wierzeń, które tłumaczą ich motywy zdobnicze, a kapliczki Iprzydrożńe uzyskują sens swój dzięki stwierdzeniu, że stawiano je na rozstajach dróg, "złych dróg". Czy stwierdzenia takie tłumaczą ich różnorodność? albo siłę ich ekspresji? (Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju badania są płodne i dają szereg ważnych wyjaśnień. Dla teoretyka jednak sztuki jest to dopiero warstwa wstępna, spod której dopiero należałoby wyłuskać istotne znaczenie i wartość każdego dzieła czy ich grup.) Spośród socjologów sztuki -- pomijając Lukasca i Garaudyega, którzy nie interesują się - o ile wiem - bezpośrednio rozwijanym przez nas zagadnieniem -należy zwrócić uwagę na Arnolda H a u s e r a, który zdaje się być kontynuatorem wspomniamego już Hausensteina. W sposób znamienny nie interesuje się on znaczeniem funkcji kulturo- .~, Ludowy malarz bretoński XIX wieku. Francuski odpowiednik Wojciecha Kossaka. III, M a l r a u x, Voix de silence, s. 487. Por. talkże X. P i w o c Ie i, Sztuka Ludowa i jej inspiracje, w Księdze pamiątkowej ku czci prof. M, Walickiego. W-wa 1966. IIlG "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, 1954, z. 5. 11):1 11I~ �KSAWERY PIWOCKl wych sztuki, jej przydatności w życiu materialnym i duchowym wsi. Mówiąc o sztuce ludowej zastanawia się natomiast nad jej charakterem i genezą historyczną oraz nad jej związkami z kulturą społeczną poszczególnych warstw i klas. "Cecha szczególna sztuki ludowej ... polega głównie na fakcie, że wpływ indywiduum jest zredukowany do minimum". Artysta ludowy ;,jest w swej istocie reprezentantem gminy" 107. Sila oddziaływania tej ostatniej jest tak wielka, że nawet twórca przychodzący z zewnątrz, z miasta czy klasztoru, musiał ulegać jej wymaganiom 108. Hauser nie przeczy, że dzieło sztuki jest zawsze dziełem indywidualnym i że nie ma "duszy kolektywnej" o jakiej mówili romantycy 109. Tym niemniej nacisk zbiorowości gminnej był tak silny, że istotne cechy sztu'ki ludowej nabierały charakteru specjalnego, niszczącego indywidualizm tej sztuki w samym jej zarodku. Stąd względnu ciągłość tej sztuki i powolne w niej zmiany, zależne cułkowicic od powolnych zmian samej społeczności wiejskiej. Tradycyjne wzorce mają dla tej sztuki pryncypialne znaczenie, a siła adaptacyjna wobec obcych wpływów i procederów - zmienia je do niepoznania i sprowadza do poziomu form zastanych. Dla Hausera sztuka ludowa jest sztuką chłopską i dlatego sporo miejsca poświęca jej genezie ze społeczeństw chłopskich neolitu. Tym niemniej sądzi, że twórczości neolitycznej nie można nazwać w żadnym wypadku sztuką ludową~ "Nie jest nią przynajmniej tak długo, póki nie nastąpi zróżmicowanie' społeczeństwa chłopskiego nil klasy, bo :sztuka ludowa ma sens tylko w przeciwstawieniu z pańską. ~. Sztuk-a mas plemien:nych natomiast, które nie podzieliły się jeszcze n.:l klasy władcze i niższe ... nie może być nazywana sztuką ludową, ponieważ poza nią nie ma żadnej innej." Co więcej: "sztuka chłopska neolitu, gdy zróżnicowanie to już się dokonało, nie jest nadal sztuką ludową, bo jej dzieła są przeznaczone nadal dla warstw przodujących i posiadających i są także przez nie produkowane, głównie przez kobiety (prządka-Penelopa) ... Praca ręczna, która później uchodzi za dyskredytującą społecznic, jest nadal w pełni honorowana", 110 ,,0 sztuce ludowej można mówić dopiero tam, gdzie istnieją różnice klasowe i różnice wykształcenia ... Społeczeństwo chłopskie niezróżnicowane pod względem wykształcenia, choćby już niejednolite, jeśli chodzi o stosunki władzy i majątku _.- jak to było przypuszczalnie w neolicie i co jeszcze znajdujemy u plemion germańskich ... wykształciło sztukę chłopską, ale nie ludową." III Sporo 107 PhHosophie der Kunstgeschichte, II/) Detto, s. 319/20. Detto, s. 315. A. H a li s e r, Sozial.gcschichte 111 Philosophie Illl! l/)!) der Kunstgeschichte, 1958, s. 313. der Kunst, 1953, s. 22. op. cit., s. 320. �8zt uka ludowa w naltce 385 o sztuce wreszcie mIejSCa poświęca Hauser wytłumaczeniu dlaczego "styl geometryczny" jest dla sztuki chłopskiej tak charakterystyczny i to zarówno w niezróżnicowanych społeczeństwach pierwotnych i barbarzyńskich, ale już chłopskich, jak i dla późniejszej sztuki ludowej. W ten sposób - podobnie jak u Hausensteina - socjologia służy mu do objaśnienia formy stylowej, a nie tylko genezy przedmiotu czy motywów ornamentacyjnych i symbolicznych. Dla podpisanego rozważania Hausera mają szczególne znaczenie, ponieważ problem genezy sztuki ludowej łączy się bezpośrednio z zagadnieniem jej definicji. Pytania możnaby sformułować w ten sposób: Czy dzieła sztuki ludowej są tylko pochodną funkcji, jaką spełniają w społeczności wiejskiej i to właśnie wyodrębnia ją od innych przedmiotów sztuki? Czy jest swoistym owocem życia chłopskiego, jakie w mało zmieniających się stosunkowo warunkach społecznych i materialnych przetrwało od czasu neolitu, co tłumaczy jej reliJktowość, jej predylekcję do form geometrycz,nych, jej rzucający się w oczy tradycjonalizm, czy więc jej geneza "ginie w pomroce dziejów"? Czy wreszcie można - opierając się na znajomości warunków socjologicZinych życia wsi europejskiej i historii sztuki ogólnej - pokusić się o ustalenie, kiedy rodzi się współczesna czy wczorajsza (mówiąc ściślej) sztuka ludowa, kitórej szata formalna i - co za tym idzie - kryjące się za nią treści, powstają ze starcia się z istniejącą już sztuką innych klas i warstw społecznych? Sprawie tej poś'vięciłem specjalną rozprawę 112, której wyniki zostały niestety - napewno z mojej winy - na ogół źle zrozumiane. Jej istotnym 'Sensem byłapolemi'ka z przyto'czonymi na 'Wstępie tezami Niedosziwina i Fiedorowa-Dawydowa, coprawda w warunkach ówczesnych nie wprost, ale przez samą treść mej wypowiedzi. Pisałem: "W pracy tej pragnę zwrócić uwagę na te elementy naszej ,przeszłości artystycznej, które wydają mi się szczególnie związane z życiem najszerszych mas ludowych i to pokazać je w każdorazowym przekroju historycznym, z całą zmiennością form tej sztuki. Umyślnie eliminuję z mych rozważań najwyższe indywidualne osiągnięcia ... a zwracam się do przeważnie bezimiennej twórczości prowincjonalnej. Nic może to oznacza6, że poprostu tę właśnie twórczość pasuję na głównego nosiciela ideałów ludowych i narodowych, pragnę bowiem jedynie wskazać, że ta peryferyczna działalność artystyczna tłumaczy nam w dużej mierze genezę elementów tematycznych i formalnych sztuki ludowej w XIX i XX wieku".113 Opierałem się w tym mniemaniu na sformułowaniu J. St. Bystronia, że "możemy mówić w pewnym sensie o kulturze ludowej, szlacheckiej czy O historycznej genezie Detto, s. 3. Por. także estetyczne", t. 3, 1966. 3 - II~ polskiej 11:< Niektóre Lud, t. ~l, cz. II, lqC~! sztuki ludowej, zagadnienia 1953. teorii sztuki ludowej. "Studia �38(; KSAWERY P1WOCK1 mieszczańskiej, ale nic możemy 'pod grozą wejścia na fałszywy tor mówić o treściach kulturalnych, które są same przez się ludowe, szlacheckie czy miejskie." 114 Sądziłem, że np. wierzenia religijne Polaków w XVII w. tworzą podobne treści 'kulturalne dla wszystkich warstw społecznych ówczesnej PolSIki, ale poprzez formę dzieł sztuki służącej ich wyrażeniu w utworze dworskim czy prowincjonalnym dojść możemy do ustalenia różnic - w rezultacie różnic między sztuką oficjalną i "protoludową·" Jak wiadomo początki odręhnego nurtu ludowego w naszej sztuce próbowałem ustalić na okres renesansu, a więc na wiek XVI, "samodzielny" jej roz'kwit na czasy od końca XVIII wieku. Oburzyło to wielu etnografów i archeologów, 115 co nie było niczym dziwnym, gdyż "zarówno wśród teoretyków ruchu ludowego, jak i u etnografów przelwnanie o rodzimości kultury i jej odrębności w stosunku do 'kultury ogólnonarodowej, zwłaszcza zaś o jej tradycji długowiekowej, sięgającej pogańskich czasów, nie jest bylllajmniej rzadkie... Niejeden etnograf i to czasem bardzo pożytecznie pracujący dla nauki, ulega, często nieświadomie, sugestii odrębności kultury ludowej jako przeżywającej się pogańszczyz.ny i w badaniach swoich z,wraca się ku odległej przeszłości, obojęt'ny wobec zmian kulturalnych ..." 116 Myślę, że elementy tej odległej przeszłości da się odszukać w motywach, symbolach czy nawet procederach technicznych lub w niektórych formach nawet współczesnej twórczości ludu. Sądzę jednak równoczeŚlllie, że nie są one wykładnikiem istotnym dla sztuki ludowej. Odwrotnie najlepiej można ją scharakteryzować i ująć, porównując sztukę ludową z elementami napływającymi z zewnątrz. Stopień asymilacji tych elementów oznacza naj jaśniej różnice obu nurtów zasadniczych kultury ludowej i nieludowej. Szereg ba·· daczy - z którymi podzielam ,poglądy .- początków sztuki ludowej szulka właśnie w epoce renesalllsu. Dlaczego? Oto kilka wyjaśniających cytatów: "EtnoJ.og czuje się świetnie ina znanym sobie terenie w sztuce greckiej przed V wie'kiem, a -nawet w malarstwie włoskim, gdy zatrzyma się na :szkole sieneńskiej. Tam grunt zaczyna się chwiać pod naszymi stopami, a wrażenie obcości ukazuje się nam dopiero z jednej strony w zestawieniu ze sztuką greoką V wieku, a z drugiej z malarstwem włoskim Odrodzenia." 117 Są tego dwie przyczyny: indywidualizacja oraz charakter figuratywny nowej sztuki greckiej V wieku i sztuki renesansu. -~,Trzeba to bliżej sprecyzować - mówi dalej Lcvi-Strcmss -- gdy mówir;' Kultura Luclowa, II wyd., 1947, s. 2l. Najsilniejszy wyraz temu oburzeniu dał 1\. A b r a fi ()W (j('lIezq poL~kit:'j kultury artystycznej, op. cit. "" .T. st. B y s t roń, Kultura ludowa, s. 22. mG. Charbonier, Entl"t:'(iens av('(' L('vi-Slrull~-', I!lGl, s. III 11> j ("Z. (j:l. Slllr/itt 1Ii1'/ �S!tlll~'n luclolva IV nauce () sztuce 387 o indywidualizacji, nie myślę o osobowości artysty, jako indywiduum i twórcy. Taką posiada on w wielu społeczeństwach prymitywnych. W Afryce nazwiska rzeźbiarzy są znane i tubylcy trafnie wyróżniają i charakteryzują ich styl indywidualny. W czasach klasycznych greckich i nowożytnych chodzi nie o indywidualizację artysty, ale odbiorcy. To już nic gru'pa odbiera twory sztuki, ale jej amatorzy." 118 "Przedstawienie sztuki zhierarchizowane wedle warstw o odpowiednim wykształceniu dałoby się ustalić dopiero dla czasów renesansu ... dla czasów mianowicie, gdy poszczególne warstwy odbiDTCÓWsztuki stają się samodzielniejsze i ostrzej odcinają się od siebie." 119 Dla sztuki renesansu "matematyka i geometria, optyka i mechanika, nauka o świetle i barwic, anatomia i fizjologia były orężem, a problemami do rozwiązania przestrzeń, struktura ludzkiego 'Ciała, studium ruchu, proporcji, studium draperii i eksperymenty barwne." .,W średniowieczu sztuka była jeszcze czymś naturalnym, powszechnie zrozumiałym, począwszy od renesansu uznano za konieczne myślenie o niej ... od renesansu, to jest od czasu, kiedy pojawiła się książka." 120 "Odkrycie sztuki ludowej nie przypadkiem przypada na czas, gdy odwrócono się od schematów renesansu." 121. Dla sztuki nie jest tyle istotne pojawienie się przecież już w społeczeństwie średniowiecznym klas posiadających i ludowych, ale dopiero różnic rozumienia świata i życia, różnic, których symbolem stało się pojawienie się ksiąidd. Dopiero teraz staje się wyraźny podział na kulturę alfabetyczną i analfabetyczną i dopiero teraz pojawia się pojęcie "naucza'nia" sztuki, a nie praktykowanie:tU'@najstra. Walka a uznanie sztuki jako wiedzy, którą najlepiej symbolizuje nam "Paragone" Leonarda da Vinci, wykopało przepaść między sztuką "uczoną" i właśnie ludową. Dla historyka sztuki, który nie chrzci lekkomyślnie każdej nieudolności pogardliwym - w takim rozumieniu - mianem sztuki ludowej - odrębność tej sztuki powstaje właśnie w starciu z kulturą renesansową i porenesansową i tym m. in. tłumaczy brak wyraźnej ludowej odmiany w sztuce cerkiewnej, aż po czasy, gdy i ona uległa magii renesansowej uczoności. Trafna uwaga Ulricha, 122 że dopiero zerwanie z estetyką renesansu umożliwiło karierę sztuki ludowej wśród warstw "oświeconych" - dowodzi niezbicie -- moim zdaniem - że wiązanie odrębności tej twórczości z przemianami w sztuce oficjalnej Odrodzenia ma pełne i solidne podstawy. 11." J '" 1~" ",J J"" Detto, s. 64. A. H a u s e r, Philosophic der Kunstgeschichte, op. cit., s. ::l09. A. H a u s e r, Sozialgeschichte der Kunst, 1953, s. 356. R. H u y g h e, Dialogue avec le visible, 1955, s. 38. G. U l r i e h, Welt der Malerei, 1962, s. 11R. �388 KSA WEHY PIWOnU Uwagi moje dobiegają końca. Sądzę, że ich publikacja możc wyjaśnić sporo nieporozumień, a spojrzenie w jakże skomplikowany i skłócony aparat badawczy sąsiedniej dyscypliny naukowej i główne kierunki jej ujęć - może przyczynić się do przewentylowania także własnych podstaw badawczych. Szczególnie wobec tak skomplikowanego zagadnienia, jakim jest sztuka. Każda sztuka, a więc i ludowa. Podana wcale obficie bibliografia w przypisach nie wyczerpuje oczywiście zagadnienia, ale mam nadzieję - ułatwi w wielu wypadkach zorientowanie się w omawianej problematyce. KSAWERY PIWOCI<I FOLK-ART IN SCIENCE ABOUT ART The author, historian and theoretician of art, dealing especially with folk-art, tries to introduce the ethnographer into problems interesting contemporary historians of art. Investigations about folk-plastics certainly are interesting for both and it seems to be necessity on behalf of both cources in investigations, to make themself masters of this area of art production. Surpassing in short, limited by size of the treatise, the main searching postures of different ,schools" of history of art - the author concentrates first of all on these opinions, which may be usefull in interpretation of folk-art exactly. In successive passages the author discusses the birth of the notion of folkness in art, especially stressing the points of view in romanticism and the beginning of interest in folk-plastics with J. 1. Kraszewski's "Sztuka u Słowian" from 1860. Next he discusses opinions of historians of art in positivism stressing Tain's anel Semper's significance with the theory of determinism of matter, tool and technic. Plenty of place is devoted to the theory of folk-art, as a secondary art anel not-creative, repeating outlines from "official" art. Mainly these investigators payed homage to it, who were interested in the theme, and not in the form of the work of art. The role of the "Vienna's school" of historians of art with Alois Riegl in the foreground - accordingly to investigations about folk-art, seems to be especially real. For valuation of art not from a point of an aesthetic dogma, but from the point of plastic problems of each period of art and each cultural circle (KuUurkreis) which Riegł demanded - opened only the way to a proper and impartial interpretation of folk-art. The more, at the same time he payed attention to the importance of the form only, the analysis of which takes in the works of the historians of art representing this school, more and more place. The author pays attention to Lipps' investigations concerning the semantic meaning of "pure form" and Benedett Croce's opinion picking up the parallel autonomous value of the artistic form. At the end the author stops at Heinrich Wolfflin's and Henry Focillon's opinions, at the theory of optical schemas of the first and at the aulonomous "life of forms" of the second investigator. In connection with it the author cliscusses various trials of the definition "folk-style", undertaken on Polish ground too. A speciall passage he devotes the Marxian sociology of art by Hausenslein. for whom sociology of style could not be a theme of sociology only. bul n lrial of sociological interpretation of artistic form. �S:::fli.l\rt l.u.dowa lV nClUC(~ o S:tucc Passing on to courses of the Xx-th century, the author stops first of all at Dvol'ak's opinion with his "Kunstgeschichte aIs Geistesgeschichte" and Erwin Panofsky's iconologic school. In connection with the last he discusses more spacious Jung's theory of archetypes. As a representative of antagonistic courses in relation to iconographers the author deduces Andre Malraux's opinion, who in a certain sense continues Focillon's and Croce's point of view, but with particular strength stresses the role of association among each artist's production, and the history of plastic forms. Showing the immediate influence of predecessors' works on the production of each artist - he gives a new sense to the idea of artistic tradition and autonomy of art. His declarations on the theme of folk-art, in connection with these theses, have particular significance for it's investigator. In the last passage the author deals with Arnold Hauser's sociology of art and widet.\" discusses the problem of historical genesis in folk-art. Leaning on Hauser he tries to substantiate the thesis of folk-art's separation in the epoch of Renaissance only, when official art became "science", fastidious from the artist the lmowledge of some scientific disciplines beginning with perspective and anatomy. This separation was favourable to the development of the deepening distinctions in education of separate social classes, leading to coming to life in the same region of alphabetic and illiterate cultures, so clear especially in countries of highest level of separate folk-art, in countries of Middle and East-Europe. The stired up and complicated investigative apparatus of historians and theoreticians of art reflects faithfully the complicated character of art, of folk-art too. All simplifying trials of grasping it leave a too great margin of indistinctness and doubt, and therefore it seems to be an important and necessary fact for the cthnographel" to know different possible interpretations of artistic phenomena t:JO. l\lax � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12f85c0a62c11731c263b047738721ee.pdf e06cc41920f51d45f871b86060cc3d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Podlasie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3646 Title A name given to the resource Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.270-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowyi Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A PODLASIA (Z badań IV Obozu Naukowego P.I.S. ZACHODNIEGO w Bachorze, pow. Sokołów) ROMAN W kolejności prac terenowych podejmowanych przez Zaklad Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. I . S. na pierwsze miejsca wysuwane są z reguły te tereny, które pod względem etnograficznym są dotychczas mało zbadane, a z punktu widzenia naukowego stanowią ważne ogniwa do dalszych prac wiodących w przyszłości do syntetycznego ujęcia zagadnienia polskiej sztuki ludowej. Motywy te zadecydowały w 1950 r. o wyborze wideł Wisły i Sanu jako terenu jednomiesięcznych badań obozowych, w 1951 r. przesądziły decyzję zorganizowania badań w regionie kielecko-sandomierskim. W roku Ryc. i. Mapa zbadanych miejscowości w czasie trwania Obozu Naukowego PIS w Buchorzy, Sokołów w 1952 r. oprać. Z. Cieśki-Rein/ussowa. SPIS 1. 2. 3. 4. 5. Gwizdały Sadowne Prostyń Lipki Stoczek 6. Drgycz 7. Borzychy 8. Wólka Okrąglik 9. Ceranów 10. Nur 11. Przybyszyn 12. Olszew 13. Sterdyń 14. S ero czyn 15. Szwejki 16 Zembrów 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. Sabnie Telaki Wrotnów Miedzna Wola Orzeszkowska Ząbków Krzemień Dzierzby Toczyski Jabłonna Gródek Łużkl Czerwonka Dolne Pole Węże 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. REINFUSS pow. MIEJSCOWOŚCI Sikory Rozbity Kamień Trebień Kowiesy Patrykozy Swinary Mokobody Podniesno Osiny Kisielany Suchożebry Wola Suchożebrska Kopcie Kolonia C h o d ó w Kamianka 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. Czekanów Kanabród Rogów Skrzeszew Czaple Repki Bory c h ó w Kożuchówek Wyrozęby Skwierczyn Nasilów Hołubią Paprotnia Trębice Korczew 62. Laskowice 63. Czolomyje 64. Mordy 65. Grabianów 66. Jaczew 67. Stara Wieś 68. Korytnica 69. Liw 70. Wierzbno 71. Polków Sagały 72. Grębków 73. Sinołęka 74. Żuków 75. Niwiski 76. W o l y ń c e �Ryc. 2. Jeden z domów murowanych budowanych dla chłopów przez T. Patrykozy, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss. bieżącym, jako teren badań obozowych, zaprojektowa­ ne było Mazowsze Płockie lub Podlasie Zachodnie. Do­ piero po wstępnych objazdach penetracyjnych, które odbyły się w czerwcu br. (2—6 Podlasie Zachodnie i 16—21 Mazowsze Płockie), zadecydowano ostatecz­ nie, że badania prowadzone systemem obozowym obej­ mą Podlasie Zachodnie, podczas gdy obszar Mazowsza Płockiego, jako nie nadający się do eksploracji syste­ mem obozowym, zostanie w przyszłości przebadany dro­ gą badań indywidualnych. Prócz normalnych przygotowań przedobozowych, obejrnujących zestawienie bibliografii i sporządzenie wy­ ciągów z literatury dotyczących przeszłości, stosunków ekonomicznych, społecznych i kulturalnych badanego obszaru, przygotowano do użytku wywiadowców kom­ plet świeżo opracowanych kwestionariuszy, ujmujących w sposób wyczerpujący i zgodny z założeniami meto­ dy marksistowskiej całokształt zagadnień związanych z ludową twórczością plastyczną. Zaplanowane badania objąć miały powiaty: w ę g r o w ­ ski, sokołowski oraz północną część siedleckiego. Jako bazę Obozu, wybrano miejscowość Bachorze, położoną o 4 km na wschód od Sokołowa Podlaskiego, przy gościńcu łączącym Sokołów z Drohiczynem. W ma­ łym klasycystycznym dworku z obszernym parkiem oddanym do użytku P. I . S. przez Dyrekcję Warszaw­ skiego Okręgu Lasów znalazła ekipa obozowa wygod­ ne pomieszczenie, z a ś Władze Szkolne w Sokołowie przyszły Kierownictwu Obozu z życzliwą pomocą, wy­ pożyczając sprzęt do pracowni, sypialń, naczynia ku­ chenne itp. Zespół naukowy Obozu składał się z 21 osób, w tym 8 etnografów, 1 socjolog , 11 rysowników , 1 fotograf. Z wyjątkiem Kierownictwa, uczestnicy Obozu rekruto­ wali się głównie spośród studentów etnografii uniwer­ sytetu krakowskiego i poznańskiego, część z nich przybyła do Bachorzy bezpośrednio z obozu szkolenio­ wego, zorganizowanego w tym roku w Ostrołęce dla studentów Studium Historii Kultury Materialnej. W charakterze rysowników zatrudnieni byli głównie studenci I i I I roku krakowskiej Akademii Sztuk P l a ­ stycznych, którzy mając dobrze opanowany rysunek 1 2 Szydłowskiego. i zdany egzamin z zakresu sztuki ludowej bardzo do­ brze radzili sobie w terenie. Dokumentację fotograficz­ ną prowadził delegowany z "Warszawy fotograf P. I . S. ob. Stefan Deptuszewski, poza tym jednak większość wywiadowców fotografowała posługując się sprzętem i materiałem dostarczonym przez P. I . S. Wyjazdy terenowe przy pomocy samochodu, przy­ dzielonego ekipie naukowej na cały czas trwania Obo­ zu, odbywały się co drugi dzień, począwszy od 1 sierp­ nia. W wyjazdach brali każdorazowo udział wszyscy etnografowie (z wyjątkiem instruktorki mgr Zofii Rein. fussowej), socjolog, fotograf i jedna z dwóch grup ry­ sowników, zmieniających się kolejno, aby rysownicy mieli więcej czasu na opracowywanie swych materia­ łów na czysto. Ogółem w ciągu trwania Obozu odbyto 14 wyjazdów całodniowych i 1 półdniowy (odbyty w dniu bazowym) oraz i całodniowe badania w miejscowości Repki, do­ kąd skutkiem defektu samochodu uczestnicy ekipy udali się pieszo. Zwykle w ciągu dnia badania terenowe koncentro­ w a ł y się w jednej lub rzadziej w dwóch miejscowoś­ ciach, w innych zaś, o ile na to pozwalał czas, ograni­ czano się do krótkich penetracji sondażowych. W razie potrzeby ekipę badawczą dzielono na mniejsze grupy, które przeprowadzały badania w różnych niezbyt od siebie odległych miejscowościach. W czasie prac terenowych uwzględniano zarówno wsie jak i małe miasteczka. Zwłaszcza w I I I dekadzie w związku z intensywniejszymi badaniami ośrodków ciesielskich, meblarskich, tkackich, garncarskich, prze­ prowadzono liczne wywiady wśród małomiasteczko­ wych rzemieślników (Węgrów, Sokołów, Mokobody, Drohiczyn, Siemiatycze, Ciechanowiec, Nur, Kosów). W dniach wyjazdowych po powrocie do bazy odbywała się krótka odprawa, w czasie której wywiadowcy i ry­ sownicy referowali swe najważniejsze spostrzeżenia i dyskutowali wyłaniające się w toku pracy problemy. Dni bazowe spędzali uczestnicy Obozu na opraco­ wywaniu materiałów zebranych w terenie, oddane tek­ sty wywiadów były czytane przez instrutorkę mgr Zofię Reinfussową i w obecności Kierownika Obozu • �dyskutowane publicznie czy z poszczególnymi autora­ mi. Bieżąco prowadzona kontrola oddawanego mate­ riału, ciągłe instruowanie uczestników przyczyniły się do tego, że wywiadowcj', którzy początkowo z nowymi kwestionariuszami nie bardzo umieli sobie radzić, zaczęlj wdrażać się w pracę tak, że ilość niedociągnięć wydatnie w czasie trwania Obozu zmalała. Bardzo charakterystycznym zjawiskiem dla Obozu w Bachorzy jest wytężony tok prac. których nasilenie nie tylko nie miało miejsce rocznym), ale je maksimum słabło pod koniec trwania Obozu (jak to w grupie etnografów na obozie zeszło­ przeciwnie, wzmagało się, osiągając swo­ w końcu trzeciej dekady. Materia! zebrany w czasie badań, pochodzący z 76 miejscowości (ryc. 1), przewyższa materiały zebrane w latach ubiegłych zarówno liczebnością jak i staran­ nością wykonania materiału ilustracyjnego. W stosun­ ku do ilości materiałów zebranych w roku ubiegłym ilość oddanych w bieżącym roku wywiadów wzrosła o 36<v-, rysunków zaś o 60%. Należy podkreślić, że w bieżącym roku wykonana została znaczniejsza niż w roku ubiegłym ilość pracochłonnych plansz barw­ nych (w tym kopie tkanin wzorzystych) oraz rysun­ ków wykonanych w tuszu. Wysiłek włożony przez uczestników Obozu w celu uzyskania tak obfitych plo­ nów był niezwykle wielki. Zarówno wszyscy rysowni­ cy jak i większość wywiadowców pracowała dosłownie od świtu do nocy, by na czas i bez zaległości skończyć opracowania zebranego w terenie materiału. Przechodząc do omawiania naukowych wyników ba­ dań obozowych należy na wstępie podkreślić, że Podlak'c Zachodnie należy niewątpliwie do najbardziej inte­ resujących, ale zarazem do najtrudniejszych do badań etnograficznych terenów w Polsce. 272 kształtowaniu się stosunków narodowościowych między Bugiem a Liwcem informują nas w pewnej mierze statystyki wyznaniowe z 2 poł. ubiegłego wieku z któ­ rych wynika, że w powiecie sokołowskim w r, 1883 było ogółem 5.860 prawosławnych (przeważnie dawna ludność unicka), skoncentrowanych głównie w gminie Sabnie, Jabłonna ; Repki. Najdalej ku zachodowi wy­ suniętą parafią unicką był Seroczyn koło Sterdynia. W sąsiednim powiecie węgrowskim ilość ludności pra­ wosławnej była minimalna (0,2%). W 2 polowie XIX w. w związku z powstawaniem nowych osad na gruntach rozparcelowanych przez wielką własność przybywają na teren Podlasia osadnicy z Lubelszczyzny, zza Bugu i Mazowsza. Zapewne już w X V I I I wieku i z począt­ kiem X I X w. zaczęli na teren obydwu objętych bada­ niami powiatów napływać Niemcy. Była to przeważ­ nie ludność rzemieślnicza (np. tkacze), osiedlająca się w miasteczkach małym; grupkami czy pojedynczymi rędzinami. Na wsi znaczniejsze, skupienia ludności nie­ mieckiej występowały w północnej części powiatu wę­ growskiego nad Bugiem (miejscowości: Sadoleś, Płatkownica, Sojkówek, Ocięte). Poza tym kilka rzemieśl­ niczych rodzin niemieckich znajdowało się w Żulinie. Na wschód od Węgrowa koloniści niemieccy mieszkali w Elżbietowie. Osadnikami byli przeważnie przybysze z Dolnych Niemiec. W r. 1945 ludność niemiecka opu­ ściła swoje siedziby wraz z cofającą się armią nie­ miecką. W okolicy Miedznej, w związku z zakładaniem kolonii na gruntach dworskich, osiadło w 1884 r. 13 rodzin czeskich. W Węgrowie wśród rzemieślników trudniących się tkactwem mieli być Szkoci. Do Sokoło­ wa zaś podskarbi litewski Michał Kleofas Ogiński spro­ wadził rzemieślników z Montbeillard, byli wśród nich prócz tkaczy stolarze meblowi. Cały obszar do wybu­ chu I I wojny światowej zamieszkiwało sporo żydów. Skupiał; się oni głównie w miastach , trudniąc się rze­ miosłem i handlem. W czasie I wojny światowej w licz­ nych wsiach powiatu sokołowskiego (okolice Rozbite­ go Kamienia) przebywała czas jakiś ewakuowana z in­ nych terenów ludność białoruska. Odrębności kulturo­ we tej ludności do dziś żywo utrzymują się w pamięci starych informatorów. Obszar ten, zawarty między Liwcem a Bugiem, sta­ nowił teren starej ekspansji elementu mazowieckiego, z którym po wytrzebieniu w X I I I w. litewskiego szcze­ pu Jadźwingów, zamieszkujących okolice Drohiczyna, zaczyna się mieszać napływający od wschodu poprzez Bug element osadniczy ruski. Ludność ruska, zamiesz­ kująca niegdyś północne i wschodnie pogranicze po­ wiatu sokołowskiego, uległa już całkowitej polonizacji, niemniej do dziś zachowały się w terenie liczne ślady w postaci nazw miejscowych, a jeszcze częściej na­ zwisk ludności włościańskiej, które świadczą o ruskim pochodzeniu mieszkańców tych stron. O dawniejszym Jak widać z powyższego obszar Podlasia Zachodniego jest typowym obszarem przejściowym, na którym krzy. żują się wpływy kulturowe mazowieckie i ruskie, prze­ nikające zza Bugu, a ponadto nie bez znaczenia na Kyc. 3. Ryc. 4. Drewniana socha dwupolicowa. Zembrów, Sokolów. Fot. R. Reiniuss pow. Socha żelazna. Drgycz, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss �kształtowanie się miejscowej kultury ludowej było bli­ skie sąsiedztwo Lubelszczyzny i infiltraty osadnictwa obcego, o którym wspomniano powyżej. L u d n o ś ć na te­ renie objętym badaniami, w y ł ą c z y w s z y mieszkańców miast, rozpada się na włościan i szlachtę zagrodową, występującą tu w licznych skupiskach. Przykładem mogą być okolice Sterdynia, gdzie do wsi szlacheckich należą Kuczaby, Ratyńce, Zalesie, Długie, Buczyn, Lubiesza, Wólki, Trzcińce, Toczyski, B u j a ł y . Wsie szla­ checkie przemieszane są z włościańskimi. I tak na przykład w okolicy Rozbitego Kamienia wieś Sikory jest wsią szlachecką, podczas gdy sąsiednia zwana Trzebień i niezbyt odległe Dolne Pole są wsiami w ł o ­ ściańskimi. Niekiedy zdarza się, że miejscowość o tej samej nazwie dzieli się na dwie oddzielne części, z k t ó ­ rych jedna jest włościańska (Czaple), druga szlachec­ ka (Czaple Andrelewicza). 3 Szlachta zagrodowa, która w czasach feudalnych ko­ rzystała ze wszystkich przywilejów stanowych, która nie znała pańszczyzny, do czasów ostatnich zachowała poczucie odrębności w stosunku do masy o t a c z a j ą c y c h ją włościan. D z i ś kwestia przynależności do grupy szlacheckiej nie gra j u ż wprawdzie roli nawet w sto­ sunkach towarzyskich, niemniej jednak jeszcze przed kilkudziesięciu laty grupa szlachecka silnie obwarowa­ na była murem przesądów społecznych nie pozwalają­ cych jej na mieszanie się z chłopami przez z w i ą z k i małżeńskie, utrzymywanie z nimi z a ż y ł y c h stosunków towarzyskich itp. W odniesieniu do lepiej na ogół w ziemię zaopatrzonej szlachty nagrodowej włościanie podlascy zajmowali stanowisko zdecydowanie antagonistyczne. Na pierwszy rzut oka ws'e szlacheckie nie różnią się niczym wyraźnym od włościańskich. R ó w n i e ż wypyty­ wani w tym kierunku informatorowie zaprzeczali, aby istniały zdecydowane różnice w zakresie stroju, bu­ downictwa, urządzenia . wnętrza itp. między wsiami szlacheckimi a włościańskimi. Jako uchwytne różnice między tymi dwoma grupami, podawano we wsiach szlacheckich literacką formę w y s ł a w i a n i a się, wytworniejsze formy zachowania się szlachty, we wsiach włościańskich różnicę sprowadzano do większej z a m o ż ­ ności gospodarstw szlacheckich. Rola szlachty zagrodowej w kształtowaniu się kultu­ ry wsi podlaskiej nie jest łatwa do zdefiniowania. Skutkiem większej od chłopów zamożności i ambicjom stanowym, n a k a z u j ą c y m w miarę możności naślado­ wać styl życia zamożnej szlachty obszarniczej, w wio­ skach szlacheckich u bogatszych gospodarzy widuje się w budownictwie dążność do naśladowania p a ń s k i c h rezydencji, w umeblowaniu spotyka się np. kanapki wyściełane, kryte tkaniną samodziałową, naśladujące meble empirowe, w stroju kobiecym noszone były kry­ noliny usztywnione fiszbinowymi obręczami itp. Z tego rodzaju elementami obliczonymi na efekt zewnętrzny, mającymj podkreślać „pańskość" stopy życiowej gospo­ darza, nie szły w parze głębsze przemiany związane np. z postępem w gospodarce. Wprost przeciwnie. Za­ możne na ogół gospodarstwa szlacheckie przechowywa­ ły raczej tradycyjne formy gospodarowania, tam właśnie najdłużej u t r z y m y w a ł a się socha, do dziś uży­ wane są brony laskowe, najdłużej zachował się z a p r z ą g wołowy. Gospodarstwa chłopskie, s k ą d najpierw przy­ mus pańszczyźniany, a później nadzieje zarobku, wy- Ryc. 5. Dom podwójny. Ceranów, R. Reiniuss pow. Sokołów. Fot. pędzały ludzi do pracy poza obrębem swego opłotka, prędzej z a c z ę ł y przestawiać się na nowe tory i uno­ wocześniać system produkcji, mniej natomiast zwra­ cano tam dawniej uwagi na to, co n a z w a l i b y ś m y „ze­ wnętrzną dekoracją". Wielka własność rolna spoczywała na terenie Podla­ sia Zachodniego głównie w r ę k a c h szlacheckich. W po­ wiecie sokołowskim spośród w a ż n i e j s z y c h majątków tego rodzaju wymienić należy Korczew ( K u c z y ń s k i c h ) z p i ę k n y m pałacem zbudowanym w r. 1731, Sterdyń ( K r a s i ń s k i c h ) , Patrykozy ( S z y d ł o w s k i c h ) , w powiecie w ę g r o w s k i m S t a r ą Wieś ( R a d z i w i ł ł ó w ) , W czasach feudalnych właściciele ziemscy podobnie jak i w in­ nych częściach Polski bardzo silnie wpływali na życie wewnętrzne wsi. P r z y k ł a d e m może być działalność ge­ nerała wojsk polskich Teodora Szydłowskiego (ur. 1793 r., urn. 1863 r.), starosty mielnickiego, który za­ kupiwszy dobra Patrykozy przebudował wieś według swego gustu, nadając k a ż d e m u z budynków „inny styl" (ryc. 2). Podobnych przykładów, choć nie tak ja­ skra wj'ch można by p r z y t o c z y ć znacznie więcej. W okresie uwłaszczenia włościan wioski podlaskie były stosunkowo małe: Dolne Pole — 10 domów, W ó l k a O k r ą g l i c k a — 14, G w i z d a ł y — 24, Repki około 36. D z i ś oczywiście wsie rozrosły się w stosunku do stanu pierwotnego bardzo znacznie. Hołubią, k t ó r a w roku 1863 liczyła 30 domów, ma ich dziś 3 razy więcej. P a n u j ą c y m kształtem wsi na Podlasiu Zachodnim jest ulicówka względnie przysiółek, najczęściej rów­ nież zbudowany po obu stronach ulicy. Bardzo regu­ larnymi ulicówkami są z w ł a s z c z a kolonie osadzone w X I X wieku na rozparcelowanych gruntach dworskich. W niektórych starszych wsiach na skutek takiej par­ celacji łub przeprowadzonej w okresie międzywojennym komasacji dostrzega się odpływ ludności na tzw. „ko­ lonie", tj. nowe osiedla z dala od centrum wsi poło­ żone. W tak zwanych „osadach", to jest osiedlach typu m a ł y c h miasteczek (Mokobody, Miedzna), środek sta­ nowi plac targowy, od którego na różne strony rozbie­ g a j ą się ulice, ' ś l a d y miejskiego założenia da się rów­ nież z a u w a ż y ć w Liwie, niegdyś stolicy Ziemi Liw­ skiej. W okresie uwłaszczenia przeciętna wielkość gospo­ darstwa kmiecego wynosiła 1 włókę (30 morgów), choć z d a r z a ł y się i większe. Najmniejsze gospodarstwa 273 �Ryc. 6. Wnęka z kolumnami. Jaczew, tzw. ..ogrodników", dość zresztą nieliczne, mierzyły przeciętnie 1—2 morgów. Obecnie przeważającą formą są gospodarstwa średniej wielkości 5—10 ha, prócz tego zdarzają się i duże, dochodzące do 40 ha, oraz pewna ilość gospodarstw karłowatych. Osobną klasę ludności wiejskiej stanowiła dawniej służba dworska, która tworzyła przy większych dworach małe osiedlawioski, złożone z samych gospodarstw karłowatych (np. Ząbków koło Sokołowa), obecnie skutkiem przy­ działu ziemi podworskiej gospodarstwa te przesunęły się do grupy gospodarstw średniackich. Wieś podlaska, taka jaką widzimy dzisiaj, różni się bardzo od dawnej wsi tradycyjnej. Okresem, w którym weszła na drogę coraz to szybszych przemian, był po­ czątek bieżącego stulecia. W pamięci informatorów okres ten utrwalił się jako „czasy wojny japońskiej". Najbardziej widoczne przemiany zaszły w zakresie uprawy roli i hodowli. Przed laty pięćdziesięciu zjawis­ kiem powszechnym na Podlasiu była trójpolówka, orka w wąskie zagony wykonywana dwupolicową sochą (ryc. 3) ciągnioną u uboższych przez konia, u boga­ tych przez parę wołów zaprzężonych w jarzmo kulowe. Bronowano broną laskową, nawożono ziemię przeważ­ nie obornikiem, nawozy zielone (łubin) dopiero zaczę­ ły się rozpowszechniać, podobnie jak niektóre rośliny pastewne (konicz, seradela). Do sprzętu zbóż używano sierpa, snopy układano w ,,mendle" (14 snopów ułożo­ nych warstwami na krzyż, z piętnastym snopem w po­ staci pionowo nasadzonego chochoła. Omłot zbóż odbywał - się cepami o wiązaniu gązewkowym, wianie przy pomocy drewnianej szufli. Ziarno przechowywało się w słomianych koszach niekiedy znacznej wielkości, a mełło w żarnach typu pionowego, gdzie kamienie osadzone są w wydrążonym pniu drze­ wa lub w oprawie złożonej z klepek przypominającej ceber ustawiony na czterech wysokich nogach. Ziarno na kaszę ubijano w ręcznych stępach kielichowatych. Mniej więcej w okresie „wojny japońskiej" pojawia się na wsi podlaskiej fabryczny, całkowicie żelazny pług, pow. Węgrów. Fot. St. Deptuszewski który zaczyna konkurować z sochą zwłaszcza od cza­ su, gdy żelazne pługi nauczyli się robić kowale wiej­ scy. Socha posiada jednak swoje duże zalety, zwłasz­ cza na nowiznach czy ziemiach zarośniętych perzem. W związku z tym kowale miejscowi w okolicy Stoczka, Sądownego, Prostyni, zaczęli wyrabiać rodzaj dwupolicowych soch z żelaza. Narzędzie to (ryc. 4) znako­ micie spisujące się na odpowiednich glebach nie tylko utrzymuje się obok żelaznego pługa, ale niekiedy zwy­ cięsko z nim konkuruje. Sochy drewniane w użyciu dotrwały tu i ówdzie do czasów okupacji. Wraz z że­ laznym pługiem przychodzą na wieś żelazne brony (ale laskowe używane są do dziś), sprzęt zbóż odbywa się przy pomocy kosy, z czym zapoznali się chłopi bądź na robotach sezonowych w Niemczech, bądź od mało­ polskich „bandosów", którzy tu dawniej po dworach pracowali. Do młocki bogatsi zaczęli używać młockar­ ni kieratowych, do czyszczenia zboża —• młynków. Po r Ryc. 7. Dom z czasów pańszczyźnianych. luss Fot. R. Rein- �drugiej wojnie światowej zostają zastosowane w boga­ tych gospodarstwach wiejskich również bardziej skom­ plikowane narzędzia rolnicze, jak siewniki, kosiarki, żniwiarki, młockarnie motorowe itp. W inwentarzu ż y w y m z gospodarstwa znikła hodo­ wla wołów, ilość krów trzymanych dawniej dla obor. nika zmalała w związku z pojawieniem się nawozów sztucznych. Po komasacji gruntów osłabła hodowla owiec, które dopiero od czasów okupacji zaczęto zno­ wu chować w poważniejszej liczbie. Widocznym zjmiarjom uległa ludowa architektura. Na Podlasiu Zachodnim typem powszechnie panują­ cym jest zagroda wielobudynkowa, złożona z domu mieszkalnego, osobnych stajni, złączonych zwykle z chlewami dla świń, oraz stodoły, a czasem i oddziel­ nego spichlerza, niekiedy z podcieniem wspartym na słupach. Zagrody bogatych posiadają wszystkie wy­ mienione wyżej budynki ustawione dokoła szerokiego podwórza. Biedniejsi nie posiadają spichrzy, budynki gospodarcze i obejście mają znacznie niniejsze. Właści­ ciele gospodarstw karłowatych często w ogóle nie mają zabudowań gospodarczych, tylko m a ł y domek mieszkal­ ny, a żywy inwentarz hodują w małej stajence odcię­ tej od sieni. W niektórych miejscowościach (Jaczew, Patrykozy, Zembrów i in.) stodoły oddzielone od reszty zabudowań ustawione są osobno, tworząc szereg rów­ noległy do budynków mieszkalnych. W miastach (Wę­ grów) i osadach ( L i w ) stodoły i inne zabudowania go­ spodarcze stanowią osobną dzielnicę. Najbogatsi sta­ wiali tam tzw. „okólniki", tj. zwarte, ustawione w kwadrat zabudowania gospodarcze, złożone ze stodół, stajni, owczarni, spichrzy, z podwórkiem w środku. Zarówno budynki gospodarcze jak i mieszkalne bu­ dowane są z drzewa sosnowego, węgłowanego na rybi ogon. Węgłowanie to jest powszechne i spotkano je na­ wet w budynku pochodzącym z r. 1781 (wieś Sikory). Węgieł na obłap zanotowano zaledwie parę razy, z cze­ go wynika, że musiał on bardzo dawno wyjść z po­ wszechnego użycia. Plan domu i jego rozmiary uzależnione s ą ściśle od stanu zamożności mieszkańców. F o r m ą zdecydowanie biedniacką jest tak zwany „dwojak", to jest dom skła­ dający się z izby i sieni, w której cienkim przepierze­ niem oddzielony jest chlew lub komórka. Przeważającą formą na Podlasiu Zachodnim jest tzw. „trojak", to jest dom z sienią wzdłuż ściany szczytowej, komorą lub kuchnią w jej przedłużeniu i dwoma pomieszcze­ niami (izbą i alkierzem) po jednej stronie sieni. Domy takie różniące się wielkością i jakością drzewa posia­ dają bogatsi i ubożsi. Częstym zjawiskiem na Podlasiu jest budowanie domów podwójnych (na dwie rodziny) z dwóch trojaków złączonych ze sobą wspólną ścianą w ten sposób, że wejścia znajdują się w ścianie licowej obok siebie (Ceranów, Kosów), (ryc. 5), lub w prze­ ciwległych ścianach szczytowych (Repki, Korczew). Zwyczaj zestawiania budynków podwójnych, obcy tra­ dycjom polskiego budownictwa ludowego, zaszczepiony został prawdopodobnie na Podlasiu przez wielką w ł a s ­ ność, która budując dla poddanych domy podwójne oszczędzała na materiale (wspólne ściany) i kosztach budowy (jedno urządzenie ogniowe dla dwu rodzin). Za słusznością tego przypuszczenia świadczy fakt, że wiele z tego rodzaju budynków pochodziło z czasów fiyc. 8. Narożnik domu ,,kożuchówanego". Wola Suchożebrska, pow. Siedlce. Fot. R. Reiniuss. pańszczyźnianych i były budowane przez dwór, który osadzał w nich dwie obce zupełnie rodziny (Patrykozy, Korczew, Repki i in). W czasach późniejszych domy takie stawiali również chłopi, np. ojciec dla dwóch synów. Najzamożniejsi stawiali tzw. „czworaki", to jest do­ my z sienią pośrodku, rozdzieloną w połowie przechod­ nim kominem. Czworaki zamieszkiwane były pierwot­ nie przez jedną rodzinę, obecnie z budynku korzystają zazwyczaj dwie, a nawet cztery rodziny, przy czym dom jest w ten sposób przedzielony, że mieszkańcy jednej połowy domu korzystają z sieni frontowej, dru­ giej z a ś połowy z sieni od strony podwórza. W domach starych i to występujących głównie we wsiach szlacheckich (Jaczew, Nasiłków, Czaple-Andrelewicze) w gospodarstwach najzamożniejszych ściana sieni od strony licowej bywa cofnięta mniej więcej o 1 m w tył, tworząc wnękę ozdobioną od frontu dwoma kolumnami ustawionymi po bokach (rys. 6). Element ten o charakterze wyłącznie dekoracyjnym zaczerpnię­ ty został najprawdopodobniej z architektury klasycystycznych pałaców (np. z pałacu w Korczewie). Domy z wnękami, ale bez kolumn, spotkano jeszcze w kilku innych miejscowościach, głównie zamieszkiwanych przez drobną szlachtę (np. Osiny). Dom z wnęką poli­ chromowaną zanotowany został w osadzie Mokobody. Ściany domów zostawiane były w stanie surowym lub malowane glinką względnie wapnem. Dachy krokwio­ we, dawniej z reguły czterospadowe, kryto słomą, na rogach schodkowaną, poza tym przeważnie gładką (ryc. 7). Okna małe pozbawione ozdób, ale często z okiennicami, drzwi z reguły na żelaznych zawiasach �(na kołowrocie spotyka się tylko w starych budyn­ kach gospodarczych) z taflą niekiedy ozdobnie w y k ł a ­ daną. Nawet w najstarszych domach nie natrafiono na wnę­ trza kurne. Nie pamiętają ich również najstarsi informatorowie. Chałupy wiejskie w pośrodku sieni po­ siadają wyprowadzony od powierzchni ziemi obszerny komin murowany z cegły lub kamienia (już w domach z r. 1815), wyjątkowo z plecionki wylepianej gliną. Podstawa komina równa szerokości sieni jest zwykle przechodnia i zamknięta z dwóch stron drewnianymi drzwiami. W starych domach wewnątrz komina spoty­ ka się u dołu po bokach otwory, przez które dawniej paliło się w piecu służącym do ogrzewania. Do komi­ na przybudowany jest piec kuchenny i piekarski znaj­ dujący się w izbie, zaopatrzony w szeroki okap. Blachy do gotowania przyjęły się od lat mniej więcej 50, daw­ niej gotowano w garnkach stawianych wprost na gli­ nianej polepie pieca lub na żelaznym trójnogu. Piec do ogrzewania w postaci wąskiego, długiego graniastosłupa stanowi zwykle część ściany między kuchnią a dru­ gą izbą, względnie alkierzem. Często między szczytem pieca ogrzewanego a powałą jest zostawiona wolna przestrzeń, tak że alkierz nie jest cd izby całkowicie oddzielony. Na początku bieżącego stulecia w budownictwie pod­ laskim przyjmują się domy z dachami naczółkowymi, o ścianach szczytowych ozdobnie szalowanych. Moda ta, której towarzyszy pojawienie się wycinanych ozdób nad oknami (nadokienniki), okazała się bardzo krótko­ trwała, gdyż już w czasie I wojny światowej zamiast naczółkowych zaczęto budować dachy dwuspadowe. W związku z powyższym zaczyna się. rozwijać pomy­ słowe ozdobne szalowanie szczytów, wycinanie w nich dekoracyjnych okienek, obijanie krawędzi ażurowanymi wiatrówkami z zakończeniami w postaci szparogów lub pionowych profilowanych sterczyn dachowych. W tym samym czasie w domach zamożniejszych coraz częściej buduje się przed wejściem ozdobne ganki. Pod koniec I wojny światowej i później zaczęto zwłaszcza Ryc. 10, Fragment Ryc. 9. Spichlerz z podcieniem. Repki, pow. Fot. Deptuszewski Sokołów. w domach starszych „kożuchować" ściany, czyli po­ krywać je zewnątrz ozdobnym szalunkiem. Deski kry­ jące ściany układane są dekoracyjnie, u góry pod da­ chem biegnie poziomo ażurowana deska tzw. „fryza". Szczególnie bogato zdobione s ą narożniki, w których widać niekiedy echa ozdób przyjętych z domów muro­ wanych, klasycystycznych pilastrów itp. W Woli Suchożebrskiej na narożnikach przybijają wycinane z de­ ski i polichromowane ozdoby roślinne (ryc. 8). W ogó­ le w okresie międzywojennym i w czasie okupacji zdobnictwo architektoniczne rozwija się bardzo bujnie: ganeczki, nadokienniki, drzwi, szczyty dachów stają się coraz bogacej zdobione. Często niektóre elementy podmalowuje się (zwłaszcza okiennice). Ciekawym elemen­ tem nienotowanym dotychczas w architekturze ludowej są ozdoby narożników spotykane w Jaczewie (pow. Węgrów) w postaci bogato profilowanej deski, ster­ czącej na zewnątrz jak grzebień na narożnikach domów. budynku gospodarczego przy plebanii. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Zembrów, pow. �W architekturze wiejskiej z tego okresu widać wyraź­ ne oddziaływanie zdobionego budownictwa drewniane, go małomiasteczkowego. Bogatsi gospodarze chętnie korzystają z usług cieśli i stolarzy budowlanych miej­ skich. Wśród budynków gospodarczych na uwagę zasługu­ je} spichrze, często zaopatrzone w podcienia wsparte na słupach (ryc. 9), i stodoły (ryc. 10). O ile architektura ludowa Podlasia Zachodniego przedstawia się bardzo bogato i ciekawie, o tyle me­ blarstwo jest raczej dosyć mało interesujące. W kuch­ niach spotyka się (nawet we wsiach szlacheckich) krótkie, szerokie ławy służące zamiast stołu, na któryeh jada się posiłki siedząc na małych czworonożnych stołeczkach, półki na naczynia o kształtach zwykle ozdobnych, rzadziej kredensy. W izbach, prócz łóżek 0 formach zaczerpniętych z meblarstwa małomieszczańskiego ub. stulecia, spotyka się „zydle" (ławy) 7, ozdobnymi oparciami, często umieszczonymi ruchomo na osi, tak że oparcie da się przekładać raz na jedną, raz na drugą krawędź ławy, „kanapy", czyli rozsuwane lawy do spania, sofki, to jest ławy z wyginanymi ozdobnie oparciami bocznymi, wyjątkowo czasem wy­ ścielane i obite z wierzchu samodziałem (u drobnej szlachty). Prócz ław występują też krzesła. Wyjątko­ wo raz jeden (w Prostyniu) udało się znaleźć staro­ dawne krzesło o oparciu wykonanym z profilowanej deski, poza tym częste są krzesła typu biedermeierowskiego swobodnie interpretowanego przez ludowych sto­ larzy. Jako sprzęty schówkcwe służyły dawniej skrzy­ nie malowane, kupowane na targach w Siedlcach, W ę ­ growie i Sokołowie. Wyrobu ich zaniechano od lat oko­ ło 70. Nieliczne skrzynie, które w terenie udało się od­ szukać, są silnie zniszczone, gdyż w czasie obydwu wo­ jen światowych zakopywano w nich mienie do ziemi. Wśród napotkanych skrzyń wyróżnia się dwa typy. Jeden to skrzynie malowane na kolory ciemne, z dwo­ ma prostokątnymi polami zdobniczymi wyodrębniony­ mi ramką i kolorem tła. Na jednej ze skrzyń zacho­ wały się resztki wzoru roślinnego (rozłożysty bukiet), na obu resztki napisów (A.N.N.O. 1867). Drugi typ, to skrzynie malowane na kolor żółty lub jasnobrązowy ze ścianą licową podzieloną na pięć pól wypełnionych ornamentem roślinnym. Wzór malowany barwą brązowoczerwoną (tzw. róż angielski) czasem z dodatkiem błękitnego lub czarnego konturu. Wszystkie one pocho­ dziły niewątpliwie z jednego ośrodka stolarskiego, któ­ rego jednak niestety nie udało się wykryć. Ponieważ podobne skrzynie znaleziono w czasie czerwcowego objazdu w okolicy Siedlec, a ponadto znane są one z okolic Mińska Mazowieckiego ; Puław (Zbiory Tow. Pol. Szt. Stos. w archiwum Oddziału Przemysłu Artystycz­ nego Muzeum Narodowego w Krakowie), sądzić nale­ ży, iż ośrodek ten znajdował się prawdopodobnie gdzieś na pograniczu Lubelszczyzny, Wschodniego Mazowsza 1 Zachodniego Podlasia. Formą nowszą były kufry o wiekach wypukłych i ścianach bocznych zwężających się ku doiowi, zdo­ bione techniką tzw. „mazerowania" we wzory geome­ tryczne (ryc. 11). Kufry tego rodzaju wyrabiali ży­ dowscy stolarze w Siemiatyczach za Bugiem. Dziś wy­ rabia je tam pracownia stolarska Wacława Andrusz­ kiewicza. W izbach i alkierzach spotyka się często szafki na­ rożne o podstawie trójkątnej, górą ozdabiane profilo­ wanym szczytem. Szafy ubraniowe, wykonywane przez małomiasteczkowych a później wiejskich stolarzy, po­ jawiły się we wnętrzu izby podlaskiej od I wojny świa­ towej. W domach, gdzie są małe dzieci, występują oczy­ wiście kołyski. Najczęściej są to kołyski na biegunach, rzadziej koszyczki plecione z wikliny, zawieszone na czterech sznurach u powały. W czasie pracy w polu lżywają kobiety przenośnych kołysek, sporządzonych z płachty rozpiętej na drewnianym koźle. Wnętrza izb pesiadały pierwotnie ściany i powały z surowego drzewa, pod koniec ubiegłego wieku zaczę­ to je malować białą glinką sprzedawaną przez ,,glinkarzy" z okolic Mielnika (za Bugiem), a później wa­ pnem. Od I wojny światowej zaczął rozpowszechniać się zwyczaj wyklejania ścian tapetami, który dziś jest powszechny. Najubożsi wytapiają czasem ściany papie­ rem ze starych gazet. Wnętrza bielone spotyka się bar­ dzo rzadko, przeważnie kuchnie, czasem na ścianach malują odręcznie jakieś prymitywne wzory roślinne, wyjątkowo zwierzęce (np. baranki). Ozdobę wnętrza stanowią zawieszone w oknach fi­ ranki wycinane z białej bibułki. Firanki takie kupują przeważnie w sklepach (wykonane fabrycznie). Spo­ tyka się jednak po wsiach wycinankarki, które ręcz­ nie tego redzaju ozdoby wykonują. W Laskowicach (pow. Sokołów) zdolną wycinankarką jest 27-letnia Krystyna Ścięgosz, która poza tym maluje również ozdoby na ścianach ; wyrabia sztuczne kwiaty. Wycinanki kolorowe najbardziej interesujące wystę­ pują na terenie powiatu węgrowskiego w Jaczewie i Górkach-Grubakach. Istniał tam dawniej zwyczaj, że z opłatków kolorowych sklejano ażurowe „gwiazdy", które zawieszano dla ozdoby na końskim włosiu u tra­ garza powały. W dalszym rozwoju analogiczne wyci­ nanki zaczęto wyklejać z papieru, a ponieważ były one luźno zawieszone, wyklejano je dwustronnie, aby z każ­ dej pozycji można było na nie popatrzeć. W niektó­ rych wsiach występował też zwyczaj dekorowania ścian naklejanymi na nie wycinankami z kolorowego papieru. Zwyczaj ten całkowicie zaginął prawie od I wojny światowej, zaś te wycinanki, które stare kobiety wy­ konywały na prośbę uczestników Obozu, posiadały for­ my niewielkich słabo ażurowanych kółek lub pozio­ mych układów pasowych. W Czaplach i Patrykozach (pow. Sokołów) spotyka się na ścianach ozdoby w postaci sylwetek zwierząt (kotów, jeleni itp.) wykonanych z naklejonych na pa­ pier łusek szyszek. U powały zawieszone bywają pająki najczęściej typu żyrandolowego, wykonane z nizanego na nitkę łubinu, grochu lub cienkich paseczków płótna o wystrzępio­ nych brzegach (ryc. 12). Rzadziej trafiają się pająki o formach krystalicznych, wykonanych ze słomek. Naj­ nowsze typy pająków, to pająki promieniste, robione z girland gufrowanej kolorowej bibuły. Na ścianach zawieszane bywają oleodruki treści reli­ gijnej, zdobione niekiedy sztucznymi kwiatami. Ważną dekorację wnętrza podlaskiego stanowią tka­ niny. Tkactwo na Podlasiu Zachodnim jest jedną z najbo­ gatszych i najżywotniejszych obok zdobnictwa archi­ tektonicznego dziedzin sztuki ludowej. Zajmują się nim prawie wszystkie kobiety, tkając na użytek domowy zarówno materiały ubraniowe jak i bardziej skompli- �kowane pod względem technicznym tkaniny dekora­ cyjne. Szczególnie żywo rozwinięte jest tkactwo w po­ wiecie sokołowskim, zwłaszcza w miejscowości Lipki, gdzie produkcja tkacka zorganizowana jest w formie spółdzielni, a poza tym w Telakach koło Kosowa, Zembrowie, Woli Suchożebrskiej, Łużkach, Chruszczewce i Wrotnowie. Wykonywane tkaniny podzielimy według ich zastoso­ wania na: ubraniowe, służące do szycia bielizny po­ ścielowej, oraz używane do dekoracji wnętrz. Wśród tkanin ubraniowych najczęściej wyrabiane są lniane białe płótna różnej grubości do szycia bielizny, poza tym pasiaki o drobnych prążkach i paskach tkanych kupną czerwoną bawełną tzw. „gurem", niekiedy uroz­ maiconych też prążkami czarnymi lub niebieskimi. P a ­ siaki te tkane są zwykle splotem płótna, rzadziej splo­ tem rządkowym. Na zapaski d ° codziennej pracy domowej tkane są lniane pasiaki o paskach nieprzekraczających szero­ kości 1 cm, utrzymanych w kolorach ciemnych (czar­ ny, granatowy, ciemnoczerwony), ujętych po kra­ jach w prążki jaśniejsze białe lub żółte. Raport kolo­ rystyczny powtarza się, a poszczególne wiązki barwne posiadają układ symetryczny. Kraciaki w drobną kratkę tkaną czerwonym gurem lub lnem barwionym na czarno, czasem z dodatkiem nitki białej, stosowane były jako materiał na spódnice. Czysto wełniane tkaniny o ciemnych tłach, tkane w kratkę jaśniejszą, niekiedy splotem rządkowym, słu­ żyły na kobiece bluzki i spódnice, jednokolorowe wy­ konane w jodełkę splotem rządkowym wyrabiane są na ubrania męskie. Przed I wojną światową tkano sporo sukna bądź to w szarym naturalnym kolorze runa, bądź barwionego na kolor ciemnobrązowy, uży­ wanego na sukmany czy bekiesze. Sukno takie po zdjęciu z krosien musiało być folowane. Folusze by­ wały zwykle przy młynach, poza tym w miasteczkach istniały specjalne warsztaty zajmujące się wykańcza­ niem i folowaniem tkanin wełnianych (w Węgrowie, Ciechanowcu za Bugiem). Tkaniny pościelowe, to płótna lniane tkane w kratkę przy pomocy czerwonego guru. ^ Często spotyka się poszwy na poduszki i pierzyny tkane w trzy kolory (len biały i farbowany na czarno oraz czerwony gur). Tkane są one splotem płótna, co na skrzyżowaniu Ryc. 278 11. Kuler „mazerowany" wykonany przez Waclawa Siematycza. Fot. R. Reintuss dwóch barwnych pasów daje piękne przejścia łago­ dzące surowość linearnego układu. Wśród tkanin dekoracyjnych występują tkaniny uży­ wane jako nakrycia łóżek, makaty ścienne, płachty do zawieszania w drzwiach czy wreszcie chodniki i obrusy na stół. Tkaniny takie spotyka się dziś jeszcze w każd*n niemal domu, z tą różnicą, że w domach uboż­ szych jest ich mniej i przeważają wyroby parciane i lniano.bawełniane, w zamożniejszych z a ś są również półwełniane czy też czysto wełniane, które są cenione najwyżej, i jest ich znacznie więcej. Do najpospolitszych w tej grupie należą pasiaki par­ ciane tkane splotem rypsu (w „poklepuchę") lub rząd­ kowym z najgrubszej odpadkowej przędzy lnianej, używane jako nakrycia łóżek, zasłony do drzwi, derki do nakrywania siedzeń na wozach. Jeśli chodzi o rozwiązanie kolorystyczne pasiaki roz­ padają się na dwie grupy. Jedną, mniej liczną, stano­ wią tkaniny o niewielkiej gamie barw przeważnie cie­ mnych (ciemny fiolet, zielony, ciemnoczerwony, czar­ ny, ciemnoniebieski), układanych pasami mniej więcej równej szerokości, wynoszącej 5—10 cm, powtarzają­ cych się rytmicznie, czasem poprzedzielanych jaśniej­ szymi paseczkami pojedynczymi w barwach jasnych kontrastujących (np. żółtą, różową, jasnozieloną, białą). Druga grupa, nierównie liczniejsza, to pasiaki, w których szersze pasy ciemnego t ł a rozdzielone są szerokimi na 15—20 cm wiązkami barwnymi złożo­ nymi z różnej szerokości pasków o kolorach ostrych, ale na ogół tak ze sobą zestawionych, że nie stwarzają wrażenia jaskrawej pstrokacizny. Wiązki te są prze­ ważnie składane w sposób asymetryczny. Kompozycje symetryczne zdarzają się rzadko. Niekiedy wiązki sy­ metryczne ; asymetryczne występują obok siebie na zmianę na tym samym pasiaku. Podobnie wykonane są pasiaki tkane w ą t k i e m weł­ nianym na osnowie lnianej. Pasiaki o szerokich wielo­ kolorowych wiązkach podawane są jako młodsze od poprzednio opisanych; w odróżnieniu od pierwszych nazywają je czasem ,,łowickimi" lub nawet „krakow­ skimi". Prócz pasiaków o pasach barwnych, stykających się ze sobą wzdłuż linii prostej, spotyka się i takie, gdzie na skutek odpowiedniego operowania nitkami wątku, barwne pasy na lnii zetknięcia zazębiają się tworząc żeberka, ząbki czy szachownicę. Pasiaki tkane na krosnach dwunicielnicowych z uży­ ciem tzw. „deski", w których na tle barwnych pasów powstają wzory geometryczne złożone z kwadratów lub prostokątów należą już do grupy tkanin przetyka­ nych. Stosunkowo rzadziej od pasiaków występują na te­ renie Podlasia Zachodniego „dywany" kraciaste, głów­ nie parciane. Są to zazwyczaj tkaniny o niewielkiej ilości kolorów, tkane splotem płótna w szerokie prze­ cinające się pasy o kratach prostokątnych lub kwa­ dratowych. Zarówno wśród dywanów parcianych jak i wełnia­ nych spotyka się okazy tkane splotem rządkowym bądź to w diagonalnie biegnące prążki, bądź w ,,oczka", czyli „okienka", tj. w deseń złożony z wpisanych w sie­ bie kwadratów skierowanych przekątniamj wzdłuż osnowy i wątku. Deseń taki występuje zarówno w tka­ ninach jednokolorowych z barwną bordiurą jak i dwukolorowych (np. osnowa czerwona, wątek czarny) czy �kraciakach. Dywany przetykane tkane ria krosnach 4 i więcej nicielnicowych wedle zgodnych informacji, pochodzących z różnych miejscowości badanego tere­ nu, należą do zjawisk młodszych, których tradycja nie sięga ubiegłego wieku. Dywany te wykonywane są z reguły w dwóch kolorach, przy czym, jako surowca, używa się nici lnianych, bawełnianych względnie w e ł . nianych w różnych kombinacjach, np. len bielony, wą­ tek len szary, lub osnowa z barwionej kupnej bawełny (tzw. „kramny postaw"), wątek z barwionego lnu lub weiny. Bogatsi jedynie wykonywali dywany, w któ­ rych i osnowa, i wątek były z wełny. Dawniejsze dy­ wany przetykane (które zresztą i dziś są wyrabiane) tkane były we wzory geometryczne (ryc. 13) w postaci krat, szachownic, kół względnie elips wpisanych w ok­ no kraty. Wzory te wykonywane na krosnach 4 i 6 względnie 8-nicielnicowych nie różniły się w sposób wyraźny od tych, które spotyka się na Podlasiu Wschodnim czy w Augustowskiem, czy ostatnio na Kurpiach. W czasach międzywojennych możliwości techniczne tkaczek podlaskich rozszerzyły się skutkiem zastoso­ wania przy wyrobie tkanin przetykanych tzw. „prąt­ ków", tj. prętów, które przesuwane między nitkami osnowy dawały dowolne możliwości wytwarzania ziewu tkackiego. Od tego czasu wzory spotykane na dywa­ nach zaczęły się komplikować i wzbogacać, przybyły motywy roślinne: róże, bukiety; zwierzęce, jak ptaszki, jelenie, indyki, coraz bardziej rozwijały się wzory na bordiurach, w których obok girland kwietnych itp. za­ czął występować meander. Wzory te dziś bardzo na Podlasiu rozpowszechnione, nie są jednak wynikiem twórczego wysiłku miejscowych tkaczek, lecz przenie­ sione w sposób mniej lub więcej mechaniczny z róż­ nych wzorników do robót ręcznych, pism kobiecych czy dywaników i makat pochodzenia fabrycznego. Py­ tane o to tkaczki objaśniały chętnie, że zasadniczo k a ż . dy wzór z książki czy obrazka da się przenieść na dy­ wan, wystarczy go tylko przerysować na kratkowanym papierze, odpowiednio przewlec osnowę na warsztacie i umieć operować „prątkami", których liczba przy bar­ dziej skomplikowanych wzorach przekraczała niekie­ dy 120. Oczywiście zagadnienie przeniesienia wzoru z rysun­ ku na krosna jest sprawą trudną i nie każda tkaczka umie sobie z tym poradzić. Zwykle rysowaniem i prze­ liczaniem wzoru zajmują się tylko wybitniejsze tkacz­ ki i one dostarczają innym kobietom gotowych „spis­ ków", tj. sporządzonych na papierze notatek pozwa­ lających na powtórzenie danego wzoru w tkaninie. Skutkiem rozpowszechniania się „spisków" identyczne kompozycje spotyka się często w miejscowościach dość znacznie od siebie odległych. Dywany przetykane posiadają skalę kolorystyczną dosyć rozległą. Prócz bardzo szlachetnych zestawień, jak np. len bielony i szary, spotyka się dywany w ko­ lorach ciemnych (granatowy z ciemnobordowym lub różnych kombinacjach białej względnie czarnej osno­ wy z drugim kolorem, np. czerwonym, niebieskim, zie­ lonym. Duży w p ł y w % a gamę kolorystyczną dywanów wywierają małomiasteczkowe farbiarnie przędzy, po­ sługujące się często barwnikami anilinowymi o jaskra­ wych, krzykliwych kolorach, które zestawiane w spo­ sób niewłaściwy dają rezultaty bardzo przykre dla oka (np. różowy z jaskrawym zielonym). Ryc. 12. Pająk z paseczków płótna o wystrzępionych brzegach. Sinołęka, pow. Węgrów. Fot. R. Reiniuss Oprócz opisywanych dotychczas tkanin, które wyra­ biane są przez tkaczki ludowe, spotyka się w chału­ pach wiejskich, domach mieszczańskich i kościołach tzw. „dywany tkacowskie". Są to tkaniny z reguły, wełniane, wykonane bądź splotem rządkowym, bądź techniką dwuosnowową. Dywany te, dochodzące (zwłaszcza w kościołach) do bardzo znacznych rozmia­ rów (np. 4 X 8 m), tkane były albo na krosnach odpo­ wiedniej szerokości, albo też posiadały w pośrodku starannie ukryty szew łączący ze sobą dwie połowy. Twórcami tych dywanów byli zawodowi tkacze rekru­ tujący się z reguły spośród przybyszów obcych. W cza­ sie badań udało się ustalić dane personalne dla sze­ regu tkaczy pracujących na przełomie X I X i X X wieku na terenie Podlasia Zachodniego. I tak w Kosowie po­ siadał pracownię tkacką Bronisław Kowalski (zmarły w 1905 r. jako starzec), syn tkacza nazwiskiem Schmidt, który przybył do Łodzi z okolic Hamburga i tu spolszczył sobie nazwisko. Bronisław Kowalski wykonywał wszelkie tkaniny ubraniowe, ozdobne płót­ no stołowe oraz dywany dwuosnowowe. Był on bardzo cenionym fachowcem, do którego zjeżdżano się z zamó­ wieniami z odległych stron („nawet zza Bugu"), dywa­ ny robił zarówno dla dworów jak i dla kościołów i chłopów. Dwa dywany dwuosnowowe jego produkcji znajdują się w miejscowym kościele (ryc. 14 i 15). Bro­ nisław Kowalski udzielał też wskazówek i porad m- 279 �I nym tkaczom, którzy do niego w tym celu przyjeż­ dżali (np. niejakj Rechziegel z P e c h ó w kolo Małkini). Gdy w Łukowie zakładano fabrykę tkacką, Bronisław Kowalski pracował tam przez kilka miesięcy. Ryc. 13. Dywan przetykany. Telaki, pow. Sokołów. R. Reinluss Fot. Ryc. 14. Dywan dwuosnowowy. Wykonał Bronisław Ko­ walski. Kosów, pow. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Brat Kowalskiego, Ludwik, był również tkaczem, ałe znacznie mniej uzdolnionym. Ożeniwszy się w Toczy­ skach (gm. Jabłonna, pow. Sokołów), przebywał tam, prowadząc pracownię przez czas dłuższy. Po śmierci Bronisława, Ludwik wrócił do Kosowa, gdzie zmarł około roku 1927. Dywany jego roboty znajdują się w kościele w Stredyniu. Równocześnie z Ludwikiem Kowalskim prowadzi! w Toczyskach samodzielną pracownię tkacką Wiktor Pacelt urodzony w 1S75 r, w Krzemeniu nad Bugiem, gdzie ojciec jego czas pewien dzierżawił karczmę. Ojciec Pacelta (Ludwik) przybył do Polski ze Szwaj­ carii w połowie X I X wieku jako 8-letni chłopiec, przy­ wieziony do pomocy przez niejakiego Beronta, tkacza, według tradycji rodzinnej sprowadzonego do Polski przez jednego z Radziwiłłów. Początkowo Ludwik Pa­ celt i Beront mieszkali w Kamieńczyku, malej osadzie u ujścia Liwca do Bugu. Wiktor Pacelt dywany swe tkał najpierw na częściowo zmechanizowanym war­ sztacie podnóżkowym (tzw. „kontramarze"). Na po­ czątku okresu międzywojennego nabył w Łodzi krosna żakardowe, na których wyrabiał również dywany dwuosnowowe. Wzory dywanów dwuosnowowych, tkanych na „kontramarze", posiadały charakter geometryczny, od czasu sprowadzenia żakardu zaczął stosować wzory roślinne (m.in. „róże") tkane przy pomocy szablonów żakardowskich nabywanych w Łodzi. Wiktor Pacełt zmarł w roku 1937. Dywany jego roboty spotkać można po wsiach w okolicy Toczysk, jego też prawdopodobnie roboty są niektóre dywany w kościele w Jabłonnie i Gródku. Prócz dywanów tkał Pacelt bieliznę stołową craz materiały ubraniowe. Trzecia pracownia tkacka znajdowali się w Sokoło­ wie. Początkowo prowadził ją Adolf ( ?) Prope, Niemiec, syn tkacza z Ozorkowa. Do Sokołowa sprowadził się on przed I wojną światową, gdy w Ozorkowie tkacze ręcz­ ni zaczęli masowo tracić pracę. Stary Prope tkał w Sokołowie do roku 1936 -37. W Sokołowie pozostali jego dwaj synowie, którzy prowadzili pracownię do II wojny światowej. W pracowni Propego były dwa warsztaty, jeden mniejszy, drugi większy prawdopodob­ nie żakardowski. W pracy swej posługiwał się wzorni­ kiem sprowadzonym z Łodzi. Podobnie jak inni tkacze tak i on prócz dywanów wełnianych wyrabiał bieliznę stołową i materiały ubraniowe. Dywan z pracowni Propego znajduje się w kościele w Rozbitym Kamieniu. Prócz dywanów wykonywanych w wyżej wymieniowych warsztatach napływały na tereny Podlasia Zachod­ niego również wyroby z innych pracowni rozmieszczo­ nych na terenach sąsiednich. Wymienić tu należy war­ sztat Bolesława Płońskiego z Brańska (żyjącego ponoć do dziś), manufakturę tkacką istniejącą od 1830 r. w Ciechanowcu (właścicielem jej był Niemiec, Zybner, zmarły w 1872 r.), i pracownię Władysława Składanow.skiego z Wyszkowa. Dywany „tkacowskie", których sporo zinwentaryzo­ wanych zostaTo w czasie prac terenowych z punktu widzenia ludowej twórczości artystycznej, nie przedstawiają nic specjalnie interesującego. Wzory, które wy­ stępują na dywanach dwuosnowowych podzielić można na dwie grupy, do jednej zaliczamy wzory geomotrycz. �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy. pow. Sokołów. Wykonał Fot. St. ne o twardym rysunku tworzącym się z prostokąt­ nych kostek (ryc. 14), tkanych na krosnach 4-nicieL nicowych, do drugiej zaś o wzorze roślinnym względ­ nie geometrycznym, lecz o konturze prowadzonym li­ niami giętymi, złożonymi z łuków i linii esowatych (ryc. 15). Znaczna część tych ostatnich była wykonana na warsztatach żakardowskich. Wśród dywanów „tkacowskich" zjawiskiem uderza­ jącym jest ubóstwo motywów i kompozycji. Te same wzory, z drobnymi tylko odmianami we wzorze bordiury, wyrabiane były w różnych pracowniach, co świad­ czyłoby o wzajemnych kontaktach między tkaczami i ściśle rzemieślniczym podejściem do pracy, pozbawio­ nym aspiracji twórczych. Porównując niektóre wzory dywanów dwuosnowowych o wzorach geometrycznych z ludowymi tkanina­ mi przetykanymi stwierdzamy znaczne podobieństwo motywów (np. wzór „w kręgi" czy szachownice), co wskazywałoby na wzajemne wpływy. Zagadnieniem dalszych badań byłoby rozstrzygnięcie pytania, czy tkacze w swoich dywanach nawiązywali do wzorów ludowych, czy też przeciwnie, tkactwo ludowe przyjęło te wzory od dywanów tkaczy zawodowych. Technika wykonywania dywanów dwuosnowowych została na Podlasiu przyjęta przez lud z miejskiego rzemiosła, na co mamy liczne dowody po drugiej stronie Bugu, gdzie w okolicach miasteczek posiadających warszta­ ty tkackie (Ciechanowiec, Brańsk, Siemiatycze) sze­ roko po wsiach rozpowszechniane jest tkactwo dwuosnowowe. Niektóre tkaczki, jak np. Kryńska Helena z Siemiatycz, otwarcie przyznają się do tego, że tkając kopiują tylko wzory dywanów brańskich. Po­ dobnie do powtarzania napotykanych wzorów ograni­ cza się 22-letnia Irena Wojtkowska z Toczysk (pow. Sokołów), która techniki tkania dywanów dwuosno­ wowych uczyła się za Bugiem w Twarogach — Wy­ pychach. Od kopiowania dywanu „tkacowskiego" (ryc 16) za­ częła swoją pracę Dominika Bujnowska z Węgrowa, zachęcona jednak przez KieJBwnictwo miejscowej Spół­ Bronisław Kowalski. Deptuszewksi Kosów, dzielni Przemysłu Ludowego przeszła do własnych bardzo interesujących kompozycji. Dywany „tkacowskie" tkane splotem rządkowym posiadają najczęściej wzory roślinne przedstawiające duże kwiaty lub bukiety w układzie szachownicowym z bordiurą w postaci wijącej się girlandy (ryc. 17). Ryc. 16. Dywan dwuosnowowy oparty na starym wzorze. Wykonała Dominika Bujnowska. Węgrów. Ft. St. Deptuszewski 281 �cia ha stół i wstawki do poszewek na poduszki. Prócz' /robót szydełkowych spotyka się również serwetki siat­ kowe robione z lnianych nitek na prostokątnej ramie. Dawny strój ludowy zwłaszcza męski zaginął na terenie Podlasia Zachodniego prawie doszczętnie. W świetle przeprowadzonych badań strój na całym obszarze objętym badaniami przedstawiał się w sposób tak dalece jednolity, że w e d ł u g wypowiedzi znacznej ilości informatorów, nawet wioski włościańskie i szla­ checkie nie różniły się ponoć ubiorem. Ubiory te w znacznej części wykonywane były z materiałów samo­ działowych. Mężczyźni ubierali się w białe koszule z lnianego samodziału szyte z karczkiem i małym sto­ jącym kołnierzykiem wywiniętym na wierzch. Pod szyją koszula spięta była czerwoną wstążeczką. Rękawy pierwotnie były zupełnie proste, od I wojny z a ś dołem ujęte w mankiet. Koszule zawsze wpuszczane były do spodni czyli tzw. „portek". Ryc. 17. Fragment dywanu ,,ikacowskiego" wykonane­ go splotem rządkowym. Skrzeszew, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss Biaie płótna lniane wykonywane przez kobiety wiej­ skie bywały drukowane we wzory przez farbiarzy małomiasteczkowych. Pracownia tego rodzaju znajdo­ wała się w Kosowie (prowadził ją żyd nazwiskiem Karpik), w Sokołowie (również w rękach żydowskich), w Mord \ch i największa w Węgrowie należąca do Niemca Albrechta Wegnera, który przybył tu około r. 1882 z Ozorkowa i prowadził pracownię ze swym szwagrem Rudolfem Linde. Po I wojnie światowej pracownię tę przejął ż y d Chiel Kreda. W pracowni Wegnera przyniesione przez kobiety płótna najpierw farbowano na jeden kolor, używając do tego barwni­ ków roślinnych (indygo) lub zwierzęcych (czerwiec), a następnie na granatowym lub czerwonym tle druko­ wano wzór farbą olejną w kolorze białym, żótym lub czarnym, posługując się kwadratowymi klockami o wzorze ciętym w drzewie i układanym z metalowych blaszek i sztyfcików. Portki latem do roboty szyte były z płótna parcia­ nego, czasem farbionego na granatowo lub czarno. W święto kawalerowie nosili spodnie z samodziałów lniano-wełnianych w drobne kolorowe paseczki w kolorach bordo, brązowym, ciemnozielonym z białymi prążka­ mi, starsi z a ś z sukna czarnego lub granatowego. Na koszulę nakładano bluzkę z rękawami szytą z materiału podobnego jak spodnie, zapinaną na dwa rzędy guzil- ów, z kołnierzem przypominającym kołnie­ rze marynarek miejskich. Czasami zamiast marynarek Wzory były przeważnie roślinne lub też składały się z drobnych geometrycznych „rzutków". Najczęściej zdobiono drukami płachty używane jako nakrycia łó­ żek i siedzeń na wozach. Wzór na płachcie składał się z szerokiej bordiury o wijących się motywach kwiato­ wych i środka jednolicie wypełnionego drobnymi „rzut­ kami". Często pośrodku płachty drukowano duży kwia­ towy motyw o kompozycji centralnej. N a terenach zabużańskich drukarnia płócien znajdowała się w Sie­ miatyczach. W Ciechanowcu próbował druki n a płót­ nie spopularyzować farbiarz miejscowy, Rudolf Meier (Niemiec, który druk na tkaninie studiował w Czechach w Nowym Jiczynie), ale nie znalazły one wśród miej­ scowej ludności powodzenia. Druk na tkaninie zamarł we wiszystkich wymienio­ nych wyżej ośrodkach po I wojnie światowej w związku z konkurencją wyrobów fabrycznych. Hafciarstwn n a t p r p n i p J B o d i f l ^ - 7 : g ^ b £ ^ l ! f g " przedatawia j u ę _ b ^ d z o ubogo. Stare hafty używane do zdo­ bienia stroju (bielizny)" zaginęły od lat kilkudziesięciu, te zaś, które wykonywane są dziś na serwetkach zdo­ biących stoły czy ściennych makatkach, posiadają wzory i techniki przejęte z wzorników oraz pism ko­ biecych. Ciekawy natomiast dział stanowią roboty szy­ dełkowe w Dostaci serwetek wykonywanych, jak n a k r y ­ Ryc. 18. Mężczyzna w bekieszy. Lipki, pow. Sc i:oiów. Fot. R. Reiniuss �lub pod marynarkę wdziewano kamizelkę o kroju zbli­ żonym do miejskich, z plecami szytymi z podszewki. Ubiór wierzchni stanowiła sukmana koloru popiela­ tego (w okolicach Węgrowa także farbionego na kolor ciemnobrązowy) długa, do kolan od pasa w dół posze­ rzająca się kloszowo. Sukmana posiadała kołnierz wy­ kładany z wyłogami, zapinała się na guziki lub cztery rzędy potrzeb. Ozdobę sukmany stanowiły oszewki z czarnej taśmy, obiegające kołnierz i wyłogi. Na wierzchu sukmany przepasywano się parcianymi pasa­ mi szerokości około 20 cm, tkanymi na z w y k ł y m war­ sztacie. Pasy były czerwone z podłużnymi paskami lub prążkami w kolorze najczęściej niebieskim lub zielo­ nym. Prócz sukman noszono też podobnie skrojone bekiesze, szyte również z samodziałowego siwego suk­ na, ale podbijane kożuchem (ryc. 18), oraz kożuchy z dużymi kołnierzami farbowane na kolor brązowy. Ubiór głowy stanowiła najczęściej maciejówka gra­ natowa lub (zimą) stożkowata czapka barania, w le­ cie zaś słomiane kapelusze własnej roboty. W niektó­ rych wioskach zachowały się w pamięci czapki „rogate" bez daszka z baranim otokiem. Buty noszono z cholewami, układane w kostce w fałdy okrągłe lub prasowane w kostkę. Z dawniejszych czasów zachowała się niejasna i bałamutna w szcze­ gółach pamięć o lipcowych łapciach czyli tzw. ,,lipakach". Zamki drewniane typu kłodowego spotyka się jeszcze czasem przy drzwiach budynków gospodarczych, np. stodół, stajni, chlewów itp. W budynkach mieszkalnych W3'stępują żelazne skoble, bądź zapadki otwierane z ze­ wnątrz przy pomocy „palucha", względnie zamki sprę­ żynowe z klamką i zamknięciem na klucz. Najczę­ stszą dziś jeszcze formą są zamki z zapadkami, po­ siadające z zewnętrznej strony drzwj wykładkę żelazną w postaci dwóch tarczek połączonych uchwytem wy­ giętym łukowato czy w postaci prostokątu o lekko za­ okrąglonych narożach, przy czym w górnej tarczce umieszczony jest ruchomy żelazny paluch służący do podnoszenia zapadki. Górna tarczka wykładki posiada z reguły formę ozdobną. Prócz rzadkich na ogół form geometrycznych, jak kwadrat, romb, elipsa, koło, trój­ kąt, i najbliższych pochodnych, prostokąt z zazębiony­ mi lub faliście wyciętymi brzegami, spotyka się wykładki o górnych tarczkach kutych w postaci serca lub zwężającego się ku górze listka, czasem pośrodku swej długości lekko przewężonego. Odmianę tej formy stanowią tarczki asymetryczne, których górny za­ ostrzony koniec jest w y g i ę t y w lewo lub prawo albo też przechodzi w szyjkę zakrzywioną i zakończoną koliście. Czasem ze względów apotropeicznych na szczy­ cie tarczki umieszcza się krzyżyk, który skutkiem łu­ kowatego wygięcia ramion bocznych łatwo przeksztaca się w formę zbliżoną do lilii andegaweńskiej. Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki o górnych tarczkach rozdwojonych i zakręconych spiralnie do wewnątrz lub na zewnątrz. Forma tak pospolita np. w Małopolsce (widły Wisły i Sanu) na Zachodnim Pod­ lasiu została zanotowana zaledwie trzy razy. Masowo natomiast występują tarczki z zakończeniami w po­ staci głów ptasich zwróconych profilem. Głowy te są bądź wykonane w sposób schematyczny, tak że często ledwo dostrzec w nich można głowę ptaka, bądź sta­ rannie wypracowane z wyraźnie podkreślanymi dzio­ bami, oczami (główka gwoździa) czy nawet kogucimi grzebieniami. Mniej liczne są wykładki zakończone dwoma głowami ptasimi zwróconymi do wewnątrz lub częściej na zewnątrz. Czasem pośrodku między głowa­ mi umieszczona jest na osi symetrii jeszcze j a k i ś pry­ mitywna zdobina. Ogółem na 278 zanotowanych wykładek tego typu prawie 57% stanowiły wykładki z ptaszkami. Drugi typ wykładek do zamków z zapadkami sta­ nowią takie, w których uchwyt nie tworzy jak po­ przednio całości z tarczką górną i dolną, ale wpra. wiony jest w jedną tarczę wyciętą z oddzielnego ka­ wałka żelaza. Typ ten, młodszy od poprzedniego i mniej rozpowszechniony, występuje w dwóch odmia­ nach. Jedną stanowią wykładki o kształcie tarczy za­ sadniczo prostokątnym, ozdobionych przy węższych bo­ kach wycięciem w formie kółka, łuku, trójkąta czy motywu przypcmiinającego lilię andegaweńską (rza­ dziej zdarzają się w tej grupie zakończenia w postaci głów ptasich pojedynczych czy podwójnych (niecałe 13%). Drugą odmianą w tym typie stanowią iden­ tycznie skonstruowane wykładki o tarczach bogato pro­ filowanych, obwiedzionych miękkimi, esowatymi linia­ mi z zakończeniami górnymi w postaci tradycyjnych ptaszków, wolut czy krzyżyków. Wykładki te dochodzą niekiedy do 50 cm długości (Liw, pow. Węgrów). Jak widać z powyższych opisów, zdobnictwo obu wykładek opiera się przede wszystkim na kształtowa- Ryc. 19. Kobieta w stroju z pow. węgrowskiego. Ze zb. Spółdzielni Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Fot. St. Deptuszewski 283 �Na koszuie wkładały tzw. „wcinaki". Były to bluzki szyte z materiałów kupnych lub samodziału (np. gurowe). Krój ich przypominał bluzki miejskie z I I poło­ wy X I X wieku. Górą bluzka była bardzo obcisła i wcię­ ta, od pasa y; dół miała wąską, doszytą falbankę. Rę­ kawy obcisłe przy dłoni, na ramionach tworzyły wy­ sokie „bufy". Kołnierzyk prosty, stojący, wykończony był koronkowymi ząbkami. Spódnice szerokie w cztery „bryty", z tyłu i z bo­ ków zmarszczone, szyte były z kraciastego lub pasia­ stego materiału samodziałowego, tkanego z „guru" (tzw. „gurówki"), długie były do kostek. Czasem na szerokość 1 piędzi od dołu biegła naszyta pliska z tego samego materiału, ale krajanego ze skosu. Prócz „gurówek" były też noszone spódnice zwane „sorce", szyte z samodziału tkanego splotem rządko­ wym na kramnym postawie (kupnej osnowie) wątkiem wełnianym lub mieszanym z bawełną. Były to materia­ ły jednokolorowe (z reguły ciemne) lub kraciaste. Spódnice te szyto kloszowo, obwód składał się z 6 „kli­ nów" 1 1 „półbrytku" na przodzie. Ryc. 20. Krzyż żelazny kowalskiej roboty. Miedzna, Węgrów. Fot. R. Reinluss pow. niu sylwetkj wkładki, tylko czasem ozdobną formę przybiera sam uchwyt, który może być śrubowato skrę. eony lub poprzecznie karbowany. Do wyjątków należą ozdoby wytłoczone stemplem, które niekiedy spotyka się wzdłuż obwodu tarczy górnej lub na paluchu. Ozdo­ by takie częściej już znaleźć można na powierzchni skobli do kłódek, gdzie techniką t ą wykonany bywa motyw jodełki, linii łamanej itp. Obok wzorów stemplo­ wych na skoblach i haczykach do futerek i drzwi, tra­ fiają się ozdoby wypukłe, posiadające charakter geo­ metryczny (szereg obok siebie biegnących liter V ) lub roślinny (np. gałązka poziomo położona). Przy zamkach sprężynowych* z klamkami i zamknię­ ciami na klucz, również spotyka się czasem wykhadkl o formach ozdobnych, wykonane przez wiejskich lub małomiasteczkowych kowali. Na ogół jednak przewa­ żają tu formy nawiązujące do X V I I I - czy XIX-wiecznych wykładek występujących w miastach. To samo powiedzieć można o tzw. „szyldzikach", które przy­ bija się jako ochronę otworu do klucza na skrzyniach, szafach, czasem i drzwiach do mieszkania. 284 W porównaniu z innymi terenami Polski na Podlasiu Zachodnim występuje bardzo mało krat żelaznych do okien. Te zaś, które napotykano, s ą przeważnie pasowe, wykonane ze starych obręczy do kół, zaopatrzone w półksiężycowate zęby raz (umieszczone po obu stro­ nach parami lub na przemian ległe). Zębate kraty wprawia się w otwór okienny pionowo lub rzadziej poziomo. Dwie tego rodzaju kraty osadzone na krzyż zanotowano tylko raz jeden w Czerwonce (pow. Wę­ grów). Kobiety nosiły koszule lniane samodziałowe ze sta­ nem wszytym w karczek i rękawami sięgającymi nieP łokieć. 0 0 o z a Na spódnicę przypasywano zapaskę, na święto białą lnianą w prążki (ryc. 19) lub kratki, tkane najczę­ ściej z czerwonego „guru". Fartuszki te szyte były w „kliny" lub z falbankami z tego samego materiału kra­ janymi ze skosu. Zdobiono je naszywanymi pliskami, po krajach obszywano koronką. Prócz w y ż e j opisanych noszono też fartuszki czarne, alpagowe lub białe ba­ tystowe zdobione białym haftem. Do pracy codziennej używane były zapaski grube, czasem parciane, tkane splotem płótna lub rządkowym, białe w pionowe czerwone j granatowe prążki, lub czar­ ne w paski czerwone i jaśniejsze żółte lub białe prążki. Kobiecy ubiór zimowy stanowiły tzw. szuby, sięga­ jące do połowy łydek, lub półszubki do kolan. Były to ubiory wcięte w pasie od tyłu fałdziste. Rękawy, dołem wąskie, u góry miały sterczące bufy. Kołnierze były szerokie, wykładane. Szuby szyto z sukna fa­ brycznego w ciemnych kolorach. N a głowie mężatki nosiły białe czepce płócienne z ryżką na przodzie, na które kładziono kupne chustki wiązane na karku. Trzewiki były wysokie, sznurowane, na wysokim przewężonym obcasie. Liczne wywiady zmierzające do ustalenia, czy na Podlasiu Zachodnim noszone były zapaski naramienne, dały wyniki negatywne. Poza jakimiś bardzo nie­ pewnymi wspomnieniami, nic konkretnego nie dało się ustalić. Bardzo interesującym i bogatym działem ludowej twórczości artystycznej na Podlasiu Zachodnim jest zdobnictwo w żelazie. Głównyjn ośrodkiem artystycz­ nego kowalstwa był Węgrów, gdzie księgi cechu ko­ walskiego przechowały się od wieku X V I I I , oraz sta­ rożytny Liw. Poza tym niemal w każdej wsi spotyka się kowali, z których starsi umieją wykonywać ozdob­ ne okucia do drzwi, kraty do okien, krzyże żelazne itp. Młodsi kowale zajmujący się głównie naprawą na­ rzędzi rolniczych już tych umiejętności nie posiadają. Kowale podlascy rekrutują się przeważnie spośród gos­ podarzy małorolnych, którzy tym sposobem starają się zdobyć środki utrzymania. Z wybitniejszych kowali-artystów wymienić należy nieżyjących już kowali liwskich: Jana Rybieńskiego i ucznia jego, Cypriana �Kodyma. Dziełem Rybieńskiego Są niektóre okucia przy liwskim kośeiele, budowanym w r. 1904, oraz bar. dzo piękne wykładki („antabki") przy drzwiach tamtej­ szych domów włościańskich. Z żyjących kowali naj­ zdolniejszy jest Karol Boguszewski (ur. w r. 1882), posiadający s w ą kuźnię w Paprotni, gdzie pracuje wraz ze swymi trzema synami. Boguszewski prócz okuć do zamków, krat itp. wykonuje bardzo piękne krzyże, których szereg znajduje się n a miejscowym cmentarzu. Wśród artystycznych wyrobów kowalskich na pierw, szy plan wybijają się wyroby związane z architekturą, a więc zawiasy, zamki do drzwi, kratki do okien, na drugim miejscu co do liczebności pozostają kute z że­ laza krzyżuje przydrożne i cmentarne, ogrodzenia, kraty. Zawiasy żelazne występują przy okiennicach i drzwiach. Przy okiennicach s ą to najczęściej tzw. przez kowali zawiasy „esowe" w postaci krótkiego pasa żelaznej blachy rozciętego wzdłuż na dwie połowy, •i których każda w y g i ę t a jest symetrycznie w kształ­ cie litery S. Zakończenia tych rozwidleń posiadają kształt kolisty, strzałkowaty, względnie (co zdarza się stosunkowo często) postać ptasich główek z oczami zaznaczonymi przy pomocy wbitych gwoździ . Przy drzwiach i wrotach stodół występują raczej zawiasy „pasowe" w postaci drugich, płaskich sztab żelaznych, niekiedy poszerzających się elipsowato w miejscach, gdzie przechodzą przez nie gwoździe, za­ kończonych prostokątnie lub rozklepanych w formie listka czy g ł o w y ptasiej. Czasem brzegi zawiasów zdo­ bione s ą zygzakowatymi motywami wybijanymi stem­ pelkiem. TJ nasady z a w i a s ó w spotyka się wybijany motyw w postaci ukośnej kratki, kwadratów z zazna­ czonymi przekątniami lub krzyżyków ukośnych, bie­ gnących między dwoma równoległymi. dają odleglejszej tradycji, natomiast w starych centrach rzemiosła garncarskiego wyrób glinianych na­ czyń ustał już całkowicie. N a pierwszym miejscu wśród nich wymienić należy Liw, miejscowość, gdzie niegdyś według tradycji istniał cech garncarski, co świadczy o znaczniejszej liczbie zgromadzonych tam rzemieślników. Z czasem jednak szeregi garncarzy przerzedziły się silnie, tak że w ostatnich paru dzie­ siątkach lat było ich w Liwie zaledwie 5, z których 3 już nie żyje (Jan Rybak, Jakub i Walenty Ciepliń­ scy). Pozostali dwaj, Tomasz i Hilary Cieplińscy, prze­ stali wykonywać swe rzemiosło, pierwszy od lat 12, drugi od 2. Przyczyną zaniechania wyrobu garnków był mały popyt i wynikające stąd nikłe zarobki. Ośro­ dek liwski reprezentowany ostatnio przez rodzinę Cieślińskich wyrabiał tzw. „siwaki", tj. naczynia wy­ palane przy zmniejszonym dopływie powietrza, skut­ kiem czego nabierają one barwy stalowoszarej aż do prawie czarnej. Drugim w a ż n y m ośrodkiem garncarskim był Cera­ nów, wieś położona na zachód od Sterdynia. Wyrabia­ no tam również siwaki. Ośrodek ten zamarł w I I po. Iowie ubiegłego wieku. Z Ceranowa pochodziła garn­ carska rodzina Ziółkowskich, która od trzech pokoleń wyrabiała siwaki w Kolonii-Graniczniik koło Kosowa. Ostatni z Ziółkowskich, Stanisław, żyjący do dziś przestał toczyć naczynia od r. 1940. Stanisław Ziół­ kowski jest zdolnym garncarzem, którego wyroby od- Wozy podlaskie z zaprzęgiem w hołoble zamiast dy­ szla prawie nie posiadają okuć zdobionych. Jedynie obręcz, która wzmacnia zewnątrz piastę od koła, by­ wa czasami dekorowana szeregiem ukośnie biegnących kresek wytłaczanych przy pomocy stempla. Bywają niekiedy zdobione stempelkami i inne sprzę­ ty i narzędzia żelazne, jak sochy, siekiery, a nawet „dusze" do krawieckich żelazek. Osobny dział kowalskiej twórczości artystycznej sta­ nowią krzyże przydrożne i cmentarne (ryc. 20). Star­ sze krzyże żelazne wykonywane były ze sztabek o przekroju kwadratowym lub prostokątnym, często spiralnie skręconych lub giętych faliście, łączonych ze sobą nitami lub przez skuwanie. Rysunek krzyża, zra­ zu prosty i skromny, wzbogacał się esowatymi ozdoba­ mi bocznymi z giętej sztabki, promieniami wybiega­ jącym z punktu skrzyżowania się ramion. W czasach nowszych ramiona krzyży robione s ą często z rur że­ laznych, ą wśród ozdób występują wytłaczane z blachy motywy roślinne — liście, kwiaty itp. Garncarstwo, niegdyś dosyć silnie na badanym tere­ nie rozwinięte, dziś przedstawia się raczej ubogo. Ośrodków czynnych jest zaledwie 3: jeden w Kolo­ nii — Chodów, pow. Siedlce, drugi w Kopciach pow. Sokołów (sąsiedniej wiosce), trzeci zaś w Zagrodni­ kach, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Jak zobaczymy poniżej wszystkie trzy wymienione ośrodki garncarskie są stosunkowo młode i nie posia­ Hyc. 21. Dzban — siwak wykonany przed pierwszą wojną światową przez Wl. Kazimierskiego. Maliszewo Nowe, pow. Sokołów. Fot. R. Reinlusa. �1 ftyc. 22. Sw. Jan Nepomucen, rzeźba w drzewie poli­ chromowana. Wykona! J. Dybowski z Kisielan, pow. Siedlce; umieszczona w kapliczce w Niwiskach. Fot. St, Deptuszewski 286 znaczały się zarówno piękną formą jak i techniką wy­ konania. Trzeci w okolicy Kosowa ośrodek garncarski znaj­ dował się w Maliszewie Nowym. Przed I wojną światową czynni tam byli 4 garncarze wytwarzający naczynia siwe, a mianowicie': Jan i Antoni Furmańscy, Józef i Władysław Kazimierscy. Władysław Kazi­ mierski, przezywany „Szczupak", słynął jako wytwór­ ca bardzo pięknych dzbanów (ryc. 21). Garncarstwo zamarło w Maliszewie w czasie I wojny światowej. Prawdopodobnie w Maliszewie uczył się swego zawodu jedyny garncarz mający pracownię w sąsiednich Lip­ kach, Michał Chormański. Według informacji miej­ scowych wyrabiał on garnki siwe i czerwone. Praco­ wnia jego upadła koło r. 1910. Jak widać z powyższego zestawienia starsze ośrodki garncarskie nastawione były głównie na wyrób na­ czyń siwych; wyrabiano tam dzieżki czyli garnki bez uszu na mleko, garnki do gotowania, „dwacki" czyli „dwojaki" do noszenia strawy, miski oraz „wierciochy", tj. makutry do ucierania maku i dzbanki. Zdo­ bione były one ornamentem gładzonym w postaci linii pionowych czy skośnej kratki pokrywającej brzusiec, względnie gęstej spirali obiegającej szyjkę. Naczynia siwe, dawniej bardzo rozpowszechnione, zaczęły wychodzić z użycia już w czasie I wojny świa­ towej i zastępowane zostały przez garnki wypalane na czerwono i szkliwione. Tutaj zapewne leży przy­ czyna upadku starych ośrodków przy równoczesnynl powstawaniu i prosperowaniu nowych. Przykładem mogą być Kopcie i Kolonia-Chodów, dwie sąsiadujące ze sobą miejscowości, w których garncarstwo zostało zaszczepione dopiero w latach międzywojennych. Po­ jawił się tam mianowicie ok. r. 1926 niejaki Stępniak, garncarz z okolic Łukowa (może jeden z członków rodziny garncarskiej Stępniaków z Glinnego), który w krótkim czasie nauczył tego rzemiosła szereg osób rekrutujących się spośród miejscowych małorolnych. Okres nauki wypadł widać na czasy wyjątkowej koniunktury, gdyż uczniowie Stępniaka pozakładali so­ bie dobrze prosperujące pracownie. W Kcpciach, w warsztacie Wacława Popka, prócz właściciela pra­ cowało kilku uczniów i czeladników, to samo w praco­ wni niejakiego Grabika, poza tym założył pracownię garncarską Wacław Drabia, do niedawna wyrobnik za­ rabiający na życie łupaniem kamienia przy budowie gościńca, później uzdolniony plastyk-ceramik. W Ko­ lonii Chodów powstała pracownia Marcina Wyrębka, ś w i e ż o powstałe warsztaty wyrabiały naczynia z gli­ ny wypalanej na czerwono, pokryte w środku i na po­ wierzchni żółtawozielonym szkliwem, zdobione bądź rytem, bądź malaturą z pobiałki w równoległe paski biegnące w górnej części brzuśca. Produkcja garn­ carska obu ośrodków nawiązywała i w formie i w sposobie zdobienia do wyrobów z okolic Łukowa. Najwy­ bitniejszym spośród garncarzy w Kopciach był wspom­ niany w y ż e j Drabia, który prócz naczyń użytkowych wykonywał również galanterię ceramiczną, jak popiel­ niczki, zabawki dla dzieci czy naczynia dekoracyjne (flakony, dzbany itp.) o formach niekiedy dosyć dzi­ wacznych, ozdobione na powierzchni nalepianym or­ namentem plastycznym, najczęściej roślinnym. W okresie I I wojny światowej niektóre pracownie w Kopciach zostały zlikwidowane, m. in. przestał pra­ cować Drabia. Podobnie młodym ośrodkiem produkującym naczy­ nia czerwone jest ośrodek w Ząbkowie (gm. Stoczek) współpracujący ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Prócz wymienionych tu pracowni produkujących czerwone naczynia należy wspomnieć o warsztacie nie­ żyjącego już Feliksa Mirowskiego z Borzychów (pow. Węgrów), który, jako przybysz z obcych stron (skąd przybył nie wiadomo), założył w Borzychach praco­ wnię przed I wojną światową i wyrabiał naczynia użytkowe oraz zabawki dla dzieci w postaci zwierzą­ tek i gwizdków, które sprzedawał na odpustach. Naczynia pochodzące z różnych ośrodków mieszały się na terenie Podlasia Zachodniego w sposób dość przypadkowy, rozwożone po wsiach przez domokrąż­ nych „szmaciarzy", którzy za stare szmaty płacili garnkami. Dziś, prócz produkcji ośrodków miejscowych (Zagrodniki, Kopcie, Kolonia Chodów), przenika na inte­ resujące nas tereny ceramika wykonana w regionach sąsiednich. W zachodniej części powiatu węgrowskie­ go spotyka się garnki z Wyszkowa, z a ś w Sokołow­ skiem czerwone naczynia gliniane pochodzące z Sie­ miatycz, kupowane najczęściej w Drohiczynie. Daleko mniejsze powodzenie ma ceramika siwa, wyrabiana w odległych Kleszczelach i Mileczycach. Wyroby Sie. miatyckie różnią się od zachodnio-podlaskich s w ą wy­ bitnie smukłą formą. �Snycerstwo na Podlasiu Zachodnim reprezentowane jest bardzo słabo. Poza nielicznymi wypadkami snycer. skiego zdobnictwa mebli (łóżek, szaf), które zresztą mają wyraźnie miejski charakter, z dziedziny rzeźby dekoracyjnej wymienić można jedynie rzeźbione „duhy" (w węgrowskim „duły"), tj. drewniane kabłąki służące przy wozach do rozpierania hołobli. „Duhy", pokryte na powierzchni misternym rytem lub rzeźbą plasko-wypukłą o motywach geometrycznych i styli­ zowanych roślinnych, kupowano z końcem X I X wieku na targach w Siedlcach, Sokołowie czy Węgrowie, gdzie przywozili je sprzedawcy pochodzący zza Bugu. W czasie badań znaleziono kilka tego rodzaju „duh" 0 wzorze niemal identycznym, co mogłoby w s k a z y w a ć na pochodzenie z jednego ośrodka. Podjęte poszuki­ wania doprowadziły do odkrycia dwóch tego rodzaju wytwórców, z których jeden, Aleksander Zabuski z Przybyszyna (pow. Siemiatycze), wyraźnie w zdob­ nictwie „duh" nawiązuje do starych wzorów. Na mar­ ginesie należy wspomnieć, że prócz „duh" rzeźbionych spotyka się też czasem malowane (ornament geome­ tryczny i roślinny). Rzeźba, figuralna na Podlasiu Zachodnim przedsta- 1 wia się nadzwyczaj ubogo. Nieliczne rzeźby drewnia-'l ne, jakie spotyka się w kapliczkach (np. w Miedznej pow. Sokołów), posiadają raczej charakter wyrobów I warsztatowych, niewiele mających wspólnego ze sztu­ ką ludową. v W czasie trwania badań odkryto jednego tylko rzeźbiarza ludowego J . Dybowskiego z Kisielan (pow. Siedlce), którego dziełem jest rzeźba św. Jana Nepo­ mucena z kaplicy przydrożnej w Niwiskach (ryc. 22). Lepiej nieco reprezentowane jest malarstwo ludowe. Obrazy ludowych malarzy spotyka się w feretronach kościelnych z X I X wieku niekiedy całymi seriami. 1 tak na przykład kilka feretronów z malowidłami te­ go rodzaju znalezionych zostało w kościele w Starej Wsi, w dawnej kaplicy dworskiej w Sinołęce (pow. Węgrów) i w Paprotni, pow. Sokołów (ryc. 23). Są to obrazy treści religijnej, malowane na papierze lub płótnie farbą olejną, przedstawiające postaci świętych w uję­ ciu najczęściej frontalnym. Rysunek ich jest uproszczo­ ny, postacie traktowane płasko, czasem grubokonturowane paskiem ultramaryny. Szaty, o fałdach sche­ matycznie zaznaczonych, zdobione są niekiedy duży­ mi kolistymi motywami kwiatowymi w kolorach cy­ nobrowym i żółtym. Aureole i tła zwykle czesano grzebykiem we wzory faliste lub łuskowate. Autorstwa omawianych tu obrazów ani centrów, skąd się rozcho­ dziły, ustalić się nie udało. W niektórych byłych cerkwiach unickich, jak na przykład w Gródku (pow. Sokołów), znajdują się w różnych schowkach obrazy malowiane pod wyraźnym wpływem sztuki bizantyj­ skiej. Równie, ubogo jak rzeźba i malarstwo przedstawia się sztuka dekoracyjna związana z ludową obrzędo­ wością. W niektórych wsiach powiatu sokołowskiego udało się zanotować wzory pisanek wykonanych tech­ niką woskową przy użyciu pisaka. Inną formą zdobio­ nych jajek wielkanocnych są wydmuszki oklejane przy pomocy białka wysuszoną miazgą z sitowia, ułożoną we wzory spiralne lub obiegające skorupkę dookoła. Miejsca wolne wypełnione są pęczkami kolorowej wełny (Poszewka, pow. Węgrów). Z cyklem świąt Bo­ żego Narodzenia i Nowego Roku wiąże się chodzenie ! z gwiazdą, turoniem (kozą), bocianem i szopką. Bu­ dynki szopek parterowe, jednownętrzne, bez wież, wy­ konane są w sposób bardzo prymitywny. Lalki do szo­ pek robione s ą z gałganków. Reasumując przedstawione tu w dużym skrócie wy­ niki naukowe badań przeprowadzonych na Podlasiu Zachodnim stwierdzić musimy, że są one bardzo obfite. Zebrany materiał pozwala na zrekonstruowanie pro­ cesu przemian, jakie tamtejsza kultura ludowa prze­ chodziła od połowy ubiegłego stulecia, rzuca też sporo światła na zagadnienie wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, wynikającej z klasowego rozwarstwie­ nia społeczności wiejskiej. Przypisy 1 Dr R. Reinfuss: Kierownik Obozu (plastyka ludo­ wa), mgr Z. Reinfussowa: instruktor, zastępca kiero­ wnika, B. Bazielich: absolwent etnografii U J . (ubiór ludowy), P. Burchard: student etnografii U.J. (archi­ tektura ludowa), L . Dzięgiel: stud. etonografii U.J. (kul­ tura materialna, sztuka związana z obrzędem), Z. K r a ­ sińska: stud. etnografii U.J. (meblarstwo ludowe, zdob­ nictwo wnętrza), M. Szenic: stud. etnografii Uniw. Po­ znań, (garncarstwo, zdobnictwo w żelazie), A. Szym­ czyk: stud. wydziału tekstylnego A. S. P. w Krakowie (tkactwo, koronka, haft)," A. Stojak: absolwent socjo­ logii U.J. (stosunki gospodarcze i społeczne). A. Bartecka: stud. historii sztuki U.J., B. Bartman, M. Czarnecka, H. Czerny, M. Data, M. Kilińska, W. Ostrzołek, L . Pędziałek, Z. Pysz, A. Surmaj, D. Walknowski: stud. A. S. P. w Krakowie. A. Jarosiński: Szkice z nadbużańskiego Podlasia, Warszawa 1925, s. 28. 2 3 Ryc. 23. Wskrzeszenie Piotrowina, obraz olejny z fere­ tronu kościelnego (polowa XIX wieku). Paprotnia, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss 267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/476b3ff3d230293384477b2b98644c6b.pdf 5229b9c55d391976ef7a57ce37944f6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource Czechosłowacja - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3518 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Czechosłowacji (notatki z podróży w 1959r.)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 155-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss S Z T U K A LUDOWA W C Z E C H O S Ł O W A C J I (notatki Mówiąc wyróżnić o sztuce l u d o w e j dwa twórczość jakiegoś kraju zagadnienia: jedno — to artystyczna oraz zabytki musimy żywa jeszcze sztuki ludowej, k t ó r e z a c h o w a ł y się w terenie, d r u g i e zaś — to teresowanie, społeczeństwo swej z sztuki jakim ludowej, co wyraża się zain­ odnosi się do między innymi W różnych formach opieki nad sztuką ludową i w li, jaką odgrywa ona w problematyce żywych wacja przedstawia mo, ny ośrodków że tradycyjna kultura nurt stanowiący społecznych, sztuki ludowej, aktyw­ Czechosło­ obraz bardzo niejednolity. ludowa, jako własność tzw. wykazuje swoją Wiado­ wyodrębnio­ „niższych" żywotność w bardzo i n t e r e s u j ą c e wienia może — postępu kraju. Im pierwotniejsze warstw stosunku są być wie w warunki okolicy X I X wieku zastąpione wą, formy, tych do domów po jest w Daleko i skrzyń, się i rozwija kultura i z przyczyn geograficznych cji od inne ludowa. oczywiście wpływów który, zależnie mian od na, w posunięty proces utrzymaniu treści — a etapy Gdy dową stają tradycyjnych, się często postępujących nie treści względem ekonomicznym okolice Pilzna na w ralizacji można — z ludowej nowią w działywanie zarówno z Łużyce), jak to i np. w murowanej, która genewyróż­ sztuki z nich uprzemysłowiony, południa, ludowej w to jest czy z Austrii. posunięty jest przeszłości zaś architekturze wsi, okazów odbywały w opóźnieniem wych osią­ od ubrane wystawio­ Czechach i <Valaśske zachowane, po ludowej prawie w proces dlatego, w Czech, krajobrazie Mezifići, się z dość zaś na np. powiato­ się również koło Rożnova, literaturze części M o r a w , (pogranicze M o r a w Karpat), lub spotyka ce We tu spotkać niekiedy polichromią, tzw. zachód gliniane, W po­ Slovacku od kryte zdobione na najczęściej wsi publiko­ o Białych strzechą wybie­ tematy­ ( i l . 5). wnętrzach, przeważa na na bu­ nie­ minionych etnograficznej. zwłaszcza chałupy dachówką, ścianach roślinnej się wielokrotnie i Słowacji występują częściej lonych pięk­ drewnianego „Fojstvo", t j . dworek sołtysi we czeskiej łudniowej ludowej północnych kiedy doskonałe przykłady budownictwa z czasów, jak jej znacznym miastach okazy nie sytuacja Rożnov), zdarzają pojedyncze wsiach dużo kultury szczególnie mniejszych wie­ potrzeb muzeów. niwelacji do do natomiast magazynach stosunku nawet downictwa, Widocz­ już się Czechach u k s z t a ł t o w a ł a Tu w Proces jednak w pewnych okolicach Morawach. na­ kobiety, wsi dostosowało zupełnie, się w Inaczej niż w wany obecnie Rzeźby znajduje Morawach, się niemal od przez przeważnie już Karkwice tu bezpośrednio, miejskiej. się Velke od­ to kultury sta­ szczególnie silne (czy na Jeden zobaczyć okolicznych i nie zachowania najdalej i d ą c e przemiany rozwojowe. jest mię­ dziś Domażlicach, muzeum. przekształciło przebiegał, na więk­ „Chods- ku pod np. z tzw. przełomie X I X i X X lub ze sprzyjał Z tym w L u d o w e rzemiosło artystyczne w na jak posuniętej miejscowym tra­ Sniny Czechosłowacji okręgi. w bez bogatych c a ł k o w i c i e z a m a r ł o j u ż na znacz­ zachodnich, p r z e n i k a j ą c y c h Czechach najbardziej, się tam ne i z kultury lu­ Radzieckiego. stanu wystawiony Niemiec kulturę odmiennych Czechach najsilniej wpływów sobą wyznaczający­ historycznym, obrębie teren szeregu w i e k ó w w w historycz­ się dziwić daleko widzenia nych prze­ Słowacji, wciśniętym terenie — trzy Czechy, niwelacji cyplu metodą by punktu i i Związku się razem dziewczynki można barwne stroje niewiele różniące widzi tak Chodska, w stanie zachowania zachodnich granice Polski Posługując w terenach północno-wschodnim nić możemy stosunkowo r ó ż n i c o m stolicą nie s i ę do rynku sprzyja k t ó r e , n i o s ą c za p e r s p e k t y w y na kobiecy utrzymuje nawet innym i odpływają ż e na a nowatorskich cezurami są barwnie Czechach — przemian. p o p a t r z y m y z tej dycyjnych dzy drogę raz wreszcie i przeszłość Czechosłowacji, nym ludowy które miej­ znajdują stopniowo ludowych. j a k o u b i ó r codzienny. Na izola­ strój ubiorów wet okoliczności, na barwnych niegdyś w ku" zamożności itp. urbanizacji się wynikający stopień stan rene­ muzealnych. współdziałają np. innych szczególności zaś wojny, zniszczenie, mi czy różnych przechodzenie i postępu Obok jak zewnętrznych, konserwowaniu ułatwia czynniki, cieka­ Urządzenie postaci które szym zdziwieniem n o t u j e m y fakt, utrzymuje poło­ zasadzie t y p u i dłużej ( i l . 2). strychach, komorach szaf zbiorów oczywiście „Blatach" bardzo s p e c j a l n e g o o p o r u ze s t r o n y w ł a ś c i c i e l i wsi uludo- czerpanych z miejskiej społecznego tym tzw. stanowi wzorów g o s p o d a r c z e , i m b a r d z i e j s t r o m o w z n o s z ą s i ę szczeble rozwarstwienia, na się resztki dawnego umeblowania w malowanych tle r.) Przykładem ( i l . 1), g d z i e w które architektury skiego, j e d n a k wsi 1959 budownictwo drewniane zaniknęło — transpozycję wewnętrzne w miejskiej. Sobeslava murowanym, ludową podróży p o w s t a ł e na architektury budownictwo kilku (Błotach) o d w r o t n y m do o g ó l n e g o — gospodarczego i s p o ł e c z n e ­ go wzorów sansowej naukowej. Z p u n k t u w i d z e n i a stanu z a c h o w a n i a oraz ności ro­ ga z podobnie urządzenie typu i na terenie Czech, miejskiego, jak jednak można malowane skrzynie, ławy z profilowany- 155 �II. 1. slav. slav. Borne dom. Domy murowane. Komarów, pow SobeII. 2. Renesansowe domy w rynku. SobiII. 3. Drewniany dom piętrowy z r. 1763. Jaseno, pow. Martin. II. 4. Drewniany Svośov, pow. Ruiomberok. �mi oparciami, na północy Śląsku od tego, po polskiej które okresie zwłaszcza we niemal spotyka zaś z urządzenie występuje stronie jeszcze w nie graniczącym dawne na Ubiory międzywojennym zupełnie wyszły dziś ubiorze w miast Uherski Brod Najgruntowniej nie różni Góralszczyźnie granicy. wsiach położonych się M o r a w a m i od izby z Polski, użycia. w one na ż y z n y c h i bogatych tzw. Hany (okolice O ł o m u ń c a ) , koniec X I X bogaty w. przedmiotem niezwykłej wyraz w ich okolicy i Uherske H r a d i ś t e na Slovacku. zaniknęły cze nawet się obec­ Resztki terenach pod które utrzymywały kobiecym gdzie strój jesz­ ludowy dumy Hanaków, zabawnej pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m o d m i e n n ą i w y r a ź n i e domą co był znalazło najbardziej utrzymywały To se Tim ma ćervenij intensywna życiowej Jich A paradę nosivajó, hoźivajó prąci gdzie zarówno związku w z ogólną czy przebudową Słowacji, i t a m widoczna do podniesienia i wydobywania ich jest stopy z atmo­ i zacofania. W rezultacie w s p o m n i a ­ ne t u okolice w s z y b k i m t e m p i e z m i e n i a j ą swoje o b l i ­ wyzbywając się bezpowrotnie O c z y w i ś c i e proces t y c h wyłącznie w do terenów sposób tradycyjnej przemian niż w Czechach działalność, wyraźne piętno równomierny czy n a kulturze dokonać to w i d z i e l i ś m y w kul­ ogranicza całej zapoczątkowany M o r a w a c h , jego n i ­ ludu tak lecz obszar mimo że wycisnęła na jeszcze nie północno-wschodnich, dosyć welująca jak —" niedawna Słowacji, materialnej, jak i duchowej w mieszkańców zdążyła Hanaci p f i svij Jich szczególnie reliktowe zjawiska akcja, z m i e r z a j ą c a sfery p r y m i t y w u później na część Słowacji. P o n i e w a ż jednak b y ł on t u verovnati Jeneralovi. Jenerali Dziś, obejmuje o nem vi, se m u ź e różne ż y c i a gospodarczego się gate się z dziedziny k u l t u r y tury. „Hanak konserwatywną społecznej. świa­ odrębności. p o ł o ż o n e n a w s c h ó d o d S n i n y , s t a n o w i ł y do cze, piosence: swej Wsie u k r a i ń s k i e na terenie Słowacji, a śląskiej ludowe, bliżej się już znacznych Czechach. bardzo słowackiego, nie spustoszeń, P r ó c z dobrze zacho­ wanego i bardzo z r ó ż n i c o w a n e g o b u d o w n i c t w a , o k t ó ­ r y m wspominano j u ż poprzednio, z a c h o w a ł y s i ę w Na terenie Moraw spotkać można jeszcze resztki dawnego ludowego r z e m i o s ł a artystycznego. W kim Mezirići znajduje bodaj w Czechach ski, w Strażnicy karska, na SIovacku — przez dzbanki „habańską", tj. czynny do dziś Hermana ludową garncar­ pracownia naśladujące Valaś(ostatni i na M o r a w a c h ) warsztat prowadzona rabiająca się dzban- Landsfelda, dawną mezzomajolikę bogatej, b a r w n e j d e k o r a c j i m a l a r s k i e j . Jeszcze w o k r e s i e dzywojennym ne były w okolicy siwaki. farbiarnia, konująca W Uherskiego Strażnicy a ściślej — r ę c z n a tzw. „modrotisk", mię­ Brodu wyrabia­ czynna jest również drukarnia płócien, w y ­ o białych lub jasnonie­ bieskich w z o r a c h na t l e g r a n a t o w y m . Morawy, bogatsze pod od względem Czech, trzeciego, k t ó r y m biedny, do niedawna wiący w porównaniu dziwe jest stanowią muzeum jednolity mało Obszar pod względem Słowacji części ś r o d k o w e j do okręgu kraj z natury uprzemysłowiony, skansenowskie. ani znacznie ani terenami górzyste okolice spotykamy ścianach W kominków domach ludowej bli jest (stoły t y p u i narzędzi (kilkanaście należącego stępach i datowane o zaś i północnej ogromnie zwykłej, i czerwonej, „habańskiej" rzają Współczesna uprawę Słowacji — zróżnicowanych for­ według mi mieszek Frankova obcych; począwszy etc), wzdłuż od Bardejova i dalej słowackim środkowej bez p o w a ż n i e j s z y c h zaś od Spiszą wpływom do­ (Osturnia, Beskidu Niskiego, na na wschód, północ w kierunku Strop- kova i Sniny — ludność ukraińską, ulegającą i silnie wprawdzie kulturowym, czasie od Bratislavy), znaleziono cztery maglownice, wykonane wspaniały okaz w dużej jednak malowanej bodaj od­ prasy XVIII, i Wszędzie glazurowanej, Czasem nawet produkcja utrzymała do produkcja snycerskim. czasów jak zda­ się na międzywojennych. ceramiczna jest wciąż garncarskim w Bardejowie, Frankowicza (którego jesz­ tradycji — przybyć tu przed k i l k u Preśovie. Wyroby wyrabiają nawiązujące w pokolenia­ czynny do d a w n e j jeszcze k i l k a , p o d o b n i e konujących ręczne druki na Stroje ludowe u t r z y m u j ą terenie jak i farbiarni w y ­ płótnie. się jedynie jako ubiory odświętne. Na codzień resztki stroju tradycyjnego chowują się głównie w jest majoliki Modrej koło Bratislavy, i t d . Czynnych o ś r o d k ó w l u d o w e j c e r a m i k i jest na Słowacji należą­ rodzina miała — z „ r u s k i e j " Polski). Podobny warsztat habańskiej zachodniej W cze d o s y ć u r o z m a i c o n a . W s p o m n i e ć t u n a l e ż y o c z y n ­ stwa w północ mezzomajoliki. Słowacji w wysokogórskiego; na się siwaki, których terenie m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h (dl. 3, 4) — i r e s z t k i p a s t e r ­ Słowacji — ludność słowacką me­ z wycinanymi do w i n a , p o c h o d z ą c e j z a p e w n e jeszcze z w i e k u warsztacie środkowej zabytków zarówno zdobionych. Moravca, 20—30 l a t , o r a z do Jana w rodzaju nialowane lub ryzowane skrzynie), artystycznie Michola cym drewniane różnego plastycznej, a w i ę c kilometrów do nym wioski tylnych ( i l . 7). zwiedzania jednego z d o m ó w w K r a l o v e j k o ł o M o d r e j rozległe wsie o bielonych domach, budowane z gliny, winorośli; do g o t o w a n i a południowych sieni, na renesansowego, k r z e s ł a zapieckami, ławy, jak sąsiednich głównie w trochę twórczości r o b i ą c e w r a ż e n i e s c h l u d n y c h miasteczek — i na s p o t k a ć jeszcze m o ż n a s p o r o s t a r e j c e r a m i k i , z a r ó w n o geograficznym, kontrastują jak stano­ nie i północnej. Na południu te­ stylu zdobionej bogatym ornamentem Słowacji i pagórkowatymi utrzymanych w raczej z Czechami i M o r a w a m i p r a w ­ etnicznym. Z r ó w n i n n y m i południowej przejście jest S ł o w a c j a , — podobnie Morawach — występują rzeźbione etnograficznym wnętrz, tradycyjnym, z bogatymi, w i e l o b a r w n y m i malaturami, które wy­ ceramikę o renie liczne p r z y k ł a d y za­ ubiorze kobiecym. 157 �łalność naukowa ogranicza Słowacji). W Akademii kresie kultury się wyłącznie do terenu praskiej prace badawcze w ludowej prowadzi Instytut za­ Etnogra­ f i c z n y ( N a r o d o p i s n y U s t a v ) , k t ó r y p o w s t a ł w 1954 r o k u z połączenia stwowym jeszcze od ficznym Jiri Gabinetu Etnograficznego Instytutem czasów kieruje Zadaniem jest Instytutu według 5. Polichromia na ścianie domu. ona planu szerszej, dziane Strażnice. w laty na we terenie Słowacji przed obrazy na ma zostać ukończona wielotomowej, jest w której terminie kilkudziesięciu szkle spotyka w s i a c h j u ż coraz rzadziej, i to g ł ó w n i e w się rejonie Zajmują resowań się pracownicy natomiast naukowi gdzie wanych domów. Warunki drewniane wnękowe figurki kapliczki ścianach historyczne złożyły się na społeczeństwa t o w a ł się na nawet świątków w terenie Czechosłowacji wy­ muro­ to, ż e stosunek do t r a d y c y j n e j k u l t u r y (architekturą), gotowywania cowań Vladimir roku 1965, przewi­ Instytut z Etno­ własnych Instytutu: Scheufler konspektu stycznej zostały Instytut Etnograficzny kształ­ w sposób wybit­ łecznych Brnie, Instytutu czasie ba­ przy­ wyżej opra­ zagadnienia sztuki w niepokojący. sposób CSAV współpracuje Brak planach wspomnianych ścieśnione Stan- Kramarik (ceramiką). oficjalnych gdzie zainte­ Idka odbił się ujemnie w syntetycznych, ludowej w do kova (tkactwem), Emanuel B a ł a ś i Jaroslav dawczych Instytutu w terenie d o s y ć dobrze. S p o t k a ć j ą m o ż n a małe cze­ która zakresie ludowej sztuki plastycz­ tym cze miastach, dr najbliższe ukończenie późniejszym. ludowej sztuki plastycznej w pełniają na etnografii redakcjach: węższej, S p i s z ą , n a t o m i a s t r z e ź b a f i g u r a l n a z a c h o w a ł a się jesz­ w prof, g r a f i c z n y C S A V n i e p o d e j m u j e w zasadzie p l a n o w y c h nej. jeszcze Pań­ Etnogra­ folkloru, syntetycznej dwu akcji badawczych w Rozpowszechnione z istniejącym Instytutem badacz Etnograficznego przygotowanie skiej. Wyjdzie II. austriackich. zasłużony ĆSAV Pieśni, Horak. lata i Ludowej posiada również Śląskiego swój z działem (Slesky pla­ oddział nauk spo­ Ustav) w Opa­ n i e p o z y t y w n y . W o k r e s i e k i e d y Czesi z t r u d e m p r z e ­ wie, w k t ó r y m r e p r e z e n t o w a n a jest r ó w n i e ż etnografia. ciwstawiali Akcja badawcza narażeni naciskowi byli na zację, lud ostoją, na do się i nie jego germanizacji, mniej k o n s e k w e n t n ą kultura której Słowacy stały załamywały się się zaś madziary­ jedyną niemal akcje zmierzające okresie odrodzenia w była szczególnie nie niezwykle na — w sunkowo kulturalnym wcześnie słowiańskie, doniosła i dlatego t e r e n i e Czech, n a u k o w e dorobkiem nie zainteresowań i ludu wyłączając właśnie, zainteresowa­ na Polski. w ludowa rozbudziło promieniowało powstała stronne badania gólnym uwzględnieniem kultury została roku się inne W sto­ narody wyniku 1894 akcja sztuki tych Narodopisna czasu Słowian Czechów, w rok Pradze wzięła w gromadzenia i kultury Od ludowej w etnograficzna, od k t ó r e j czątek w ze zaś wielka szcze­ później wystawa Czechach s w ó j muzeach wytworów pierwszych poczynań w zakresie Wełtawie. Etnografia czeska w ciągu p ó ł w i e c z a r o z w i n ę ł a się, jest w y k ł a d a n a na tetach, a w licznych W w jej chwili bogaty dorobek ficzny, sze zagadnienie i w venskej 158 w dwóch Ceskoslovenskej Akademii plastycznej. akademiach, Akademii Vied w Vied a w Bratislavie mianowicie: Pradze i (której Slodzia­ na terenie poważniej­ Słowacji. W chwili skupia się na dalszym ciągu monograficzne cowania i ubiorów Równolegle przez kom­ do instytuty ceramiki prac badawczych etnograficzne opra­ ludowej. organizowanych obydwu akademii, dania p r o w a d z ą ośrodki uniwersyteckie, jednak z nich nie specjalizuje styki. Działalność niekiedy jako w się w tym przejaw kierunku ludowej pla­ zakresie prowadzona osobistych pracowników bywa zainteresowań naukowych, np. ba­ żaden po­ badania dr V e r y Hasalovej, asystentki przy Katedrze Etnogra­ fii Uniwersytetu w ludową, Pradze, k t ó r a zajmuje czy badania podejmowane syteckich z a k ł a d ó w Prócz t e r e n i e Cze­ i prowadzi wszelkie badawcze cen­ Etnogra­ prowadzone są w plastyki, naukowych placówką p l e k s o w y c h b a d a n i a c h t z w . H o r e h r o n i a , obok tego z a ś uniwersy­ się Nauk, k t ó r a jest obecnej d z i a ł a l n o ś ć tego I n s t y t u t u rzeźbą książkach. badań zakresie etnografii koncentruje się na chosłowacji głównie pominię­ który inicjuje akcje ostatniego naukowy publikuje czasopismach f a c h o w y c h obecnej wody rozwija t r a l n y c h w Pradze, istnieje r ó w n i e ż I n s t y t u t szczególnych organizacji prac etnograficznych wiele u p ł y n ę ł o w po­ ludowej. tych placówki a u t o n o m i c z n ą , c a ł k o w i c i e n i e z a l e ż n ą od i n s t y t u c j i S p o l e ć n o s t Ceskoslovanska, k t ó r e j celem b y ł y wszech­ zorganizowana się materialnej, folkloru, z W Słowackiej Akademii X I X wieku narodowego Czechów i S ł o w a k ó w — odegrała kultura, tej kultury ciem sztuki wynarodowienia. Rola, j a k ą w kierunku instytutów w przez etnografii pracowników uniwer­ Brnie i i Bratislavie. ośrodków syteckich, pewne prace badawcze w terenie liczne na nak prace obszarze C z e c h o s ł o w a c j i podejmowane bądź swe prace uniwer­ prowadzą muzea. S ą z punktu potrzeb z b i o r ó w muzeum, b ą d ź p r a c o w n i k ó w przygotowujących czeską ludowej w akademickich się zakresie kandydackie. to jed­ widzenia muzeum W sumie �i 11. 6. Chrystus przy slupie, rzeźba w drze­ wie, wys. 51 cm. Okolice Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. 11. 7. Polichromia w sieni. Kralovy k. Bratysławy. II. 8. Pieta, rzeźba w drzewie, wys. 29 cm. Horni homma, koło Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. �Zbieraniem i publikowaniem grafii ludności ukraińskiej i północ od Ukraińskich Preśova materiałów zamieszkującej zajmuje Pracujućich w się do na Kulturni Preśovie, który do druku zaś ludności ukraińskiej przygotowuje na terenie Svez prowadzi badania terenowe z zakresu ludowego stroju tektury, etno­ wschód i archi­ album haftów Słowacji. Studia z zakresu ludowej sztuki u ł a t w i a j ą w Cze­ c h o s ł o w a c j i n i e z w y k l e zasobne z b i o r y muzealne. torskie sięga kolekcjonerstwo w Czechach Muzeum w Opawie około roku przedmiotów daleko w głąb posiada 1814), j e d n a k ż e sztuki XIX zbiory z to już wielką ku czątek zbiorom p r a s k i m , ale wówczas w w etnograficznym nie skalę, związku Pradze eksponaty r ó w n i e ż w licznych tylko już etno­ większą poprzednio, etnograficzną Zgromadzone (Sleske zbieranie z a b y t k ó w wspomniałem wystawą 1895. ludowej w. gromadzone graficznych z a p o c z ą t k o w a n e zostało na jak Ama­ w ro­ dały po­ w muzeach muzeum prowincjo­ nalnych. Obecnie na terenie Czech i M o r a w istnieje ponad 270 m u z e ó w , z k t ó r y c h 250 p o s i a d a m n i e j s z e l u b sze zbiory etnograficzne. sze zbiory muzealne p o w s t a ł y już w które zbiory. Ozdobny Rożnowie. ul kłodowy ze Stromberga. Skansen organizowanie interesujących plastyki, nie materiałów z zakresu są jednak prowadzone w ludowej sposób skoor­ roku „Narodnym dzisiejszemu 1890 Domu" połowa ok. Na terenie Czechosłowacji która byłaby ludowej plastyki, woduje duże nie powołana co w ma do naturalnej zaniedbania w instytucji badań w konsekwencji tej dziedzinie niepodporządkowane jakiemuś ogólniejszemu badania są uzależnione interesowań i możliwości pracowników Planowe twórczości w nau­ zakresie zasadzie o d badawczych planowi, kierunku za­ poszczególnych naukowych. badania terenowe plastycznej w prowadzi jedynie U L U V Vyroby), 1955, które czyli odpowiednik zbiorów stanowią świątki (il. (Ustfedi ko­ etnograficzne m u z e ó w cze­ większych ludowej kultury Czecho­ cie polskiej a Umelecke „Cepelii". Bada­ bowiem ludowego stroje, hafty, obrazy na Odbiło materialnej, się kresu sztuki, ale gromadzonych w sztuce plastycznej dość dziedzinie jest należy­ zbiorach z za­ jednostronność w dziale ceramiki, widoczna wy­ jest zwłaszcza gdzie np. zgromadzono rzemiosła artystycz­ ogromne ilości h a b a ń s k i e j mezzomajoliki, przy równo­ rzetelnie stanowi na na wszędzie na zdobione sposób możliwoś­ zebranego m a t e r i a ł u . U h e r s k e H r a d i ś t e , gdzie znajduje się w ULUV, tylko wy­ część malowana, ( i l . 10), eksponatów w archiwum nie mioty bardziej efektowne. Owa jeszcze zorganizowany ośrodek informacji ro­ Kunza gdzie zbierano przede w s z y s t k i m przed­ dały zasób nie nawet prawie zupełnym spory ceramika szkle to która reprezentowana, cześnie rezultacie Ludwika się w o zorientowanie produkcyjnych przez dra zniszczeń danych z meble. Zbiory te gromadzono dawniej w terenie Lidove 6), nego; p r o w a d z o n e systematycznie, p o w i a t po p o w i e c i e , 260 zbie­ swe się przede w s z y s t k i m sztuka ludowa. D u ż ą chodzi t u dowej prze­ W ś r ó d z a s o b ó w m u z e a l n y c h na p l a n p i e r w s z y bija borze chwili ciągu i ofiarności ponatów. zakresie na Sło­ bogate uniknęły opublikowanych w n a t e r e n i e C z e c h i M o r a w l i c z ą one p o n a d 264 000 e k s ­ nia te organizowane są w celach ściśle p r a k t y c z n y c h , w istniejących gromadzono w działy początek Narodowemu. etnograficzne. przekazujących muzeów, jednostronny. słowacji ciach zbiory kultury ludowej, prywatnych, chosłowackich, po­ badań; za­ pomieszczenie dając Muzeum muzeów posiada energii, z j a k ą l e k c j e do ku kowej, 30 one Martinie, Słowackiemu Obecnie s p o ś r ó d raczy w w o j e n n y c h , s ą b a r d z o zasobne. W e d ł u g dynowany. r. głównie gromadzonych przez A n d r e a Dzięki dużo 1887 znalazły w s z ł o 60 l a t z a b y t k i dostarczają od zbiorów, Kmeta; wacji akcje terenowe m u z e ó w s ą bardzo cenne i Dopiero nowych ta węgierskie, z zakresu sztuki ludowej, w 9. się pierw­ 1864 r . A k c j a 1875 r . p r z e z w ł a d z e skonfiskowały więk­ terenie Słowacji została przerwana w czyna II. w Na obecnie najlepiej o współczesnej terenie tej lu­ Czechosłowacji. na latach południowych Strona słowacji Wystarczy międzywojennych Morawach i w organizacyjna nie jest pominięciu podkreślić, że które wyrabiane były Słowacji. muzeów rozwiązana siwaków, w na terenie sposób Czechosłowacja Czecho­ korzystny. jest jedy- �nym obok A l b a n i i siada krajem specjalnych w muzeum etnograficzne muzeum wielodziałowego. Narodowego. stanowi Jak brak samodzielności który działów muzeum oddziałem zwykle w budynkach są bądź (Praga, wkomponowane Jeśli starszych Działy te w muzeach modernizacji) i w stołecznym Uherskym cząwszy na w od Widoczne Brodzie warunków ekspozycji to muzeum czy w Pilźnie, lokalowych, — narzuca z jest borze, w wielu niektórych mniej­ w o wojewódzkich i muzeów mat, typ z tych przyjęto, muzeum jako obowiązujący krajoznawczego rycznym. Wystawa w w t a k i c h muzeach układzie że na obrębie w przyszłości Na terenie zobrazowanie przede wszystkim zwiedzającemu stępny i licę. w podać biorąc Przyjęcie muzeum feudalizmu, tego rodzaju dydaktyczne. maksimum historii, okresu Założenia w Chodzi sposób wiadomości z dziedziny wyjścia jednolitego schematu stawia realizatorów Z jednej o to, interesujący jako punkt tych trudności. bardzo znacznie m o ż n o ś ć w p r o w a d z e n i a dla i przy­ przyrody oko­ wystawy założeń b o w i e m strony są ażeby najbliższą dużych ekspozycji kapitalizmu ekspozycji wobec ogranicza nowych kon­ cennych — wystaw np. na korektur się np. wielodziałowych etnografię specjalnych lub nawet jej Morawach ma po­ sztuki poświęcona ludowej regionowi w Wołosz­ V a l . Mezirići, szałaśnictwa Słowacji berok) p o s i a d a j ą reorganizacji socjalizmu. są Mówi obok kul­ niemal we Vsetinie, i t d . czło­ oraz pełne ekspozycja wystawa sze d z i a ł p r z y r o d n i c z y ( g e o l o g i a , z o o l o g i a , r o z w ó j i — wy­ kapita­ muzeów pewnych planów. tworzenia czyzny Morawskiej w sche­ archeologia wielu magazyny I tak okres przy pomocy konieczność poszczególne działy. wspomnianego się gdy jest wyłącznie zaw­ składa wystawach wzrasta ekspono­ szczupłym ilustrującego krajoznawczych obejmuje wieka) i historyczny, na k t ó r y specy­ liczba niesłychanie obowiązujących konieczności po­ histo­ w działu eksponowana obejmujących zakończony. reguły Fakt ekspozycji powiatowych indywi­ plastycznej. etnograficzny ludowa wstać oprawie materiał ramach Strażnicy, muzeach do schematu rys rokiem, jak konieczność własny których nasuwa prób się g w a ł t o w n a muzeom muzeach, podczas dzie­ — realizatorów jednolitego i pomysłowej okazów, (mimo skończywszy zmusza pomimo tu symboli, typu gdzie proces r e o r g a n i z a c j i e k s p o z y c j i z o s t a ł j u ż Dla lizmu. tura unowocześnienia. W każdym wany Pradze, a starannej opisywanych od się z jest poszczególnym bardzo rozwoju bądź aby fice s t o j ą c y c h do d y s p o z y c j i z b i o r ó w , c z ę ś c i o w o d z i ę k i W Brod), zaś strony dualny. C z ę ś c i o w o udaje s i ę to o s i ą g n ą ć d z i ę k i wszyst­ wielodziałowej. utrzymuje nadać oddzielnych szymi l u b w i ę k s z y m i z m i a n a m i ekspozycja więtnastowiecznego. Mu­ wypadkach, o w y s t a w i e n n i c t w o , to w i dużych część zależności Uhersky w całość ekspozycji chodzi wysiłków, etnogra­ a przede wyodrębnione w Pilzno, z drugiej Czeskiego takich organizacyjnej, etnograficznych. wielkości cepcji, dużych organizacyjnie Nawet k i m b u d ż e t o w e j , nie o d b i j a s i ę k o r z y s t n i e na swej po­ Każde nie etnograficznych. ficzne w Pradze jest t y l k o zeum Europie, muzeów Trud, w że muzea (np. Rużom- zorganizowaną wyżej schematu, (Kośice, Presov) inne są lub w według stadium unowocześniania (Martin). który podjęło związku szy, niektóre już wystawę muzealnictwo z reorganizacją czechosłowackie wystaw, obsada p e r s o n a l n a jest tamtejszych tym więk­ muzeów jest na ogół bardzo nieliczna. W e d ł u g danych z r o k u w dziale etnograficznym muzeum nik naukowy wypadał na czaj w muzeach w dziale w Brnie 1 pracow­ 37 000 e k s p o n a t ó w , w dze — n a 29 000, w M a r t i n i e szych z a ś na 14 000. W etnograficznym jeden pracownik, a są też muzea których jest dział opieki Pracownicy przeciążeni racji łączy właściwie prowadzonej naukowego oświatowej w cach społecznych, muzeach organizacji pozbawiony na są niezwykle wystaw, magazynu eksplo­ (z c z y m często inwentaryzacji czy u z u p e ł n i a n i a starej, pra­ prowadzenia akcji a poza t y m — u d z i a ł w roli, w a wreszcie za­ nie­ i n w e n t a r y z a c j i , spada na obowiązek muzeum, gadach p r a c u j ą c y c h zazwy­ wielodziałowe, ogóle konserwatorska), i rekonstrukcji cownika w prócz prowadzenia się praca w jest Pra­ mniej­ (Bardejov). naukowi pracą; terenu, bytków etnograficzny fachowca 1955, bry­ różnego rodzaju pra­ pozostaje w ł a s n a praca naukowa. M i m o m a ł e j liczby p r a c o w n i k ó w w muzeach mo przeciążenia ich r ó ż n y m i zajęciami, muzea stawiają s i ę (z n i e l i c z n y m i wyjątkami) i mi­ przed­ bardzo przy­ zwoicie, i to nie t y l k o o d strony w y s t a w y , ale i nie­ dostępnych czy kartotek dla osób zwiedzających naukowych. Jakkolwiek IZ. 10. „Sw. Barbara, patronka szkle, wys. 34 cm. Zb. Muzeum — magazynów magazyny górników", obraz w Ostravie. nie na 161 �zawsze m a j ą rzucone zbiory odpowiednie pomieszczenia, często są w kilku są u p o r z ą d k o w a n e , szkodliwych wpływów biologicznych. się praca W Gorzej dział wadzony d o s t ę p n e , zabezpieczone od profilaktyki kartotek wygląda organizacji wybija wybitnego muzeum zdaje tym Muzeum w W w Brnie, dra szczególną układzie jaki zdołali pierwsze pro­ Ludwika uwagę zasłu­ które w każdej się z o r i e n t o w a ć w stanie posiadania muzeum zarówno graficznym. na muzeologa, na magazynów się doskonale prowadzone kartoteki, chwili pozwalają natów sposób rzeczowym, jak przy tego d o k o n a ć — pozostanie na ilości i geo­ muzeum jest (jedyne niewielkiej na ciastymi, z roku 1770, z p o d c i e n i e m (1750 ku kilka mieszczańskiego, drewniany 1660, dwie Pozostałe we Velke Jaroniek Dookoła jest w s p a n i a ł a się kach" prymitywnie się tu ingerencję artystów plastyków, którzy narzucają swoje projekty rzemiosłu ludowemu, sprowadzają powielacza dostarczonych O ile sposób ingerencji U L U V czości ludowej dobnie jak budzić a o tyle może postawiona rozpoznania poprzednio) i terenu drewniany z zagrody kopiami sołtysiej zabytków budyn­ obiektów ze ozdobionych rzeźbionymi znaj­ nieco „ u p i ę k s z o ­ Dookoła ciowo maskami „ocz­ (il. 9). (o sztuki w tej czym opracowywania pisa­ posiadanych ULUV zgromadziło posiadających się sporo l u d z i , przygotowanie częś­ naukowe, częś­ pracy, a dziś osiągnęli już poświęcone a lide"), stało ludowej. w dużej które, później Dzięki nie części pismem jest „ T v a r " , ULUV artykuły czasopismami kowe jak z np. R. a nie w ULUV mógł ludowej czemu, („Veci zastąpione lepsze, a l e remesla". ludowej Bednarika zespołowi bardzo dobre pismo, sztuce zo­ za Drugim którym zakresu wydaje poświęcone Małych za­ przez b y n a j m n i e j „Umieni się to­ duże znawstwo w temu wiadomo efektowniejsze rzają w to czaso­ również zda­ sztuki ludowej. Poza również pozycje książ­ twórczości „Malowane artystycznej, ohniśtia v oblasti Karpat". Ogólnie biorąc, ilość słowacji publikacji znaczna. Nie z będę ukazujących zakresu jednak na się sztuki tym w Czecho­ ludowej miejscu jest omawiał W n ę t r z a b u d y n k ó w w y k o r z y s t y w a n e są do celów stawowych; ekspozycja w a ż n i e j s z e p o z y c j e k s i ą ż k o w e d o c h o d z ą do P o l s k i i s ą ilustrować naszym częściowo gablotowa, częściowo tradycyjne urządzenie Sprawa wobec słowacką, ma się dawne np. mające (izba jest w domu obecnie, sołtysim). szczególnie dyskutowana. Stało się kulturalnych, które opieki propagandy konserwatorskiej, wieści o najcenniejszych częściowo raz dotkliwych rozebrany i po dosyć raz ostatni utrzy­ tisky" czy drewnianego do rozbiórki skłoniły opracowania cennych o k a z ó w dyrekcję planu muzeum budowy gdy chomych znajdzie zealnym, opiekę ludu 262 problem swoje nad ochrony piętrowego w Martinie którego latach. zabytków w twórczością de­ budownictwa skansenu, rozwiązanie żywą składają się święcone realizacja przewidziana jest j u ż w najbliższych Podczas w ilustrowane został pionie nieru­ mu­ artystyczną sprawuje wspomniany poprzednio U L U V , insty­ na twu. praca pozycji muzeum graphischen Staaten". Z wspomnieć jedy­ pt. innych nich szcze­ zatytułowana „Male przez O d d z i a ł Etno­ L . Kunza. Na wydane i serię doskonale etnograficznym, ludowej plastyki oraz etnograficznemu druków" „Etnografia ukazała w krajoznawczego" Museen o wśród ujść wszystkim kilkudziesięciostronicowe, „Małych L. Kunza przede a zagadnieniom uwzględnieniem serii to redakcją starannie książeczki szkle, hafty) W seria wydawana bardzo różnym Są muzeów, poznania, Brnie pod szczególnym zy czytelnika. (Małe druki), które nie dobrze znane. P r a g n ą ł b y m niektórych warta graficzny zwłaszcza że wszystkie wydawnictwa, które łatwo mogłyby polskiego publikacje gólnie spręży­ Niedawno zabytek uwagi wydawnictw, etnografom nie w s k a z a ć nadchodzą stratach, zabytków. bibliografii tych wieś budownictwa w Cićmanach. Mnożące się wypadki wastacji na jasne, objęły b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e nie odpowiedniej alarmujące szczędzą zwykła długo. Mimo stej izby żywo przemian tam wyposażenie skansenów terenie Słowacji, że jest wy­ jest ciowo a m a t o r ó w , którzy swą wiedzę zdobywali Strom- przy po­ skle­ materiałów. przez k i l k a lat w y d a w a ć mianowicie wytwór­ zastrzeżeń, ogół m a ł o jest dobrej sztuki przeniesione w sprawy szereg umiejętnie sprawa już roli i asortyment sprzedawanych w jego instytucji łem j e do wzorów. ULUV ro­ ludo­ idącą kresie mieszczański produkcji wyrobów daleko bu­ dom obli­ odpowiedni niejednokrotnie ratusz pasterską. uli dopuszcza w ludowej uatrakcyjnienia obiektów mianowicie: pasieka k ł o d o w a z imię musi cennych k ó w tzw. wójtostwa. Jednym z ciekawszych składająca oczywiście kształtowanie ku nymi", jakby wynikało z porównania obydwu berga, wych Morawach. dzwonniczki są co na liś­ mieszkalny Karlovice zyski, artystycznej. W jed­ gospodarczą, wpływać drzewami d u j ą c y c h się w terenie, i to k o p i a m i skansenu na starymi piętrowy budynki, oraz b u d y n e k wsi na r.), b u d y n e k gospody p o n o ć z drewniane dwa Cze­ niewielkie miasteczka. a z D o l n e j B e c v y oraz k o l i b ę kościół kraju) Rożnowie otoczonej zgromadzono downictwa tym twórców zasadzie s p ó ł d z i e l ­ placówką ludowej, peryferiach polany, czoną wszystkim pach w y r o b ó w , gdzie na 1925 r. a r t y s t a m a l a r z B o h u m i l starym parku przede ekspo­ kierownictwa. indywidualnych czej. U L U V — p o d o b n i e j a k nasza C P L i A — j e s t nak nauko­ w w zarówno 79 000 zawsze t a j e m n i c ą skansenowskie Założył je w skupiająca trzej pracownicy J e d n ą z ciekawszych p l a c ó w e k muzealnych w chosłowacji w od szkodników tucja j a k i pracownie zorganizowane na sposób etnograficzny przez Kunza. W gują roz­ zgromadzone renowacyjna. opracowania miejsce miasta, atmosferycznych i dziedzinie w e w n ę t r z n e j oraz wi punktach der mittel wydawnictw oraz muzealnic­ się m. „Die in. eks­ ethno­ osteuropäischen muzealnych popularnonaukowych ze (obra­ historycznej und po­ należy opracowaniach etnograficznych m u z e u m w G o t t w a l d o v i e oraz o rocz­ niku pt. „Nove obzory" w y d a w a n y m przez muzeum w o j e w ó d z k i e w Presovie (pierwszy rocznik u k a z a ł się �w z 1959 r.). Rocznik wszystkich zawiera dziedzin wielodziałowym, m. in. artykuł święcony ludowej Z sztuce mniej należy zeum w dra Brnie, naukowy w Jana K o m y , po­ czasopism „Radostna poświęcone znaleźć można ludowej Zeme", mu­ wyd, przez interesujące twórczości tych artykuły p r z e z n a s z y c h s ą s i a d ó w zza K a r p a t i Fot. Vladimir Czechosłowackiej CZARNA Czarna a pod dzieli Ceramikę się względem mianowicie: dymioną W czą i Akademii który jest w ceramikę na na trzy że działania się ziemiach na późnolateńskim ją wśród powszechnie na w korzystną, nad z za­ Polsce. B y ł o b y gdyby nawiązana prowa­ się na rze­ tle wspól­ została bliższa współ­ sztuką ludową w Pol­ stronom na badawczej. Reinfuss. ZIEMIACH 0 wyroby i hutnictwie. grafitowane górniczych naczynia ośrodkach okolicach Kutnej Jachimova i cera­ współczesnej wy­ Morawy. w znajdujemy we Moraw, Hory, Czeskich południowe również północne Ceramika grafitowana występowała górnicze, podwiniętym kubki brzegiem względnie z (tygliki naczynia brzegiem trójkątnie do szego z a s t o s o w a n i a n i e i - dziobem, w śred­ płaskie kaganki uformowaną topienia) zasobowe i ( i l . 2), do byli czone dziej garnki szyjką (il. których jest znamy. W istocie chodzi więc w Hory. bardzo i drobnych ceramiki miejscowi garncarze, sporów także Ceramika sowań grafitowana etnograficznych wyrobów do z historii wtedy, nad wieku. nią należą w i i W Sawza­ ze skarg caslavskich. zaintere­ część powszechnie pozostałych działu nad stanowi używanych do bar­ Hory s i ę ze zakres gdy badań wypadkach z dziedziny techniki. Zupełnie inne problemy przynoszą ramiką ona Ledćy ledeckich wchodzi poświad­ szczególnie Kutnej garncarzami na garncarskich XIII—XVII studia między prak­ garncarze z np. garncarze garncarzy prostych grafitowanej pisanych, miejscowości, się ograni­ zajmowano co i z Caslava, o c z y m d o w i a d u j e m y kutnohorskich i medalionów nie Wytwórcami towar tech­ ( i l . 2), k t ó r y c h systematyką nimi z pojawiają rzadko linii poziomych, nalepiania Bywali swój związku do Formy hutnictwa. dokumentach oddalonych jemnych 1), bliż­ pory. większości z Kutnej w do w i grafitowanej względów lub tej w dostarczali Terenem ceramice znaczeniem zawą Budziejowic, w. górnictwa które przystosować i hutniczej technologii. szyjkach zasobowych n a c z y ń wszystkich niowieczu w trzech rodzajach f o r m : były n i m i z na zmian się j e d y n i e do r y t y c h 1 falistych szczególnie Moraw. wątpienia stopniu ceramiki średniowiecznym i skorupy b y ł y bez czają czasie z u p e ł n i e p o w s z e c h n e , XVII—XVIII zrozumiałych się na­ grafitowana w CZESKICH wielkich górniczej w Ozdoby ze używanych i mniejszym obficie znikają bez nicznym rozwojem tycznym rezultacie północy gra­ było „stradonickim"). Czech na wydobywania grafitu a W w swoim można mechaniczne charakter technicznej, k t ó r a b y ł a potrzebna w i jak nau­ są badań wiąże i C z e c h o s ł o w a c j i , co p o z w o l i ł o b y o b u użyt­ Ceramika ceramika posiada j e d n a k p r a w i e w y ł ą c z n i e miski krajów rozszerzenie p ł a s z c z y z n y bardziej czeskich (zwanym się górnictwie jest chemiczne, czasach h i s t o r y c z n y c h Czechy, obu skierowane problematyka opracowywanymi Su­ zasadnicze czerep, skorupa ogniotrwała. Spotyka w Czechach plastycznej. Czechosłowacji sce te charakteryzuje czyń. W Jihlavy, terenie nych zainteresowań NA grafitowaną, stopniu pojawia okresie całe sztuki pu­ czernioną. powoduje, dużym fitowana w zainteresowania wypadkach na w Nauk technologicznym i ceramikę grafitowaną wytrzymała i wielu dla to, ż e z a r ó w n o ludowej gadnieniami konany z masy glinianej z d o d a t k i e m sproszkowanego grafitu, których dzonych Roman CERAMIKA ceramika grupy, różne mikę kowych, na istnieje spora ilość p r a c o w n i k ó w Scheufler Instytut Etnograficzny — Praga kowym, wskazuje Słowacji praca badaczy p r a c u j ą c y c h artystycznej. Znaczna ilość prac z dziedziny sztuki ludowej blikowanych na wspomnieć przez I n s t y t u t Ś l ą s k i (Sleski Ustav) w Opawie. W o b u czasopismach detów i zagadnienia „Valaśsko", wydawany oraz muzeum Sarisa. Polsce z n a n y c h kwartalnik w dorobek reprezentowanych dymioną ( i l . 3—9). N a studia nad ziemiach czeskich powszechnie znana, a sposób jej p r o d u k c j i w ce­ była za- 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da90017852eda59292036379b65c265e.pdf 5a47b7ede3258fd684e2a5ca6c281437 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3108 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2910 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w ocenie mieszkańców Warszawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.174-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mirosława Drozd-Piasecka SZTUKA L U D O W A W OCENIE M I E S Z K A Ń C Ó W W A R S Z A W Y Zarówno opinia społeczna jak i wyniki badań naukowych potwierdzają fakt, że głównym odbiorcą sztuki ludowej jest obecnie ludność miejska. Pytanie, na które pragnę dać odpowiedź, dotyczy stosunku mieszkańców Warszawy do zjawiska określanego jako sztuka ludowa i jej twórców. Określenie to stosuję głównie w odnie­ sieniu do ludowej sztuki tzw. zinstytucjonalizowanej, uważanej za dobro kultury narodowej, pozostającej pod opieką państwa i róż­ nych instytucji specjalistycznych, świadomie propagowanej przez środki masowego przekazu etc. Ograniczam też jego zakres seman­ tyczny — zgodnie z rozumieniem sztuki ludowej przez moich rozmówców — tylko do przedmiotów artystycznych (w tym ręko­ dzielniczych i rzemieślniczych). 1 Podstawą opracowania są opinie o sztuce i twórcach ludowych zebrane w trakcie wywiadów przeprowadzonych w 1979 i 1987 roku z mieszkańcami stolicy. Informatorów dobierałam według następujących zasad: połowę stanowili rodowici warszawianie, drugą osoby mieszkające w stoli­ cy, ale urodzone na wsi. W każdej grupie były zachowane te same proporcje liczbowe dotyczące takich danych jak wiek, płeć oraz poziom wykształcenia informatorów. Analiza zgromadzonego materiału — mimo niewielkiej próby badawczej — pozwala na wyciągniecie następujących wniosków. Nie stwierdziłam zasadniczych zależności między opiniami a płcią infor­ matorów, ich wiekiem czy rodzajem wykonywanego zajęcia. Przepro­ wadzona analiza wykazała natomiast korelacje występujące między stosunkiem do sztuki ludowej i jej twórców a poziomem wykształce­ nia i pochodzeniem społecznym informatorów. Inaczej mówiąc, badania zebranych wypowiedzi wykazały istotne różnice poglądów między: (a) tzw. rodowitymi warszawianami oraz ludnością napływo­ wą ze wsi, która mieszka w stolicy dłużej niż 10 lat i legitymuje się wykształceniem wyższym niż zawodowe — z jednej strony; (b) z drugiej strony — ludnością pochodzącą ze wsi, która przebywa w stolicy od niedawna i posiada wykształcenie tylko zawodowe. 2 3 Warszawianie rodowici oraz nierodowici z wykształceniem wyż­ szym niż zawodowe, mieszkający w stolicy ponad 10 lat, uważali sztukę ludową za „zjawisko egzystujące samodzielnie w obrębie kultury chłopskiej" , a nie integralną część kultury i sztuki narodo­ wej. Tylko w kilku przypadkach zaznaczono, że „sztuka oficjalna czerpała ze sztuki ludowej niektóre motywy". Kwestię powiązań sztuki ludowej z elitarną i miejsce tej pierwszej w kulturze narodu pozostawiano do rozstrzygnięcia specjalistom z zakresu historii sztuki i krytyki artystycznej. 4 W tej grupie informatorów sztukę ludową charakteryzowano jako „działalność twórczą zdolnych ludzi ze wsi, wykonywaną ręcznie, bez specjalnych narzędzi i surowców, według dawnych technik i motywów" lub „efekt pracy artystycznej i zamyśleń ludzi, którzy mieszkają na wsi i mają ograniczone możliwości uczestnictwa w kulturze... ich twórczość niejako samorodna zaspokaja właśnie owe potrzeby". Sztuka ludowa „wyrosła głównie z religii, z kontaku człowieka z przyrodą, ze stosunku chłopa do pracy i wszelkich rzeczy z nią związanych". Początkowo „wykonywano przedmioty na użytek własny chłopów, dostosowane do ich wierzeń, potrzeb użytkowych i estetycznych... Obecnie wieś się jej wstydzi, a w mias­ tach stała się wykładnikiem mody i dobrego smaku". Wypowiadają się w niej zarówno twórcy o wybitnym talencie, „kierowani własną inwencją, uczuciem i zaangażowaniem", tworzący „wyłącznie spon­ tanicznie" z wewnętrznej potrzeby artystycznej, „tylko dla siebie a nie dla innych", jak pracujący dla „Cepelii", „liczący głównie na korzyści materialne... wytwarzający przedmioty zgodne z wzorami, które niegdyś stosowane były na wsi". 174 Wymagania stawiane „prawdziwym twórcom ludowym" przez reprezentantów tej grupy były wysokie. Np. powinni oni: urodzić się i mieszkać na wsi, „tworzyć wśród natury i żyć z nią w zgodzie, a nawet utożsamiać się z nią", „mieć oryginalny światopogląd wywodzący się z religijno-mistycznej tradycji ludowej", „tworzyć coś o tematyce ludowej", „tworzyć spontanicznie, a nie klepać seryjnie i masowo dla pieniędzy", „nie traktować tego, co robią jako zawód, lecz pasję życiową". Twórca ludowy winien także posiadać wiedzę fachową zdobytą za pomocą doświadczenia, a nie wyuczoną w szkole artystycznej. Jak zauważali, do niedawna „o ich istnieniu (tzn. twórców ludowych — M.D-P) mało kto wiedział", teraz „wraz z modą w mieście na sztukę ludową stali się szczególnie popularni... uważani za wybrańców, piewców sztuki narodowej, zostali otoczeni opieką władz i podziwem zwykłych ludzi". Nie w każdym jednak przypadku ten stosunek do twórców ludowych przynosi pożądane efekty. Ich sztuka „byłaby może cenniejsza, gdyby pozostawić ją samą sobie, bez tej całej atmosfery życzliwości". Zdaniem tych informatorów słusznie, że obecnie już nie podważa się wartości dzieł wiejskich artystów — odludków, nierzadko dewiantów psychicz­ nych, dla których pasja twórcza była jedynym celem życiowym, ale jednocześnie „liczba prawdziwych twórców ludowych zmniejsza się z roku na rok, a powiększa liczba zmanierowanych, robiących dla pieniędzy pseudo-artystów dostosowujących się do podpowiedzi „Cepelii" i innych opiekunów". Zdarza się też, że „ludzie w mieście podrabiają prawdziwą twórczość ludową i odwrotnie — twórcy ludowi rzadko kiedy robią dla siebie albo z siebie, większą uwagę zwracają na to, aby rzecz ich zyskała uznanie i popyt w mieście i nie troszczą się już o wiejskiego kupca, czy też własne zadowolenie". Według innej wypowiedzi, twórcy „coraz bardziej tracą charakter tego, że robili dla siebie i od siebie... robią np. świątki i narzuty na konkretne zapotrzebowanie miasta nie wkładając w wytwarzane przedmioty nic od siebie, przez co sztuka ludowa zatraca swój indywidualny charakter i piękno oryginalności.". Podział na twórców komercyjnych i autentycznych był wyraźny we wszystkich wypowiedziach. Z pierwszymi łączono głównie ludzi młodych, tworzących nie z wewnętrznego przekonania, ale na zarobek, zwykle dla „Cepelii" czy Veritasu; natomiast z drugimi — „twórcami prawdziwymi" — ludzi ze starszego pokolenia pracują­ cymi z „wewnętrznej potrzeby" i nie troszczącymi się o zarobek". Twórczość z wewnętrznej potrzeby zyskała u ogromnej więk­ szości informatorów tej grupy wyłączne prawo miana sztuki ludowej. Świadczy to o zdecydowanie idealistycznych wyobrażeniach o twór­ czości wsi. Konsekwencją tego stanowiska było to, że wobec sztuki ludowej stosowano nie tylko kryteria oceny sztuki akademickiej, ale co więcej, te zarezerwowane dla najwybitniejszych dzieł profesjonal­ nych. Podejście takie rzutowało na stosunek do tych przedmiotów sztuki ludowej, które sprzedawane są w sklepach „Cepelii". Przy założeniu, że „sztuka ludowa to spontaniczne, emocjonalne, a nie intelektualne transponowanie rzeczywistości jedynej... nie mająca nic wspólnego z profesjonalnością i nie skażona zarobkiem" — jak to określił jeden z reprezentantów tej grupy — nie dziwi fakt, że pozostałą sztukę ludową często uważano, za „stylizowaną, zepsutą i skomercjalizowaną", zaś za jej rodzicielkę właśnie „Cepelię". Innym zarzutem wobec „Cepelii" była „ogólnokrajowa unifika­ cja wzorów, form, kolorów, bez wydobywania ich oryginalnego charakteru". W świetle tego co powiedziano wyżej o ogólnie negatywnym stosunku do twórczości cepeliowskiej paradoksem wydaje się, iż właśnie jej wyroby (m.in. kilimy, serwety, ceramika, drewniane świątki, ozdobne łyżki i widelce) były głównie wymieniane jako �przedmioty sztuki ludowej posiadane w domach. Większość z nich kupili sami informatorzy („bo podobały mi się... u sąsiadów były podobne"), natomiast część stanowiły podarunki i prezenty od krewnych i znajomych otrzymane z różnych okazji. Inne (jak np. cepeliowskie narzuty na tapczan, świątki czy serwety) planowali nabyć w przyszłości. Wydaje się więc, że krytyczne oceny „Cepelii" były w dużej mierze werbalne. Niektórzy reprezentanci omawianej grupy mieli nawet zaczątki kolekcji wybranych dziedzin sztuki ludowej, zwłaszcza rzeźby, ceramiki, rzadziej malarstwa. Ich ambi­ cją było posiadanie egzemplarzy unikalnych, będących dziełem uznanych krajowych twórców ludowych (np. rzeźb Lurki, Wydry, Kamińskiego). Zbiory największe i najbardziej oryginalne należały przede wszystkim do osób o ustabilizowanej już pozycji rodzinnej i zawodowej (np. architekci, lekarze, nauczyciele po kilkunastu latach pracy zawodowej), a co za tym idzie mogących sobie pozwolić na częstokroć wysokie wydatki związane z zakupem oryginalnej twórczości ludowej. Ci mieszkańcy Warszawy chętnie uczestniczą w dorocznej cepe­ liadzie oraz targach i jarmarkach sztuki ludowej, gdy przebywają poza stolicą. Traktują te imprezy jako swoiste, egzotyczne festyny ludyczne, „ukazujące dzieciom przybliżony obraz życia dawnej wsi", znakomicie urozmaicające sposoby spędzania wolnego czasu całej rodziny, gdzie można oglądać i kupować „różne ładne i śmiesz­ ne rzeczy", które są szczególnie atrakcyjne dla dzieci i wnuków. Jednak poza rozrywką i walorami rekreacyjnymi tych imprez często krytycznie oceniali prezentowaną na nich sztukę ludową. Na przykład, „mimo, że wszystko odbywa się pod hasłem zachowania tradycji, panuje tu głównie kicz i jednolitość wyrobów mających niewiele wspólnego ze sztuką ludową". Zaznaczali, że nie spełniają one swej roli, ponieważ eksponowane tu przedmioty nie są „twór­ czością", ale „produkcją dla miasta bazującą na pseudoludowej modzie", oraz przejęły funkcje „bazarów i sklepów, gdzie można kupić różne rzeczy po różnych cenach". Ponadto brak na nich „specyficznej, nieco świątecznej atmosfery". Przedstawiciele omawianej grupy starają się przynajmniej raz w roku odwiedzać warszawskie Muzeum Etnograficzne, do czego zachęciły ich reklamy tej placówki w środkach masowego przekazu. Wysoko oceniają organizowane tu wystawy sztuki ludowej „umożli­ wiające bezpośredni kontakt z prawdziwą sztuką", a niekiedy nawet i z twórcami ludowymi. Podobnym uznaniem cieszyły się wśród nich indywidualne i zbiorowe ekspozycje twórczości ludowej w niektó­ rych galeriach sztuki i salonach „Cepelii". Z nieco mniejszym entuzjazmem wyrażali się o programach telewizyjnych poświęco­ nych sztuce dawnej wsi. Wprawdzie oglądane są one przez nich stosunkowo często, panuje jednak opinia, że „jest ich za dużo", są „nie najlepszej jakości" i „realizowane według jednego schematu" przez co często są nudne i monotonne. Natomiast obywatele Warszawy dopiero od kilku lat, urodzeni na wsi, posiadający wykształcenie tylko zawodowe byli bardziej oszczędni i niechętni w swych wypowiedziach. Dla nich sztuką ludową było to wszystko „co wytwarza wieś... a więc wyszywane serwetki, wycinanki, drewniane figurki, a także ozdoby i meble", „to wszystko co można kupić w sklepach „Cepelii", na odpuście lub cepeliadzie" oraz „te wszystkie szkaradki, które mają u siebie chłopi". Jednomyślenie wypierali się posiadania jakichkolwiek przedmiotów sztuki ludowej przyznając się w kilku przypadkach do haftowanych serwetek, glinianych dzbanuszków, narzut i rzeźbio­ nych desek do mięsa (zresztą nie ludowej proweniencji) pochodzą­ cych z „Cepelii" oraz nie wyrażali chęci zakupu czegokolwiek jeszcze. Pytani o poszczególne dziedziny sztuki ludowej charakteryzo­ wali np. malarstwo na szkle jako Jaskrawe bohomazy, może dobre dla dzieci"; rzeźbę jako „drewniane klocki trochę ponacinane i pomalowane... (których — M.D-P) nikt na poziomie nie trzyma dla ozdoby, a modlić się do takich to przecież bluźnierstwo i grzech", ceramikę uważali za „stare garnki, które używały kiedyś wiejskie baby..., a teraz różni dziwacy stawiają je na telewizorach"; z kolei o tkaninach ludowych najczęściej słyszałam, że „to stare szmaty, już niemodne nadające się może jeszcze na derki dla koni, ale żeby tym przykryć tapczan czy wersalkę, to już zupełnie nie wypada... no stroje ludowe to powinny być, bo jak by wyglądały zespoły tańczące choćby oberka w dżinsach, ale żeby je trzymać w domu... na co to komu potrzebne". Ten stan rzeczy uzasadniali głównie tym, że przedmioty te im nie podobają się, są niemodne, lub nie pasują do wnętrza, ale jak sądzę najlepiej istotę zagadnienia oddaje wypowiedź jednego z reprezentantów tej grupy, który m.in. powiedział: „nie mam takich rzeczy u siebie. Mam tylko rzeczy kupione w mieście. Przecież człowiek nie może tego do domu przynieść, bo co bym powiedział sąsiadom". Wydaje się więc, iż istotna przyczyna unika­ nia posiadania przedmiotów sztuki ludowej wynikała z obawy 0 posądzenie o wiejskość, pociągające za sobą utratę prestiżu „mieszczucha". Lukę, jaka powstała po wyeliminowaniu sztuki ludowej z ich otoczenia, wypełniały drobne błyszczące przedmioty, sztuczne kwia­ ty o przedziwnych kształtach, realistyczne obrazy wykonane różny­ mi technikami, rozmaite figurki zakupowane na warszawskich bazarach (szczególnie na Bazarze Różyckiego), sklepach rzemieślni­ czych i ruchliwszych punktach miasta. Zaspokajali więc swoje podstawowe potrzeby estetyczne (częściowo i utylitarne) przez otaczanie się rzeczami podobnymi do modnych obecnie na aspirują­ cej do miejskości wsi, niejednokrotnie wywodzącymi się ze sztuki jarmarcznej i odpustowej, które im się podobały, a które zakupione w stolicy traciły etykietkę „wiejskiego pochodzenia". Przedstawiciele tej grupy nie chodzą na wystawy sztuki ludowej ani nie biorą udziału w jej kiermaszach, targach czy cepeliadach. Co więcej — negatywnie wypowiadali się o przydatności tych imprez, np. „po co to komu?", „to tylko strata czasu", czy — „niczemu 1 nikomu nie służą, nic tam nie ma ciekawego". Równie pejoratywnie oceniali twórców ludowych, którzy według ich opinii są ludźmi bez żadnego wykształcenia „robiącymi pieniądze za nic", „nudzącymi się wiejskimi babami", ponadto , jest ich za dużo, nic nie umieją, prosperują tylko dzięki naiwności ludzkiej". Zastanawiając się kto kupuje ich prace znajdowali odpowiedź, że wyłącznie tacy jak oni sami. Nie znali też żadnego twórcy ludowego, ale wcale tego nie pragnęli i nie żałowali. Wyniki analizy wypowiedzi tej grupy mieszkańców Warszawy pozwalają wysunąć przypuszczenie, że ludność, która od niedawna osiadła w stolicy i która nie ma jeszcze określonej pozycji społecznej mieszkańca stołecznego miasta, stara się utożsamić z modelem życia uznawanego za miejski. Wydaje się, że długoletnia propaganda społeczno-kulturalna gloryfikująca tzw. model miejski zaważyła w znacznym stopniu na ich stosunku do sztuki ludowej. Obawa 0 posądzenie, że jest się ze wsi („wsiokiem"), czyli kimś gorszym od rodowitego mieszkańca Warszawy, powoduje zacieranie śladów swojego pochodzenia. Tym bardziej, że w stolicy obserwuje się często negatywny stosunek do przybyszów wiejskich, ich zachowań 1 dorobku kulturowego. Sam fakt nobilitacji na mieszczanina wymagał w ich mniemaniu „miejskiego zachowania i otoczenia", co zresztą było zgodne z ich osobistymi aspiracjami. I dopiero u ludnoś­ ci mieszkającej dłużej w stolicy, która uzyskała wyższy poziom wykształcenia oraz poznała modę i snobizm miejski w zakresie sztuki ludowej następuje w jej mentalności i zachowaniach przeła­ mywanie bariery „gorszej kultury" czy „gorszego pochodzenia". Świadczą o tym wypowiedzi i postępowanie osób wywodzących się ze wsi z wykształceniem wyższym niż zawodowe. Tę ostatnią hipotezę jednak należałoby jeszcze zweryfikować, badając m.in., czy sztuka ta odbierana jest jako własne dziedzictwo kulturowe, czy też sztuka chłopów z którą wraz z długością pobytu w mieście i wzros­ tem wykształcenia przybysze ze wsi przestają się identyfikować. Przedstawiony materiał pozwala zaryzykować twierdzenie, że na stosunek do sztuki ludowej mieszkańców stolicy wpływają głównie jednostkowe gusty estetyczne, obowiązująca moda, która w dużej mierze również kształtuje gusty i snobizmy dotyczące tej twórczości, oraz poziom wykształcenia i okres pobytu w stolicy. Patrzenie na sztukę ludową przez pryzmat estetyki i mody powoduje uzanie jej za wartość przez pierwszą grupę informatorów, natomiast dla drugiej, w początkowej fazie adaptacji miejskiej jest ona bezwartościowa. Wobec dużej konkurencji dostępnych przedmiotów sztuki aka­ demickiej i na dobrym poziomie wyrobów rzemieślniczych upodo175 �banie do sztuki ludowej jest sprawą wyboru. Równocześnie jednak wymagania stawiane tej sztuce wciąż rosną. Ujawnia się ocenianie jej z punktu widzenia estetyki akademickiej, której sztuka ludowa nie może sprostać. Powoduje to negowanie wartości estetycznych wielu przedmiotów ludowej twórczości oraz poszukiwanie ich i dostrzega­ nie wyłącznie w eksponatach oryginalnych (zwłaszcza z kręgu rzeźby i malarstwa), będących zwykle dziełami nielicznych wybitnych mieszkańców wsi. PRZYPISY 1 Pomijam tu zagadnienia związane z żywym nurtem współczes­ nej twórczości wiejskiej (niezinstytuejonalizowanej), przeznaczonej dla odbiorcy wiejskiego. W 1979 r. przeprowadziłam na ten temat 80 wywiadów, natomiast w 1987 r. — 20 Wśród informatorów byli reprezentanci m.in. takich zawodów jak: lekarze, architekci, inżynierowie, ekonomiści, pedagodzy, nau­ czyciele, dziennikarze — wykształcenie wyższe; technicy budowlani 2 3 i samochodowi, urzędnicy, pracownicy administracji i służby zdro­ wia, studenci PW i UW — wykształcenie średnie; monterzy, kierowcy, ekspedientki, rzemieślnicy, laboranci, wykwalifikowani robotnicy i pracownicy służb miejskich, niższy personel medyczny — wykształcenie zawodowe. Wszystkie cytaty zamieszczone w tekście pochodzą z materia­ łów znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie nr 1872 (1—29). 4 Feliks Dudkiewicz, Paw, drewno. Fot. Jan Urbanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44980a98c41501857dbe48e1f5f75a6c.pdf cedecc60aa5e95f54c203dc0bd807bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3487 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Sieradzkiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 297-313 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ffmm i $m Rye. 1. Fragment wzi f i t IS Wożniki, pow. Sieradz. SZTUKA L U D O W A W SIERADZKIEM Z badań penetracyjnycb Sekcji Badania Plastyki PIS w r. 1955 Ludowej ZOFIA Ziemia Sieradzka, jeden z cie­ kawszych pod w z g l ę d e m etnogra­ ficznym z a k ą t k ó w Polski, nie do­ czekała się dotychczas opracowa­ nia, k t ó r e u j m o w a ł o b y w sposób ca­ łościowy t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n ą t a m ­ tejszego ludu. Nieliczne w z m i a n k i rozrzucone po różnych czasopi­ smach m o ż n a ze w z g l ę d u na chro­ nologię podzielić na trzy grupy. P i e r w s z ą s t a n o w i ą prace, k t ó r e u k a z a ł y się d r u k i e m przed r. 1910. Do najciekawszych należy t u ob­ szerny a r t y k u ł Józefa Szaniawskie­ go, p u b l i k o w a n y odcinkami w B i ­ bliotece Warszawskiej z r. 1851, gdzie autor nie t y l k o porusza za­ gadnienia ściśle historyczne i spo­ łeczne ( i l u s t r u j ą c stosunki m i ę d z y d w o r e m a wsią), lecz t a k ż e daje sporo m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h dzie­ dzin k u l t u r y ludowej, a w i ę c a r c h i ­ tektury, u r z ą d z e n i a w n ę t r z , stro ju, zwyczajów rodzinnych itp A r t y k u ł ten posiada dla nas ogrom­ ną w a r t o ś ć , gdyż pisany przed prze­ szło stu laty pozwala na p r z e ś l e ­ dzenie zmian, jakie w ciągu jed­ nego w i e k u zaszły w kulturze l u d u sieradzkiego. Późniejsza o lat prze­ szło 30 jest seria a r t y k u ł ó w z etno­ grafii Sieradzkiego p i ó r a Ignac j i P i ą t k o w s k i e j , drukowanych w , . W i ­ śle" i „ K ł o s a c h " ; autorka omawia głównie zwyczaje, obrzędy, podania i pieśni, nie p o ś w i ę c a j ą c poza j e d ­ n y m niekompletnym opisem stro­ j u uwagi ani kulturze materialnej wsi, ani ludowej sztuce plastycznej. Podobny charakter posiada pocho­ dząca z ostatnich lat ubiegłego w i e k u praca W ł a d y s ł a w a B u r z e ń skiego , p o ś w i ę c o n a w y ł ą c z n i e t w ó r ­ czości p i e ś n i a r s k i e j i zwyczajom weselnym.Nieco m a t e r i a ł u porów­ nawczego przydatnego przy bada­ 2 3 CIESLA-REINFUSSOWA niach etnograficznych Ziemi Sie­ radzkiej daje praca Józefa Grajnerta o w s i Topoli leżącej w powie­ cie ł ę c z y c k i m . Na rozprawie Sza­ niawskiego i a r t y k u ł a c h P i ą t k o w ­ skiej o p a r ł się Oskar Kolberg, k t ó r y w tomie swych p r a ć po­ święconych Kaliskiemu zamieścił r ó w n i e ż m a t e r i a ł y z okolic Sie­ radza. Okres drugi, o b e j m u j ą c y pozycje bibliograficzne z lat 1910-1939, jest dla nas o tyle w a ż n y , że pojawia się w n i m pierwsza praca d o t y c z ą c a twórczości plastycznej l u d u sieradz­ kiego. A u t o r j e j , S t a n i s ł a w Graeve, ziemianin i społecznik z okolic Sieradza, z a i n t e r e s o w a ł się — po­ dobnie j a k Aniela C h m i e l i ń s k a w Ł o w i c k i e m , a Gulgowscy na Kaszu­ bach — t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą l u ­ du i n a p i s a ł na ten temat dwa a r t y 4 5 1 2 Ignacja P i ą t k o w s k a : Z życia l u du wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Józef Szaniawski: O dawnem Wisła 1899, t. I I I str. 479 i n. w o j e w ó d z t w i e sieradzkiem, B i b l i o Władysław Burzeński: Wesele tega Warszawska 1851, t. I I I str. 170, u ludu wiejskiego w Sieradzkiem, 356, t. I V str. 177, 367, 564. Wisła 1899, t. X I I I str. 528 i n. 1 3 4 Józef Grajnert: N o t a t k i o wsi Topoli, położonej w powiecie ł ę czyckim, guberni K a l i s k i e j , Wisła 1903. t. X V I I str. 650 i n. Oskar Kolberg: Kaliskie — K r a k ó w 1890, t. I str. 38. 5 297 �•+ T — i [T IZBA • 1 •Mi i-H 1 1 t na SUŃ i 1 —ex— —Es, U_ —O— l I-4H H- 1 KCMGfU i •+! . — ' fi o™ 3 - f»-< 10 Tabfica Z. Roz/cfad w n ę t r z a chat: 1 — Charfupia Mala, 2 — Polkóiy, 3 — Sokolniki, 4 — Zapusta 5 — Zapusta Mala, 6 — Woźniki, 7 — Polków, 8 — Monice, 9 — Rzechta, 10 — Klonowa, 11 — k u ł y publikowane we „Wsi I l u s t r o ­ wanej" z r. 1910: pierwszy z n i c h p o ś w i ę c o n y jest zagadnieniom stro­ j u i zdobnictwa ludowego, drugi zaś — zwyczajom wielkanocnym. Ten sam autor w y d a ł r ó w n i e ż a l ­ b u m wycinanek sieradzkich, stano­ w i ą c y dziś w i e l k ą r z a d k o ś ć . Za­ ginęły t a k ż e w czasie d w ó c h w o - jen ś w i a t o w y c h zbiory wycinanek, k t ó r e Graeve ofiarował Akademii Sztuk P i ę k n y c h w K r a k o w i e oraz Muzeum Etnograficznemu w W a r ­ szawie. Z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o pochodzi a l b u m wydany w r. 1937 przez W a c ł a w a K a m i ń s k i e g o , za­ w i e r a j ą c y 10 barwnych reproduk­ c j i wycinanek z okolic Sieradza.' Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y ś w i a ­ towej n a s t ą p i ł a oczywiście z u p e ł ­ * S t a n i s ł a w Graeve: Stroje i zdob­ na przerwa w pracach badaw­ nictwo ludowe w Sieradzkiem, Wieś czych i wydawniczych. Po w y z w o ­ Ilustrowana 1910, z. 8. str. 18—23. leniu ożywiły się zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Ziemi Sieradzkiej, w znacznym stopniu dzięki dzia­ łalności muzeum w Sieradzu, k t ó ­ re — założone w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m — dopiero w Polsce L u ­ dowej znalazło szersze m o ż l i w o ­ ści rozwoju. Przy w s p ó ł p r a c y m u ­ zeum zorganizowano w Sieradzu k i l k a wystaw, w ś r ó d k t ó r y c h na szczególną u w a g ę zasługuje wysta­ wa wycinanek w r. 1951 oraz po­ kaz haftowanych f a r t u c h ó w w r. 1952. Recenzje z nich, opracowane przez Zofię Cieśla-Reinfussową 6 Wielka, Ochędzyn. oraz J a n i n ę Stankiewiczową", uka­ zały się w „Polskiej Sztuce L u d o ­ wej". K r ó t k i e podsumowanie t w ó r ­ czości ludu sieradzkiego w okresie powojennym d a ł a Zofia Neymanowa w katalogu o p u b l i k o w a n y m z okazji dziesięciolecia sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizo9 Janina Stankiewiczowa: Pokon­ kursowy pokaz h a f t ó w sieradzkich, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 181 i n. g 7 Wacław Kamiński: Wycinanki sieradzkie (wstęp n a p i s a ł Jerzy K a ­ Ryc. 2. Chałupa wąskofrontowa. miński), Kalisz 1937. Złoczew, pow. Sieradz. Fot. wg Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ zdjęcia reprodukowanego we „Wsi stawy wycinanek ludowych w Sie­ Ryc. 3. Stary Ilustrowanej", 1911 rok. radzu, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 52 i n. 8 298 dom w Czechach, Sieradz. pow. �10 wanej w r. 1955 . W okresie p o w o ­ j e n n y m z a i n t e r e s o w a ł się też Z i e m i ą S i e r a d z k ą uniwersytet łódzki, k t ó ­ rego studenci prowadzili na t y m terenie badania etnograficzne. Do­ tychczas j e d y n ą pozycją, j a k ą opu­ blikowano w w y n i k u tych prac, jest rozprawa A . Jaskulanki o zwy­ czajach pasterskich. W r. 1955 zostały na terenie Sie­ radzkiego przeprowadzone przez p r a c o w n i k ó w Sekcji Badania P l a ­ styki Ludowej PIS badania penetracyjne o b e j m u j ą c e szereg m i e j ­ scowości p o w i a t u sieradzkiego, w i e ruszowskiego, łaskiego, łęczyckie­ go i kutnowskiego, co s t a ł o się pod­ s t a w ą do opracowania niniejszego szkicu; nie daje on wprawdzie p e ł ­ nego obrazu ludowej twórczości plastycznej w Sieradzkiem m o ż e jednak wobec szczupłości l i t e r a t u r y przedmiotu stanowić pożyteczny przyczynek dla tych, k t ó r z y w przyszłości chcieliby te badania kontynuować. 11 B u d o w n i c t w o W związku z komasacją gruntów, k t ó r ą w I I p o ł o w i e ubiegłego stule­ cia objęta została większość w s i leżących na obszarze b. K o n g r e ­ sówki, pierwotny u k ł a d pól a z n i m i dawne roaplanowanie osad wiejskich uległy znacznej zmianie. Obecnie w okolicach Sieradza for­ mę d o m i n u j ą c ą s t a n o w i ą wsie o kształcie poparcelacyjnym rzędó­ wek (Ruda, Polków, Baszków, Rzechta i in.), obok k t ó r y c h zda­ rzają się r ó w n i e ż k r ó t k i e u l i c ó w k i (Monice, M ę k a , Dzigorzew) lub nie­ wielkie b e z k s z t a ł t n e w i e l o d r o ż n i c e 1 0 10 lat sztuki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego. Katalog wysta­ w y sztuki i r ę k o d z i e ł a ludowego, Łódź 1955, str. 37, Zofia Neymann: Ludowa sztuka regionu sieradz­ kiego. Aniela Jaskulanka: Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkiem. Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, Ł ó d ź — L u b l i n 1951 T. V I I I / I X str. 670 i n. 1 1 U^a^sJ (np. Woźniki). W ą s k o ś ć gęsto obok siebie położonych parcel b u d o w l a ­ nych powoduje, że domy ustawia­ ne b y w a j ą najczęściej ścianą szczy­ t o w ą do drogi (ryc. 1). B u d o w n i ­ ctwo Sieradzkiego pierwotnie, zda­ je się, m a j ą c e charakter bardziej jednolity, dziś jest dość silnie z r ó ż n i c o w a n e . W p ł y n ę ł y na to m. in. obydwie wojny ś w i a t o w e , k t ó r e poczyniły w tych stronach znaczne spustoszenia; odbudowa popalo­ nych d o m ó w dala oczywiście spo­ sobność wprowadzenia r ó ż n y c h no­ wości nieznanych architekturze tradycyjnej. Sto lat temu, w czasach Szaniaw­ skiego, w budownictwie l u d o w y m okolic Sieradza podstawowym m a ­ t e r i a ł e m budowlanym było d r e w ­ no sosnowe, obok k t ó r e g o (ale t y l ­ ko na przyciesie) u ż y w a n o niekie­ dy dębiny. Z wypowiedzi szeregu starych i n f o r m a t o r ó w wynika, że biedniejsi gospodarze m a j ą c y na swych gruntach odpowiedni suro­ wiec budowali r ó w n i e ż mieszkalne „glinobity", podczas gdy z a m o ż n i e j ­ si z gliny stawiali czasem obory. Z r ą b c h a ł u p drewnianych wysoki zwykle na ok. 2 m wznoszony b y ł pierwotnie z o k r ą g l a k ó w („chojak ó w " ) . B e l k i w ę g ł o w a n e b y ł y po sta­ r o ś w i e c k u na obłap, z ostatkami s t e r c z ą c y m i nieregularnie na d ł u ­ gość 80 cm. Dziś w ten sposób w ę ­ g ł o w a n e z r ę b y spotyka się nieraz jeszcze (Czechy, pow. Sieradz), j e d ­ n a k ż e w y s t a j ą c e ostatki są o b r ó w nywane piłą w odległości 20 cm od ściany, a pozostałe odpadki z u ż y w a się na opał. Powszechne dziś w Sie­ radzkiem w ę g ł o w a n i e na r y b i ogon w y s t ę p u j e już w budynkach liczą­ cych około stu lat (Klonowa, pow. W i e r u s z ó w ) . Węgły ciosane siekie­ r ą p o s i a d a ł y w ó w c z a s f o r m ę dosyć n i e w y k s z t a ł c o n ą , a k o ń c e ich ster­ czały n i e r ó w n o na z e w n ą t r z . Dopie­ ro w 80-tych latach ubiegłego stu­ lecia b e l k i w ę g ł o w a n e na r y b i ogon zaczęto u c i n a ć r ó w n o z licem ściany. Obok w ę g ł o w e j w y s t ę p u j e niekie­ dy w budownictwie sieradzkim (Zapusta Wielka, C h a r ł u p i a Mała) k o n ­ strukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w a , uwa­ żana przez m i e s z k a ń c ó w n i e k t ó r y c h b^AAAiJ Ryc. 4. Ozdobny ganek w pow. W i e r u s z ó w . Klonowej, wiosek ( C h a r ł u p i a Mała) za „ s t a r ą " . W rzeczywistości jednak domy w całości na słup budowane spotyka się bardzo rzadko i to w ś r ó d b u ­ dynków pochodzących dopiero z k o ń c a ubiegłego w i e k u . Często na­ tomiast pazowane s ł u p y stosowane b y w a j ą pomocniczo w budownictwie w ę g ł o w y m jako obramienia d r z w i i okien, a t a k ż e w ś r o d k u ścian dla połączenia ze sobą zbyt k r ó t k i c h be­ lek lub przy dostawianiu nowego b u d y n k u do starego. Najprostsze w n ę t r z e starych sie­ radzkich c h a ł u p ograniczało się do sieni i izby. W i a d o m o ś ć o t y m po­ daje z a r ó w n o Szaniawski, j a k i d z i ­ siejsi starzy informatorzy. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą d o m ó w takich, za­ mieszkiwanych przez ludzi ubogich, b y ł o jeszcze dosyć dużo. W czasie b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę PIS w r. 1955 znaleziono w C h a r ł u p i Wwv*J Tablica II. Wzory profilowanych „wiatrówek" i desek zamykających od góry szalowanie zrębu: 1 — Zapusta Mała, 2 — Stefanów Barczewski, 3 — Sokolniki, 4 — K ł o c k o , 5,6 — Klonowa, 7 — Z d u ń s k a Wola, 8 — Klonowa. 299 �M a ł e j tego rodzaju c h a ł u p ę pochoi z ą c ą podobno z I p o ł o w y X I X w . 3ień domu została później przedzieł o n a p o p r z e c z n ą ścianą, s k u t k i e m czego p o w s t a ł o nowe pomieszczenie u ż y t k o w a n e jako 'kuchnia z w e j ściami od sieni i izby (Tabl. I , 1). Częściej w ś r ó d starych b u d y n k ó w spotyka się w Sieradzkiem (np. w Folkowie, w Czechach) domy obszerniejsze, w k t ó r y c h po jednej stronie izby mieszkalnej znajduje się komora, a po drugiej — sień. Pomieszczenia te są połączone w e w n ę t r a n i e , w ś c i a n i e dłuższej zaś p o s i a d a j ą wejścia p r o w a d z ą c e z zew n ą t r z do sieni i komory (Tabl. I , 2). W Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) sze, Opoczyńskie, Radomskie, K i e leckie k u L u b e l s z c z y ź n i e . Opisane poprzednio domy, s k ł a d a j ą c e się z sieni, izby i komory, z dwoma wejściami wiodącymi przez sień i k o m o r ę (ryc. 3), posiadają t r a d y c j ę sięgającą w polskim budownictwie l u d o w y m co najmniej pierwszej p o ł o w y w i e k u X V I I . Liczne analogie znaleźć m o ż n a w starszym b u d o w n i c t w i e o p o c z y ń skim, r a d o m s k i m , kieleckim, k r a k o w s k i m (okol. Bochni) i zachodniej Lubelszczyzny. W Sieradzkiem domy takie m i e w a l i p r z e w a ż n i e gospodarze mniej z a m o ż n i (2—6 m o r g ó w ) , k t ó r z y czasem dostawiali jako p r z e d ł u ż e n i e 1 3 14 \ m i z izby i od pola (Monice, WoźniKi. Zapusta Wielka, Tabl. I 6). W K l o nowej i Czechach z d a r z a j ą się domy z komorami przy obu ś c i a n a c h szczytowych (Tabl. I , 10), co w rezultacie daje rozplanowanie analogiczne jak w domach z okolic Łowicza. Czasem zdarza się, że c h a ł u p y symetrycznie dwuizbowe stawiali r ó w niż ludzie m n i e j zamożni. W ó w czas mniejsze pomieszczenie s'mżyło jako komora (Zapusta W i e l ka, Złoczew); przy jednej ze ścian szczytowych dostawiano stajnię (Tabl. I , 9) lub boisko. Sień rozdzielona poprzecznie u r z ą d z e n i a m i k o m i n o w y m i b y w a ł a w swej d a l szej części u ż y w a n a dawniej jako 2 3 A 6 7 8 Tablica 111. Sterczyny dachowe: 1 — Zapusta Wielka, 2 — Polków, 4 — Rzechta, 5 — Monice, 6 — M ą k a , 7,8 — Czechy. zanotowany został dom z poł. X I X w. o analogicznym u k ł a d z i e w n ę t r z , k t ó r e g o sień zaopatrzona była w dwoje d r z w i : jedne w ścianie szczy­ towej, drugie w dłuższej — lico­ wej . W e d ł u g wypowiedzi infor­ m a t o r ó w jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą w y s t ę p o w a ł y w Sokolni­ kach, Złoczowie i in. podobnie roz­ planowane c h a ł u p y typowo w ą s k o frontowe z jednym w e j ś c i e m do sieni w ścianie szczytowej (ryc. 2). Należały one do najstarszych we wsi. Tradycja c h a ł u p wąskofrontowych jest w Sieradzkiem na ogół bardzo ż y w a , co jest t y m n a t u r a l niejsze, że teren ten leży na szlaku chałup wąskofrontowych, ciągną­ cym się od B a ł t y k u przez Wielko­ polskę, K u j a w y , zachodnie Mazow12 domu mieszkalnego pomieszczenia gospodarcze, rzadziej z d a r z a ł y się one u bogatych, z r e g u ł y w z n o s z ą ­ cych zabudowania gospodarcze od­ dzielnie. Trzeci typ, w y s t ę p u j ą c y r ó w n i e ż w najstarszym zachowanym do dziś budownictwie sieradzkim, stanowi c h a ł u p a s k ł a d a j ą c a się z d w u po­ mieszczeń rozdzielonych sienią. Je­ dynie najbogatsi gospodarze u ż y w a l i obu p o m i e s z c z e ń jako „ c h a ł u p " (izb mieszkalnych), z których jedna, zwykle nieco w i ę k s z a , zaopatrzona była w piec kuchenny, druga zaś, mniejsza, służyła jako świetlica. Cza­ sem przy jednej ze ścian szczyto­ wych dostawiano k o m o r ę z w e j ś c i a 13 Wspomina o nich J ę d r z e j K i towicz (Opis o b y c z a j ó w za pano­ wania Augusta I I I , Wyd. B i b l . Nar., Podobne domy z d a r z a j ą się i W r o c ł a w 1950, str. 522). w innych stronach np. w O p o c z y ń Roman Reinfuss: Z b a d a ń nad skiem ( K a l i n k ó w , Podklasztorze), w s z t u k ą l u d o w ą w Radomskiem, Pol. G o s t y n i ń s k i e m (Sanniki) i in. Szt. L u d . 1955, str. 29. 12 1 4 300 3 — Czechy, k o m ó r k a (z w e j ś c i e m pod sklepio­ n y m kominem, Tabl. I , 7), obecnie zaś spotyka się tam zwykle k u c h ­ nię (Tabl. I , 9). Stosunkowo nowszą f o r m ę stano­ w i ą domy o rozkładzie d w u t r a k t o w y m , gdzie po k a ż d e j stronie sie­ ni z n a j d u j ą się dwa pomieszczenia mieszkalne (Tabl. I , 11). Konstrukcja d a c h ó w jest k r o k w i o ­ wa, przy czym k r o k w i e (zwane t u „kozłami") z w i ą z a n e są u g ó r y „ b u n ­ tem", dołem w s p i e r a j ą się zaś na p ł a t w i leżącej na wypuszczonych Końcach belek stropowych i w y s u ­ niętej przed z r ą b b u d y n k u . Stare domy k r y t e są dachami czterospa­ d o w y m i . Dach n a c z ó ł k o w y z szalo­ w a n y m szczytem p o j a w i ł się t u je­ dynie na k r ó t k o , pod koniec ubie­ głego wieku. Około r. 1900 zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się dachy dwu­ spadowe, k t ó r e powoli wypierają formy starsze. W starych domach proporcja widzialnej części z r ę b u do wysokości dachu w y r a ż a ł a się �Zwykle stosunkiem 1 : 1,3 l u b 1 : 1,5. Obecnie dachy b u d u j ą zazwyczaj niższe (1 :1). Jako m a t e r i a ł do k r y ­ cia d a c h ó w służyła dawniej w y ­ łącznie słoma (która i obecnie r ó w ­ nież jeszcze p r z e w a ż a ) . Jedynie za­ możniejsi k r y l i niekiedy domy gon­ t a m i („szyndzioły"), w z g l ę d n i e po­ k r y w a l i n i m i grzbiet w z d ł u ż kale­ nicy, r e s z t ę p o s z y w a j ą c słomą na gładko. W czasach Szaniawskiego okna chałup miewały jeszcze „szybę sześciościenną o b s a d z o n ą w ołów". Starsi informatorowie w s p o m i n a j ą już t y l k o o m a ł y c h okienkach z 4 szybkami osadzonymi w ramie za­ m y k a j ą c e j o t w ó r okienny bez m o ż ­ liwości otwierania. Dopiero przed I w o j n ą ś w i a t o w ą p o j a w i ł y się f u ­ t r y n y z o t w i e r a n y m i sześcioszybowymi k w a t e r a m i . Okna bywają zwykle wprawiane m i ę d z y dwa s ł u ­ py osadzone pionowo w przyciesiach. Drzwi o wykroju prostokątnym (dawniej r ó w n i e ż owalnym, ryc. 2) posiadały taflę z trzech l u b czte­ rech desek, złączonych poprzeczny­ m i s p l ą g a m i i zbitych k o ł k a m i , za­ wieszona na d r e w n i a n y m „ b i e g u ­ nie". Z a m y k a ł o się je na drewniane zamki i zasuwy, w z g l ę d n i e żelazne zamki zapadkowe i skoble. D r z w i dwudzielne robione na sposób m i e j ­ ski zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się sze­ rzej w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Podłóg drewnianych w starszych c h a ł u p a c h nie było. Z a s t ę p o w a ł y je „ t o k i " z ubitej gliny, k t ó r y c h stop­ niowy zanik datuje się od t wojny ś w i a t o w e j . P o w a ł a zwana t u „ p o s o w ą " b y ł a wykonana z dartych desek k ł a d z i o n y c h na b e l k i stropo­ we. Od strony strychu dla uszczel­ nienia i ciepła polepiano ją w a r ­ s t w ą gliny. Pod belkami stropowy­ m i w najstarszych c h a ł u p a c h bieg­ ła dodatkowa belka poprzeczna zwa­ na „ p o d c i ą g " lub „ s i e s t r z a n " . K u r n y c h c h a ł u p w Sieradzkiem nie p a m i ę t a j ą nawet najstarsi ludzie. U r z ą d z e n i a ogniowe w starych cha­ ł u p a c h s k ł a d a ł y się z pieca do go­ towania zaopatrzonego od góry w obszerny okap o d p r o w a d z a j ą c y dym do komina. Z piecem do gotowania łączy się duży piec piekarski, k t ó ­ rego czeluść zwana t u „ k o t l i n ą " w y p a d a ł a na poziomie o ł y t y do go­ towania. Obok stał przybudowany pionowy piec „ o g r z e w a l n y " . W n o w ­ szych piecach u r z ą d z e n i e do piecze­ nia chleba umieszczane b y w a w co­ kole pieca do gotowania, skutkiem czego czeluść wypada niewiele w y ­ żej ponad poziomem podłogi. W cha­ ł u p a c h z sieniami szczytowymi sto­ jący w sieni k o m i n s k ł a d a ł się dawniej z czterech s ł u p ó w g ó r ą k u sobie nachylonych, miedzy k t ó r y m i z n a j d o w a ł a się plecionka wylepiona gliną. W domach symetrycznie d w u ­ izbowych k o m i n b y w a ł najczęściej murowany, w s p ó l n y dla obu izb, umieszczony w p o ś r o d k u sieni na ł u k o w a t o sklepionej podstawie. P r y m i t y w n e stosunkowo b u d o w ­ nictwo sieradzkie nie s p r z y j a ł o roz­ w o j o w i zdobnictwa. W starych do­ mach nawet w y s t a j ą c e na z e w n ą t r z rysie, w innych okolicach z w y k l e ozdobnie profilowane, t u są z u p e ł ­ nie proste i pozbawione j a k i c h k o l ­ w i e k dekoracji. Nie zostały w pełni wykorzystane nawet możliwości zdo­ bnicze, stwarzane przez rozpo­ wszechnione t u dachy dwuspadowe i n a c z ó ł k o w e . Nieco lepiej przed­ stawia się sytuacja w okolicach Wieruszowa, gdzie na szczytowych ścianach dwuspadowych dachów w y s t ę p u j ą dosyć często ozdobne sza­ lowania. Sporadycznie z d a r z a j ą się w Sieradzkiem profilowane l u b a ż u ­ rowane l i s t w y na obramieniach dwuspadowych d a c h ó w (tzw. „ w i a ­ t r ó w k i " , Tabl. I I ) czy sterczyny da­ chowe (Tabl. I I I ) , jedynie zaś przy nowszych domach pochodzących p r z e w a ż n i e z okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego i n a l e ż ą c y c h do z a m o ż n i e j ­ szych gospodarzy spotyka się przed w e j ś c i e m ganki ozdobione kunsz­ t o w n ą s t o l a r k ą (ryc. 4). Dawniej zamiast g a n k ó w budowano czasem przed w e j ś c i e m do domu rodzaj przedsionka zbitego z desek, dla ochrony wejścia przed zimnem i deszczem. Dziś tego rodzaju p r z y ­ b u d ó w k i spotyka się r ó w n i e ż w chatach ubogich, gdzie służą one za rodzaj sionki p r o w a d z ą c e j do k u c h n i przerobionej z dawnej sieni. Stosunkowo n a j w i ę c e j dbałości o w y s t r ó j przejawia się w sposobie wykonania t a f l i drzwiowych pocho­ dzących sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , kiedy to na j e d n o s k r z y d ł o w y c h jesz­ cze drzwiach u k ł a d a n o r ó ż n e w z o ­ r y geometryczne i rozetowe z p r o ­ filowanych po brzegach deseczek. Bogaciej dekorowane są nowsze tafle d r z w i dwudzielnych w z o r o ­ wanych na m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . Dawniej z r ą b c h a ł u p y b y ł z ze­ w n ą t r z i od w e w n ą t r z bielony g l i n ­ ką, później wapnem. Jeśli pod j e d ­ n y m dachem z n a j d o w a ł a się część mieszkalna i pomieszczenia gospo­ darcze, bielono z z e w n ą t r z w y ­ łącznie ściany izby (Rzechta, pow. Sieradz). W n i e k t ó r y c h wsiach, j . np. Woźniki, Zapusta, z d a r z a j ą się do­ my, w k t ó r y c h bielenie w y s t ę p u j e jedynie na obramieniu d r z w i i okien t w o r z ą c jasne pasy na ciemnym tle ś c i a n y ; czasem pasy albo duże białe k r o p k i zdobią f u t r y n ę d r z w i (Woźniki). Do z u p e ł n e j rzadkości na­ leży malowanie wapnem k r z y ż y czy j a k i c h ś m o t y w ó w zdobniczych na drzwiach w e j ś c i o w y c h . J u ż w latach m i ę d z y w o j e n n y c h a czasem i wcześniej z d a r z a ł y się po wsiach domy murowane z cegły, kryte d a c h ó w k ą . Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j ilość tego rodzaju do­ m ó w wydatnie w z r o s ł a p o w o d u j ą c duże zmiany w w y g l ą d z i e wsi sie­ radzkiej. Urządzenie wnętrza Zniszczenia wojenne, o k t ó r y c h wspomniano poprzednio, przyczy­ niły się do tego, że Sieradzkie nie obfituje dziś w meble ludowe. Ob­ raz dawnej izby chłopskiej z tych stron w t a k i sposób u t r w a l i ł przed Ryc. 5. „Pasyjka" — ozdoba ścien­ na z marszczonego papieru glansowanego. Monice, pow. Sieradz. stu laty Szaniawski: „ S p r z ę t a m i [...] są liczne obrazki świętych na ś c i a ­ nach przylepione, ł a w k i , p ó ł k i z m i ­ skami, g a r n k a m i i ł y ż k a m i d r e w ­ nianymi, niekiedy stół, skrzynka na przyodziewek i warsztat do r o ­ bienia p ł ó t n a . [Chłop] Nie zna ś w i e ­ cy, ani lampy, ł u c z y w o z smolnych p i e ń k ó w na kominie zapalone za­ stępuje ich miejsce. K r o w a , trzoda lub ciele w s p ó l n i e czasem w n i m goszczą l u b przynajmniej w k o ­ morze, r ó ż n e j m a ś c i k r ó l i k i skaczą po izbie, a przestraszone k r y j ą się po norach pod łóżkiem." Szkoda, że autor nie zwrócił u w a ­ gi na różnice, jakie zachodziły wówczas między umeblowaniem izby biednych i bogatych. Z w y ­ powiedzi bowiem starych i n f o r m a ­ t o r ó w w y n i k a , że skrzynia a t y m bardziej s t ó ł - k r z y ż a k jeszcze w I I poł. ubiegłego stulecia s t a n o w i ł y do­ wód pewnej zamożności, podczas gdy biedniejsi zadowalali się ż e r d k ą zawieszoną u p o w a ł y jako s p r z ę ­ tem s ł u ż ą c y m do przechowywania u b r a ń , a zamiast s t o ł ó w u ż y w a l i ław, przy k t ó r y c h zasiadano do po­ siłków na pniaczkach. Rozmieszcze­ nie s p r z ę t ó w w dawnej izbie, w e ­ dług relacji i n f o r m a t o r ó w nie o d ­ biega w zasadzie od w s p ó ł c z e s n e g o . W c h a ł u p a c h z sienią szczytową ł a ­ wa i stół stoją zwykle pod oknem, obydwa k ą t y od strony komory w y ­ p e ł n i a j ą łóżka, w rogu przy ścianie wejściowej znajduje się kredens, a po przeciwnej stronie szafa. Jeśli w izbie są trzy łóżka i nie ma gdzie umieścić szafy, z a s t a w i a j ą n i ą d r z w i od komory. W c h a ł u p a c h symetrycz­ nie dwuizbowych stół stoi najczęściej p o ś r o d k u ściany szczytowej, po jego 301 �bokach dwa łóżka, pod oknem ł a w a , w k ą c i e przy ścianie w e j ś c i o w e j p ó ł k i na naczynia l u b kredens, a po przeciwnej stronie — szafa. Od cza­ su I I w o j n y ś w i a t o w e j szczególnie tam, gdzie gospodarzami są ludzie m ł o d z i lub p r a c u j ą c y zarobkowo w mieście, spotyka się u k ł a d mebli wzorowany na miejskim ze s t o ł e m na ś r o d k u izby i s t o ł k a m i dookoła. Omawianie poszczególnych s p r z ę ­ t ó w z a c z n ę od opisu łóżek, k t ó r e w Sieradzkiem rozpowszechnione b y ­ ły j u ż przed stu laty nawet w ś r ó d ludności mniej z a m o ż n e j . P o c z ą t ­ kowo m i a ł y p o s t a ć p ł a s k i e j skrzyn­ k i na wysokich nogach, a w y k o n y ­ wano je z nieheblowanych desek, zbitych d r e w n i a n y m i k o ł k a m i . Z cza­ sem dopiero p r z y j ę ł y się łóżka, w k t ó r y c h boki k r ó t k i e b y ł y wyższe od długich. M n i e j w i ę c e j od I w o j ­ ny ś w i a t o w e j boki k r ó t k i e otrzy­ m u j ą od g ó r y ozdobnie profilowane wycięcia l u b w o^óle k s z t a ł t y bar­ dziej „ w y m y ś l n e " — owalne czy koliste — b y w a j ą też zdobione t o ­ czonymi w a ł k a m i . Nogi łóżek p r z y ­ b i e r a j ą formy esowato w y g i ę t e l u b toczone. Nieodzowny s p r z ę t w d a w n y m w n ę t r z u s t a n o w i ł y ł a w y . U bied­ niejszych były to proste deski wsparte na czterech drążkowych nogach i służyły z a r ó w n o do sie­ dzenia, jak ustawienia naczyń podczas posiłków. Zamożniejsi po­ siadali r ó w n i e ż ł a w y z ozdobnie w y c i n a n y m i oparciami, ustawiane przy ścianie pod oknem lub w z d ł u ż łóżka. Na noc odwracano ja opar­ ciem k u izbie p o s z e r z a j ą c w ten sposób miejsce do spania. Ł a w zao­ patrzonych pod siedzeniem w skrzy­ nię służącą do spania, czyli tzw. gdzie indziej „ ś l a b a n ó w " , w Sie­ radzkiem nie u ż y w a n o , z d a r z a ł y się natomiast ł a w y ze s k r z y n i ą , w k t ó ­ rych przechowywano ubrania. G ł ó w n y m s p r z ę t e m u ż y w a n y m do tego celu były jednak skrzynie i k u ­ fry. Skrzynie z drzewa sosnowego p o s i a d a ł y w y m i a r y dosyć ujednoli­ cone (zwykle 100 X 65 X 50 cm), podstawy m i a ł y dwudzielne, zaopa­ trzone niekiedy w kółka. W e w n ą t r z przy j e d n y m z b o k ó w z n a j d o w a ł się p ó ł s k r z y n e k . Czasem z d a r z a ł y się skrzynie ze s k r y t k ą umieszczoną między p o d w ó j n y m dnem. Najstarsi informatorzy, j . np. Rozalia Gołąb z Monie, p a m i ę t a j ą , że n i e g d y ś b y ł y w Sieradzkiem skrzynie malowane w „rózgi" i „ziela w doniczkach". W i a d o m o ś ć t ę p o t w i e r d z i ł 80-letni Felicjan Sikorski, stolarz z Burze­ nina, k t ó r y w swej młodości sam jeszcze skrzynie takie robił. Były one czerwone, na licu m i a ł y w y ­ o d r ę b n i o n e dwa pola, a na nich malowane doniczki z „ z i e l a m i " w kolorze zielonym, b i a ł y m , r ó ż o w y m i i n . Podobnie zdobione b y w a ł o wieko z tą różnicą, że czasem kolo­ ry r o ś l i n n e j dekoracji b y ł y nieco inne. W czasie b a d a ń odkryto we wsi Czechy s t a r ą s k r z y n i ę malowa­ ną, tak jednak zniszczoną, że prócz ś l a d ó w ramek o g r a n i c z a j ą c y c h pola niczego j u ż na niej nie dało się odczytać. Skrzynie malowane wzo- 302 rzyście (wykonywane w e d ł u g i n ­ f o r m a t o r ó w m . in. w Sieradzu) w y ­ szły z mody od dawna, z a s t ą p i o n e m a l o w a n y m i g ł a d k o na kolor zie­ lony, b r ą z o w y , czerwony lub żółty. W niektórych miejscowościach w s p o m i n a j ą informatorzy o zdobie­ n i u s k r z y ń naklejankami. W Ł a s k u np. ojcowie dziś żyjących stolarzy m i e l i w y r a b i a ć skrzynie malowane g ł a d k o , zdobione na ścianie licowej papierowymi naklejankami przed­ s t a w i a j ą c y m i postacie ludzkie l u b z w i e r z ę c e (ptaki). Wzory te k u p o ­ wano w sklepach a czasem spro­ wadzano z Poznania. Ojciec Jana Ryc. zamożniejszych gospodarzy rozpo­ w s z e c h n i a ć się tzw. „szafy" lub „ s e r w a n t k i " s k ł a d a j ą c e się z o t w a r ­ tych p ó ł e k umieszczonych na pod­ stawie w postaci niskiej szafki zao­ patrzonej w dwoje drzwiczek. Na p ó ł k a c h ustawiano m i s k i ; g ó r ą zdo­ bił s e r w a n t k ę ozdobnie p r o f i l o w a ­ ny „ g r z e b i e ń " . Kredensy p o c h o d z ą ­ ce z lat 1900 — 1914 p o s i a d a j ą g ó r ­ ną część r ó w n i e ż z a o p a t r z o n ą w dwoje drzwiczek, przy czym g ó r a i dół s t a n o w i ą konstrukcyjnie ca­ łość. Prymitywne sprzęty wypełniające dawne w n ę t r z e w y k o n y w a l i sobie 6. Pająk „krystaliczny" Rozalię Slipek. Monice, Purskiego, stolarza z Sieradza, w y ­ k o n y w a ł dla c h ł o p ó w skrzynie g ł a d ­ ko na jeden kolor malowane, k t ó r e po w e w n ę t r z n e j stronie w i e k a zdo­ bione b y ł y n a k l e j a n y m i b a r w n y m i , wycinankami przedstawiającymi ko­ guty, k w i a t y i t p . P r z e d o s t a w a ł y się też na teren Sieradzkiego skrzynie wzorzyście „ m a z e r o w a n e " sprzeda­ wane przez stolarzy ze Z d u ń s k i e j Woli. Przy k o ń c u ubiegłego stulecia zaczęły w c h o d z i ć w m o d ę k u f r y o w y d ę t y m w i e k u i z w ę ż a j ą c y c h się k u dołowi ś c i a n a c h szczytowych, malo­ wane na zielono lub b r ą z o w o ; całą ich d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y niezbyt bo­ gate okucia wycinane z p a s ó w b l a ­ chy. Bogatsi zamawiali sobie k u f r y z okuciami m o s i ę ż n y m i . Szafy, k t ó ­ re ostatecznie w y p a r ł y z izby sie­ radzkiej skrzynie i k u f r y , m i a ł y p o j a w i ć się na t y m terenie j u ż w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku. P o c z ą t k o w o posiadali je t y l ­ ko najbogatsi, obecnie są j u ż bardzo rozpowszechnione. Szafy b y ł y z w y k ­ le gładkie, m a ł o zdobione, m a l o w a ­ ne na jeden kolor, rzadziej „ m a z e ­ rowane". W e w n ą t r z w y k l e j a n o je niekiedy ozdobnym papierem. Do przechowywania n a c z y ń u ż y ­ wano dawniej g ł ó w n i e w i s z ą c y c h półek, z k t ó r y c h jedna — zazwyczaj środkowa — posiadała wzdłuż k r a ­ wędzi otwory do zatykania łyżek. Pod koniec X I X w. zaczęły w ś r ó d wykonany przez pow. Sieradz. zwykle sami właściciele; tylko skrzynie kupowano od stolarzy na targach. Pod koniec ubiegłego stu­ lecia — zwłaszcza bogatsi — zaczęli r ó w n i e ż k u p o w a ć stolarskiej roboty zdobione ł a w y z oparciami, łóżka, s e r w a n t k i krzesła. W okresie t y m w a ż n ą r o l ę w rozwoju sieradzkiego meblarstwa ludowego o d e g r a ł y ośrodki stolarskie zgrupowane po miastach i miasteczkach, j a k Ł a s k , Widawa, Sieradz, Z d u ń s k a Wola, Złoczew, Burzenin i in. Liczba sto­ larzy po miastach b y ł a dosyć znacz­ na. W samym Ł a s k u nie istniejący już od lat 60 cech stolarski s k u p i a ł w ó w c z a s 36 członków. W okresie międzywojennym pracowało w Łas­ k u jeszcze 30 stolarzy, obecnie zaś jest ich tam 4 l u b 5. t Większość stolarzy m a ł o m i a s t e c z ­ kowych w y k o n y w a ł a s p r z ę t y „dla miasta" i „ j a r m a r c z n e " . Pierwsze, robione na z a m ó w i e n i e , ze szlachet­ niejszych g a t u n k ó w drewna, sprze­ dawano na miejscu w pracowni, drugie — z drzewa sosnowego m a ­ lowanego olejno, czasem mazerowanego — sprzedawano na targach czy to miejscowych, czy w innych m i a ­ steczkach. Stolarze z Ł a s k a np. w o ­ zili swe w y r o b y do Z d u ń s k i e j W o l i , Widawy, Szadka, Pabianic, L u t o mirska, ze Złoczewa z a ś — do Sie­ radza, Wielunia i i n . W Z d u ń s k i e j W o l i prócz w y r o b ó w miejscowych �m o ż n a było Spotkać s p r z ę t y p r z y ­ pieru p r o m i e n i ś c i e zmarszczonego. w o ż o n e przez stolarzy z Błaszek, Nowsze od nich b y ł y k o r o n k i „ o r Ł a s k a , Łęczycy. P e w n ą r o l ę w roz­ giniowe" robione p o c z ą t k o w o z g ł a d ­ w o j u r z e m i o s ł a stolarskiego w oko­ kiej a później z m i ę t e j b i b u ł y . Po­ licach Łęczycy i Sieradza odegrali dobne „ c a c u s z k a " jak m i ę d z y ob­ koloniści niemieccy, u k t ó r y c h u - razami nalepiano też dookoła okien czyli się często swego zawodu o j ­ na futrynie i po jej bokach. B e l k i lub cowie dzisiejszych stolarzy. Nato­ stropu zdobiono „ k o z o k a m i " miast Żydzi, k t ó r z y np. w Kielec- „ l a l k a m i " , t j . pasowymi w y c i n a n k a ­ czyźnie posiadali liczne pracownie m i o motywach figuralnych w po­ stolarskie (np. w Chmielniku), t u staci szeregu t r z y m a j ą c y c h się za prawie z u p e ł n i e swej działalności ręce sylwetek mężczyzn lub k o b i e t . Czasem pas „ k o z o k ó w " umieszczano nie przejawili. W pracowni stolarskiej w y k o n y ­ też nad oknami. Przy w y k o n y w a ­ wane b y ł y zasadniczo wszystkie niu wycinanek u n i k a ł y kobiety kolo­ czynności z w i ą z a n e z w y r o b e m i de­ r ó w ciemnych ( „ s m u t n y c h " ) . N a j k o r a c j ą mebli. Dopiero z p o c z ą t k i e m bogaciej zdobiono izby w okresie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdy stały Wielkanocy, wtedy to, jak opowia­ się modne s p r z ę t y zdobione p ł a s k o ­ da 90-letnia Józefa Balcerzak „ j e d ­ r z e ź b a m i w z o r o w a n y m i na meblach na w y n o s i ł a się nad d r u g ą " . W d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h , do w y k o n y ­ oknach zawieszano f i r a n k i pracowi­ wania ozdób a n g a ż o w a l i stolarze cie wycinane z białej b i b u ł k i . Nie­ niekiedy specjalistów snycerzy. z n a n ą w dotychczasowych p u b l i k a ­ dekoracją izby sieradzkiej R z e ź b i e n i e m ozdób dla stolarzy zaj­ cjach m o w a ł się np. niejaki W o ź n i a k ze były tzw. „ p a s y j k i " odkryte przez Z d u ń s k i e j W o l i czy J ó z e i U r b a n o w ­ u c z e s t n i k ó w b a d a ń w Monicach. Wykonywano je z czterech wachlaski z Sieradza. r z y k ó w drobno marszczonego pa­ Zdobnictwo w n ę t r z a b y ł o jeszcze pieru kolorowego, przymocowanych przed 50 laty na wsi sieradzkiej do­ do ukrytego z t y ł u s t e l a ż y k a z dwu syć bogate. S k ł a d a ł y się na nie raa- na k r z y ż złożonych drewienek (ryc. l a t u r y ścienne, w y c i n a n k i oraz pa­ 5). Pasyjki zawieszało się na ścia­ jąki, którymi zdobiono p o w a ł y . nie szczytowej izby w d r u g i m sze­ Estetyczny w y g l ą d w n ę t r z a podno­ regu p o m i ę d z y mniejszymi obrazka­ siły haftowane p ł a c h t y tzw. „ k o ł ­ m i ś w i ę t y m i . U z u p e ł n i e n i e dekoracji d r y " u ż y w a n e do n a k r y w a n i a łóżek. w n ę t r z a s t a n o w i ł y wykonane z b i ­ Malatury występujące jeszcze b u ł e k i kolrj-owej b i b u ł y pająki przed I w o j n ą ś w i a t o w ą s p o t k a ć krystaliczne (ryc. 6), robione z pie­ b y ł o m o ż n a z a r ó w n o w sieniach rza lub nizane z grochu — ż y r a n ­ (duże b i a ł e k r o p k i na tle z r ę b u su­ dolowe, w z g l ę d n i e plecione ze słomy r o w y m lub m a l o w a n y m g l i n k ą na owijanej k o l o r o w ą b i b u ł ą pająki żó':to), j a k i w izbach, gdzie na tarczowate, oraz bukiety b i b u ł k o ­ bielonej ścianie w y k o n y w a n o nie­ w y c h sztucznych k w i a t ó w , k t ó r y m i b i e s k ą f a r b ą r o ś l i n n e wzory (Mo­ stroiło się obrazy i domowe o ł t a ­ nice). G ł ó w n ą d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y rzyki. jednak w y c i n a n k i . Dziś, m i m o że wiele kobiet umie je jeszcze w y k o ­ nać, w izbach spotyka się je bar­ T k a c t w o dzo rzadko, gdyż „już nie moda", j a k w y j a ś n i a j ą informatorki. Wy­ Tkactwo posiada w Sieradzkiem cinanek nie b ę d ę na t y m miejscu stare tradycje. J u ż w w i e k u X V I szerzej o p i s y w a ł a , gdyż zostały one w Sieradzu i k i l k u innych miejsco­ d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e gdzie i n d z i e j , wościach w bliższej i dalszej oko­ z a j m ę się t y l k o ich f u n k c j ą w deko­ licy (Szadek, Warta, U n i e j ó w , W o l ­ r a c j i w n ę t r z a . Koliste w z g l ę d n i e borz, Brzeziny) istniała silnie roz­ k w a d r a t o w e „ c a c u s z k a " nalepiano w i n i ę t a produkcja t a ń s z y c h gatun­ przede wszystkim na ścianie szczy­ k ó w sukna, tzw. „polskiego" lub towej na przeciw wejścia, gdzie w i ­ „chłopskiego", u ż y w a n e g o głównie siał r z ą d u k o ś n i e nachylonych obra­ przez w a r s t w y u b o ż s z e . Nie po­ zów ś w i ę t y c h , poniżej k t ó r y c h znaj­ zostało to zapewne bez w p ł y w u na d o w a ł się czasem drugi szereg p ^ - tkactwo ludowe, k t ó r e jeszcze w sko powieszonych m a ł y c h o b r a z k ó w X I X w. b y ł o t u po wsiach po­ p r o s t o k ą t n y c h lub owalnych. W y ­ wszechnie uprawiane. Niemal k a ż d a cinanki umieszczano najczęściej po kobieta wiejska u m i a ł a do niedawdwie w lukach m i ę d z y obrazami. Na ś c i a n a c h wolnych od o b r a z ó w naklejano tzw. „ r ó z g i " w postaci M y l i się Józef Grabowski p i ­ trzech r o z c h o d z ą c y c h się z jednego sząc, że „lalki sieradzkie zwane p u n k t u g a ł ą z e k u ł o ż o n y c h z o w a l ­ „ k o z o k a m i " lub „ c h ł o p a k a m i " zna­ nych listków w y c i ę t y c h z koloro­ my t y l k o z postaci m ę s k i c h o for­ wego papieru. Dookoła l i s t k ó w w y ­ mach bardziej realistycznych" (Wy­ konany b y ł kontur z kropek malo­ cinanka ludowa, Warszawa 1955, wanych n i e b i e s k ą f a r b ą ( z w a n ą l a k ­ str. 95). musem). Czasem zawieszano na W Sieradzkiem r ó w n i e często j a k ś c i a n a c h tzw. „ k o r o n k i " s k ł a d a j ą c e się z d w u rozłożonych na boki pa­ postacie m ę s k i e w y s t ę p o w a ł y jako pierowych w s t ę g złączonych k o l i ­ motyw wycinanek f i g u r k i kobiet. tego rodzaju przykładów stym zwornikiem z kolorowego pa- K i l k a znajduje się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Antoni Mączak: Sukiennictwo Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ wielkopolskie X I V — X V I I wieku, stawy wycinanek... Warszawa 1955, str. 245. !0 15 17 1 6 1 7 1 5 ria w y r a b i a ć z a r ó w n o t k a n i n y inia-' ne, j a k i w e ł n i a n e , z k t ó r y c h szyto n a s t ę p n i e p i ę k n e sieradzkie ubio­ ry ludowe. Do w y r o b ó w lnianych n a l e ż a ł y przede wszystkim r ó ż n e g o gatun­ k u b i a ł e p ł ó t n a , oprócz tego tkano też m a t e r i a ł y kolorowe, najczęściej biało-czarne w drobną kratkę, uży­ wane na m ę s k i e spodnie i obłoczki na pościel, lub pasiaki w . drobne p r ą ż k i o niewielkiej ilości k o l o r ó w ( p r z y k ł a d r a p o r t u : 10 nitek czar­ nych, 2 czerwone, 10 czarnych, 2 białe) u ż y w a n e przez kobiety na powszednie fartuchy „ d o chodu". Z t k a n i n czysto w e ł n i a n y c h w y ­ rabiano t y l k o sukno na sukmany jednobarwne białe, szare (z w e ł n y czarnej mieszanej z białą), grana­ towe lub czarne, k t ó r e n a s t ę p n i e folowano w f duszkach znajdują­ cych się zwykle przy m ł y n a c h . Najciekawiej z p u n k t u widzenia artystycznego p r z e d s t a w i a j ą się t k a ­ niny pasiaste u ż y w a n e na stroje kobiece i m ę s k i e , tkane splotem rypsu p ł ó c i e n n e g o w e ł n i a n y m w ą ­ t k i e m na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j osnowie. Z a r ó w n o ich kolorystyka, j a k i budowa r a p o r t ó w przechodzi­ ły szereg zmian, k t ó r y c h koleje na przestrzeni ostatnitn stu lat d a d z ą się w p r z y b l i ż e n i u o d t w o r z y ć . We­ d ł u g d w ó c h najstarszych informatorek — stuletniej M a r i a n n y Ograbkowej i 97-letniej M a r i i Stadkiewicz z Monie — w e ł n i a k i , w k t ó r y c h cho­ dziły ich m a t k i i babki b y ł y ciemno­ granatowe lub czarne w białe „ b r ą ż k i " . Raportu tych t k a n i n nie u d a ł o się d o k ł a d n i e ustalić. W e d ł u g Ograbkowej m i a ł y to b y ć jednako­ wej szerokości paski s k ł a d a j ą c e się z 5 nitek b i a ł y c h i t y l u ż czarnych w z g l ę d n i e granatowych, Stadkiewiczowa zaś utrzymuje stanowczo, że ciemne tło było szerokie „na dwa palce", b i a ł e zaś p r ą ż k i — „ n i k n ą ­ ce" i bardzo „ d r o b n i u t k i e " . Oby­ dwie i n f o r m a t o r k i nosiły już w e ł ­ niaki o tle czerwonym (szerokość p a s ó w 1,5 — 10 cm) w drobne p r ą ż ­ k i kolorowe, p o c z ą t k o w o ciemne (fioletowe, b r ą z o w e , czarne), k t ó r e dopiero w czasach znacznie p ó ź n i e j ­ szych ożywiły się b a r w a m i j a s k r a w szymi — żółtą, zieloną, szafirową; p r ą ż k i te dawniej pojedyncze p ó ź ­ niej p o d w o i ł y się (tzw. „ p o r k i " t j . pary np. b i a ł a z zieloną), potroiły itd., t w o r z ą c z czasem barwne szla­ k i , pasy s k ł a d a j ą c e się nawet z 6 p r ą ż k ó w u ł o ż o n y c h pod w z g l ę d e m kolorystycznym symetrycznie lub asymetrycznie. Jeszcze w r. 1899, j a k p i s a ł a Ignacja P i ą t k o w s k a , czer­ wone tło w e ł n i a k ó w b y ł o w stroju kobiecym powszechne, jedynie do ś l u b u nie w k ł a d a ł y czerwonych w e ł ­ n i a k ó w , gdyż kolor ten m ó g ł b y i m p r z y n i e ś ć nieszczęście. Ok. r. 1910, jak stwierdza Graeve, czerwone w e ł n i a k i w w ą s k i e kolorowe pa­ ł e c z k i b y ł y jeszcze w Sieradzkiem bardzo rozpowszechnione, ale w nie­ k t ó r y c h wsiach p o j a w i a ł a się i nowa moda, co w y r a ż a ł o się b ą d ź wzboga­ ceniem kolorystycznym i poszerze­ niem s z l a k ó w barwnych, b ą d ź też z m i a n ą koloru t ł a ; w ten sposób za- 303 �Ryc. 7. Kobieta w starodawnym czepku. Charłupia Mała, pow. Sie­ radz. Fot. ze zdjęcia reprodukowa­ nego we „Wsi Ilustrowanej", 1911 rok. Ryc. 8. Kobieto to pasiastym „far­ tuchu". Woźniki, pow. Sieradz. p o c z ą t k o w a n e zostało znaczne zróż­ nicowanie p a s i a k ó w sieradzkich. W Bogumiłowie, Wiechucicach, Zalesiu, C h a r ł u p i Małej, Suchej, Polkowie itd., obok p a s i a k ó w o tle czerwonym zaczęto t k a ć granatowe, zielone, w Męce — modre. Podczas gdy kobiety z M ę k i , Rudy czy M i ­ chowa w y r a b i a ł y pasiaki w drobne paseczki, mieszkanki Jezior wolały „ b r ą ż k i " szerokie. J u ż Graeve sygnalizuje, że na te­ renie Sieradzkiego zaczyna poja­ w i a ć się w tkactwie „ m o d a ł o w i c ­ k a " w n o s z ą c a z a r ó w n o zmiany w kolorystyce (większa ilość barw), j a k i w budowie r a p o r t u (szlaki z szerokich p a s k ó w ) . Moda ta m i ­ nęła około r. 1920 i dziś j u ż m a ł o k t ó r a kobieta tka „po ł o w i c k u " . Być może łączy się to w j a k i ś sposób z n o w ą m o d ą , k t ó r a p r z y s z ł a do Sieradzkiego w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m (z Opoczyńskiego?). Polega ona na tzw. „ p r z e w ł ó c z c e " , czyli zdobieniu w e ł n i a k a przez przewle­ kanie w z d ł u ż w ą t k u iglicą żelazną lub z gęsiego p i ó r a grubej, n a j c z ę ­ ściej białej n i t k i . Przewleka się w ten sposób, że w r ó w n y c h i nie­ w i e l k i c h o d s t ę p a c h chwyta się igłą osnowy raz z góry, d r u g i raz z dołu tkaniny, co stwarza efekt przypo­ m i n a j ą c y szereg nanizanych obok siebie elipsowatych oczek, zwanych w Sieradzkiem „ p e r e ł k a m i " (Monice). cerki m ę s k i e nie odbiegały zasad­ niczo pod w z g l ę d e m kolorystycz­ nym od m a t e r i a ł ó w u ż y w a n y c h do szycia „ w e ł n i a k ó w " ; r ó ż n i c e zacho­ dziły g ł ó w n i e w budowie r a p o r t ó w (np. szerokość p r ą ż k ó w b y ł a nieco większa niż w w e ł n i a k a c h ) . Farbiarstwo i druki na płótnie Wełnę na tkaniny otrzymaną z w ł a s n e j hodowli owiec (należą­ cych do rasy „ ś w i n i a r e k " ) farbowa­ no na odpowiednie kolory u m a ł o ­ miasteczkowych farbiarzy. Do dziś istnieją jeszcze tego rodzaju farbiarnie w Ł a s k u , Sieradzu, Z d u ń ­ skiej W o l i oraz we w s i K l o n o w e j ; dawniej przy n i e k t ó r y c h farbiarniach czynne b y ł y r ó w n i e ż r ę c z n e drukarnie płócien. W Sieradzu d r u ­ k a r n i ę t a k ą p o s i a d a ł Niemiec Dress l e r ; w Z d u ń s k i e j W o l i ok. r. 1900 p o w s t a ł y dwie farbiarnie p ł ó ­ cien, z k t ó r y c h jedna n a l e ż a ł a do niejakiego K u ź n i c k i e g o ; w obu d r u ­ kowano p ł ó t n a na kolor granatowy w b i a ł e paski i k w i a t k i . Po wsiach szyto z nich m ę s k i e spodnie, k o ­ biece fartuchy oraz „ o k r y w k i na ramiona". Obydwa warsztaty były czynne do I w o j n y ś w i a t o w e j , przy czym pracownia K u ź n i c k i e g o t r w a 18 ła nieco d ł u ż e j . Po ś m i e r c i w ł a ś c i ­ ciela prowadzili ją jeszcze przez lat k i l k a jego synowie. W Klonowej farbiarnia i drukarnie t k a n i n i s t n i a ł y j u ż pod koniec X I X w. (inf. A n t o n i K w i a t k o w s k i 1. 72 i Walenty Wrzeciniarz 1. 76). „ F a l biernie" p r o w a d z i ł Niemiec Richter z a t r u d n i a j ą c 30—40 osób. D r u k o w a ­ no na specjalnych stołach przy po­ mocy drewnianych k l o c k ó w . " Kolor tła b y ł zwykle granatowy l u b czar­ ny, z a ś wzory b i a ł e l u b czerwone. Były to w ę ż y k i , k r o p k i , k w i a t k i , ga­ łązki i t p . P ł ó t n a d o s t a r c z a ł y do drukowania b ą d ź f a b r y k i z Łodzi, d o k ą d gotowy towar z powrotem odsyłano, b ą d ź też chłopi z w ł a s ­ nych w a r s z t a t ó w tkackich. Podobna „ f a l b i e r n i a " istniała r ó w n i e ż w Pa­ bianicach, ale została zamknięta, gdyż nie w y t r z y m y w a ł a k o n k u r e n c j i Klonowej. Klonowskie d r u k i b y ł y lepsze, p o n i e w a ż n a d a w a ł y się do prania, podczas gdy z pabianickich „ m a l o w a n i e schodziło". Po I w o j ­ nie ś w i a t o w e j spadkobiercy Richte­ ra popadli w długi i zmuszeni zo­ stali do s p r z e d a ż y farbiarni. K u p i ł ją S t a n i s ł a w B i j a k z L u t u t o w a , k t ó ­ r y jeszcze j a k i ś czas p r o w a d z i ł d r u ­ k a r n i ę , ale w k o ń c u z a p r z e s t a ł ogra­ niczając się w y ł ą c z n i e do farbowa­ nia w e ł n y . Od Bijaka o d k u p i ł far­ biarnie niejaki Weicht, k t ó r e g o syn 1 8 Roman Reinfuss: Polskie d r u k i T k a n i n y pasiaste u ż y w a n e na w e ł ­ ludowe na p ł ó t n i e , Warszawa 1953, niane zapaski oraz spodnie i spen- str. 245. ki 304 1 8 Roman Reinfuss: str. 50 i n. Polskie dru­ �Tomasz prowadzi j ą w Kioriówej do dziś. Z i n n y c h miejscowości, w k t ó r y c h z n a j d o w a ł y się drukarnie, wymieniają informatorzy Łęczycę, gdzie na b i a ł y m tle t k a n i n y „ w y ­ bijano" niebieskie wzory. P ł ó t n a takiego u ż y w a n o na m ę s k i e „ p o r t k i " . S t r ó j S t r ó j l u d o w y powszechny w Sie­ radzkiem jeszcze przed I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą noszony jest obecnie niemal w y ł ą c z n i e przez kobiety i to g ł ó w ­ nie na uroczystości i ś w i ę t a , m ę ż ­ czyźni natomiast zarzucili go j u ż prawie z u p e ł n i e . Opis z a c z n ę od u b i o r ó w kobie­ cych. D z i e w c z ę t a czesały się w w a r k o ­ cze, k t ó r e na codzień u p i n a ł y na głowie, w d n i ś w i ą t e c z n e z a ś spusz­ czały na plecy w i ą ż ą c na k o ń c u kwiecistą wstążką. Szaniawski wspomina o zwyczaju noszenia c h u ­ stek przyozdobionych z a t k n i ę t y m i k w i a t a m i . Ostatnio u ż y w a ł y dziew­ częta jako nakrycia g ł o w y chustek perkalowych, a od ś w i ę t a w e ł n i a ­ nych cienkich „ m a r y n u s e k " w k o ­ lorze p r z e w a ż n i e czerwonym l u b zielonym, z w i ą z a n y c h w gruby w ę ­ zeł na potylicy. M ę ż a t k o m po ś l u ­ bie obcinano dawniej w ł o s y n a k r y ­ w a j ą c j e d n o c z e ś n i e g ł o w ę czepcem, k t ó r y stale j u ż nosiły „ d o parady". Czepki noszone przez b a b k i 70-letnich i n f o r m a t o r ó w m i a ł y b y ć duże, s p a d a j ą c e na plecy (ryc. 7). Zwano je „ s a d ł a m i " l u b „ k o p a m i " . W y k o ­ nane b y ł y z b i a ł e g o t i u l u haftowane­ go w „ p ą c z k i " l u b „ p a z u r k i " i ozdo­ bione w o k ó ł t w a r z y g u f r o w a n ą r y ż ką, ponad k t ó r ą w i ą z a n o na czepcu skręconą jedwabną chustkę naj­ częściej zieloną l u b amarantową (tzw. „ j e d w a b ó w k ę " l u b „ j e d w a b n i cę"). Jednak j u ż m a t k i wspomnia­ nych i n f o r m a t o r ó w nosiły czepce znacznie mniejsze zwane „ s r o c z k a ­ m i " . Były one r ó w n i e ż z haftowa­ nego t i u l u , z przodu z a ś p o s i a d a ł y 2 w s t ę g i tiulowe s z e r o k o ś c i 15 cm, k t ó r e w i ą z a n o nisko pod b r o d ą w k o k a r d ę (ryc. 8). Sroczek nie prze­ wiązywano już jedwabnymi wstąż­ k a m i . Zwyczaj obcinania włosów m ę ż a t k o m , podobnie j a k i noszenia czepców, d o t r w a ł niekiedy do I I wojny światowej. Koszule, k r o j u przyramkowego, szyto z s a m o d z i a ł o w e g o lnianego p ł ó t n a . Sięgały one do p o ł o w y ł y ­ dek, od pasa m i a ł y doszyty tzw. „ n a d o ł e k " z p ł ó t n a zgrzebnego. R ę ­ k a w y b y ł y długie, d o s y ć szerokie, przy n a p i ą s t k u zmarszczone i wszy­ te w mankiet z a k o ń c z o n y „ f r y z k ą " czyli z m a r s z c z o n ą k r e z ą s z e r o k ą na około 6 cm. Podobna „ f r y z k a " znaj­ d o w a ł a się w o k ó ł szyi. Brzegi jej wykończone były białym haftem l u b w ą s k ą k u p n ą k o r o n k ą . Niekie­ dy zamiast krezki r ę k a w y z a k o ń ­ czone były g ł a d k i m i mankietami. Na k o s z u l ę w k ł a d a ł y kobiety „ w e ł n i a k " zwany też „ k i e c k ą " . B y ł a to suknia z w e ł n i a n e j pasiastej ma­ t e r i i , s k ł a d a j ą c a się z części g ó r ­ nej zwanej „ s z n u r ó w k ą " l u b „ s t a ­ n i k i e m " (bez r ę k a w ó w z n i e w i e l k i m wycięciefK ńa Śżyję, zapinariyrłi z przodu na guziczki) i doszytej do niej szerokiej fałdzistej spódnicy pozbawionej f a ł d ó w jedynie z przo­ du, w p a r t i i okrytej fartuchem. K o ­ biety biedniejsze szyły „ s z n u r ó w k i " z t a ń s z y c h m a t e r i a ł ó w kupnych lub nawet z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t n a , co było niewidoczne, gdyż na w e ł n i a k w k ł a d a n o jeszcze kaftanik. W e d ł u g informacji wspomnianej już poprzednio Ograbkowej w okre­ sie powstania w r. 1863 starsze k o ­ biety nosiły w e ł n i a k i czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i ; w pracy Szaniawskiego nie znajdujemy nie­ stety w tej sprawie ż a d n e j wska­ zówki. Jak rozwijała się kolorystyka w e ł n i a k ó w w czasach późniejszych, w i e m y z u s t ę p u o tkactwie. Za­ r ó w n o staniki, j a k i spódnice po­ s i a d a ł y zawsze pionowy u k ł a d p r ą ż ­ k ó w . W e ł n i a k i , k t ó r e nosiła w swej młodości stuletnia Ograbkowa, były zdobione u d o ł u j e d n y m szerszym, w z g l ę d n i e dwoma w ę ż s z y m i paska­ m i z czarnego aksamitu lub cajgu, po obu zaś stronach tych p a s k ó w biegły 2 albo 3 z a k ł a d e c z k i . K r a ­ w ę d ź dolna spódnicy w y k o ń c z o n a b y ł a „szczoteczką", a od spodu pod­ szyta s z e r o k ą na 20 cm l i s t w ą z i n ­ nego m a t e r i a ł u . Stanik z a p i n a ł się na m a ł e błyszczące kolorowe g u ­ ziczki; przez plecy — od pasa aż pod pachy — biegły dwa paski czar­ nego aksamitu l u b cajgu. D w a takie z Mnichowa, pow. same paski naszyte poziomo zdobi­ Ryc. 9. Chłop reproduko­ ły p r z ó d p o w y ż e j piersi (ryc. 7). Sieradz. Fot. ze zdjęcia 1911 Ubiorem nowszym od w e ł n i a k a jest wanego we „Wsi Ilustrowanej", rok. „stonik", k t ó r y w s z e d ł w m o d ę pod koniec u b i e g ł e g o w i e k u . P o c z ą t k o w o nosiły je w y ł ą c z n i e „drogie", t j . bogate panny. „ S t o n i k i " szyte b y ł y z „ k a ź m i r u " , czyli cienkiej w e ł e n k i jednobarwnej r ó ż o w e j albo zielonej, w z g l ę d n i e z kwiecistej zwanej t u „merynusem" lub „tybetem". Krój m i a ł y identyczny j a k w e ł n i a k i z t y m , że m i ę d z y s z n u r ó w k ę a spódnicę wszywano pasek silnie ściskający talię. Ozdobą s z n u r ó w k i b y ł y dwie w s t a w k i po obu stronach zapięcia na piersiach, ułożone w drobniutkie k o n t r a f a ł d z i k i , k t ó r e rozchylone i przytrzymane k o l o r o w ą n i t k ą u p i ę k s z a ł y cały p r z ó d (ryc. 9). Z tyłu na plecach z n a j d o w a ł y się z a k ł a d k i , b i e g n ą c e ł u k o w a t o od pasa k u ś r o d ­ k o w i pach. I dziś jeszcze n i e k t ó r e kobiety s p r a w i a j ą sobie takie stani­ k i . S p ó d n i c e zdobione b y ł y aksamit­ k a m i naszywanymi u dołu. Graeve wspomina t e ż o sieradz­ kich s p ó d n i c a c h z fabrycznej lamy, barchanu i t p . zwanych w Rudzie „ o b r a c a j k a m i " ; opisu ich autor nie podaje, w czasie b a d a ń z a ś nie na­ trafiono na nie. Na w e ł n i a k p r z y p a s y w a ł y kobie­ t y „ f a r t u c h " , czyli z a p a s k ę tak d ł u ­ gą j a k s p ó d n i c a i szytą z takiego samego j a k kiecka pasiastego mate­ r i a ł u (ryc. 10). Najstarsze fartuchy były czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i , po nich p r z y s z ł y czerwone w p r ą ż k i kolorowe (zawsze piono­ we). Stara Ograbkowa p a m i ę t a za­ paski w p r ą ż k i poziome, u d o ł u Ryc. ozdobione niezbyt szerokim szlakiem 10. Chłop w ków, pow. spencerku. Sieradz. Pol- �z drobnych k o l c r o w j ch p a s e c z k ó w — b i a ł y c h , czarnych, czerwonych, i zie­ lonych. Fartuchy te w y c h o d z i ł y z użycia, gdy informatorka b y ł a m ł o ­ dą dziewczyną. Informację tę, b r z m i ą c ą dość nieprawdopodobnie, p o t w i e r d z i ł a 64-letnia Rozalia Go:ąb z Monie, k t ó r a r ó w n i e ż takie zapaski p a m i ę t a , a nawet podobno je t k a ł a za swych p a n i e ń s k i c h cza­ sów. W s p o m i n a j ą o nich r ó w n i e ż i n f o r m a t o r k i z innych miejscowości. W okresie mody na czerwone w e ł n i a k i tkano t a k ż e zapaski w kolorze czerwonym, t y l k o szerokość b a r w ­ nych p r ą ż k ó w b y ł a inna. Gdy p r z y ­ jęły się w e ł n i a k i w r ó ż n y c h bar­ wach, zapaski dostosowywano w k o ­ lorze do tła w e ł n i a k a . Z czasem k o - wykonahym wełną lub „bawełniczk ą " w r ó ż n y c h kolorach. O z d o b ą najstarszych zapasek b y ł jedynie szlak b i e g n ą c y w z d ł u ż , złożony z tzw. „ p a z u r k ó w " haftowanych w e ł ­ n ą w kolorze czerwonym, amarantowym, zielonym, b i a ł y m i niebie­ skim. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą za­ sób m o t y w ó w i b a r w haftu uległ wzbogaceniu, zaczęto też s t o s o w a ć m u l i n ę , kordonek, a t ł a s e k i t p . M o ­ tywy roślinne, które wówczas w y ­ szywano, wzorowane b y ł y często na kwiecistych tkanych w s t ą ż k a c h u ż y ­ wanych w stroju kobiecym. Jedynie niektóre hafciarki wykazywały w i ę ­ cej samodzielności. Ostatnio m o t y ­ w y haftu kopiowano z w z o r n i k ó w miejskich. Zwyczaj noszenia hafto- Kaftanik b y ł w c i ę t y w pasie ale niezbyt obcisły, lekko z a c h o d z ą c y na biodra, z t y ł u półkoliście w y d ł u ż o n y w tzw. „ogonek". R ę k a w y m i a ł d ł u ­ gie, k o ł n i e r z a nie p o s i a d a ł , z a p i n a ł się z a ś na błyszczące guziki. Z przo­ du w z d ł u ż zapięcia, na r ę k a w a c h oraz w o k ó ł dolnej k r a w ę d z i naszywano pasy czarnego aksamitu. Wcześniejsze od k a f t a n i k ó w były tzw. „ m a m e l k i " , k t ó r e j u ż w cza­ sach Graevego w y c h o d z i ł y z u ż y ­ cia. M a m e l k ę , t j . długi czarny kaf­ tan u k ł a d a n y z t y ł u w fałdy i zaopa­ trzony w pelerynkowaty kołnierz, nosiły przede wszystkim z a m o ż n i e j ­ sze m ę ż a t k i . W lecie — bardziej „ d o p a r a d y " niż dla ciepła — nosiły kobiety c i e n - biety p r z e s t a ł y na to z w r a c a ć u w a g ę i w ó w c z a s pierwotna jednolitość k o ­ lorystyczna całości uległa rozbiciu: w Klonowej np. do czerwonego w e ł ­ niaka w k ł a d a n o zieloną zapaskę lub — odwrotnie. Dziś rzadko j u ż zdarza się, aby cały s t r ó j kobiecy z a c h o w a ł ton czerwony. Obok w e ł n i a n y c h rozpowszechni­ ły się z k o ń c e m ubiegłego stulecia zapaski szyte z m a t e r i a ł ó w kupnych, perkalu g ł a d k i e g o l u b deseniowego (ryc. 7), cienkiej w e ł n y czy alpagi w kolorze czarnym albo b r ą z o w y m ; zapaski obszywano czarną k o r o n k ą , u dołu zdobiono je haftem r ę c z n y m wanych zapasek m i a ł y na w i e ś sie­ r a d z k ą p r z y n i e ś ć kobiety, k t ó r e w y ­ jeżdżały na sezonowe roboty rolne do Prus. Na codzień „do chodu" noszono też tzw. „ f a r t u s i t k a " , t j . zapaski pasiaste tkane z lnianych pakuł. W dnie chłodniejsze w k ł a d a ł y k o ­ biety na w e ł n i a k „ k a f t a n i k " . Za czasów Szaniawskiego b y ł y w m o ­ dzie kaftaniki g ł a d k i e granatowe l u b czarne, Graeve wspomina o czerwo­ nych s a m o d z i a ł o w y c h , szyto je r ó w ­ nież z cienkich fabrycznych w e ł e ­ nek lub perkali. Te ostatnie, nieco luźniejsze, noszono g ł ó w n i e w lecie. kie chustki „ m e r y n o s o w e " pasiaste lub w tureckie wzory na czarnym tle. Z i m o w ą p o r ą nosiły k o ż u c h y lub odziewały się g r u b y m i „ d e r o wymi" chustkami fabrycznymi. W czasie mniejszych c h ł o d ó w zarzu­ cały z a p a s k ę n a r a m i e n n ą c z e r w o n ą w drobne pionowe p r ą ż k i . U ż y w a n i e zapasek naramiennych, o k t ó r y c h Szaniawski zupełnie milczy, po­ twierdzone jest dopiero przez P i ą t ­ k o w s k ą i Graevego. W e d ł u g w y p o ­ wiedzi informatorek zapaski naramienne nie b y ł y nigdy noszone do stroju uroczystego, t y l k o do pracy w o b r ę b i e wsi. O ubiorze t y m u ż y - ; 306 �war.ym „do chodu" m ó w i się n i e ­ s t ę b e n k i e m i w o d n y m w kolorze c h ę t n i e i z p e w n y m z a ż e n o w a n i e m . czerwonym, zielonym l u b b i a ł y m . Obecnie w w y p a d k u c h ł o d u l u b nie­ Do starszych m o t y w ó w hafciarskich pogody z a r z u c a j ą kobiety niekiedy n a l e ż a ł y t u „ k ó ł k a " i „ p a z u r k i " , do na g ł o w ę i ramiona fartuchy przed- nowszych — r o ś l i n n e , r ó z g i " z d r o b ­ sobnie, gdyż specjalnych zapasek n i u t k i m i listkami i k w i a t a m i . naramiennych j u ż od dawna się nie Koszule noszono zawsze wpusz­ wyrabia. czone do spodni, k t ó r e w lecie b y ł y Ubiorem bardzo starym, o k t ó r y m lniane — b i a ł e l u b barwione na w s p o m i n a ł a Marianna Ograbkowa, granatowo czy czarno a czasem i b y ł y noszone w Monicach i okolicy drukowane w b i a ł e „ k r o p k i " , „ p a ­ przed 80 laty białe p ł ó c i e n n e „ p ł a ­ z u r k i " albo „ k w i a t k i " na granato­ c h e t k i " zarzucane na ramiona. P ł a ­ w y m tle. Spodnie z drukowanego chetki te zeszywane z d w ó c h d ł u ­ we wzory p ł ó t n a przestano nosić po gich p ł a t ó w cienkiego p ł ó t n a po­ I wojnie ś w i a t o w e j . W zimie na weł­ s i a d a ł y skromne wyszycia w z d ł u ż p ł ó c i e n n e „gs.cie" w c i ą g a n o niane spodnie s a m o d z i a ł o w e , tkane krawędzi. Latem, a po domu i w zimie cho­ w e ł n ą na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j dziły kobiety boso, do stroju u r o ­ osnowie, czarne, granatowe l u b gra­ czystego w k ł a d a ł y p o ń c z o c h y w ł a s ­ natowe w b i a ł e pionowe p r ą ż k i (ryc. nej roboty, g ł a d k i e l u b w poprzecz­ 11). W ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat ne kolorowe paski, oraz wysokie ubiegłego stulecia b a r w ę tła spodni sznurowane t r z e w i k i . U z u p e ł n i e n i e zmieniono na c z e r w o n ą , a paski za­ stroju s t a n o w i ł y naszyjniki z p r a w ­ częto t k a ć w r ó ż n y c h kolorach, po­ dziwych korali, b u r s z t y n ó w w z g l ę d ­ dobnie j a k we w s p ó ł c z e s n y c h samo­ d z i a ł a c h u ż y w a n y c h w stroju kobie­ nie szklanych p e r e ł e k . Najdawniejsze ubiory m ę s k i e , j a ­ cym. Gdy w tych ostatnich p o j a w i ­ kie z a p a m i ę t a ł a z lat dziecinnych na­ ły się t ł a inne, np. zielone czy m o ­ sza stuletnia informatorka, b y ł y „całe dre, po p e w n y m czasie b a r w y te p ł ó c i e n n e " nie w y ł ą c z a j ą c u b i o r u zaczęto s t o s o w a ć r ó w n i e ż na pasia­ wierzchniego, k t ó r y s t a n o w i ł y „ s u k ­ k i , z k t ó r y c h szyto spodnie. K r ó j many p ł ó c i e n n e z czarnymi znakami spodni w e ł n i a n y c h podobny b y ł do na plecach i czarnymi tasiemkami^ tego, k t ó r y w y s t ę p u j e w Ł o w i c k i e m : po szwach". Informacja ta znajdu­ nogawki zeszyte j e d n y m szwem bie­ je potwierdzenie we w s p ó ł c z e s n y c h g n ą c y m po stronie w e w n ę t r z n e j , w mniej w i ę c e j obserwacjach Sza­ k r o k u d ł u g i p ó ł k s i ę ż y c o w a t y k l i n niawskiego, za czasów k t ó r e g o c h ł o p wszyty poprzecznie, z przodu — za­ „do kościoła u b i e r a ł się w s u k m a n ę miast rozporka — w ą s k i fartuszek, zgrzebną białą". P r z y m i o t n i k u góry pasek z tego samego sukna „ z g r z e b n y " określa zwykle gatunek zapinany na guzik (dawniej na sznu­ rek i drewniany „ k n e b e l e k " ) . płótna. Jak daleko sięgają p a m i ę c i ą sta­ Na koszule w k ł a d a n o „ s p e n c e r e k " ; rzy' informatorzy, w lecie nosili m a t e r i a ł , z k t ó r e g o szyto t ę część mężczyźni s ł o m i a n e kapelusze w ł a s ­ stroju, p r z e c h o d z i ł te same koleje, nej roboty o szerokiej krezie zwa­ jakie j u ż przedstawiono przy oma­ nej „ r o n d l e m " , g ł ó w c e nieco z w ę ­ w i a n i u innych u b i o r ó w kobiecych żającej się k u g ó r z e i p ł a s k i m dnie. i m ę s k i c h . P o c z ą t k o w o spencerki G ł ó w k a b y w a ł a opasana c z a r n ą l u b b y ł y granatowe l u b czarne, g ł a d ­ c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . W zimie u ż y w a l i kie w z g l ę d n i e w b i a ł e p r ą ż k i , p ó ź ­ s t o ż k o w a t y c h czapek baranich, tzw. niej p o j a w i ł y się czerwone. P r ą ż k i „ k o ż u c h o w y c h " . Za czasów P i ą t k o w ­ na spencerkach biegły zwykle po­ skiej i Graevego n i e k t ó r z y starsi ziomo, rzadziej pionowo, zawsze gospodarze posiadali jeszcze „ w ś c i e - jednak u w a ż a n o , aby „ m o d a " (ra­ klice" l u b czapki „ l u ś n i o w a t e " . Były port) na spencerku była nieco inna to czapki kształtu walcowatego niż na spodniach. Spencerki b y ł y to z denkiem granatowym l u b b r u n a t ­ bluzki z r ę k a w a m i , lekko w c i ę t e , n y m aksamitnym, niekiedy z czer­ sięgające nieco poniżej pasa. Posia­ w o n ą w y p u s t k ą dookoła i z czarnym dały n i e w i e l k i w y w i n i ę t y na ze­ baranim otokiem z jednego boku w n ą t r z k o ł n i e r z z w y ł o g a m i . Zapi­ pionowo p r z e c i ę t y m i z w i ą z a n y m n a ł y się na g u z i k i przyszyte b ą d ź k o k a r d ą czy p ę k i e m w s t ą ż e c z e k w b e z p o ś r e d n i o do spencerka, b ą d ź do kolorze czerwonym albo niebieskim. specjalnych patek, ozdobionych po­ Młodsi w t y m czasie nosili roga­ nadto dodatkowymi guziczkami t y w k i o główce ciemnogranatowej (ryc. 12). obwiedzionej popielatym („siwym") Około r. 1900 zaczęli mężczyźni barankiem (ryc. 11). N o w s z ą f o r m ę nosząc nakrycia g ł o w y s t a n o w i ł y u ż y w a n e u b i e r a ć się „z miejska" do dziś m a c i e j ó w k i , zwane przez „ k a m u z e l k i " szyte z s a m o d z i a ł o w e ­ c z a p n i k ó w „ p o w i e c i k a m i " , wykona­ go l u b fabrycznego m a t e r i a ł u (nie­ ne z ciemnoszafirowego l u b grana­ kiedy w paseczki l u b kropki); nie towego sukna ze s k ó r z a n y m dasz­ p o s i a d a ł y one r ę k a w ó w , zaś p ł a t y tylne robiono dla oszczędności z i n ­ kiem, tzw. „ r y d e l k i e m " . nej, t a ń s z e j t k a n i n y , często z l n i a ­ Koszule k r o j u p o d ł u ż n e g o poncho nego p ł ó t n a . Pod szyją m i a ł y m a ł e p o s i a d a ł y na ramionach naszyte i m i ­ wycięcie, z a p i n a ł y się z przodu na tacje p r z y r a m k ó w o szerokości ok. jeden szereg guzików, obok k t ó r e g o drugi czysto dekoracyjny. 5 cm. K o ł n i e r z i mankiety w i ą z a n o biegł czerwona albo n i e b i e s k ą t a s i e m k ą . Graeve wspomina o kamizelkach Paradniejsze koszule parobskie b y ł y zwanych „ l e j b i k a m i " , szytych z b r u ­ ozdobnie „ u s t e r n o w a n e " , tzn. m i a ł y natnego l u b ' oliwkowobrunatneeo na k o ł n i e r z u i przodach delikatny sukna, zdobionych „podobnie jak czerwonymi klapkami, haft w y k o n a n y ściegiem p ł a s k i m , sukmana" sznurkami i spiczastymi b i a ł y m i g u ­ ziczkami porcelanowymi u k o ł n i e ­ rza i w d w ó c h r z ę d a c h na przodzie. Prócz spencerków i „kamuzeli" nosili też m ę ż c z y ź n i k r ó t k i e „ k a t a n ­ k i " czerwone, obszywane granato­ w y m sznurkiem. Wspomina o nich w swej pracy P i ą t k o w s k a , w tere­ nie jednak nie u d a ł o się j u ż zna­ leźć o nich w i a d o m o ś c i . Na spencerki, kamizelki w z g l ę d ­ nie k a t a n k i w k ł a d a l i chłopi sukma­ ny. W czasach Szaniawskiego c h ł o p „ u ż y w a ł sukmany niebieskiej, gra­ natowej l u b b i a ł e j , z k o ł n i e r z e m s t o j ą c y m , t a ś m a m i seledynowymi i czerwonymi obszytej." W czasach późniejszych najbardziej rozpo­ wszechnione b y ł y sukmany niebie­ skie sięgające do p o ł o w y łydek, mocno w c i ę t e w pasie, z t y ł u s i l ­ nie s f a ł d o w a n e , z k o ł n i e r z e m sto­ j ą c y m , zaopatrzonym z przodu w t r ó j k ą t n e w y ł o g i (ryc. 11). Sukmana z a p i n a ł a się z przodu na guziki l u b „ p o t r z e b y " . Wyłogi oraz mankiety r ę k a w ó w w y ł o ż o n e b y ł y amarantow y m w z g l ę d n i e czerwonym suknem. Szwy, na plecach, kieszenie piono­ wo umieszczone na biodrach, oraz k r a w ę d z i e zdobiono czerwonymi w y ­ pustkami. Pod koniec u b i e g ł e g o stu­ lecia obok sukman p o j a w i ł y się tzw. „ k a p o t y " zwane też „ k a m u zelami" szyte z czarnej l u b gra­ natowej s a m o d z i a ł o w e j m a t e r i i , t k a ­ nej w e ł n ą na lnianej osnowie, l u b z sukna fabrycznego. Sięgały one do p o ł o w y łydek, w pasie b y ł y silnie marszczone, w tyle rozcięte (z roz­ porem), k o ł n i e r z m i a ł y w y k ł a d a n y z n i e d u ż y m i klapami, r ę k a w y l e k ­ ko z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. J e d y n ą ozdobą tego u b i o r u b y ł y umieszczo­ ne na przedzie dwa szeregi g u z i k ó w , z k t ó r y c h t y l k o jeden służył do za­ pinania. Sukmany i kapoty szyli p r z e w a ż n i e k r a w c y żydowscy, w y ­ k o n u j ą c y swe zajęcie często jako domokrążcy. Za czasów Szaniawskiego i P i ą t ­ kowskiej opasywali się chłopi po wierzchu sukmany (a zimą k o ż u c h a ) w e ł n i a n y m pasem s i a t k o w y m w k o ­ lorze czerwonym. Graeve w s p o m i ­ na o pasach siatkowych r ó ż n o b a r w ­ nych. N i e k t ó r z y zamiast p a s ó w w e ł ­ nianych nosili na sukmanie s k ó r z a ­ ne trzosy podobne w k s z t a ł c i e do krakowskich, ale w ę ż s z e („szerokie na dłoń"), czarne i mniej zdobio­ ne (ryc. 11). Do stroju uroczystego należały buty czarne, z c h o l e w ą o j e d n y m szwie, w kostce m a r s z c z o n ą , zaopa­ trzone w dość wysokie obcasy z podkówkami i żółtym „huncfot e m " na n a p i ę t k u . Z a m o ż n i e j s i po­ siadali cholewy karbowane w har­ m o n i j k ę sięgająca od kostki „ p r a ­ wie do pół ł y d k i " . Garncarstwo Garncarstwo ludowe, reprezento­ wane dziś na terenie Sieradzkiego przez k i l k a czynnych pracowni, b y ł o jeszcze przed I w o j n ą światową r z e m i o s ł e m ogromnie rozpowszech­ nionym, Prawie w k a ż d y m m i a - 307 �Ryc. 13. Makucha „zgrzebna" biona paskami białej glinki. nał Józef Ilik ze Zduńskiej pow. Sieradz. zdo­ Wyko­ Woli, steczku p r a c o w a ł o po p a r u garnca­ rzy, j a k np. w Widawie, Ł a s k u , a n i e k t ó r e ośrodki, j a k Burzenin czy U n i e j ó w , b y ł y nawet znacznie liczniejsze. S k u t k i e m zmian gospo­ darczych, jakie zaszły w ciągu na­ szego stulecia, garncarstwo zaczęło jednak p o d u p a d a ć i z zawodu ś w i e t ­ nie k i e d y ś p r o s p e r u j ą c e g o stało się zajęciem, k t ó r e z t r u d e m jest w sta­ nie z a p e w n i ć ś r o d k i utrzymania. Gdy sytuacja ekonomiczna g a r n ­ carstwa coraz bardziej się pogar­ szała, zaczęła t o p n i e ć liczba g a r n ­ carskich pracowni, w i e l u zaś przed­ stawicieli tego r z e m i o s ł a opuszczało w i ę k s z e ośrodki, s z u k a j ą c chleba tam, gdzie mniejsza konkurencja za­ p e w n i a ł a m o ż l i w o ś ć lepszego bytu. P r z y k ł a d e m takiego rozpraszania i i ę garncarzy jest ośrodek b u r z e n i ń s k i . Burzenin — niegdyś stolica sieradz­ kiego garncarstwa, t w o r z ą c y jeden d u ż y kompleks z pracowniami po­ bliskich wiosek, j a k W o l i B ę d k o w - Ryc. 14. Dzban zdobiony •waniem wykonany przez Kacperka z Chojn, pow. szów. 308 skiej, Niebios, Barczewa, Stefanowa Barczewskiego i i n . — w okresie pogłębiającego się k r y z y s u zaczął tracić swe pierwotne znaczenie. Garncarze emigrowali stąd do Z ł o ­ czewa, Widawy i t d . Obecnie np. w t a k i m Sieradzu wszyscy (z w y ­ j ą t k i e m Sulgana, k t ó r y jest re­ patriantem ze wschodu) albo po­ chodzą z o ś r o d k a burzenińskiego (Antoni i Tadeusz Tomalowie, H i e ­ r o n i m M u s z y ń s k i ) , albo tak j a k J u ­ lian Pertkiewicz i S t a n i s ł a w K o ­ walczyk uczyli się swego zawodu u garncarzy b u r z e n i ń s k i c h . L i c z n i e j ­ sze centra garncarskie opuszczali nie t y l k o pojedynczy garncarze, ale nawet całe rodziny. Serwacińscy, k t ó r y c h ojciec i dziadek m i e l i p r a ­ cownie w W o l i B ę d k o w s k i e j , osiedli w Ł a s k u (Józef) 1 Wieruszowie ( L u ­ cjan i W a c ł a w ) , na miejscu zaś w W o l i B ę d k o w s k i e j pozostali d w a j : Wojciech i M i e c z y s ł a w — najstarszy i n a j m ł o d s z y z k i l k u braci. A ż e b y u t r z y m a ć się na powierzchni i zjed­ n a ć targowego n a b y w c ę , n i e k t ó r z y garncarze, w y r a b i a j ą c y dawniej w y ­ łącznie nie g l a z u r o w a n ą c e r a m i k ę „ z g r z e b n ą " (Józef S e r w a c i ń s k i ) czy „ s i w ą " ( S t a n i s ł a w i Józef Ratajscy z Uniejowa), zaczynają swe w y r o b y g l a z u r o w a ć , co zapewnia i m na r y n ­ k u w i ę k s z ą „chbdliwość". surowiec, r o z w i n ę ł a się ceramika zwracająca u w a g ę p i ę k n y m szkli­ wem. Naczynia siwe wyrabiane są w Uniejowie i Ozorkowie. N i e ­ wielka stosunkowo z a w a r t o ś ć ż e l a ­ za w tamtejszej glinie powoduje, że kolor n a c z y ń waha się od szaropopielatego ( w y p a ł redukcyjny) do koloru białej k a w y ( w y p a ł n o r m a l ­ ny). Na skutek nieszczelności pie­ ców ten sam w y p a ł daje naczynia w obu kolorach, g d y ż redukcja t r ó j ­ t l e n k u żelaza zachodzi t y l k o w ś r ó d tych n a c z y ń , k t ó r e zostały ustawio­ ne w piecu bliżej ś r o d k a . W w a r ­ stwach p r z y ś c i e n n y c h , m i m o za­ tkania o t w o r ó w piecowych w d r u ­ giej fazie w y p a ł u , jest dosyć tlenu, aby proces r e d u k c j i nie zaszedł, w z g l ę d n i e p r z e b i e g ł jedynie c z ę ­ ściowo. Garncarze nie zdają sobie sprawy z istoty zjawiska, w i e d z ą t y l k o , że „ i m bliżej ognia, t y m gar­ nek czarniejszy". Zmechanizowanie produkcji w garncarstwie sieradzkim ogranicza się na razie do tego, że u w i ę k s z o ­ ści garncarzy miesienie gliny odby­ w a się przy pomocy maszyny. W y ­ roby swe toczą po staremu na bezsponowych k o ł a c h n o ż n y c h , piece zaś r ó w n i e ż nie z d r a d z a j ą tenden­ cji do u n o w o c z e ś n i e n i a . Do pieca 0 w y m i a r a c h k o m o r y 130 X 200 cm wchodzi na jeden w y p a ł 10 k ó p d u ­ żych n a c z y ń i około 20 k ó p m n i e j ­ szych licząc po 60 sztuk na kopę. W w i ę k s z y c h piecach m o ż n a w y p a l i ć j e d n o c z e ś n i e do 40 k ó p n a c z y ń . 8 Momentem, k t ó r y s p r z y j a ł r o z w o ­ j o w i sieradzkiego garncarstwa, były obfite i r ó ż n o r o d n e p o k ł a d y gliny. Ich chemiczne i fizyczne w ł a ś c i w o ­ ści w p ł y w a ł y w p e w n y m stopniu na rodzaj specjalizacji poszczególnych o ś r o d k ó w . W Stefanowie Barczew­ skim i Barczewie, gdzie gatunek gliny b y ł t a k i , iż „ p o l e w a się na niej b u r z y ł a " , garncarze wyspecjali­ zowali się w p r o d u k c j i naczyń „zgrzebnych"^ nie glazurowanych, gdzie indziej zaś, j a k np. w B u r z e ­ ninie, gdzie w y s t ę p o w a ł odpowiedni Dawniejsza produkcja garncarzy sieradzkich o p i e r a ł a się g ł ó w n i e na wyrobie r ó ż n e g o rodzaju g a r n k ó w (z 1 l u b 2 uchami), toczono też „ m l o s t k i " czy „dzieżki", t j . g a r n k i bez uszu, d w o j a k i , dzbanki, m i s k i 1 sezonowo (w okresie świąt) — m a k u t r y . F o r m y dawnych g a r n k ó w były „ o k r ą g ł e " , tzn. p o s i a d a ł y w y - sgraffito- Ryc. 15. Dzban malowany i glazu­ Ryc. 16. Malowana doniczka o brze­ Andrzeja rowany wykonany przez Hieronima gach „bryzowanych". Wyk. Lucjan Wieru­ Muszyńskiego z Sieradza. Serwaciński z Wieruszowa. �p u k ł e b r z u ś c e oddzielone od w y l e ­ w u (tzw. burty) n i e w i e l k i m p r z e w ę ­ żeniem. S z e r o k o ś ć w y l e w u b y ł a nie­ m a l taka sama, j a k maksymalna wypukłość brzuśca, który opadał m i ę k k ą linią k u znacznie w ę ż s z e j podstawie. Przed r. 1939 p o j a w i ł a się w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h nowa forma garnka n a ś l a d u j ą c e g o fa­ bryczne „ k a m i e n i a k i " o ś c i a n a c h z u p e ł n i e prostych i podstawie nie­ znacznie węższej od w y l e w u . W cza­ sach dzisiejszych większość p r a ­ cowni garncarskich produkuje g ł ó w ­ nie doniczki, niekiedy ozdobnie mo­ delowane, z k r a w ę d z i ą w postaci w ą s k i e g o w a ł e c z k a lub w y s u n i ę t e g o na z e w n ą t r z , szerokiego na k i l k a cm k o ł n i e r z a . W innych naczyniach, j a k garnki, dzbanki i t d . zmniejszył się bardzo znacznie l i t r a ż , co jest w y n i k i e m zmian, jakie zaszły na wsi w dziedzinie gospodarstwa mlecznego. Na ogół wszyscy garn­ carze wyroby swe zdobią, choć nie­ raz ozdoba ta ogranicza się do j e d ­ nego paska p o b i a ł k i wykonanego na b r z u ś c u . P r z y c z y n ą tego d ą ż e n i a do d e k o r a c y j n o ś c i jest k o n i e c z n o ś ć do­ stosowania w y r o b ó w do p r o d u k c j i konkurencyjnych w a r s z t a t ó w . Sta­ n i s ł a w K o w a l c z y k z Sieradza w y ­ r a ź n i e stwierdza, że naczynia swe zdobi dlatego, „żeby u mnie tak samo ludzie kupowali, j a k u i n ­ nych". 4 I 4 A <M 4 & & 10 a ii a « v u Tablica IV. Wykładki do zamków zapadkowych: 1 — Kłocko, 2 — Wola B ę d k o w s k a , 3 — Zapusta Mała, 4 — Polków, 5, 6 — Sokolniki, 7 — Zapusta Mała, 8 — Zduń­ ska Wola, 9 — Sokolniki, 10 — Polków, 11 — Sokolniki, 12 — P o l k ó w , 13 — Złoczew, 14 — Woźniki, 15, 16 — Z d u ń s k a Wola. •*> "H » 1ł •» Tablica V. Wykładki do zamków sprężynowych: 1,2 — Zduńska Wola, 3 — Widawa, 4—8 — Z d u ń s k a Wola, 9 — Kociew, 10 — Z d u ń s k a Wola, 11, 12 — Złoczew, 13 — Klonowa, 14 — Zapusta Mała, 15, 16 — Złoczew, 17 — Woźniki. 309 �Naczynia zdobiono k i l k o m a spo­ sobami. N a j c z ę s t s z y m z nich jest malowanie p o b i a ł k ą na w i l g o t n y m czerepie za p o m o c ą p ę d z e l k a l i n i i prostych, falistych i kropek (ryc. 13). Poza t y m w y s t ę p u j e glazuro­ wanie oraz sgraffitowanie; ta ostat­ nia technika polega na w y d r a p y ­ w a n i u wzoru ostrym n a r z ę d z i e m na naczyniu pomalowanym a n g o b ą . Po wypaleniu, w miejscach gdzie a n goba została zeskrobana, pozostaje czerwona kreska o d c i n a j ą c a się w y ­ r a ź n i e od jaśniejszego zazwyczaj tła (ryc. 14). Ostatnim wreszcie ze sto­ sowanych s p o s o b ó w zdobienia jest w y k o n y w a n i e na w i l g o t n y m jeszcze naczyniu ozdób plastycznych w po­ staci r ó ż n e g o rodzaju „ f a l b a n e k " na k r a w ę d z i a c h w y l e w ó w (tzw. „ b r y z o wanie"), o d c i s k ó w palca czy stem­ pelka. Czasem zdarza się, że naczy­ nia b y w a j ą zdobione przy r ó w n o ­ czesnym zastosowaniu k i l k u tech­ nik. Z w y k l e jednak nawet jeśli po­ szczególne pracownie u ż y w a j ą roz­ maitych technik dekoracyjnych, to k t ó r ą ś z nich szczególnie u p r z y w i ­ lejowują. I tak np. garncarze sie­ radzcy (Tomala, Kowalczyk, P e r t kiewicz, M u s z y ń s k i ) nie t y l k o ma­ lują paseczki czy k r o p k i , ale też g l a z u r u j ą swoje wyroby, Wierzbicki ze Stefanowa Barczewskiego spe­ cjalizujący się przede wszystkim w ceramice „ z g r z e b n e j " , malowanej w geometryczne wzory złożone z b i a ­ łych l i n i i i kropek, zdobi swoje w y ­ roby niekiedy „ b r y z o w a n i e m " oraz odciskami palca czy stempelka, Kas­ perek z Chojnv (pow. W i e r u s z ó w ) stosuje sgraffitowanie o skromnych geometrycznych motywach. Tech­ n i k ą tą p o s ł u g u j e się r ó w n i e ż L u ­ cjan S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa. Dziś poza siwakami wykonuje się w Sieradzkiem g ł ó w n i e c e r a m i k ę czerwoną, malowaną pobiałką, „ z g r z e b n ą " lub g l a z u r o w a n ą . D a w ­ niej jednak w e d ł u g informacji A n ­ toniego Nawrockiego, starego garn­ carza z Burzenina, malowano na­ czynia nie t y l k o b i a ł ą a n g o b ą (tzw. „ s a s k ą g l i n k ą " ) , ale i barwioną t l e n k a m i metali na kolor żółty (tlenkiem żelazat czyli w praktyce z e n d r ą k o w a l s k ą ) , zielony (paloną miedziak. brązowy (brausztynem czyli w terminologii garncarskiej „ b r o n s z t y n e m " ) . T y m i samymi ś r o d ­ kami d o d a w a n y m i w odpowiednim stosunku do glejty uzyskiwano też barwne glazury. A ż e b y p o d n i e ś ć ich połysk, n i e k t ó r z y dodawali do glejty sproszkowane szkło lub b i a ł y ..mu­ fek" w y k o p y w a n y na miejscu. Nie­ kiedy wyrabiano naczynia o jasnej, prawie białej powierzchni, malowa­ ne najpierw w całości p o b i a ł k ą a n a s t ę p n i e glazurowane bezbarwnym szkliwem. Białe tło maluje czasem na doniczkach L u c j a n S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa zdobiąc ich b o k i p r o ­ stymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i (ryc. 15). Tadeusza Szafrana, 3-miesięczny kurs z zakresu technologii cera­ micznej, zorganizowany w Z d u ń ­ skiej W o l i przez E k s p o z y t u r ę Rejo­ n o w ą C P L i A w Łodzi. P o g ł ę b i e n i e wiedzy zawodowej w dziedzinie przygotowania surowca, polew i szkliw oraz w y p a ł u daje M u s z y ń ­ skiemu o g r o m n ą wyższość nad k o ­ legami, m o ż e on bowiem w sposób bardziej swobodny o p e r o w a ć t w o ­ rzywem. Obecna produkcja M u s z y ń ­ skiego dzieli się na dwie grupy: r y n k o w ą i „ c e p e l i o w s k ą " . Na sprze­ daż r y n k o w ą r o b i on po staremu doniczki, garnki, „ m l o s t k i " czy gla­ zurowane dzbanki z a c h o w u j ą c t r a ­ dycyjne k s z t a ł t y i s k r o m n ą deko­ rację. Nad drugą grupą czuwa C P L i A , k t ó r a przez swego i n s t r u k ­ tora, Ob. Litnera, opiekuje się g a r n ­ carzem. L i t n e r „ u s t a w i a " plastycz­ ną s t r o n ę w y r o b ó w M u s z y ń s k i e g o r y s u j ą c m u wzory. Potem „ r a z e m kompinujemy, co mam r o b i ć " , i n ­ formuje M u s z y ń s k i . Wychodzi z te­ go ceramika niewątpliwie ładna, barwnie malowana, kaligraficznie poprawna, niepozbawiona pewnych „ s m a c z k ó w " technicznych, ale nie­ wiele m a j ą c a w s p ó l n e g o z d a w n ą t r a d y c y j n ą c e r a m i k ą s i e r a d z k ą (ryc. IG). „To ł a d n e , ale nie nasze", oce­ niają w y r o b y M u s z y ń s k i e g o starzy sieradzcy garncarze. Nad w y r o b a ­ mi M u s z y ń s k i e g o mogła też z a c i ą ­ żyć produkcja z a k ł a d ó w ceramicz­ nych w Z d u ń s k i e j W o l i prowadzona w czasie okupacji przez j a k ą ś N i e m ­ kę przy w s p ó ł u d z i a l e a r t y s t ó w ma­ larzy i zatrudnionych do prac czysto technicznych garncarzy ludowych. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w y r o b y swe sprzedawali g a r n ­ carze b ą d ź osobiście j e ż d ż ą c z n i m i D r u g i m garncarzem w y r ó ż n i a j ą ­ na targi, b ą d ź przez handlarzy — cym się swoistym sposobem zdobie­ pośredników. nia jest Jan Wierzbicki (lat 40) ze Garncarze z Burzenina zawozili Stefanowa Barczewskiego. Zawodu np. swoje w y r o b y do Wielunia, uczył się w pracowni ojca m a j ą c Błaszek, Łodzi, Sieradza, Złoczewa, lat 12, n a s t ę p n i e szereg lat prze­ Józef S e r w a c i ń s k i z Ł a s k a jeździł b y w a ł w Niemczech, s k ą d p o w r ó c i ł do Szadka, W i d a w y , S t a n i s ł a w K o ­ przed 15 laty. W p r z e c i w i e ń s t w i e walczyk z Sieradza do Kalisza i t d . do M u s z y ń s k i e g o Wierzbicki spe­ Bardzo często garncarze sprzeda­ cjalizuje się g ł ó w n i e w w y r o b i e na­ w a l i „cały piec" g a r n k ó w handla­ czyń „ z g r z e b n y c h " , t j . nie glazuro­ rzowi, k t ó r y '.następnie rozwoził je wanych t r z y m a j ą c się, j a k t w i e r ­ po targach. W sezonie letnim, gdy dzi, t r a d y c j i barczewskich. W y r a ­ było znaczne zapotrzebowanie na bia różnej wielkości dzbanki, dzicz­ g a r n k i u ż y w a n e do kiszenia mleka, k i , garnki, m i s k i itp. P o w i e r z c h n i ę to „nieraz i trzech Ż y d ó w kłóciło n a c z y ń zdobi bogatym ornamentem się przy piecu, k t ó r y k u p i . L a t a l i geometrycznym złożonym z b i a ł y c h tak przez całą w i o s n ę i lato, dopiero l i n i i falistych, ł a m a n y c h i kropek, w jesieni popuścili garncarza" ( W o j ­ t w o r z ą c y c h u k ł a d y pasowe obiega­ ciech S e r w a c i ń s k i z W o l i B ę d k o w ­ jące brzusiec lub nawet w całości skiej). Obecnie, garncarze r o b i ą na go p o k r y w a j ą c e , co w w i e l u w y ­ ogół niewiele, część p r o d u k c j i sprze­ padkach sprawia w r a ż e n i e p r z e ł a ­ Ostatnio stosuje także dają na miejscu, z r e s z t ą po d a w ­ dowania. zdobiny wygniatane przy pomocy nemu t u ł a j ą się po targach. palca lub stempelka. Sposób, w j a k i W ś r ó d garncarzy p r a c u j ą c y c h dzi­ zdobi swe wyroby, r ó w n i e ż nie jest siaj w Sieradzkiem na osobną u w a ż a n y przez miejscowych g a r n ­ w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą H i e r o n i m M u ­ carzy za tradycyjny. szyński i Jan Wierzbicki. M u s z y ń s k i , urodzony w Barcze­ wie w r. 1920, m a j ą c lat 14 zaczął Zdobnictwo w żelazie uczyć się r z e m i o s ł a garncarskiego u wuja swego, Antoniego Tomali, Zdobnictwo w żelazie na obszarze mieszkającego r ó w n i e ż w Barcze­ Sieradzkiego, podobnie zresztą jak wie. Po u k o ń c z e n i u t e r m i n u egza­ na innych terenach ś r o d k o w e j i p ó ł ­ m i n czeladniczy złożył w Sieradzu, nocnej Polski, przedstawia się na zaś mistrzowski w p a r ę lat później ogół dosyć ubogo. Z licznych w y ­ Ryc. 17. Krzyż zdobiony rzeźbą. w Łodzi. W r. 1951 u k o ń c z y ł pod w i a d ó w przeprowadzonych z t a m ­ kierunkiem znanego ceramika, prof. tejszymi kowalami w y n i k a , że zaSokolniki, poty. Wieruszów. 310 �Ryc. 18. Chrystus malowany temperą ledwie k i l k u zdobi nieco swoje w y ­ roby, i n n i zaś t ł u m a c z y l i , że „u nas się tego nie robi, swoje żelazo u p i ę k s z a j ą kowale w Radomskiem (tzn. w okolicach Radomska nie Ra­ domia — Z. R.) i koło Częstochowy". W i d y w a l i oni w tamtejszych k u ź ­ niach ozdobne formy klamek, p i ę k ­ nie kute k r z y ż e , a czasem i „ p ó ł ­ o k r ą g ł e w y b i j a k i z' k w i a t k a m i " czy „ m ł o t k i do p r z y s t r ó j u " , służące do w y t ł a c z a n i a ozdób na okuciach w o ­ zów czy innych przedmiotach. M i ­ mo pozytywnej oceny t y c h w y r o ­ bów sami ich nie n a ś l a d o w a l i t w i e r ­ dząc, że „to zabiera zbyt dużo cza­ su". Spośród kilkudziesięciu k o w a l i w s p ó ł c z e s n y c h i dawnych, k t ó r y c h p r o d u k c j ę u d a ł o się u s t a l i ć , jedynie S t a n i s ł a w K r a w c z y k (1. 41) z K l o c ­ ka, p o c h o d z ą c y z rodziny k o w a l ­ skiej, zdobił swe w y r o b y w y b i j a ­ nym ornamentem stempelkowym w kreski, 6-promienne gwiazdki i „ g r a ­ niaste" wieloboki u ż y w a j ą c do tego n a r z ę d z i w ł a s n e j roboty. Wewnętrzna potrzeba szukania formy artystycznej jest u niego tak silna, że niekiedy dla osiągnięcia efektu estetycznego zmienia d o w o l ­ nie wzory dostarczane do odkucia przez k l i e n t ó w . P r z y k ł a d e m może być krzyż k u t y dla jednego z k o ś ­ ciołów, gdzie m i m o r y s u n k u dostar­ czonego przez z a m a w i a j ą c e g o k s i ę ­ dza p o d o r a b i a ł „ p r o m i e n i e i esy, bo to ł a d n i e j w y g l ą d a " . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w Sieradz­ kiem zdobionych w y r o b ó w ż e l a z ­ nych n a j w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą od­ znaczają się kowalskiej roboty w y k ł a d k i do z a m k ó w zapadkowych po wsiach, a s p r ę ż y n o w y c h — w m i a ­ stach. Przy w y k ł a d k a c h do z a m k ó w zapadkowych dekoracja koncentruje się zwykle na ozdobnie profilowa­ nej tarczy g ó r n e j , w k t ó r e j t k w i paluch do otwierania. Spotykamy tu najczęściej formy znane z innych stron P o l s k i , j a k tarczki w k s z t a ł ­ 20 2 0 jako Salvator na papierze. pow. Sieradz. cie listka bzu, ó s e m k i , tarcze z pta­ simi g ł ó w k a m i pojedynczymi lub p o d w ó j n y m i i formy od nich po­ chodne (Tabl. I V ) . Większą r ó ż n o ­ r o d n o ś ć znajdujemy w ś r ó d w y k ł a dek do zamków sprężynowych (Tabl. V I ) . W y s t ę p u j ą w ś r ó d nich niewielkie profilowane tarczki s ł u ­ żące do osłony samej d z i u r k i od klucza, w z g l ę d n i e samej obsady od k l a m k i , i takie, k t ó r e spełniają r ó w ­ nocześnie obydwa te zadania. W ś r ó d tych ostatnich z d a r z a j ą się niekiedy formy pod w z g l ę d e m dekoracyj­ n y m bardziej rozbudowane. Mundi. Zapusta Obraz Mała, Trudno r o z s t r z y g n ą ć czy obecne u b ó s t w o zdobniczej sztuki k o w a l ­ skiej w Sieradzkiem jest spowodo­ wane jej zanikiem, czy też w ogóle nie b y ł a t u ona bogaciej r o z w i n i ę t a . N i e k t ó r z y starzy kowale liczący ok. lat 80 w s p o m i n a j ą , że b y ł y t u d a w ­ niej u ż y w a n e sierpy kowalskiej r o - N Z innych p r z e d m i o t ó w żelaznych należących do grupy ozdobnych de­ tali architektonicznych należy w s p o m n i e ć o esowatych zawiasach, k t ó r e niekiedy spotykamy po wsiach i o skoblach do d r z w i , zdobionych ubogim ornamentem w y b i t y m przez przykładanie „mesla". Okucia na wozach, k t ó r e na te­ renie Polski p o ł u d n i o w e j należą do popisowych dzieł kowalskiej sztuki z d o b n i c z e j t u są ubogie i n i e ­ ciekawe. W e d ł u g statystyki s p o r z ą ­ dzonej przez jednego z u c z e s t n i k ó w b a d a ń (Dobiesława Walknowskiego) na 341 obejrzanych w o z ó w 177 po­ siadało okucia pozbawione wszel­ kich ozdób. Do pozostałych 164 za­ liczone zostały te, k t ó r e p o s i a d a j ą n a j m n i e j s z ą nawet zdobinę c h o c i a ż ­ by na j e d n y m z okuć. Z w y k l e de­ koracja o g r a n i c z a ł a się t u do naj­ prostszych w z o r ó w geometrycznych (zygzak, u k o ś n a kratka) w y b i t y c h uderzeniami „ m e s l a " . Jedynie 3 w o ­ zy p o s i a d a ł y zasób e l e m e n t ó w zdob­ niczych nieco szerszy dzięki zasto­ sowaniu stempli o w y k r o j u ł u k o w a ­ t y m i gwiazdki. Ryc. rzeźb 19. Adam i Ewa, fragment zdobiących słup krzyża w So­ kolnikach, pow. Wieruszów. Artystycznie kutych krzyżów cmentarnych spotyka się w Sieradz­ kiem bardzo m a ł o . P r z e w a ż a j ą na cmentarzach proste k r z y ż e drew­ niane. 2 1 Roman Reinfuss: Polskie koMieczysław G ł a d y s z : Zdobnicwalstwo artystyczne, Pol. Szt. L u d . two metalowe na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1955, str. 369. 1938, Tabl. I — X X V . 311 �,y zdobione na ostrzu stempelko^ y m i ornamentamiczasie b a d a ń p r z y k ł a d ó w takich nie u d a ł o się jednak znaleźć. be w Sztuka zdobnicza dach w obrzę­ Silna stosunkowo niwelacja t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u sieradzkiego powoduje, że o b r z ę d y i w i ą ż ą c e się z n i m i przedmioty artystyczne po­ z n a ć m o ż n a jedynie w drodze w y ­ w i a d ó w przeprowadzonych z ludźmi n a l e ż ą c y m i do starszej generacji. Z okresem Ś w i ą t Bożego Narodze­ nia w i ą z a ł o się obchodzenie d o m ó w z „ H e r o d a m i " . Do grupy fantastycz­ nie poprzebieranych a k t o r ó w nale­ żeli: Herod, diabeł, aniołowie, ś m i e r ć oraz k i l k u p a s t u s z k ó w . Poza t y m s p o t y k a ł o się po wsiach grupy k o ­ lędników z szopką zaopatrzoną w ruchome l a l k i . W czasie Wielkanocy malowano w Sieradzkiem pisanki. Sztuka ta, n i e g d y ś bardzo t u rozpowszechnio­ na, obecnie już u p a d ł a . Kobiety pa­ miętają jednak barwne pisanki por k r y t e na całej powierzchni „ z y g z a ­ kami", „ f a j k a m i " itip. Technika ich wykonania b y ł a woskowa. W e d ł u g jednej ze starszych informatorek za jej m ł o d y c h lat malowano pisanki przy pomocy patyczka o k r ę c o n e g o na k o ń c u p a k u ł a m i i maczanego w roztopionym wosku. Wzory w y k o ­ nane t a k i m n a r z ę d z i e m m u s i a ł y b y ć oczywiście bardzo grube i dalekie od tej precyzji, j a k ą daje zastoso­ wanie pisaka lejkowatego czy szpil­ k i . Do farbowania jajek u ż y w a n o najczęściej l i s t k ó w cebuli („cebulaku"), a czasem po prostu koloro­ wych b i b u ł e k , k t ó r y m i barwiono na czerwono. Niektóre informatorki słyszały o możliwości stosowania do farbowania pisanek l i s t k ó w m ł o d e g o zboża, ale same nigdy tego nie p r ó ­ b o w a ł y . Obecnie w z o r z y ś c i e malo­ wanych pisanek nie w y r a b i a j ą ogra­ niczając się do jednokolorowego kraszenia. J e ż e l i czasem k t ó r a ś k o ­ bieta zabierze się do „ p i s a n i a " j a ­ jek, u ż y w a do tego nie wosku lecz m y d ł a , k t ó r e r ó w n i e ż izoluje sko­ r u p k ę od d z i a ł a n i a farby. Podobnie j a k na innych terenach (np. w O p o c z y ń s k i e m ) pisanki były t u t r a d y c y j n y m podarkiem ofiaro­ w y w a n y m w czasie od Wielkanocy do Zielonych Ś w i ą t przez d z i e w c z ę t a chłopcom. Niekiedy i „ d w a mendle" pisanek o f i a r o w a ł a dziewczyna swe­ mu w y b r a n e m u z a w i n i ę t e wraz z s z y n k ą i k i e ł b a s ą w b i a ł ą chustecz­ kę p r z y s t r o j o n ą „ b o r o w i n k ą " . Z w y ­ czaj ten p r a k t y k o w a n y b y ł mniej więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j . Do z w y c z a j ó w wielkanocnych na­ leżało też chodzenie „z gaikiem" i „ k u r o s e m " . Gaik b y ł to wysoki na ok. 50 cm czubek m ł o d e g o ś w i e r c z ka przystrojony k o l o r o w y m i b i b u ł ­ kami, k t ó r y obnosiły po w s i dziew­ częta ś p i e w a j ą c przy t y m odpowied­ n i ą pieśń. Z „ w ó z k i e m " lub „ k u r o s e m " cho­ dzili natomiast chłopcy w pierwszy dzień Wielkanocy. N i e z b ę d n y m re­ kwizytem był tu wózek dwukołowy, na k t ó r y m przymocowany b y ł „ k u ­ ros" t j . kogut w y k o n a n y z drzewa obszytego „ t o w a r e m " (materiałem sukiennym) przystrojony b a r w n y m i b i b u ł k a m i i p i ó r a m i . Na poziomej podłodze w ó z k a przymocowane b y ł y ponadto ruchome f i g u r k i przedsta­ w i a j ą c e „ p i l a r z y " (traczy), „ m ł o d ą panią" z „ d r u h n a m i " i „szwaczkę w czepku". Nad w ó z k i e m p r z y b r a ­ n y m zielenią s k r z y ż o w a n e b y ł y dwa pałąki drewniane przyozdobione wstążkami, „pazłuciem" i „babka­ m i " , t j . szklanymi b a ń k a m i choin­ k o w y m i . Całość w ó z k a d o c h o d z i ł a do 1 m wysokości, zaś r o z s t ę p kół około 60 cm. Z „ k u r o s e m " obcho­ dzili chłopcy w i e ś ś p i e w a j ą c m . i n . : „Chodzimy tu z wózkiem P r o s i l i b y ś m y prosa Dla tego kurosa, Bo ten kuros nie m a ł y Z e ż r e prosa trzy miary." 0 Ryc. 20. Chrystus, polichromowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka w 1933 roku. Klonowa, pow. Sieradz. 312 Ryc. 21. Sw. Wawrzyniec. Polichro­ mowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka. Klonowa, pow. Sieradz. �Rzeźba i malarstwo Znaczne zniszczenia wojenne, k t ó ­ re nie oszczędziły a n i c h a ł u p w i e j ­ skich, a n i p r z y d r o ż n y c h kapliczek czy kościołów, s p o w o d o w a ł y , ż e za­ b y t k i ludowej r z e ź b y oraz m a l a r s t w a n a l e ż ą j u ż w Sieradzkiem do r z a d ­ kości. Ze starszych z a b y t k ó w , k t ó r e za­ c h o w a ł y się do dnia dzisiejszego, w s p o m n i e ć należy o k r z y ż u s t o j ą ­ cym przy dzwonnicy k o ś c i e l n e j w Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) , ozdo­ bionym licznymi r z e ź b a m i przedsta­ w i a j ą c y m i postacie biblijne i s y m ­ bole m ę k i (ryc. 17). N i e k t ó r e z nich, j . np. częściowo zniszczone postacie Adama i E w y , należą do lepszych osiągnięć ludowej p l a s t y k i (ryc. 18). W W o l i B ę d k o w s k i e j (pow. Sie­ radz) znajduje się kapliczka szaf­ kowa osadzona na słupie, w k t ó r e j umieszczona jest dosyć j u ż przez d z i a ł a n i e czasu zniszczona figura św. Jana, wykonana — j a k głosi tradycja — przez miejscowego garn­ carza Walentego S e r w a c i ń s k i e g o . J e d n ą z najciekawszych postaci w ś r ó d sieradzkich a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h b y ł Ł u k a s z Pijanka z K l o n o ­ wej (pow. Sieradz), z m a r ł y w r. 1946 w w i e k u lat 76. P i j a n k a człowiek dosyć z a m o ż n y , t r u d n i ł się oprócz rolnictwa s t o l a r k ą i ciesiołką, a p o ­ nadto u p r a w i a ł r z e ź b ę f i g u r a l n ą o tematyce religijnej. W r. 1933 w y ­ k o n a ł on do miejscowej kapliczki o ł t a r z z trzema postaciami przed­ stawiającymi Chrystusa (ryc. 19) i dwóch świętych — Wawrzyńca oraz Floriana. R z e ź b y te o w y s o ­ kości 100 — 110 c m s ą p o l i c h r o ­ mowane i odznaczają się d u ż ą eks­ p r e s j ą w wyrazie t w a r z y (ryc. 20) i geście (ryc. 21). F i g u r y po znisz­ czeniu kapliczki przechowane zo­ s t a ł y w domu Jana Pijanki, syna autora, gdzie znajduje się r ó w n i e ż nie w y k o ń c z o n a statua M a t k i Bos­ kiej wykonana w s u r o w y m drzewie, nie polichromowana. Ł Malarstwo ludowe reprezentuje k i l k a o b r a z ó w , z k t ó r y c h najbar­ dziej i n t e r e s u j ą c e są dwa znalezio­ ne w Z a p u ś c i e M a ł e j . Obrazy te, pochodzące prawdopodobnie z j e d ­ nej pracowni, p r z e d s t a w i a j ą C h r y ­ stusa t r z y m a j ą c e g o glob na dłoni (ryc. 22), oraz św. W a w r z y ń c a . M a ­ lowane są t e m p e r ą na papierze. Znalezione w s t a r y m około stulet­ n i m sipchrzu nie p o s i a d a j ą do­ k ł a d n i e j s z y c h m e t r y k . Postacie na obu obrazach obwiedzione są g r u ­ b y m konturem, szaty potraktowane płasko, ze schematycznie zaznaczo­ n y m i f a ł d a m i . Szata ś w . W a w r z y ń ­ ca ozdobiona jest graficznie u j ę t y m ornamentem r o ś l i n n y m , na o b y d w u obrazach występują charaktery- Ryc. 22. Fragment rzeźby Chrystusa. Wyk. Łukasz z Klonowej, pow. Sieradz. styczne zdobiny w postaci j a k gdy­ by k u l malowanych cynobrem, ze ś w i a t ł a m i zaznaczonymi przecinkow a t y m i b i a ł y m i kleksami. Zdobiny te malowane na kolistym l u b czter o p ł a t k o w y m tle p r z y p o m i n a j ą , po­ Tablice rysował Fotografował Pijanka dobnie zresztą j a k i inne szczegóły, obrazy w y s t ę p u j ą c e na często nawet odległych obszarach Polski, co p r a w ­ dopodobnie ł ą c z y się z szerokim zasięgiem penetracji handlowej d a w ­ nych w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w . Zygmunt Wiglusz. Jan S u ń d e r s k i 313 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c00e2978d6ddb25ab4fefa220ad26c71.pdf 7a18d51a83227770487c87c9d98f4634 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Rzeszowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4237 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss SZTUKA LUDOWA W WOJEWÓDZTWIE R Z E S Z O W S K I M I JEJ BADANIA Wiele przyczyn złożyło się na to, że sztuka ludowa nie dochowała się w r ó w n y m stopniu na terenie ca­ łej Polski. Podczas gdy tereny zachodnie i północno-zachodnie już w 2. połowie ubiegłego wieku zostały objęte silnymi prądami niwelującymi tradycyjną kulturę ludową, w Polsce środkowej, południowej i wschodniej zjawisko to dało się zaobserwować znacznie później i w ł a ś c i w i e dopiero I wojna ś w i a t o w a poczyniła pierwsze poważne zmiany w tra­ dycyjnym układzie dziedziczonym na wsi polskiej z pokolenia na pokolenie. Województwo rzeszowskie, mimo że i tu w ciągu ostatniego półwiecza proces niwelacji kultury tradycyjnej poczynił znaczne po­ stępy, stanowi dziś, jeśli chodzi o stan zachowania z a b y t k ó w ludowej sztuki, jeden z najbogatszych i najbardziej interesujących terenów w Polsce. W porównaniu z w o j e w ó d z t w a m i centralnymi wo­ j e w ó d z t w o rzeszowskie cechuje większa rozmaitość w y t w o r ó w sztuki ludowej, co w i ą ż e się ze zróżnico­ waniem obszaru w o j e w ó d z t w a na szereg grup etno­ graficznych, z których każda posiada odmienne i so­ bie w ł a ś c i w e cechy kultury tradycyjnej. W dziejach rozwoju kultury ludowej woj. rzeszowskiego podsta­ wowe znaczenie odegrał podział na tereny północne i środkowe, zamieszkiwane przez ludność polską, i południowe oraz wschodnie zamieszkałe do niedaw­ na przez ludność ukraińską. Na terenach zajmowa­ nych przez P o l a k ó w wyróżniają się trzy większe II. 1. Domy w Starej Wsi, pow. Br?ozńw. II. 2. Chałupa przysłupowa. Z XVIII w. Kraczkowa, pow. Łańcut. II. 3. Kapliczka przy szosie Krosno—Jasło. 11. 4. Strój łańcucki. �ugrupowania; jedno z nich stanowią Lasowiacy (po­ prawniej Lesiacy), których siedziby znajdują się w widłach Wisły i Sanu w obrębie dawnej Puszczy Sandomierskiej, drugą Pogórzanie zamieszkujący szeroką nieckę, ciągnącą się wzdłuż Beskidu N i s k i e go od rzeki Ropy po średni San. Pas środkowy m i ę ­ dzy Lasowiakami a Pogórzanami, wyróżniający się najżyźniejszymi glebami, zajmuje ludność rozpada­ jąca się na kilka mniejszych ugrupowań, różniących się między sobą głównie strojem, wśród których F . Kotula wyróżnia jako odrębne całości m i e s z k a ń ­ ców okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska. 1 W obrębie ludności ruskiej, której ilość po prze­ siedleniach — jakie miały miejsce po I I wojnie ś w i a ­ towej — znacznie spadła, wyróżniali się odrębnością swej góralskiej kultury Łemkowie, zamieszkujący Beskid Niski łącznie ze zlewiskiem górnej Osławy, i Bojkowie, których siedziby znajdowały się w Biesz­ czadach. Na południe od wschodnich Ł e m k ó w , w okolicy Sanoka mieszkali Dolinianie , których siedzi­ by graniczyły z wsiami ukraińskimi, ciągnącymi się na wschód w kierunku Przemyśla i na północ w oko­ lice Cieszanowa i Lubaczowa. 2 Ugrupowania te, wykrystalizowane w wyniku skomplikowanych procesów osadniczych przebiega­ jących w zróżnicowanych warunkach gospodarczych mimo postępującej urbanizacji, zachowały liczne swe odrębności po dzień dzisiejszy. 3 Do niedawna jednym z najbardziej konserwatyw­ nych pod w z g l ę d e m kulturowym terenów Małopolski 1 F . Kotula, Strój rzeszowski, „Atlas polskich strojów ludowych", Lublin 1951; tenże, Strój łańcuc­ ki, „Atlas polskich strojów ludowych", Wrocław 1955. R. Reinluss, Etnograficzne granice Łemkowszczyzny, „Ziemia", 1936, nr 10—11. M. Dobrowolska, Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej, K r a k ó w 1923; Taż, Z badań nad osadnict­ wem Łemkowszcżyzny. II Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony środkowym i wschodnim Karpatom polskim, Warszawa 1938; A. Fastnacht, Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340—1650, Wrocław 1962. 2 3 114 II. 5. Sw. Agata, jragm. rzeźby drewn. Kobylany, pow. Krosno. II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 94 cm. Samoklęski, pow. Jasło. II. 7. Sw. Agata, rzeźba w drewnie, wys. £3 cm. Kobylany. �był zamieszkiwany przez L a s o w i a k ó w obszar dawnej Puszczy Sandomierskiej. T u , na ubogich piaszczy­ stych ziemiach, jeszcze do I wojny ś w i a t o w e j orano ziemię sochą analogiczną jak na Polesiu, znaczny procent d o m ó w stanowiły kurne chaty, a w zady­ mionych izbach trafiały się szerokie nieruchome pry­ cze do spania, u ż y w a n e przez biedniejszą ludność za­ miast łóżek. Podobnie przedstawiała się sytuacja w górach Ł e m k o w s z c z y z n y i Bojkowszczyzny , gdzie na skutek lichej gospodarki panowała bieda, hamu­ jąca wszelką m y ś l o postępie i zmianie na lepsze. Najpomyślniej pod w z g l ę d e m gospodarczym układa­ ły się stosunki na urodzajnych ziemiach pasa środko­ wego, przecinającego obszar w o j e w ó d z t w a r ó w n o l e ż ­ nikowo od Pilzna po Przemyśl, i na roponośnych te­ renach zamieszkiwanych przez Pogórzan, gdzie w związku z większą zamożnością chłopów proces urba­ nizacji poczynił znaczniejsze postępy, przejawiające się między innymi wcześniejszym zanikiem ludowych ubiorów, podczas gdy budownictwo i urządzenie wnętrza dopiero w ostatnich czasach zaczęło tu ule­ gać szybko postępującym przemianom. 4 5 e Kultura poszczególnych grup etnograficznych za­ mieszkujących obszar dzisiejszego w o j e w ó d z t w a rze­ szowskiego stosunkowo wcześnie zwróciła na siebie u w a g ę badaczy. T u , na terenach karpackich, w po­ łowie ub. stulecia prowadzili swe badania W. P o l , I. Kopernicki , a później O. K o l b e r g , tu zrodziły 7 8 4 R. Reinfuss, Łemkowie, 9 „Wierchy", R. 14, 1936, s. 1. 5 Tenże, Ze siuaiów nad kulturą materialną Boj­ „Rocznik Ziem Górskich", Warszawa 1939. Tenże, Sztuka ludowa gorlickich Pogórzan. Ka­ talog wystawy, Gorlice 1960, s. 5. W. Pol, Górale Czuchonkowie (rękopis w zbio­ rach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem). I. Kopernicki, O góralach ruskich w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", K r a ­ ków, t. X I I I , 1889. O. Kolberg, Tarnów — Rzeszów, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno-Etnograficzne", t. X I , 1910. ków, 6 10 7 8 9 8 II. 8. Św. Florian, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 72 cm. Suchodół, pow. Krosno. II. 9. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba drewniana z feretronu, ślady polichr., wys. 49 cm. Witryłów, pow. Brzozów. II. 10. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. rzeźby w drewnie, polichr., wys. 22 cm. Cmolas, pow. Kolbuszowa. 9 �się zainteresowania etnograficzne zasłużonego na­ stępcy Kolberga Seweryna Udzieli, który w 80-tych latach X I X wieku rozpoczął swe badania w okolicach Ropczyc , kontynuowane później w powiecie gorlic­ kim . Wynikiem ich jest szereg cennych prac, a wśród nich pierwsza w polskiej literaturze etno­ graficznej rozprawa o poczuciu estetycznym naszego ludu . 10 u 12 Siadem S. Udzieli poszli wkrótce inni badacze. Z. Wierzchowski zajął się L a s o w i a k a m i A . Saloni opisem kultury ludowej z okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska , Br. Gustawicz — Pogórzanami spod D u k l i . W czasie I wojny ś w i a t o w e j nastąpiła przer­ wa w badaniach etnograficznych Rzeszowszczyzny. Dopiero na parę lat przed wybuchem I I wojny ś w i a ­ towej rozpoczęła się nowa seria badań, obejmująca przede wszystkim tereny karpackie , w minimalnym tylko stopniu obejmując również Pogórze Badania te prowadzone przez indywidualnych badaczy obej­ m o w a ł y szeroki wachlarz zagadnień, w których zna­ lazło się również i nieco miejsca na zagadnienia l u ­ dowej twórczości plastycznej. Niemniej jednak o sy­ stematycznych badaniach tej w a ż n e j dziedziny k u l ­ tury ludowej m o ż e m y m ó w i ć dopiero po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j , kiedy na obszarze w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego zaczęła prowadzić swe prace Sekcja 14 15 lc 1 7 ii Badania Plastyki Ludowej P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki (obecnie Pracownia Badania Sztuki Ludowej Inst. Sztuki PAN), a później również Muzeum Okrę­ gowe w Rzeszowie i Muzeum Budownictwa Ludowe­ go w Sanoku. 10 S. Udziela, Materiały etnograficzne zebrane 2 miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X , 1886, s. 75; tenże, Lud w powiecie ropczyckim, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. X , 1886. Tenże, Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. Jako inspektor szkolny w Gorlicach zor­ ganizował Seweryn Udziela kółko etnograficzne, którego członkowie — nauczyciele opracowali pod je­ go kierunkiem obszerną monografię etnograficzną pt. „Ziemia biecka", która do chwili obecnej znajdu­ je się w rękopisie. Tenże, Poczucie piękna ludu ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889. Z. Wierzchowski, Materiały etnograficzne z po­ wiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X I V , 1890. A. Saloni, Lud wiejski z okolic Przeworska, „Wisła", t. X I — X I I I , 1887—1889; tenże, Lud łańcucki, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. V I , 1903; tenże, Lud rzeszowski, „Ma­ teriały Antropologiczno-Archeologiczno-Etnografic:ne", t. X , 1908. B. Gustawicz, O ludzie poduklańskim w ogól­ ności a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. V I — V I I , 1900—1901. Bliższe dane bibliograficzne zawarte są w pra­ cy: Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, Warszawa 1960. A. Wójcik, Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 11 12 13 14 15 16 17 II. 30 II. 62 ( 11. Pasyjka z kapliczki, rzeźba w drewnie, wys. cm. Głowienka, pow. Krosno. WJ. Fr. Guzik. 12. M. B. Dzikowska, obraz olejny na płótnie, X 47 cm. Wł. Muz. Etn. w Krakowie. �II. 13. Sw. Katarzyna, obraz temperą na desce, 43 X 37 cm. ziemia sanocka. Wl. Muz. w Sano­ ku.^ II. 14. Sw. Jan Nepomucen (z kapliczki), rzeźba w drewnie, polichr., wys. 115 cni. Iskrzynia, pow. Krosno. Wł. J. Lorenc. II. 15. Sw. Franciszek, obraz olejny na płótnie, 64 X 47 cm. Wyk. W. Kusztyb. Wł. Muz. w Rze­ szowie. II. 16. Św. Jan, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 48 cm. Kraczyna, pow. Krosno. Badania prowadzone przez Instytut Sztuki na te­ renie województwa rzeszowskiego zapoczątkował jednomiesięczny obóz naukowo-badawczy, zorganizo­ wany w Weryni (pow. Kolbuszowa) w 1950 r. . Ce­ lem tego obozu, w którym wzięło udział ok. 30 osób, było przeprowadzenie inwentaryzacji sztuki ludowej na terenach znajdujących się w widłach Wisły i S a ­ nu. W latach późniejszych odbyły się w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim jeszcze dwie podobne akcje (obóz w Żuklinie, pow. Przeworsk w 1957 r. i w Turaszówce, pow. Krosno w 1959 r.), które łącznie z szeregiem krótszych jednotygodniowych objazdów penetracyjnych dały w sumie wcale dokładne rozpoznanie we wszystkich dziedzinach ludowej plastyki zarówno dawnej, jak i współczesnej, na badanych terenach. 18 W wyniku przeprowadzonych badań zgromadzono obfite materiały w postaci tekstów, sprawozdań, 18 R. Reinfuss, Z obozu naukowego „Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 3—4. 16 w Weryni, �garncarskich, uzupełnioną odpowiednim komenta­ rzem . Przebiegające równolegle badania Muzeum Okrę­ gowego w Rzeszowie miały w pierwszym etapie charakter badań indywidualnych prowadzonych przez doc. F . Kotulę. Obejmowały one zarówno energicz­ nie prowadzoną akcję penetracyjną w terenie, jak i badania archiwalne, które znalazły swój wyraz w kilku w a r t o ś c i o w y c h opracowaniach omawiających wybrane zagadnienia z zakresu ludowej sztuki w roz­ woju historycznym . 21 22 Od kilku lat Muzeum Okręgowe w Rzeszowie rozszerzyło swą działalność badawczą w terenie orga­ nizując poszukiwania zespołowe typu stacjonarnego. Przykładem tego rodzaju imprez są badania w Har­ cie, pow. Brzozów, Moszczenicy, pow. Gorlice, Wierzawicach, pow. Leżajsk, czy ostatnio na terenach zagłębia siarkowego w okolicach Tarnobrzega. B a ­ dania te zakresem swym wychodzą poza dziedzinę ludowej plastyki, obejmując również folklor oraz za­ gadnienia społeczne. Badania prowadzone przez Muzeum w Rzeszowie pogłębiają i poszerzają w sposób interesujący wy­ niki badań prowadzonych przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N . Znaleziono m. in. piece z malowanych kafli leżajskich, z których pierwszy odkryty został w 1951 r. w czasie obozu w e r y ń s k i e g o w Wólce Niedźwiedzkiej, pow. Le­ żajsk , dalszych zaś 4 znaleźli pracownicy Muzeum w latach następnych; umożliwiło to gruntowniejsze opracowanie tej dziedziny produkcji leżajskiego garncarstwa . 23 plansz, rysunków i fotografii zebranych w przeszło 330 miejscowościach . Na podstawie powyższych ma­ teriałów opublikowano sporo prac, drukowanych przeważnie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , a ponad­ to opracowano kilkanaście map ilustrujących w y s t ę ­ powanie na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego ośrodków stolarstwa ludowego i poszczególnych ty­ pów skrzyń malowanych, ośrodków produkcji zaba­ wek, ośrodków rzeźbiarskich, garncarskich etc. Do­ tychczas opublikowano jednak tylko mapę ośrodków 19 24 20 19 Według danych cyfrowych z 1961 r. w archi­ wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N w Krakowie, odnośnie do sztuki ludowej w woj. rzeszowskim, znajdowało się 5.103 str. tekstu spra­ wozdań z 5.073 ilustracjami w tekście, 5.922 plansza­ mi i rysunkami oraz 2.278 fotografiami (Z. B. Głowa, Zagadnienia plastyki ludowej na Konferencji P. T. L . , „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 3). 20 Wykaz pozycji drukowanych w „Polskiej Sztu­ ce Ludowej", odnoszących się do woj. rzeszowskiego, znajduje się w Spisie treści za lata 1947—1962, sta­ n o w i ą c y m dodatek do nr 4 „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" z 1962 r. Z. Głowa, Materiały do mapy ośrodków garn­ carskich w Polsce. Województwo rzeszowskie, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1. F . Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956; tenże, Poszukiwania metryk dla stro­ ju ludowego, Rreszów 1956; tenże, Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1952, nr 4—5; tenże, Skrzynia w źródłach archi­ walnych, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1; tenże, Wpływ mebli mieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 3. L . Dzięgiel, Malowane kafle leżajskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, nr 1. T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, w bież. nr „Polskiej Sztuki Ludowej", s. 165. 2 1 2 2 2 3 2 4 118 11. 17, 18. Figurki z szopki, woj. rzeszowskie. II. 19. Turoń. Kwiatonowice, pow. Gorlice. Wł. St. Dziki. �20 Badania prowadzone przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku ograniczają się na razie g ł ó w ­ nie do inwentaryzacji z a b y t k ó w budownictwa drew­ nianego na terenie południowej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Łemkowszczyzna, Bojkowszczyzna i Pogórze). W ciągu kilku lat penetracji terenowej Muzeum to zgromadziło cenne archiwum, na które składa się blisko 5 tysięcy zinwentaryzowanych za­ b y t k ó w ludowej architektury. Muzea powiatowe (w Gorlicach, Krośnie, Kolbu­ szowej, Łańcucie) ograniczają na razie s w ą pracę do gromadzenia zabytków ludowej kultury, wśród k t ó ­ rych miejsce poczesne zajmują obiekty sztuki ludo­ wej. W ostatnich dwóch latach do badań nad kulturą ludową w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego włączyła się r ó w ­ nież katedra Etnografii i Etnologii U M C S w Lublinie. W latach 1961—1962 zespół studentów etnografii przeprowadził badania w kilku wsiach łemkowskich powiatu gorlickiego. W ramach tych badań u w z g l ę d ­ nione były również zagadnienia związane z ludową twórczością artystyczną (rzeźba w kamieniu, zabawkarstwo, meblarstwo etc). Wyniki tych badań zosta­ ły już częściowo opublikowane . 25 P o d s u m o w u j ą c wyniki dotychczasowych badań w zakresie sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a rzeszowskie­ go stwierdzić należy, że poza niewielkimi obszarami położonymi w zachodniej, wschodniej i północnoR. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, 2 5 ..Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1; K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2; R. Reinfuss, Łemkowska rzeź­ ba w kamieniu, „Polska Sztuka Ludowa", 1963, nr 3—4. II. 20. 2yd na koniu z grupy „Herodów". Konia wyk. w 1933 r. Franciszek Kamyski. Pruchnik, pow. Jarosław. II. 21. Konik z wózkiem, zabawka drewniana, malowana, wys. 13 cm. Nowica, pow. Gorlice. Wl. Muz. Etn. w Kra­ kowie. II. 22. Traktor, zabawka drewniana. Wyk. w 1958 r. Tadeusz Wierzbicki. Opaeionka, pow. Jasio. II. 23. Maska „Śmierci". Wyk. Kazimierz Piotrowski. Kwiatonowice, pow. Gorlice. �II. 24. Ręcznik haftowany. Wyk. M. Burycka. Woj. białostockie. II. 25. Łyżnik drewniany. Wyk. Marian­ na Kurek. Lubla. pow. Krosno. II. 26. Pająk z gę­ sich piór. Wyk. Maria Kozłowa, Machów, pow. Tar­ nobrzeg. -wschodniej części w o j e w ó d z t w a akcja penetracyjna jest już bardzo poważnie zaawansowana. W archi­ wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N w Krakowie, Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, M u ­ zeum Budownictwa Ludowego w Sanoku zgromadzo­ no obfite materiały naukowe z zakresu architektury ludowej, meblarstwa, zdobnictwa wnętrza, stroju, ludowych rzemiosł artystycznych — jak kowalstwo, stolarstwo, tkactwo, garncarstwo — a także rzeźby ludowej, malarstwa, drzeworytu czy sztuk plastycz­ nych związanych z obrzędami. Obecnie (po uzupełnieniu wskazanych poprzednio braków w rozpoznaniu terenu) należałoby przystą­ pić do drugiego etapu, polegającego na dogłębnym badaniu metodą stacjonarną wybranych zagadnień. Powinny one objąć opracowania najważniejszych ty­ pów architektury, jak chociażby budownictwo przysłupowe w okolicach Przeworska i Łańcuta, czy do­ m ó w podcieniowych w pow. brzozowskim, ośrodków ludowego meblarstwa (Sokołów Małopolski, L u b a ­ czów, R y m a n ó w i in.), garncarstwa (Sokołów Mało­ polski, ośrodek-gigant w Medyni Głogowskiej, a prze­ de wszystkim tak bardzo interesujące ze w z g l ę d u na swą produkcję o wysokiej wartości artystycznej — Kołaczyce). Gruntownego opracowania domaga się niezwykle ciekawa rzeźba ludowa i malarstwo, które w dużej mierze pochodziło z pracowni miejscowych małomiasteczkowych malarzy. 120 26 �27 Wymieniona tu przykładowo garść t e m a t ó w wska­ zuje, że na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego wiele jest jeszcze w dziedzinie badania sztuki ludowej do zrobienia. Publikacje, które dotychczas ukazały się w wyniku prowadzonych prac badawczych, choć do­ syć liczne, zawierają zaledwie małą cząstkę tego co o ludowej twórczości plastycznej w o j e w ó d z t w a rze­ szowskiego należałoby powiedzieć. Ze w z g l ę d u na szczególne bogactwo sztuki ludowej Rzeszowszczyzny, konieczne jest przyspieszenie prac zmierzających do publikacji opracowań o charakterze monograficz­ nym, które w przyszłości staną się cegiełkami do bu­ dowy syntezy obejmującej całokształt sztuk plastycz­ nych wszystkich grup etnograficznych zamieszkują­ cych w o j e w ó d z t w o rzeszowskie. Fot.: Jerzy Czajkowski — U. 5, 7, 11; Stefan Deptuszewski — U. 10, 13, 16, 17, 18, 21, 28; Franciszek Ko­ tula — U. 4; Jan Swiderski — U. 1, 3, 6, 8, 9, 12, 14, 15, 19, 20, 22—27, 29; Zb. Muz. w Rzeszowie — U. 2. 28 II. 27, 28. Haft rzeszowski l łańcucki. II. 29. Kotwicz­ ka żelazna. Łużna, pow. Gorlice. Wł. J. Wałęga. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11904dc1eb3add7c0e1268ed7b3da37b.pdf 8c0cfcc252190844c82570060e430d07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3271 Title A name given to the resource Sztuka ludowa we współczesnej kulturze artystycznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA WE WSPÓŁCZESNEJ KULTURZE ARTYSTYCZNEJ 1 Przynajmniej od połowy X I X w . sztuka ludowa stanowi w a ż n y element k u l t u r y wizualnej naszego k r a ­ j u , i to z a r ó w n o przez fakt swego b e z p o ś r e d n i e g o w y ­ s t ę p o w a n i a , j a k t e ż i przez inspiracje, k t ó r y c h dostar­ cza szituce kwalifikowanej. Inspiracje te są przy t y m r ó ż n o r o d n e , podobnie j a k r ó ż n o r o d n e są przyczyny, dla k t ó r y c h zwracano się — i nadal zwraca — do sztuki ludowej. Czego innego szukali w kulturze ludowej r o m a n ­ tycy, czego innego w dziewięćdziesiątych latach ideolo­ gowie stylu narodowego, k t ó r y to styl w warunkach d ł u g o t r w a ł e j niewoli służyć m i a ł podtrzymaniu ducha narodowego, rozwijaniu patriotycznej więzi podzielone­ go narodu. Nie przypadkiem n a w i ą z y w a n o w ł a ś n i e w t e ­ dy do ludowej ornamentyki, do cech z e w n ę t r z n y c h , for­ malnych, k t ó r e w społecznym odbiorze s k ł a d a ł y się na stereotyp rodzimości. Ta pierwsza, dość powszechna fascynacja s z t u k ą l u ­ d o w ą w i ą z a ł a się, rzecz prosta, z tendencjami artystycz­ n y m i okresu. Odkryto ludową a r c h i t e k t u r ę , zdobni­ ctwo — bo mieściły s i ę w ó w c z e s n y c h d ą ż e n i a c h stylotwórczyich, w y s t ę p u j ą c y c h zresztą nie t y l k o w Polsce, ale i w w i e l u innych krajach europejskich. A l e nie do­ strzeżono j u ż a n i drzeworytu, a n i rzeźby ludowej, ani malarstwa. Przeciwnie, w t y m samym czasie, gdy W i t ­ kiewicz w s p ó l n i e z g ó r a l s k i m i cieślami wznosił domy w stylu „ z a k o p i a ń s k i m " — t ł u c z o n o masowo, za namo­ wą miejscowego proboszcza, obrazy na szkle, u w a ż a j ą c je za z w y k ł e , nieporadne bohomazy. Przyszło czekać blisko ćwierć w i e k u , n i m ówczesny charakter p r ą d ó w artystycznych, d o c h o d z ą c y c h do Polski, s t w o r z y ł w a ­ r u n k i dla dostrzegania w a r t o ś c i ludowego drzeworytu, rzeźby i malarstwa. Trzeba było przemian w sztuce, k t ó r e pozwoliły dostrzec w a r t o ś c i sztuki ludowej, trze­ ba b y ł o p r z e ł o m u w m y ś l e n i u artystycznym, k t ó r y za­ w d z i ę c z a m y kubizmowi, a po części i ekspresjonizmow i . Z kolei n a w i ą z a n i e w ł a ś n i e do sztuki ludowej (a nie np. rzeźb m u r z y ń s k i c h ) z a d e c y d o w a ł o o specyficz­ nie polskim obliczu naszego formizmu. W r ó ć m y jednak do sytuacji z lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą ­ tych. Odnotujmy co w ó w c z a s u w a ż a n o za s z t u k ę l u d o w ą , co s t a n o w i ł o źródło inspiracji? B y ł to ornament, deko­ racja, k t ó r ą przenoszono w formie b e z p o ś r e d n i e j l u b stylizowanej na inny przedmiot, a nawet na inny ma­ teriał i t e c h n i k ę . M o t y w y z haftu ryzowano w drewnie, budowano nawet pianina w stylu g ó r a l s k i m , a fabryka porcelany w Sevres w y p u ś c i ł a rozkoszny serwis do k a ­ wy n a ś l a d u j ą c y drewniane g ó r a l s k i e czerpaki. Jak więc w i d a ć , ó w c z e s n y zwrot k u formom ludo­ w y m dotyczył przede wszystkim z e w n ę t r z n e g o charak­ teru przedmiotu, mieszcząc się jeszcze w ramach ó w ­ czesnego typu m y ś l e n i a . W istocie bowiem zastąpiono ornament eklektyczny — stylowym, rodzimym, d b a j ą c tylko o logikę jego zastosowania, nie dochodzono jed­ nak jeszcze do p o s t u l a t ó w czystej funkcjonalności, któ­ re dopiero k i e ł k o w a ł y w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia plasty­ ków. Pokolenie to doszło do głosu d o s ł o w n i e w p i e r w ­ szym roku naszego stulecia. P o w s t a ł o „ S t o w a r z y s z e n i e Polska Sztuka Stosowana", k t ó r e p o s t a w i ł o sobie za cel o d n o w ę rękodzieła artystycznego, p r z y w r ó c e n i e rzemio­ słu jego wysokiej rangi. W ich działalności zaowoco­ w a ł a n a j p e ł n i e j myśl Ruskina i Morrisa, p r z e ś w i a d c z e ­ nie iż w ł a ś n i e l u d z a c h o w a ł w a r t o ś c i , k t ó r e c e c h o w a ł y r z e m i e ś l n i k ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h : łączenie w jedno fazy tworzenia (czyli projektowania) z wykonawstwem, p r a ­ cy z twórczością. Raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a się teza, iż dostrzega się tylko to, do z a u w a ż e n i a czego jest się przygotowanym. O d k r y w a n o z r a d o ś c i ą i s a t y s f a k c j ą ludowe zdobni- I I . 1. Haft p. Szczygielskiej na wystawie z a k o p i a ń s k i e j w „ C h a c i e Brzegi". „Motywy w z i ę t e z parzenic, ozdób znalezionych na starej kijance, skrzyniach i saniach'. Repr. z „Tyg. IUustrowanego", 1904, n r 38, s. 774 �l i . 2. Kredens p r o j e k t u Franciszka Neużila, w y k . przed 1890 r. w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego. I I . 3, 4. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i : b e z p o ś r e d n i e n a w i ą z a n i a do konstrukcji i formy zydla ludowego (1917 r.) oraz p r z y k ł a d inspiracji logiką m y ś l e ­ nia w ł a ś c i w ą sztuce c h ł o p s k i e j 4 �ctwo, meble, sprzęty. Odkrywano je w r ó ż n y c h częś­ ciach k r a j u , ze zdumieniem jakie t o w a r z y s z y ć może, gdy się na strychu w ł a s n e g o domu znajdzie nieoczeki­ wanie p i ę k n e i w a ż n e dla siebie przedmioty, k t ó r y c h przedtem w ogóle nie u w a ż a n o za ciekawe. Z w r ó ć m y u w a g ę na to, iż w t y m czasie sztuka l u ­ dowa p r z e ż y w a ł a na wsi szczyt swego rozwoju. Była n a t u r a l n ą częścią pejzażu kraju, ale też była podobnie jak pejzaż traktowana. Jako obiekt do z a c h w y t ó w , jako temat do malowania — ale nie jako r ó w n o r z ę d n a t w ó r ­ czość, nie jako partner w koncepcjach artystycznych. O t ó ż w ł a ś n i e a r t y ś c i spod znaku „sztuki stosowa­ nej" dostrzegli w r z e m i o ś l e i w zdobnictwie te cechy podstawowe, k t ó r y c h poszukiwali. Zwrócili się, jakby ponad t y s i ą c e m lat doświadczeń, do źródeł, do zasad, k t ó r e leżały u p o c z ą t k u sztuki. Przypomnijmy. Jest rok 1902. Paul Klee zapisuje znamienne zdanie: „ C h c i a ł b y m być jak nowo-narodzony". N a s t ę p u j e zmiana tradycji, do k t ó r y c h się n a w i ą ­ zuje, k t ó r e u w a ż a się za w a ż n e i w ł a s n e . T ą ważiną księgą zapomnianych p r a w d staje się sztuka ludowa. Staje się ona przy t y m szkolą funkcjo­ nalnego m y ś l e n i a . Idee, k t ó r e na zachodzie u ś w i a d o m i w k i l k a lat później Bauhaus, k s z t a ł t u j ą się w Polsce w oparciu o d o ś w i a d c z e n i a w y c i ą g n i ę t e z analizy c h ł o p ­ skiego r z e m i o s ł a i zdobnictwa. R ó ż n i c e są oczywiście znaczne. Bauhaus tworzy zwarty system teoretyczno-pedagogiczny, w Polsce na­ tomiast dochodzi do głosu doświadczenie artystyczne, intuicja t w ó r c z a , znacznie słabiej podbudowane myślą t e o r e t y c z n ą . I jeszcze jedno. Teoria Bauhausa, jak k a ż ­ da konsekwentnie budowana teoria, w i o d ł a do sytuacji 5 �5 П. 5. Ucieczko do Egiptu, drzeworyt ludowy. I I . 6. W ł a d y s ł a w Skoczylas, Jayiosik, drzeworyt z 1917 r. skrajnych, do swoistego puryzmu funkcjonalnego, pod­ czas gdy w Polsce powrotowi do zasad celowości i au­ tentyzmu sztuki stosowanej t o w a r z y s z y ł a jednoczesna potrzeba wyrazu emocjonalnego, u m i ł o w a n i e ornamen­ t u (zgodnego z k o n s t r u k c j ą i f u n k c j ą przedmiotu). bowski, inicjator grupy i jej ideolog, pisał: „O przera­ bianiu i doskonaleniu sztuki ludowej, o braniu z niej gotowych m o t y w ó w nie było mowy. Pozostała sama t y l k o zasada logiki, szczerości i zrozumienia w a r t o ś c i narzędzia i materiału" . N i e m a ł a w t y m zasługa S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . Jego dramaty, a w plastyce — wizje piastowskich gro­ d ó w , trony-siedziska, łączyły s z t u k ą l u d o w ą z histo­ rią, n a d a j ą c jej znaczenie symboliczno-emocjonalne. I znów trzeba p a m i ę t a ć o sytuacji historycznej k r a j u , znajdującego się w niewoli. Sztuka ludowa — przy wszelkich swych inspiracjach formalnych — s t a n o w i ł a j e d n o c z e ś n i e symbol t r w a ł o ś c i narodu, w i ą z a ł a się z d ą ­ żeniem do zachowania jego tożsamości historycznej. S t ą d silniej niż w j a k i m k o l w i e k n i e p o d l e g ł y m k r a j u inspiracje ludowe m i a ł y podtekst emocjonalny, patrio­ tyczny. Ta logika zawarta w architekturze przedmiotu była w a r t o ś c i ą c e n i o n ą n a j w y ż e j . Po latach d o ś w i a d c z e ń , w p r z e d d z i e ń M i ę d z y n a r o d o w e j Wystawy Sztuki Dekora­ cyjnej w P a r y ż u (1925 г.), k t ó r a p r z y n i o s ł a naszej sztu­ ce sukces n a j w i ę k s z y — pisał Jerzy W a r c h a ł o w s k i : „W j a k i s p o s ó b w y z y s k a ć m o t y w y ludowe w nowoczesnej sztuce dekoracyjnej na to przepisu nie ma (...) Może na drodze z u p e ł n e j negacji? (...) Analiza głębsza k a ż d e ­ go objawu sztuki ludowej (...) uczy wiecznych, nieprzedawnionych praw logiki i szczerej kompozycji w zakre­ sie barw i f o r m " . W 1901 r. f o r m u ł u j ą c program ideowy założyciele Stowarzyszenia Polskiej Sztuki Stosowanej postulowali: „ t w o r z e n i e ś w i a d o m e stylu narodowego poprzez, między i n n y m i , wykorzystanie dorobku sztuki ludowej we w ł a s ­ nej twórczości, ale nie przez jej n a ś l a d o w n i c t w o " *. Często jednak d ą ż e n i e do stylu oznaczało w p r a k ­ tyce s i ę g a n i e do ludowych w z o r ó w , do ornamentyki. Za­ chowywano co prawda logikę kompozycji, ale z a t r a c a ł a ona walor emocjonalny, tak w a ż n y w autentycznej sztu­ ce ludowej. Styl s t a w a ł się z e w n ę t r z n ą cechą, dekora­ cją. A r t y ś c i , k t ó r z y w 1913 r. u t w o r z y l i „ W a r s z t a t y K r a ­ kowskie" p r a g n ę l i dotrzeć w ł a ś n i e do istoty sztuki l u ­ dowej, p o m i a j a j ą c w a r s t w ę d e k o r a c y j n ą . Szukali auten­ tyzmu funkcji i konstrukcji przedmiotu, tego co stano­ wiło o jego emocjonalnej w a r t o ś c i . Wojciech J a s t r z ę ­ 3 4 5 Odzyskanie niepodległości K r a j u w 1918 г. a z w ł a ­ szcza okres umacniania się p a ń s t w o w o ś c i i autorytetu w ł a d z y na nowo ożywia dążenie s t y l o t w ó r c z e , ale j u ż na gruncie sztuki oficjalnej, reprezentacyjnej. Może się ona poszczycić przed o s t a t n i ą w o j n ą wieloma dokona­ niami, zwłaszcza w dziedzinie mebla, metaloplastyki, a zwłaszcza tkaniny o cechach monumentalnych. Obok kostniejącej w z r o z u m i a ł y sposób sztuki re­ prezentacyjnej, istniały w latach m i ę d z y w o j e n n y c h dwa i n t e r e s u j ą c e zjawiska, na k t ó r e trzeba zwrócić u w a g ę . Jedno z nich w i ą ż e się z analitycznym p o d e j ś c i e m do sztuki ludowej. R e p r e z e n t o w a ł je m i n . Wojciech Ja­ s t r z ę b o w s k i . M y ś l ą c o rodzimym podłożu sztuki dostrze­ gał nie tylko typowe, a p o n i e k ą d stereotypowe cechy regionalnej twórczości wiejskiej, z w i ą z a n e z p o t r z e b ą zaznaczenia tożsamości w ł a s n e j grupy, parafii, wsi, ale i to, co było w ogóle w s p ó l n e l u d o w i , a z w i ą z a n e ге �I I . 7. Jerzy Panek, Don Kichot, drzeworyt z 1958 г. I I . 8. Sw. Mikołaj, drzeworyt ilustracja do książki, ok. 1928 r. stosunkiem do przyrody, powszechnie i stale u ż y w a ­ nych m a t e r i a ł ó w . U r z e k a j ą go f o r m y naturalne, wcale nie zdobione, a przecież z nieomylnym i n s t y n k ­ tem artystycznym z a u w a ż o n e w p l ą t a n i n i e korzeni, gąszczu k o n a r ó w i gałęzi. Dostrzega walory, k t ó r y c h tradycyjna etnografia nie zechce u z n a ć jeszcze przez ćwierć w i e k u . Pole inspiracji rozszerza się. Podobnie jak to miało miejsce w przedrewolucyjnej Rosji, w działalności K a n dinsky'ego, Ł a r i o n o w a , Gonczarowej — w o b r ę b zainte­ resowania artys'ty^plastyka wkracza sztuka peryferii miejskich: szyldy, reklamy, r y s u n k i na p ł o t a c h . Zauwa­ ża się twórczość samorodnych, „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w miejskiego pogranicza — u nas: N i k i f o r a , Janeczki. ludowy. I I . 9. Jan Bukowski, Ogólnie m ó w i ą c , ź r ó d ł e m inspiracji staje się wszyst­ ko, co otacza a r t y s t ę , niezależnie od tego, czy jest typo­ we dla j a k i e j ś grupy c h ł o p s k i e j , czy nie. Drugie i n t e r e s u j ą c e zjawisko, w y r a ź n i e zarysowane w czasie p r z y g o t o w a ń do wystawy paryskiej w 1925 r. to w s p ó ł p r a c a plastyka z u z d o l n i o n ą g r u p ą młodzieży wiejskiej czy robotniczej. Eksperyment t a k i podjęli wówczas K a r o l S t r y j e ń s k i oraz A n t o n i Buszek . S t r y j e ń s k i w ciągu k i l k u miesięcy pracy z g r u p ą m ł o d z i e ­ ży, p r z e w a ż n i e g ó r a l s k i e j , d o p r o w a d z i ł do tego, że za­ częli oni t w o r z y ć rzeźby w drewnie zgodnie z podsta­ w o w ą g r a m a t y k ą form ludowych, ale w y n i k ł e z ich w ł a s n y c h dyspozycji, a nie m ą d r o ś c i nauczonej, nie z zapożyczeń; Buszek z a p r o p o n o w a ł grupie robotnic z 9 7 �11 10, 11. Rzeźba ludowa ze Ś l ą s k a oraz rzeźba ucznia z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u kier. K . S t r y j e ń s k i e g o , ok. 1925 r. fabryki p a p i e r o s ó w malowanie na batiku, p o k a z u j ą c im podstawy technologii, i p o z o s t a w i a j ą c p e ł n ą s w o b o d ę wypowiedzi. K o n t a k t plastyka-animatora, a p o n i e k ą d i r e ż y s e r a t w ó r c z e j w y o b r a ź n i , z młodzieżą d a ł w obu wypadkach doskonale rezultaty. Dalsze d o ś w i a d c z e n i a w t y m k i e r u n k u prowadzone m.in. j u ż po ostatniej wojnie przez prof. E l e o n o r ę P l u t y ń s k ą , Antoniego Kenara i g r u p ę innych p l a s t y k ó w skupionych w o k ó ł Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e ­ go dowiodły, że w w a r u n k a c h nawarstwiania się róż­ nych w z o r ó w estetycznych rola plastyka-animatora po­ lega na u ś w i a d a m i a n i u podstaw t w ó r c z y c h , na w y k o ­ rzystaniu i n w e n c j i bazującej na zasobie posiadanych do­ świadczeń. W s p ó ł p r a c a np. prof. P l u t y ń s k i e j z g r u p ą tkaczek b i a ł o s t o c k i c h p o z w o l i ł a i m w y z w o l i ć się ze sztampy modnych w z o r ó w fabrycznych i zacząć projektowanie b e z p o ś r e d n i o na t k a c k i m warsztacie zgodnie z zasada­ m i techniki, warsztatu. Z kolei dzięki poznaniu techniki tkania prof. P l u t y ń s k a s t w o r z y ł a znakomite dzieła, t w o ­ rzone bezpośrednio przy warsztacie. N a s t ą p i ł a wzajem­ na wymiana doświadczeń, wzajemna inspiracja, w i o d ą ­ ca zresztą do zbliżonych e f e k t ó w k o ń c o w y c h . Zapiecze tradycji pozwala we wszystkich takich przypadkach osiągnąć nowe jakości, zgodne z logiką techniki i tworzywa a przy t y m zbliżone w efekcie do typowej dla sztuki ludowej g r a m a t y k i form. Metoda w s p ó ł p r a c y , lansowana po ostatniej wojnie przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą z I n s t y t u t u Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , aczkolwiek nie p r z y n i o s ł a z n a c z ą c y c h e f e k t ó w we wzornictwie p r z e m y s ł o w y m , z a s ł u g u j e na 8 Drzewnego, w y k . pod u w a g ę , zwłaszcza w sytuacji szybkiego zaniku żywej sztuki ludowej. Może mieć ona szczególne znaczenie w warunkach rozpadu tradycyjnej k u l t u r y chłopskiej i k r z y ż o w a n i a się r ó ż n y c h w z o r c ó w estetycznych, w okre­ sie, gdy żyjący jeszcze tzw. t w ó r c y l u d o w i w y k o r z y s t u ­ ją swe tradycyjnie nabyte u m i e j ę t n o ś c i w celu w y k o n y ­ wania dla odbiorcy miejskiego adaptowanych ludowopodobnych p r z e d m i o t ó w . Metodzie tej m o ż n a by wróżyć sukces w praktyce działalności takich instytucji jak Cepelia, z a j m u j ą c y c h się p r o d u k c j ą w y r o b ó w o cechach ludów yth. W ą t p l i w e natomiast wydaje się, czy metoda ta mo­ że z a p e w n i ć rodzimy wyraz wzornictwu p r z e m y s ł o w e ­ mu. Jako program działania wydaje się sprzeczna z istotą współczesnego wzornictwa, z mechanizmem m ó d , szybko p r z e m i j a j ą c y c h , z p s y c h i k ą odbiorców, nasta­ wionych na s t a ł ą k o n f r o n t a c j ę z k r a j a m i o w y ż s z y m standardzie ż y c i o w y m . Problemem p o d s t a w o w y m jest dziś poprawa jakości w y r o b ó w konfekcyjnych, mebli, tkanin, w y r o b ó w t r w a ł e g o u ż y t k u . Poprawa (między i n ­ nymi) poziomu w z o r ó w , kolorystyki. W modelu rzeczy­ w i s t y m (a nie postulowanym) współczesnej kultury, o g r o m n ą rolę o d g r y w a j ą czynniki z w i ą z a n e z powszech­ n y m d ą ż e n i e m do awansu s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , mie­ rzonego m i ę d z y n a r o d o w y m i wzorcami konsumpcji, przy­ r ó w n y w a n i e m w y r o b ó w nabywanych w Polsce do po­ dobnych zagranicznych, o b o j ę t n i e — zachodnioeuropej­ skich, enerdowskich czy w ę g i e r s k i c h . Nie przeczy to oczywiście temu, że zawsze przy o k r e ś l o n e j koniunkturze i s t n i e ć m o ż e sytuacja sprzyja­ jąca dla inspiracji w y r o b ó w p r z e m y s ł u lekkiego s z t u k ą �l u d o w ą . Czasem przenoszona w formie niemal bezpo­ ś r e d n i e j (hafty), kiedy indziej w postaci wzoru k r o j u , d o d a t k ó w i t p . D o ś w i a d c z e n i e wskazuje, że rezultat ta­ kich z a b i e g ó w zależy od: a — ogólnego t r e n d u w modzie, b — umiejętności szybkiego wykorzystania powstałej k o n i u n k t u r y przez producenta, с — talentu p r o j e k t a n t ó w . W dotychczasowej praktyce p r ó b y masowego lanso­ wania np. p a s i a k ó w nie d a w a ł y d o b r y c h r e z u l t a t ó w . Ludowe inspiracje w modzie s p r o w a d z a ł y się więc do kolekcji w y s t a w o w y c h spod znaku haute couture, c h ę t ­ nie pokazywanych w prasie ilustrowanej, telewizji. W y ­ daje się, że r e ż y s e r o w a n e widowiskowo pokazy takiej mody folklorystycznej s t a j ą się s t a ł y m elementem w naszej kulturze, t o w a r z y s z ą c w i e l u imprezom masowym. Pokazy mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą należą więc nie tyle do p r z e j a w ó w produkcji p r z e m y s ł u lekkiego, co przede wszystkim do imprez masowych, b a z u j ą c y c h na folklorze. Imprez takich jest obecnie bardzo dużo. Większość z nich dawniej nie i s t n i a ł a , dziś zaś s t a n o w i ą nieodłączną część w i e l k i c h widowisk w rodzaju woje­ w ó d z k i c h czy o g ó l n o p a ń s t w o w y e h dożynek, Cepeliad, Festiwali, D n i Miast i imprez t o w a r z y s z ą c y c h ś w i ę t o m narodowym. I t u dochodzimy do konstatacji bardzo istotnej. O ile przed o s t a t n i ą w o j n ą problem inspiracji ludowych i wykorzystywania poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m elemen­ t ó w folklorystycznych dotyczył przede wszystkim tzw. sztuki wielkiej i stosowanej — w jej ambitnych prze­ jawach, o tyle obecnie w y s t ę p u j e w kulturze masowej, powszechnej. Jest to zresztą problem szerszy — doty­ czy bowiem w ogóle relacji m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą okresu. 1 - I I . 12. Zbigniew Z w r ó ć m y u w a g ę — w pierwszym półwieczu inspira­ cje ludowe w istotny s p o s ó b w y s t ę p o w a ł y w twórczości k o m p o z y t o r ó w (Szymanowski, L u t o s ł a w s k i ) , w i e l k i c h i n s c a n i z a t o r ó w teatru (Leon Schiller, Dejmek), scenogra­ fów, grafików, rzeźbiarzy, a nawet malarzy, że w y m i e ­ nię t u Zofię S t r y j e ń s k a , nie m ó w i ą c już o plastykach związanych z architekturą wnętrz i sztuką stosowaną. W ostatnim ć w i e r ć w i e c z u inspiracje takie należą w tych dziedzinach do rzadkości. Spotyka się j e tylko spora­ dycznie, coraz rzadziej (Rząsa, K i l i a n , K i l a r ) . Przeszły jednak te inspiracje do dziedzin k u l t u r y masowej: widowisk popularnych ( m i n . Zespołów P i e ś n i i T a ń c a „ M a z o w s z e " i „Śląsk"), estradowych, f o l k l o r y ­ stycznych zespołów amatorskich, lekkiej piosenki, bitu, a nawet jazzu, g r a f i k i reklamowej, plakatu, oprawy ma­ sowych imprez i widowisk, p r z e m y s ł u turystycznego i pamiątkarskiego. Z a s t a n a w i a j ą c się nad t y m faktem trzeba zwrócić u w a g ę na z a s a d n i c z ą z m i a n ę funkcji inspiracji w mo­ delu k u l t u r y , w t y m i k u l t u r y artystycznej. Na p o c z ą t k u stulecia inspiracje ludowe towarzyszy­ ły awangardzie artystycznej. W sztuce wiejskiej znaj­ dowano sojusznika poscaukiwań t w ó r c z y c h . Odkrywano tę s z t u k ę na fali p r z e ł a m y w a n i a akademickich k o n w e n ­ cji X I X w i e k u . Obecnie sytuacja odwróciła się o 180 stopni. Poszu­ kiwania współczesnej sztuki poszły w innych k i e r u n ­ kach. K r a ń c a m i ich są z jednej strony penetracje psy­ chiki ludzkiej, z drugiej chęć zbliżenia się do nauki, twórczość laboratoryjna, w wysokim stopniu intelek­ tualna. Poszukiwania i mody m a j ą miejsce poza k r ę ­ giem ludowej sztuki. Przeciwnie — na wzburzonym mo­ rzu w s p ó ł c z e s n y c h p o s z u k i w a ń , mód w z n o s z ą c y c h się i o p a d a j ą c y c h po c h w i l i na dno — sztuka ludowa staje Pronaszko, Pieta, rzeźba, gips, 1913. I I . 13. Fragment a d o r u j ą c e g o a n i o ł k a , rzeźba ludowa w drew­ nie, polichromowana �14 się ostoją tradycji, o d w o ł a n i e m do przeszłości. Zaczyna działać w i n n y m obiegu informacji. Szuka się więc w niej nie odrodzenia zagubionych w a r t o ś c i , czy prawd rudymentarnych, ale ludowych konwencji, czyli tego, co oczywiste i co w ś w i a d o m o ś c i masowego odbiorcy w i ą ż e się z pojęciem rodzimych tradycji. Powiedzmy w i ę c e j : jeśli stylistyka ludowa — nawet w najbardziej stereotypowej wersji — w y s t ę p u j e dziś w p r z e m y ś l e turystyczno-<gastronomicznym i w re­ klamie, to w ł a ś n i e dlatego, że istnieje w tych dziedzi­ nach potrzeba stereotypu, ł a t w e g o rozpoznania co jest h i s z p a ń s k i e , a co w ę g i e r s k i e , czy polskie. Dlatego pa­ m i ą t k a narodowa czy regionalna musi o d w o ł y w a ć się do czytelnego znaku informacyjnego, z a r ó w n o wtedy gdy jest to p a m i ą t k a tania i masowa, jak i w ó w c z a s gdy ma charakter unikatowy. Inspiracje ludowe w k u l t u r z e masowej m u s z ą więc o d w o ł y w a ć się do tego co znane, oczywiste, charakte­ rystyczne — a więc nie do logiki form, nie do trudno czytelnych emocji (np. dawnej r z e ź b y kultowej) lecz do z e w n ę t r z n e j warstwy dekoracyjnej, do ornamentyki. S z u k a j ą c w dzisiejszej k u l t u r z e uzasadnienia dla i n ­ spiracji folklorystycznych, znajdujemy je, ale nie w sfe­ rze tych w a r t o ś c i , k t ó r e p o r u s z a ł y u m y s ł y i emocje ar­ t y s t ó w z pierwszej polowy z o wieku. P r z y g l ą d a j ą c się kosztownej tandecie „na ludowo" coraz liczniejszych lokali gastronomicznych dostrzec w nich m o ż n a podobny eklektyzm a nieraz i bezguście, podobne powierzchowne n a w i ą z a n i e do pseudochlopskich o r n a m e n t ó w — co w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. 10 15 S t w i e r d z a j ą c t ę s y t u a c j ę bynajmniej nie zamierzam twierdzić, iż jest nieunikniona i że nie ma dobrych w y ­ j ą t k ó w . D o ś w i a d c z e n i a Cepelii w s k a z u j ą , że m o ż n a p r o ­ d u k o w a ć — i to w skali masowej — wyroby adapto­ wane do w s p ó ł c z e s n y c h potrzeb, osiągające stosunkowo dolbry poziom. Coraz częściej jednak k r y t y k u j e się je za brak tego napięcia emocjonalnego, k t ó r e c e c h o w a ł o dzieła dawnej sztuki ludowej oraz i n s p i r u j ą c e się nią mistrzowskie p r z y k ł a d y artystycznego r ę k o d z i e ł a . Współ­ czesna sztuka ludowa jest estetyczna i niejako w do­ b r y m guście. Niewiele w niej jednak p o z o s t a ł o z suro­ wości p r y m i t y w u , m a ł o z autentyzmu dawnej sztuki chłopskiej. Gdy więc zastanawiamy s i ę , czemu współczesna sztuka zwana l u d o w ą nie stanowi źródła ciągłej odnowy i fascynacji współczesnej plastyki — w e ź m y pod u w a g ę i tę w a ż n ą różnicę. Dawniej artyści obserwowali w o k ó ł siebie ż y w ą , wciąż dla nich n o w ą s z t u k ę wiejskiego l u ­ du, dziś zaś w y t w o r y , k t ó r e widzą w sklepach i na wystawach są już swoistą stylizacją, pastiszem dawnej sztuki ludowej. Nie m a j ą siły przebicia a u t e n t y k ó w . To­ też n i e g d y ś fascynacja m i a ł a charakter spontaniczny, obecnie zaś n a w i ą z a n i e do ludowej stylistyki jest prze­ w a ż n i e ś w i a d o m i e w y b r a n ą formą. Znacznie silniej dzia­ łać mogą na w y o b r a ź n i ę artysty autentyczne przejawy sztuki jarmarcznej, plebejskiej, nawet takiej, k t ó r a oscy­ luje na granicy kiczu. Działają zresztą r ó ż n e bodźce, r ó ż n e inspiracje — w t y m i sztuki p r y m i t y w n e j , egzo­ tycznej, ludowej — n i e z a l e ż n i e od tego gdzie i kiedy p o w s t a ł e j . A j a k na t y m tle w y g l ą d a rękodzieło a r t y ­ styczne? �П. 14. Rzeźba w drewnie, praca C z e s ł a w a Dukata, ucznia V k l . Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, w y k . pod kier. Antoniego Kenara, 1956 г. I I . 15. Fragment Ukrzyżowania, rzeźba ludowa z Podhala. I I . 16. Tytus Czy­ żewski, Madonna, olej, 1920 г. I I . 17. W. J a s t r z ę b o w s k i , Tragiczna, rzeźba w y k o r z y s t u j ą c a n a t u r a l n y k s z t a ł t drzewa, w y k . w latach 1940—1947. I I . 18. Wypalony pieii drzewa, 2;akopane. 11 �Otóż p o r ó w n u j ą c s y t u a c j ę z początku wieku i obec­ ną dostrzec m o ż n a z m i a n ę miejsca i r o l i r ę k o d z i e ł a w modelu k u l t u r y artystycznej. Z m i e n i ł y się funkcje i re­ lacje z i n n y m i dziedzinami twórczości. Dawniej na osi: sztuka dla s p o ł e c z e ń s t w a — sztuka elitarna, rękodzieło artystyczne widziało swe miejsce w służbie szerokich rzesz odbiorców. Rękodzieło m i a ł o za­ p o c z ą t k o w a ć o d n o w ę sztuki, k t ó r a winna była przeni­ kać do życia ludzi. Obecnie miejsce to zajmuje wzor­ nictwo p r z e m y s ł o w e , dizajnerstwo. A l e nastawienie na m a s o w o ś ć dizajnu przy jednoczesnym zaniku r z e m i o s ł a niskoiseryjnego sprawia, że rękodzieło artystyczne staje się przede wszystkim u n i k a t o w y m . Może b y ć ono oczy­ wiście r ó w n i e ż laboratorium nowych form, ale w p i e r w ­ szym r z ę d z i e staje się twórczością dającą s a t y s f a k c j ę a r t y s t y c z n ą autorom. Cechą tego rękodzieła staje się jednoczesność procesu m y ś l e n i a i realizacji, emocjonal­ ny stosunek do finalnej postaci dzieła, k t ó r e w o d r ó ż ­ nieniu od w y t w o r u manufakturowego czy p r z e m y s ł o w e ­ go k a ż d o r a z o w o u w z g l ę d n i a momenty zmienne, takie jak: —• charakter tworzywa (np. g r u b o ś ć i kolor skóry, s ł o j e drewna, jego kolor, t w a r d o ś ć ) , —• u ż y t e n a r z ę d z i a , —• m y ś l artystyczna, s t a n o w i ą c a i n d y w i d u a l n ą od­ p o w i e d ź t w ó r c y na różne bodźce w e w n ę t r z n e i zewnętrzne, - odbiorca, a nawet indywidualna osoba, dla k t ó ­ rej się coś tworzy. 12 Tak o k r e ś l o n e rękodzieło artystyczne zbliża się w swym charakterze do tzw. sztuki czystej, a k t ó r ą traf­ niej byłoby n a z w a ć s z t u k ą n a c e c h o w a n ą semantycznie. Zbliża sdę w indywidualnej myśli, w szukaniu w e w n ę ­ trznej l o g i k i dzieła, w pierwiastkach emocjonalnych, k t ó r e nie są komieoane dla spełnienia z a d a ń u ż y t k o ­ wych. W jakiej mierze rękodzieło takie m o ż e się inspiro­ w a ć s z t u k ą l u d o w ą , być rodzime, a zarazem w s p ó ł c z e s ­ ne? Osiągnięcia sztuki skandynawskiej (zwłaszcza fiń­ skiej), j a p o ń s k i e j a t a k ż e np. R e p u b l i k i E s t o ń s k i e j w ZSRR dowodzą, że rodzimość i nowoczesność są to po­ jęcia, k t ó r e nie m u s z ą się w y k l u c z a ć . Przeciwnie: ro­ dzimość, bazująca na r ó ż n y c h elementach tradycji i o d ­ r ę b n o ś c i przyrodniczo-geograficznych k r a j u m o ż e wzbo­ g a c a ć k s z t a ł t sztuki nowoczesnej, wnosić w nią nowe pierwiastki, mieć więc postać szczegółową zjawiska ogól­ nego. Oczywiste jest, że w pojęciu rodzimości p a r t y c y p u ­ je nie t y l k o sztuka ludowa, a zwłaszcza nie w swej warstwie z e w n ę t r z n o - d e k o r a c y j n e j . Rodzimość bowiem to r ó w n i e ż charakterystyczny typ emocjonalności, spo­ sobu w y r a ż a n i a uczuć, przewaga cech praktycznych ctzy romantycznych, typ t r a d y c j i religijnej i t d . W Polsce kanon rodzimości X I X i X X w. w i ą ż e się z t r a d y c j ą r o m a n t y c z n ą , a podejście emocjonalne widoczne jest nawet w interpretacji takich k i e r u n k ó w , jak op-art, v i ­ sual-art czy conceptual-art. �13 �Do żywej tradycji należy więc nie tylko sztuka l u ­ dowa, ale i portret sarmacki, a zwłaszcza trumienny, prowincjonalna architektura barokowa, t w ó r c z o ś ć pleja­ dy poetów, pisarzy, k o m p o z y t o r ó w , rzeźbiarzy, malarzy X I X i X X w. (łącznie z polskim ekspresjonizmem, for­ mizmem i koloryzmem). Do tradycji należy z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j historii j a k i pejzaż wiejskich r ó w ­ nin i m a ł y c h miasteczek, r y t m życia, tempo — inne prz&oież w P a r y ż u czy Moskwie, a inne w Warszawie, K r a k o w i e czy Katowicach. P a t r z ą c na dzieła polskich a r t y s t ó w wystawiane na Quadriannale w Erfurcie odczuwam ich w s p ó l n ą cechę, n i e z a l e ż n i e od gatunku indywidualnych talentów. Są­ dzę, że jest nią autentyzm kreacji, nie sięgający po m a s k ę stylizacja, choćby ludowej. Być m o ż e nie u m i a ł ­ bym w i d z ą c j a k i ś jeden przedmiot z a s z e r e g o w a ć go do konkretnej ekspozycji narodowej, ale odczuwam s p ó j ­ ność wszystkich tych prac, podobne zaplecze tradycji, podobny stosunek do rzeczy, k t ó r e się tworzy. Przychodzi m i w ó w c z a s na m y ś l emocja z j a k ą wiejski młodzieniec zdobił przęślicę czy inny podarunek dla swej narzeczonej, to z a a n g a ż o w a n i e , k t ó r e sprawia, iż rzecz pozornie podobna do innych, ma jednak w ł a s ­ ny wyraz, jest rezultatem nie t y l k o wiedzy, tradycji, ale i t w ó r c z e g o napięcia. Ta sztuka bliska jest ludowej nie przez z e w n ę t r z n ą s z a t ę ornamentu, lecz przez szacunek dla tych samych w a r t o ś c i , k t ó r e legły u podstawy chłopskiego r ę k o d z i e ­ ła, chłopskiej sztuki. Sytuacja współczesnej kultury sprzyja tworzeniu dzieł, k t ó r e człowiek znużony zalewem rzeczy i i n f o r ­ macji odczuwa j e d n o c z e ś n i e jako w s p ó l n e grupie (i 23 �Wykorzystanie m o t y w ó w w y c i n a n k i ludowej: i l . 22. O k ł a d k a proj. Zygmunta K a m i ń s k i e g o , 1928 г.; i l . 23. Dekora­ cja A l . Ujazdowskich w Warszawie podczas Festiwalu Młodzieży, 1955 г.; i l . 24. Tkanina z I W P , projekt, przez zespół wycinankarek opoczyńskich pod kier. art. p l . Aleksandry L e w i ń s k i e j . I I . 25. Inspiracje ludowe w modzie. Ponczo i tunika „ k r a k o w s k i e " , w g projektu K . T r z c i ń s k i e j , „Moda Polska", 1970 г. I I . 26. Karczma „ R z y m " w Su­ chej Beskidzkiej 15 �27 П. 27. W n ę t r z e polskiej ekspozycji na I V Quadriennale w Erfiurcie z a a r a n ż o w a n e linę J a s t r z ę b o w s k ą (komisarza działu polskiego) przez to sobie bliskie) a zarazem i n d y w i d u a l n e , nie identyczne z t y m co go otacza. W tej dialektyce potrzeb dostrzegam w a ż n ą szansę dla rękodzieła a r t y ­ stycznego. W świecie w a r t o ś c i coraz bardziej skomer­ przez Ha­ cjalizowanych sztuka staje się o b r o n ą tego co najcen­ niejsze — humanistycznej postawy, t r w a ł y c h w a r t o ś c i duchowych. Jest ona j e d n ą z form ochrony ś r o d o w i s k a w e w n ę t r z n e g o przed zanieczyszczeniem. PRZYPISY 1 Referat wygłoszony podczas sympozjum na I V Quadriennale R ę k o d z i e ł a Artystycznego k r a j ó w socjali­ stycznych w Erfurcie (NRD), 22 maja 1978 r. L . Grabowski, Jan Szczepkowski, „Przegląd A r ­ tystyczny" 1964, nr 6 s. 6. W. Jastrzębowski, Geneza, program i wyniki działalności Warsztatów Krakowskich i Ładu, „Pol. Szt. bud.", R. V I , 1S52, mr 1. Osiemdziesięciu a r t y s t ó w polskich zdobyło 36 2 3 1 Grand Prix, 31 odznaczeń honorowych oraz 60 ozłotych medali. J. W a r c h a ł o w s k i , Wycinanki, „ P r z e g l ą d Warszaw­ s k i " 1924, s. 74. Buszek w y p r a c o w a ł m e t o d ę w s p ó ł p r a c y pedagoga-animatora z dziećmi i młodzieżą jeszcze przed 1920 r. Por. S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz, Teoria Antoniego Buszka a odrodzenie Sztuki Czystej (w:) Nowe formy w malarstwie i тле pisma estetyczne, Warszawa 1959. 5 0 Fot.: E . Ciołek — il. 27; T. Cissowski — il. 24; S. Deptuszewski — П. 1, 5, 9, 13, 15, 22; J . Grabowski — il 10; J . Grelowski — il. 3; Л. Jackowski — il. 18; Z. Kamykowski — il. 20; T. Każmierski — il. 4; W. Mądroszkie wicz — il. 7; W. S ł a w n y — il. 23; J . Świderski — il. 14, 16, 19, 21; W. Wolny — il. 12 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b43fe94b4919fb463f2533c33dc73c0.pdf ee12d168527c281144a175aa11c53e1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3169 Title A name given to the resource Sztuka naiwnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.13-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SZTUKA NAIWNYCH my Pierwsze p y t a n i e , k t ó r e n a l e ż y r o z s t r z y g n ą ć d o t y c z y feno­ sami, o d b i o r c y tej s z t u k i . To m y d e c y d u j e m y co jest naiwne a co m e n u n a i w n o ś c i . Czy istnieje coś takiego j a k niezmienna k a t e ­ d o j r z a ł e . To m y t w o r z y m y s z u f l a d k i , do k t ó r y c h w p y c h a m y bogu goria n a i w n o ś c i ? O t ó ż s ą d z ę , że skoro przez n a i w n o ś ć b ę d z i e m y ducha w i n n y c h m a l a r z y czy r z e ź b i a r z y , s p i e r a j ą c się o to pojmowali p o g l ą d y na świat, k t ó r e grupa „ n a z y w a j ą c a " J e d y n y m dowodem na istnienie „ n a i w n y c h " j e s t e ś m y czy jeszcze s ą l u d o w i czy j u ż n a i w n i , u ł a d z e n i przez k u l t u r ę czy od niej n i e z a l e ż n i , j a k c i , k t ó r y c h J e a n D u b u f f e t zalicza do ka­ dążeń ogółu, związane z sądami wartościującymi, O b i e k t y w n e k r y t e r i a „ n a i w n o ś c i " t r u d n e są do ustalenia. cych w k u l t u r z e s p o ł e c z e ń s t w a , w jego p o g l ą d a c h n y m c h ł o p , w i e r z ą c y iż w noc w i g i l i j n ą z w i e r z ę t a m ó w i ą l u d z k i m wartościowania. g ł o s e m . N a i w n y m w y d a się w ł a d c a , k t ó r y od h o r o s k o p u u z a l e ż n i a wypowiedzenia wojny, hippis, anachoreta, buddyjski m n i c h . A l e dla niego w ł a ś n i e m y j e s t e ś m y n a i w n i , z n a s z ą p o g o n i ą za d o b r a m i m a t e r i a l n y m i , niszczeniem p r z y r o d y , w i a r ą w nieo­ graniczony p o s t ę p nauki. Są to wszystko s p r a w y filozofów, e s t e t y k ó w , j a c h c i a ł b y m t y l k o z w r ó c i ć u w a g ę na j e d e n aspekt zagadnienia — n a s z ą p e w n o ś ć siebie, nasze poczucie w y ż s z o ś c i . M ó w i m y : dzicy, p r y m i t y w n i , n a i w n i . A t a m : w i e l k i e sztuka Beninu, Gabonu, symbolizm kultury, sztuki tana- t r y j s k i e j , d o ś w i a d c z e n i e mistyczne i n d i a n m e k s y k a ń s k i c h , zadzi­ wiające światy Nikifora, Monsiela czy jugosłowiańskiego Bosilja. S t ą d w i ę c s k r u p u ł y i n i e c h ę ć przed t a k ą Tlj i klasyfikacją. N i e c h ę ć , w y n i k a j ą c a z r e s z t ą przede w s z y s t k i m z p e j o r a t y w n e j o t o c z k i , k t ó r ą m a u nas o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " . O k r e ś l e n i e ? E p i ­ tet ! T o t e ż g d y zachodzi potrzeba, w o l a ł e m w swojej d z i a ł a l n o ś c i z a s t ą p i ć jo i n n y m , nie d e z a w u u j ą c y m „inni", „samorodni", człowieka. S t ą d nazwy: „nieprofesjonalni". Ale u n i k nio l i k w i d u j e p r o b l e m u . P r z y j m u j ą c wszelkie po­ p r a w k i z w i ą z a n e z r e l a t y w i z a c j ą zjawiska, trzeba p r z e c i e ż do­ to i sposobach N a i w n o ś ć , j a k o kategoria, estetyczna, b ę d z i e więc zawsze w stosunku do c z e g o ś , do zastanych czy p a n u j ą c y c h wypowiedzi. „Naiwność" Venus z Lespugues, sposobów obrazów Dirka Boutsa czy G i o t t a w s w o i m czasie b y ł a n o r m ą czy w r ę c z o d k r y w ­ c z o ś c i ą . S p o s ó b przedstawiania p e j z a ż u , selekcji e l e m e n t ó w , i c h hierarchizacji, w y d a w a ł się na tle ó w c z e s n e j p r a k t y k i n a t u r a l n y (podczas g d y n a i w n o ś ć wydaje się n a m o d e j ś c i e m o d tej n a t u r a l ­ ności). K i e d y na obrazach K a t a r z y n y G a w ł o w e j p o s t a ć k s i ę d z a j e s t niemal t a k w i e l k a j a k k o ś c i ó ł , przed k t ó r y m s t o i — odbie­ r a m y to j a k o efekt n a i w n o ś c i . A l e g d y G i o t t o m a l o w a ł ś w . F r a n ­ ciszka znaczonego s t y g m a t a m i w tej samej skali co bazylikę S a n t a - С г о с е we F l o r e n c j i , b y ł o to n a t u r a l n e , p r z y j m o w a ł b o w i e m p e r s p e k t y w ę i n t e l e k t u a l n o - h i e r a r c h i c z n ą , a nie z w i ą z a n ą ze z ł u d ­ n ą fizjologią w z r o k u . A l e w ó w c z a s ten s p o s ó b m y ś l e n i a b y ł n o r m ą , podczas gdy d z i ś wydaje się efektem „ n a i w n o ś c i " , b y nie rzec — infantylizmu czy n i e d o r o z w o j u . Czym jest dzisiaj n a i w n o ś ć ? Co k o j a r z y m y z t y m p o j ę c i e m 1 K t o w y d a się n a m n a i w n y ? O t ó ż n a i w n e są w n a s z y m odczuciu strzec istnienie c z e g o ś takiego j a k n p . kategoria n a i w n o ś c i w este­ dzieci, ludzie, którzy t y c e , sztuce. Mało p r e c y z y j n a , jeszcze nie oswojona, nie postępowania, nie zdefi­ nie t a k a n a i w n o ś ć i s t n i a ł a i istnieje, n i e z a l e ż n i e od z m i a n z a c h o d z ą ­ Z a l e ż ą b o w i e m od k u l t u r o w e g o k o n t e k s t u . D l a nas b ę d z i e naiw­ wspaniała które z n a j d u j ą potwierdzenia w brutalnej konkretyzacji życia — t e g o r i i I'art brut. datę uważa za anachroniczne, i n f a n t y l n e , dziwaczne, sprzeczne z k i e r u n k i e m odrzucają dążą do powszechnie sukcesu, uznane materialnych normy wartości. niowana do k o ń c a , ale p r z e c i e ż b u d z ą c a zainteresowania este­ N a i w n e s ą i d e a ł y i s ł o w a , k t ó r e z d a j ą się n a m na miejscu t y l k o t y k ó w , k r y t y k ó w sztuki. Poświęcił jej c y k l konwersatoriów Ro­ wtedy, gdy padają z ambon kościołów: miłosierdzie, szlachetność, m a n I n g a r d e n , o n a i w n o ś c i p i s a ł a M a r i a G o ł a s z e w s k a , za g r a n i c ą p o k o r a , d o b r o ć , w z n i o s ł o ś ć . . . Z w r ó ć m y u w a g ę , te s ł o w a b r z m i ą Bihalji-Merin, Keleman, Jakovsky. j u ż podobnie s t a r o ś w i e c k o j a k s u r d u t , honor, r a p t u l a r z , g e t r y . 13 �Zresztą s p r ó b u j m y jeszcze inaczej określić sferę n a i w n o ś c i , przez wymienienie p o j ę ć , k t ó r e odczuwamy jako o d w r o t n o ś ć naiwności. Oto pierwsze z n a s u w a j ą a y c h się n a m y ś l : t r z e ź w o ś ć , dojrzałość, rozsądek, spryt, zapobiegliwość, koniunkturalizm, racjonalność, b r u t a l n o ś ć . Zdecydowanym przeciwstawieniem n a i w n o ś c i w y d a j ą s i ę więc nam te pojęcia, k t ó r e w i ą ż ą się z tzw. realizmem ż y c i o w y m , te zachowania, które p r z y n o s z ą wymierne korzyści. W opozycji: idealizm — realizm, n i e w ą t p l i w i e ten pier­ wszy wyda nam się b l i ż s z y naiwnośoi. Podobnie, gdy zastano­ wimy się nad (traktowanymi opozycyjnie) p o j ę c i a m i : romantyzm — pozytywizm, d z i e c i ń s t w o — wiek dojrzały. Ś w i a d o m i e rzeoz sprowadzam do kategorii etyoznej. Naiw­ n o ś ć bowiem jako w a r t o ś ć estetyczna jest tylko p o c h o d n ą na­ iwnej postawy. Naiwnej, a więc przed-rozumowej, intuicyjnej, w y w o d z ą o e j się z wiary, z prostyoh o d r u c h ó w c z ł o w i e c z y c h . Naiwna jest bowiem nie kreska czy k s z t a ł t wyoiosany n i e p o r a d n ą ręką — ale z a m y s ł , realizowany d o s t ę p n y m i sobie ś r o d k a m i . Naiwni oswajają ś w i a t na miarę swych m o ż l i w o ś c i , w n o s z ą w e ń i n n ą z a s a d ę p o r z ą d k o w a n i a , selekcji. Nawet wtedy, gdy pilnie p r z y p a t r u j ą się p e j z a ż o w i czy p o o z t ó w c e interpretują je zgodnie z w ł a s n ą hierarchią z a i n t e r e s o w a ń . Malują nie tylko to, co w i d z ą , ale i to, co w i e d z ą . L a s przedstawiony w oddali zachowuje d o s ł o w n o ś ć widzenia n a odległość ręki. K a ż d y listek namalowany jest oddzielnie, z w i e r z ą t k o , którego nie mamy prawa z tej per­ spektywy z o b a c z y ć , na obrazie widoczne jest d o k ł a d n i e . Bo jest w a ż n e , podczas gdy efekty fizjologii wzroku s ą c z y m ś nie­ istotnym, niegodnym analizy. N a i w n o ś ć jest więo konoepcją w y o b r a ż e n i a r z e c z y w i s t o ś c i , s z c z e g ó l n ą p o e t y k ą ; i chociaż jest ona uzalożniona od psychicznych i manualnych m o ż l i w o ś c i malarza etanowi c o ś w i ę c e j niż tylko n i e u d o l n o ś ć , n i e z a m i e r z o n ą prymitywizację. Naiwni t w o r z ą w ł a s n y ł a d , w ł a s n y p o r z ą d e k , w ł a s n ą formę opisu ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o czy w e w n ę t r z n e g o . Nie mieszajmy więo ich poetyki z nieporadnośoią prymitywa, z n i e u d o l n o ś c i ą pozbawionego talentu amatora. N a i w n o ś ć — jako w a r t o ś ć po­ z y t y w n a — w y r a ż a się bowiem w koncepcji, w o s o b o w o ś c i artysty a nie w katalogu rzeczy, k t ó r y c h nie zna, nie umie, ozy u w a ż a za nieistotne. H e r ó d e k m i a ł trudności z w y r z e ź b i e n i e m rąk, jego r z e ź b y są w oczywisty s p o s ó b w y p a d k o w ą ograniczeń manualnych i wizji, które w tych warunkach realizował. R a c j ę m i a ł Goethe; artysta realizuje się w pokonywaniu o g r a n i c z e ń , nawet gdy są one tak drastycznie „ d a n e " j a k w t y m przypadku. H e r ó d e k m.in. właśnie dlatego nie m ó g ł w y r z e ź b i ć Matki Boskiej czy A n i o ł ó w , j a k by to u c z y n i ł w p e ł n i sprawny snycerz-rzemieślnik, zmuszony b y ł s t a r a ć się o u o g ó l n i e n i a , o podkreślenie t y c h oeoh postaci, które u w a ż a ł z a n a j w a ż n i e j s z e . Ledwo zaznaczona w szczapie drewna twarz Matki Boskiej w y w o ł u j e ogromne w r a ż e n i e , trudno z a p o m n i e ć p e ł n y c h w y r a z u oczu. C z y m o ż n a b y ł o z n a c z ą c w drew­ nie tak niewiele, w y r a z i ć więcej t Widzimy j a k ograniozenie w y z w o l i ł o w rzeźbiarzu w y o b r a ź n i ę , wręoz z m u s i ł o go do znale­ zienia ekwiwalentu emocjonalnego na m i a r ę tematu, k t ó r y chciał w pokorze i miłości w y r a z i ć . „ J a k u m i a ł e m " — p i s a ł n a swych p ł ó t n a o h V a n E y c k . T o samo m ó g ł b y u o z y n i ć H e r ó d e k , gdyby u m i a ł pisać. Zadziwiająca prawda s z t u k i ! D z i e ł o beskidzkiego kaleki, zrodzone z cierpienia i wzruszenia sprowadzone do naj­ prostszego znaku zdolne jest w y w r z e ć n a widzu g ł ę b o k i e w r a ż e n i e , nie mniejsze n i ż r z e ź b y ozy obrazy n i e p o r ó w n a n i e bardziej skomplikowane i d o s k o n a ł e warsztatowo. D l a mnie, na p r z y k ł a d . Matka Boska z Dzieciątkiem H e r ó d k a r ó w n i e jest w a ż n a j a k Ma­ donny — Cimabue czy Simone Martini. Ale t u w grę w c h o d z ą nie tylko estetyczne kryteria, ale i zdolności przebicia się treści, ujrzenia na nowo, z oalą m o c ą , istoty p r z e ż y c i a , k t ó r y m jest fenomen Matki Boskiej. P r z y prostocie tej r z e ź b y , nawet mis­ trzostwo formalne m o ż e się w y d a ć k o k i e t e r i ą , odejściem od spraw n a j w a ż n i e j s z y c h . Więo zaskoczenie. Że tak m a ł o — znaozy tak wiele, że i tak m o ż n a , że z trudem r y t y zarys oozu — uet — twarzy tak silnie m o ż e działać na n a s z ą w y o b r a ź n i ę . Zaskoczenie. I n n o ś ć . O tych ozynnikaoh nie wolno zapora- U nieć, analizując działanie sztuki naiwnej. Stają s i ę , szczególnie w k o n t e k ś c i e naszej kultury, w a r t o ś c i a m i estetycznymi. Posze­ rzają horyzont w y o b r a ź n i , p o m a g a j ą p r z e c i w s t a w i ć się n a t ł o k o w i o b r a z ó w , informacji, s z u m ó w — wszystkiomu co g ł u s z y , wypa­ cza a nawet zabija o s o b o w o ś ć . Jest to z r e s z t ą zaskoczenie nie mistrzostwem, nie fantas­ t y c z n ą p r e c y z j ą , lecz k o n s t a t a c j ą , ż e i tak m o ż n a . Zaskoczenie, jakiego doznajemy, kiedy k t o ś w prostej p r z y p o w i e ś c i u ś w i a d a ­ mia nam p r a w d ę , istota k t ó r e j zda się n a l e ż e ć do r o z w a ż a ń teologa ozy filozofa. W przypadku H e r ó d k a n i e p o r a d n o ś ć zmusza go wręoz do znajdowania e k w i w a l e n t ó w zdolnych s t a ć się n o ś n i ­ kiem treści emocjonalnyoh. N i e u d o l n o ś ć s t a ć s i ę więc m o ż e pod­ n i e t ą dla oryginalnych ujęć. P o n i e w a ż obok niej jest jeszcze coś innego — o s o b o w o ś ć rzeźbiarza, jego wiara, wrażliwość, dobroć, niezależność od otoczenia. Zakrawa to n a paradoks, ale w ł a ś n i e n i e u m i e j ę t n o ś ć rzeźbienia tak j a k inni, stała się w t y m przy­ padku źródłem w ł a s n e j formy z m u s z a j ą c e j nie do p o w t ó r z e n i a wzoru, ale do w y r a ż e n i a jego istoty. Ł a t w i e j b y ć szczerym i n a p r a w d ę s o b ą , gdy s i ę jest „ p o z a " ś r o d o w i s k i e m , gdj nie m o ż n a p o s ł u ż y ć się r o z w i ą z a n i a m i już i s t n i e j ą c y m i . P o n i e w a ż szczerość i w y p o w i e d ź r z e c z y w i ś c i e w ł a s n a , k s z t a ł t o w a n a „ o d ś r o d k a " bliższe są sferze natury niż kultury. T a szczerość wypowiedzi, m ó w i e n i a o sobio stanowi j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h cech sztuki naiwnyoh. Nie boją się ś m i e s z n o ś c i , nie boją s i ę tego, że k t o ś ich przezwie naiwnymi. P o n i e w a ż nie w i e d z ą , ż e nimi s ą . r T a szczerość jest c e c h ą o s o b o w o ś c i . R z e ź b i ą , m a l u j ą aby o s w o i ć ś w i a t , aby go z r o z u m i e ć i u k a z a ć i n n y m . A b y r o z w i k ł a ć sprawy, które ich dręczą. Czasem n a tej zasadzie, k t ó r ą u w a ż a m y za t y p o w ą dla d z i a ł a ń magicznych. Oto dwa p r z y k ł a d y . 1. W ę g i e r s k i malarz „ n a i w n y " Csontvary. Przez wiele lat u w a ż a ł za s w ą p o w i n n o ś ć i n f o r m o w a ć Cesarza Franciszka J ó z e f a o w a ż n i e j s z y c h wydarzeniach swego ż y c i a . „ N a j j a ś n i e j s z y Panie — p i s a ł — moja grypa m a się k u k o ń c o w i . W k r ó t c e znowu zabiorę się z a malowanie...". Ale Cesarz nigdy nie o d p o w i e d z i a ł . Po śmierci malarza znaleziono jednak w ś r ó d setek obrazów jeden, n a k t ó r y m w i d n i a ł w paradnym mundurze sam Cesarz, pochylony nad k a r t k ą listowego papieru. G ę s i m p i ó r e m , d u ż y m i , kaligra­ ficznymi literami p i s a ł : ,,M6j drogi Csontvary...". 2. Nikifor. W ś r ó d t e m a t ó w , które p o d e j m o w a ł wielokrot­ nie, w r ó ż n y c h okresaoh swego ż y c i a , kilka powtarza się stale, przez lata. Oto Nikifor-Malarz przychodzi do c z y j e g o ś miesz­ kania, do c h a ł u p y , willi, kuchni D o m u Zdrojowego — a wszyscy z radością go w i t a j ą , w y c i ą g a j ą k u niemu ręce... Drugi cykl — uczty Malarzy. Po śmierci, t ł u m a c z y ł , malarze z o s t a n ą zapro­ szeni do P a ń s k i e g o s t o ł u , s i e d z ą więc obok siebie, wszyscy (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i Nikifora) w czarnych pelerynach, kapelu­ szach z d u ż y m rondem, fontaziami z a w i ą z a n y m i na k o ł n i e r z y k u koszuli. P o n i e w a ż — j a k wierzył — malarze z n a j d u j ą się W hie­ rarchii ś w i a t a przed innymi l u d ź m i . I m bowiem d a ł P a n z d o l n o ś ć tworzenia. I trzeci temat — wymierzanie kary tym, k t ó r z y go skrzyw­ dzili. Nikifor staje (czasem w stroju archimandryty) przy oł­ tarzu i r ę k ą skazuje na p o t ę p i e n i e . I d ź do p i e k ł a ! ! A kośoiół j a k sala teatralna. Po lewej stronie w „ l o ż a c h " c i , k t ó r z y z a s ł u ­ żyli n a niebo, po prawej — w ś r ó d j ę z y k ó w ognia — p o t ę p i e n i . N a jednym z o b r a z k ó w kościół obwieszony jest k i e ł b a s k a m i . Skazana — kobieta. „ O n a mnie o s z u k a ł a n a wadze!" m a m r o t a ł Nikifor, gdy go p r o s i ł e m o interpretację tej dziwnej sceny" Zmiany proporcji, selekcja e l e m e n t ó w , hieratyzacja — wszystko to s ł u ż y koncepcji dzieła. Sytuacje, które naszemu d o ś w i a d c z e n i u z d a d z ą się „ n a i w n e " w y n i k a j ą z innych k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . T o , co w a ż n e jest duże. Ale czasem w a ż n y bywa w ł a ś n i e szczegół. V i v i n precyzyjnie n a m a l o w a ł k i e d y ś Partenon, d o k ł a d ­ nie licząc kamienie, k t ó r e w y r a ź n i e z a z n a c z a ł czarnym konturem. Model nigdy nie jest w e d ł u g naszych p o j ę ć zgodny ze swoim wi­ zerunkiem, ale dla malarza czy rzeźbiarza jego p o d o b i e ń s t w o jest oczywiste. Nikifor, gdy p o p r o s i ł e m go, by zrobił m ó j portret, usiadł przy ł ó ż k u ( l e ż a ł e m chory), i wciąż p o p a t r u j ą c n a mnie �I I . 3. Nikifor, akwarela na kartce z zeszytu, ok. 1928—30 starannie r y s o w a ł szkic. P ó ź n i e j , śliniąc p ę d z e l , m a l o w a ł . G d y W a ż n e b y ł o nie to, oo malarz w i d z i a ł , ale to oo — i j a k — ohoiał s k o ń c z y ł p o d a ł mi swe dzieło. Т а к , to b y ł e m j a , s t a ł e m sztywny p r z e d s t a w i ć . Co w i e d z i a ł . T a k w i ę o Tomasz T e r e ń , gdy m a l o w a ł w czarnym garniturze, w czerwonym krawacie, koło pieca, obok gospodarstwo, na prostokąoie p ł ó t n a umieścił widziane — j a k regalu z k s i ą ż k a m i . Jedna ręka oparta b y ł o o biurko, w drugiej z lotu ptaka — dom mieszkalny i dwie obory. Ale same budynki, trzymałem zeszyt czy k s i ą ż k ę . N a u c z y ł e m się j u ż p o z n a w a ć a t a k ż e to, co w nich się z n a j d o w a ł o , p r z e d s t a w i ł z innego punktu portrety Nikifora, relacje m i ę d z y nimi a osobami, k t ó r e przed­ widzenia. C z y tylko dlatego, że nie m ó g ł sobie poradzić z perspek­ s t a w i a ł y . Zawsze różnił je zestaw e l e m e n t ó w , które Nikifor uznał t y w ą ? Nie, nie tylko, najważniejsze b y ł o bowiem za istotne w charakterystyce postaci. Okulary, broda, linia za­ by p o k a z a ć wszystko, oo u z n a ł za w a ż n e , lekoe sobie w a ż ą o dla niego, rostu, k s z t a ł t g ł o w y , atrybut zawodu. Obserwaoja m i a ł a o o z y w i ś - takie drobiazgi, j a k w y b ó r i prawda punktu z k t ó r e g o patrzy nio znaczenie, ale s t a n o w i ł a tylko punkt w y j ś c i a dla dzieła. n a to gospodarstwo. O n nie p a t r z y ł na nie, on je p r z e d s t a w i a ł . 15 �I I . 4. N i k i f o r , Amcłyka , a k w a r e l a n a papierze, w y m . 3 4 x 2 7 c m . II. 5. Nikifor przyszedł, akwarela na ok. 1955 r. papierze, �II. 6. N i k i f o r , Uczta malarzy' akwarela na papierze N a j w i ę k s z ą t r u d n o ś ć sprawia „ n a i w n y m " uchwycenie r u c h u postaci, osiągnięcie m i ę d z y postaciami. wierności Dlatego budowy anatomicznej, t e ż , m i m o iż rysunek relacji Nikifora, Ociepki, Chajca czy Kaweckiego sam w sobie jost z n a k o m i t y , w sensie realistycznego sposobu opisu zawodzi zdecydowanie. 1 „ s t w o r z y ł e m sobie w c i ą g u l a t w ł a s n ą t e c h n i k ę i z: , p ó ź n o j u ż , b y m j ą m ó g ł z m i e n i ć " . K t o zna pierwszy obraz mistrza, przechowywany w muzeum francuskiego j .'g > i ż n u n i a (w Laval, we F r a n c j i ) zdaje sobie s p r a w ę j a k dlugę. d r o g ę m u s i a ł on prze­ b y ć o d nieudolnie realistycznego l o r e m . T y m na ogół p o s ł u g u j ą się ze s w a d ą t w o r z ą c d z i e ł a w r ę c z Pierre L o t i . Z a r ó w n o Rousseau j a k i nasz N i k i f o r czy Ociepka zdumiewająco r z e c z y w i ś c i e s t w o r z y l i sobie w t o k u pracy w ł a s n ą f o r m ę w y ­ doskonałe (Nikifor, Rybkowski, Michałowska, Płonkowa). „Zaklinaczkę wężów"' b i t w y po za­ chwycającą Wnękowa, Wojtowicz, „Yadwigę", przedstawienia Cechuje to z r e s z t ą n a i w n y c h nie t y l k o u nas. Inaczoj jest z k o ­ czy portret powiedzi. N i o w a d y czy ograniczenia m o ż l i w o ś c i w y r a z o w y c h s t a n o w i ą I c h s t y l powstaje j o d n a k z u p e ł n i e inaczej niż a r t y s t y pro­ jednak o charakterze prac n a i w n y c h a r t y s t ó w , lecz u m i e j ę t n o ś ć fesjonalnego. tworzenia j e d n o l i t y c h s t r u k t u r a l n i e d z i e ł , k t ó r e p r z y r ó ż n o r o d ­ c y c h k i e r u n k ó w , p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h , m ó d , toehnik. L'prasz- T o n o s t a t n i t w o r z y go b o w i e m ś w i a d o m istnieją­ Każdy c z a j ą e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w y b i e r a s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w o ś c i . bowiem z prawdziwie utalentowanych „ n a i w n y c h " wypracowuje N a t o m i a s t n a i w n y musi w y j ś ć od w ł a s n y c h , s z c z e g ó l n y c h i ogra­ i doskonali sobie t y l k o w ł a ś c i w ą t e c h n i k ę . H e n r i Rousseau, g d y niczonych d y s p o z y c j i . N i o szuka — lecz znajduje. N i o zasta­ mu nawia się, j a k b y t u tak m a l o w a ć , aby osiągnąć własny „ e h a r a k - ności postaw i ś r o d k ó w m a j ą swój i n d y w i d u a l n y s t y l . zarzucano, iż maluje podobnie wszystkie obrazy odparł: 17 �ter pisma", ale dochodzi do swej t e c h n i k i sam, przez mniej czy p o n i e w a ż w t e n s p o s ó b m o g l i się w y p o w i e d z i e ć , a czuli tego po­ bardziej u ś w i a d o m i o n e w y k o r z y s t a n i e w ł a s n y c h m o ż l i w o ś c i . t r z e b ę . K a ż d y z nieh m a s w ó j w ł a s n y ś w i a t , z d e t e r m i n o w a n y M a l u j e p r z y t y m lub r z e ź b i nie po to, aby b a d a ć p r o b l e m y przede w s z y s t k i m o s o b o w o ś c i ą , rodzajem w y o b r a ź n i , dyspozycja­ a r t y s t y c z n e , t w o r z y ć nowe w a r t o ś c i czy d o s k o n a l i ć w a r s z t a t — m i p s y c h o - f i z y c z n y m i . K e ż d y z n i c h jest i n n y —• i w ł a ś n i e Iocz po to by p o w i e d z i e ć i n n y m o t y m , co u w a ż a za istotne, p i ę k n e , i n n o ś ć o d s z t u k i „ u c z o n e j " sprawia, że w i d z i m y ich j a k b y poza ważne. czasem a c z ę s t o i poza p r z e s t r z e n i ą . Interesują go zagadnienia egzystencjalne, etyczne, ta czym jest ś w i a t ? czym ż y c i e ? P o j ę e i a ogólne p r z e k ł a d a j e d n a k Nie dostrzegamy m i ę d z y n i m i z a l e ż n o ś c i , -wpływów — tepo na j ę z y k n a r r a c j i , s y m b o l i k i , opowiada prostodusznie j ę z y k i e m wszystkiego co t a k charakterystyczne d l a p o d r ę c z n i k ó w h i s t o r i i b a j k i , ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . T r u d n o t u z r e s z t ą o u o g ó l ­ s z t u k i . Odniesieni© do nienia. I s t o t ą t w ó r c z o ś c i istotnie naiwnej jest b o w i e m t o , że nie w s z c z e g ó l e , w r e k w i z y t a c h p a m i ę c i . Oto czasu historycznego p o j a w i a się stanowi żadnego p r ą d u , żadnego kierunku, żadnej Ucieczka do tylko Egiptu konwencji. N i k i f o r a . Ś w i ę t a R o d z i n a p ł y n i e na l o d z i , k t ó r e j d z i ó b m a kszt łt N a i w n i r ó ż n i ą się b o w i e m od siobie cechami o s o b o w o ś c i , dyspo­ g ł o w y o s i o ł k a . Morze, niebo, k r w a w y z a e h ó d s ł o ń c a , a w c h m u r a c h z y c j a m i , d o ś w i a d c z e n i a m i ż y c i o w y m i . I to ich r ó ż n i od regional­ aeroplan, jeszcze t a k i j a k przed I w ' j n ą ś w i a t o w ą . A u E d m u n d a nej s z t u k i ludowej (stroju, z d o b n i c t w a , snycerki), a z b l i ż a Monsiela: f a n t a s t y c z n y , g r o ź n y ś w i a t oczu, s z p i e g u j ą c y c h zjawisk m a r g i n a l n y c h i s z c z e g ó l n y c h w r z e ź b i o Właśnie różnorodność postaw frapuje do nas —• n a k a z u j ą c y c h — p i l n u j ą c y c h . Oczy Boga. I w tej g ę s t w i n i e a ż ludowej. najbardziej pulsującej tymi tylko jedon ś l a d genoralny O N Z — H a m m e r s k j o l d . W i ę c p i s z ą c o sztuce n a i w n e j nieprzydatno W i ę k s z o ś ć z nas żyje c u d z y m i p r a w d a m i , w i e d z ą , k t ó r e j nawot h i s t o r i i s z t u k i , b u d o w a n a na koncepcji r o z w o j u linoarnego czy nie p r ó b u j e m y k o n t r o l o w a ć . Żyje niejako na k r e d y t . A oni s ą sami spirali. Abraham spłodził Izaaka, Izaak Jakuba, Jakub Józefa. dla siebie p r a w o d a w c a m i , m a l u j ą i r z e ź b i ą t a k j a k i m to d y k t u j e A t u nic z tego. Rozsypmy r e p r o d u k c j e d z i e ł s z t u k i „ o f i c j a l n e j " w y o b r a ź n i a , ich r z e c z y w i s t o ś ć w e w n ę t r z n a . J e ś l i element „ n a i w ­ — d r o g ą logicznej d e d u k c j i z r e k o n s t r u u j e m y i c h c h r o n o l o g i c z n ą n o ś c i " t o w a r z y s z y t o m u , to w ł a ś n i e w t y m sensie, że dajo i m k o l e j n o ś ć . A l o d o w o l i m o g ę t a s o w a ć reprodukcje o d w a g ę b y c i a s o b ą . I s t o t ą zjawiska jest b o w i e m z d o l n o ś ć w y p o ­ P o m i j a j ą c „ g n i a z d a " t a k i e j a k H l e b i n e , nie d o s t r z e ż e m y z w i ą z ­ wiedzenia swych k ó w m i ę d z y n i m i , s ą b o w i e m w istocie poza m o d a m i , p r ą d a m i wizji, przeżyć kulturowych. — Łączy niezależnie więc ich od wpływów podobieństwo r o z w i ą z a ń : nie s t y l , z k t ó r y m się i d e n t y f i k u j ą (jak t o m a miejsce chronologie, filiacje, sekretarz ś w i a t a n i e z a l e ż n ą od t r a d y c j i , w p ł y w ó w — a n a w e t w z o r ó w . środowiskowych, będą zginął czasu s z t u k i z a r ó w n o uczonej, j a k i l u d o w e j . wizję zarys s a m o l o t u , w k t ó r y m naszego teraźniejszego T y m , że kreuje — oczami raz w t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h . Interesuje nas t y m , ż e jest t a k inna od tradycyjna metoda „naiwnych". a r t y s t y c z n y m i , poza czasem. J e d y n i e dostrzec m o ż n a pogłos ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o , z k t ó r e g o się w y w o d z ą . Z w ł a s z c z a g d y w k u l t u r z e l u d o w e j ) lecz z d o l n o ś ć i potrzeba t w o r z e n i a w ł a s n e j jest ono p r ę ż n o i o d r ę b n e od i n n y c h . D l a t e g o tak w y r a ź n i e rysuje w i z j i a r t y s t y o z n e j . K a ż d y z n i c h jest skazany na samogo siobie, się g r u p a „ n a i w n y c h " w y r a s t a j ą c y c h z podglebia k u l t u r na p i e k ł o czy niebo, k t ó r e jest w n i c h . B r a k i m s p r a w n o ś c i , skich. chłop­ k t ó r a pozwala łatwo s z u k a ć , n a ś l a d o w a ć , m a l o w a ć w r ó ż n y c h N i k t nie jest i z o l o w a n y szczelnie od ś w i a t a . Z niego czerpie konwencjaoh. Z r e s z t ą n a w e t nie s z u k a j ą w o k ó ł siebie, łecz d r ą ż ą . cegiełki w y o b r a ź n i , c h o ć m o ż e z n i c h p o t e m w y b u d o w a ć g m a c h I d ą w g ł ą b w ł a s n ą d r o g ą . Nie w y b i e r a l i swego losu, p r z y j ę l i go, nie p o d o b n y do i n n y c h . N a i w n y u r o k o b r a z ó w G a w ł o w e j zwraca 18 �П . 7. S t a n i s ł a w K a r u l a k , Obrona Częstochowy, o l e j ; i l . 8. J a n P i l a r s k i , Złocisty n a s z ą u w a g ę w s t r o n ę dawnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j : w i a r y , legend o ś w i ę t y c h , a zarazem n a w y k ó w w y o b r a ź n i — u p o d o b n i a do b a r w c z y s t y c h , j a s k r a w o zestawianych, r o z w i ą z a ń k o m p o z y c y j ­ n y c h z a m k n i ę t y c h , z b u d o w a n y c h na zasadzie s y m e t r i i , r y t m i z a c j i e l e m e n t ó w , stosowaniu o r n a m e n t y k i r o ś l i n n e j . G a w l o w a nie posługuje się p e r s p e k t y w ą zbieżną, maluje p ł a s k o — t w o r z y w o k ó ł siebie na ś c i a n a c h swej i z b y , na k a r t o n a c h — niebo, a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h . Z podglebia ludowego w y r a s t a t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a , H e r ó d k a , S z c z y p a w k i - G o ł ę b i e w s k i e j , Szczepana M u c h y c h o ć jost t o t y l k o p u n k t w y j ś c i a , t o oo n a z w a ł e m c e g i e ł k a m i w y o b r a ź n i . Decyduje b o w i e m i c h o s o b o w o ś ć , w y o b r a ź n i a , rodzaj t a l e n t u , p r z y c z y n y dla k t ó r y c h t w o r z ą . A b y t o dostrzec wystar­ cza p o r ó w n a ć z jednej s t r o n y w ł a ś n i e G a w l o w ą , S z c z y p a w k ę czy H e r ó d k a — z d r u g i e j z a ś N i k i f o r a , W n ę k o w ą , M u c h ę . Pierwsi m ó w i ą o niebie, d o b r o c i . G a w l o w a z a c z ę ł a o d tego, że s w ą m a ł ą , z i m n ą i z b ę rozmalowala w b ł ę k i t nieba, a n i o ł y a d o r u j ą c e Matkę Boską wśród k w i a t ó w ; H e r ó d e k rzeźbił z klocków małe a n i o ł k i , k t ó r e u s t a w i a ł na k a m i e n i a c h w p o t o k u . I ona i o n sprowadzali niebo na z i e m i ę . A l e g d y i c h ś w i a t k o j a r z y się n a m z n i e b i e m , t w ó r c z o ś ć M u c h y czy W n ę k o w e j p r z y w i e d z i e na m y ś l raczej p i e k ł o , k a r y d l a g r z e s z n i k ó w , p o t ę p i e n i e z ł a , przestrogi dla l u d z k o ś c i , k t ó r a stacza się w o d m ę t p o t ę p i e n i a . Czasem nawet — j a k N i k i f o r czy W n ę k o w a w r ę c z w y m i e r z a j ą na s w y c h obrazach k a r ę t y m , k t ó r z y i c h s k r z y w d z i l i . Te i inne p o s t a w y m o ż n a dostrzec t a k ż e w t w ó r c z o ś c i l u d z i zo ś r o d o w i s k m i e j s k i c h . A l o odniesienia k u l t u r o w e nie zawsze s ą w ich pracach z a u w a ż a l n e , w k a ż d y m razie nie t a k w y r a z i ś c i e j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u l u d o w e j k u l t u r y . C z y m sil­ niejsza jost praca w y o b r a ź n i , t a m bardziej zaciera się p i e r w o t n e ź r ó d ł o samych w y o b r a ż e ń . Czasem trzeba z n a ć c z ł o w i e k a , w i d z i e ć j a k się ubiera, j a k mieszka, j a k pracuje a b y dostrzec ź r ó d ł a t a k i c h czy i n n y c h r o z s t r z y g n i ę ć w jego sztuce. I n t u i c y j n i -) o d c z u w a ł e m „ l u d o w o ś ć " b u k i e t ó w W o j t o w i e ż o w e j , ale dopiero g d y p o z n a ł e m j e j t r o s k i , niepokoje, g d y z o b a c z y ł e m j a k się ubiera — z y s k a ł e m tego potwierdzenie. Obrazy, b l u z k i , s u k i e n k i karp, olej na p ł . , w y m . 4 4 , 5 x 8 0 cm — t o b y ł t e n sam ś w i a t , h o r r o r v a c u i , g ę s t y splot b a r w — z t y m , żo na obrazach z a d z i w i a j ą c o kwiatów, doskonały. D l a R y b k o w s k i e g o ( k t ó r y podobnie j a k M i c h a ł o w s k a z a c z ą ł m a l o w a ć j u ż u s c h y ł k u ż y c i a ) t w ó r c z o ś ć n a w i ą z u j e do p r z e s z ł o ś c i , k l i m a t u d z i e c i ń s t w a . Jest w niej b a j k o w a f l o r a , fauna. Leśno zwierzątka bajek i owady zachowujące G r i m m a i zarazem rzeczywistość się j a k l u d z i e , ś w i a t zderzona z tą konwencją: Król Bambula II napada na Vietnam, Kongres Pokoju w Michałowska zaś wraca do pierwszych u c z u c i o w y c h dżungli. uniesień z l a t m ł o d o ś c i , do m a l a r s t w a o k t ó r y m p o d ś w i a d o m i e m a r z y ł a cało ż y c i e , i k t ó r e w i ą z a ł o się z o s o b ą j e j ukochanego, malarza- -amatora, j e ń c a rosyjskiego, k t ó r y m o p i e k o w a ł a się w s z p i t a l u podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . T w o r z y ś w i a t y , k t ó r y c h nio ада. Time p l a n e t y , lepsze, ale p r z e c i e ż i na n i c h spostrzega z ł o , k t ó r o kala ziemię. N a t o m i a s t Ociepka (podobnie j a k Monsiel) przede w s z y s t k i m k o m u n i k u j e i n n y m o rzeczach n a j w a ż n i e j s z y c h . Pokazuje, ostrzega. N a k a z a ł m u t o w czasie snu jego p r z y j a c i e l , k t ó r y przed l a t y w p r o w a d z a ł go w t a j n i k i w i e d z y tajemnej, t e o z o f i i . Ociepka n i g d y nie z a m i e r z a ł b y ć m i l a r z e m , s t a ł się n i m po t o , a b y głosić p r a w d ę , p o k a z y w a ć t o , co d l a i n n y c h jest u k r y t o . Patrzcie j a k i jest ś w i a t ! — zdaje się m ó w i ć . Lecicie w kosmos? to j a w a m p o k a ż ę j a k w y g l ą d a Człowiek Saturna czy Krowa na ksiqiycu. I pokazuje. A wio t o wszystko z k s i ą g teozoficznych. Postronnemu w i d z o w i z d a w a ć się m o ż e , że c o ś jest po p r o s t u s u r r e a l i s t y c z n ą k o m p o z y c j ą : ucho w y r a s t a z t u ł o w i a , oko znaj­ duje się na ł y d c o , r ę c e , n o g i dziwacznie s p l ą t a n e . A t o — t ł u ­ maczy Ociepka — s t a n o w i po p r o s t u d o w ó d na t o , że m u s i b y ć B ó g , k t ó r y d a ł w s z y s t k i e m u w ł a ś c i w y k s z t a ł t i miejsce. M a r k ­ siści m ó w i ą , że nie m a Boga? P r o s z ę , popatrzcie j a k b y w t e d y wyglądał świat... : Czasem zdarza s i ę , że m o t y w a c j e u l e g a j ą zmianie a n a w y k czy c h ę ć t w o r z e n i a zostaje. T a k i o sytuacje z r e g u ł y w i ą ż ą się z i n g e r e n c j ą c z y n n i k a z e w n ę t r z n e g o , z w ł a s z c z a z zaintoresowa- 19 �n i e m k o l e k c j o n e r ó w , a więc z b o d ź o a m i h a n d l o w y m i . T w ó r c z o ś ć , k t ó r a b y ł a p o t r z e b ą w e w n ę t r z n e j ekspresji staje się w ó w c z a s zawodem, k t ó r y się w y k o n u j e z w i ę k s z ą l u b m n i e j s z ą saty­ sfakcją. O c z y w i ś c i e zainteresowanie m o ż e w p ł y w a ć p o b u d z a j ą c o na t w ó r c z o ś ć . T a k się s t a ł o z G a w l o w ą czy S t a n i s ł a w e m Zagajew­ s k i m . A l e g d y liczba z a m ó w i e ń nadmiernie się z w i ę k s z a a f a k t n i e w y w i ą z a n i a się z obiotnic lub obaw% nie w y k o r z y s t a n i a szansy s p r z e d a ż y prac zaczyna c i ą ż y ć —- t w ó r c z o ś ć uloga stag­ n a c j i , zaczyna się (jak w ł a ś n i e u Ociepki, M a r i i K o r s a k , Zbignie­ w a W a r c z y g l o w y czy L u d w i k a Holesza) powielanie w ł a s n y c h p o m y s ł ó w . T w ó r c z o ś ć staje się r z e m i o s ł o m , p r o f e s j ą . Czasem z r e s z t ą na w y s o k i m poziomie, j a k n p . u Zonona Rj,dkogo. Z d a r z a się t e ż , że w p r a w a , k t ó r ą się uzyskuje w t o k u pracy sprawia, że malarz, pierwotnie „ n a i w i z u j ą e y " — ponieważ w t a k i sposób najlepiej m ó g ł się w y p o w i e d z i e ć , stajo wobec d y l e m a t u : j u ż u m i e m a l o w a ć „ j a k ż y w i " w i d o c z k i , c h c i a ł b y iść w t y m k i e r u n k u , ale w t e d y p r z e s t a ł b y b y ć uznawany za „ n i i w n g o " , a co za t y m idzie s p r z e d a w a ć . P r z ó d t a k i m wybor3na s t a n ę ł a n p . M a r i a K o r ­ sak. W y b r a ł a . Zaczęła p o w i e l a ć j u ż w y p r a c o w a n y przez siebio naiwny styl. K i e d y więc p a t r z y m y na zjawisko zwano s z t u k ą n i i w n ą , dostrzegamy dwa bieguny. Są n i m i : a u t e n t y z m i k o n w e n c j a ; a u t e n t y z m — c z y l i p e ł n e zespolenie c z ł o w i e k a z d z i e ł o m , skazonio 9 20 na f o r m ę w y p o w i e d z i , a z drugiej s t r o n y konwencja, s t y l , p r z y . j ę t y s p o s ó b m a l o w a n i a . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że s ą c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a r ó w n o jednej j a k i drugiej postawie t w ó r c z e j . P o p y t na „ n a i w n y c h " , z w ł a s z c z a g d y nie jest k o n t r o l o w a n y ś w i a d o m o ś c i ą odbiorcy, wiedzie do ich sztucznego r o z m n a ż a n i a . S t a j ą się j e d n ą z a t r a k c j i t u r y s t y c z n y c h , rodzajom l o k a l n y c h „ p a m i ą t e k " . W i d z i a ł e m w Spoleto, u r o c z y m miasteczku w ł o s k i m , w k t ó r y m o d b y w a j ą się co r o k u s ł y n n o festiwale, k i l k u n a s t u „ n a i w n y c h " f r y z j e r ó w , f o t o g r a f ó w , właścicieli t a w o r n . Jeden p o d p a t r y w a ł drugiego i t a k k s z t a ł t o w a ł się miejscowy „ s t y l naiwny". S t y l miejscowy powstaje z r e s z t ą t a m , gdzie d z i e ł o w y b i t n i e utalentowanego a r t y s t y staje s i ę wzorem dla i n n y o h , a i s t n i e j ą dostatecznie silne m o t y w y do zajęcia się tego r o d z a j u t w ó r ­ czością. N i e i n n y b y ł p r z e c i e ż m e c h a n i z m k s z t a ł t o w a n i a się s z t u k i l u d o w o j . Jost s p r a w ą miejscowych t r a d y c j i j a k tego r o d z a j u zjawisko n a z w i e m y . W J u g o s ł a w i i H l e b i n e u c h o d z i za c o n t r u m naiwnej s z t u k i , u nas j e d n a k , gdzie w c i ą ż ż y w a jest t r a d y c j a s z t u k i ludowej, podobne p r z e j a w y o k r e ś l a się m i a n e m w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i ludowej. M a m y w i ę c nowe „ l u d o w e " o ś r o d k i m a l a r s t w a na szkle (Podhale), o ś r o d k i r z e ź b y ludowej (Sierpc, Ł u k ó w , Paszyn, Ł ę c z y c a , R a d o m ) . tów 10 I s t n i e n i e w Polsce w c i ą ż ż y w y c h t r a d y c j i l u d o w y c h i r e l i k ­ dawnoj gospodarski c h ł o p s k i e j sprzyja t e m u , że w ś r ó d �П . 9. T e o f i l Ociepka, Mamut, olej na p ł . , w y m . 50 X 70 c m ; i l . 10. J ó z e f Szul ort, Spotkanie rodzinne, olej, s k l e j k a ; i l . 11. Tomasz T e r e ń , Pejzaż z krówkami, olej, w y m . 3 6 x 4 0 c m ; i l . 12. Seweryn O d r z y w o l s k i , Damy na dziulzińcu, olej na p ł y c i e , w y m . 6 1 x 7 3 c m ; i l . 13. W ł a d y s ł a w B y b k o w s k i , Zamek króla Jombego IV, olej, w y m . 66,5 x 86,5 c m ; i l . 14. M a r i a K o r s a k , Ogród Saski, olej na p ł . , w y m . 68 X 95 c m 14 21 �П. 15. J a n P ł a s k o c i ń s k i , Lew i antylopa, olej „ n a i w n y c h " silnio zaznacza się grupa t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się Oczywiście dla nas najbardziej z podglebia ludowego, a zarazem na mapie pojęć w y r a ź n i e od­ grupa „ a u t e n t y c z n y c h n a i w n y c h " , l u d z i , j a k ż e c z ę s t o z d o l n y c h dziela się granice tego co „ n a i w n e " o d togo co „ l u d o w e " . ( R ó ż n i ­ w y p o w i a d a ć s i ę t y l k o w jeden s p o s ó b , w ł a ś n i e „ n a i w n y " . N a ­ ca d o t y c z y stosunku j e d n o s t k i do otoczenia. W sztuce ludowej i w n o ś ć jest n i e m a l z r e g u ł y i c h w ł a s n ą f o r m ą opisu ś w i a t a , pro­ d z i e ł o j o d n o s t k i s t a n o w i w a r i a n t t w ó r c z o ś c i akceptowanej przez j e k c j ą ż y c i a w e w n ę t r z n e g o . C z ę s t o w y n i k a z izolacji c z ł o w i e k a , ś r o d o w i s k o , podczas g d y n a i w n i s ą poza ś r o d o w i s k i e m , osamot­ skazy psychicznej, poczucia p o s ł a n n i c t w a , z w y b i ó r c z e g o r o z w o j u n i e n i w n i m , i n n i , a i c h w y p o w i e d ź z w i ą z a n a jest przede wszyst­ o s o b o w o ś c i . Skaza, l e ż ą c a u ź r ó d ł a t w ó r c z o ś c i staje się w ó w c z a s k i m z osobowością, z indywidualnymi darem predyspozycjami). Moda na „ n a i w n y c h " s p o w o d o w a ł a j e d n a k , że ze zjawiska indywidualnego zaczyna się ono p r z e k s z t a ł c a ć w „ s t y l n a i w n y " . Ściślej m ó w i ą c , o b o k autentycznej t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h powstaje malarstwo i r z e ź b a n a ś l a d u j ą c a naiwność. M a m y więc obecnie w naszej k u l t u r z e k i l k a zjawisk, o p a t r y w a n y c h e t y k i e t k ą „na­ i w n i " . S p r ó b u j m y je w y m i e n i ć . B ę d ą t o : 1. M a l a r s t w o i r z e ź b a nieudolne, p r y m i t y w n e w p e j o r a t y w n y m naiwności; interesującym p r z e ż y c i e , izolacja, c h ę ć d o z n a ń —• b o d ź c e m z j a w i s k i e m jest wyrażenia dla w y p o w i e d z i osobistej, swych niekorygowanej j ę k i e m p r z e d otoczeniem. N a koniec jeszcze dwie u w a g i . N i e k i e d y m ó w i s i ę , że sztuka n a i w n a jest w s p ó ł c z e s n ą „ s z t u k ą l u d o w ą " p e r y f e r i i m i e j s k i c h . N i e , „ s z t u k ą l u d o w ą " e p o k i i n d u s t r i a l n e j jest kicz. Zainteresowanie s z t u k ą n a i w n ą m a r ó ż n e ź r ó d ł a . Wynika cechom z a r ó w n o z tego, co w n o s i w s p ó ł c z e s n a s z t u k a j a k i z tego, czego c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla autentycznej s z t u k i naiwnej ( t a k i m niezdolna jest d a ć c z ł o w i e k o w i . W y d a j e m i się j e d n a k , że „ n a ­ jak i w n o ś ć " w naszyoh czasach s p e ł n i a przede w s z y s t k i m t a k ą r o l ę , znaczeniu np. tego słowa. zakłócenie Odpowiadające proporcji, błędy niektórym rysunku, rytmizacja f o r m y , n a r r a c y j n o ś e , z a t r z y m a n i e r u c h u , hieratyzaoja postaci), j a k ą dawniej o d g r y w a ł a e g z o t y k a . Rozszerza nasze alo pozbawiono w a r t o ś c i p o z y t y w n y c h t a k i c h j a k s t r u k t u r a l n a porusza j e d n o ś ć dziel;:, jego p o e t y c k i w y r a z i t d ; e g z o t y k a u t r a c i ł a s w ą a t r a k o y j n o ś ć , s p o w s z e d n i a ł a przez tele­ 2. N a i w n o ś ć inspirowana wzorcem, k s z t a ł t o w a n a na zasadzie wyobraźnię, odrywa od codzienności. doznania, O d czasu g d y w i z j ę , f i l m , i l u s t r a c j ę , m a s o w ą t u r y s t y k ę — n a i w n o ś ć w sztuce z b l i ż o n e j do m e c h a n i z m u r o z w o j u s z t u k i ludowej (w H l e b i n e z a c z ę ł a , po ozęśoi p r z e j m o w a ć j e j r o l ę . Zaspokaja — innym światem, barwnym, baśniowym, zredukowanym — jak będzio n i m m . i n . twórczość Generalicia, a w dalszym t ę s k n o t ę za jed­ k o m i k s y — do e l e m e n t ó w najprostszych, ale w o d r ó ż n i e n i u od np. k o m i k s ó w — p o z b a w i o n y c h zła, b r u t a l n o ś c i , k o n f l i k t ó w , n a p i ę ć . osobowości, raozej uspakaja n i ż bulwersuje. O d r y w a o d c o d z i e n n o ś c i , o d ż y ­ 4. N a i w n o ś ć ś w i a d o m i e k s z t a ł t o w a n a j a k o s t y l , przez a m a t o r ó w , w i e m y , iż jest to s z t u k a naiwna. N a t o m i a s t o n i , k t ó r z y t ę s z t u k ę planie inspiracjo m . i n . B r e u g h l e m , u nas: p r o p o z y c j a nostki przyjęta i rozwijana w licznych wariantach, w .Pfiszynie, o ś r o d k u sierpeckim czy ł u k o w s k i m ) ; 3. N a i w n o ś ć „autentyczna", stanowiąca wyraz proji k e j ę ś w i a t a w e w n ę t r z n e g o ; Sztuka naiwna, niezależnie od i n t e n c j i swych cia p r a w d z i w e g o , j a k b a j k a — dla d o r o s ł y c h . A l b o w i e m to m y p o d k s z t a ł c o n y c h p l a s t y k ó w a nawet i n s p i r u j ą c y c h się t y m t w o r z ą , c z ę s t o n a w e t nie w i e d z ą o t y m , iż istnieje c o ś takiego s t y l e m profesjonalnych j a k p o j ę c i e s z t u k i n a i w n e j , naiwnego artystów-plastyków. stylu. Kot.; S. D^ptuszewski, il. 8; A. Jackowski, il. ?; T. Kaźmierski, 11, 5; L . Sempoliński, il, 1, 15; J . Świderski, il. 3, 4, Г—H 22 twórców, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d66a619dc4bf44e36be98c6bdeea1e4c.pdf d320d9254532b58ce8478aebfdc9d2c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2915 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2719 Title A name given to the resource Sztuka New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.202-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text niemal w każdej dziedzinie: od paranaukowych koncep­ cji przez społeczne utopie po nowe inspiracje w sztuce. Współczesne, pojemne rozumienie metafory New Age spopularyzowała Marylin Ferguson w wydanym w 1980 roku bestselerze The Aquarian Conspiracy. Dzisiejsze ro­ zumienie Ery Wodnika dobitnie wyraża Lazaris: „New Age jest osobistym doświadczeniem. Nie czekaj na żadną specjalną astrologiczną datę. Nie czekaj, aż inni powiedzą ci, kiedy się zacznie. W samym środku twojej Starej Ery inni odnaleźli swoją Nową Erę. Pojawia się ona dla każ­ dej osoby indywidualnie. Nie czekaj!" (Lazaris 1987, 9). NEW AGE A N N A E. K U B I A K Sztuka New Age New Age A by przybliżyć się do pojęcia sztuki New Age, na­ leży sobie odpowiedzieć na pytanie: czym jest New Age? A pytanie to nie należy do łatwych i dających odpowiedzi jednoznaczne, zacznijmy od tego, że pojęcie Nowej Ery ma bardzo stare tradycje. Używane tutaj zamiennie z „Erą Wodnika" wiąże się ze starożytny­ mi astronomicznymi obserwacjami. Zjawisko precesji punktów równonocy polega na cofaniu się w pasie zodia­ ku punktu wschodu Słońca w czasie wiosennego i jesien­ nego zrównania dnia z nocą. Postrzegany z Ziemi pełny obieg zodiaku przez punkty równonocy trwa około 25 700 lat i zwany jest rokiem Platona. Późniejsze teorie astrologiczne i ezoteryczne stworzyły historiozofię er, któ­ rym patronują znaki zodiaku. Już samo wyznaczenie po­ czątku ery Wodnika wywołuje różnice zdań. Jedni twier­ dzą, że już wkroczyliśmy w Nową Erę, inni, że nastąpi to w przyszłości. Wystarczy przypomnieć sobie dyskusje nad dużo prostszym do wyznaczenia początkiem nowego X X I wieku, by ze zrozumieniem odnieść się do historiozofii operującej archetypami kultury. Zmiany cywilizacyjne dokonują się stopniowo. Większość zwolenników tych koncepcji zgadza się, że żyjemy w czasach przejścia. Judeochrześcijańska charakterystyka Nowej Ery została wzbo­ gacona o wątki orientalne - dalekowschodnie - w pra­ cach ruchu teozoficznego. Popularyzacja oczekiwania Ery Wodnika na masową skalę dokonała się w okresie młodzieżowych ruchów kontestacyjnych. Idee New Age wyszły poza elitarne kręgi, a towarzyszyła temu twórczość * Artykuł jest częścią redagowanej książki pt. New Age. Tekst ten powstał podczas pracy nad scenariuszem wystawy Sztuka New Age przygotowywanej ptzcz autorkę, Roberta Andrzeja Dula i Mał­ gorzatę Just. Wystawa jest planowana w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w Warszawie. Wysrawa ma być uzupełniona o muzy­ kę New Age. Charakterysryczna dla niej jesr reperycyjność inspiro­ wana utworami Erica Satie oraz: morywy oraz insrrumenty etniczne (przede wszystkim bębny), motywy muzyki dawnej (np. „Officium" Jana Garbarka), odgłosy narury, elektroniczne utwory. Osobnym nurtem są kasety z tekstami nurru „pozytywnego myślenia". Bada­ nia autotki byty wspierane przez Research Support Scheme of the Open Society Suppott Foundation, grant no.: 1150/1998 202 New Age w najszerszym rozumieniu to nieodrodne dziecko współczesnej kultury, zwanej przez niektórych ponowoczesną lub postmodernistyczną. New Age bywa nazywany śmietnikiem wszystkich wieków. Opisy kultu­ ry Nowej Ery sięgają porównań do teologii negatywnej. Manifestacje kulturowe korzystają bowiem z moderni­ stycznych tęsknot, by doprowadzić je do skrajności, jak również ujawniają i podnoszą do potęgi te tendencje, które moderna usiłowała kamuflować. Są to: przypadek, ambiwalencja, eklektyzm, pluralizm, zacieranie granic, burzenie klasyfikacji, anarchizm, płynność, zmienność jako esencja rzeczywistości, autonomiczność elemetów, które nie składają się na spójną całość, ale raczej uczest­ niczą w grze dyskursów, przewaga obrazu nad słowem, efemeryczność, niekonsekwencja, niekonkluzywność. New Age nie mieści się w żadnej z dotychczasowych ka­ tegorii socjologicznych ani antropologicznych. Charak­ teryzuje ją surrealistyczna, wybuchowa intertekstualnymi odniesieniami mieszanka obecna we współczesnej kulturze. Nowa Era znosi kulturowe podziały między różnymi tradycjami, religiami, między kulturą elitarną a popularną, dziedzinami takimi, jak: nauka i religia, re­ ligia, psychoterapia i medycyna, między kulturą Wscho­ du i Zachodu, tym, co materialne i duchowe, tym, co wewnętrzne i zewnętrzne. „Czyste produkty" (Clifford 1988,5) kulturowe stały się drobnymi elementami współczesnej hybrydy. Dyskurs New Age jest klasycz­ nym przykładem mieszania gatunków, tworzy bricolage pojęć antycznych, średniowiecznych, współczesnego ję­ zyka fizyki, psychoterapii, Internetu. New Age nie jest kulturą alternatywną ani subkulturą. Jeśli już szukać określenia, to jest raczej kulturą komplementarną, prze­ nika bowiem takie środowiska, jak polityczne, wojsko­ we, kręgi biznesu, profesjonalne ośrodki psychoterapii, ośrodki pomocy społecznej, ośrodki edukacji. Można się spodziewać, że podobnie jak w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej coraz częściej będzie w Polsce znaj­ dować swój lokalny wymiar globalnych zmian. Katego­ rie przywołujące pojęcia przestrzenne (takie jak „środo­ wisko kultowe") czy tworzące wrażenie stałego i określo­ nego kanonu (jak ideologia czy światopogląd) mijają się z duchem Nowej Ery dziewięćdziesiątych lat. W sposób radykalny nieuchwytność zjawiska kultury Wodnika sta­ wia Bochinger (1994,35): (Termin)„«New Age» obec­ nie używany jest fantomem - ale fantomem, który zosta­ wił ślady w rzeczywistości!". Proponuję, by mówić raczej �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE o klimatach Ery Wodnika, w znaczeniu, w jakim używa go dzisiejszy żargon młodzieżowy. W ramach klimatu możliwych jest wiele odmian, klimat jest zmienny, prze­ nika on różnorodne formy krajobrazowe. 2 Szukając konkretnych przejawów kultury New Age, można to pojęcie rozumieć jako termin „parasol" obejmujący różnorodne, współczesne, to jest rozwija­ jące się od drugiej połowy siedemdziesiątych lat, zjawi­ ska kulturowe, jak: rozwijanie zainteresowań niekon­ wencjonalnymi terapiami i humanistyczną psychoterapią, praktyki parapsychologicz ne, wróżebne, astrologiczne, praktyko­ wanie w sposób ponad wyznaniowy rei gijno-filozoficznych tradycji Wschodu (np. taoizmu, buddyzmu, sufizmu, jo­ gi) i Zachodu (np. teozofii, antropo zofii, różokrzyżostwa, nauk Gurdżijewa), tradycji Indian Ameryki Pół­ nocnej, szamanizmu. To, że owe zjawiska łączą się w pewną (choć chaotyczną) całość, świadczy ich współobecność podczas festiwali wzorowanych na londyńskim fe­ stiwalu Mind, Body and Spirit, na łamach czasopism specjalizują­ cych się w podobnej tematyce, odwoływanie się do tak szerokiego spektrum zainteresowań przez we­ wnętrznych teoretyków. mi innymi elementami. Podstawowym kryterium wy­ borów są osobiste doświadczenia, duchowa biografia jednostki. W kontekście współczesnej duchowości mó­ wi się również o psychologizacji religii. Jest to wpływ rozwoju teorii psychologii humanistycznej, od psycho­ analizy po Gestalt, psychologię transpersonalną, psy­ chologię zorientowaną na proces. Wouter Hanegraaff (1996) zwraca uwagę na wpływ psychologii Junga w wydaniu europejskim i ruchu Nowej Myśli w wyda­ niu amerykańskim. Amerykańska psycholo­ gia stworzyła kult „pozytywnego myślenia" rozwijanego w podręcznikach samopomo­ cy oraz próbowała łączyć religię i psy­ chologię w koncepcjach nieświadomo­ ści Williama Jamesa. W jego koncep­ cji „podprogowego ja" (subliminal self) Hanegraaff widzi zarys wodnikowego Wyższego Ja. Nawiązując do ezote­ rycznego dziedzictwa, psychologia głębi oddała mu, co należne: doko­ nała psychologizacji współczesne­ go ezoteryzmu (Hanegraaff 1996, 482). W kontekście duchowości New Age mówi się o religii a la carte. Trzydzieści lat temu Thomas Luckmann przewidział konse­ kwencje tego procesu: „Dzisiaj «autonomiczna» jednostka staje przed specyficznie religijnym mo­ delem również jako konsument. Duchowość Nowej Ery Inaczej mówiąc, model taki jest jednym z możliwych wyborów jed­ Podstawową cechą odróżniają­ nostki" (Luckmann 1996, 136). cą duchowość Nowej Ery jest saKonsument uwolniony od obowią­ moreligijność. Pojęcie to zapropo­ zujących wersji świętości sam za­ nował Paul Heelas (1996), wska­ pełnia swój prywatny kosmos. Jed­ zując na otwarcie sakralny status nocześnie jednostka ma do czynie­ „ja": przekonanie o pierwotnej nia z postępującym różnicowaniem pełni i doskonałości osoby, zwanej się modeli religijności. Na „ducho­ Wyższym Ja. W kręgu New Age wym bazarze" dostępne są książki, dokonuje się rozróżnienia między kursy i wskazówki przewodników „ja" codziennym, zaprzątniętym Zdjęcie obrazu Jarosława M a r k i e w i c z a już nie tylko z tradycji europej­ doraźnymi sprawami materialny­ Fot. Krzysztof Sabak skich, wzbogaconych wznawianymi mi, a „Ja" duchowym, nazywanym pracami okultystów, astrologów, wróżbitów, ale i Dale­ czasem wewnętrznym głosem. Transcendencja, pozba­ kiego Wschodu (buddyzm, taoizm), Dalekiego Zacho­ wiona konotacji przestrzennych (wewnątrz-zewnątrz), du (magia Kahunów) i Południa (wiedza tajemna Dooznacza duchową podstawę świata, mającą swój wy­ gonów). Pojęcie niewidzialnej religii w odniesieniu do miar jednostkowy. Ów wewnętrzny głos jest jedynym współczesnej duchowości zaproponował Luckmann. oparciem dla jednostki. Owa samoreligijność odmawia Stwierdził on też, że New Age jest jej dobrym przykła­ posłuszeństwa jakimkolwek zewnętrznym autorytetom. dem. W literaturze socjologicznej mówi się również Jedynym źródłem prawdy jest „wewnętrzny głos". Za­ o religijności ukrytej, wewnętrznej, rozproszonej (Ci­ miast o wierzeniach czy dogmatach mówi się w kultu­ priani 1989), subiektywnej (Grotowska 1999). Religia rze Wodnika o wewnętrznych doświadczeniach. Reinstaje się niewidzialna nie tylko dlatego, że zanika terpretując tradycję New Age proponuje religijność w publicznych instytucjach. Chodzi raczej o brak sze­ globalną i indywidualną zarazem. To od osobistych roko, publicznie podzielanego symbolicznego uniwerupodobań zależy dobór elementów prywatnych mitolo­ sum. Święty kosmos jest tkany jak osobisty pachwork. gii, jeśli tylko mogą pozostawać w dialogu ze wszystki3 203 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE Drugą cechą niewidzialnej religii jest fakt, że zupełnie nowe sfery stają się elementem indywidualnego ko­ smosu. Konsekwencją prywatyzacji religii jest „kurczą­ ca się transcendencja" (Luckmann 1990): z tradycyj­ nego punktu widzenia symboliczne uniwersum staje się mieszanką sacrum i profanum. Religia przemieszcza się z instytucji pierwotnych do wtórnych (o niskim stopniu instytucjonalizacji), jak: kluby, fundacje, ośrodki zdrowia holistycznego, ośrodki edukacji. Opi­ sywane wcześniej: nacisk na doświadczenie, demon­ strację umiejętności, nabywanie magicznych przed­ miotów (пр.: talizmanów, kamieni szczęścia, wahade­ łek, wietrznych dzwonków) sprawia, że trudno zgodzić się z luckmannowskim określeniem „niewidzialna reli­ gia". Jest to raczej religia inaczej i gdzie indziej widzial­ na. Bliżej jej do ośrodka naturalnej medycyny i kursu jogi niż do Kościoła. 4 Ważną cechą owej duchowości jest idea świętości: przewaga pierwiastka immanencji. Pada tu wiele pro­ pozycji w reinterpretacji tradycji: uwewnętrznienie na­ uk Jezusa, idea boskiego Ja (przywołuje się tu indyjskie pojęcie atmana), kontakt z Wyższym Ja lub Wewnętrz­ nym Głosem. Differentia specifica kultury Wodnika to lokowanie (zdechrystianizowanej) Transcendencji paradoksalnie - w osobie, jak i wewnątrz naturalnego porządku. Może on być rozumiany w kategoriach Matki-Ziemi zwanej Gają lub - szerzej - w kategoriach ko­ smicznych, nienegujących wartości materialnych. Jest to więc religia „z tego świata", mówiąca o „wewnętrz­ nym królestwie niebieskim". Boskość człowieka utożsa­ miana jest z wewnętrzną Jaźnią (rozmaicie pojmowa­ ną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­ mnianą, zdeformowaną w kulturze nowoczesnej, a więc wymagającą „transformacji świadomości" w ce­ lu powrotu do źródłowej doskonałości. New Age od­ rzuca pojęcie grzechu pierwotnego odwołując się czę­ sto do teologii pelagiańskiej lub buddyjskiej. Pojęcie „duchowość" zamiast religia wyraża przekonanie o jed­ ności leżącej u podstaw wszystkich religii. Zwane przez socjologów „perenializacją" kultury (Heeelas 1996a; od tytułu książki Aldousa Huxleya The Perennial Philo­ sophy, wydanie polskie 1989), jest jednym z czynników wpływających na stosunek do tradycji. Tradycje w New Age W ten sposób uczestnik New Age opisuje nowe miejsce tradycji w kulturze Wodnika: „Pierwszą rzeczą, która mnie uderza, kiedy myślę o New Age, jest to, jak trudno znaleźć w tej idei cokolwiek nowego. Czarownictwo, różdżkarstwo, chiromancja, astrologia, geomancja, chińskie feng shui, szamanizm, projekcja astralna, piramidy i kamienne kręgi, istoty pozaziem­ skie i elfy, neolityczne wspólnoty rolnicze, buddyzm tybetański, sufizm, zen, kabała - cóż jest nowego w tym wszystkim? Jeśli chodzi o zawartość - niewiele, lecz jeśli chodzi o strukturę, w której owa zawartość 204 się mieści - wszystko jest nowe. Pierwszym etapem New Age jest tak naprawdę planetyzacja ezoteryki. Jest ona wyzwoleniem «tajemnego ustnego nauczania» spod władzy średniowiecznych społeczeństw i wrzuceniem go w świat kieszonkowych książek i mu­ zycznych płyt rockowych. Pierwszy etap planetyzacji ezoteryki, lub - jak Freud mógłby powiedzieć - «powrót wypartych treści», zmierza do unieważnienia l i ­ niowego, racjonalnego panowania zachodniej cywili­ zacji z jej naiwnym dwuwartościowym i upraszczają­ cym rozszczepieniem między przyrodą a kulturą, ko­ biecością a męskością, nieświadomym a świadomym, świętym a powszednim, ciałem a umysłem (...). Tak więc zaczynamy doświadczać przesunięcia, zmiany, metanoi, w kierunku, który dotychczas był przeczuwa­ ny jedynie w fantastyce naukowej, na przykład w utworach Artura C. Clarke'a czy Stanisława Lema. Obecnie znajdujemy się w sytuacji, w której technolo­ gia jest strukturą, a duchowość jest zawartością; atoli jesteśmy świadkami zwrotu, którego istotą będzie to, iż technologia stanie się zawartością, zaś struktura bę­ dzie kosmicznym życiem, gdzie kosmiczne życie jest in­ nym określeniem (...) duchowości. Ten zwrot jest do­ kładnie tym, co możemy zobaczyć w filmie Tarkowskiego-Lema - Solaris lub filmie Kubricka-Clarcke'a Odyseja Kosmiczna 2001 (...). Stąd archaiczna zawar­ tość New Age jest podobna do staroświeckiego małe­ go miasteczka z 1910 roku, które zaprasza nas do elek­ tronicznego świata Disneylandu. Zawartość jest ka­ muflażem dla struktury" (Spangler, Thomson 1989; tłumaczenie za: Szewczyk 1996). Osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte lata są czasem ożywiania wielu różnych tradycji. Potrzebę, wręcz gar­ nięcie się do nich, wyraża serial Przystanek Alaska. Znamienna dla naszych rozważań jest scena, w której dwójka postkontrkulturowych bohaterów (podstarza­ łych hipisów): Adam (kwakr, chiropraktyk, kucharz) i Ewa (która wierzy w leczenie Biblią, ale - jak mówi „nie jest ortodoksyjna", bo zadręcza również doktora Fleishmana, lekarza konwencjonalnego) ma zadecy­ dować, jaki wziąć ślub. Adam powiada: „Powiem ci, czego nie chcę. Nie życzę sobie, żeby to był ślub na od­ wal się. Chcę tradycji i rytuału. Chcę się poczuć jak mąż (...). Muszę ci przypomnieć, że eksperymenty z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyły się klapą. To przez nie staliśmy się duchowo jałowi, puści i wyalienowani". New Age to próba wyciągnięcia wniosków z kontrkultury, to na swój sposób pójście na kompromis. W końcu kulturę Wodnika tworzy poko­ lenie kontrkulturowe, które dorosło, założyło rodziny i obrosło w garnitury, samochody i domki letniskowe. Próbują oni znaleźć trzecią drogę: miniinstytucje, mi­ nimum przepisów, jasne reguły gry, zgodne z prawem zasady działania oraz tradycje i rytuały, które dając „ugruntowanie" (popularne pojęcie w New Age) nie ograniczają ich rozwoju. Paul Heelas (1996a) nazywa ten stosunek do kultury detradycjonalizacją, przez co �Атш Е. Kubiak • SZTUKA NEW AGE 205 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE rozumie przesunięcie autorytetu: z zewnętrznego auto­ rytetu tradycji do autorytetu jednostki. New Age jest przeciwieństwem nostalgicznego oglą­ dania się na przeszłość, załamywania rąk nad „zanie­ czyszczeniem" tradycji, apokaliptycznej wizji końca. Kul­ tura Wodnika jest praktyczna i optymistyczna. Uczest­ nik mógłby za Cliffordem (1988, 5) powiedzieć, że „czy­ ste produkty zawsze szaleją", są w ciągłej transformacji. Na trądycjonalistyczne próby łapania oczek w starej pończosze odpowiada grą wyobraźni, humorem i ironią. Tradycje stają się narzędziami dla osiągania takiego „małego szczęścia", jak: zdrowie, szczęśliwy związek, kariera zawodowa, materialny dobrobyt. Centrum no­ wego symbolicznego uniwersum stają się: troska 0 zdrowie i środowisko oraz relacje międzyludzkie. Na ten kierunek miały wpływ: ekologia, psychologia hu­ manistyczna, Ruch Ludzkiego Potencjału i wzrost za­ interesowania cielesnością w kulturze ponowoczesnej. Niebagatelny wpływ miała również antropologia kul­ tury. Książki np. Eliadego czy Castanedy zyskały wielu czytelników spoza kręgu akademickiego. Drogą, na której rozpowszechniane są metody du­ chowego rozwoju, jest konsumpcja. Wtajemniczenia dostępne są za pośrednictwem pieniędzy, bez nich nie można mieć książek, magicznych przyrządów, jeść zdrowej żywności, uczestniczyć w kursach, warszta­ tach, festiwalach. Jak mawia Paweł Macura, „w New Age wpisana jest komercja". Owo urynkowienie religii jest szczególnie wyeksponowane podczas ezoterycz­ nych festiwali, gdzie sprzedawane są remedia medycy­ ny niekonwencjonalnej, psychotroniki, feng sfiui, wróżby. Michael York w ten sposób rozumie konsumeryzm nowej duchowości: „W religijnym pluralizmie, który charakteryzuje zachodnie społeczeństwo, religij­ ny wybór nie jest już dłużej zastany, ale jest przestrze­ nią różnych i różnie rozumianych możliwości. Sama ta sytuacja powoduje ograniczenie wiary w absolutną prawdę, a jednocześnie popiera niespotykaną dotąd indywidualną i społeczną wolność, która z kolei po­ zwala religii przetrwać w trakcie «konsumowania» a nie narzucania" (York 1996, 58). Sztuka New Age Sztuka New Age nie jest zjawiskiem jednorodnym. Trudno jest nieodrodne dziecko kutury ponowocze­ snej wciskać w sztywny gorset łatwych klasyfikacji 1 wygodnych pojęć. Przyglądając się temu, co rozumia­ ne jest jako sztuka w środowiskach samych uczestni­ ków tego kręgu, zwróciłam uwagę, że pojęcie to jest z jednej strony tak szerokie, że obejmuje właściwie każdą dziedzinę życia. Edukacyjne programy New Age zachęcają do kreatywnej zmiany życia: uczą sztuki ży­ cia. Element twórczości: osobistej innowacji, intuicji, wyobraźni, towarzyszy każdej działalności. Można mó­ wić o sztuce terapii, sztuce projektowania wnętrz, sztuce oddechu. Piękno - rozumiane w kontekście i n ­ 207 dywidualnego smaku - jest wartością, która powinna towarzyszyć każdemu momentowi życia. Dostrzeganie piękna duszy drugiego jest kontinuum widzenia pięk­ na materialnego i natury. Panestetyczne podejście obejmuje nie tylko troskę o siebie, bliskich, otoczenie, ale również narzędzia pracy. Uczestnicy kręgów Nowej Ery kierują się upodobaniem w wyborze wahadełka, zapachu olejku do aromaterapii, akcesoriów feng sfiui sztuki aranżacji wnętrz. Za kryteria wyodrębnienia sztuki New Age uznałam: związek artysty ze środowiskami Wodnika lub przynaj­ mniej podzielanie zainteresowań New Age, reprezento­ wanych poprzez cztery ścieżki korzeni Nowej Ery. Jak pisze autorka pracy o sztuce New Age: „(...) na zalicze­ nie do niego wpływ ma nie tylko ostateczny kształt form plastycznych, ale również cały proces ich tworzenia, który zaczyna się już w samej osobowości artysty, jego światopoglądzie i działaniach, wpisujących się w ideolo­ gię New Age. Czynniki te rzutują na sposób kreacji dzieła, co ma później konsekwencje w jego ostatecz­ nych funkcjach i kształcie. Dopiero te wszystkie ele­ menty razem wzięte pozwalają ustalić, czy dany wytwór artystyczny można uznać za New Age'owy" (Just 2001). Podobnie jak o samym zjawisku, trudno mówić o sztuce New Age całościowo, gdyż linie demarkacyjne są tu płynne. Można jednak pokusić się o wskaza­ nie pewnych tendencji, wynikających zarówno z cha­ rakteru kultury ponowoczesnej, jak i wodnikowych idei krążących w środowiskach New Age. Są to: - brak ostrych granic sztuka/nie sztuka - mieszanie konwencji i motywów, totalny eklektyzm - korzystanie z wszelkich stylów: realizm, abstrak­ cja, surrealizm - humor i zabawa z konwencją - nieawangardowość, pastisz: sztuka New Age chce przekazać stare prawdy, sięgając do tradycyjnych mo­ tywów i konwencji; jej nowość polega na niespotyka­ nym na taką skalę efekcie globalizacji: czerpaniu z wielu naraz tradycji i tworzeniu własnych „widzimi­ się" bricólageów konwencji i motywów - inspiracje wieloma tradycjami kultur archaicz­ nych, motywy etniczne - sięganie do wątków tradycji ezoterycznych, moty­ wy okultystyczne - elementy sztuki ludowej, jarmarcznej, odpustowej - przedstawianie bardzo indywidualnych wizji we­ wnętrznych: amorficzne formy i przesiania psycholo­ giczne - poetyka reklamy, elementy kultury popularnej - poetyka „naturalna", „ekologiczna": wykorzysta­ nie surowców wtórnych, naturalnych (drzewo, papier, kamień, muszelka, zasuszone rośliny) - ulubione motywy natury: woda (wodospad, oce­ an, świat podwodny, rzeka), delfin, wieloryb, ogród - ważne motywy religijne: anioł, Budda, mandala, boskie wizerunki wschodnich i zachodnich religii - przesłania ważnych egzystencjalnych idei: jedność �Anna E. Kubiak * SZTUKA NEW AGE it Щ 9. Sztuka jarmarczna. Targi egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k 10. Sklep „ M e t a b r a m a " G d a ń s k . Fot. A n n a SHO-Ti» Л,Мд E. K u b i a k 1 1 . Sklep Targi ц egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k mikro- i makrokosmosu, wizje zaświatów po doświad­ czeniach śmierci klinicznej, reinkarnacja, związek z naturą, mistyczna antropologia (aura, czakramy), oświecenie - pragmatyzm, sztuka służąca „Bogu rzeczy ma­ łych": zdrowiu, poprawieniu standardu materialnego, związkom z najbliższymi. Cztery ścieżki New Age Sztukę New Age można przybliżyć, oswoić, zrozumieć poprzez pokazanie jej korzeni. Chciałabym zaprezento­ wać współczesną sztukę lat 80., 90. i przełomu wieków w kontekście czterech istotnych dla niej dróg idei. Są to „ścieżki": kultur Innego, kultury zakazanej, kontrkultury i kultury na sprzedaż. Nie jest to próba typologii, bowiem wiele dzieł ma mieszane inspiracje, ale próba zrozumie­ nia fenomenu poprzez cofnięcie się do źródeł. Ścieżka kultur Innego Sztuka New Age czerpie garściami z wszelkich ob­ cych kultur. Często mówi się, że nie ma nic nowego w New Age. Poniekąd to prawda. Chodzi jednak o to, aby dawne mity i symbole odświeżyć i na nowo odczy­ tać. Uczestnicy kręgu Wodnika zgadzają się, że różne kultury przekazują te same treści, gdyż natura człowie­ ka i świata jest jedna. Jedynie zewnętrzna forma różni ważne wspólne wątki mityczne, wyrażające wewnętrz­ ne przemiany człowieka od narodzin przez inicjację, sakrament miłości, śmierć. Sięganie do obcych symbo­ li pozwala odnowić spowszedniałe opowieści własnej kultury i przeżyć na nowo misterium. Sztuka New Age odkrywa kultury starożytne: Celtów, Sumeru, Egiptu, kultury Orientu: Indii, Tybetu, Chin, Japonii, Indian obu Ameryk. Jest to próba często śmiałych i kontro­ wersyjnych odczytań symboli, tak aby stały się drogo­ wskazem do ponowonego odkrycia ścieram przez czło­ wieka Zachodu. Przykładem są prace Justyny Kiewisz, Axela Greya, Haliny Szejak, Elżbiety Doniec. Czy mi­ tologia planetarna, czerpiąca ze zbiornicy symboli wszystkich kultur, ma szansę użyźnić ziemię jałową 208 I współczesnego myślenia o sprawach ostatecznych? Na to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie sam. Antro­ polog kultury nie może autorytatywnie osądzać współ­ czesnej religijności. W sztuce inspirowanej kulturami Innego dominującym motywem jest mandala. Stała się ona jednym z najważniejszych symboli wyrażają­ cych relację między indywidualnością (o której zacho­ wanie walczy ponowoczesny wędrowiec) a globalną kulturą, widoczną szczególnie okiem internauty. Ścieżka kultury zakazanej W obrębie naszego kręgu kulturowego zawsze istnia­ ły ukryte nurty kultur utraconych (pogańskich), zakazy­ wanych (sabaty czarownic), marginalizowanych (gnostyczne ścieżki poznania: hermetyzm, astrologia, alche­ mia, kabała, teozofia, Tarot). Ścieżki Magów, dzisiaj do­ stępne poprzez literaturę i kursy, inspirują artystów do tworzenia nowych kart Tarota, okultystycznych rysun­ ków, akcesoriów współczesnych rytuałów. Sztuka New Age na nowo odczytuje symbole ezoterycznych praktyk. Jedną z najbardziej znanych artystek jest Janina Kraupe z Krakowa. Jej rysunki i obrazy są inspirowane astrolo­ gią, Kabałą, spirytyzmem. Autorka tworzy je pod wpły­ wem przeżyć medytacyjnych. Tak pisze o jej pracy Anto­ ni Szoska (w: Kraupe 1991): „Prostą ilustracją tego (me­ dytacji - A K ) jest bycie medium, które z jednej strony jest niejako absolutnym poddaniem się nieznanym mo­ com z zewnątrz, z drugiej zaś pokazywaniem «ich» woli innym, jak to ma miejsce podczas seansu spirytystyczne­ go. Dodajmy, nie tylko. Tak więc medytujący nie narzu­ ca swej woli światu, lecz pozwala, by rytm świata, a tak­ że jego obraz (sic!) przejawiały się w całej okazałości". Ścieżka kontrkultury Okres młodzieżowych ruchów 60. lat na Zachodzie, a w Polsce 70. lat, przyniósł na niespotykaną dotąd skalę popularyzację kultur Orientu, Indian obu Ame­ ryk, wraz z religiami Innego, jak również rewolucję w dziedzinie obyczajów i społecznych koncepcji. Cho­ ciaż większość propozycji społecznych utopii zakoń- �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE czyła się klęską (odrzucono twarde narkotyki, lewico­ we poglądy i koncepcje społecznych komun), to kontrkultura przyniosła wiele artystycznych propozy­ cji: (obok inspiracji kultur Innego) parateatr, inspiro­ wane wizjami po LSD malarstwo psychodeliczne, idee medytacyjnych i onirycznych doświadczeń, jako temat sztuki i poprzez owe wizje zgoda na subiektywne, oso­ biste opisywanie świata w sztuce. Przykładem są tu ob­ razy powstałe po eksperymentach prowadzonych przez Stanisława Grofa, a przede wszystkim: powtórne prze­ życie narodzin. Przykładem są prace prezentowane w książce Grofa (1999), prace Sławomira Kolo, Graży­ ny Cebo, Krystyny Gołaszewskiej, Elizabeth Poll-Sokołowskiej, Alicji Ziętek, Antoniego Przechrzty. Ścieżka kultury na sprzedaż Najwięcej zarzutów sztuka New Age zbiera pod pręgierzem elitarnych spojrzeń rodem ze Szkoły Frankfurckiej. Sztuka New Age jest nieodrodnym dzieckiem zarówno jarmarcznej czy odpustowej kultu­ ry ludowej, jak i najbardziej współczesnej, budzącej gorące spory kultury popularnej. New Age jest komer­ cyjny. Przykładem są szablonowe, produkowane maso­ wo gadżety psychotroniki, feng shui i inne dekoracyjne przedmioty. Mają one przede wszystkim pragmatyczną funkcję uzdrawiania i kierowania „energiami" (najbar­ dziej popularne pojęcie New Age). W sklepikach New Age'owych (ale również i innych: pamiątkarskich, po­ dróżniczych i „gabinetach osobliwości") można kupić: świece i kominki do olejków zapachowych (np. firmy Neo Spiro z Częstochowy), lampki solne, fontanienki, witrażyki, dzwonki, talizmany, aniołki, karty Tarota, „łapacze snów", piramidy, symbol in-jang, pierścienie i krzyże Atlantów, podróbki papirusów egipskich, wa­ hadełka, przyrządy do masażu, poduszki medytacyjne, minerały, pomoce do aromaterapii, kubki i termosy „magnetyczne", kryształowe kule, „cylindry fara­ onów", „świece Indian Hopi", przyrządy do pomiaru bioenergii. Cztery prezentowane ścieżki sztuki New Age poka­ zują jej symboliczne znaczenie: gnozę, drogę we­ wnętrznej wiedzy wiodącej do pełni, drzewa życia i po­ znania. Uczestnik New Age nie chce bowiem rozdzie­ lać tych dwóch członów. Pragnie oświecenia, ale nie za cenę rezygnacji z korzystania z uroków życia. Uwa­ ża drogę poznania za równie — w dzisiejszych czasach egzoteryczną stronę jak samo życie. Chce żyć tak, jak rozumie siebie i świat. Odrzuca więc opozycję: rozum czy wiara. Zwraca się w kierunku antypodów nauki, odkrywających mistyczną stronę rzeczywistości oraz w kierunku form religijności akcentujących wewnętrz­ ne doświadczenie jako źródło wiedzy o rzeczywistości. Cztery prezentowane ścieżki nie wykluczają się wza­ jemnie. Nie jest to, jak już pisałam, propozycja typolo­ gii. Stanowią one dopełniające się akcenty drogi wodnikowej gnozy. Droga ta wiedzie poprzez: czerpanie 209 z zachodniej ezoteryki, inicjację w kulturach Innego, wewnętrzne poszukiwania, w których dzisiaj korzysta się z psychoterapii, psychologii głębii transpersonalnej oraz... poprzez pieniądze. Symbolicznym środkiem, do którego prowadziłyby owe cztery ścieżki, mogłaby być złota jabłoń. Symboli­ zuje ona zarówno drzewo poznania, jak i drzewo życia. Jabłoń jest tu również newage'owa parafrazą mitu chrześcijańskiego. Gdy tradycyjnie stała się symbolem owocu zakazanego, tu jest z jednej strony odzyskana i niewinna, ale w podejrzany sposób kiczowata. Wybrana literatura Bochinger Christoph 1994 „New Age" und modernę Religion: Religionswissenschaftliche Untersuchungen, Gutersloh, Chr. Kaiser Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita 1999 New Age - nowe oświecenie?, Poznań, Fundacja Huma­ niom C l i f f o r d James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnogra­ phy, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press C i p r i a n i Roberto 1989 Diffused Religion and new Values in Italy, w: J. A. Beckford, T. Luckmann (eds.) The Changing Face of Religion, Sage, London Dobroczyński Bartłomiej 1997, New Age, Kraków, Znak Dobroczyński Bartłomiej 1992 Psychologia Ery Wodnika, „Znak", nr 447 Dobroczyński Bartłomiej 1991 Proteuszouie oblicze Wodnika, „Znak", 434 D o k t ó r Tadeusz 1993 Co to jest Neu< Age?, „Społeczeństwo Otwarte", 12, s. 22-25 D o k t ó r Tadeusz 1996 Światopogląd „New Age", w: Doktór T. (red.), Ruchy po­ granicza religii i nauki jako zjawisko socjopsychologiczne, tom 5, Warszawa, UW, s. 167-216 Drury Levi 1995 Psychologia transpersonalna, Poznań, Zysk i S-ka Encyklopedia Nowej Ery. New Age 1996 red. Stefan Bednarek, Wrocław, Astrum Ferguson M a r i l y n 1982 The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transforma­ tion in Our Times, London, Paladin F i n c h e r S u s a n n e F. 1994 Kreatywna Mandola, Ravi, Łódź G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.) 1995 Oblicza nowej duchowości, Kraków, UJ Grof Stanisław 1999 Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychote­ rapii, Kraków, Wydawnictwo A Grotowska Stella 1999 Religijność subiektywna, Kraków, Nomos H a n e g r a a f f W o u t e r J. 1996 New Age Religion and Western Culture. Esotericism in the Mirror of Secular Thought, Leiden, New York, Koln, E. J. Brill �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE H e e l a s Paul 1996 The New Age Movement. The Celebration of the Self and the Sacralization of Modernity, Oxford, Blackwell H e e l a s Paul 1996 Detraditionalisation of Religion and Self: the New Age and Postmodemity, in: K. Flanagan, R Jupp (eds.) Postmodernity, Sociology and Religion, London, Macmillan Huxley Aldous 1989 Filozofia wieczysta, Pusty ОЫок, Warszawa 1993 Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Bra­ ma Just M a ł g o r z a t a 2001 Sztuka przebudzonych — Między magią i transcendencją. Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age, Pra­ ca magisterska, Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej, UW, Watszawa Kraupe Janina Signatura rerum, Grupa Krakowska, Kraków Kubiak A n n a E . 1995 New Age niejedno ma imię, „Społeczeństwo Otwarte" 1, s. 17-21 Kubiak A n n a E . 1995 New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej, w: M. Goła­ szewska (ted.) Oblicza nowej duchowości, Uniwersytet Ja­ gielloński, Kraków, s 301-322 Kubiak A n n a E . 1996, Ciało w nowych ruchach religijnych, „Nomos", nr 14, s. 105-116 Kubiak A n n a E . 1996 Duch na sprzedaż, czyli Festiwal NEW AGE w Krakowie, „Nomos", nr 14, s. 129-139 Kubiak A n n a E . 1996 Co przyniesie Nowy Wiek?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", 8, s 2-6 Kubiak A n n a E. 1997 Klimaty New Age - strefy, pogranicza, prognozy, „Przegląd Religioznawczy", 4/186, s. 129-142 Kubiak A n n a E . 1998 Kosmologia i antropologia uzdrawiania, „Promocja zdro­ wia", Instytut Kardiologii, Warszawa, nr 14, s. 40-53 Kubiak A n n a E . 1999 Le Nouvel Age, conspiration postmodeme, „Social Com­ pass", vol. 46 no. 2, s. 135-143 Kubiak A n n a E . 1999 O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: M. Kempny, G. Woroniecka, Religia i kultura w globalizującym się świe­ cie, Kraków 1999, Nomos, s. 71-78 Kubiak A n n a E . 2001 Syn marnotrawny. Tradycje w New Age, w: A. Jawłowska (red.), Wokół problemów tożsamości, Uniwersytet Warsza­ wski, ISNS wyd. LTW, Warszawa Kubiak A n n a E. 2001 The Prodigal Son, w: M. Kempny, A. Jawłowska (red.), Identity in Transformation. Postmodemity, Postcommunism and Globalisation, Praeger Publishers Lazaris 1990 fragment książki w: „1. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3, s7-9 Luckmann Thomas 1990 Shrinking Transcendence, Expanding Religion?, „Sociological Analysis" nr 50 (2), s. 127-38 Luckmann (1967) Niewidzialna religia, Kraków, Nomos M a c i e j k o Paweł 1994 Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwatte", 3 M a c u r a Paweł (wybót i tłum.) 1993 New Age, Ktaków, Nomos O l e c h n i c k i Ktzysztof 1998 New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Watszawa, Oficyna Naukowa P r o k o p i u k Jerzy Jung С . G . 1991 1996 Thomas 210 1990 New Age Movement, „I. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3 P r o k o p i u k Jerzy 1999 Labirynty herezji, Warszawa, Muza P r o k o p i u k Jerzy 2000 Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aetema, Warszawa, Prze­ gląd Religioznawczy 1997 nr 4/186, Warszawa Przybysz Piott Jan 1997 Źródła estetyki nowej duchowości, Ptzegląd Religioznawczy nr 4 (186), s. 19-30 Spanglet D a v i d , T h o m p s o n W i l l i a m Itwin 1989 Reimagination of the World. A Critique of the New Age, Science, and Popular Culture, Santa Fe, New Mexico, Be­ at & Company W h i t e John 1996 Swit Ery Wodnika. Spotkanie ducha i nauki, Bydgoszcz, Limbus Suliga Jan Witold 1994 Tarot magów. Pierwszy krąg wtajemniczenia, Watszawa, Dettot Suliga Jan Witold 1997 Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu, Warszwa, Sic Szewczyk Wiesław 1996 Postmodernizm a New Age we wspólnej przestrzeni, praca magisterska, Instytut Socjologii U W York M i c h a e l 1996 Postmodemity, Architecture, Society and Religion: A Heap of Broken Images' or 'A Change of Heart'w: K . Flanagan, P. C . Jupp (eds.), Postmodemity, Sociology and Religion, London, Macmillan Press, s. 48-63 Przypisy 1 2 3 Szerzej na temat New Age — patrz bibliografia. Na przykład: White 1996, Spanglet 1988, Fetguson 1982 Z punktu widzenia uczestnika kultury New Age raczej odwrot­ nie: transcendencja rozszerza się, obejmując sfery uznane dotąd za należące do profanum. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c22bbe514b4d498f7df1cb5a1b42da.pdf 0d87cf363f7253860140432027bbc800 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5544 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5155 Title A name given to the resource Sztuka służebna / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 11-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a k u b S t e b I i k I S t u d e n t 111 r o k u etnologii na UJ oraz V roku studiów europejskich na Uniwersytecie I E k o n o m i c z n y m w Krakowie. Interesuje go kulturowy w y m i a r architektur/, źródta I i przejawy wtadzy oraz procesy kształtowania kapitalizmu jako formy produkcji | i związane z nimi kwestie racjonalności. Sztuka służebna czyli o t y m , j a k a r c h i t e k t u r a p o m a g a ł a i d e o l o g i i f a s z y s t o w s k i e j k r e o w a ć „słuszny" o b r a z świata „Przypomnij sobie, że dobra architektura wywiera takie wrażenie, jakby wyrażała myśl. Chciałoby się odpowiedzieć jej gestem" 1 Ludwik Wittgenstein G hcę zaprezentować narodowy socjalizm perspektywy oddziaływania na masy ideologii, która znajdowała ucieleśnienie w architekturze. Totalitaryzm „[...] przeprowa­ dza w kraju eksperyment polegający na ciągłym przekształcaniu rzeczywistości w fikcję [...]" , tworzy, a następnie propaguje jedyny, niepodlegający kontestacji i negocjacji, jednoznaczny obraz świata. Osamotnione jednostki zlewają się chłonącą treści propagandowe zawarte bezpośrednio w sloganach, p r z e m ó w i e n i a c h oraz w przedmiotach materialnych. Architektu­ ra przez swą permanentną obecność niemoż­ ność dialogu i modyfikacji nieustające lici"" rzucanie przesłania (przez formę zaopatrzoną symbole czy przez Scinicj w sobie wielkość) 2 W L. Wittgenstein, Uwagi różne, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 43. 1 m i ) nm mminn stawała się obszarem, którego perswazyjnego wykorzystania władza nie mogła pominąć. Pod zawężonym pojęciem architektury rozumiem urbanistykę oraz budynki miejskie tworzone dla władzy i w myśl jej ideologii. Przedmiotem ni­ niejszych rozważań jest architektura rozumiana jako sztuka kształtująca przestrzeń, która z kolei formuje nową jednostkę i nowe społeczeństwo. Traktuję równoprawnie architekturę istnieją­ cą kiedyś faktycznie, a teraz jedynie obecną na fotografiach i planach, jak i tę, która pozostała w sferze projektów. Wynika to z tego, że bu­ dynki które nigdy nie powstały były logiczna kontynuacją myśli nazistowskiej; to że nie po­ wstały było spowodowane jedynie przyczynami ekonomicznymi i czasowymi Uwzględnienie H . Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 1, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 304. 2 �12 Jakub Steblik projektów jest w a r u n k i e m koniecznym zrozu­ - J.S.] f u n k c j i " . Jawi się to jako negatyw estety­ 5 m i e n i a architektury nazistowskiej, p o n i e w a ż k i kaniowskiej, odróżniającej to w n i c h bez ograniczeń i bez skrępowania możliwościami technicznymi i ekonomicznymi - gwarant estetycznej kontemplacji, od interesu zmysłów określającego przyjemności i od interesu mogła zrealizować się myśl nazistowska będąca jej fundamentem. rozumu określającego dobro. bezinteresowność Bezinteresowność jest w r o g i e m totalitary­ Architektura była pośrednikiem ideologicz­ z m u , który próbuje z a p a n o w a ć n a d czasem n y m , potwierdzającym i sankcjonującym ab­ i przestrzenią jednostek. Masy, w myśl ideolo­ g i i totalitarnej, p o w i n n y kroczyć tą samą drogą solutną i niepodważalną dominację partii na­ zistowskiej i jej niepodzielną władzę. Była też świadectwem autorytetu i potęgi tej władzy. Nie­ mniej jednak „narodowy socjalizm nie stworzył jakiejś jednolitej teorii sztuki. Był to konglomerat poglądów [...] z położeniem szczególnego naci­ sku na gust i upodobania drobnomieszczańskie" (i chłopskie, jak dodaje Piotr Krakowski w i n n y m miejscu). Grupy te, mówiąc językiem Pierre'a Bourdieu, charakteryzują się „gustem ludowym", 3 ich estetyka opiera się na afirmacji ciągłości między sztuką a życiem — co oznćxczćx podporzadkowanie formy funkcji - albo jeśli kto w o l i na odmowie odmowy lezacei u podstaw estetyki uczonej" Sztuka więc a tym samym architek 4 tura staje się również wyrazicielka politycznej ideolopi Dostosowuie sie do gustów i unodo bań ludowych staie sie bardziei zrozumiała co zwrócone k u jednemu, odległemu i wymaga­ jącemu ogromnego wysiłku celowi. Z w o l n i e ­ nie czy zatrzymanie się w marszu jest niedo­ puszczalne. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że inne jednostki uczynią to samo, co jest j u ż zagrożeniem dla prawidłowego funkcjonowania systemu. Bezproduktywność, autoteliczność to przestępstwo, a kontemplacja to zagrożenie dla jednomyślności. Wiąże się z t y m również zakaz spontaniczności jak zauważyła H a n n a h Arendt a t y m samym nakaz podporządkowania sie r e ' gulom przepisom zasadom Przeiawia sie to zarówno w kodeksach i ówczesnej etyce, j a k i w regularności i h a r m o n i i estetycznej planów urbanistycznych. Urbanistyka odgrywała w i e l ­ ka role w programach społecznych i politvcz nvch n a z i s t ó w " * Miasta m i a ł v sie stać czytelne" zachęca do uczestniczenia w nie, i w niesion'vm nrzeirzvste l o a i r z n e i nrzez nia nroaramie światonodadowvm Z a r m e L k n w L t r s n f f n r m ^ m i . l t n . n m e r i e natnln r ż e n i e m i nnnlcti, widzenia w ł a d c a zarazem gicznycn zwyrodnień przeszłości stworzenie 00 • • l p n P . ,„ o H hin™A lie ,iP h r . k KonseKwencją ^aia oamorcow; staje się oraK Konieczności jej Kontemplacji i retieKsji. rostota przeKazu nie wymaga poświęcenia energii i czasu na zrozumienie architeKtury, Który to czas powinien byc przeznaczony na budowanie potęgi państwa. Medytacja nad sztuKą z punKtu widzenia retoryki władzy, byłaby zbędną stratą czasu. „ U w a ludowa estetyka podporządkowuje lormę i samą egzystencję obrazu [czyli sztuki P. Krakowski, Sztuka Trzeciej Rzeszy, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 1994, s. 23. P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądze­ 3 4 fimkrionalne C e l e m hvła podstaw nowego ładu. idea - c e n t r u m stanowiła podstawową zasadę przebudowy, w o k o l niego miała byc zorganizowana przestrzeń. Mieściły się tam glowne budynki partu 1 siedziby ministerstw. Stamtąd rozchodziły się dwie szerokie arterie komunikacyjne, przy których znajdowały się budynki mniej ważne, oza miasto eksmitowano l u d z i zbędnych produkcyjnie oraz tych, którzy zagrażają p o r z ą d k o w i społeczno-pohtyczne- nia, Scholar, Warszawa 2005, s. 45. Ibid., s. 56. P. Krakowski, op.cit., s. 66. 5 6 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 13 mu . Regularność i szczegółowe zaplanowanie miały zagwarantować nieskazitelność przestrze­ ni, pozbawić ją niespodzianek i zagadkowych zakamarków, a to „jest dla rozwoju odpowie­ dzialności [...] ziemią jałową, jeżeli nie zatrutą. Odpowiedzialność nie zakiełkuje w przestrzeni bez niespodzianek. Osoby moralnie dojrzałe rodzą się tam, gdzie króluje różnorodność" . Konsekwencją jednolitości architektury miał być konformizm obywateli, pozornie równych i niezróżnicowanych, tworzących jedną całość. Plan miał sprawować władzę nad decyzjami ludzi. Raz ustalony stawał się nieodwołalny i ostatecz­ ny. Tym, którzy mu się podporządkowali, obie­ cywał szczęście w doskonale zorganizowanej przestrzeni, ale też poczucie bezpieczeństwa w „dobrze urządzonym" państwie. Niezadowo­ lonych wyrzucało się poza jego obszar. Hitler narzekał na chaotyczność biegu ulic, mieszanie się stylów architektonicznych. To nieskoordyno­ wanie trzeba było zmienić, by funkcja zdomino­ wała przestrzeń. Konsekwencją zamierzeń urba­ nistycznych oraz samej ideologii miała się stać „śmierć ulicy [...] jako pola walki sprzecznych sposobów jej użytkowania, domeny przypadku i wieloznaczności" . Bezdomni i włóczędzy byli przeszkodami dla tej nieskazitelności, zatorami w idealnie funkcjonującej komunikacji i poten­ cjalnymi kontestatorami rzeczywistości. Całości przebudowy towarzyszyła niespotykana giganto­ mania. Dotyczyło to planów architektonicznych (arterie komunikacyjne w Berlinie miały liczyć 38,5 km oraz 50 km), jak i samych budynków (hala zebrań w Berlinie miała pomieścić 180 tysięcy osób). Hitler mawiał, że „kto wejdzie do Kancelarii Rzeszy, musi odnieść wrażenie, że znalazł się przed panem świata [...]" . Wiel­ kość powstających budowli zapowiadała ambicje ekspansjonistyczne. Budowanie ponad miarę, ponad rozsądne możliwości było jednocześ­ nie kreowaniem tożsamości narodowej nowych Niemiec. Znajdowało to odbicie w masywności konstrukcji, która - poza budzeniem respektu - w czasie wojny miała pełnić funkcję schro­ nów. Trwałość miała właściwie być wieczna, wyobrażano sobie bowiem, że ruiny przetrwają setki, tysiące lat i - jak to miało miejsce w przy­ padku starożytnego Rzymu czy Grecji - staną się pomnikami, niezaprzeczalnym dowodem wielkości cywilizacji. Niemożliwe byłoby doce­ nienie wielkości i monumentalności, gdyby nie istniało odniesienie, porównanie. Retoryczna organizacja przestrzeni wymaga wzmacniania perswazyjności każdego detalu architektonicz­ nego. Dlatego budynki, a w szczególności po­ mniki, umieszczano w pustej przestrzeni, by widz został wystawiony całkowicie na ich od­ działywanie bez możliwości skrycia się w cieniu innego obiektu, by był bezradny i zdany na ich łaskę. Spokój i pewność mógł odnaleźć jedynie w tłumie. Zastosowanie wielkich przestrzeni sprowadzało się do zapełniania ich t ł u m e m uczestniczącym w defdadach, przemówieniach lub świętach narodowych. Odwołując się do opinii Michela Foucaulta, można powiedzieć, że głównym celem archi­ tektury było usprawnienie kontrolowania jed­ nostek. Funkcjonowanie jednostek w obrębie architektury (tam, gdzie jest ona widziana) jest jednoznaczne ze stanem ciągłego nadzoru i kon- Taki schemat przyjęto w dwóch największych miastach: Berlinie i Monachium. W Norymberdze miała być jedna trasa komunikacyjna. Pozostałe miasta (około 40) były planowane z mniejszym rozmachem, dlatego nie zostały uwzględnione w niniejszej pracy. Z. Bauman, Globalizacja, PIW, Warszawa 2000, s. 57. Różnorodność jest rozumiana tutaj jako przeciwieństwo schematyczności i przewidywalności. Objawia się ona w zagadkowości przestrzeni, jej nieoczywistości. Regular­ ność jest z kolei takim planowaniem, które ma zapewnić oczywistość, przewidywalność i brak niespodzianek w przestrzeni. Ibid., s. 53. P. Krakowski, op.cit., s. 61. 7 8 9 7 8 mi) im BARBARZYŃCA 10 9 10 �14 Jakub Steblik troli. Znajdowanie się poza zasięgiem architek­ tury daje iluzoryczne poczucie braku dozoru, złudne, gdyż on ciągle istnieje. Można zdawać sobie z niego sprawę lub może on pozostawać w sferze nieświadomości. Gigantyczna kuba­ tura budynków, częste posługiwanie się otwar­ tymi przestrzeniami wewnętrznymi utrudniały ukrycie się i znalezienie miejsca, skąd nie jest się widocznym. Okna, głęboko tkwiące w ścianach, mogły sprawiać wrażenie permanentnie obser­ wujących oczu, które wiedzą wszystko i widzą, co j est w ich zasięgu. Władza potwierdzała swoj ą prawomocność przez swoją wizualną obecność i sugestie równie intensywnei opieki" nad oby¬ watelami. Wrażenie bycia widzianym staje się ciągłe co pozbawia prywatności i czym środo wisko wrogim zmuszając jednostkę do szuka­ nia wsparcia w grupie „[...] działanie na ciała odbywa sie w zgodzie z" prawami optyki i me c h a n i k i r 1 bez odwoływania sie n r z v n a i m n i e i - w z a s a d z i e do n r z e m o c v siłv i crwałtn" 11 Można s t w i e r d z i c i e w ł a d z a dó snrawneao e a z e k w o w a n i a swoich n l a n ó w nie notrzehnie h e z n o ś r e d niei d ł v f w J n e i " wvJrr v 7 « J a _ materialna mej siiyrizycznej , wystarczy sama materialna opecnosc Która w y r a ż a grozpę zastosowania bezpośredniego przymusu. ArcmteKtura, stwa­ rzając i podtrzymując w mieszkańcach trwa­ le i świadome przeświadczenie o widzialności zapowiadającej inwigilację, sprawia, ze władza staje się automatyczna i przynajmniej teore­ tycznie me wymaga czynnika ludzkiego. Miała ona „spowodować, by nadzór byt nieprzerwanie M. Foucault, Nadzorować i karać, Aletheia, Warszawa 1998, s. 174. Wydaje się to paradoksalne, jednak wystarczy się odwo­ łać do książki Ericha Fromma Ucieczką od wolności i do stwierdzenia autora, że ucieczka ta wynikała z poczucia niepewności odosobnionej jednostki, które było spowo­ dowane zerwaniem więzi pierwotnych zapewniających jednostce bezpieczeństwo. Stwierdzić można wtedy, że podporządkowanie się wynikało nie z uległości, ale z po­ trzeby. Władza nie oddziaływała przymusem fizycznym 11 12 skuteczny, nawet jeżeli nie będzie ciągły w dzia­ łaniu, by doskonałość władzy czyniła zbędnym jego stałe sprawowanie, by ten architektonicz­ ny aparat stał się mechanizmem do tworzenia i podtrzymywania zależności od władzy" . Siła architektury (w tym miejscu ulokowanej w naj­ większym i najdonioślejszym budynku publicz­ nym mieszczącym się w centrum miasta) tkwi w potencjale i gotowości, ciągłym czuwaniu i pozornym uśpieniu. Strażnik taki jest zawsze nći rriiejscu rriu wyznaczonym niepodatny n<ł próby przekupstwa i wierny. Trwa tak długo jak Władza która potwierdza a precyzyjniej- pro­ wadzi nadzór w jej imieniu. 13 Hitler negatywnie wypowiadał się o budow­ lach sakralnych; uważał, że narodowy socjalizm powinien propagować kult rozumu i naukę narodowo-polityczną, a nie ocierać się o religijny mistycyzm. Niemniej jednak tworzenie świąt narodowych, wyposażanie ich w rytualny cha­ rakter oraz towarzyszące temu inscenizacje su­ gerowały, iż tworzy się nowa religia o świeckich fundamentach metafizycznych, jednak równie bogata w inscenizacje. Niszczyła swoją trady­ cyjną formę i powoływała do życia nową, niewy­ powiedzianą wprost, rytualno-inscenizacyjną. Tłem jej części teatralnej, na którym budowano całość inscenizacji, była architektura monumen¬ talna. Dla Goebbelsa hale zebrań miały się stać kościołami przyszłości" . Całość konstrukcji była dostosowana do pewnego wojskowego po rządku i hierarchiczności. Ceremonie charak14 na tych, którzy „potrzebowali" się jej podporządkować. M. Foucault, op.cit., s. 196. Foucault pisze w swojej książce głównie o rytuałach kary, formach więzień i wię­ zieniu idealnym, czyli Panoptykonie - figurze architekto­ nicznej w kształcie pierścienia, w której mieszczą się cele. W jej środku znajduje się wieża strażnicza. Patrząc na ten model, można zobaczyć w nim idealne miasto nazistow­ skie o układzie osiowym wokół najważniejszego budynku partii nazistowskiej. P. Krakowski, op.cit., s. 89. 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 15 teryzowały się ustalonym porządkiem, miały wyznaczoną część dla pocztów sztandarowych, zorganizowane drogi przemarszu, miejsca dla orkiestr, flag i innych symboli mających spo­ tęgować emocje. Kulminacyjnym momentem rytuału było pojawienie się wodza, któremu towarzyszyło głośne powitanie i fanfary. Całość wyrażała antydemokratyczną zasadę wodzadyktatora panującego nad ludem. Architektura stanowiła których odgrywany był spek­ takl. Samo przedstawienie miało na celu inte­ growanie, ujednolicanie i podporządkowywanie sobie ludzi z jednoczesnym legitymizowaniem władzy Pojawiają sie następujące podobieństwa do konstrukcji kościoła- środkiem przechodziły poczty sztandarowe cześć przednia była pod wyzszona iak prezbiterium pośrodku - niczym ołtarz - stało popiersie Fuhrera za nim na podobieństwo krucyfiksu flaga ze swastyka mównica nrzynominała a m b o n ę ' Architektura p yp c • 5 w takiei formie \ 1 s ł u ż v ł a do orcranizacii tłu mównodrzasnrorzvstośriii do irh uniform zarii nad skolonizowaną i zdominowaną przestrzenią w sposób ciągły, niezmienny i ostateczny. „Architektura jako pomnik, pomnik jako architektura" - to kolejny element konsekwen­ tnie wdrażanego planu. Starano się przekazać pamięci potomnych idee i historyczne wyda­ rzenia; za pomocą symbolicznych form uzyskać ponadestetyczne i polityczne o d d z i a ł y w a n i e . Ponieważ ideą naczelną narodowego socjalizmu była walka, głównym przedmiotem uhonorowa­ nia był żołnierz, wojownik i bohater oddający swoje życie za wspólną sprawę. Czczono go poprzez pomnik, unieśmiertelniając jego czyny budując tym samym nową historię i tradycję. Walczącego przekonywało to, że będzie się o nim pamiętało, a jego pojedyncza- wydawać by się mogło, że bez z n a c z e n i a - śmierć zostanie pamiętana i uwieczniona w zbiorowości Nawet wtedy iednostka miała pozostać częścią narodu który będzie o mei pamiętał a tym samym będzie żyła wiecznie" skłaniaiac Jednocześnie T l do identyfikowania sie z bohaterami historycznymi 18 y _ c y y miała pomagać w inscenizowaniu wszelkiego' masowych ^Odwo rodzaju masowycn przedsięwzięć ...j . uowolując się ponownie do opinii t-oucauita można powiedzieć ze takie przedstawienia Pyły tormą egzaminu dla władzy, Która udowadniała swoją potęgę i u z y s K i w a l a prawo do kolejnych przed­ stawień, bwicta narodowe stwarzały „ ...j okazje do ostentacyjnej, chociaż wymiernej manifestacji władzy były one zbytkownymi wyrazami potęgi, przesadną i ustaloną zarazem »zatratą«, gdzie władza odzyskiwała swoją energię. Mniej czy bardziej, ale zawsze przypominały tryumf władzy nad potencjalnymi! utajonymi wrogami chcącymi ją zdetronizować. Przedstawienia były starannie zaplanowanym i zorganizowanym „marnotrawstwem . Architektura triumfowała lub z ofiarami oraz do deklaracii wiary imnliku jących składanie ofiary ze swego życia w atmo sferze zhiorowei egzaltacii" Z Porównanie pochodzi z książki P. Krakowskiego, s. 90. Ibid., s. 92. M. Foucault, op.cit., s. 183. P. Krakowski, op.cit., s. 84. J. Maisonneuve, Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 57. L L 15 16 17 l j l l ) ł\U BARBARZYŃCA 19 tei nersnektvwv nnmniki fnnkrinnnw.lv iikn w . k i n i k n.d J , r v pomniKirunKcjonowaiyjaKowsKazniKnadający osamotnionym jednostkom kierunek działania, w sposop gwarantujący im unieśmiertelnienie i wieczną pamięć, której nie mogły juz zaznać w grupach pierwotnych (rodzina, społeczność lokalna;, ponieważ ich znaczenie oraz zdolność do samoreprodukowania się zostały ograniczone przez inwazyjne i totalne państwo narodowe, lomniki, jak cała architektura, stwarzały aurę ponadczasowosci, niewzruszalności i wieczno­ ści. Osiągano to przez sytuowanie ich na wzgó­ rzach, cyplach i w innych wyróżniających się w przestrzeni miejscach. Informowały, ze nie ma 18 19 �Jakub Steblik 16 się wpływu na los i na historię, a tym samym „ [...] przygotowywały masy - zgodnie z odpowiednim rytuałem oddawania czci poległym - do ponie­ sienia ofiary życia za nazistowskie ideały" . Z punktu widzenia podbitych krajów pomniki reprezentowały potęgę nowych władców, stano­ wiły dowód anektowania i panowania nad obcą przestrzenią. Przechodząc od generalnej wizji miasta do konkretnych form architektonicznych, schodzi­ my teraz na najniższy poziom, czyli styl i mate­ riał. Piotr Krakowski wyróżnia nurt półmodernistyczny, chłopsko-rękodzielniczy i neoklasyczny. Wraz z umacnianiem swojej władzy naziści eliminowali nurt półmodernistyczny, pozosta­ wiając monumentalno-klasyczny (przedmiot niniejszej analizy) i rękodzielniczo-rodzinny. Podstawowym materiałem budowlanym był kamień, uważany za najbardziej trwały budulec, który miał w postaci ruin świadczyć w przy­ szłości o potędze Rzeszy i oddziaływać na w i ­ dza . Kamień ciosany można również rozumieć jako metaforę jednostki poddawanej obróbce, ujednolicanej, powielanej i upodabnianej do innych jednostek, które razem mają tworzyć wielkie Niemcy. Kamień-jednostka stanowiłby więc podstawę, substancję pierwszą, z której się tworzy i na której się opiera budynek - państwo. Architektura miała być wyrazem „[...] rdzenności, prostoty, trwałości, wielkości, potęgi, ucie­ leśnienia niezłomnej siły i zdatności bojowej [...]" . Wymagało to więc nie tylko samej formy, ale również materiału, dość godnego, by mógł nieść takie właśnie przesłanie. Wrażenie solidno­ ści, trwałości i niezawodności potęgowane było przez ręczne dopracowywanie ich powierzchni i detali. Podkreślało to nieseryjność produkcji i jej charakter rzemieślniczy, elitarność i arystokratyczność. Budynki tak tworzone odróżniały się tym samym od jednorodnej pod względem surowca architektury przemysłowo-inżynierskiej. Próbowano w ten sposób stworzyć iluzję wspólnoty cechowej i substytut zanikających więzi lokalnych. Ukrywano jednocześnie ma­ sowość produkcji, by nie kojarzyła się z kapita­ lizmem, tworząc złudzenie jej rzemieślniczego pochodzenia. Sprawiało to tym samym wrażenie, że takie budownictwo jest naturalne i doskonale wkomponowane w system społeczny. Powielane było przekonanie, że służy ono tym, na których pracy się opiera i od których czerpie siłę i po­ twierdzenie prawomocności. Istotne jest w tym miejscu przypomnienie o dystansie koniecznym do ogarnięcia całości budowli i równocześnie do skutecznego jej oddziaływania. Najprostszym zabiegiem było wyizolowanie obszaru, w którym dana budowla pozbawiona byłaby konkurencji i miałaby monopol na szerzenie treści w niej tkwiących. Wykorzystywano do tego place oraz szerokie ulice, skierowane bezpośrednio na takie budynki i otwierające się na daną budowlę. Po­ tęgowało to wrażenie dominacji i władzy takich budowli, a podporządkowanie im całości po­ rządku urbanistycznego świadczyło jednoznacz­ nie o władzy i naczelnym znaczeniu w nich ucie­ leśnionych. Innym zabiegiem mającym na celu stworzenie monumentalności było zastosowanie specyficznego cokołu: obiegał całą konstrukcję, a jego masywność sprawiała, że budynek zyski­ wał na wielkości. Można było to odczytywać jako silnych i niezniszczalnych podstaw P. Krakowski, op.cit., s. 85. Wznoszenie budynków z kamienia dotyczyło tylko najbardziej reprezentacyjnych obiektów, w przypadku innych często stosowano zabieg polegający na pokrywaniu płytami kamiennymi konstrukcji żelbetowej, by stworzyć iluzję. Nie stosowano natomiast kamienia przy konstruk­ cjach techniczno-drogowych, gdzie wykorzystywano praktyczniej szy i tańszy beton. Ibid., s. 65. 20 21 22 20 21 władzy, systemu politycznego i całej I I I Rzeszy. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �17 Sztuka służebna Silne fundamenty, tak jak silne korzenie, są nie­ zbędne, by potęga mogła zaistnieć i trwać nie­ wzruszona wobec zwrotów dziejowych. „Duże powierzchnie ścian - oblicowane płytami ciosa­ nymi - miały w z m a g a ć zwartość architektury i ów jakiś twierdzowy, obronny jej charakter" . Masywność i spójność budynku miały symboli­ zować takie same cechy narodu niemieckiego. Forma budynku była narodem w miniaturze. Zwarta i jednorodna forma architektury miała odzwierciedlać jednocześnie zgodność i jedność narodu. Niezmienność i wieczność znajdowała odbicie w „absolutyzacji statycznych systemów ramowych i powierzchniowych co prowadziło do wyciszenia wszelkiego dynamizmu, wszel­ kiego wrażenia ruchu" Ruch mógłby sugero wać zmianę a tym samym możliwość utraty wła­ dzy do czego system w żaden sposób nie mógł dopuścić Miał bowiem trwać przez wieczność niezmienny i niewzruszony być ona rei em dla 23 24 y y> y p ludzi niczym fundament dla budynku Sugero­ wał stałość i Dewność przekonania do treści iakie wai siaiosc pewność przeKonama uo iresci, jaKie hnrlvnek oferował tvm którzv ero ocrladaia Prze konania r n dn irh J L n n ś H nikt i nie nie mooło Konania co ao cn słuszności nikt nic nie mogio podważyć, PO tym samym zacnwiaiaoy się kon­ strukcja całości systemu, j a r a n o się wprowadzić „jedną, w y r a ź n i e określoną jakosc w wyniKu świadomego redukowania wielowartosciowosci 23 24 25 Ibid., s. 65. Ibid., s. 65. Ibid., s. 66. m i ) im mminn znaczeniowych i wyrazowych" . Naczelnym celem tej eliminacji przeszłości i tworzenia „czy­ stego" i autentycznie niemieckiego stylu była chęć udowodnienia i przekonania oglądających, że stoją oto przed symbolem władzy i panowa­ nia, którego nie sposób do niczego porównać. System totalitarny potrzebował rzemieślnika, odtwórcy idei j u ż raz ustanowionej, nie artysty, nie wyemancypowanego wytwórcy. „Wszelkie żywiołowo ukształtowane mechanizmy życia zbiorowego miały zostać usunięte, a ich miejsce zająć miały formy zaprojektowane racjonalnie i funkcjonalnie" . Była to sztuka zniewolona i sprowadzona do rzemieślniczej dokładności i poprawności. Sztuka podporządkowana ideo­ logicznemu systemowi, który miał ją niemal­ że na utrzymaniu i żądał w zamian uległości i pomocy w krzewieniu przesłania narodowo-politycznego wśród rodaków o różnym gazowaniu i wierze w ideę nacjonalistyczną. Była to sztuka bogata w funkcje i cele polityczne pozbawiona jednak została celu nadrzędnego -bezinteresownej kontemplacji piękna 25 26 Fotografie architektury opisanej w tekście można obejrzeć na stronach Wydziału Kultury Urzędu Miej­ skiego Norymbergi, www.kubiss.de/kulturreferat/reichsparteitagsgelaende/stationen/stationen.htm W Broniewski, Sztuka świata, t. 9, Arkady, Warszawa 1996, s. 184. 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba3b19536b132b8c2c3c625e7b278b17.pdf 40d32c75679d145eca940490c0efd307 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1789 Title A name given to the resource Sztukmistrz z Wersalu, czyli o sztuce i kulturze / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowska, Krystyna ; Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 KRYSTYNA PIĄTKOWSKA, Uniwersytet Łódzki i UMK w Toruniu KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI SZTUKMISTRZ Z WERSALU, CZYLI O SZTUCE W KULTURZE. INSPIRACJE LEVI-STRAUSSOWSKIE Wybitne osobowości można określać metaforycznie; tym bardziej uczonego, który swoją myśl prezentuje raz na sposób poety, to znów przyjmuje postawę kompozytora. I nie chodzi tylko o pełną refleksji i artyzmu książkę Smutek tropików, lecz ogólniej: o styl wykładu i styl myślenia. Claude Levi-Strauss do charakteru i formy treści starannie dobiera odpowiednią oprawę: wieloznaczne w kompozycji obwoluty książek, wyszukane ilustracje, metaforyczne tytuły. Można pomyśleć, że przygotowuje czytelnika do odbioru dzieła zarówno naukowego jak i artystycznego. Taki synkretyczny komunikat (o cechach "mitologicznych") sam w sobie może być wartością kulturową - nic dziwnego, że potrafi emocjonalnie oddziaływać na odbiorcę. Być może to właśnie - oprócz, oczywiście, niewątpliwych walorów myślowych, poznawczych i prekursorskich jego dzieł - przyczyniło się do ugruntowania ogromnej sławy uczonego, nieporównywalnej z innymi etnologami. Pokażny dorobek twórczy autora Antropologii strukturalnej obrósł w niemal niezliczoną ilość opracowań krytycznych, zmierzył się z okazałym zestawem zarzutów 1. Abstrahując nawet od konkretności tych zarzutów, trudno oprzeć się wrażeniu, że zbyt często koncepcje Levi-Straussa napotykają mur krytyki w etnologii; powoduje to chyba swoistą "krytyczną fiksację" także u etnografów, którzy dobrze tego autora nie znają. Podejmując dialog z Levi-Straussem trzeba mieć świadomość, na jakich podstawach teoretycznych została ufundowana jego metoda strukI Kwerenda światowych czasopism etnol<Jgicznych <pokazuje, iż trudno znaleźć tytuł, w którym brakowałoby opracowań krytycznych 'Czy prezentujących myśl Levi-Straussa. Za Iprzy!kład niech jednak posłużą dwa krytyczne angiojęzyczne opracowania książkowe: Hayes E. N., Hayes T. (eds.), Claude Levi-Strauss. The Anthropologist as Hero. Cambridge, Mass., 1970; E. Leacn, Levi-Strauss, Warszawa 1973. fi "Lud" - t. 71 �82 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski turalna, jaki był krąg inspiracji intelektualnych, wzorów badawczych 2. Trudno akceptować trywialne opinie w rodzaju tej: "strukturalna antropologia Levi-Straussa to eklektyczna wersja myśli Rousseau, Kanta, Hegla, Marksa, Durkheima, Freuda i wielu innych" 3. Tak powstają potoczne "mity" o strukturalizmie (jeśli przyjąć za E. Mieletyńskim, że mit sprowadza istotę rzeczy do jej genezy). Należy zdawać sobie sprawę z ewolucji koncepcji Levi ~ Straussa z lat 40-tych i 50-tych; zwłaszcza widoczne jest to np. w analizach systemów pokrewieństwa. Pod koniec lat pięćdziesiątych centrum zainteresowań lingwistyki zaczyna się przemieszczać z badań nad systemami fonemów -- w stronę studiów nad transformacjami znaczell językowych, ich generowaniem _. i ku semantyce: systemom znaczeń jc:zykowych i ich konstytucji w tekstach. Równocześnie procedury opisu dystrybucji elementów w systemie zastępowane są próbami sformalizowanych " W rozmaitych opracowaniach słusznie wskazuje się na inspiracje koncepcjami E. Durkheima, M. Maussa, F. de Saussure'a, M. Trubieckiego, R. Jakobsona i Praskiej szkoły językoznawczej. Zob. np. W. Burszta, Implzkacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa, "Lud" 1980, t 164, s. 107 - UD. Sam LeviStrauss podkreśla swoje fascynacje' psychoanalizą Freuda, surrealizmem, Marksem, Kantem, Rousseau; można mówić o wpływlie (modnym w 40 latach) matematyki na humanistylkę -- widać to zwłaszcza w Les structures elementUlres de la parente i nie zapominać o klasykach etnologii, zwłaszcza J.G. Frazerze i F. Boasie. Warto jednak wskazać także na prace badaczy" które niewątpl:iwie wpłynęły na kształt analiz Levi-Straussa. Oczywiście E. Durkheima ,i M. Maussa O niektórych formach klasyfckacji, uważane za prestruktura1ną analizę; pracę sinologa M. Graneta La pensee chinoise, Paris 1934, o starochińskiej myśli, gdzie wyodrębnione semiotyczne struktury ukazane sa, w etnograficznym kontekśoie; nicIktóre prace A. Hocarta, próbujące wprowadzać metody opisu mitologicznych i społecznych struktur w terminach opozycji binarnych (nb. podobne analizy niezależnie i wcześniej od Le'li-Straussa prowadził radziecki badacz A. M. Zołotariew D1!alnaja organizacja pierwobytnych narodow i proischożdienie dualisticzeskich kosmogomj, 1941); analizy amerykail.sk,iego badacza F. H. Cushinga o plemieniu Zuni, w którym dlugo przebywał, a zwłasz'CZa s,j,edmioczłonowy model struktury mitologii i Jego wyjaśnienie poprzez odniesienie do życia społecznego plemienia (dał podstawy budowy etno:ogicznych modeli); wpływ wywarły też analizy mitologiczne G. Dumezila i H. Gregoire'a; nie można zapominać ,także o Ecole Libre des Hautes Etudes przy New School for Social Research w Nowym Jorku w czasie wojny ,i osobitych spotkaniach z R. Jakobsonem (,koncepcja opozycji binarnych w fonologii, potem morIologiii i slkładni), a także z E. Cassirerem i jego koncepcją neokantowskiego symbolizmu; niektórzy twierdzą, że poprzez Jakobsona, Levi-Strauss zapoznał się z pr<l'::ą W. J., Proppa, w tym cZ<ls,ie powstaje też kapitalna praca M. Bachtina o F. Rabclais'em. Zob. \V. W. Iwanow, C. Levi-Strauss i strllkturnaja tieoria etnografii, [w:] C. Levi-Strauss, Strukturnaja antropologia, Moskwa 1983, s. 413 - 417. 3 B. Scholte, Epistemic paradigms; some problems in cross-cultiiral research on social anthropological historyand theory, w: E. T. Hayes (cd.) CJClude L6vi-Strauss, The Anthropologist as Hero, op. cit., s. 120. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 83 OplSOWtransformacji i generacji znaczeń, a także - reguł semantycznych, oddających różne intuicje badawcze swoich autorów. Pewną ewolucję, niezupełnie może adekwatną do lingwistyki, przeszedł także Levi -- Strauss. Cztery tomy Mythologiques, dwa tomy La voie des masques i tom pisanych w międzyczasie artykułów teoretycznych Anthropologie structurale deux 4 różnią się pod względem metodologicznym od prac wcześniejszych. W Mythologiąues I. Le cm et le cuit autor analizuje mit bdian południowoamerykailskich horOLo o bohaterze, ktć'ry dostawszy się do usytuowanego n~l mitologicznym drzewie gniazda orląt, otrzymał od orła (w innych mitach jaguara) środki do wzniecania ognia. Levi-Strauss pokazuje, że inne mity ościennych plemion można potraktować jako transformacje tego podstawowego o indiańskim Prometeuszu. Metoda analizy pozwala na podstawie struktury pra-mitu generować transformujące struktury innych mitów (podobnie jak w transforrnacyjno--generatywnej gramatyce). W pracy 1VIythologiques II. Du miel aux cendres wychodzi od podstawowej opozycji tytoń (tabaka - miód, opierając się o dane z języków europejskich (francuskiego) --.:...łączy z tytoniem wyobrażenia o czymś głupim (w polskim - ciemny jak tabaka), a z miodem o czymś dobrym (w polskim - dobry jak miód). Następnie przenosi swe rozważania na mitologie amerykańskie, widząc w tej podstawowej opozycji przejawianie się pewnych uniwersalnych cech kulturowych. W tomach 1VIythologiques III. L'Origine des manieres de table i 1VIythologiques IV. L'homme nu Levi-Strauss prezentuje z kloIei metodę badania transformacji jednych mitów w inne - w mitologiach tym razem Indian północnoamerykańskich. Prezentując wzorowo metodę analizy odnalazł w mitologii Ameryki Północnej mit o bohaterze i gnieź(zie orłów, o tej samej strukturze co brazylijski. Badacz widzi VI tym przEjaw ogólniejszej zasady o przetrwaniu enklaw naj starszych mitów powiązanych systemem odniesień zna'czą'cych (notabene jest to niebanalny przyczynek do hipotez na temat rozchodzenia się pra-kultur, tym b;:rc17icj, że podobne mity odkryto w zachodniej Syberii, m. in. u Ugrów; koresponduje to także ze współczesnymi badaniami językoznawczymi nad genetycznym pokrewieństwem języków amerykańskich Indian). W ostatnim tomie L'homme nu Levi-Strauss wydobywa także podstawo- I. Le cru et Ie cldt, Paris 1964; Mythologi1966; Mythologiqlles III. L'Origine des man~eres de table, Paris 1968; Mythologiques IV. L'homme nn, Paris 1971; La voie des masqlles, 1, 2, Geneve 1975 (polski ;przekład opal'ty na wydaniu skróconym z 1979 r. - Droui masek, Łódź. 1985); Anthropologie structurale deux, Paris 1973 (przekład anglojqzyczny - StruJl!ral Anthropology volume 2, Penguin Books 1978). <I C. U~v,i-Strauss, Mythologiques ques II. Dn m~el a'/lX cenrires, I· Paris �84 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski we inwarianty objawiające się przy strukturalnych transformacjach mitów. Natomiast w Drogach masek, śledząc mity północnoamerykańskich Indian o naturalnym pochodzeniu miedzi (wyobrażanej pod postacią słonea lub błyszczącej jadowitej ryby), odkrywa "przy okazji" analizy, iż miedź rzucano w ognisko, co pozwala mu udowodnić tezę o wytopie miedzi w epoce prekolumbijskiej (dotychczas uważano, że taki fakt nie miał miejsca) - technikę wytopu rekonstruuje na podstawie tych mitów. Pisze, że mity nie mogą się interpretować same w sobie, jako obiekty izolowane. "Mit nie ujawnia sensu rozpatrywany wyłącznie z punktu widzenia semantyki, sens ten zyskuje dopiero poprzez umiejscowienie go w grupie jego transformacji (... ). Każdy mit pozostałby niezrozumiały, gdyby nie można go było przeciwstawić innym wersjom tego samego mitu lub też mitom na pozór różnym: tak samo jak każdą sekwencję mityczną należy zestawiać z innymi sekwencjami tego samego albo odmiennego mitu, przede wszystkim takimi, których podstawa logiczna i konkretna zawartość treściowa, rozpatrywane w naj drobniejszych szczegółach, wydają się stanowić jej odwrotność" 5. Chyba w tych z konieczności bardzo skrótowych omówieniach rysuje się metoda badań Levi-Straussa, dość wyraźnie różniąca się od postępowania badawczego prezentowanego przez niego we wcześniejszych pracach. Mythologiqlles wprowadza pewną rewolucję w etnologii (nauce), ponieważ zmienia zasady naukowej procedury: "wypuszcza naukę z klatki faktów", najpierw uogólniając, później porównując fakty (rekonstruując znaczące struktury i transformacje, posługując się metaforą i analogią); otwiera zatem nową perspektywę poznawczą 6. C. Levi-Straussopublikował o sztuce niewiele studiów, kilka wcześniejszych opracowań porównawczych 7, jednak ciekawsze i bardziej inspirujące wydają się nam jego refleksje na ten temat rozproszone w nowszych książkach, czy zaprezentowane w wywiadach 8. C. Levi-Strauss, Drogi ... , op. cit., s. 10, 35. Zob. J. 1. Prattis, Sciences, ideology and false demons, "American Anthropologist", vol. 72, 1974, nr 5. s. 1324. 7 C. Levi-Strauss, Rozdwojenie przerstawienia o sztukach Azji i Ameryki, (w:) Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 329 - 356; Wąż o ciele wypełnionym rybami, tamż·e, s. 357 - 362; L'art de dechiffrer les symboles, "Diog€me", 1954, nr 5. 8 Np. fragmenty niektórych artykułów z Anthropologie structurale deux (z prze1kł. ang. rozdz. The Scope of Anthropology, s. 11 - 13; Answers to Some Investigation); Drogi masek, gdzie m. in. istotnym problemem jest wzajemna przekładność mitu i sztuki; G. Charbonnier, Rozmowy z Claude Levi-Stranssem, Warszawa 1968. 5 6 �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 85 Zanim przejdziemy do naszych inspiracji Levi-Straussowską myślą o sztuce, zatrzymajmy się jeszcze przy trzech zagadnieniach: sporze U. Eco z ortodoksyjnym strukturalizmem w kontekście sztuki, współczesnym paradygmacie pojęć estetycznych oraz problemie podmiotu w koncepcjach strukturalnych. Znany strukturalista U. Eco w książ·ce Dzieło otwarte 9 (1962) przeciwstawił swoją koncepcję otwartego dzieła sztuki - rozumieniu strukturalistycznemu, które nadawało dzielu charakter stałej, ograniczonej, zamknięt~j struktury. Jak pamiętamy z wcześniejszych analiz Levi-Straussa - badany był wewnętrzny porządek elementów i i:;h wzajemne stosunki w strukturze. Można powiedzieć, że wewnętrzna dyferencjacja sensów takiego dzieła - była następstwem owego zamknięcia całości. Już jednak estetyk J. Mukai-owsky, przedstawiciel Praskiego Koła Lingwistycznego zauważył, że stosunki między elementami dzieła sztuki są swoiste i dialektyczne, a więc "nie mogą być dedukowane z pojęcia całości, całość nie jest nią prior, lecz posterior, więc ich konstatowanie nie jest kwestią oderwanej spekulacji, lecz empirii" 10. Jego zdaniem stałe w dziele sztuki są zespoły składników struktury, a przemianom podlegają stosunki między nimi. "W przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, podczas gdy jej wewnętrzny porządek, współzależność elementów, nieustannie się zmienia. W swych wzajemnych stosunkach poszczególne składniki starają się uzyskać przewagę, każdy z nich objawia dążność do utwierdzenia się kosztem innych; slowem: hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność składników (nie będąca niczym innym jak objawem wewnętrznej jedności dzieła) znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które chwilowo wybijają się na plan pierwc;zy, mają decydujące znaczenie dla ogólnego sensu struktury artystycznej, który zmienia się w wyniku każdorazowego ich przegrupowania" 1\. A zatem struktura sensów dzieła zachowuje swoją tożsamość, nawet w obliczu różnych interpretacji. Jednak ten trop bywał w analizach strukturalnych zarzucany, a kierowano się ku segmentacji ciągłego komunikatu na jednostki dyskretne. Zabieg ten przeprowadzono dość dowolnie. Zresztą sam Levi-Strauss dawtił tylko ogólne wskazówki: jednostki takie "nie mogą być przyrównywane ani do fonemów, ani do morfemów, ani do semantemów", trzeba ich szukać na innym poziomie, postępując "przez przybliżenia, próby 9 U. Eco, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczesnych, Warszawa 1973. 10 Mukarovsky, O ideologii czechosłowackiej teorii sztuki, (w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. 2, Kraków .1972, s. !t. 11 Mukarovsky, Wśród znaków i struktur, Warszawa '11970,s. 26. �86 Krystyna Piqtkowska, Krzysztof Piqtkowski i błędy kierując się zasadami, stanowiącymi podstawę analizy strukturalnej w jej wszelkich postaciach: ekonomii tłumaczenia; jedności rozwiązania; możliwości odtworzenia całości wychodząc od części i przewidzenia dalszych kroków wychodząc od danych, które się już posiada" l~. W konsekwencji w tym samym materiale analitycznym różnie wyodrębniano elementy nieciągłe; efekty analiz były też różne - brakowało kryteriów, który sposób analizy i jej rezultat jest właściwy. Niektórzy proponowali doskonalenie metody, dopuszczającej niebezpieczny margines dowolności i nie zapewniającej wiarygodności otrzymanych wyników 13. U. Eco twierdzi, że strukturalizm nie dostrzega istoty dzieła sztuki, "rości sobie pretensję do analizy form znaczących pomijając zmienną grę znaczel1, jakie się w nich zbiegają, (... ) pretenduje do analizy i opisu dzieła sztuki jako «kryształu», jako czystej struktury znaczącej, pomijając historię jego różnych interpretacji" 14. Strukturalne założenie o zamkniętym charakterze dzieła sztuki, zdaniem Eco, nie sprawdza sic: - dlatego proponuje on przyjęcie jego otwartego charakteru. To otwarcie rozumie jako fundamentalną wieloznaczność przekazu artystycznego, jako trwałą cechę każdego dzieła w każdym czasie. Poj(;cie "dzieła otwartego" nie jest kategorią krytyczną, a raczej hipotetycznyn1 modelem, pozwalającym ukazywać kierunek rozwoju sztuki. "Fakt, że myślimy o dziele otwartym jako o pewnym modelu, oznacza, że uważamy za możliwe wyodrębnić VI różnych sposobach działania wSlJólnq tendencję operacyjną, zmierzającą do tworzenia dzieł, w których -- z punktu widzenia odbiorców - odkrywamy podobieństwa strukturalne" 15. Konstrukcja tn zakłada pewną koncepcję odbioru, gdzie jest miejsce na aktywną interpretację, przeżycie i "dopełnienie" dzieła sztuki przez odbiorcę. "Otwarcie jest [... J warunkiem wszelkiego przeżycia estetycznego, a każda forma dająca się percypować, o ile ma wartość estetyczną, jest «otwarta». I to :nawet w przypadku, kiedy artysta zamierza przekazać nam nie wieloznaczny, ale jednoznaczny komunikat. [... J Wartość estetyczna dzieła jest tym większa, im bogatsze są możliwości jego interpretacji, [... 1 im więcej aspektów ukazuje odbiorcy, nie tracąc zarazem własnej tożsamości" 16. Zatem zmieniające się tzw. kody odbiorcze za każdym razem współkonstytuują dzieła sztuki, stwarzają możliwość różnych interpretacj i - trafnie można określić "dzieło otwarte" jaklo, "metaforę epistemo12 C. Levi-strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 290 - 291. u T. Todorow" Kategorie opowiadania Uterackiego, "PamiętniJk Literacki", 1968, nr 4, s. 301. Por. także: G. S z t a b i ń s k i, Koncepcja "dzieła otwartego" Umberto Eco a problem wartości, "Studia Estetyczne", t. 17, 1980, s. 291 - 312. Ił U. Eco, op. cit., s. 14. ,. Ibidem, s. 9 - 110. 11 Tamże, s. 83 - 84., 26. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 87 logiczną". Z takiego punktu widzenia ma rację Eco, kiedy uważa, że Levi-Strauss i Jakobson analizując Les chats Baudelaire'a nie ukazują struktury, która istnieje poza interpretacjami subiektywnymi i historycznymi, lecz "dokonują takiej jej interpretacji, jaka możliwa jest dopiero dzisiaj, w świetle osiągnięć kulturalnych naszego wieku" 17. Autor Dzieła oLwarLego pokazał braki ortodoksyjnej analizy strukturalnej w odniesieniu do sztuki. Sam jednak nie zarzucił terminologii "strukturalistycznej". Używa jako synonimu formy dzieła otwartego terminu "struktura", która "jest formą nie jako przedmiot konkretny, ale system relacji zachodzących między różnymi płaszczyznami dzieła (semantyczną, syntaktyczną, fizyczną, emotywną; płaszczyzną tematów i sferą treści. ideologicznych; płaszczyzną związków strukturalnych i struktul'<1 reakcji odbiorcy itd.)". Sprowadza "formę do systemu relacji po to, ażeby wydobyć to, co ogólne i znamienne w owyrn systemie rebCJi, ażeby wykazać, że każdy przedmiot ma pewną «strukturę», która go łączy z innymi przedmiotami. Mamy tu do czynienia jak gdyby ze stopniowym procesem oczyszczania dzieła z tego, co nie stanowi jego koś<:::::astrukturalnego, a następnie wydobycia z nieg,o tych związków, któn~ ~;;1wspólne innym kośćcom" 18. Niewątpliwie brakiem wczesnych analiz strukturalnych było arbitralne poszukiwanie cech dystynktywnych, przy czym trzymano się koncepcji zamkni(~tej struktury dzieła sztuki. Przytaczana opinia J. Muk~'i·ovskY'ego w;wia<.iomila nam, że zamkniętość struktury nie musi pozbawiać analizy "wrażliwości" na zmienne relacje element6w niosących znaczenia w strukturze, czy relatywizacji historyczno-kulturowych dziel sztuki. U. Eco jest bardziej elastyczny. Porzucając koncepcję struktury zanlkniętej, utrzymuje w niej jednak relacje strukturalne, wprawdzie nie na poziomie elementarnych cech dystynktywnych, lecz raczej różnych płaszczyzn organizujących treści semantyczne w dziele. "Dzieło otwarte" implikuje konieczność interpretującego odbiorcy. "Struktura dzieła otwartego nie jest szczególną strukturą rozmaitych dzieł, ale ogólnym modelem (... ), który obejmuje[ ... l grupę dzieł pozostających w określonym stosunku percepcyjnym z ich odbiorcami" 19. Wprowadzając indywidualnego odbiorcę, Eco "ustawia" go wobec przedmiotu estetycznego, który pobudza jego wrażliwość estetyczną, powoduje określone przeżycia i kanalizujeaktywność (to stanowisko mieści się w tradycyjnym paradygmacie dwudziestowiecznej estetyki.). Jednocześnie takim odbiorcą jest 11 IS 19 Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 13. Ibidem, s. 13 - 14. �88 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piqtkowski badacz dzieła sztuki, który z jednej strony aktywnie percypuje stojący przed nim przedmiot estetyczny, a z drugiej - jakby z dystansu - analizuje relacje między płaszczyznami znaczącymi struktury dzieła. Eco dotyka w tym punkcie problemu podmiotowości w analizie strukturalnej. O tym pomówimy w dalszej części naszego wywodu. W estetyce filozoficznej dominujący paradygmat tworzą pJdstawowe kategorie: przeżycie estetyczne, dzieło sztuki, twórca i odbiorca. Zakłada on perspektywę teoretyczną, która ukazuje odbiorcze obcowanie z dziełem sztuki w kontekście problematyki teoriopoznawczej, a wi(~c np. analizując przeżycie estetyczne wychodzi się od procesu indywidualnej percepcji dzieła, rozumianego tutaj jako gotowy, stojący przed odbiorcą przedmiot 20. Vi paradygmacie tym kluczowe pojęcie stanowi podmiot przeżyć estetycznych, rozumiany automatycznie, abstrakcyjnie i ahistorycznie. Taki podmiot - wyposażony w pewne kompetencje estetyczne - postrzega więc i percypuje przedmiot artystyczny ukształtowany przez twórcę. Tożsamość dzieła sztuki jest tutaj identyfikowana z tożsamością pewnego przedmiotu. Niewątpliwie podstawa takiego rozumienia -przeciwstawienia podmiotu jako czystej świadomości i bytu zewnętrznego, obiektywnego i substancjalnego - znajduje się u Kartezjusza (koncepcja cogito). Ten sposób myślenia dominuje także we współczesnej filozofii - mimo krytyki przeprowadzonej na różnych płaszczyznach, np. przez Kanta, Marksa, Freuda czy HusserIa 21. W estetyce owe tendencje wzmocnione zostały jeszcze przez tradycję filozofii niemieckiej 22. Krytykę tak ustawionej opozycji można znaleźć m. in. w metodologii strukturalnej, gdzie próbuje się wykazywać, iż relacja podmiotu i przedmiotu nie musi być pierwotna i absolutna, lecz może być tworzona w różny sposób i może zależeć od wcześniejszych od niej, nieuświadamianych założeń. Strukturaliści zgadzają się, iż zachowania estetyczne (kulturowe) mają charakter znaczący, a dzieło sztuki nie jest przedmiotem, tylko strukturą znaczącą. Przyjmują symboliczny charakter sztuki (w sensie neokantowskim) 23, odnoszą procedury analityczne do ponadindywidualnych aspektów obcowania ze sztuką. Przez skierowanie badań na struktury nieuświadamiane, zostaje zakwestionowana opozycja między bezpośredniością postrzegania, a zapośredniczonym charakterem procesów znakowych. 20 Zob. K. Rosner, dygmatu pojęć Udział estetycznych, semiotyki "Studia s. 337. Por. niektóre raz. K. Sauerand, niemieckiej, Warszawa 1936 23 E. Cassirer, Esej o człowieku. rozdz. Sztuka. 21 22 dumdziestowiecznej Semiotyczne", w pr,zemiani.e para- t. 14 - 15, 1936, s. 335. Ibidem, Od Dilthey'a Wstęp do do filozofii Adorna. kultury, Studia z estetyki Warszawa 1977. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 89 Wyjście z charakteryzowanego wyżej paradygmatu myślenia polega m. in. na przyjęciu kulturowej relatywizacji znaczeń. Levi-Strauss powiada, że analizując jakieś fakty kulturowe (np. mity, sztukę itp.) nigdy nie docieramy do ich sensu. O tym co znaczy dacny fakt, decyduje stosunek, w jakim pozostaje on do innych znaczeń w innych płaszczyznach. W strukturalnie ujętym problemie sensu "chodzi zawsze o odnalezienie w innym porządku formalnym równoważnika w odniesieniu do tego, co staramy się sprecyzować. (... ) W ostatecznej analizie bowiem znaczenie wynika z zestawienia wszystkich owych równoważności" 24. W stosunku do sztuki taka perspektywa oddala - jako płaszczyznę odniesienia analizy - dzieło i jego funkcje znakowe, wprowadzając na to miejsce system kultury, który kształtuje sensy swoich wytworów. Dzieło sztuki jako struktura znacząca zachowuje tożsamość funkcji i znaczenia w odniesieniu do podsystemu kultury (jakim jest sztuka), a ten z kolei w odniesieniu do systemu konkretnej kultury. Systemowe rozumienie kultury implikuje inne rozumienie tożsamości dzieła sztuki, jest ona związana ze znaczeniem, a więc tożsamość dzieła sztuki jest tożsamością wewnątrzkulturową, a nie bytową. "Dla struktura listów elementarna artykulacja świata, tj. rozróżnienie poszczególnych przedmiotów, ich barw i kształtów, oznacza nakładanie na doznania zewnętrzne sieci nieciągłości czy kategorii. Są to te same kategorie, n:.1 których fundują się systemy językowe i kulturowe, semiotyczne. Na gruncie tego stanowiska znika więc różnica między teorią poznania, teorią języka i teorią kultury. Ta współczesna «semiotyczna» wersja kantyzmu nadaje swym kategoriom bardzo szeroką interpretację. Na nich jako na pewnych specyficznie ludzkich, gatunkowych zdolnościach do artykułowania świata fundują się kultury - zróżnicowane historycznie i złojone z wielu podsystemów struktury semiotyczne, które obejmuj!:! swym zasięgiem i nadają znaczenie wszelkim społecznym zachowaniom ludzi. (... ) Tak więc przyjęcie, że relacja między podmiotem a przedmiotem jest konstytuowana przez system danej kultury, oznacza uspołecznienie tej relacji. Oznacza przyjęcie, że sposób, w jaki podmiot rozumie siebie oraz kategoryzuje świat zewnętrzny w dowolnej sferze swej aktywności -- poznawczej, religijnej, estetycznej, praktycznej - zdeterminowany jo::-.tprzez system określonej historycznie kultury i odpowiednich jej podsystemów" 2ii. Niektórzy badaoze zarzucają Levi-Straussowi, że w jego strukturaliźmie podmiotowość zostaje za'negowana. Europejska myśl pozostaje pod 24 Kantysta bez "podmiotu", "Lit€ratura", 1986, nr 3, s. 6l. 2S K. ROSlller, op. cit., s. 340. bez "ego". Rozmowa z Claudem L<~vi-Straussem, �90 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski wpływem filozofów afirmujących ludzki podmiot jako ogniskową rozumienia świata 26. Autor Myśli nieoswojonej ripostuje: "Byłoby wiele do powiedzenia na temat owej rzekomej totalizującej ciągłości «ja>" który: my uważamy raczej za złudzenie podtrzymywane przez wymogi życia społecznego - a zatem za odzwierciedlenie zewnętrzności na wewnętEności - niż za przedmiot niewątpliwego doświadczenia" 2i. P. Ricoeur sugeruje, że metoda strukturalna w ślad za lingwistyką rzuca wyzwanie filozofii podmiotu. "Polega ono na tym, że pojęcie znaczenia umieszczone zostało w innym polu, niż pole intencjonalnych skierowań podmiotu" 28. Można przyjąć, że "jest zatem do pomyślenia coś takiego jak świadomość bez ego. (... ) Toteż akt narodzin świadomości, jako różnicy w stosunku do natury, czy też, mówiąc za Levi-Straussem, poji:\\Nienie si(~ jc;zyka, w którym «cały świat za jednym zamachem stał się znaczący», nie vv'Jmaga podmiotu, choć wymaga świadomości jako pola cogitationes . .Nie ma nic zdumiewającego w tej filozoficzn(~j konkluzji: pon:ądek semiologiczny jest z definicji systemem bez podmiotu" 29. W takim kontekście myślowym Levi-Strauss zasługuje na określenie "kantysta bez ego". Nie m8 potrzeby 'N jego koncepcji sprowadzać podmiotu do ohiek1ywnc j :-:truktury języka 3<1, którego analiza badałaby nie znaczenia, IcC! struKtury tego języka (aspekt syntaktyczny), co byłoby oderw,mc od sensu. Inne jest rozumienie sensów przy "nastawieniu podmiotowym", a inna ich analiza wobec przyjęcia perspektywy systemowej. Pięknie i mec'lforycznie ukazuje tq r6żnicę wymiana zdał'l między Ricoeurem i Levi-Straussem. Rieoepr: "Jeśli znaczenie, które chwytam nie zwiększa mego rozumienia siebie lub rzeczy, nie zasługuje na to, by nazwać je znaczeniem. Cóż to jest sens lub nonsens, jeśli nie są to epizody w świadomości historii, która jest nie tylko i po prostu subiektywnością kultury przyglądającej się innej kulturze, lecz rzeczywistym stadium refleksji, która próbuje zrozumieć wszystko? Innymi słowy: tym, co znaczące, są rozmaite dyskursy, to, co zostało powiedziane, a nie syntetyczne uporządkowania wykryte przez zewnętrznego obserwatora. Sądzę, że aby uprawiać naukę. nie powinniśmy ograniczać się do obserwowania takich uporządkowań i przyglądać się im z zewnątrz. Tym samym jednak nie możemy uniknąć wejścia w hermeneutyczny krąg, jak to nazywam, który czyni mnie samego jednym z segmentów rzeczywistej treści znajc M. A. Krą p i e c, F'ilozoficzne implikacje strukturalizm n na terenie antro"Znak", 1971, nr 20~, s. 565. 21 C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 385. 28 P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 1985, s. 258. 29 Ibidem, s. 268. 10 M. A. Krąpiec, op. cit., s. 569 - 570. 26 pologii, �SZTUKMISTRZ 91 Z WERSALU dującej swą interpretację za moim własnym pośrednictwem. Jeśli znaczenie nie jest segmentem rozumienia samego siebie, to zaiste nie wiem czym ono jest". Levi-Strauss odpowiada: "Wydaje mi się, że wiąże pan pojęcie dyskursu z pojęciem osoby. Ale czym są mity w historii społeczeństwa? Stanowią one dyskursy społeczne, dyskursy, które nie mają osobniczego przekaźnika. Są to dyskursy, które powinny być badane w ten sam sposób, w jaki lingwistyka bada nieznany język, starając s~ę ujawnić jego gramatykc;, a nie troszcząc się o to, kto powiedział to, co zostało powiedziane. Co rozumiem przez znaczenie? .Jest to aromat chwytany przez świadomość, kiedy smakuje ona kombinacje elementów, z których żaden z osobna wzięty aromatu tego nie ofiaruje" 31. C. L~'vi-Strauss omawiając twórczość m. in. swego wielkiego poprzednika - Marcela Maussa - nie ograniczał się tylko do literalnej analizy tekstów. Jak sam pisał, dokonywał wycieczek aż do "naj dalszych granic myśl IvIaussa, ił może nawet poza nie" 32. Tak już jest w przypadku wybitnych uczonych, iż horyzont ich refleksji odsuwa się od nas coraz dalej -- im wic:cej o nich wiemy, im bardziej zafascynowani jesteśmy ich koncepcjami. Jakieś zdanie, czasem luźna uwaga - mogą okazać się bardzo ważne, inspirujące. Przy\vilej mIstrzów stanowi transgresja, której dokonują oni sami, i której musimy się poddać obcujćlc z ich twórczością. Dowodem na to były zaprezentowane w poprzednim fragmencie artykułu teoretyczne rozważania dotyczące m. in. paradygmatu tradycyjnej estetyki, strukturalnych odniesiell w badaniach dzieła sztuki czy problemu podmiotu. Cytowaliśmy obszerne wypowiedzi róż~ nych - niejednokrotnie znakomitych badaczy - w przeświadczeniu, że poglądy ich krystalizowały się w gruncie rzeczy przez opozycję bądź aprobatę stanowiska Levi-Straussa, powiedzielibyśmy - właśnie przez "przekroczenie". Spróbujmy zatem udać się do granicy myśli C. Levi··Straussa, a może nawet poza rnią. Francuski badacz jest chyba jednym z niewielu współcześnie ZY]ących wielkich etnologów zajmujących się problematyką sztuki w kulturach. Zainteresowanie to deklarował już w latach 50-tych, m. in. mówiąc w rozmowie z G. Charbonierem: "Och! niewątpliwie nie może się on (etnolog - K.K.P.) tym nie interesować, dlatego przede wszystkim, że sztuka jest częścią kultury, ale może także z bardziej określornego powodu: sztuka jest w najwyższym stopniu owym objęciem władzy nad naturą przez kulturę, a ten właśnie typ zjawisk studiują etnologowie" 33. 31 Cyt. za: S. Amsterdams,ki, Nauka a porządek świata, Warszawa 1983, s. 132- -133. 32 C. Levi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości i antropologia, Kraków 19731,s. XXVI. G. Charbonnier, op. cit., s. 100. Socjologia SI Marcela Maussa, {w:] M. Mauss, �92 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski Przyczyna, dla której Levi-Strauss zajął się sztuką wydaje się głębsza. Pasją uczonego są mity - tkwiące na granicy dwóch światów, rzeczywistego i wykreowanego przez myśl ludzką świata "mitycznego"; mity będące ""lustrem powiększającym", w którym dostrzec można prawa funkcjonowa'ilia ducha ludzkiego" 34. Ale dotrzeć do sensu mitó\v nie sposób. O tym, co znaczy dany mit decyduje - zdaniem Levi-Straussa - wyłącznie stosunek do innych znaczeń pozostających w innych płaszczyznach. A więc - jak już mówiliśmy - trzeba szukać w innym porządku formalnym równoważników w odniesieniu do tego, co chcemy sprecyzować 35. Najbliższym mitowi porządkiem formalnym - podług nas - jest sztuka. Zresztą sam Levi-Strauss powiadu: "." jeśli metoda, którą usiłuję stosować, jest coś warta dla mitologii, powinna dać się również użyć w odniesieniu do innych form działalności umysłu ludzkiego, a więc poezji, muzyki i malarstwa" 36. Zatern ten swoisty dla badacza "świat wizualny" 37 i dopełniająca go metoda, składają się na aktuałną Levi-Straussowską koncepcję sztuki, która zakłada, iż podstawowe własności tego zjawiska są funkcją relacji w jakich pozostaje ono do innych zjawisk VI systemie kultury oraz do kultury jako całości 311. Sztuka traktowana jest przez badacza jako transformacja znaczeń (tak jak i mit transformuje sztuka "w ramach" własnego porządku, a także jest "kulturowym transformatorem" znaczeń). W tym miejscu oddajmy znowu głos autorowi Dróg m.asek, który pisał: "Wszystkie moje pytania pozostawały bez odpowiedzi, dopóki nie zrozumiałem, i,e po... , op. cit., s. 6l. C. Lev,i-Straussa na 'ten temat w rozmowie - Kantysta bez "podmiotu" ... , op. cit., s. 6l. 36 G. Charbonnier, Rozmowy ... , op. c;t., s. 157; cytat z "Les Letb'cs Francaises". Znajdujemy tu również taką wypowiedź Levi-Straussa: "Zainteresowanie mitami rodzi się z bardzo głębokiego uczucia, którego istoty nie możemy na razie zglębL Co to jest piękny przedmiot? Na czym polega doznani~~ esie1ycznc'! Być może to właśnie, w ostatecznym rachunku, próbujemy w sposób niejasny zrozumieć poprzez m.ity", s. 159. Fragment ten odzwierciedla także funkcjollujący wówczas w f1cfleksji Levi-Stmussa paradygmat tradycyjnej estetyki. 3i Koncepcja pola wizualneg-o tego co !istnieje obiektywnie w postrzeganiu wzrokowym i świata wizualnego - 10 co wybiera i recy,puje z pob każdy indywidualnie m. in. u E. Halla, Ukryty wymiar, Warszawa 1976. 33 Zauwaźmy przy tym, że C. Levi-Strauss nigdy nie for.mulo\ovał definicji sztuki; nawet w okresie "akceptowania" paradygmatu tradycyjnej estety-ki intuicyjnie unLka! pytania - co jest sztuką'?, koncentrując się na problemach dzieła sztuki, twórcy, odbiorcy, przyszłości sztuki w kulturze europejskiej, czy róźnic pomiędzy sztuką pierwotną a sztuką europejską. Nigdy też nie negował faktu istnienia sztuk,i w różnych kulturach np. typu ludowego lub kulturach plemiennych, chociaż aprobował opiruię, iż sztuka nie zawsze odgrywała zasadniczą rolę w społeczeństwach ludzkich. 34 Kantysta 35 POT. rozważania bez "podmiotu" �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 93 dobnie jak mity, maski nie mogą się interpretować same w sobie lub przez siebie - jako obiekty izolowaJlle. Mit nie ujawnia sensu ro.zpatrywany wyłącznie z punktu widzenia semantyki, sens ten zyskuje dopiero przez umiejscowienie go w grupie jego transformacji; podobnie jeden typ maski, rozpatrywany wyłącznie z punktu widzenia cech plastycznych, odpowiada innym typom, albowiem jest transformacją ich konturów i kolorów, ... / .. .1 winno się skonstatować, że funkcje społeczne lub religijne przypisane różnym typom masek (... ) pozostają pomiędzy sobel w tym samym stosunku transformacji co plastyka, grafika i kolorystyka samych masek, rozpauyw~ln.Y2}1 jako obiekty materialne. A ponieważ ze wszystkimi typami milsek wiążą się mity, których celem jest wyjaśnienie ich legendarnego lub nadprzyrodzonego pochodzenia i uzasadnienie ich roli w rytuale, ekonomii i społeczeństwie, (... ) będziemy mogli odkryć pomiędzy mitami założycielskimi badanych typów masek związki transformacji homologiczne do tych, jakie z czysto plastycznego punktu widzenia przeważają wśród analizowanych tu obiektów" 3!J. Pozwoliliśmy sobie na dokonanie takiego skrótu przytoczonego fragmentu, ponieważ po lekturze Dróg masek stwierdzamy, że hipoteza C. Levi-Straussa sprawdziła się. Występujące transformacje dotyczą nic tylko relacji pomiędzy mitami czy maskami, ale również mitami i maskami. Aby podjąć próbę wyjaśnienia tych zależności, odwołajmy się do podstawowych założeń strukturalizmu, które naj krócej można przedstawić następująco: 1) Wszystkie wzory ludz,kich zachowań społecznych są kodowane za pomocą właściwości języków; 2) Człowiek ma wrodzone zdolności do strukturowania, które determinują jego samego - a zatem kształtuje on strukturę wszystkich typów zjawisk kulturowych; 3) Relacje (stoSU!Ilki)mogą być zredukowane do opozycji binarnych. Zjawiska pośrednie określane są jako mediacje 40. Zwłaszcza w kulturach plemiennych i typu ludowego sztuka stanowi powszechnie przyjęty specyficzny system językowy, umożliwiający przekładalność pozosti1łych systemów na w miarę jednorodny kod semantyczno-ekspresyjny (muzyczny, plastyczny, literacki), którego kryteria estetyczne są kulturowo określone 41. Ta sytuacja determinuje - naszym C. L6vi-Strauss, Drogi ... , op. cit., s. 10 - 11. Zob. Strllcl/lra/ism. A Reader. Edited and Introduced by Michael Lane, London 1970, s. 18. 41 We współczesnych kulturach tzw. "oficjalnych", wypracowywane są raczej indywidualne systemy znaków '1JOSzczególnych artystów, które swego czasu LeviStrauss określił m~anem ,:pseUl!o-kodów", aC2Jkolwiek są one oparte o uniwersalia kulturowe i w z\Vi~zku z tym w jak'imś stopniu powszechnie przyjęte i zrozumiałe. Rozważania Lćvi-Straussa na ten temat m. in. i[W:] G. Charbonnier, op. cit., s. 1l'5~J -lO -121. �94 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski zdaniem najbardziej możliwe usytuowanie sztuki w kulturze - usytuowanie mediacyjne, "w połowie drogi" między mitem a rzeczywistością, sacrum a zwyczajnością, religijnością (nadzmysłowym) a realnością (zmysłowym), człowiekiem a przestrzenią, człowiekiem a jego wyobrażeniem o pewnym zjawisku itp. W tym obs:,:arze "pomiędzy" fenomen sztuki "materializuje", unieruchc.miu i transformuje znaczenia syn-:boliczne każdej kultury; naszym zdaniem tak rozumiana sztuka istnieje raczej na pewno we wszystkich kulturach, co umożliwia jej akceptacje na płaszczyźnie ontologicznej. Natomiast "formuła" tej sztuki jest określona przez każdą kulturę "z osobna" - i to skłania do przeniesienia problemu na płaszczyznę metodologiczną 42. Powróćmy do relacji pomiędzy mitem i maską, czy - bardziej ogólnie - .sztuką . .Jedną z przyczyn, dla ktl~re.i sens mitu bywa niejasny (nierozpoznawalny) może stanowić -- jak to nazwaliśmy - kulturowa retardacja mitu 4~ - dostrzegalna w synchronicznej analizie kultury. Jeżeli przyjmiemy, że retardujący mit ukazuje "założenia" kultury, a sztuka jest transformatorem znaczeń kultury, skład8jącej siq z - używając określenia Levi-Straussa - płaszczyzn nieciągłości, to poziom sztuki jest poziomem "materializującym" mit, przekładającym gu na obraz wizualny-konkretnyi wreszcie "ocalającym". Sztuka "materializuje" mit - czego dowodem są m. in. wizerunki herosów kulturowych, ilustracji:' przekazów mitycznych, maski -którym przydaje konkretną form(t plastyczną. Przekładając mit na pewną jakość wizualną -ocala go; jeżeli retardujący mit zaginie (mit transformuje do z:;niku), to 8re;;;ł sztuki jest jedynym, na którym odnajdujemy jego materialne rudymenty. A poza tym chyba jedynie sztuka - np. maski - opowiada w jaki sposób mit ewoluował, przemieszczał się terytorialnie. Znakomicie i bardzo pięknie pokazują to analizy Levi-Straussa. Zamiast konkluzji powołajmy się znowu na mistrza i jego znaną wypowiedź z Dróg masek: "Iluzorycznym byłoby mniemanie, do dziś podzielrtne przez wielu etnologów i historyków sztuki, że maska, a bardziej ogólnie rzeźba czy obraz mogą być interpretowane każde na swój r8chunek przez to, co przedstawiają, bądź też przez użytek estetyczny czy rytualny, do jakich są przeznaczone. Stwierdziliśmy, że przeciwnie, maska nie istnieje sam3 w sobie, zakłada ciągłą obecność masek, realnych lub możliwych, z kt542 Stąd np. we współczesnym strukturaliźmie nie ma s:porów o zakres etnologii, istnienie lub nbc istnienie pewnych zjawJsk ku'!urowych, które tak często są spotykane w tradycyjnym mod2lu naszej dyscypliny -- np. w odtliesicniu dn sztuki ludowej. 43 Rozumiemy prz'ez to pewne "opóźni~nie" mitu w stosunku do aMualnej kultury, która coraz bardziej "wyprzedza zalożenia" swojej struktury. Mit pomimo swoich transf-ormacji - coraz bardziej r.etardujc. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 95 rych można wybrać tę, która będzie jej ekwiwalentem. Rozważając ów szczególny problem spodziewamy się wykazać przede wszystkim, że maska nie jest tym co przedstawia, lecz tym co transformuje. Podobnie jak mit, maska o tyle przeczy, o ile potwierdza; uczyniona jest nie tylko z tego, co wyraża lub sądzi się, że wyraża, ale i z tego, co wyklucza" 44. •• Niezwykle interesujące są również rozważania uczonego dotyczące współczesnej sytuacji sztuki w naszej cywilizacji. Analizy kubizmu czy surrealizmu ujawniające osobiste sądy autora o tych zjawiskach - tak barwne i frapujące-wydają się tym bardziej cenne, ponieważ strukturalistą uczyniły I.evi-Straussa nauki przyrodnicze - jak sam twierdzi - bardziej "widoki kamieni, kwiatów, motyli lub ptaków", niż "prace Picass,). braque'a, Legera czy Kandinsky'ego" 45. Jednak z uwagi na ograniczone ramy tego artykułu poprzestaniemy na powyższych kilku, zdaniach. Kończąc naszą wycieczkę "poza granice myśli" C. Levi-Straussa chcieliby~my podzielić się pewlną refleksją. Otóż szkoda, że Levi-Strauswwska wizja antropologii ma tak mały wpływ na polskich etnografów zajmujących się sztukq, i że znakomita większość nie widzi potrzeby zainteresowania się fenomenem sztuki. Mamy jednak nadzieję, że kiedyś to nastąpi. Krystyna Piqtkowska, Krzysztof Piqtkowski THE MASTER FROM VERSAILLES - ON ART IN CULTURE. LEVI STRAUSS'S INSPIRATIONS (summary) The paper ,explores the problem of structural research on art in culture, The authors have been inspired by the later works of Claude Levi-Strauss, basical}y by his methodological directives elaborated during his myth analyses, first of all in "Mythologiques" and "La voie des ,masques". Orthodox structural research treated the work of art as a closed meaningful structure, and analyzed i,~terrelations of its elements. Consequently. within the same re,'eill'Ch materió1l various discrete elements were distinguished, The results C. L0vi-Strauss, C. Levi-Strauss. ważania na ten temat 4ł 45 Drogi .. " op. cit., s. 87. Structtlral Anthropology oraz a sztuce współczesnej 2, op. cit., s. 278. Jego szersze - ibidem, s. 276 - 283. roz- �96 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski of such analyses were numerous, and there welle noestablished critcria that would determine which analyses and .its resuLts were correct. That kind of rcsearch allowed various interpretations and did not ensure the reliability of thc results. Nonetheless, the fact of the structure being closcd docs ha""2 1.0 deprive an analysis of "susccptibility" to changing rclations between meaningful clements in the sil'ucture, or to take a relativistic, historical-cultural view of the works of art. In the prevailing paradigm of aesthetics, as a branch o[ philosophy. the following notions form the basic categories: aesthetic experience, the work of art, the creator, the recei'ver. According ,to the theoretical perspective of such a line of thin,king, the subject's contact with the work of art w.ithi'11,the field of epistemology is receptive. Thus, analyzing an aesthetic experience, for example, we start from the process of individual perception of a work of art which is concei\'cd as a f,inished thing presented to :the receiver. The key notion - th" subject ·of aesthetic exper,ience - is excpressed in autonomic and abstract cathegories and ahistorically, at the samc time. The basis for such an understanding of thc subject of the work of art is the opositiOll1 of a pure consciousness an external being, objective and substantial. Research inspircd by Levi-Strauss analyses ailows onc to start with a paradigm of thinking characterized in such a way, which consists, among others, in talking a relativistic view of meaning from the point of v,iew of different culture,s. In relation to the arts, such a perspec1Jive'.moves the work of art - as the referenCe level for the analysis -away from its sign functions, and introduces the system of culture in .its place, the system which shapes the meaniJngs of the works. The work of art as a meaningful structure preserves an ,idcntity of function and meaning in relation to a sub-system of culture (the arts in this casc), and this, in turn, in rclation to the system of the culture in question. Identity of the work associated with the meaning is thus an iJntercultural identity. and not that of being. Within such an approach, the problcm of the subject - the key-one for the aeSlthetic paradigm - is rejected, since within structuralism the noti·on of meaning has been assigned to another sphere anstead of the area of intentional activity of the subject. Art may be conceived as the transformation of meanings (just as myth, art transforms "within" its own order., and it is also- a "cultural transformer of meanings"). It allows OIIleto render different sub-systems of culture into a moderately homogeneous, semantic-expressive code (c. g., an artistic onc), thc aesthetic criteria of which are culturally defined. It determines a mediatory position of arts in culture - "midway" between myth and reality, sacred and ordinary, rcligiousness {transcendental) and sensuality. man and space, etc., In the area w.ithin the two extremities, the ar,t becomes "materialized", it settles and transforms senses of every culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5abc40d08cf3b49093ef7110f5c1891b.jpg 6edf6f7a878cfa20b56c8a0d44cc98e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szufelki do wybierania wody z łodzi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Opoczka (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia trzy różne szufelki do zbierania wody z łodzi. Uwaga:- w odległości ok. 4 km od siebie znajdują się dwie wsie Opoczka Mała i Opoczka Duża, stąd lokalizacja miejscowości Opoczka na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.30.III_F.4.15.5_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Kraśnika Opoczka rybołówstwo szufelka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d46243b944daecbb5d411223423a1a.pdf 0010dc15f6e975e69d11047bb0061d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekologia kulturowa Szwecja - ekologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1814 Title A name given to the resource Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.183-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 \V,\LDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin SZWEDZKIE ZAINTERESOWANIA EKOLOGIĄ KULTUROWĄ I Szwedzkie studia etnologiczne związane z badanrami procesów kulturowych w środowisku ekologicznym (fizycznym) sięgają początków naszego stulecia i pozostają w ścisłym związku z rozwojem etnologii szwedzkiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na gruncie etnologii szwedzkiej zainteresowania procesami ekologiczno-kulturowymi wywodzą się z nauk przyrodniczych, badających wpływ środowiska fizycznego na życie człowieka i człowieka na otaczające go środowisko naturalne, ze szczególnym uwzględnieniem różnych typów adaptacji ekologicznej. Pierwszym szwedzkim etnologiem, który zwrócił uwagę na mechanizmy kształtujące współzależność między kulturą a środowiskiem ekologicznym, był C. W. von Sydow, związany z ośrodkiem badawczym w Lund (Skania). Do prowadzonych przez siebie badań nad zagadnieniem twórczości literackiej ludu szwedzkiego wprowadził on pojęcie e k o t YP u, termin, który na trwałe wszedł do słownictwa etnologicznego 1. Niepodważalną zasługą C. W. von Sydowa było zainteresowanie się systematycznymi badaniami problematyki ekologii kulturowej i wyodrębnienie jej spośród kierunków badań, jakie stawia przed sobą etnologia szwedzka. Jako "etnolog - ekolog" C. W. von Sydow stworzył podstawy rodzimych studiów nad zróżnicowaniem kulturowym Szwecji, stosując perspektywę historyczną, jak również opierając się na materiiale biologicznym". Dzisiaj terminy takie, jak m.in. "strukturyekologliezne", "ekotyp", .,adaptacja ekologiczno-kulturowa", "ekosystem" stosowane są w szwedzkich badaniach nad kulturą. Do zagadnień ekologii kultur,owej, której zadaniem jest studi'owanie kultury w kontekśoie środowiska naturalnego, nawiązywał także inny znany szwedzki etnolog - S. Erixon. W swoim znanym artykule pt. Ethnologie regionale ou folklore pisał m.in. "... interesują nas systemaI N. A. Bringeus, Swedish ethnology today, "Etlmologia Europaea" voL VI, 2. 1972, s. 219. "S. Svensson, Etnologi - en akademisk namnkarusell, "RIG" 1984, s. 103. �184 WALDEMAR KOPCZYŃSKI tyczne uporządkowane monografie pojedynczej wspólnoty lub autobiografie jednostek. Czynni~i bi!ologiczne i fizyczne także muszą być badane" 3. Są to dla S. Erixona podstawowe dane do badań nad kulturą. Szwedzki etnolog był zwolennikiem i propagatorem rozwiniętych, obejmujących zasięgi'em terytorialnym cały obszar Europy, badań porównawczych prowadzonych w aspellwie historycznym, jak również w oparciu o \'tyniki pozyskane z innych dyscyplin, w tym m.in. z psychologii i biologii (w tym przypadku z ekologii. Do tej tematykJi nawiązywali także inni etnologowie szwedzcy, m. in. A. Esker6d 4, A. Nyman 5, H. Hvarfner 6, J. Granlund 7, których zainteresowania pozostają pod silnym wpływem :wórczości S. Erixona. Także dzisiejsza etnologia szwedzka lat 70-tych i HO-tych w pełni 1'eahzuje program badawczy, jaki postawił przed nią S. Erixon. Dąży ona :nianowicie nie tylko do poznan;ia człowieka przez studia nad kulturą w L-l:iiJektach społecznych, w ścisłych związkach z życiem jednostki, ale także bierze za przedmiot swoich badań studiowanie warunków życia bdzi różnych kultur w ujęciu historycznym, geograficznym i społecznym. Funkcją etnologii jest poznawanie ,i rozpowszechnilanie obrazu o świecie człowieka, jego dążeniach, ideałach i konkretnym życiu '. Aczk()h~liek współczesne badania etnologiczne prowadzone przez naukowców szwedzkich obejmują także tereny i kultury pozaeuropejskie, to jednak głównym zadaniem etnologii szwedzkiej jest "odkrywanie Szwecji" (att upptacka Sverige) 9. W ramach zainteresowań ekologią kulturową w kilkunastu osta~!1ich latach ukazało się kilka dobrze i wnikliwie opracowanych publikacji etnologicznych, które swoim zasięgiem objęły przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich 10, grupy społeczno-za.wodowe, głównie rybaków i "Folk-Liv", 1951, s. 17. Zobacz też Wstęp do pracy Atlas over svensk jollc I napisany pr'zez S. Erixona. Uddevalla 1957,s. 10 i in. 4 A. Eskerod, Sociale organisation, [w:] Schwedische volkskunde. Prace, pod red. S. Svenssona, s. 153 - 179. 5 A. Nyman, Det svenska jiibodviisendets sydgriins, "Folk - Liv", 1952. ~. 90 i in. 6 H. Hvadner, Ancient hunters and settlements in thc mountains oj S,.·:dcn. Stockholm 1966, s. 128. 7 N. A. Br,ingeus, John Granlund {1901 - 1982). Ethnolog och kultnrhist~~kcr. "RIG", 1983 (66), s. 66 - 67 i in. s A. Daun, Etnologi, ett perspektiv pa miinniskors kultur. Stockholm 1&'32, s. 13. 9 A. Daun, Etnologi en kulturvii-tenskap. Syjte, avgriinsningar och drag i dess metodik. Stockholm 1979, s. 13. 10 Ph. Fjellstr6m, Swedish American colonization in the San Joaqlt Va3 kultur !ley in Calijornia. A study Uppsala 1970, ss. 157. oj the accu1turation and assimilation oj imigrant g'mup, �Szwedzkie zainteresowarnia 185 ekoLog;ią kuLturową chłopów ", grupy imigrantów 12 oraz grupy wiekowe 13. Badanioa grup emigrantów szwedzkichora'z grup społeczno-zawodowych opierają się na materiałach historycznyoh powstających w posiadaniu placówek naukowobadawczych, archiwów państwowych i kościelnych, jak również indywidualnych osób gromadzących pamiątki rodzinne. Tę grupę badań należy zaliczyć do etnologiczno-historycznego nurtu poznawczego przeszłości kulturowej Szwecji. Dzięki tym badaniom, których zadaniem jest studiowanie tradycyjnych form produkcji, systemów społeczno-gospodarczych, dystrybucji wytworów kulturowyoh w różnych odmianach środowiska ekologicznego uzyskano interesujący obraz kultury Szwecji okresu preindustrialnego (XVIII i XIX wiek). Dużo miejsca w tych pracach poświęcono procesowi adaptacji ekologicznej i kulturowej, podkn,ślając, iż możliwości adaptacji zależą przede wszystkim od możliwości technologicznych i wiążą 5"i(:z za~obami energetycznymi występującymi w danym ekosystemie. Badania nad grupami imigrantów i grupami wiekowymi należą do nurtu rozważań nad współczesną kulturą Szwecji, rozwijaną i kształtowaną przez środki masowego prz,ekazu. Analizy te prowadzą wspólnie etnologowie z socjologami i psychologami 15. W n.ini'ejszym artykule chcieliibyśmy jednak zwrócić szczególną uwagc; na badania O. Lofgrena, pracownika Instytutu Etnologii Uniwersyh?tu w Lund, którego studia eko-etnohistoryczne wydają się nam szczególnie interesujące w poznaniu przeszłości kulturowej Szwecji, kraju posiadające-go wiele wspólnych cech kulturowych, jak i wide odrębnoś,ci. Na te ostatnie O. Lofgren zwraca szczególną uwagę kreśląc i wyróżniając dwa zauważalne areały kulturowe, które są na tyle różne, iż możemy mówić o zjawisku dyferencjacji kulturowej obszaru Szwecji. I. II W Szwecji występowały w przeszłości (okres preindustrialny) dwa wyraźnie różniące siC; między sobą a r e a łyk u l t u,r o we: pierwszy usytuowany na obsz,arze pół.nocnej i środkowej Szwecji, drugi w części po11 O. LOfgren, Marine ecotypes in preindustriaL Sweden. ~~. comparative di- ed. R. Andersen, s. 65 - HO, Hague 1979, a także tego autora Historical perspecties on-. Scandinavia peasantries, "Annual Rev. of Anthrop." 1980, 9, s. 187 - 215. 13 A. Daun, Bengt Borjeson, SamhiiUsjOrandringar och brottslighet, Stockholm 1974, ss. 311. 1~ L. Honko, O. Lofgren, Tradition och ndjo. Ett kttltttrekoLogisk pers)}ectiv. Lund W8l, s. 235. 1; A. Daun, EtnoLogi et kultltrvetenskap ... , op. cit., s. 6 i in. scussion oj Swedish peasant jishermen, [w:] North AtLantic CaL!tures, �WALDEMAR 186 KOPCZYŃSKI łudniowej. Różnice między tymi dwoma areałami tłumaczono w terminach adaptacji ekologicznej, konserwatyzmu kulturowego, systemu kulturowego, wpływów kontynentalnych itp. Zauważ'alne różnice między tymi dwoma areałami znalazły odhide w folklorze, systemie wierzeń, stylu życia i pracy, postaw małżeńskich i rolach płci, wychowaniu młodzieży, w społecznej organizacji i formach społecznej (środowiskowej) kontroli. Wyróżniając oba areały O. Lijfgren operuje pojęciem systemu kulturowego i ekotypu. Oba terminy wymagają - jak twierdzi szwedzki badacz - każdorazowego wyjaśnian.ia, albowiem istnieje niebezpieczeństwo błędnego odczytania i zinterpretowania zjawiska. Pod pojęciem systemu kultur,owego O. Li)fgren rozumie zorganizowaną całość (strukturę) integrującą podsystemy, do których zalicza m. in. podsystem lingwistyczny, religijny, gospodarczy, społeczny. Podsystemy te pozostają w stałych konbaktach ze środowiskiem ekologicznym (naturalnym) i wraz z nim two~zą ekotyp. Środowisko ekologiczne jest niezależnym systemem, który wchodzi w stały i trwały kontakt z systemem kulturowym. Należy przy tym za'znaczyć, że system ekologiczny (SE) odclzialywuj,e odpowiednio na system kllHurowy (SK), ale i sam podlega przeobrażeniu pod wpływem systemu kulturowego. Kreśląc obraz systemu kulturowego dwóch wspomnianych areałów badacz szwedzki zauważył, iż zwłaszc'za w środowisku chłopskiej kultury odnależć można istotne różnice, w zachowaniach i postawach ludności. I tak np. w południ.owym areale małżeństwo było aranżowane przez rodzi>ców16, bardzo sformalizowane, z udziałem pastora. Z kolei w areale północnym związki przedmałżeńskie zorganizowane były w formie tzw. nocnych zalotów i spotkań (nattfrieriformen) i były kontrolowane raczej przeL grupy rówi'eśnicze aniżeli przez rodziców. Niezamężna matka była surowo i srogo traktowana przez społeczność południowego areału. Jako "nierządnica" (horan) traktowana była jako nieczysta i skażona, co odzwier,ciedlało się w systemie wierzeń i przesądów. Na ogół głównymi przedstawicielkami społecznego systemu kontroli były zamężne kobiety wiejskie oraz konserwatywni przedstawiciele duchowieństwa Kościoła protestan.ckiego. Doskonałym przykładem ilustrującym ów system jest fragment prozy zaczerpniętej z powieści szwedzkiego pisarza W. Moberga pl. Twoja chwila na ziemi, w której czytamy m. in. "Z powodu tego, co przydarzyło się Jenny, musieHśmy się wstydzić, wszyscy z naszej rodziny. Miała urodzić nieślubne dziecko. A t,o obchodziło wszystkich ludzi z naszej wsi. wszyscy mówili o tym. Wszyscy potępiali ją ostro, matki dziewczyn, które nie miały nieślubnych dzieci, dziewczęta, które zazdrościły przed'i; M. Wahlberg, i bondesmhallet, Umea 1984, s. 109. Kvinnan pod red. Ph. Fjellstrom, [w:) Etnologiska studier. Praca �Szwedzkie zainteresowania ekologiq 187 kulturową tE:mJenny jej powodzenia u chłopaków 17. I dalej czytamy: "Teraz po urodzeniu dziecka nicślubnego n.ie mogła już wyjść za mąż. To było zupełnie niemożliwe. Wychowywała swe dziecko, lecz była zhańbiona" 18. Waroole północnym nie odnajdujemy tego typu wierz·eń i przekonań moralnych, ani rytualnego wykluczenia ze społeczności wiej.sk,iej. Dokonując podziału na dwa areały kulturowe O. Lofgren daje wyraz istniejącym w okresie preindustrialnym na terenie Szwecji dwóm różnym systemom społecznym. W areale południowym odnajdujemy społeczeństwo ze sztywno przestrzeganymi zachowaniami i typem pionowej integracji, społeczną kontrolą, w której utrzymywaniu doniosłą i ważną r.olę przypisać należy Kościołowi protestanckiemu. Pastor na tym terenie odgrywał roll; moralnego przywódcy i stróża, a społeczno'ść wiejska musiała hczyć sit; z jego zdaniem. Społeczność tegD areału piętnowała żebraków, włócz.:;gów i inne grupy spoza społeczności, a podział pracy był sztywno i ściśle przestrzegany. Obszar ten cechuje konserwatyzm kulturowy z silnymi wpływami kontynentalnymi (zachodnioeuropejskimi). W areale północnym odnajdujemy z koki bardziej egalitarne społeczności chłops1kie z mniejszą w porównaniu z arealem południowym stratyfikacją socjo-ekonomiczną. Także stosunki między dziećmi a r'odzicami były traktowane egalitarn,ie, inny był także podział pracy i wzory wycnovvania seksualnego, co wiązało się z faktem, iż momlne oddziaływanie Ko~cjola protestanckiego na społeczność chłopską było na półnDcyosłabio:1e. Z koncepcją dwóch areałów kulturowych Szwecji okresu preindustrialnego O. LC)fgrena łączy się· pOjęc,ie eikotypu, które należy rozumieć jako różnorodny wzór adaptacji ekologicznej i działalności gospodarczej w tej samej makroekonomicznej strukturze społeczno-ekonomicznej 19. Opierając się na badaniach szwedzkieg.o etnologa możemy stwierdzić, że na obszarze XVIII i XIX-wiecznej Szwecji występowało sześć podstawowychekotypów, które stanowią określony wzór adaptacji ekologicznej i spClsób prowadzenia dzialalnoś·ci gospodarczej. W ten sposób możemy mó\vić o ekotypie rolnym, F:'kotypieleśnym, .ekotypie morskim, ekotypie typu ..sater" albo "fabod" polegającym na letniej migracji z miejsca stałego zamieszkan.ia do siedzib gospodarskich usytuowanych sezonowo na terenach leśnych i górskich (ryc. l), ekotypie górskim oraz ekotypie mieszan~'m, np. kombinacja hodowli zwierząt z myślistwem i rybołówstwem . .. w. Moberg, Twoja chwila na ziemi, Wa'l'szawa 1971, s. 176. Tamże, s. 177. :~ O. Lo£gren. Marine Ecotypes in preindustrial Sweden a także O. Lofgren, Family and household among Scandinavia nologia Scandinavica", 1974, s. 48. ... , op. peasants, s. 86. [w:l "Eth- cit., �; 188 WALDEMAR KOPCZYŃSKI o 100 . 200 300"'" Ryc. 1. Jak można zauważyć, każda z wymieni'onyoh działalno·ści gospodarczych osadziła się w odrębnym środowisku ekologicznym tworząc ekotyp, który nie musi wcale być izolowaną jednostką. Oznacza to, że ekotypy mogą podlegać wzajemnym oddziaływamom i wpływom, a przykładem �Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową 189 moż", być działalność warstwy społecznej chłopów-rybaków z południowych wybrzeży Szwecji. Prowadzili oni mieszaną działalność gospodarczą (byli rybakami i chłopami uprawiającymi ziemię), którą określały poszczególne pory roku. Społeczności zamieszkującej obszary wybrzeży Szwecji O. Lofgren poświęcił w swoich badaniach najwięcej miejsca, co zresztą jest zrozumiałe jeśli zdamy sobie sprawę, że właśnie morze odgrywało istotną rolę w kształtowaniu obrazu kultury szwedz1kiej. Badacz szwedzki podkreśla, że 'N ok,esie preindustrialnym na wybrzeżach Szwecji można mówić o występowaniu czterech podstawowych ekotypów: 1. Ekotyp chłopsko-ryba,cki, oparty na równoczesnej gospodarce chłopskiej (samowystarczalnej) i ryibackiej; ekotyp ten występował na południowym wybrzeżu Bałtyku; 2. Ekotyp niestalego pełnomorskiego rybołówstwa oparty na specjalizacji zćlwodu rybaka; ekotyp ten obejmował swoim 'Zasięgiem pro'Nincję BohusHin (płd.-zach. Szwecja), gdzie rybołówstwo pełnomorskie miało długą tradycję kształtowaną od okresu średniowiecza; 3. Ekotyp rybacko-mieszcz'ański, oparty na sezonowej działalności ryba::kiej wśród micszczcm zamieszkujących miasta położone nad Bałtyi{iem; 4 E:wtyp zagrOllniczo-rybacki, oparty na działalności rybackiej wśród ~;bogich zagrodników i parobków (stataren). III Przedstawione w niniejszym artykule badan,i,a w zakresie ekologii kulturo\'lej w etnologii szwedzkiej stosują perspektywę historyczną dążąc przy tym do ukazania i zilustrowania przeszłości kulturowej obszaru Szwecji. Etnologiczne badania, jakie prowadzHa i prowadzi nadal grupa szwedzkich uczonych, objęły swoim zasięgiem przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich, rybaków i chlopów, imigrantów i grupy wieko·we. W obrębie tych badań interesowano się stosunkami społeczno-gospodarczymi, osadnictwem, budownictwem, wzorami postaw itd. starając się określić zależności pomiędzy człowiekiem i jego kulturą a środowiskiem naturalnym. Szczególnie interesująco przedstawia się stanowisko badawcze O. Lofgrena, dla którego studia eko-etnohistoryczne wydają się najbardziej właśeiwe w poznawaniu kultury Szwecji okresu preindustrialnego. Jego etnologiczna koncepcja ekotypu i systemu kulturowego dowodzi, że każdy z powstałych wzorów kultury osadził s.ię w określonym środowisku fizycznym. �190 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Waldemar Kopczyński SWEDISH INTERESTS IN CULTURAL ECOLOGY. (summary) The paper aHempts to d1scuss the problems of ecological-cultural research in Swedish ethnology, emphasizing its importance for the determination o[some ethnogr'aphioal Swedish characteristics. H has been pointed out that interests in cultural ecology are well based among Swedish ethnologists and, in a way, they are specific to Swedish ethnology. These traditional interests were initiated by the research and wonks of C. W. von Sycow and S. Erixon, and continued in the latest studies of, first of all, A. Daun, Ph. Fiellstrom and O. Lofgren. The work of A. Daun (Institute of Ethnology, Stockholm Uni\·ersit.v). C,'lU O. Lofg,ren (,Institute ofEJthnology, Lund University) appeared significant to che afore mentioned problems. On the one hand, they present a cultura,l picture of coptemporary Sweden, on the other hand, they depict the culture of fish ing and pea.Soant societies in pre.industrial Sweden. The so-oalled ,eco-type' concep;.ion proposed by O. Lofgren is particularly interesting. It seems to give a deeper insight into the culture of Sweden and its history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eee436c15b52edd731501c643d79874c.pdf e40a231368c8d40774f3035ee2d4586b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6040 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna kobieta ciężarna - zakazy narodziny - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5631 Title A name given to the resource Szycie przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.10 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - szyć (ogólnie), 2 - szyć w określone dni, 3 - szyć na sobie, 4 - szyć pod pewnymi warunkami (zob. komentarz), 5 - zakładać nici na szyję podczas szycia, 6 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 7 - brak tradycji, 8 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży: 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: a) szycia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9bfab288f31e30229fd9a1c895c1b306.pdf eb9a450bd3416558760a4c52e2c73c93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1171 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.19-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : PL ISSN 0071-1861 1987, z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Warszawa) TABU, ZAKAZ MAGICZNY, Część ZROZUMIEĆ NIECZYSTOŚĆ I TABU Ponad 25 lat temu ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł J. Klima­ szewskiej (1960) poświęcony zakazom magicznym w tradycyjnej kulturze lu­ dowej. Wystarczająco to długi odstęp czasu, aby warto było ponownie spoj­ rzeć na ten tekst i sprawdzić, które z jego tez przetrwały, które z obie­ cujących wówczas perspektyw nadal wydają się obiecujące, oraz generalnie zastanowić się, czy posunęliśmy się w tym czasie naprzód w rozumieniu pod­ stawowego zjawiska kultury, jakim jest zakaz magiczny lub religijny: tabu. Autorka nie podejmuje dyskusji na temat genezy tabu — tłumaczy się na wstępie brakiem kontaktu z aktualną literaturą obcą. Dziś, gdy jesteśmy w stanie nadrobić ten brak, okazuje się, że bieżąca literatura nie zawsze ułatwia rozwiązanie problemu. Nowe kierunki nie odpowiadają bowiem na stare pytania — zostawiają je po prostu, jakby zmęczone ich powtarzaniem, a za to odkrywają nowe pola badań i stawiają nowe kwestie. Próżno ocze­ kiwać, że kognitywizm albo ethnoscience rozstrzygną problem genezy czy pierwotnego sensu tabu — one co najwyżej wtrącą swoje trzy grosze, tzn. dodadzą nowy wymiar do i tak złożonego zagadnienia. Czy w takim razie jedyny postęp możliwy w humanistyce to tylko zmia­ na, zwłaszcza zmiana paradygmatu? Czy nowe metody nie mogłyby jednak odpowiadać na odwieczne pytania, weryfikować stare odpowiedzi? Na szczę­ ście nowe podejścia umożliwiają co najmniej jedno: dostrzeżenie i skorygo­ wanie ograniczeń starych paradygmatów. Pokazują, że często zanim na py­ tanie udzielono (fałszywej) odpowiedzi, to przedtem źle je postawiono, ba­ zując na fałszywych założeniach, wynikających ze słabości całego systemu dawnych eksplanansów. Te słabe punkty starych paradygmatów to: — naiwna koncepcja człowieka: deklarowane lub ukryte, milcząco przyj­ mowane założenia na temat natury ludzkiej i m o t o r ó w działania symbo- �20 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI licznego, np. strach przed duchami, obawa o duszę itp.; jest to wynik gabinetowości XIX-wiecznej nauki o „dzikich"; — monomania interpretacyjna zamiast widzenia wielostronnego związku wytworów kultury; wąski paradygmat — kilka wszechobecnych eksplanansów: magia, animizm. moc, widziany jednopłaszczyznowo mit itp.; — brak przemyślanego całościowego ujęcia różnych sfer kultury ducho­ wej — mitu, obrzędu, tekstów folkloru; na to miejsce „retoryka asocjacji" — wyliczanie skojarzeń; — ta sama żywiołowość w sferze metodologii: mnożenie hipotez ad hoc bez poddawania ich stopniowej eliminacji — niechęć do stosowania „brzytwy Ockhama"; nieuwzględnianie faktu, że wprowadzenie jednego pojęcia czy hipotezy ma implikacje dla pojęć pozostałych, wymaga ich modyfikacji; — niedostatki refleksji nad kulturą jako tekstem, nad pojęciami znaczenia, rozumienia, wyjaśniania, nieporadność w traktowaniu wieloznaczeniowości symbolu; utożsamianie pierwotnego sensu z genezą itp. Błąd nieudolnego formułowania założeń badawczych oraz niekonsekwen­ cja w budowie i weryfikacji paradygmatu mszczą się do dziś na badaczach podejmujących jakiekolwiek problemy szczegółowe w obrębie antropologii symbolicznej. Stąd konieczność podjęcia prac nad zwartym zespołem myślo­ wych założeń, leżących u podstaw wszelkich interpretacji sensów, znaczeń, symboliki. Streśćmy nasze zamiary: Przedmiotem pracy będą tzw. zakazy magiczne — pojęcie utożsamiane na razie dla uproszczenia z terminem tabu. Spróbuję udowodnić, że można i trzeba rozumieć je jako sposób — mówiąc metaforycznie — odczyniania nie­ doskonałości świata; tu zarysuje się związek tabu z ideą nieczystości — ele­ mentarnym składnikiem owej niedoskonałości. Pierwszym krokiem do takiego sformułowania będzie krótki przegląd dotychczasowych koncepcji tabu. W oba­ wie, że krytyka teoretyczna byłaby tu jałowa, szybko obieram inną drogę: konkretny wątek pewnej toczącej się od dawna debaty, aby na jego przy­ kładzie przedstawić najważniejsze konkurencyjne interpretacje. Tym polem doświadczalnym będzie obszar biblijnych zakazów wraz z odwieczną kwestią p o w o d ó w nieczystości świni u Semitów. Zagadnienie to obfituje w litera­ turę, i to tę szczegółową, dokonującą ustaleń, a nie tylko ogólną, postulu­ jącą metody. M o ż n a więc mieć nadzieję, że wnioski z takiej merytorycznej debaty będą mogły posłużyć za myślowy punkt podparcia, od którego można wyjść przy analizie innych zakazów. Będzie ona przeprowadzona dwustopniowo: najpierw z zastosowaniem procedury dedukcyjnej, na niewielkiej próbie materiałowej, zostanie sformu­ łowana hipoteza na temat zasadniczego sensu zakazów magicznych, po czym na próbie większej, na podstawie wnioskowania indukcyjnego, będzie prze­ prowadzona jej weryfikacja. W dalszym ciągu zostaje naszkicowany taki szer­ szy kontekst pojęciowy, w którym należycie rozumiane tabu znajdzie swoje miejsce; nie tylko umożliwi on zrozumienie wielowymiarowości tego zjawiska, �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 21 ale też będzie mógł posłużyć do konsekwentnych interpretacji innych wytwo­ rów kultury symbolicznej. Jestem przekonany, że zanim paradygmat taki zostanie sformułowany (by m o ż n a go było poddawać krytyce) wszelka dzia­ łalność interpretacyjna na poszczególnych polach — mit, rytuał — będzie mia­ ła tylko doraźny, prowizoryczny charakter. Twierdzę też, że nie da się zro­ zumieć szczegółu nie posiadając przybliżonej wizji ogółu — jak nie da się naprawdę zrozumieć, „dlaczego to właśnie ś w i n i a jest zakazana", bez od­ powiedzi na pytanie, „co to znaczy, że jest ona z a k a z a n a " — dlaczego w ogóle funkcjonuje zakaz, czym jest i jak się ma do innych działań sym­ bolicznych. Finalnym celem jest więc szeroki paradygmat, wykluczający cząstkowe, doraźne, ad hoc sporządzane interpretacje. Myślenie potoczne ma nieuleczalną predylekcję do takich kawałkowych etiologii i na tej fali amatorskie wyjaśnie­ nia poszczególnych, z osobna branych zakazów przedostają się do studiów i monografii etnograficznych, rażąc mentalnym rodowodem z drobnomieszczańskiego kręgu Tuwimowskich „ludzi, co widzą wszystko oddzielnie: że koń, że Stasiek, że pies, że drzewo". i Plaga doraźności trapiła wiele wcześniejszych interpretacji tabu. Pomijając w tej chwili pierwsze poważniejsze wystąpienia J . G . Frazera i W. Robertsona Smitha wystarczy wymienić prace H . Schurtza i H . Webstera. Obie one równie żałośnie, nieprzekonująco i eklektycznie wyliczają racje, dla których istniało tabu. „Wszystkie te przesądy odzwierciedlają ignorancję człowieka wobec jego otoczenia [...] wywodzą się one ze strachu wobec nieznanego i niepoznawalnego" (Webster, 1942, s. 378; por. też Webster, 1916, s. 60) — tyle tylko zrozumiał widocznie autor dwóch bogatych repertoriów zakazów, albowiem tylko taki wspólny mianownik dostrzegł po wyliczeniu wszystkich okazji, w których obowiązują tabu: seks i kwestia rozdziału płci, śmierć i lęk przed zmarłymi, obcy i dziwne zjawiska, święte osoby i rzeczy, grzech i zmaza rytualna, a wreszcie ekonomiczne aspekty tabu (zakaz zjadania przydatnych zwierząt). Podobnie ogólnikowo łączy — z totemizmem — zakazy żywnościowe H . Schurtz, dostrzegając co najwyżej halucynogenną funkcję p o s t ó w (osłabienie organizmu sprzyja zaistnieniu wizji — Schurtz, 1893, s. 4041) oraz stwierdzając zakazy jedzenia tego. co należy do zmarłych. Rozumie on przynajmniej ó w pozautylitarny, konwencjonalny i zrelatywizowany do kultury sens zakazu: „niewinna mucha w zupie lub piwie, ślimak w sałacie, dżdżownica w warzywach" — ileż obrzydzenia wywołują one we współczesnym konsumencie, a przecież w innych kulturach stanowią pożywienie i nawet ludzkie mięso zjadane przez kanibalów nie okazuje się szkodliwe (tamże, s. 16). W podobnym duchu przemawia E . Crawley (1927, I wyd. 1902); spro­ wadza on znów tabu do idei unikania rzeczy groźnych, ale próbuje oprzeć cały wywód na niebezpieczeństwie kontaktu płci i mistycznych skażeń stąd �22 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI wynikających. Znacznie ciekawszy jest tam, gdzie pisze o przeciwieństwie za­ kazów — o idei karnawałowego rozpasania. Dzieła ówczesnych psychoanalityków, choć również wydają się należeć do archiwum koncepcji zwietrzałych, prezentują się oryginalniej. Wymienię dwóch tylko autorów, których tezy dadzą się później wykorzystać — pod warunkiem, że potraktuje się je nie jako ustalenia merytoryczne, ale jako metafory, i że dokona się ich przekładu na pojęcia bliższe rzeczywistości. Pierwszy to oczywiście Z. Freud (1913), traktujący tabu jako trwające do dziś stłumienie pragnień, które nurtowały niegdyś pierwotną hordę. Miały one doprowadzić do zabójstwa pierwszego ojca-tyrana przez jego synów, zjedzenia go i podziału praw do kobiet w hordzie. Dzisiejsze tabu tote­ miczne to nic innego jak wyrzuty sumienia przeniesione na totemiczne zwie­ rzę, którego odtąd nie wolno zabijać ani jeść. Również egzogamia — a więc tabuizowanie kobiet z własnej grupy — jest podobną reakcją sumienia na to samo prawydarzenie. Mniej spekulatywny jest Geza Roheim (1945), psychoanalityk posługujący się w odróżnieniu od Freuda szczegółowym materiałem etnograficznym. Wi­ dzi on tabu jako środek symbolicznego zachowania jednej z najbardziej pożądanych wartości, a mianowicie mającej swe biologiczne korzenie dwu­ stronnej jedności dziecka (płodu) i matki. Roheim traktuje najróżniejsze za­ chowania kulturowe — nawet takie, jak witanie się uściskiem dłoni i poca­ łunkiem — jako symboliczny wyraz „powrotu do lona". Także tabu ma za­ pewniać osiągnięcie owej dwujedni, nakładając ograniczenia na wszelkie dzia­ łania o charakterze symbolicznie separującym, wydzielającym. Autor wybiera dla ilustracji tabu eskimoskie: zakaz zdrapywania szronu z okien, usuwa­ nia osadu z lamp, cięcia brył śniegu i surowców do obróbki, wyprawiania skór, czesania się itp. Obowiązują one w sytuacji śmierci człowieka lub zwierzęcia, a więc — jak to interpretuje — wtedy, gdy osamotniona dusza powinna być jak dziecko przygarnięta przez żywych członków plemienia dla osiągnięcia owej dwujedni. Przeciwko tak wybiórczemu traktowaniu tabu zaprotestować musi każdy, kto choć trochę zna materiał eskimoski, np. ze studium M . Maussa (1973), dającego znacznie bardziej całościową jego interpretację. Zakaz separacji (od matki) to przecież tylko jeden z aspektów tabu, podobnie jak oddzielenie duszy, śmierć, to tylko jedna z wielu okoliczności, gdy ono obowiązuje. Chociaż widzę dużo racji w ujmowaniu tabu jako prowadzącego do osiągnię­ cia sytuacji płodowej (sam Roheim miał raczej na myśli sytuację dzieciństwa w ogóle) to jego wyjaśnienie okoliczności ogłaszania zakazów — kiedy owe „bezradne dusze" powinny być potraktowane jak dzieci — trzeba odrzucić jako nadzwyczaj naiwne. Oczywiście w nurcie psychoanalitycznym i poza nim znaleźć można wię­ cej zwolenników tezy przeciwnej, wedle której tabu miałoby zapobiegać nie­ dojrzałym chęciom powrotu do matki, więzom edypalnym czy tzw. fiksacji macierzyńskiej. To właśnie odcięcie od matki ma być celem różnych zabiegów �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 23 i zakazów nakładanych w momentach inicjacji, w okresach poporodowych itp. Liczne analizy powstające w obrębie amerykańskich cross-cultural studies (F. Young, Y . Cohen), jak i prace wielu inaczej, bo symbolicznie, zoriento­ wanych badaczy europejskich (Luc de Heusch), idą właśnie w tym kierunku. Na koniec wspomnijmy o zupełnie innym sposobie widzenia tabu — o traktowaniu go jako operatora tubylczych klasyfikacji. Tak rozumieli tę instytucję Durkheim i Mauss, tak też ujmował ją w swoim czasie C . LéviStrauss (1966, oryg. 1962). Jego tezę można w uproszczeniu podsumować następująco: zakazy, zwłaszcza dotyczące pożywienia, są związane z regułami zawierania małżeństw, są metaforycznym odpowiednikiem zakazów określa­ jących wymianę kobiet, są więc przetworzeniem reguł rządzących podstawo­ wą instytucją kultury. W ramach totemizmu jako uniwersalnego systemu klasyfikacyjnego zostaje ustanowiony metaforyczny związek między odpowied­ nimi lub nieodpowiednimi rodzajami zwierząt i roślin a grupami ludzkimi kwalifikującymi się lub nie do małżeńskich związków. Tabu (pokarmowe) to tylko projekcja reguł klasyfikacji matrymonialnej. Francuski eseista Georges Bataille również ujmował tabu w ścisłym związ­ ku z kwestią płci, aczkolwiek raczej w jej erotycznym aspekcie; traktował je jako zakaz nałożony przez praczłowieka na wszelki gwałt przeszkadzający w pracy, która go uczłowiecza i daje mu przyszłość: na niekontrolowany seks, mord, krew menstruacyjną. Zalecające całościowe badanie tabu zamiast izolowanych wyjaśnień słowa Bataille (1962. s. 51) „najwyższy już czas byśmy zwrócili uwagę na wszystkie tabu religijne we wszystkich epokach i wszyst­ kich klimatach" powinny być odczytywane przy dźwięku fanfar. Ale czy wobec różności postaw uczonych badających tabu i wobec różnorodności samego materiału da się odnaleźć w nim wspólny mianownik? Czy warto go zresztą szukać, skoro — jak konkluduje swą pracę o tabu Steiner (1956, s. 141) — nie jest ono jedną instytucją ani jednym problemem socjologicz­ nym. N a Polinezji, z której przyszło do nas słowo tapu (dosł. „silnie zazna­ czone", złożenie ta — zaznaczać, pu — przysłówek intensywności), jest insty­ tucją specyficzną, nie spotykaną w tym kształcie na innych obszarach. Spró­ bujmy więc raczej spojrzeć na jeden zwarty blok zakazów — zakazy biblijne, na temat których wypowiadały się pokolenia uczonych i egzegetów. Ponieważ interesuje nas tylko pewien wymiar tej kwestii, rozpocznę referowanie de­ baty dopiero od chwili, kiedy włącza się do niej nowoczesna antropologia — o k o ł o ćwierć wieku temu: „ N a początku była Mary Douglas". II Oryginalność tej autorki polegała na spostrzeżeniu, że nieczystość nie jest zjawiskiem motywowanym biologicznie, lecz logicznie. Nic nie jest — po­ wiada ona — brudne samo w sobie; nieczyste jest to, co ma niejasny status w obrębie pewnej siatki pojęciowej, co wyłamuje się z danego porządku logicznego. Dotyczy to nawet „naturalnego" brudu; aby właściwie zrozumieć �24 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stosunek d o ń , jaki panował w kulturach tradycyjnych, musimy zapomnieć całą tę wiedzę, którą posiedliśmy dopiero w X I X w. — zapomnieć o idei patogeniczności brudu, o odkryciu bakteryjnej transmisji chorób, o prawidłach nowożytnej higieny. Jeśli abstrahujemy od tych nowoczesnych poglądów i pojęć, to pozostajemy — mówi autorka — ze starą definicją Lorda Chesterfielda: „brud to rzecz nie na miejscu" — w znaczeniu: nie na swoim miejscu (Douglas, 1966, s. 35). Tezę, że u źródeł nieczystości leżą nieład i niepo­ rządek, m o ż e ilustrować wzmiankowane j u ż zdanie Schurtza na temat „nie­ winnej muchy w zupie", ale podajmy inny, bardziej brytyjski przykład: ziemia wniesiona na butach z ogródka. Tak długo, jak ziemia ta pozosta­ wała „na swoim miejscu", na grządkach — brudem wcale nie była. Staje się nim dopiero wtedy, gdy zostaje przeniesiona w miejsce dla niej nie­ właściwe. Brud — można więc uogólnić — nie jest nigdy izolowany, jest produktem pochodnym pewnego systemu porządkowania i klasyfikacji rzeczy. Ten sam mechanizm psychologiczny — potrzeba przestrzegania porządkującego syste­ mu pojęciowego — rządzi postępowaniem członków plemion prymitywnych, gdzie zakazane jest mieszanie rzeczy z wyłączających się logicznie klas: wody słodkiej i słonej, mleka i mięsa itp., jak i postępowaniem człowieka współ­ czesnego, który nie chce i nie lubi trzymać garnków w sypialni, a butów w łazience. N a cokolwiek osobistą nutę autorka opowiada, jak to właśnie wizyta w łazience znajomych, która zrobiła na niej wrażenie nieporządnej — przez stojący tam rząd gumowych butów i innych nieprzynależnych do tego miejsca rzeczy — przywiodła j ą do takich sformułowań na temat nieczystości. Powrócimy jeszcze do tego spostrzeżenia. Systematyczny materiał etnologiczny, który autorka interpretuje w świetle tych założeń, pochodzi z Biblii, z Pięciokskigu Mojżesza (hebr. Tora — Prawo). Jego analiza wykazuje, że u podstaw religijnego pojęcia nieczystości w Pięcioksiągu leżą logiczne kryteria rozlączności i integralności. Są one wy­ mogiem religijnym, sformułowanym na samym początku biblijnej Księgi ro­ dzaju jako zasada Stworzenia: to przez rozdzielenie tworzy B ó g świat — czyniąc rozdział między światłem i ciemnością, oddzielając niebo od ziemi, suchy ląd od morza {Rdz 1, 4-18) . Dopowiedzmy tu za E . Leachem (1962), że podjęte przez ludzi próby — budowa wieży Babel jako zamiar połączenia nieba i ziemi — są karane. Jeśli pod tym kątem spojrzymy na sformułowane nieco dalej, w Księdze kapłańskiej i w Księdze powtórzonego prawa, zakazy religijne, to zauważymy, że wiele z nich bazuje na tym samym 'ogjcznym kryterium rozłączności. Przepisy Księgi kapłańskiej — „Praw moich strzeżcie. Bydlęcia twego nie 1 1 Cytaty biblijne - wszędzie gdzie nie podano inaczej — pochodzą rego Testamentu w przekładzie O. Jakuba Wujka, Warszawa 1956. W ze względu na pożądaną ścisłość przekładu wobec Biblii hebrajskiej i Septuaginty) sięgam do nowszych przekładów - Biblii K U L i Biblii z Pisma śniętego Sta­ niektórych przypadkach (a nie tylko Wulgaty poznańskiej. �T A B U . Z A K A Z M A G I C Z N Y . NIECZYSTOŚĆ 25 spuszczaj z bydlętami rodzaju innego. Roli twojej nie osiewaj rozmaitym na­ sieniem. Szaty, która z dwu rzeczy jest utkana, nie obleczesz" (Kpi 19, 19) — ponawia Księga powtórzonego prawa: „Nie będziesz zasiewał winnicy twej różnym nasieniem, by siew, któryś posiał, i to co się rodzi z winnicy, ra­ zem się nie poświęciło. Nie będziesz orał wołem i osłem razem. Nie oble­ czesz się w szatę, która z wełny i z lnu jest utkana" (Pwt 21, 9-11). Różni komentatorzy usiłują odnaleźć w tych zakazach tzw. racjonalne jądro, co sprowadza się do pseudopraktycznych wtórnych racjonalizacji, które same w sobie nie zawsze są logiczne, jak ten oto komentarz do Pwt 22, 9: „ D o ś ­ wiadczenie rolników uczy, że wykorzystywanie miejsca między winnymi szcze­ pami na inną roślinę obniża zbiór z winnicy i praktycznie się nie opłaca. Prawodawca walczy tu zapewne z uczuciem chciwości u rodaków" (Biblia poznańska, 1973, s. 333). A przecież zakazy te są tylko w tym sensie racjo­ nalne, że realizują podstawowy w y m ó g logiczny — niemieszania kategorii pojęciowych. Kolejny w y m ó g logiczny, integralności, to postulat domagający się, by wszystkie obiekty występowały w swej morfologicznie pełnej, skończonej po­ staci. W takiej nieuszkodzonej, nieumniejszonej postaci, w jakiej został stwo­ rzony, ma występować człowiek, zwłaszcza gdy pełni obowiązki kapłana: „[...] który by miał jaką wadę, nie będzie ofiarował chleba Bogu swemu, ani nie przystąpi do służby jego, jeśli będzie chromy, jeśli małego nosa albo wielkiego, albo krzywego, jeśli złamanej nogi albo ręki" (Kpi 21, 17-19). Pełne powinno być też zwierzę ofiarne: „Wołu też albo owcę zbytnich albo niezupełnych c z ł o n k ó w za dobrowolny dar ofiarować je możesz, ale ślub z nich przyjemny nie będzie" (Kpi 22, 23 — wyjątkowo cytuję w przekładzie Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego). Podobnie wyeliminowane są osoby, które w danym momencie znajdują się w niedkończonym, niezamkniętym stanie czy etapie swego życia: „[...] czło­ wiek, co zbudował dom nowy, a jeszcze go nie poświęcił [...], zasadził winnicę, a jeszcze jej nie oddał na zwykły użytek [...], co się zaręczył z kobietą, a nie pojął jej | . . . ] " — wyłączeni zostają z walki i mają odejść z obozu (Pwt 20, 6-7). Przypomnijmy tu również nowotestamentową przy­ powieść (Łk 14, 16-21) o gościach, którzy wymawiali się od zaproszenia na wieczerzę takimi okolicznościami, jak świeżo dokonane kupno wsi, wołów, zawarcie małżeństwa; w świetle przepisów starotestamentowych mieli oni świę­ te prawo tak postąpić. Przerywanie nowych przedsięwzięć było bowiem uwa­ żane za niepomyślne, zarówno w kontekście wojskowym, jak cywilnym — powtarza za wcześniejszymi komentatorami autorka, by później uogólnić to rozwijając myśl A . van Gennepa na temat obrzędów przejścia. Badacz ten „widział społeczeństwo jako dom z pokojami i korytarzami, w którym przejście od jednego do drugiego jest niebezpieczne [jest to pierwsze zdanie III rozdziału Rites de passage — J.S.W.]. Niebezpieczeństwo leży w samych stanach przejścia, jako że przejście nie jest ani jednym sta­ nem, ani drugim, nie daje się ono określić. Osoba, która musi go dokonać, jest sama w niebezpieczeństwie i emanuje je na innych" (Douglas, 1966, s. 96). �26 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI C h o ć autorka wypowiada to zdanie z pozycji durkheimowsko-pansocjologicznych (stan przejścia jest niebezpieczny, bo jest to wyjście poza struk­ turę społeczną), to przecież rozpoznajemy tu myśl analogiczną do tej. na której będą budować swe konstrukcje autorzy o wyraźnie strukturalnej albo symbolicznej orientacji: V. Turner (1964), E . Leach (1964), a u nas jako pierwszy L . Stomma (1975). III Sam już tytuł wczesnego artykułu Turnera (1964; tekst włączony potem do Turner, 1967) dobrze charakteryzuje ambiwalencję m o m e n t ó w przejścia — idiomatyczne Betwixt and Between znaczy „ani tu, ani tam, ni to, ni owo" (to samo określenie odnalazłem w znacznie wcześniejszej pracy innego angiel­ skiego pioniera analizy symboli — A. Hocarta, 1927, s. 213; w jego analizie mitu indyjskiego pojawia się ono użyte dla scharakteryzowania piany, której Indra użył z tą ukrytą myślą, by zastosowanie owej „ani suchej, ani mok­ rej" substancji umożliwiało uznanie jego akcji za niebyłą). Turner zwraca uwagę, że osoby znajdujące się w fazie liminalnej (co najzupełniej odpowiada fazie marginalnej u van Gennepa) już nie są zakla­ syfikowane, a zarazem jeszcze nie są klasyfikowane. Jest to więc moment destrukturyzacji i restrukturyzacji, stąd symboliczne modelowanie go w obrzę­ dzie za p o m o c ą biologicznych procesów śmierci i pobytu w łonie, porodu. Zasada ekonomii symbolu {parsimony of symbolic reference; Turner, 1964, s. 8) sprawia, że logicznie sprzeczne zjawiska — śmierć i narodziny — mo­ gą być wyrażone tym samym znakiem: inicjacyjny szałas jest zarazem gro­ bem i łonem (womb and tomb), nagość jest nagością trupa i noworodka jednocześnie, itp. E . Leach (1964, 1976) traktuje ambiwalencję jako myślowe podłoże insty­ tucji tabu. Z właściwą sobie umiejętnością radykalnego upraszczania buduje taki oto wywód: świat wokół nas ma charakter continuum — czas i prze­ strzeń są ciągle, rzeczy — przemieszane i splątane. To ludzki umysł doko­ nuje w nim cięć, podziałów, pojęciowych rozgraniczeń. Operatorem tych binarnych klasyfikacji jest tabu, które służy do oddzielenia ego od świata zewnętrznego i do ustanowienia dalszych przedziałów między obiektami i kla­ sami. Aby móc jednoznacznie klasyfikować, trzeba zignorować albo wręcz stłumić wszystko to, co w ciągłym świecie naturalnym znajdzie się na gra­ nicy sztucznie wydzielonych klas. A więc np. wydzieliny ludzkiego ciała; substancje te są tabuizowane, bo intrygują i wprowadzają zamieszanie. Przez swoją zasadniczą dwuznaczność — należą one do ciała, ale już nim nie są — utrudniają odpowiedź na zasadnicze pytanie o własną fizyczną tożsamość. Bo przecież wątpliwości „czym jestem j a w odróżnieniu od reszty świata" i „gdzie są moje granice" to pierwsze pytania i sfera pierwszych ekspery­ mentów dziecka. Stąd też wszelkie obiekty graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychotomicznej klasyfikacji mogła działać �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 skutecznie, muszą zostać usunięte — stłumione lub zapomniane, czyli pokryte świadomym lub nieświadomym zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do dwóch klas jednocześnie. Diagram Eulera — dwa przenika­ jące się koła z zaszrafowaną powierzchnią wspólną (zakazaną) i formuła, że tabu jest „zarówno A jak i ~ A", powtarzać się będą odtąd często w pracach Leacha. Część materiałowa artykułu O klasyfikowaniu zwierząt i brzydkich wyra­ zach (Leach, 1964) budzi zdumienie. Oto pies zostaje wybrany jako przykład zwierzęcia tabuizowanego w naszej kulturze, czego przejawem ma być to, że wszelka myśl o jedzeniu go byłaby złamaniem podstawowej normy kul­ turowej. Dowodem tabuizacji ma być też fakt, że wzmiankowanie go (w sło­ wach „ty psie" itp.) stanowi wyzwisko, a wszelkie przekleństwa polegają przecież na celowym naruszeniu tabu. Wyjaśnieniem owej tabuizacji psa ma być jakoby okoliczność, że to najściślej domowe zwierzę zajmuje miejsce po­ średnie — a więc ambiwalentne — między człowiekiem a zwierzętami gospo­ darczymi. Obiekty pośrednie są zresztą tabuizowane na różnych planach: nie tylko werbalnie i konsumpcyjnie, lecz także w planie seksu i związków małżeńskich. Bierze się to stąd, że każda kultura ma całościowy system szeregowania oparty na odległości od Ego. Wedle Leacha sposób, w jaki w danej kulturze klasyfikuje się zwierzęta na jadalne i niejadalne, odpo­ wiada sposobowi, w jaki klasyfikuje się kobiety, z którymi wolno i nie wolno się żenić. Zwierzęta domowe są więc tabuizowane, tak jak niedostępne są kuzynki pierwszego stopnia (Anglia); im dalej od domu, tym bardziej zwierzęta nadają się do jedzenia, a kobiety do związków małżeńskich. Halverson (1976) wykazał, że literalnie ani jeden z podawanych przez Leacha przykładów nie był rzetelny. Wplątał się on też w fatalne utożsamia­ nie tabu i świętości (sacrum jako obszar pośredni między człowiekiem a świa­ tem pozaludzkim da się opisać tą samą co tabu formułą „A i ~ A " ) . A przecież — komentuje Halverson — choć świnia była dla Semitów zaka­ zana, to wcale nie m o ż n a powiedzieć, że była święta. Zasygnalizujmy tu kwestię, która wymagać będzie dalej szerszego przed­ stawienia: paradoksalność tabu. Gnębiła ona tych XIX-wiecznych badaczy, którzy chcieli „racjonalnie" wyjaśnić nie mieszczący się w ich głowach fakt, że jeden termin obejmuje rzeczy święte na równi z nieczystymi. Z obser­ wacji, że zakazane i izolowane są zarówno plemienne świętości, jak i ko­ biety w czasie porodu i menstruacji, nie umiano wyciągnąć innego wniosku, jak tylko ten o zasadniczej tożsamości idei sacrum i nieczystości w pierwot­ nym umyśle. Wedle W. Robertsona Smitha i J . G . Frazera dziki nie od­ różniał świętości od nieczystości — w obu wypadkach występowały groźne duchy i niebezpieczne moce wymagające tabuizacji. Nic więc dziwnego, że gdy pierwszy z tych badaczy chciał rozumieć powody tabuizacji świni, to musiał ryzykować tezę, że — wbrew materiałowi faktycznemu i Haiversonowi — nieczysta świnia była niegdyś dla Semitów święta (Smith, 1894, s. 153. 290, 448). �28 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Skoro jesteśmy przy świni to znak, że pora powrócić do prac Mary Douglas. Jej bowiem należy przypisać zasługę zbadania statusu klasyfika­ cyjnego tego zwierzęcia, co sprowokowało później powstanie licznych prac pokazujących, jak zwierzęta m o g ą b y ć nie tylko dobre do jedzenia oraz do myślenia (zwrot Lévi-Straussa), ale też ze względu na swój status będą dobre do zakazywania (patrz tytuły prac: Bulmer, 1967; Tambiah 1969; Sperber 1975). W swym pionierskim studium kultu pangolina (mrówkojada łusko­ wego) Douglas (1957) pokazuje, jak u podłoża szczególnej roli tego zwie­ rzęcia w wierzeniach południowoafrykańskich Lele leży postrzeganie go jako „istoty zmieszanych kategorii". M a on łuski jak ryba, ale chodzi po drze­ wach. Wygląda jak wielka jaszczurka, ale karmi młode jak ssak; zamiast uciekać przed myśliwym — zwija się w kłębek i niejako sam oddaje w je­ go ręce. Obserwacje te zaowocowały później w postaci niebanalnych spostrzeżeń w kwestii nieczystości świni. iv Oryginalność Mary Douglas polega na zerwaniu z liczącą zapewne około dwóch tysiącleci tradycją debatowania nad poszczególnymi racjami, dla któ­ rych świnia mogła b y ć uznana za nieczystą. D o tej pory czyniono bowiem temu zwierzęciu zarzuty, że przenosi pasożyty, że mięso ma zbyt tłuste — zwłaszcza jak na klimat Południa — że żeruje na odpadkach albo posiada inne odrażające cechy, które słusznie powodują, iż ucieleśnia ono sobą brak wartości moralnych. Tradycyjne interpretacje religijne, w których zwierzę to figuruje jako alegoryczne upostaciowanie różnych wad, nie są wyjaśnieniami, ale pobożnymi komentarzami. Wszystkie one „nie są ani konsekwentne, ani całościowe — dla każdego rodzaju zwierząt musi zostać wymyślone odmienne tłumaczenie i nie ma końca jeśli chodzi o ilość możliwych wyjaśnień" (Douglas, 1966, s. 49). Autorka, która j u ż na pierwszej stronie książki wyznaje głęboką awersję do wszelkich kawałkowych interpretacji, jest świadoma, że właściwe wytłu­ maczenie musi objąć całość biblijnego tekstu dotyczącego zakazów, a przede wszystkim uwzględniać długą listę zwierząt nieczystych (podaną w Kpi 11, 1-46, i powtórzoną w Pwt 14, 3-21); obok świni znajdują się na niej wielbłąd i zając, krokodyl i konik polny na równi z wieloma gatunkami płazów, ptaków i owadów. Dlaczego wyróżniać właśnie świnię? trzeba raczej zbadać, jaka jest logika całego wyliczenia. Tak oto przystępuje autorka do dowodu, że za nieczyste zostają uznane te zwierzęta, które jako istoty „mieszanych kategorii" nie realizują zasady logicznego uporządkowania świata — takie, które są niedoskonałymi człon­ kami swojej klasy, lub te, których klasa sama w sobie psuje ó w uniwer­ salny porządek. Od czasów Stworzenia istnieje — opisany w Księdze rodzaju (1, 20-26) — zadekretowany przez Stwórcę trójdzielny ł a d ; wszystkie istoty �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 29 zostały stworzone w postaci odpowiedniej do środowisk, w których przyszło im zamieszkiwać. Zwierzęta lądowe chodzą, biegają, skaczą, wodne pływają, powietrzne latają. Naturalnie mają właściwe narządy — nogi, skrzydła, skrzela i łuski. Oczywiste jest więc, że istoty, które wyłamują się z tego po­ działu, którym brak np. organów ruchu stosownych do zamieszkiwanego środowiska albo mają je w nadmiarze — są nieczyste. Stąd też ,.[...] cokolwiek skrzeli i łuski nie ma z łych, które się w wodzie ruszają i żyją, obmierzle warn i obrzydłe będzie; mięsa ich jeść nie będziecie, a zdechlin wystrzegać się będziecie. Wszystko, co nie ma skrzeli i łuski w wodach nieczyste będzie [...] Wszystko latające, które chodzi na czterech nogach, obrzydłe wam będzie [...] Cokolwiek na piersiach łazi o czterech nogach albo nóg nie ma, albo pełza po ziemi, jeść nie będziecie bo brzydkie jest" (Kpi I I , 11-12. 20, 42). Zasada logicznego uporządkowania świata według kryteriów integralności i rozłączności — tu odniesiona do środowisk naturalnych i właściwych na­ rządów — okazuje się więc z n ó w stać u podstaw idei czystości. Tyle że nie jest ona sformułowana expressis verbis i w niektórych miejscach pojawiają się kłopoty. Oto wymienione jako nieczyste ptaki nie poddają się tak łatwo interpretacji. „Z ptactwa te są, których jeść nie macie i strzec się ich macie: orła i gryfa, i orła morskiego i kaní i sępa według rodzaju jego" etc. — w sumie 20 gatunków, aż po finalne „dudka też i nietoperza" (Kpi 11, 13-19). Autorka przyznaje się tu do niewiedzy, co będzie ją sporo kosztować w późniejszej krytyce: „O ptakach nie mogę powiedzieć nic, jako że są one wymienione, a nie opisane, zaś przekład tych nazw jest wątpliwy". Dalej sugeruje, że mogą to być takie ptaki, które np. latają, a zarazem nurkują albo też ptaki-nieloty. „Gdyby pingwiny żyły na Bliskim Wschodzie, sądzę że byłyby uznane za nieczyste jako ptaki bez skrzydeł" (Douglas, 1966, s. 56). I wreszcie dochodzimy do listy nieczystych zwierząt lądowych, w tym i świni, budzącej obrzydzenie Semitów. Ale Kpi w najmniejszym stopniu nie wyróżnia jej spośród kilku innych zakazanych gatunków. T y m razem formułuje najprzód zasadę ogólną określania nieczystości: „Wszystko, co ma rozdzielone kopyto, a przeżuwa [...] jeść będziecie. Lecz cokolwiek przeżuwa wprawdzie i ma kopyto, ale nie dzieli go, jak wielbłąd i inne, tego jeść nie bę­ dziecie i między nieczyste policzycie. Jeż [...] i zając też, bo i ten przeżuwa, ale kopyta nie dzieli: i świnia, która dzieli wprawdzie kopyto, ale nie przeżuwa (...] wam są nieczyste" (Kpi ! I. 3-8). Świnia zostaje więc uznana za nieczystą z tego samego powodu, dla którego zakazanych jest kilka gatunków; wszelkie wyrywkowe interpreta­ cje — od klimatologicznych po alegoryczne — idą więc brew duchowi i literze tekstu biblijnego „prawa czystości". Kryteria klasyfikacji — przeżuwanie i parzystokopytność — zostają podane verbatim. Nie wiemy tylko, dlaczego są one właśnie takie, a nie inne; sama Biblia takiego wyjaśnienia nie zawiera. Propozycja M . Douglas jest prosta, przekonująca, aczkolwiek — jak zo­ baczymy dalej - niekompletna. Autorka przypomina, że dawni Izraelici byli pasterzami owiec, którzy zapewne nie gustowali w zwierzynie łownej: nie �30 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI jest to zresztą kwestia gustów kulinarnych, lecz raczej pasterskiego etosu — być zmuszonym do jedzenia dziczyzny to znak, że. jest się złym pasterzem. Wzorem właściwego pożywienia była dla nich najlepiej znana owca; ona też stanowiła model zwierzęcia czystego i jeśli już Izraelici jedli mięso dzikich zwierząt — np. antylopy nie są objęte zakazem — to musiały one mieć zasad­ nicze cechy charakterystyczne owcy. T a zaś jest oczywiście parzystokopytnym przeżuwaczem. Świnia wraz z wielbłądem i paroma innymi zakłóca więc za­ sady taksonomiczne, wyznaczone przez zwierzę modelowe; posiadanie tylko jednej z dwóch cech charakterystycznych — przeżuwalność bez parzystokopytności albo odwrotnie — to naruszenie porządku klasyfikacyjnego, a więc nieczystość. Zagadkę świni uznaje autorka za rozwiązaną — tabuizacja służy tu, jak wszędzie, utrzymaniu jasności podziałów, a więc podtrzymaniu sakral­ nego, opartego na Bożym błogosławieństwie porządku świata. Związek idei świętości i wydzielenia, oddzielenia, zapisany jest też w głę­ bokich pokładach języka hebrajskiego. • Słowa kadosz — święty, kadasz — uświęcać wywodzą się z rdzenia qds denotującego separację, oddzielenie (Smith, 1894, s. 150; Steiner, 1956, s. 69). W socjologicznej interpretacji naszej autorki chęć Izraelitów bycia narodem wybranym pociąga za sobą do­ konywanie rygorystycznych wydzieleń, podziałów i dyskryminacji — nie tylko oddzielenie sacrum od profanum, ale też utrzymanie rozdziału między kla­ sami rzeczy, zwłaszcza kategoriami stworzenia. Konkludujące jedenasty roz­ dział Kpi zdanie — admonicja Pana: „Świętymi będziecie, b o j a święty jestem" (11, 45) — może być więc tłumaczona (choć z oczywistym zubożeniem sensu) „Bądźcie wydzieleni, bo j a jestem wydzielony" (Douglas, 1966, s. 8, 56). v Zamykając prezentację ustaleń M . Douglas w kwestii biblijnych zakazów żywnościowych trzeba odnotować, że w jej myśleniu przewijają się co naj­ mniej trzy wątki. Pierwszy można chyba określić jako Durkheimowski. Do­ minuje on zdecydowanie w pozostałych, tu nie referowanych partiach jej studium, w tym też kierunku poszła autorka w swych późniejszych pracach i obstaje przy nim do dziś. Akcent pada tu na związek między kategoriami myślowymi a społecznymi, przy czym pierwsze są pochodną drugich, ostrość zaś podziałów logicznych widziana jest przede wszystkim jako środek wyrazu socjologicznych zasad i realizacji społecznych celów, takich jak utrzymanie odrębności etnicznej, kastowej itp. Wątek drugi, najsłabiej przez autorkę akcentowany, jest najściślej symbo­ liczny. T o wątek mitologiczny, widoczny, gdy zakazy biblijne okazują się być wyrazem dążenia do utrzymania rzeczy w takich samych ramach, w ta­ kim samym ładzie taksonomicznym, w jakim powstały w czasach Stworzenia. Ten kierunek rozumowania najmniej pociąga autorkę, a przecież wart on będzie, jak zobaczymy, kontynuowania. Trzeci wreszcie nurt nazwałbym umownie ..mentalistycznym"; ma on dwie �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 31 odnogi — strukturalistyczną i taksonomiczną. O pierwszej z nich mówić moż­ na tam, gdzie autorka uwydatnia ważność idei myślowego rozdzielania, do­ konywania intelektualnych operacji cięcia, rozróżniania, dyskryminacji oraz tam, gdzie podkreśla, iż „nieczystość" ma swe miejsce w całym systemie takich operacji raczej aniżeli w biologii. „Cięcie leży u źródeł dyferencjacji, a dyferencjacja jest warunkiem wstępnym sygnifikacji [procesu tworzenia zna­ czenia]" (Soler, 1973, s. 946). Jeśli chodzi o ujęcie taksonomiczne, to w rzeczy samej m o ż n a chyba uznać M . Douglas za jedną z inicjatorek tego podejścia, które zaowoco­ wało później wieloma szczegółowymi studiami tubylczych taksonomii roślin i zwierząt. (Wiele studiów B. Berlina, H . Conklina; Bulmer, 1967; Ellen, Reason. 1970; Tambiah 1969). Ta kierunkowa rozległość nie całkiem jest zresztą poddana w tekście Purity and Danger należnej stratyfikacji. Konieczność dokonania takich wy­ odrębnień w niniejszym artykule z pewnością wpłynęła niekorzystnie na tryb przedstawiania oryginału, zmuszając do komplikującego meandrowania, które niestety nie kończy się na tym miejscu. To właśnie owa rozległość sprawiła, że książka ta. a zwłaszcza jej część traktująca o ..obrzydliwościach" w Księ­ dze kapłańskiej, stała się inspiracją i punktem odniesienia tak różnych prac współczesnej humanistyki, podchwytujących wedle upodobania którąś z na­ czelnych tez brytyjskiej autorki. Jako najświeższy znany mi przykład podam pracę Julii Kristevej, traktującej w specyficznie freudowsko-semiotyczny spo­ sób o zjawisku odrazy, obrzydzenia (Kristeva, 1980). Była też i krytyka. Z najostrzejszym jej rodzajem, w najbardziej zjadliwej formie wystąpił Marvin Harris, słynny — by nie rzec osławiony — antropolog amerykański. Autor ten, bardzo popularny wśród studentów (zwłaszcza młod­ szych, undergraduates), reprezentuje tzw. „materializm kulturowy" — bez że­ nady identyfikując się z XIX-wiecznym wulgarnym materializmem, uzupeł­ nionym jedynie o ekologię. Odsłaniając w swych książkach pozaintelektualne i pozasymboliczne uwarunkowania kultury i religii, Harris świadomie szar­ żuje i prowokująco lekceważy wszelkie elementy intelektualnego dyskursu. A że czyni to w sposób zjadliwie dowcipny, z dużą ilością ujmująco pro­ stej demagogii w swych tezach — stąd jego popularność w zawsze pragma­ tycznie myślącej Ameryce. Jego ekologiczno-ekonomiczne tłumaczenie tabu świni jest krótkie i proste: w warunkach naturalnych Palestyny jest to zwierzę na dłuższą metę zbyt kosztowne w utrzymaniu, tym niemniej kuszące przez obfitość mięsa. „Dla­ tego Jahwe, jak słyszano, powiedział, że świnie są nieczyste" (Harris, 1985, s. 49). Religijne tabu jest najskuteczniejszym środkiem na przecięcie tej wątpli­ wości, eliminując nieracjonalną tzn. nieekonomiczną pokusę; tę tezę rozszerza autor na inne zakazy żywnościowe, które według niego mają na celu prze­ cięcie ambiwalencji rachunków zysku i strat (Harris, 1979, s. 192-193). Prymitywizm i pobieżność Harrisowskiego ujęcia odbierają ochotę do wszelkiej polemiki. Zresztą w przewidywaniu argumentu krytycznego, iż wy- �32 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI rywa świnię z kontekstu zwierząt zakazanych, przygotował autor taką od­ powiedź: pozostałe zakazy jedzenia ptaków i skorupiaków też nie są nie­ racjonalne, „nie ma przecież niczego irracjonalnego w tym, że ktoś nie spę­ dza czasu polując na sępy na obiad lub wędrując trzydzieści kilometrów przez pustynię po danie z mięczaków na połówce muszli" (Harris, 1985, s. 40-50). Jeśli dla kogoś wystarczającym wyjaśnieniem logiki złożonego systemu jest zapewnienie, że nie był on irracjonalny (a to słowo u Harrisa znaczy „powodujący śmierć głodową"), niech przyjmuje stanowisko tego autora. Po­ lemikę z klasyfikacjonistycznymi ujęciami M . Douglas prowadzi on w po­ staci uwag, że ich podstawą powinno b y ć c o ś więcej niż tylko jedna wy­ prawa do czyjejś łazienki i sarkastycznych stwierdzeń, że autorka „zrezygno­ wałaby z tezy o nieporządku jako głównym składniku brudu, gdyby musiała posprzątać trawnik upstrzony złotymi zegarkami i brylantowymi pierścion­ kami" (Harris, 1979, s. 197). Pomijając wszystkie te fajerwerki, jest u Harrisa jedno pytanie, które wymaga odpowiedzi: „dlaczego [biblijny] system taksonomiczny został tak zbudowany, że świnia ma w nim status anomalii, aczkolwiek nie ma prze­ cież oczywistego, uniwersalnego powodu, dla którego nie miałaby być ona równie dobra do myślenia, jak do jedzenia" (tamże, s. 192). N a pytanie to m o ż n a udzielić dwóch odpowiedzi. Jedna z nich będzie reprezentować nurt klasyfikacjonistyczny i będzie operować akceptowanym przez Harrisa „nau­ kowym" językiem obiektywnych taksonomii, zestawionych z klasyfikacjami tubylczymi. Odpowiada ona bezpośrednio na pytanie Harrisa, tym niemniej ukażę jej słabości, które moim zdaniem podważają jej finalny charakter. Okaże się wtedy, że ostateczne, doprowadzające do pełnego zrozumienia uzupełnienie przynosi dopiero wprowadzenie paradygmatu mitologicznego. Odpowiedź pierwszą trzeba rozpocząć od stwierdzenia, że w swym pocią­ gu do zdroworozsądkowego patrzenia Harris przeoczył fakt, że świnia, choć na pozór zupełnie normalna, jest anomalią klasyfikacyjną także ze ściśle naukowego punktu widzenia — ulubione Harrisowskie etk, przeciwstawione emic. Oto spośród 91 znanych na Bliskim Wschodzie gatunków zwierząt, które nie przeżuwają, świnia jest jedynym parzystokopytnym; odpowiednio spośród 1! parzystokopytnych — jedynym nieprzeżuwająeym (Hunn, 1970, s. 113). Tak brzmi argument scjentystycznego klasyfikacjonisty, który zwra­ ca do tego uwagę, że również grupa 10 zwierząt czystych, wymienionych w Pwt 14, 4-6 (wół, owca. koza i inne parzystokopytne przeżuwające) tworzy — wedle kryteriów naukowej systematyki gatunków odrębny takson, w którym mieszczą się wszystkie znane na Bliskim Wschodzie gatunki na­ leżące do podrzędu Ruminantia rzędu Artiodactyla. A zatem klasyfikacja ludowa daje ten sam efekt, co taksonomia naukowa; obie one bazując na tych samych kryteriach wyróżniają identyczny takson, przy czym ta ostatnia przyjmuje jego ważność filogenetyczną, tj. wspólnotę pochodzeniową jego c z ł o n k ó w (tamże, s. 108). �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 Ale to, co cieszy taksonoma — martwi antropologa symbolicznego; spró­ bujmy znaleźć lukę w tym rozumowaniu. Po pierwsze, spostrzeżenie, że kry­ teria biblijne odpowiadają kryteriom współczesnej systematyki gatunków wy­ daje się podejrzane; to alibi jest zbyt dobre, by było prawdziwe. Biblijne określenia: „dzielenie kopyta" i „przeżuwanie", tylko na pozór odpowiadają zoologicznym terminom parzystokopytności i ruminacji. Przyjrzyjmy się trójce zwierząt uznanych za nieczyste, jako że przeżuwają, ale nie dzielą kopyta: wielbłąd, zając i jeż (Kpi 11, 4-6). Wielbłąd, któremu odmawia się tu rozdwojonych kopyt, należy przecież do parzystokopytnych, tyle że jego racice są okryte od spodu poduszką ułatwiającą bieganie i mają pazurokształtne zakończenia. Zając, któremu Kpi i Pwt każą przeżuwać, czyni to tylko pozornie (zjawisko zwane mastykacją). J e ż . . . nie jest wcale jeżem. T u mała dygresja: ten błędny przekład ks. Wuj­ ka — za Septuagintą — starały się skorygować Biblia poznańska („świstak") i Biblia K U L („borsuk"). Jeśli wierzyć specjalistom od identyfikacji zwierząt biblijnych, to chodzi tu o gatunek Procavia capensis, po polsku „góralek". Jest to pospolity w Palestynie ssak wielkości królika o pazurzastych kopytach, podobny do kapibary. Zresztą trudny do opisania (patrz W E P albo Mały słownik zoologiczny), bo „jedyny w swoim rodzaju"; w systematyce zwierząt stanowi oddzielny rząd, a jego najbliżsi krewni w królestwie zwierząt to . . . słonie. „Góralek" jest więc nie tylko anomalią klasyfikacyjną, ale wręcz unikatem. Wracajmy do zasadniczej kwestii przeżuwania i kopyta. C h o ć — jak mówi­ liśmy — nowożytny takson parzystokopytnych przeżuwaczy został w Biblii wyróżniony prawidłowo, to jednak nie znajdziemy tu innych pogrupowań, które odpowiadałyby taksonom systematyki gatunków. Mówiąc o zwierzę­ tach, które „kopyta nie dzielą", nie ma przecież Biblia na myśli rzędu nieparzystokopytnych Perissodactyla: ani wielbłąd, ani zając, ani jeż (lub świ­ stak, borsuk czy „góralek") nie należą przecież do nieparzystokopytnych — są to wszystko zwierzęta różnych rzędów. Jeśli więc biblijny podział tylko częściowo odpowiada współczesnej syste­ matyce, to w gruncie rzeczy pytanie M . Harrisa nadal pozostaje w mocy. Nie wiemy, dlaczego Hebrajczycy klasyfikowali zwierzęta tak, że świnia była tam anomalią, aczkolwiek wiemy, że kryteriami tej klasyfikacji były rozdwo­ jone kopyta (racice) i przeżuwanie. Przyjrzyjmy się obu tym cechom. vi Racice wykluczają pazury. Jak widzieliśmy, Biblia mówiąc o zwierzętach nieczystych, które nie dwoją kopyta, miała na myśli takie, których łapy (a nawet racice, jak u wielbłąda i „góralka") zakończone są pazurami. D o czego służą pazury — oczywiście do chwytania i rozrywania zdobyczy; do czego są dobre kopyta — raczej do chodzenia i biegu. A teraz przeżuwanie: jest to charakterystyczna forma dokładnego żucia pokarmu polegająca na 3 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �34 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI powtarzającym się „odłykaniu", dostosowana do konieczności rozdrobnienia pokarmu roślinnego, bogatego w celulozę, nietrawioną przez zwierzęce en­ zymy. Zbieżny charakter obu tych cech jest oczywisty — ich wspólnym mianow­ nikiem jest roślinożerność, a więc „nie-mięsożerność". Starożytni Hebrajczy­ cy zwracali uwagę na budowę n ó g zwierzęcych, dostrzegali bowiem związek pomiędzy anatomią a sposobem odżywiania. Rozumowali tu — powtórzmy za Jean Solerem — jak twórca zasady korelacji w zoologii, Georges Cuvier, wedle słów którego „wszystkie zwierzęta kopytne muszą b y ć roślinożerne, jako że brak im narządów do chwytania zdobyczy" (cyt. za Soler, 1973, s. 938). Zanim wyciągniemy wnioski z tego ustalenia rozszerzmy naszą analizę na listę ptaków nieczystych. Lista ta (Kpi 11, 13-19) powtórzona prawie bez zmian w Pwt (14, 12-18) sprawiała zawsze tłumaczom Biblii wiele kłopotów. Oto próbka komentarzy naukowych z polskich przekładów: ..nazwy niektó­ rych ptaków występują jedynie w tym miejscu, stąd ich odpowiedniki polskie nie mogą uchodzić za naukowo pewne" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Czy jednak upoważniało to rzeczywiście tłumaczy do zastąpienia Wujkowego „gryfa", w wierszu trzynastym, południowoamerykańskim kondorem? Inny komentarz: „niepewne jest znaczenie wyrazu tahmas [...]. Według niektórych uczonych jest to odmiana strusia, a według innych — odmiana jaskółki" (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Jeszcze raz na temat gryfa: „nie wolno było spożywać również gryfa [...] jest to legendarne zwierzę czworo­ nożne, uskrzydlone, należące do wielkich p t a k ó w żarłocznych, które rzucają się na ofiarę" (tamże, s. 185-186). Czyżby więc Biblia formułowała zakaz polowania na zwierzęta legendarne? Tłumacze ulegli tu tradycji rodem ze średniowiecznych bestiariuszy. Istnieją jednak sporządzone przez biblistów w konsultacji z ornitologami, a więc zweryfikowane merytorycznie i językowo przekłady nazw ptaków biblijnych (Parmalee, 1959, wykorzystując specjali­ styczne prace znanego ornitologa Dawida Lacka i biblisty G . Drivera), z których wynika, że gryf to w rzeczy samej orłosęp brodaty, a struś z naszych i obcych wydań Biblii to potężny palestyński puchacz, nazywany tam „córką ciemności". Skądinąd struś wywoływał już zdziwienie komenta­ torów jako roślinożerny w tym raczej mięsożernym gronie (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Po prawidłowym przełożeniu jako puchacz zajmie on właściwe miejsce. Okaże się wtedy również, że spośród 20 wymienionych jako nieczyste zwierząt powietrznych — 18 to ptaki mięsożerne, w tym 15 to drapieżniki — praktycznie wszystkie warte wzmianki ptaki drapieżne daw­ nej Palestyny. Dziewiętnasty jest dudek, ptak wszystkożerny, na dodatek słynny z tego, że swym gruczołem kuprowym „własne gniazdo kala" — patrz N K P P , s.v. „dudek" znane już przez Reja przysłowia „śmierdzi jak dudek", „dudek i sam śmierdzi, i gniazdo swe zawżdy zaplugawi", itp. Dwudziesty jest nietoperz — jedyna anomalia na całej liście: „ptak, bo lata, ale nieupierzony i nie składający jaj". Komentatorzy tylko niepewnie wyrażali dotąd przypuszczenie, że skoro „wiele [z ptaków nieczystych] należy do gatunków drapieżnych [to] m o ż e �35 T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ zatem aspekt zagrożenia życiu drugiej istoty każe wykluczyć te ptaki z użyt­ ku kultowego?" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Przeważało widzenie Biblii w kategoriach dietetyki: „Mięso zwierząt przeżuwających uchodzi za zdrow­ sze od mięsa drapieżników; te drugie — jako nie przeżuwające — są nieczyste" (tamże, s. 179). Takie wyjaśnienie ignoruje zupełnie to, co Biblia mówi wcześniej na temat zwierząt. A przecież mówi o nich od samego początku, od pierwszej opo­ wieści o stworzeniu świata w ciągu sześciu dni, tzw. hexaemeronu: „A wszyst­ kim dzikim zwierzętom i ptactwu wszelkiemu nieba, i wszystkiemu, co się na ziemi porusza i ma w sobie życie, przeznaczam wszelką trawę zieloną na pożywienie. I stało się tak" (Rdz 1, 30, Biblia poznańska). A zatem, wedle tego samego, nie bez pewnego zaskoczenia sformułowanego komen­ tarza, autor hexaemeronu „także dzikim zwierzętom każe się żywić pokar­ mem roślinnym!" I dalej najzupełniej słusznie: „Zapewne obrazuje to pier­ wotną harmonię, jaka według myśli Autora istniała po stworzeniu świata między wszelkimi istotami" (tamże, s. 7). Tak więc zwierzęta mięsożerne i ptaki drapieżne nie figurują w ogóle w pierwotnym planie stworzenia; „raj jest wegetariański" (Soler, 1973, s. 944). Idylla Edenu kończy się jednak, rzec można, równie tragicznie dla człowieka, jak i dla zwierzęcia. Po wygnaniu z raju zwierzęce skóry stają się okryciem człowieka (Rdz 3, 21). Rozszerzmy w tym miejscu nasz wywód 0 celne słowa św. Augustyna, De Genesi contra Manichaeos, I I . który do­ strzegał związek symboliczny między odzieniem ze skór a zapoczątkowaną właśnie śmiertelnością pierwszych ludzi: „Oni tak długo przebywali w raju, dopóki nie otrzymali odzienia ze skór, czyli śmiertelności życia doczesnego [...] Jakimż bowiem lepszym znakiem można było zapowiedzieć śmierć, którą czujemy w ciele niż przez skóry, które zwykle zdziera się z martwych zwierząt" (św. Augustyn, 1980, s. 73). Zdanie to przypomnimy później, ana­ lizując tradycyjne ludowe zakazy związane ze skórami, kożuchem itp. Wyrażone expressis verbis przyzwolenie Boże na uśmiercanie zwierząt po­ jawi się jednak później, dopiero po potopie. Wtedy to Jahwe pogodzi się z ludzką niedoskonałością (Rdz 8, 21) i niejako koncesjonując skłonność człowieka do niegodziwości i przemocy zezwoli na zabijanie i zjadanie zwie­ rząt. „A strach wasz i drżenie niechaj będzie nad wszelkim zwierzęciem zie­ mi i nad wszystkim ptactwem powietrznym ze wszystkim, co się rusza na ziemi; wszystkie ryby morskie ręce waszej podane są. A wszystko co się rusza i żyje, będzie wam na pokarm" (Rdz 9, 2-3). Zezwolenie na spoży­ wanie mięsa zostało więc niejako wymuszone na Jahwe, w każdym bądź razie zostało ono dane ludziom dopiero w fazie upadku . Nic więc dziw2 2 Por. Piolr Skarga. Żywoty <więtych, t. I. Kraków 1933. s. 529: ..Za Noego Pan Bóg [...] dozwoli) im tego. aby już od onego czasu zwierzęta i ryby, i ptaki zabijać i pożywać mięso ich mogli. Bo Adamowi i potomkom jego nie kazał Pan Bóg jeść, jedno owoce a zioła. 1 żaden człowiek na świecie aż do potopu nie jadł mięsa, bo mieli mocne a gorące natury i długowieczni byli. Ale potopem Pan Bóg już napsował powietrza i zdrowia ludziom skrócił i wiek odjął". �36 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI nego, że przez prawodawców — autorów czy redaktorów Tory — zostaje ono zaakceptowane jedynie jako zło konieczne: nie m o ż n a wszak odżywiać się wyłącznie manną, choć było to pożywienie najdoskonalsze (Wj 16, 4-35). Autorzy ci, jak wszyscy prawodawcy religijni, dążą przecież do tego, by tworzony przez nich system religijny oparty był na niewzruszonych podsta­ wach ufundowanych przez Stwórcę w pierwszym okresie stworzenia, by jego reguły naśladowały intencje, wedle których stworzony został wzorcowy świat — raj. Ponieważ nie było w nim miejsca dla zwierząt i ptaków mięsożernych, to właśnie one zostają uznane za szczególnie niestosowne. Jedzenie mięsa przez człowieka jest złem koniecznym; karmienie się mięsem takich zwierząt, które zabijają inne, byłoby złem do potęgi. Tabu powstrzymuje przed jego popełnianiem. VII Przedstawione tu wyjaśnienie zwieńcza więc wywód o przyczynach nie­ czystości świni w judaizmie, odnajdując rację wystarczającą jej tabuizacji w fakcie odbiegania od rajskiego wzoru. Tłumaczenie nasze wychodzi poza paradygmat klasyfikacjonistyczny i w istotny sposób go uzupełnia; jak poka­ załem, u podłoża zakazu nie zawsze leży fakt odbiegania od rajskiej wzor­ cowej taksonomii (jak w przypadku anomalii, hybryd itp.), ale fakt złama­ nia rajskiej zasady harmonii i nienaruszania życia. Zanim sformułujemy ostateczne konkluzje, musimy jeszcze rozważyć parę kwestii szczegółowych. M o ż n a spytać dlaczego w takim razie wprowadza Kpi koniunkcję dwóch kryteriów jako warunek czystości, skoro wystarczyło­ by jedno — przeżuwanie albo kopyta, i to niekoniecznie rozdwojone — wszak nieparzystokopytne są również nieszkodliwe. Z a Solerem (1973) przyjmuję, że wskazanie samego tylko przeżuwania byłoby zwodnicze, czego przykład daje zresztą sama Biblia. Jako przeżuwacz figuruje w niej np. zając — z da­ leka łatwo jest wziąć za przeżuwanie ciągłe ruchy mastykacyjne pyska. Wnio­ skowanie z budowy anatomicznej jest mniej zawodne: oglądając nogę zwie­ rzęcia łatwiej przekonać się, czy ma ono pazury drapieżnika czy nie. A żt nie zawsze pazury idą w parze z drapieżnością (znowu przykład zająca) to już Hebrajczycy najwidoczniej przezornie zignorowali. Porządkując swą wie­ dzę i ustanawiając normatywy bazowali — powtórzę raz jeszcze znaną tezę — na budowie nogi najlepiej sobie znanych parzystokopytnych zwierząt do­ mowych, z całą pewnością nie-mięsożernych; dlatego traktowali kopyto jakc organ stąpania po ziemi, pazury zaś — chwytania zdobyczy. W traktowaniu bydła jako wzorca mogła ich zresztą utwierdzać Księga rodzaju, wedle której zwierzęta domowe zostały stworzone w ostatecznej postaci już w szóstym dniu stworzenia: „I uczynił B ó g zwierzęta ziemi według rodzajów ich i bydło i wszelkie ziemiopłazy [...]" (Rdz 1, 24-25); nie ma dalej mowy w Biblii o ich udomowieniu. Wzorowanie się na bydle sprawiło też, że wybrano kryterium rozdwojonego kopyta, a nie kopyta w ogóle, co dodatkowo wyeli­ minowało wszystkie, skądinąd nieszkodliwe koniowate (osła itd.). �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 37 A tak na marginesie, to trudno oprzeć się oczywistej uwadze, że właściwa znajomość odnośnych danych empirycznych odgrywa kluczową rolę przy bu­ dowie teorii. Gdyby Mary Douglas znała właściwie przetłumaczoną listę ptaków nieczystych (Parmalee, 1959) to nie mogłaby pocieszać się nadzieją, że po poprawnym przetłumaczeniu okażą się one palestyńskimi pingwinami. I zapewne nie popełniłaby kolejnego błędu, który pojawił się w jej później­ szym studium, mającym korygować nieuniknione uproszczenia pierwszej pra­ cy. Cytuje w nim zdanie z Miszny: „Cechy ptaków [zakazanych przez Torę] nie są podane, ale Mędrcy powiadają, że każdy ptak drapieżny (który używa pazurów do wyswobodzenia się lub do ataku) jest nieczysty"; komentuje je w taki s p o s ó b : drapieżniki są nieczyste, bowiem nie spuszczają krwi z mięsa, a to jest podstawowy nakaz religii żydowskiej — krew należy do Boga (Douglas, 1972, s. 77). Autorka, chcąc pozostać w swych interpretacjach możliwie blisko tesktu biblijnego i odwołując się do naczelnej zasady rytualnej, nie zauważa tu okoliczności, że kilka ptaków z listy nieczystych odżywia się tylko rybą i owadami, tak więc kwestia spuszczania krwi ich nie dotyczy — i nie tłu­ maczy ich obecności na liście. Oczywiście szukanie wyjaśnień w samym tekście jest intencją chwalebną — jeśli reguły są w nim wyrażone explicite, to znalezienie ich tam zapobiega zbędnym spekulacjom, a do tego wyjaśnia różne postanowienia szczegółowe. Tak więc zakaz spożywania krwi oznajmiony przez Jahwe (Rdz 9. 4; Kpi 17, 10-14) i biorąca się stąd praktyka rytualnego spuszczania krwi generują ko­ lejne zakazy, aż po tabu pomidora u chasydów — ze względu na skojarze­ nia go z pęcherzem krwi. Tym niemniej, jak widzieliśmy, żeby dotrzeć do podłoża zakazu trzeba wziąć pod uwagę cały „tekst kultury", nie zaś tylko czubek góry lodowej — wyjaśnienia paragrafów Kpi i Pwt. Okaże się wtedy, że bazują one na wspólnej zasadzie ogólnej — są zaw­ sze zakazami naruszania sytuacji wzorcowej, rajskiej, sakralnej. Są nimi na dwóch planach: jeden to plan klasyfikacji, kategoryzacji — tu działa tabu anomalii. Drugi to plan tych akcji, które w inny sposób łamią zasadę przedustanowionej harmonii — np. zabijanie i zjadanie. M o ż n a przypuszczać, że taka zasada ogólna jest tylko jednym z elementów „rajsko-sakralnego kompleksu" malowanego przez różne mitologie: obrazu świata alternatyw­ nego, w którym nie istniały (nie istnieją) koniunkcja seksu i śmierci, cho­ roby, konieczność odżywiania się, fizjologia, nieczystości biologicznego roz­ kładu, tak samo jak nie istniały klasyfikacyjne anomalie i hybrydy. Oczy­ wiście mogą istnieć również inne, wręcz przeciwne modele owego kompleksu rajsko-sakralnego, na razie uznam jednak za wiodący ten, wedle którego świat sacrum jest jednolity, statyczny i transcendentny — nie podlegając czasowości, biologii, zmianie. Trzeba przy tym pamiętać, by nie popełnić błędu jednostronnego widzenia: oczywiście nie było tak, że kultury najpierw usta­ liły sobie wizję raju, a później dostosowywały do niej rytuały i wierzenia. D o tej ważnej sprawy będę chciał jeszcze wrócić. �38 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Zwróćmy uwagę, że naszkicowana zasada ogólna nie jest nigdzie w tekście sformułowana expressis verbis. Tym niemniej jeśli nie zaryzykujemy jej przy­ jęcia, to pozostaniemy na manowcach czczego klasyfikacjonizmu albo prędzej czy później znajdziemy się w ślepych uliczkach doraźnych interpretacji. Moż­ na oczywiście zapytać, dlaczego ta ogólna zasada nie jest w tekście jedno­ znacznie wyrażona. Byłoby to w gruncie rzeczy pytanie o naturę symbolu. Tekst mityczny polega z samej definicji na tym, że nie objaśnia sam siebie w niesymbolicznym języku dyskursywnym, że nie ma on zamiaru dokonywać na końcu samoeksplikacji. Być może zresztą jest to gwarancją jego trwa­ nia — gdyby poddawał się racjonalizacji albo ujawniał swe założenia to pod­ dawałby się też krytyce, a wtedy szybko przestałby być tekstem świętym czy mitem. Zwróćmy uwagę, że nawet współczesne, niesymboliczne teksty normatywne nie tłumaczą przyczyn swych postanowień. Kodeks karny usta­ nawia zakazy zabijania, kradzieży itp. (ściśle: określa karę za ich naruszanie), ale nie wdaje się w podawanie racji. Te są do odczytania tylko w „tekście kultury". Tak więc według proponowanego tu rozumienia tabu, zakaz religijny two­ rzy warunki do zaistnienia sytuacji wzorcowej, świętej. Przede wszystkim wyłącza biologię i zmianę — dwa przejawy czasowości, która nie godzi się z transcendencją — by ustanowić c h o ć chwilową replikę rzeczywistości sakral­ nej. Tylko przyjąwszy powyższą charakterystykę zakazu i świętości można zrozumieć te biblijne zakazy, które odnoszą się do szeroko rozumianej bio­ logii. Aby pojąć dlaczego tak często mówi się w Kpi i Pwt o wszelkich wydzielinach jako „niemiłych Jahwe", nie trzeba chyba wskrzeszać tezy Leacha o ich ambiwalencji. Podobnie gdy chodzi o śmierć i seks: kapłan nie powinien mieć styczności ze zwłokami {Kpi 21, 3); arcykapłan nie może przystąpić nawet do zmarłego członka swej najbliższej rodziny; m o ż e się on żenić wyłącznie z dziewicą. Seks małżeński powoduje nieczystość — aczkol­ wiek legalną. „Pieniądze zarobione przez nierządnicę ani też «zarobek p s a » nie mogą być ofiarowane w świątyni" (komentarz do: Pwt 23, 19); lepsze wyjaśnienie tego przepisu aniżeli współczesny komentator („nie jest pewne czy «zarobek p s a » pozostaje w związku z rozwiązłością psów, czy ich wier­ nością do swych panów" — Biblia K U L , Pwt s. 228) daje Józef Flawiusz pisząc w Starożytnościach żydowskich, że chodzi tu o „zapłatę za wypożycze­ nie psa do rozpłodu, czy to psa łownego, czy też pasterskiego" Flawiusz, s. 241). Wiele biblijnych zakazów nie tłumaczy się tak łatwo przez proste odnie­ sienie do pojęcia wykluczającego skalanie świętości. Zakaz umieszczania że­ laza na ołtarzu (Wj 20, 25) jest potraktowany prawie na równi z przyka­ zaniami Dekalogu; często wymieniane są zakazy pracy w szabat z wyszcze­ gólnieniem takich zajęć, jak przenoszenie ciężarów, rozpalanie ognia, piecze­ nie, gotowanie, prace polowe (Wj 20, 8-10; 31. 14-17; 34, 21; 35, 2-3, 16-23; Kpi 23, 3); zakaz odbierania długu w dzień i rok szabatowy (Jer 17, 21), kiedy to również kupcy nie sprzedają i nie oszukują na wadze (Ne 10, 31; 13, 15-22; Am 8. 5): zakaz używania małżeństwa w dzień szabatu według �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ apokryficznej Księgi jubileuszy spotyka się w Biblii (50. 9. 17 — Paściak, 39 1984, s. 166). Często wzmiankę o dniu nowiu księżycowego jako identycznie tabuizowanym co dzień szabatu (2 Kri 4, 23; Iz 1, 13; Am 8, 5). W tych przypadkach o g ó l n i k o w e odwołanie się do idei świętości nie jest wytłumaczeniem wystarczającym. Skądinąd zakazy te przypominają w naszej kulturze ludowej zakazy magiczne, m. in. te znane analizowane przez Klimaszewską (1960). Warto będzie zobaczyć, czy także one dadzą się wyjaś­ nić na podstawie ustaleń dotyczących podstawowych nieczystości biblijnych. B y ć m o ż e ich analiza rzuci z kolei światło na właściwy sens ostatnio wymie­ nionej grupy zakazów. LITERATURA Augustyn, Św. 1985 Pisma egzegetyczne przeciw Manichejczykom, w serii: Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, t. 25, Warszawa. Bataille, G. 1962 Death and Sensuality. A study of eroticism and the taboo, New York 1962. Biblia K U L 1970 Pismo Święte Starego Testamentu. Księga kapłańska, Wstęp — przekład z oryginału — komentarz — ekskursy, opracował ks. dr S. Łach, Poznań —Warszawa. Biblia poznańska 1973 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, opracował zespół pod redakcją ks. Mi­ chała Petera, Stary Testament, t. 1, Poznań. Bulmer, R. 1967 Why iv the cassowary not a bird? A problem of zoological taxonomy among the Karam of the New Guinea Highlands, "Man", n.s. vol. 2, nr 1, s. 5-25. Crawley, E. 1927 The Mystic Rose, New York 1927. Douglas, M. 1957 Animals in Lele religious symbolism, "Africa", t. 27, s. 46-57. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London 1966. 1972 Deciphering a meal, "Daedalus", nr 4, s. 61-81. Ellen, R„ Reason, D. (ed.) 1970 Classifications in their social context, London —New York 1970. Flawiusz, Józef 1979 Dawne dzieje Izraela, Poznań. Halverson, J. 1976 Animal categories and terms of abuse, "Man", vol. I I , s. 505-516. Harris, M. 1979 Cultural materialism. New York 1979. 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa 1985. Hockart, A. 1927 Kingship, Oxford. Hun п. E. 1970 Abominations of Leviticus revisited, [w:] Ellen, Reason 1970. K l i m a s z e w s k a . J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, ..Etnografia Polska", t. 4. Kristeva, J. 1980 Pouvoirs de Thorreur, Paris 1980. �40 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Lévi-Strauss, С. 1966 Myśl nieswojona, Warszawa. Leach, E . 1962 Genesis as myth, "Discovery", vol. 23, nr 5, s. 30-35. 1964 Anthropological aspects of abuse, [w:] E . Lenneberg (ed.) New directions in the study of language, Cambridge (Mass.). 1976 Culture and communication. The logic by which symbols are connected, Cambridge. NKPP 1969 Nowa księga przysłów polskich, red. J. Krzyżanowski, t. I. Parmalee, A. 1959 All the birds of the Bible. Their stories, identifications and meaning. New York. Paściak, J. 1984 Dziesięć slow Boga, [w:] D. von Hildebrand, Wobec wartości, Poznań. Roheim, G. 1945 War, crime and the covenant, Montello, N. Y . Schurtz, H. 1893 Die Speiseverbote. Ein Problem der Vólkerkunde, Hamburg. Smith, W. R. 1894 Lectures on the Religion of the Semites, London. Soler, J. 1973 Sémiotique de la nourriture dans la Bible, „Annales ESC", vol. 28, s. 943-955. Sperber. D. 1975 Pourqoui les animaux parfaits, les hybrides et les monstres sont-ils bons a penser symboliquement? „L'Homme", vol. 15, s. 5-34. Steiner, F . 1956 Taboo, New York. Stomma, L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. Tambiah, S. J. 1969 Animals are good to think and good to prohibit, "Ethnology", vol. 8, s. 423-459. Turner, V. 1964 Betwixt and between: the liminal period in riles de passage, Proceedings of the American Ethnological Society, Symposium on new approaches to the study of religion, Seattle, s. 4-20. 1967 Forest of symbols, London 1967. Webster, H. 1916 Rest days. A study in early law and morality, New York. 1942 Taboo. A sociological study, Stanford. Jerzy S. Wasilewski TABOO, M A G I C PROHIBITION, I M P U R I T Y Part I TO U N D E R S T A N D TABOO Summary The presented paper is an introductory part of a larger study on taboo and ritual impurity in traditional symbolic systems. I begin with presenting some previous approaches to these issues, then I discuss in a more detailed way one particular clue - the debate on the Biblical �41 TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ prohibitions in Leviticus. The debate was initiated in anthropology by Mary Douglas in the 60-ties and her way of thinking seemed then to be a very promising one, pointing to the notions of "ambiguity" and "ambivalence". Taboo has been conceived as the means for excluding anomalies, the way of ensuring an univocal and logical perception of the universe. In the next part of my study I show, that the alimentary taboos in Leviticus eliminate not only the abnormal and the ambivalent. For example birds and animals recognized as impure are birds of prey and the animals being carnivorous in fact or bearing some of the features of carnivorous beasts (they have no cloven hoofs, they may have claws and/or aren't ruminants). They are prohibited for they don't go with the model of the World of Paradise. According to Genesis the Paradise was vegetarian and the religious prohibitions tend to re-establish that situation by eliminating all the manifestations of biology and mortality. The foundations of all the religious taboos is the idea of suspending and eliminating any change and temporality which are not in accordance with the order of the transcendent sacrum. This ascertainment will make my point of departure in the analysis in view concerning Polish folk taboos in order to understand their symbolism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0aaa2c639e984b9e1885621d10bc699a.pdf 6659a0274372efd5d5d8819c55a5ea58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1267 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.7-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Część I J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ Część II* T A B U A PARADYGMATY E T N O L O G I I I. D W I E T E Z Y I TRZY K O N T R T E Z Y Analiza biblijnych zakazów pokarmowych, przeprowadzona w pierwszej części pracy, pozwoliła na wysunięcie tezy, że instytucja tabu w planie symbolicznym nie musi być rozumiana jako negatywny zbiór ograniczeń, wynikających z obawy przed działaniem szkodliwych sił animistycznych czy też niekorzystnych asocjacji metaforyczno-magicznych. Proponuję rozumienie ta­ bu jako systemu reguł pozytywnych, służących stworzeniu (odtworzeniu) idealnej, pożądanej sytuacji; jest ona modelowana na wzór mitycznej sytuacji początkowej („rajskiej"), w której nie istniały nieczystość i inne skażenia - one też są obłożone zakazem (Wasilewski 1987). W-przedstawianej poniżej części rozważań zostaną zaprezentowane dwie tezy, oparte na polskim materiale etnograficznym - zbiorze zakazów magicz­ nych, będących operacyjnym przykładem instytucji tabu. Д е г а pierwsza ma charakter ogólnoteoretyczny: proponuję rozumienie zakazu magicznego jako symbolicznego środka stwarzania stanu idealnego (który był stanem począt­ kowym w mitologii wyrażonej explicite, a jeszcze częściej implicite), stosowane­ go we wszelkich momentach początku. Ponieważ zakazy magiczne przypadają na tak właśnie pojmowane chwile przełomu, akcentowane obrzędami cyklu rocznego i życiowego - propozycja moja musi prowadzić do przemyślenia przyjętych opinii na temat tzw. obrzędów przejścia; w szczególności potrzebna będzie konfrontacja rozumienia sensu zakazu wyrażanego w języku etic i emic, ponowne rozważenie kwestii wartości „teorii badacza" i „teorii informatora", deklaracji wierzeniowych i wyjaśnień strukturalnych. ' Teza druga ma charakter konkretno-historyczny. W toku prac nad ludowymi zakazami, zwłaszcza dotyczącymi kobiety ciężarnej, odsłoniła się ich * Część.pierwsza została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. XXXI: 1987, z. 1. �т 8 JERZY S. WASILEWSKI ? zbieżność z zaleceniami lekarsko-mistycznego systemu tzw. medycyny humoralnej, panującej w europejskich kręgach lekarzy i myślicieli od starożytności po czasy nowożytne. Sugeruję istnienie historycznego, genetycznego związku między tezami medycyny humoralnej a niektórymi ludowymi zakazami magi­ cznymi. Może to wydawać się powrotem do starej koncepcji „opadania dóbr kulturowych"; w mojej intencji jest to raczej pytanie o możliwość wzajemnego przenikania egzo- i ezoterycznych treści w kulturze (bez wyrokowania o kierun­ ku przepływu) oraz o relację wyrażanych jawnie motywów działania do ukrytych sensów. r �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 9 Propozycje te, dokumentowane poniżej zakazami okresu ciąży oraz szerzej każdego „okresu płodowego" - stanu początków wszelkiego rodzaju - for­ mułuję w intencji polemicznej wobec trzech przeważających dziś sposobów zarówno potocznego, jak i analitycznego rozumienia zakazów magiczno-religijnych. Sposoby owe stoją na przeszkodzie proponowanemu tu rozu­ mieniu tabu i będą poddane kolejno krytyce. Są to trzy następujące inter­ pretacje: 1) magiczna, w myśl której zakaz nakładany jest na takie czyny, które na zasadzie magicznego podobieństwa kojarzą się z niepożądanymi skutkami; 2) animistyczna, wedle której zakazy chronią przed groźnymi duchami zmar­ łych, a obowiązują głównie w momentach o charakterze zadusznym; 3) strukturalna, w której zakaz jest elementem obrzędu przejścia (zapewnia wyjście ze starego stanu i włączenie do nowego) lub też jest nakładany na obiekty „przejściowe" (tabuizacja osób inicjowanych, czasów przełomowych czy obiektów ambiwalentnych jako logicznie niejednoznacznych). u. D Z I E D Z I C T W O Dwa pierwsze sposoby rozumienia tabu zaciążyły najsilniej zwłaszcza nad popularnymi tłumaczeniami jego potocznych form - przesądów, zabobonów itp. W znacznej mierze jest to zasługą twórcy pierwszego z nich - a promotora obu - Jamesa George'a Frazera. To samo ujęcie odnajdujemy zarówno w popularnym, skróconym wydaniu Złotej gałęzi (Frazer 1962, s. 46-51, 160 231), jak też w bogatszym materiałowo - acz wcale nie teoretycznie - d r u g i m tomie jej pełnej edycji (Frazer 1911). Materiał zakazów służy Frazerowi głównie do podbudowy jego teorii magii. Zjawisko tabu ma bazować - przypomnijmy - na tych samych dwóch zasadach myślowych, podobieństwa i kontaktu, do których da się sprowadzić większość działań magicznych (magia przenośna i homeopatyczna). „Cała teoria tabu, a przynajmniej znaczna jej część, jest jak się zdaje jedynie szczególnym zastosowaniem magii sympatycznej, z jej dwoma wielkimi prawami podobieństwa i kontaktu [...] tabu jest negatywnym zastosowaniem magii praktycznej. [...] Celem magii pozytywnej, czyli czarów, jest spowodowanie pożądanego wydarzenia, celem magii negatywnej, czyli tabu, jest uniknięcie niepożądanego. Ale w obu wypadkach zakłada się, że obie konsekwencje, pożądana i niepożądana, są rzekomo wynikiem praw podobieństwa i kontaktu" (Frazer 1962, s. 46-47). Tabu jest więc odwrotną stroną tego samego medalu, na którego stronie frontowej widnieje wyjściowe Frazerowskie odkrycie - metaforyczno-metónimiczne reguły magii sympatycznej. Na instytucję zakazu patrzy autor przez pryzmat swego początkowego syntetycznego ustalenia i przedstawia ją w roli dowodu a rebours powszechności tej samej zasady myślowej - magicznego kojarzenia rzeczy. Na tych samych stronach dochodzi jednak do głosu myśl zupełnie odmienna: to lęk przed duchami i przed nieokreślonymi siłami ukrytymi w przyrodzie jest podłożem działań symbolicznych „człowieka dzikiego", w tym i instytucji tabu. Frazer wiernie kroczy torem wielkiej idei antropologii XIX wieku, koncepcji, której - zważywszy gabinetowy charakter jego pracy - nie mógł nie ulec, idei animizmu. Czasem niebezpieczeństwo, przed którym bronić ma zakaz, sformułowane jest enigmatycznie jako bezosobowa moc, w rodzaju odkrywanych w owym �10 JERZY S. WASILEWSKI czasie w wierzeniach tubylczych sił typu mana. Animizm ma swego młodszego brata - dynamizm. Ta możliwość interpretacyjna pociągnęła też bardziej od Frazera finezyjnych badaczy. Twórca fenomenologicznego religioznawstwa, Gerardus van der Leeuv, tak właśnie definiuje tabu: „Tabu jest to unikanie pewnych czynności i stów z bojaźni przed mocą [...] świadomie wywołane zatamowanie nurtu życia. Nadeszła krytyczna chwila, wszyscy wstrzymują oddech. [...] Tabu jest pewnego rodzaju ostrzeżeniem:»Uwaga! Wysokie napięcie! Tu nagromadziła się moc i trzeba się mieć przed nią na baczności!« [...] Naruszenie tabu nie pociągało za sobą kary, lecz automatyczną reakcję mocy. [Moc] po prostu reaguje jak prąd elektryczny, który uderza tego, kto nieopatrznie dotknie przewodu znajdującego się pod napięciem" (van der Leeuv 1978, s. 79-82). Identycznie traktuje tabu Mircea Eliade: „Na ogół jest lub staje się tabu każdy przedmiot, czynność lub osoba, która ma w sobie jakąś siłę o mniej lub więcej określonej naturze na skutek własnego sposobu bycia albo nabywa ją w wyniku jakiegoś przełamania płaszczyzny ontologicznej" (Eliade 1966, s. 21). Widzenie tabu na podobieństwo' izolatora, który chroni przed zetknięciem z jakimś quasi-elektrycznym ładunkiem, utrzyma się także w pracach rezyg­ nujących w zasadzie z założeń animistyczno-dynamicznvch. Nie oprze się tej analogii Claude Lévi-Strauss, który pisze o przedmiotach izolujących, używa­ nych przez menstruujące kobiety indiańskie (zgrzebła do drapania ciała, rurki do picia, widelce itp.). Gdy wzrasta potencjalny ładunek jednego z dwóchbiegunów, muszą być one używane, by zapobiec krótkiemu spięciu (Lévi-Strauss 1969, s. 336; 1978, s. 500 nn., na materiałach Frazera 1911, s. 145-156, dot. kobiet i inicjowanych). Na polskim gruncie tezę o związku zakazów magicznych z obecnościądusz zmarłych eksponował szczególnie Witold Klinger (1926) dowodząc zadusz­ kowego charakteru świąt Bożego Narodzenia, właśnie obecnością dusz wyjaś­ nia on sens obowiązujących wtedy zakazów (s. 35-37,'77-78). Nie inaczej czynił Stanisław Poniatowski (1932), akcentujący do przesady „umrzykowy" charak­ ter obrzędowości dorocznej (s. 306). Także Kazimierz Moszyński (1967) - kwestionujący „teorię badacza" tam, gdzie nie zgadza się ona z wyjaś­ nieniem samych informatorów - z satysfakcją przytacza pochodzące wprost od chłopów animistyczne motywacje zakazu przędzenia w święta, w południe itp. (s. 264). Podejście to znajduje swe zwieńczenie we wspomnianym w części-pierwszej artykule Jadwigi Klimaszewskiej (1960), ogarniającym całość polskiego mate­ riału i syntetyzującym go z perspektvwy magiczno-animistycznej. Autorka uznaje za wiarygodne i dające racje ostateczną wszystkie animistyczne moty­ wacje informatorów, tłumaczące zakaz obecnością dusz w okresach świątecz­ nych: „Nie wolno było więc w tych okresach mleć, młócić, tłuc w stępie (bo dusza może np. wtedy w stępie przebywać), nie wolno zamiatać ani bielić domu. bo duszy oczy się zachlapie" (s. 116). Interpretację tę rozszerza na inne zakazy - np. jedzenia na dworze w wigilię: „Zapewne chodziło o to, by wraz z pokarmem nie połknąć unoszącej sie w powietrzu duszy" (s. 119). Na końcu autorka dodaje wymiar historyczny i uogólnia: zakazy miały pierwotnie motywację animistyczną, a wraz z odchodzeniem wierzeń w obecność dusz - przybierały charakter czysto magiczny. Powiedzieć trzeba, że ściśle animistyczne definiowanie tabu rzadko spotyka się w najnowszej literaturze obcej. Nietypowym przykładem może być preten- �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 11 dujące do ogólności opracowanie serbskich zakazów, dokonane przez Dušana Bandida (1980a). W dalszej części będę polemizował z tymi nielicznymi tłumaczeniami autora, które mają charakter strukturalny; w całości praca ta nie wychodzi poza paradygmat myślowy animizmu. Zaskoczenie przynosi też lektura artykułu F. A. Hansona (1982), autora pracującego na materiale maoryskim, a więc językowo polinezyjskim, skąd pochodzi sam termin tabu (tapu). Analizując go w konwencji łagodnie semiotycznej przychyla się on. do zdaniainajwcześniejszych badaczy, którzy słowo tapu rozumieli jako stan występujący wtedy, gdy dane osoby lub rzeczy są pod wpływem duchów - atmu Z tego punktu widzenia nawet komplikującą okoliczność, że tapu raz oznacza rzeczy nieczyste, a kiedy indziej święte, wyjaśnia Hanson odwołując się do duchów; „gdy duch atua wpływający na coś był wysokiej rangi, wtedy rzecz była święta; jeśli zaś działający atua był zły, szkodliwy i niskiej rangi, wtedy stawała się ona nieczystą" (s. 78). Aż dziw bierze, że semiotycznie zorientowany autor poprzestaje tak łatwo na wyjaśnieniu, które jest po prostu powtórzeniem uzasadnienia tubylczego. Tym dziwniejsze to, że właśnie semiotyka przestrzega przed pułapką „ostatecz­ nego" wyjaśnienia, szukając znaczenia - wbrew hermeneutyce - w relacji wzajemnej significansów, nie zaś w jednoznacznym odniesieniu do significatum. Nie trzeba zresztą odwoływać się do semiotyki - nie mam zamiaru być tu jej eksponentem - by wykazać wadliwość takiego wyjaśnienia. Byłoby ono wystarczające, gdyby miało sens stwierdzenie, że Maorysi najpierw ustalili sobie panteon duchów, a potem podciągali doń symbolikę i kwalifikację działań, stanów i rzeczy. Powiedział to już Zygmunt Freud polemizując z animistycznym rozumieniem tabu: reprezentował je wówczas w Niemczech Wilhelm Wundt, wedle którego wywodziło się ono z „lęku przed działaniem sił demonicznych [ i ] miało początkowo tvlko jedno znaczenie: Strzeż się gniewu demonów!". Odpowiedź Freuda brzmi: „Wyjaśnienie Wundta jest niezadowalające, dalekie jest bowiem od odkrycia źródeł wyobrażeń tabu czy dotarcia do ich najgłębszych korzeni. Ani lęk bowiem, ani demony nie mogą być uznane w psychologii jako formy ostateczne, opierające się dalszej redukcji. Byłoby inaczej, gdyby demony istniały rzeczywiście; ale wiemv, że podobnie jak bogowie, są one tylko wytworami psychicznych sił człowieka: zostały stworzone z czegoś i coś było przyczyną ich powstania". (Freud 1967, s. 34). Krytykując Frazerowskie sposoby tłumaczenia tabu trzeba powiedzieć, że tam, gdzie w ich eksplanansie figuruje teoria animizmu, są one co najmniej niepełne; analiza przepisów biblijnych przekonuje, że przynajmniej zakazy nieczystościowe nie mogą mieć nic wspólnego z duchami. Natomiast w tłuma­ czeniach odwołujących się do magii sympatycznej tkwić może błąd logiczny: otóż o sensie zakazu wnosi się tu z sankcji - kary za jego przekroczenie. A przecież może być tak, że sankcja nie wiąże się wcale z naturą ani istotą zakazu. Widać to na przykładzie kodeksu karnego, jeśli potraktować go jako zbiór zakazów i odpowiadających im sankcji. Otóż z przepisu powiadającego, że za zabicie człowieka grozi kara od 8 do 25 lat lub kara śmierci, nie wynika nic, co wyjaśniałoby sens zakazu. Ów sens nie jest w systemie normatywnym wymieniony - jest widocznie oczywisty, skoro przepisy nie muszą go formułować. Jeśli nawet można przyjąć że obawa przed karą bywa przyczyną przestrzegania zakazu, to przecież nie ona wyjaśnia jego źródła. Skoro nie ma logicznego sensu zdanie „zakaz zabijania powstał i istnieje dlatego, bo �12 JERZY S. WASILEWSKI wiadomo, że za jego naruszenie grozi sankcja x", tak też nie musi mieć sensu zdanie „zakaz szycia i wiązania powstał i istnieje dlatego, bo wierzono, że za jego naruszenie grozi sankcja Przeświadczenie, iż motywacja sankcji (logika magiczno-animistyczna) nie daje klucza do wyjaśnienia całej instytucji zakazu, że badać trzeba czas jego obowiązywania i sens zakazanych czynności, legło u podstaw strukturalnej interpretacji tabu. III. TABU STRUKTURALISTÓW Przy całej radykalnej odmienności trzeciego przedstawianego tu podejścia - strukturalnego, ma ono pewną cechę wspólną z orientacjami wcześniej­ szymi: zakaz nadal nie stanowi celu badania sam w sobie, jego analiza służy podbudowaniu tezy innej, tu - zostaje podporządkowana wywodom na temat struktury obrzędu. Linię tę nazywam „strukturalną", nie zaś „strukturalistyczną", by zaznaczyć w ten sposób, że wiąże się ona nie tyle ze strukturalizmem Levi-Straussa (który, jak pisałem, traktował tabu głównie jako operator klasyfikacji totemicznej), ale ze szkołą badań nad strukturą obrzędów widzia­ nych jako obrzędy przejścia. Ten sposób interpretowania zakazów przyjęto wywodzić od Arnolda van Gennepa, a stwierdzają to także współcześni jego reprezentanci (Steiner 1956, s. 35; Douglas 1966, s. 126; Stomma 1986, s. 154 nn.). Wypada tu tylko zauważyć, że w jego pionierskiej pracy poświęconej obrzędom przejścia kwestia zakazów została całkowicie zbagatelizowana. „Jako że łatwiej jest wyliczać rzeczy, których nie wolno robić, od tych, które trzeba lub można robić, teoretycy znaleźli u wszystkich ludów cały szereg zakazów, tabu etc. i przecenili ich ważność" (Gennep 1960, s. 8-9) oto jedna z czterech tylko wypowiedzi, jakie w całym tym wpływowym dziele poświęcone są tabu; trzy pozostałe wzmianki są równie zdawkowe (s. 114, 117, 184). Myśl van Gennepa jest czytelna w całości dzieła: przejściu od stanu do stanu muszą towarzyszyć środki ostrożności. Tabu tworzy granicę między nowicjuszem i społeczeństwem, jest sposobem wyłączenia jednostki, a zarazem obrony grupy przed zagrożeniami ze strony osobnika w fazie marginalnej, związanej ze świętością. „Tabu to nie jest niebezpieczeństwo, to [ . . . ] środek ochrony przed niebezpieczeństwem" (s. 117). Dokładnie w tym kierunku prowadzi swą interpretację zakazów magicz­ nych towarzyszących obrzędom Jan Stanisław Bystroń (1916a). On także nie mówi o tabu, ale o „schemacie izolacyjnym" (s. 65; patrz też Poniatowski 1921 z jego bezprzedmiotową krytyką). W schemacie takim znajdują dogodne miejsce zakazy dotykania osób w stanie przejścia lub brania czegokolwiek z ich rąk. Warto jednak zauważyć, że w pospiesznej interpretacji wszystko stało się obrzędem przejścia, a pojęciu temu - z jego „wyłączeniową" strukturą - została przydana zdecydowanie nadmierna moc wyjaśniająca. Pierwszy przykład niewłaściwej interpretacji zakazu, a stąd i całego obrzędu, to zakaz podawania sobie przez żniwiarzy sierpa w czasie żniw. Zestawia go autor z zakazami przyjmowania przedmiotów z rąk kobiety nieczystej, menstruującej (Bystroń 1916a, s. 10; 1916b, s. 57). Oczywiście implikuje to traktowanie żniw - na równi z menstruacją - jako sytuacji �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 13 przejścia, żniwiarzy zaś jako inicjantów, a przecież stanowi to oczywiste nadużycie interpretacyjne. W dalszej części pracy przedstawię inną propozycję rozumienia tego zakazu; trzeba go moim zdaniem widzieć na tle licznych zakazów wręczania przedmiotów z żelaza w sytuacjach tworzenia świątecznej wspólnoty; jako że niszczą one ową communitas - odświętną więź grupową, przyjaźń, tu zaś - wspólnotę żniwną. Przykład kolejny, ważniejszy, to Bystroniowskie traktowanie zakazów dotyczących kobiety ciężarnej w tej samej, wyłączeniowej konwencji. Ciąża pojmowana jest znów jako okres przejścia, co narzuca takąż interpretację zakazów: to, że ciężarnej nie wolno wychodzić na zabawę, do studni po wodę, na zasiane pole, rozumie Bystroń tylko jako intencję wyłączenia (1916a, s. 16). A przecież zakazy takie wcale nie są konkretyzacją uogólnionych zakazów kontaktu z innymi ludźmi, wychodzenia z domu itp., jakie skądinąd istnieją w niektórych okresach, np. w czasie nieczystości położnicy do wywodu. Są raczej konkretnymi, ograniczonymi do szczególnych sytuacji implikacjami: jeśli ciężarna pójdzie na zabawę, to ją rozbije (chłopcy będą się bili), jeśli wyjdzie na zasiane pole - to ziarno uschnie. Zakazy te wymagają wyjaśnienia właśnie jako takie implikacje - formuły o niejasnym, jak dotąd, związku między czynnikim działającym a efektem, między poprzednikiem a następnikiem, przesłanką a wnioskiem. W końcowej części tego tekstu zaproponuję wyjaśnienie powyższych zakazów, wedle którego sankcje - ludowe motywacje są logiczną konsekwen­ cją szczegółowych poglądów (wyrażonych w języku emicznym) na temat stanów początkowych. Okaże się wtedy, że ów logiczny mechanizm wynika­ nia nie wiąże się z teorią zmiany stanów, a zakazy tego typu dają się uzasadnić bez odwołania do modelu obrzędu przejścia. Z tej samej van Gennepowskiej inspiracji wyrasta całościowa propozycja interpretacyjna Ludwika Stommy (1976, 1981). W interesującej nas kwestii zakazu towarzyszącego obrzędowi autor proponuje tłumaczenie przypadają­ cych na daty przełomowe cyklu rocznego i życiowego zakazów (szycia, tkania, itp.) jako naturalistycznego wyrazu abstrakcyjnej idei zamykania. Z modelu van Gennepa wyprowadza wniosek, że czynności zamykające powinny być zakazane przed obrzędową zmianą, a nakazane - jako utwierdzające w no­ wym stanie - po jej dokonaniu (Stomma 1976, s. 103). Wielką zaletą tej interpretacji jest powiązanie obrzędowości, i to zarówno rodzinnej, jak i dorocznej, z pozostałymi sferami działalności symbolicznej, od rachuby czasu po magię i demonologię. Ale skoro diabeł ukrywa się w szczegó­ le, zwróćmy uwagę na pewne tkwiące w tym podejściu niedogodności. Oto w materiale faktograficznym obok zakazów wiązania, motania, przędzenia znajdują się też - wymieniane w tych samych momentach - zakazy gięcia, łamania, rąbania, siekania, nie mówiąc już o pracach uznawanych za ciężkie i hałaśliwe, które nie dają się przecież ująć jako czynności zamykające. Ponadto, gdyby koncepcja otwierania i zamykania stanu przez następujący po zakazie nakaz wiązania miałaby być słuszna, to czynności zamykające, zabronione w pierwszej fazie obrzędu, a zalecane jakoby w ostatniej, powinny mieć charakter symetryczny; nie potwierdza tego materiał - różnorodnych zakazów wiązania* w pewne dni nie równoważą sporadyczne nakazy typu zawiązywania nożyc na Św. Mikołaja, jak proponuje autor. �14 j j ! i f ! 1 I i ': i 1 ! 'i J | I Ü 'i! i I JERZY S. WASILEWSKI Zauważmy też, że jeśli zakaz ma się gruntować na modelu przejścia, to sankcje powinny tej fazy dotyczyć. Tak więc np. obowiązujący ciężarną zakaz wiązania i motania powinien być przez myśl ludową motywowany groźbą trudnego porodu. Jest tak w istocie, ale zastanawiają przypadki odmienne: gdy powiada się, że czynności zawiązujące powodują ograniczenie rozwoju płodu. Co więcej, towarzyszy temu formułowane explicite zalecenie, by wszelkich zakazów przestrzegać zwłaszcza w pierwszym okresie ciąży, wtedy bowiem formuje się płód. Co więc zrobić, gdy motywacja zakazu nie wykazuje związku z modelem przejścia? Oczywiście można powiedzieć, że tłumaczenie ludowe - „wtórna motywacja" - nie odpowiada „głębokiej strukturze" zakazu; tyle że pozostaje wtedy wątpliwość, co w takim razie wyjaśniamy: skąd wzięła się owa głęboka struktura, jak ją ustaliliśmy, jak wreszcie wytłumaczyć wyrażoną explicite formułę zakazu. Strukturalny zapał może zaprowadzić, jak zaraz zobaczymy, w ślepą uliczkę konsekwentnego ignorowania „etnoeksplikacji", a wraz z nimi wszelkiego detalu, na rzecz konstruowania coraz ogólniejszych formuł wyjaś- . niających. Zapoczątkował tę drogę Edmund Leach (1964) postulując rozumienie tabu jako mechanizmu tłumienia ambiwalencji (omówienie - Wasilewski 1980, 1987). Ponieważ ambiwalencje takie zawierają się nieuchronnie w strukturze obrzędu przejścia, tezy Leacha zdawały się pasować do nowszych badań nad obrzędowością. W praktyce doszło raczej do deklaratywnego aniżeli konkretno-analitycznego ich zastosowania (Stomma 1986, s. 152-156). Nie dziwi to zważywszy na sygnalizowane w pierwszej części pracy odstawanie Leachowskiego podejścia od materiałowych realiów, generalizacje szyte na wyrost i rozmijające się z wnioskami konkretnych analiz. Przykładem bezproduktywności takiego podejścia niech będzie struktural­ na interpretacja serbskich zakazów magicznych przez Ivana Kovačevicia (1978, 1985) i w mniejszym stopniu Dušana Bandicia (1980a, b). Pierwszy autor umieszcza na kalendarzowej linii różne zakazy (nie konkretyzując ich zresztą) przypadające na okres jesienny i stwierdza ich nasilenie w terminie pomiędzy 14 września (Podniesienie Krzyża Św.) a 3 grudnia (prawosławna św. Barbara). Przywodzi go to do wniosku, który brzmi jak karykatura: wiele zakazów przypada na jesień, ponieważ jest to okres przejściowy między latem a zimą. Przejściowość ową uzasadnia się tym, że lato jest okresem aktywności gospodarczej, a nieaktywności obrzędowej (religijnej), zima zaś - odwrotnie; a zatem muszą one być przedzielone ambiwalentnym i tabuizowanym okresem przełomu (Kóvačevic 1985, s. 166-174). Także przypadające w konkretnym momencie zakazy związane z siewem chcą wymienieni autorzy rozumieć w odwołaniu do pojęcia logicznej am¬ biwalencji. Bandić (I980b, s. 29) powiada enigmatycznie, że „zakazy siewne związane są z dialektyczną jednością siewcy i świata zewnętrznego, domu i wsi". Kovačevié (1985 s. 164-165) mówi znów o „złożonym systemie tabu, towarzyszącym przenoszeniu [ = przejściu] zasiewu od spichlerza do ziemi". Zapewne, nietrafne interpretacje nie muszą unieważniać tez, na których się �TABU, ZAKAZ MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 15 zasadzają. Niemniej, choć nie są dowodem ich fałszywości, podważają nasze do nich zaufanie, każą uważniej przyjrzeć się obiegowej monecie paradygmatu - czy aby nie jest ona żetonem bez pokrycia. W powyższym przypadku rodzi się wątpliwość w moc wyjaśniającą stwierdzenia, że obrzędy przejścia leżą w sferze niebezpieczeństwa i stąd obfitują w tabu (van Gennep przywołany przez Kovačevicia 1980, s. 143). Jak bowiem ma zeń wynikać wyjaśnienie któregokolwiek konkretnego zakazu obowiązującego w okresie siewu, prokreacji lub płodności u ludzi czy zwierząt - np. zakazu pożyczania i wydawa­ nia rzeczy z domu, gotowania i palenia w piecu, gwizdania albo siewu w dniu głoską „r" nazwie? Zauważyć wypada, że oparcie się na paradygmatycznej równości „przejściowość = ambiwalencja = tabu" doprowadza do rażącego wywietrzenia ana­ lizy z etnograficznego konkretu. Zwróćmy uwagę, że z trzech elementów obecnych w każdej formule zakazu - co jest zakazane, kiedy i dlaczego (czyli pod jakimi rygorami) - krytykowani autorzy przytaczają tylko jeden: datę obowiązywania zakazu. To z niej interpretator wyprowadza nieuchronny wniosek że zakaz przypada na okres przejścia- uzasadnienie zawsze daje się dopasować. Punkt wyjścia staje się punktem dojścia, to co wiedzieliśmy na noczatku wiemv i na końcu Po drodze zeubione zostały możliwości od­ czytania czegoś nowego — semantyki zakazu, zrozumienia, dlaczego zakazane sa te a nie inne działania na iakiei zasadzie wiaża sie z nimi określone snecvficzne konsekwencje czv okres пя którv nrzvnadam onisvwanv iest w iezvkn 4vmho1Wnvm Hanei kultnrv'rzeczvwisrie iako faza nrzechodzenia od stanu CL do st cínu t) fezy też moze jest to analogia Na obronę tej orientacji trzeba jednak powiedzieć, że ignorowanie w inter­ pretacjach zakazu elementu jego motywacji (sankcji) nie musi stanowić błędu logicznego. Wręcz przeciwnie: pisząc powyżej o pochopności Frazerowskiego wnioskowania na temat natury zakazu z sankcji („kary"), opowiedziałem się za dopuszczalnością takiej eliminacji. Bo przecież wierzeniom i zwyczajom towarzyszą nieuchronnie „etnoeksplikacje" - ludowe etymologie i wtórne racjonalizacje bez większej wartości wyjaśniającej. Napotvkamy tu istotną niejednorodność materiału: czasem zakaz jest jakby działaniem („przez zanie­ chanie"), zabronionym z głębokich powodów, których ludowe dociekanie nie jest w stanie odtworzyć, posługując się co najwyżej motywacją powiadającą, że karą za czyn x jest sankcja y. Kiedy indziej zakaz bywa wierzeniem: czynność X powoduje w pewnych warunkach skutki y, a ponieważ te ostatnie mają charakter niepożądany, stąd należy wystrzegać się działań x. W tym właśnie wypadku etnolog nie ma żadnego innego klucza, jak tylko wyjaśnienie wierzenia w całości - jako implikacji. Tak więc motywy zakazów wolno niekiedy sprowadzać do mało ważnych „etnoeksphkacji , które trzeba ignorować skoro sedno i tak lezy w zabronionej czynności. Często jednak - przeciwnie, trzeba widzieć zakaz jako ca osc, chciałoby się rzec jako „etnoimphkację , w której właśnie następnik (sankcja, konsekwencja) umożliwia zrozumienie całości. Trudność polega na tym ze za z ÓDU siraiegn jesi stosowniejsza w копкгешут рггурааки. iNie można �16 JERZY S. WASILEWSKI zaczynać od dowodu na fałszywość jednego z tych podejść - można jedynie, przeprowadziwszy do końca oba rozumowania, zademonstrować większą skuteczność jednego z nich. Dokonajmy takiej prezentacji. IV. TABU I M E D Y C Y N A : O K R E S PŁODOWY A T E O R I A HUMORALNA Punktem wyjścia niech będzie pewien zakaz dietetyczny, obowiązujący kobietę ciężarną: nie wolno jej jeść móżdżku, bo by dziecku „z noska kapało", śledziony - bo byłoby głupkowate i „śmiałoby się ciągle", ani też serca, bo „miałoby zapchaną głowę" i źle by się uczyło (Lilientalowa 1905, s. 162, 170; identycznie 1904, s. 144, z dodaniem do punktu pierwszego: „miałoby krótką pamięć"). Jest to zakaz żydowski - o pozabiblijnym, ludowo-magicznym, acz nietrywialnym charakterze - i okoliczność ta uprawnia do poszukiwania jego rodowodu w obrębie dawnej tradycji medyczno-filozoficznej, przekazywanej na piśmie od starożytności. Skojarzenie pierwsze - wiązanie flegmy i innych soków cielesnych (nasię-, nia, szpiku) z mózgiem, z którego spływają przez kanał kręgowy, było czynione przez Arystotelesa i Pliniusza (Onians (1954, s. 112). Historia naturalis, ks. X I , r. LXX, wiąże też serce zwierzęce - jeśli jest „stężałe i twarde" - z głupotą (Pliniusz Starszy 1845, s. 289). Wywodzenie śmiechu ze śledziony to jak zobaczymy - równie stara koncepcja. Natomiast synonimiczhy związek między szpikiem a flegmą zanotowany jest w samym języku - także w polskim, gdzie określenie „szpik" oznacza „smarki" i „smarkacza" (patrz choćby Słownik warszawski, s. v. szpik, śpik). Przeskakując na chwilę do odległego a znamiennego materiału z własnych badań w Mongolii, przytoczę notowane tam często wierzenie, że dzieciom nie należy wycierać nosów (w rezultacie czego są zawsze nieco usmarkane), bo „zabraknie im w życiu szpiku". Chodzi tu nie o szpik kostny u człowieka, ale ten zawarty w kości baraniej, sporadycznie bydlęcej, w planie symbolicznym traktowany jako symbol długowieczności („nie wysycha przez tysiąc lat"), zjadany obrzędowo w trakcie rodzinnej wieczerzy na koniec starego roku (bituun). Znamienne jest, że alternatywną motywacją zakazu było to, że dzieci „nie będą się dobrze uczyły ksiąg"; formuła takiej odpowiedzi, nom surdachguj, pojawiała się w standardowej formie na równi z motywacją odwołującą się do szpiku. Obie one są zaskakująco bliskie sankcjom zakazu żydowskiego. Każe to dopatrywać się korzeni tego przekazu w jakiejś wspólnej, mającej starożytny rodowód koncepcji anatomiczno-filozoficznej. Ideą taką był humoralizm - teoria wiążąca poszczególne temperamenty, zdolności i mankamenty charakterologiczne z odpowiednimi „sokami" (łac. humores), produktami organów ciała - mózgu, serca, śledziony i wątroby. Popełnilibyśmy "jednak prosty bład typu „widzieć drzewa, a nie dostrzegać lasu", gdybyśmy odnotowali tylko te jednoelementowe uwarunkowania poje­ dynczych części składowych zakazu. Są to bowiem fragmenty większej całości, które dopiero po jej rekonstrukcji odsłaniają swój pełny sens. Oto przykład tekstu mitycznego, który daje wgląd w taką całość. „Adam przed zgrzeszeniem miał ciało anielskie i znał wszelką muzykę, a głos miał dźwięczny, który brzmiał jak monochord. W grzeszeniu jednak do jego szpiku i lędźwi wpełzł rodzaj wiatru �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 17 [biorącego się] ze złości wężowej, który jest nawet dziś u każdego człowieka. I z tego wiatru nabrzmiała śledziona i niestosowna radość, śmiech i rechot są wzbudzone [...] Bowiem tak jak w zgrzeszeniu Adama, jego święta i cnotliwa natura płodzenia została zmieniona na śmiech i rechot. Albowiem niestosowna uciecha i śmiech miała pewien związek z rozkoszą cielesną, a to stąd, że wiatr, który wzbudza śmiech powstający ze szpiku człowieka, wstrząsa jego lędźwiami i organami wewnętrznymi" (Hildegarda von Bingen 1903, s. 148-149). Fragment ten pochodzi z dzieła średniowiecznej mistyczki - a zarazem pierwszej niemieckiej lekarki,- św. Hildegárdy z Bingen - powstałego w drugiej połowie X I I w., zatytułowanego Causae et curae (O przyczynach [chorób] 1 sposobach leczenia). Traktat ten formułuje całościową teorię typów psycho­ fizycznych, temperamentów ludzkich jako charakterologicznych niedoskonało­ ści powstałych wraz z upadkiem pierwszych rodziców. Za doskonały uznany zostaje temperament sangwiniczny, warunkowany krwią, który cechować miał Adama przed upadkiem; pozostałe temperamenty - opatrywane znanymi już w starożytności terminami: choleryczny, melancholiczny i flegmatyczny - wa­ runkowane są gorszymi sokami: żółcią, czarną żółcią i flegmą (św. Hildegarda nie wyróżnia ich zresztą, lecz ujmuje pod łączną nazwę flegmata). Powodem wytworzenia się owych trzech gorszych soków było skoagulowanie się krwi w efekcie pierwszego grzechu - spożycia jabłka. Si enim homo in paradiso mansisset, in immutabili et perfecto statu perstitisset [...]. Si enim homo in paradiso permansisset, flegmata in corpore suo non haberet [...]. Cum enim Adam divinum praeceptum praevaricatus est, in ipso momento melancolía in sanguine eius coagulata est (Hildegarda von Bingen 1903, s. 36, 143. „Gdyby człowiek pozostał w raju, utrzymałby się w stanie niezmiennym i doskonałym [ . . . ] . Gdyby pozostał w raju, nie miałby w swym ciele soków flegmistych [ . . . ] . Gdy bowiem Adam złamał przykazanie boskie, w tym samym momencie skoagulowała się we krwi jego melancholia"). Wykład teorii humoralnej zacząłem nie od jej dziejowych początków, ale od punktu kulminacyjnego w jej rozwoju. Hildegarda von Bingen nie była wszak autorką humoralizmu, ale to ona jako pierwsza wyraziła myśl kluczową dla prezentowanego tu wywodu - umieściła wyłonienie się temperamentów w momencie upadku Adama. Chcąc naszkicować zarys teorii humoralnej trzeba przypomnieć, że jej twórcą uznanym w podręcznikach historii medycyny (Szumowski 1961, s. 50-51; Seyda 1977, s. 47-51) byl Hipokrates (V w. p.n.e.). Zwieńczył on teorię humoralnej patogenezy, opracowaną wcześniej przez krotońską szkołę lekarsko-filozoficzną; spośród jej przedstawicieli zasługuje na wzmiankę Alkmeon z Krotony. Nieprzypadkowo to właśnie w Krotonie - siedzibie szkoły pitagorejskiej - położono podstawy pod późniejsze usystematyzowania związ­ ków między elementami mikro- i makro-kosmosu. Cztery organy ciała ludzkiego i ich produkty - soki, których równowaga w ciele jest podstawą zdrowia - warunkują cztery podstawowe temperamenty; im też są przypo­ rządkowane elementarne jakości, strony świata (wiatry), pory roku i życia, obiekty astrologiczne itd. Oto jak wyglądały one poczynając od I I w. n.e., zestawione przez Antiochosa z Aten (Seznec 1939, s. 45; patrz tab.). Wyjaśnić trzeba, że termin „czarna żółć" odnosić się może do ciemnej, zastoinowej krwi żylnej, widocznej w śledzionie zmarłych na choroby zakaźne (Szumowski 1961, s. 50), może to być też zdegenerowana żółć. To z greckiej nazwy czarnej żółci, melaina cholos, bierze się określenie temperamentu 2 - Etnografia Polska t. 34 z. 1-2 * �Znaki Zodiaku Pory roku Okresy życia Żywioły Strony świata Wiosna Dzieciństwo Powietrze Południe Lato Młodość Ogień Wschód Waga Skorpion Strzelec Jesień Dojrzałość Ziemia Północ Koziorożec Wodnik Ryby Zima Starość Woda Zachód Baran Byk Bliźnięta Rak Lew Panna �Jakości pod­ stawowe Stany ciał Humory Tempera­ menty Kolory Gorąco — Wilgoć Płynny Krew Sangwiniczny Czerwony Gorąco — Sucho Subtelny (Gaz) Żółć Żółciowy (Choleryczny) Żółty Melancholiczrfy Czarny Flegmatyczny Biały Zimno Gęsty Sucho Zimno — Wilgoć Czarna żółć Stały Limfa �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 19 melancholicznego; podobnie jest z pozostałymi nazwami: żółć, cholos, warun­ kuje temperament choleryczny itd. Tak więc w dzisiejszej potocznej terminologii psychologicznej brzmi echo teorii humoralnej, przy czym dopiero w średniowieczu wypracowano charak­ terologiczne odpowiedniki antycznych terminów fizycznych. Rozpatrując moż­ liwy wpływ idei humoralnej na ludowe zakazy trzeba zwrócić uwagę właśnie na te treści, które zostały wniesione w wiekach średnich, poczynając od X I I stulecia, przez Hildegardę z Bingen i jej współczesnych - Williama of Conches, Huguesa de Fouilloi i in. Autorzy ci przekształcają starożytną klasyfikację soków cielesnych i typów fizycznych w teorię temperamentalnego ukształtowania i zróżnicowania czło­ wieka. Zasługą Hildegardy z Bingen będzie unikalny wywód o charak­ terologicznym zepsuciu człowieka w chwili pierwszego grzechu i zobrazowanie owej koncepcji upadku w słowach sugestywnego mitu etiologicznego, którego próbkę poznaliśmy powyżej. Dla zwartej prezentacji całości średniowiecznej doktryny humoralnej od­ dam głos Erwinowi Panofsky'emu, który w paru swoich pracach, poczynając od studium twórczości Albrechta Dürera, przedstawił zaplecze intelektualne, jakie legło u podstaw kilku rycin tego wybitnie melancholijnego twórcy, autora Upadku pierwszych rodziców i Melencolia I . „Wedle tej doktryny, sformułowanej w XII w., oryginalna natura człowieka nie była pierwotnie określona ani zepsuta przez przewagę któregokolwiek z tych tajemniczych płynów, do których nadal czynimy aluzję, kiedy używamy takich wyrażeń, jak sangwińiczny, flegmatyczny, choleryczny i melancholiczny. Zanim Adam ugryzł jabłko, konstytucja człowieka była doskonale zrównoważona [...] i stąd był on nieśmiertelny i bezgrzeszny. Wierzono, że dopiero zniszczenie tej pierwotnej równowagi uczyniło organizm ludzki podatnym na choroby i śmierć, a duszę ludzką podatną na przywary, przy czym rozpacz i skąpstwo są powodowane przez czarną żółć, duma i gniew przez żółć, obżarstwo i lenistwo przez flegmę a rozpusta przez krew. Natomiast zwierzęta były śmiertelne i złe od samego początku. Z natury były melancholiczne, choleryczne, flegmatyczne albo sangwiniczne - zakładając, że temperament sangwińiczny, zawsze traktowany jako bardziej pożądany od innych, nie był identyfikowany z doskonałą równowagą D*k to czyniła Hildegarda z Bingen w cytowanym wcześniej fragmencie - przyp. J.S.W.]. Tak więc XVI-wieczny wykształ­ cony odbiorca z łatwością mógł rozpoznać w czterech rodzajach zwierząt na rycinie Dürera [Upadek pierwszych rodziców] przedstawicieli czterech humorów i ich moralne konotacje: jeleń oznacza smutek melancholiczny, królik - sangwiniczną zmysłowość, kot - choleryczne okrucień­ stwo, a wół flegmatyczną ospałość" (Panofsky 1955, s. 85; dobre streszczenia teorii humoralnej - Panofsky 1971, s. 277n; Kępiński 1985, s. 279-321). Na ostatku cofnijmy się ponownie do przełomowego X I I stulecia, by wspomnieć, że to u jego schyłku pojawił się pierwszy syntetyczny wykład doktryny w całej pełni - Tractatus de complexionibus, przypisywany niejakie­ mu Johannowi von Neuhaus, w którym połączone zostają systematycznie cechy charakterologiczne ze szczegółami fizjologicznymi i dietetycznymi. „W ten sposób został po raz pierwszy zrealizowany ideał odrębnego i całościowego kompendium średniowiecznej doktryny o temperamentach. Co jeszcze pozostawało do zrobienia, to jej przekład na język codzienny i zadanie to zostało skwapliwie podjęte w XIV i XV stuleciu [...] w niezliczonej ilości tanich rękopisów, arkuszy rycin [Bilderbogen], almanachów, popular­ nych broszur na temat kompleksji. Oparte na ogół o traktat Johanna von Neuhaus przynoszą do najskromniejszej chaty nie tylko przekazywane od późnej starożytności definicje typów tem­ peramentu, ale i bardziej jeszcze szanowaną koncepcję tej tajemniczej korespondencji między żywiołami, humorami, porami roku i okresami życia człowieka, w formie uproszczonej i dość okrojonej" (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 115-116). �20 JERZY S. WASILEWSKI V. L U D O W A NAUKA O T E M P E R A M E N T A C H Gdy etnograf napotyka słowa o „skromnych chatach" - wie, że jest już w domu. Może przypuszczać, że treści owych niezliczonych druków" docierały na wieś - także w przypadku Polski - utrwalonymi kanałami. Może też zastanawiać się, czy kierunek przepływu treści pomiędzy - mówiąc słowami Jacquesa Le Gofta - kulturą uczoną a kulturą ludową był tylko jeden: z góry do dołu. Zanim można będzie wdać się w badanie historyczne, trzeba wyraźnie wyartykułować sens symboliczny przedstawionych wyżej zakazów, które dopiero teraz odsłaniają swoje ukryte znaczenie. Wystarczy nałożyć średnio­ wieczne wyobrażenia na temat okresu rajskiego jako bezhumoralnego na etnograficzny materiał zakazów dotyczących ciężarnej, by zrozumieć, że w okresie noszenia płodu należy realizować stan rajski przez zakaz wszystkiego tego, czego w raju nie było: tu jest to zakaz spożywania takich pokarmów, które prowadzą do ułomności, jakie rajska kondycja wyklucza. Ciężarna przestrzegająca żydowskiego zakazu dietetycznego: nie jedząc móżdżku, serca i śledziony, unika tego, co mogłoby wytrącić płód ze zbalansowanej harmonii przedhumoralnej, przechylając jego rozwój w stronę któregoś z niepożądanych temperamentów: flegmatycznego, krwistego i śledzienniczego. Warto zwrócić uwagę, że nie tylko czynności zakazane - zabronione rodzaje pożywienia - ale także sankcje za przekroczenie zakazu sformułowane są nie w sposób dowolny, ale jako implikacje humoralnej teorii. Śmiech - konsekwencja jedzenia śledziony - jest przecież przywarą temperamentu melancholicznego, czyli śledzienniczego ( w średniowiecznym jego rozumieniu, wedle którego melancholik raptownie przechodził od rozpaczy do nerwowego śmiechu). „Kapanie z nosa" to oczywista przypadłość flegmatyka, cierpiącego na nadmiar śluzu. Również zła pamięć jest cechą temperamentu flegmatycz­ nego, co w teorii humoralnej uzasadnia się tym, iż pamięć rezydować ma w zimnej i suchej części mózgu, która siłą rzeczy szwankuje u „wilgotnego" flegmatyka; stąd też dobrą pamięć mają melancholicy (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 35 przyp. 76; s. 69, przyp. 5; s. 118, 191). Niekonsekwencje tkwią natomiast w trzecim członie rozpatrywanego zakazu. Reguła niejedzenia serca powinna być tłumaczona obawą przed temperamentem krwistym (por. białoruskie przekonanie, że dziewczyna nie może jeść serca, „bo będzie sierdzista" - Federowski 1897, s. 311; archaiczna koncepcja temperamentalna jest zapisana w samej etymologii: sieĄd)ce > sier­ dzić). Jednak motywacja zakazu żydowskiego - to że dziecko miałoby „zapchaną głowę" - jest niezgodna ze znanym nam kanonem humoralnym; przecież to właśnie sangwinikom przypisywano zdolność łatwego uczenia się, jako że cellula logística miała być ulokowana w ciepłej i wilgotnej części mózgu (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 68-69). Zauważmy też, że w żydowskim zakazie najwyraźniej zgubił się temperament choleryczny, z pewnością bardziej niepożądany aniżeli bliski idealnemu sangwińiczny; stąd mogło też dojść do pomyłkowego przestawienia. Być może zresztą zakaz żydowski opiera się na innym wariancie „uczonej" tradycji humoralnej - bo przecież nie wprost na pismach św. Hildegardy. Zważywszy wielość naruszeń logiki, zniekształceń i przeinaczeń, które musiały mieć miejsce pomiędzy obszarem kultury ludowej, a wiedzą medyczno-fflozoficzną 1 �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 21 wieków średnich, można spytać, czy teza o związku zakazów magicznych i reguł humoralnych jest w ogóle do udowodnienia. Dla jej rozpatrzenia przedstawmy na początek kilka takich zakazów, które w swych sankcjach wyraźnie nawiązują do podstawowej zewnętrznej przywary flegmatyka. Są to zakazy skierowane na uniknięcie nadmiernego zaflegmienia przyszłego dziecka: ciężarna nie powinna gryźć żywicy, bo dziecko będzie się ślinić (Szubertowa 1950-51, s. 602). Pod tym samym rygorem położnica przed wywodem nie przędzie i nie szyje, co bywą motywowane unikaniem ślinienia nitki (Magiera 1900, s. 57); mówią też o tym motywacje zakazu przędzenia w cyklu rocznym, typu „boby się bydło śliniło" (Federowski 1897, s. 345; Gaj-Piotrowski 1967, s. 37, Uspienski 1985, s. 257), co oczywiście nie stanowi wyjaśnienia istoty samego zakazu. Ciężarnej nie wolno jeść móżdżku, „bo dziecku włosy wyjdą" (Federo­ wski 1897, s. 308), wylizywać szpiku z kości, bo dziecko będzie usmarkane (Malicki 1947, s. 82; Witanowski 1893, s. 275); z tych samych względów nie powinna ona brać wody cieknącej z dachu ani stać pod okapem w czasie deszczu (Wereńko 1896, s. 118). Interesującą motywację posiadają też zakazy wobec rodziców chrzestnych. W dniu chrztu nie wolno im smarować wozu ani czyścić butów bo dziecko będzie smarkate (Drozdowska 1963 s 119Matczakowa 1963, s. 140). W odniesieniu ďo tych przykładów można powtórzyć zadawane już wcześniej pytania. Po pierwsze, czy zasmarkanie dziecka jest samo w sobie przypadłością na tyle groźną, by obawa przed nim mogła wywołać zakaz jedzenia szpiku lub czyszczenia butów? Po wtóre, czy Frazerowski związek - skądinąd bezsprzecznie istniejący na płaszczyźnie slowno-skojarzeniowej - między smarowaniem (wozu) a smarkami jest wystarczającą okolicznością dla powstania zakazu? Ponieważ na oba te pytania musi paść odpowiedź negatyw­ na, nasuwa się następująca konkluzja: skoro zakazy te nie mają sensu samoist­ nego, to stanowić o nim musi szersza konstrukcja wierzeniowa, w której „smarkatość" jest tylko symbolem (lub składową) jakiejś istotniejszej niepożąda­ nej przypadłości. Takie wnioskowanie doprowadza do konieczności przyjęcia istnienia szerszej teorii humoralnej, z której wynikałyby poszczególne zakazy. Proponuję zatem badanie tradycyjnej ludowej wiedzy o temperamentach, Nie musiała to być zresztą nauka wyrafinowana; skojarzenia, na których bazowała, były proste i - chciałoby się powiedzieć - po Freudowsku jednoznaczne: ciężarnej nie wolno przechodzić przez dyszel, „bo dziecko będzie mieć wtedy duży temperament" (Drozdowska 1963, s. 119; bardziej dosłownie - K L W 1967, s. 97). Popędliwości temperamentalnej mają też zapobiegać zakazy dietetyczne: ciężarnej nie wolno jeść drobiu, bo jej dziecko „będzie się czaplić jak kura" albo ,jak kogut będzie latał za dziewczynami" (Drozdowska, tamże). Czy da się dla kultury ludowej zestawić listę takich zwierząt, które byłyby odpowiedzialne za konkretne cechy charakterologiczne, na wzór wzmian­ kowanego Dürerowskiego ujęcia czterech zwierząt jako symboli czterech temperamentów? Wymieniane w zakazach zwierzęta - od myszy przez wiewiórkę do niedźwiedzia - wiązane są na ogół tylko z ułomnościami fizycznymi, ale zabrania się ciężarnej np. głaskania kota, „bo dziecko będzie złe" - a więc identycznie jak u Dürera (bad. teren. Zawoja, woj. bielskie 1988; kot jako zwierzę złe - Federowski 1897, s. 188-189). �1 22 JERZY S. WASILEWSKI i i I i 1 i I i i i I 1 I I i t , 1 - I ! ! I i 1 i W roli zwierzęcia zakazanego w okresie ciąży najwyraźniej występuje zając, którego zobaczenie, wzięcie do podołka lub zjedzenie jego mięsa powoduje według notorycznych deklaracji - identycznych jak w materiale światowym - narodzenie dziecka z zajęczą wargą (Malicki 1947, s. 83; Matczakowa 1963, s. 118,-132; Jastrzębska 1965, s. 140; Wereńko 1896, s. 118 - zezowate). To banalne przekonanie ukrywa głębszą treść, której odsłonięcie wymagałoby prezentacji tego zwierzęcia w roli mitologicznego trikstera, jako istoty wy­ prowadzającej z raju. Materiał słowiański jest skromny, jeśli porównać go z danymi systemów mitologicznych wszystkich innych kontynentów, dlatego też jego prezentację należy odłożyć do oddzielnego studium porównawczego. Zadaniem zakazów jest więc utrzymanie wokół kobiety w ciąży idealnej, rajskiej „sytuacji płodowej" - harmonii i równowagi. Powinna więc ona unikać widoku śmierci, zabijania zwierząt, bicia, kalectwa i nieczystości. Nie powinna złościć się, żywić zawiści, patrzeć na bijących się, kraść; ma patrzeć na rzeczy piękne, być opanowana i zgodliwa, nie ma być „za bardzo honorowa" (Lilientalowa 1904, s. 144, Malicki 1947, s. 82-83; Szubertowa 1950-51, s. 602; Drozdowska 1963, s. 118; Witkoś 1977, s. 65). Pora pokazać, że wprowadzenie perspektywy humoralnej może pogłębić rozumienie zakazów magicznych, takich jak np. często obowiązujący zakaz spania. Nakłada się go zarówno na kobietę ciężarną - we dnie - pod rygorem śmierci dziecka (w polskim kanonie źródłowym bodaj nie notowany, ma jednak powszechny zasięg europejski - patrz Ciszewski 1905, s. 15), jak i na położnicę zaraz po porodzie, „bo na wieki by zasnęła", „dostanie krwotoku" (DWOK 7: 148; Wilanowski 1893, s. 275; Witkoś 1977, s. 66 „nie kłaść rąk pod głowę - szyja będzie wolowata albo pokarm pójdzie do głowy"). Zakaz ten bywa formułowany wobec panny młodej na weselu - by później nie była ona gnuśna (DWOK 33, s. 288). Funkcjonuje on też w czasie chrztu - pod postacią złej wróżby dla śpiącego wtedy dziecka (Federowski 1897, s. 212; Jastrzębska 1965, s. 150). W momencie śmierci można widzieć go w postaci pozytywnej - w praktyce budzenia domowników i sąsiadów w momencie śmierci, w czuwaniu przy zmarłym (DWOK 49, s. 529; 54, 299-300 - wyraźny sens inicjacyjny huculskiego czuwania i specyficznych rozrywek je ułatwiających; Dworakowski 1935, s. 142) oraz w zakazie spania, gdy we wsi dokonuje się eksportacja zwłok (DWOK 26, s. 121). W cyklu rocznym zakaz spania obowiązuje w wielkanocną niedzielę - po powrocie z rezurekcji („bo będzie się drzemać przy robocie wieczornej", Cisek 1889, s. 68; „złodziej okradnie", Kantor 1914, s. 237; „bo się umrze", Cercha 1919, s. 40; Gaj-Piotrowski 1967, s. 58; Kwaśniewicz 1985, s. 22), w poniedziałek wielkanocny (Kotula 1962, s. 66; Witkoś 1977, s. 146) oraz w wieczór wigilijny przed pasterką (Cisek 1889, s. 68; Saloni 1902, s. 254; Kosiński 1903, s. 84; Cercha 1919, s. 40) i wreszcie w dzień Bożego Narodzenia, przy czym nierzadką sankcją jest wylęganie zboża (Pleszczyński 1893, s. 732; Tetmajer 1898, s. 171; Witowt 1901, s. 178; Miklavec 1902, s. 341; Dworakowski 1964, s. 84, 86; Lechowa 1967, s. 25; Kwaśniewicz 1985, s. 14, 22). Ten sam zakaz formułowany jest rzadziej w odniesieniu do ostatniej niedzieli zapustów lub samych ostatków, przy czym motywacja - jak zawsze w tym okresie - związana jest z lnem: gospodynie nie kładą się, żeby się len nie pokładał (Kopernicki 1887, s. 206; Lechowa 1967, s. 26); sporadycznie zakaz ten dotyczyć może wszystkich przedświątecznych wieczorów, gdy w kościele �TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 23 trwają nieszpory (Kosiński 1903, s. 84), czasu, gdy w kościele odprawia się suma (Gaj-Piotrowski 196*7, s. 195), i dnia, w którym przyjęło się komunię (DWOK 48, s. 44). Pominę oczywistą okoliczność, że zakaz spania w momentach obrzędo­ wych ma swój pozahumoralny rodowód - głębokość warstwy mitologicznej, z której pochodzi, jest znacznie większa, o czym przekonuje choćby materiał zgromadzony przez Frazera. Pominę też wymagający szerszego oświetlenia sens religijny owej praktyki jako czuwania (wyraźny zwłaszcza w momentach wigilijnych), koncentrując się na problematyce temperamentalnej. Teoria humoralna w swej oficjalnej, nieludowej wersji prezentuje skodyfikowany pogląd w kwestii spania. Jest mianowicie ospałość - obok niezadowolenia - nieodłączną cechą usposobienia melancholicznego, które było przecież „znienawidzone jako najgorsze". Iluminowane rękopisy i drukowane kalen­ darze, na które autor ten powołuje się jako na pierwowzory ryciny Dürera Melencolia I dla ilustracji tego temperamentu, „ukazują rolnika usypiającego przy pługu, mieszczanina - przed krucyfiksem, niewiastę przy kołowrotku (Panofsky 1971, s. 278, 280 i ryc. 246; Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 301 i ryc. 89-90). Warto przyjrzeć się tym ludowym wierzeniom, w których pojawia się 'moment senności, opieszałości, a także bólu głowy, albowiem przypadłości te można traktować jako ludcwe przeformułowania cech dwóch najbardziej niepożądanych temperamentów - melancholicznego i flegmatycznego. Cieka­ we zgrupowanie elementów humoralnych pojawia się w obrzędzie sobót­ kowym. O Kupale powiada się - według nieprecyzyjnej niestety wzmianki - że „pilnuje wzrostu zboża i pośpiechu w robocie" (przy żniwach), zaś „kto na sobótce nie będzie, główka go boleć wciąż będzie" (Lubicz 1891, s. 177-178). Podobną funkcję spełnia białoruska Śpieszka-Sparyszka, do której dziewczęta modlą się, by dała im pośpiech w pracach żniwnych i spor (obfitość) - (Federowski 1897, s. 135, 270; Moszyński 1929-30, s. 65-66). Prace polne lub pierwszy wypęd bydła bywają poprzedzone oblewaniem, mającym zapewnić niezasypianie przy wypasie, siewie lub żniwach (Piątkowska 1889, s. 494; Gonet 1896, s. 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 104). . Ospałość miała również swoją personifikację. Znamienne, że podobnie jak na dawnych rycinach jest to przedstawienie zasypiającej prządki. Na Lubelszczyźnie nosi ona imię Drżymy lub Drymli i uczestniczy znowu w obrzędzie sobótkowym pozorując przędzenie (Z. S. 1891, s. 35-36); kupalnockowe teksty wspominają o niewyspaniu dziewcząt {Zwyczaje świętojańskie 1929-30, s. 87-88), co nie dziwi w tę wypełnioną erotyką najkrótszą noc w roku. W materiale łużyckim notowana jest postać zwana dremota, dremotka - jest to istota demoniczna, do której porównuje się zasypiającą prządkę, a także lalka, jaką chłopcy podrzucają dziewczętom podczas prządek (Černý 1898, s. 675-676; Schulenburg 1985, s. 101-102; D W O K 59 cz. 1, s. 126). Wyraźna identyczność lubelskiej i łużyckiej drzemiącej postaci prządki zadaje kłam słowom Černego (tamże), wedle którego „są to widocznie zabawki, z których nie należy wcale sądzić o jakiejś dawnej istocie mitycznej". (Pani doc. W. Budziszewskiej dziękuję za wskazanie analogii łużyckiej.) W dalszych po­ szukiwaniach warto wziąć pod uwagę ludowe odróżnianie „snu" od „drymoty" i możliwość traktowania ich personifikacji jako dzieci Morany, śmierci (Kolberg za Hanuszem i materiałem pokuckim, D W O K 31, s. 106). �T' i 24 JERZY S. WASILEWSKI 1 } \ i ! i I ! , i t I 1 I i i I 1 i I Í J Cechą temperamentu melancholicznego bywa. wilgoć (wiązana również z flegmatyzmem), co wynika z jego związku z ziemią; unser complexion ist von erden veuch - „nasza kompleksja jest wilgotna od ziemi" głosi podpis pod ryciną z pierwszego niemieckiego drukowanego kalendarza z 1481 roku, przedstawiającą parę śpiących melancholików (Panofsky 1971, ryc. 247). Jeśli uwzględnimy ten związek, to okaże się, że sankcje za naruszenie zakazu spania w Boże Narodzenie i Wielkanoc są zaskakująco logiczne, albowiem zgodnie z systemem humoralnym uwzględniają właśnie element wilgoci: „siano zmok¬ nie", „zboże w kopach zgnije", „słota przeszkadzać będzie podczas zbiorów", „taka kobieta będzie mieć deszcz w czasie prania" (DWOK 31, s. 155; Kosiński 1890, s. 868; Schnaider 1899, s. 215; Saloni 1914, s. 63). Jest to logika wychodząca poza Frazerowski związek sympatyczny, którym ostatecznie można by tłumaczyć powszechną motywację zakazu leżenia i spania - „wylę­ ganie zboża". W tym miejscu pora na wysunięcie najbardziej ryzykownego przypusz­ czenia. Oto niektóre wierzenia mogły powstać jako przeniesienia nie tylko treści słownych, tekstowych, ale też poprzez przekład informacji ikonograficz­ nej, zawartej w dawnej grafice popularnej. Asumpt do sformułowania takiej hipotezy dają znane z europejskiej grafiki popularnej X V - X V I wieku humoralne wyobrażenia tzw. „dzieci planet", a więc ludzi pewnych zawodów i charakterów, których patronem miałoby być dane ciało niebieskie. Wypada przypomnieć, że poszczególne temperamenty były w doktrynie humoralnej wiązane z planetami: sangwiniczny z Jowiszem (Jowialność"), choleryczny z wojowniczym Marsem, flegmatyczny z Księżycem lub Wenus, melancholiczny zaś z Saturnem. Ta ostatnia planeta wedle przejętej z arabskiej astrologii korelacji rządzi rzeczami wilgotnymi, a także stałymi, trwałymi, takimi jak ziemia, rolnictwo, uprawa. Jest to zresztą tylko część jej bogatych odniesień; astrologiczne własności Saturna jako planety o bardzo długim obiegu uzupełnione zostały mitologicznymi jego cechami jako bóstwa zasie­ wów w starożytnym Lacjum; połączyły się one z cechami Kronosa, syna Uranosa, boga rolnictwa, którego Zeus wykastrował za pomocą sierpa, oraz z Chronosem - bogiem czasu, stąd przedstawianym z kosą, aczkolwiek podobieństwo obu imion jest zupełnie przypadkowe (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 127-151). Na tej bazie wyrosły przedstawienia „dzieci Saturna" - ryciny, na których urodzeni pod tą planetą przedstawiani są przy swych zajęciach: orce, siewie, młóceniu, rąbaniu drzewa itp. Patronuje im trzymający w ręku sierp lub kosę Saturn, wraz z przedstawieniami dwóch właściwych mu wilgotnych znaków Zodiaku - Wodnikiem i Koziorożcem (tamże, ryc. 38-40). Zob. ryc. na s. 8. Podobne przedstawienia skłaniają do postawienia pytania, czy to nie one leżą u podstaw wierzeń i wyobrażeń ludowych. Formułując to przypuszczenie w najmocniejszej, uproszczonej formie: czy wierzenie, że spanie powoduje wylęganie zboża lub zamoknięcie siana, nie jest przekładem informacji graficzno-tekstowej, mówiącej o Saturnie i pokazującej go jako patrona śpiochów oraz rolników przy pracach polowych, ponad którymi Wodnik wylewa z dzbana wodę? Teza o historycznym związku niektórych zakazów magicznych z systemem medycyny humoralnej jest z pewnością trudna do ostatecznej weryfikacji. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 25 Koronna obiekcja wynika z braku polskich druków popularnych o charak­ terze humoralnym. Bardzo malo wiadomo o XV-, XVI-wiecznych kontaktach między folklorem a myślą uczoną. Źródła etnograficzne mogą co najwyżej upewniać w istnieniu takiego związku, i to aż po czasy Kolbergowskie. Właśnie u Kolberga znajdujemy - pośród obserwacji na temat ludowej medycyny - uwagę, że „ślady z czasów humoralnej patologii jeszcze się i dziś słyszeć dają. Żółć rzuca się na mózg, toż pokarm, itp. czyni. Osobliwie baby o tem rozprawiają" (DWOK 7, s. 172;" opinia ta pochodzi z wykorzystanej przez Kolberga pracy Zieleniewskiego 1845). Tamże czytamy, iż „niemal powszechne j f t t przekonanie, że wyrzuty dzieciom są pożyteczne, że tak pozbywają się zbytku humorów, stąd do leczenia ich rzadko się biorą" (s. 153). Rozrzucone po literaturze epizody nie mają wprawdzie wartości dowodu, ale szkicują proces utrwalania się na wsi treści astrologiczno-humoralnych aż po wiek XX. Jeszcze Stanisław Pigoń (1983) sięgając do czasów dzieciństwa w Komborni wspomni: „w latach młodości stwierdziła matka w jakiejś, znalezionej wśród książek ojca » p r a k t y c e « astrologicznej, że urodziła się pod taką planetą, co powoduje usposobienie melancholiczne. Zapamiętała sobie to niezrozumiałe słowo" (s. 136) . 1 VI. REGUŁY „STANÓW BŁOGOSŁAWIONYCH" Przeprowadzona powyżej szczegółowa analiza upewnia nas w trzech pod­ stawowych dla rozumienia zakazu kwestiach: co jest jego przedmiotem, kiedy on obowiązuje, jaka jest wreszcie natura sankcji, a zarazem wartość „teorii informatora". Tak więc po pierwsze zakazane są czynności symbolicznie wyprowadzające z sytuacji idealnej; po wtóre zakaz obowiązuje w momentach zalążkowych, gdy formują się początki; po trzecie - sankcje są logicznymi konsekwencjami naruszenia stanu idealnego, sformułowanymi w języku pewnej „teorii informatorów", której zrąb można odtworzyć: w omawianym wypadku była to doktryna humoralna, zaopatrzona w mitologiczno-etiologiczne tło. Proponuję zatem tezę o paradygmatycznym charakterze zakazów dotyczą­ cych ciężarnej: wiele innych zakazów magicznych należy rozumieć ná ich podobieństwo - jako zakazy towarzyszące sytuacji zalążkowej, embrionalnej, w zamierzeniu idealnej. Obok płodowych początków istoty ludzkiej momentami takimi są okresy zapoczątkowujące koleiae fazy życia - stąd spora liczba zakazów-i wierzeń do nich zbliżonych przypada na wczesne dzieciństwo. Są nimi także początki roku - zarówno ten astronomiczny, zimowy, jak i daty wyznaczające wiosenne odrodzenie: Zapusty, Wielkanoc i inne. Tu też należą początki cyklów wegetacyjnych, gospodarczych i technologicznych: pierwszy siew, rozpłód zwierząt, budowa domu. Mnogość zakazów towarzyszących tym sytuacjom wyjaśnia się nie przez odwołanie do „przejściowości", ale do począt­ ków i sytuacji idealnej. Ów idealny stan rzeczy wymagany jest też przy tworzeniu grupowej wspólnoty (biesiada, zabawa, świętowanie) i wreszcie w chwilach 1 Wspomniane wyżej mongolskie analogie europejskich wierzeń humoralnych znalazłyby zapewne wyjaśnienie w ramach indyjskiego systemu medycznego, o elementach zaskakująco zbieżnych z myślą grecką; nt. lamajskiej teorii humoralnej patrz K i r i l o v 1893; związki grecko-indyjskie na tym polu - F i l l i o z a t 1964, s. 196-237. �26 JERZY S. WASILEWSKI kontaktu ze świętością. Sacrum powinno być otoczone taką samą strefą rzeczywistości idealnej, jak moment początku - świadczy o tym podobieństwo obowiązujących wówczas zakazów. Ostatnia kwestia stanowi dogodny punkt wyjścia, można ją bowiem dokumentować obfitym materiałem identycznych pod względem formy zaka­ zów, obowiązujących z jednej strony kobietę ciężarną, z drugiej zaś - kap­ łanów, wypełniających kult religijny. W tym względzie charakter standardowej listy różnych kapłańskich tabu ma regulamin dnia flamena Dialisa, kapłana Jowisza, stanowiący istotny punkt Frazerowskiego wyliczenia światowych zakazów (Frazer 1962, s. 165-16$ literaturę antyczną na ten temat podaje Ganszyniec 1923, s. 38). Flamenowi nie wolno nosić obrączki i mieć w swym ubiorze węzłów, „szaty jego muszą być utkane z jednej nici [ . . . ] , a jeśli do jego domu zostanie wprowadzony człowiek spętany, należy zdjąć z niego pęta, a sznur musi być przeciągnięty przez specjalny otwór w dachu i wyrzucony na ulicę". Zamykające działanie symboliczne węzłów i pierścieni odczytywali interpretatorzy symboli już dawno (Frazer 1962, s. 216-220, m.in. fragment o długo­ trwałych narodzinach Heraklesa; Ganszyniec 1923; Frankowski 1924, s. 93; Moszyński 1967, s. 321; Stomma 1976). Za takim rozumieniem przemawiają motywacje częstego zakazu umieszczania węzłów w ubiorze szytym dla zmar­ łego, typu „grzechy nie byłyby odpuszczone", „dusza pokutuje w węźle" (DWOK 18, s. 81; 23, s. 122; Piątkowska 1889, s. 507; Udziela 1890, s. 127; Toeppen 1892, s. 788; Świętek 1893, s. 555; Kołodziejczyk 1910, s. 80; Malicki 1947, s. 117). Analogiczne względy mają wyjaśniać zakaz wiązania, nakładany na kobietę w ciąży. „Zakazy przestrzegane z uwagi ria prawidłowy poród nacechowane były myśleniem właściwym dla magii sympatetycznej. W trosce o łatwe rozwiązanie powinna więc ciężarna unikać przechodzenia przez płoty, sznury, łańcuchy" (Kwaśniewicz 1981, s. 104). Dlatego też ciężarna nie nawija, nie szyje,'nie tka, nie przędzie, nie stąpa po sznurach, nie siada na progu, nie nosi na szyi korali' itp. (DWOK 7, s. 145; 34, s. 162; Wierzchowski 1890, s' 191; Wereńko 1896, s'. 118; Lilientalowa 1904, s. 144; Bystroń 1916a, s. 35;Szubertowa 1950-51, 's. 602).' Z pozoru są to wyłącznie zakazy zorientowane -na ułatwienie wyjścia ze stanu odmiennego. W tej funkcji nie pokrywają się one jednak zupełnie z identycznymi pod względem formy zakazami obowiązującymi kapłanów. W tym wypadku nie mogło przecie* chodzić o wyjście ze stanu kapłańskiego, nawet jeśli definiować go jako stan wyłączenia; czy zatem i w zakazach dotyczących ciężarnej chodzi tylko o łatwy poród? Jak już sygnalizowałem, nie -bez. znaczenia są te przypadki zakazów, w których podkreśla się, że obowiązują one szczególnie mocno w pierwszej połowie ciąży, gdy formuje się płód; po ich naruszeniu dziecko narodzi się niedorozwinięte (Federowski 1897, s. 296-298 - od poczęcia do pierwszych ruchów płodu; Matczakowa 1963, s. 32 - „bo wtedy dusza się wiąże"; Jastrzębska 1965, s. 140; Witkoś 1977, s. 65; Gorczycka-Otto 1979). Przykłady te umożliwiają znalezienie pewnej formuły wspólnej dla osoby kapłana i kobiety ciężarnej, która uzasadnia istnienie identycznych tabu. Zamiast o „stanie przejścia" lepiej w obu wypadkach myśleć o „stanie błogosławionym", którego warunkiem jest otwarcie umożliwiające działanie zarówno sił witalnych, jak i sakralnych. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 W istocie jednak także i to wyjaśnienie jest kolejnym wyjaśnieniem cząstkowym. Istnieją przecież przypadki, w których węzły i czynność zawiązy­ wania unikane są nie dlatego, że zamykają drogę czy rozwój, ale stąd, że - jak każde sztuczne łączenie, sztukowanie - są przejawem niedoskonałości. Zanim przytoczę zalecenie Platona, który na owym spostrzeżeniu zbudował regułę liturgiczną, przypomnę konkretny przykład: szaty obrzędowe, o których • w różnych kulturach powiada się, że mają być zrobione z jednej nitki. Taka była np. tunika Jezusa - „suknia nie szyta, ale od wierzchu wszystka dziana" (Ewangelia św. Jana 19, 23). Okoliczności tej nie przeoczył Roland Barthes, odczytujący nową „fenomenologię dopasowania" z gładkich złączeń technicz­ nego bożyszcza masowej wyobraźni z lat sześćdziesiątych Citroena DS: „Wiadomo, że gładkość jest zawsze cechą doskonałości, po prostu dlatego, że jej przeciwieństwo świadczy o technicznej i czysto ludzkiej konieczności dopasowywania: tunika Chrystusa nie miała szwów, tak jak kosmiczne statki powieści przyszłościowej zbudowane są z jednorodnej metalowej powłoki" (Barthes 1970, s. 78-79). Dbałość o podobną harmonię, jednolitość, jednorodność formy legła u podstaw charakterystycznych zakazów okresu ciąży. Kobieta nie powinna wtedy jeść owoców drzewa, na którym zaszczepiono inny gatunek, jak też przebywać na skrzyżowaniach (Niemcy - HdA 7, s. 1424). Nie powinna ona chodzić po klinach, wciskać się między dwie osoby (DWOK 34, s. 162), zbliżać się do drwali, przechodzić przez siekierę (Wereńko 1896, s. 119; Lilientalowa 1904, s. 143-144), palić klinami w piecu (Federowski 1897, s. 217), rąbać na progu (Świątek 1893, s. 134), łamać patyków na kolanie, bo dziecko się przesuwa, połamie się kiedyś (Drozdowska 1963, s. 118; Malicki 1947, s. 82), przechodzić przez miedze, granice, płoty, drągi (Drozdowska 1963, s. 119; Matczakowa 1963, s. 132; Witkoś 1977, s. 65). Zakazy prac w rodzaju gięcia, wiązania i rąbania motywowane groźbą narodzin ludzi i zwierząt z wykrzywionymi nogami spotykane są także w związku z datami cyklu rocznego - porównaj białoruskie rusalne „krzywe tygodnie". Ciekawie, choć gołosłownie, komentuje je Zelenin (1934, s. 21): „zakazy te początkowo były stosowane tylko wobec kobiet ciężarnych w związ­ ku z magią płodności, a jako karę za ich naruszenie uznawano urodzenie potworków". • Znamienne jest, że analogiczne polskie zakazy zabraniają tych samych czynności w okresach, gdy kury wysiadują jaja: nie wolno wtedy palić wiciami w piecu ani kręcić powróseł, bo pisklęta będą miały krzywe nogi (DWOK 7, s. 135; Siarkowski 1879, s. 25; Ciszewski 1887, s. 28; Federowski 1888-89, I I s. 278; Łopaciński 1902, s. 414). Warto zauważyć, że podobne zakazy tzarówno typu cięcia i łamania, jak zawiązywania) obowiązują w cyklu rocznym w trzech okresach: bożonarodzeniowo-noworocznym, zapustnym i wielkanocnym. Należyta interpretacja zaka­ zów umożliwia właściwe zrozumienie sensu tych świąt - i odwrotnie. Tłumaczenie zakazów np. w konwencji animistycznej pociąga za sobą trak­ towanie Zapustów jako czasu zadusznego. Tymczasem przypadające wtedy nasilenie zakazów tkania, przędzenia, szycia itp. (z motywacją odwołującą się do mającej nastąpić plenności lnu - a więc kobiecej sfery zajęć) każe widzieć w nich raczej okres początkowy - święto przełomu zimowo-wiosennego. t �28 JERZY S. WASILEWSKI Oczywiście, można tu mówić o „przejściu", są bowiem Ostatki także „świętem końca", ale nie z tego wynikają owe zakazy; dla obrzędów końca charakterys­ tyczne jest z reguły rozpasanie i przyzwolenie na łamanie tabu, nie zaś ich ustanawianie. Przyjęcie „paradygmatu początków" zamiast „przejścia" tłumaczy też, dlaczego zakazy są praktycznie nieobecne w tak znamiennym momencie przełomowym, jak dzień 24 czerwca. Samo przejście najwidoczniej nie wystar­ cza do uformowania się zakazu - w dacie rocznej musi pojawić się element początku, wyraźny w momencie przełomu zimowego i wiosennego. Na koniec podkreślę, że właściwy charakter okresów obrzędowych lepiej aniżeli w nadinterpretacjach badacza jest niekiedy ujęty w deklaracjach samych informatorów. Skontrastujmy takie dwie interpretacje zakazów okresu Bożego Narodzenia. Powiada badacz: „Powszechne i zupełnie jasno tłumaczące się zakazy kręcenia wici itp. w okresie Bożego Narodzenia, wywołane obawą skrzywdzenia błąkających się dusz, otrzymały wtórne tłumaczenie, iż prze­ kroczenie zakazu powoduje przyjście na świat dzieci lub zwierząt domowych z wykręconymi nogami, przekręconą głową itp." (Klimaszewska 1960, s. 134). A oto wyjaśnienie informatora na ten sam temat: „Przez cały czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli nie ma roboty żadnej; nie godzi się młócić, a szczególniej rąbać nie wolno dlatego, że w zimie każde bydle zwykło nosić w sobie przypłodek, więc gdyby gospodarz rąbał cokolwiek, to mogłoby mu się urodzić źrebię lub cielę bez nogi albo bez ogona lub ucha" (Kopernicki 1887, s. 146). Oczywiście nie można poprzestać na dosłownym przyjęciu tego tłumacze­ nia, bowiem „bydlę nosi w sobie przypłodek" znacznie dłużej, a mimo to zakaz obowiązuje tylko w święta. Jednakże sama tylko „obecność dusz" nie stanowi racji wystarczającej do jego formułowania. Już cytowana autorka zauważyła zaskakującą z punktu widzenia paradygmatu animistycznego okoliczność, że np. w Dzień Zaduszny nie ma prawie wcale zakazów magicznych, jednak przekonanie o oczywistej słuszności przyjętego założenia powstrzymało ją przed dalszymi wnioskami. VII. IDEAŁY HARMONII Przedstawiane zakazy ludowe mają swe analogie w bardziej wyrafinowa­ nych regułach rytualnych, których celem jest zapewnienie harmonii wokół sacrum, w sferze działania kultowego. Wywód dotychczasowy prowadzi do stwierdzenia, że harmonia (także fizyczna - a więc jednolitość, jednorodność, ciągłość) winna być atrybutem obiektów idealnych, w tym też przedmiotów i działań kultowych. W gruncie rzeczy powraca tu znany motyw - referowane wcześniej tezy Mary Douglas na temat wymogu integralności przy budowie każdej tubylczej klasyfikacji. O ile jednak w tamtym ujęciu był to wyłącznie problem kryteriów taksonomicznych, o tyle tutaj chciałbym ukazać związek integralności i świętości w aspekcie materialnym, fizycznym. Sugeruję istnienie tradycyjnej reguły - przejawiającej się w zakazach i nakazach magiczno-religijnych - która zaleca materialną jednolitość przed­ miotów obrzędowych. Bywa ona wyrażana w przepisach tak wyrywkowych, mm �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 29 a niekiedy trywialnych, że jej istota jest mało czytelna. Aby fragmenty te mogły odzyskać pierwotną głębię, trzeba sięgnąć do dzieła myśliciela, którego imię jest gwarancją istotności i uniwersalności przedstawianych pojęć. „Filozof idei i mitu", Platon, w swym projekcie postanowień prawnych dla idealnego państwa w X I I księdze Praw (§ 955 E - 956 B) takie podaje zasady sporządzania ofiar i darów dla świątyni: „Złoto i srebro [...] wzbudza zawiść ludzką. Kość słoniowa pochodząca z ciała zwierzęcia pozbawionego życia nie jest czystym darem. Z żelaga i ze spiżu wykuwa się sprzęt wojenny. Drewniane więc wizerunki wyrzeźbione z jednego kawałka drzewa i z jednej również bryły kamienia wykonane posągi godzi się ofiarować bogom i stawiać je jako dary w publicznych świątyniach. Odpowiednim darem są także tkaniny, z których każdą zdąży jedna niewiasta sporządzić w ciągu jednego miesiąca [...] Barwić nie należy niczego oprócz przedmiotów służących jako strój wojenny. Darami najgodniejszymi bogów są ptaki i ścienne malowidła, które jeden malarz zdolny jest wykonać w jednym dniu. Takie są oto wskazania, których trzymać się należy przy składaniu bogom wszelkich w ogóle ofiar i darów" (Platon 1960, s. 566-567). Platońskie wymogi sakralnej jednolitości technologicznej i prakseologicznej ciągłości wykonania trwają w praktyce magiczno-religijnej kultury ludowej, choćby tylko pod postacią sporadycznych i pozbawionych głębi komentarzy. Ilustracją pierwszej reguły niech będzie informacja, że np. o ozdobnej kracie żelaznej, zamykającej prezbiterium kościoła w Wambierzycach opowiadają oprowadzający, że wykonana została przez kowali kłodzkich „z jednego kawałka żelaza". Wymóg drugi - ciągłości wykonania - bywa formułowany tak, że wydaje się być nakazem czarnej magii. Oto np. znamienne dla białoruskiego i ukraińskiego materiału etnograficznego wierzenia na temat „tajemnej siły płótna zrobionego w przeciągu jednej doby" ( D W O K 34, s. 201; też Federowski 1897, s. 275). „Kobiety zbierają z każdego domu len, potem, zszedłszy się razem, przędą; po czym tkają z tego przędziwa z taką szybkością, by zdążyć do rana wyrobić płat płótna nie mniejszy od 3 arszynów. Po tym płótnie chodzi po wsi procesja" (DWOK 52, s. 434-435); podobnie musi być wykonany pług do oborywania wsi przed zarazą, przy czym „drzewo na osadzenie pługa musi być jednostajne, czyli całkowite" ( Ď W O K 57, s. 1254). 0 wielkoruskim zwyczaju budowania przez jedną noc cerkiewek w obronie przed zarazą pisze Zelenin (1911), wydobywając jedynie „niezwykły" i tajemny charakter takiego działania. Przywodzi to na myśl częsty w światowym folklorze motyw H.1104 1 H. 1133 - cudowna budowla zostaje wzniesiona w przeciągu jednej nocy (np. przez Mahometa, u nas - przez Twardowskiego, D W O K 28, s. 12), co z kolei może się kojarzyć z rzeczywistą praktyką budowy kościołów - zaś w Ameryce Łacińskiej slumsów - wbrew zakazowi władz w ciągu jednej nocy. w rezultacie czego są one tolerowane. Powróćmy do zakazów towarzyszących rytuałowi; spośród działań ob­ rzędowych, których przerywanie jest niewskazane, szczególnie wyraźnie za­ znacza się wieczerza wigilijna. Nie tylko nie wolno w jej trakcie wstawać od stołu - co ma oczywiście sens zapewnienia świątecznej wspólnoty, podobnie jak praktyka związywania razem łyżek po kolacji - ale też nie wolno przerywać czy nie kończyć jedzenia; nie należy też odkładać łyżki na stół ani podnosić jej, jeśli upadnie na ziemię (z typową motywacją, „aby krzyże nie bolały" - D W O K 20, s. 74, D W O K 44, s. 63; Witowt 1901, s. 182; Kantor �30 JERZY S. WASILEWSKI 1914, s. 217; Dekowski 1968, s. 158; przeniesione na śniadanie wielkanocne, Kantor 1914, s. 237; „komu wypadnie łyżka lub wstanie - umrze", Kosiński 1903, s. 73; Janota 1878, s. 171, 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31). Nierzadko formułowany jest nakaz, by działanie rytualne lub magiczne było wykonane od razu, bez powtarzania akcji, poprawiania i dokańczania. „Przy ścinaniu drzewka [na podlaźnik] starać się należy, ażeby to uskutecznić jednym cięciem" (Janota 1878, s. 165); Jednym cięciem noża rozrzynają powrósło [wokół wigilijnej wiązki słomy], wszystko to z łoskotem spada" (Saloni 1898, s. 48); po wodę na weselny stół „starosta wysyła chłopca [ . . . ] z konewką nową [ . . . ] , żeby nabrał wody od jednego razu, strzegąc się dolewania lub powtórnego zanurzenia" (DWOK 49, s. 365); ciasto na korowaje należy rozdzielić za jednym razem, bez dokładania (Szablewska 1883, s. 121; Federowski 1897, s. 280); jedząc kolację wigilijną nie wolno strzepywać żadnej potrawy, a zwłaszcza kapusty z łyżek na powrót do misek - „liście poopadałyby", zboża i jarzyny nie udadzą się (Gloger 1888, s. 815; Udziela 1890, s. 39; Świętek 1893, s. 557; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31); zmarłego układano „na ławie na słomie żytniej, której tylko raz, czyli garścią jedną obiema rękami ze snopa wziąć wolno" ( D W O K 49, s. 530); pierwszego wypędu bydła dokonuje gospodyni „nic nie mówiąc ani się nie zatrzymując (by później i bydło nie zatrzymywało się po drodze i nie ryczało)" (DWOK 40, s. 85-86). Zasada ta przechodzi do zachowania językowego, obowiązując przy wymawianiu pacierza, modlitewki na znalezienie zguby, formuły magicznej - bez przerywania, bez zająknienia, bez oddechu (Saloni 1898, s. 48; Udziela 1899, s. 219; Witowt 1901, s. 206; Jastrzębska 1965, s. 149). Odpowiada jej motyw folklorystyczny C. 742 - bajkowego potwora należy zabić jednym ciosem. Działanie kreacyjne nie powinno być przerywane; oto zalecenie dotyczące pracy garncarza przy wypalaniu: „układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia [ . . . ] ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciw­ nym razie czekało garncarza niepowodzenie" (Czubala 1974, s. 193-194). Podobnie nie wolno przerywać mieszania polewy ani pozostawiać nie dokoń­ czonej roboty na kole garncarskim - „dokończą ją nieboszczycy" (Czubala 1978, s. 31-34). Niedokończenie akcji twórczej - z istoty będącej obrzędową - ma złowrogie konsekwencje. Przy siewie, typowym działaniu kreacyjnym, nieobsianie jednego zagonu (przez zapomnienie lub z braku ziarna - „ominucha", „błąd") może skończyć się śmiercią gospodarza (DWOK 40, s. 71; 51, s. 62; Witowt 1901, s. 180; Dworakowski 1964, s. 130). Powszechny przesąd zabrania wracać do domu po rzecz zapomnianą - nie będzie się darzyć w podróży (Świętek 1893, s. 564; Gawełek 1910, s. 100; Kołodziejczyk 1910, s. 80;). Zapomnienie najdrobniejszego akcesorium mszalnego - podobnie jak chwilo­ we przerwanie pracy - uniemożliwia procesji wykopanie baśniowego skarbu (Petrow 1878, s. 128; Udziela 1899, s. 86; Piątkowska 1901, s. 118). Powyższe reguły stanowią myślowe zaplecze zaleceń dla ciężarnej, które bez niego brzmią jedynie trywialnie. Przykładem wymogu pełni niech będą zakazy wyrywania zębów, puszczania krwi, obcinania włosów, picia z wyszczerbionych naczyń itp. (DWOK 7, s. 145; Ciszewski 1905, s. 8, 17; Matczakowa 1963, li �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 31 s. 133; K L W 1967, s. 97). Ciężarną obowiązuje także zachowanie ciągłości podejmowanych działań: ma ona „pamiętać, żeby krojąc [słoninę] z dużego kawałka odkroić od razu tyle, ile trzeba do okraszenia i nie dokrawać już, bo dziecko może mieć przyrośnięty język" (Matczakowa 1963, s. 133). Poród (np. rozpoczęty wieczorem) powinien skończyć się tego samego dnia, ciężarna powinna kończyć wszystkie wyrazy i każdą zaczętą rozmowę, „żeby dziecko nie było zająkliwe" (Federowski 1897, s. 298). Czynności, w których uczest­ niczy, powinny być dopełnione - nawet z jej własną szkodą: „lepiej już, by mąż zamierzywszy się np. na żonę uderzył ją" (Lilientalowa 1904, s. 144). Na marginesie wspomnę o podobnym wierzeniu mongolskim: pewna specyficzna dolegliwość ciężarnej może być spowodowana tym, że ktoś obiecał jej podarunek, ale słowa nie dotrzymał;, sposobem odczynienia jest zamanifes­ towanie podarunku gestem trzykrotnego wkładania i cofania ręki z drobnym darem {np. cukierkiem) poprzez szparę w jurcie - kobieta otrzymuje go dopiero za ostatnim razem. W ten sposób dochodzimy do nakazu obdarowywania ciężarnej, funkc­ jonującego powszechnie pod postacią zakazu odmawiania jej życzeniom i zachciankom. Można go interpretować - podobnie jak wszelki dar - jako formę tworzenia więzi. W istocie jednak jego zaplecze wierzeniowe stanowi pewien zespół wyobrażeń o dużej ogólności: przekonanie o tym, że płód w trakcie swego rozwoju wyciąga z otoczenia siły życiowe. VIII. PŁÓD WYSYSAJĄCY Na początek powróćmy do wyjściowego zakazu'zawiazywania, wspólnego dla kapłana i ciężarnej, by w tej samej perspektywie zbadać przepis podobny: zakaz przysięgania, obejmujący zarówno kapłankę (np. westalkę, której nie wolno było składać przysięgi), jak i kobietę ciężarną - powszechnie obłożoną zakazem przysięgania, bycia świadkiem w sądzie, kumą przy chrzcie itp. Analogia to oczywista - choć przeoczył ją Bystroń, który przytoczywszy polską i europejską literaturę do zakazu bycia przez ciężarną kumą na chrzcinach i druhną na weselu, interpretował go jako przejaw „izolacji społecznej" (Bystroń 1916a, s. 16). Heinrich Ploss - niemiecki Frazer problematyki matki i dziecka - który zanotował tę tradycję dla całej Europy środkowej (Ploss 1911, s. 31; patrz też HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere) wzmiankuje, że także na Malajach ciężarnej nie wolno było stawać przed sądem, albowiem mające tam miejsce spory źle wpłynęłyby na płód. Motywacja ta - po części powracająca w żydowskim przekonaniu, że ciężarnej (ale także menstruującej) nie wolno zaklinać się i świadczyć (Allerhand 1898) - zgodna byłaby z zasadą rajskiej harmonii, jaką należy otaczać płód. Nie da się ona jednak przenieść na pozostałe sytuacje, w których również nie powinna pojawiać się kobieta ciężarna w czynnej roli - chrzciny i wesele. A przecież są to okoliczności analogiczne: matka chrzestna - podobnie jak przysięgająca w sądzie - bierze na siebie zobowiązanie, którego spełnienie nastąpi za jakiś czas (gdy dziecko zostanie już wychowane w wierze, gdy okaże się, że świadek mówił prawdę itp). Jak powiada badacz historii przysięgi starożytnej, jest ona - przynajmniej w jednej ze swych form - oddaniem siebie samego w zastaw: „zastrzegam �32 JERZY S. WASILEWSKI sobie wiarygodność, wiarę [w moje słowa] i stawiam za to pod zastaw siebie samego, całą moją osobowość lub moje życie [ . . . ] Przysięga jest umową [ . . . ] w przypadku jej niedotrzymania jestem gotowy stracić swój zastaw" (Hirzel 1902, s. 28-33). * A więc przysięga to zawieszenie statusu, pozbawienie się pełni osobowości, niekorzystne w sytuacji początkowej; to także zamknięcie, zawiązanie (por. „związany przysięgą"), utrudniające dokonanie przejścia. Oba te argumenty łącznie wydają się tłumaczyć zakaz przysięgania w zaczątkowo-przełomowym okresie ciąży, podobnie jak w okresie narzeczeństwa; logicznie brzmi formułowana w tym ostatnim wypadku sankcja „ich małżeństwo nie dojdzie do skutku", ( D W O K 26, s. 93, 203; Świętek 1893, s. 554; Piątkowska 1899, s. 505). Wyjaśnienia tego nie można jednak zastosować, gdy motywacja zakazu trzymania dziecka do chrztu przez oboje narzeczonych razem brzmi „ich małżeństwo się rozchwieje", (Toeppen 1892, s. 760); w podobny sposób ujmują to te zakazy magiczne, które zabraniają ciężarnej bycia kumą i świadkiem weselnym (druhną, starościną, oczepiającą). Formułują one jednolitą sankcję w dwóch symetrycznych wariantach: może to zaszkodzić albo przyszłemu dziecku ciężarnej, albo też dziecku młodej pary lub chrześniakowi („boby jej chrześniak nie rósł" albo „bo jej przyszłe dziecko wnet po urodzeniu umarło­ by" D W O K 11, s. 51; 34, s. 163; 42, s. 393; 46, s. 494; Witowt 1901, s. 181; Gawełek 1910, s. 101; Witkoś 1977, s. 69, oraz literatura podana przez Bystronia 1916a, s. 16; z motywacją „że przez to młoda cały rok drzemać będzie" - D W O K 52, s. 267). Aby zrekonstruować teorię informatorów, z której wyrastają takie warzenia, trzeba przywołać zakazy treściowo odmien­ ne, ale oparte na tej samej strukturze. Jest to seria zakazów zabraniających ciężarnej kontaktowania się ze wszystkim co rośnie, kiełkuje, stanowi zarodek lub początek. Nie wolno jej więc siać, sadzić, rwać owoców z drzewa, bo wyschnie, doić krów, karmić dziecka piersią (Siarkowski 1885, s. 44; Lilientalowa 1904, s. 144; Szubertowa 1950-51, s. 602; Dekowski 1959, s. 94). Nie wolno jej chodzić na zasiane pole, do źródła i studni, bo wyschną i zepsują się, co jak pamiętamy Bystroń (1916a, s. 15, 33-34) uznawał za izolację okresu przejścia. Interpretacji takiej przeczy jednak specyficzny dobór miejsc zakazanych. Motywacje są tu czasem odległe (ciężarnej nie wolno schodzić do piwnicy, bo dziecko w „hareszcie" będzie siedzieć, Malicki 1947, s. 83), ale zakazy takie można chyba rozumieć identycznie jak wyrażony explicite zakaz chodzenia do pomieszczeń z ziarnem, brania do podołka owoców, jaj, ziemniaków, kapusty, cebuli, wszelkich ziaren i nasion itp. (DWOK 7,-s. 145; Federowski 1897, s. 296-297; Bystroń 1916a, s. 15; Szubertowa 1950-51, s. 602). Kryje się za nimi wiara, że ciężarna wyciąga siłę życiową z otoczenia - zwłaszcza zaś z form rosnących, zarodkowych - i przekazuje ją płodowi. Wierzeniowość niemiecka używa tu specjalnego terminu, mówiąc o „wysuszaniu", jakie powoduje ciężarna idąc przez ogród lub do studni- jeśli przejdzie przez świeży trawnik to ten zwiędnie albo też dziecko będzie pomarszczone (HdA 8, s. 1561, s.v. verdorren). Znamienna symetria tej ostatniej motywacji wskazuje' na możliwą obustronność procesu wyciągania siły życiowej przez to, co rośnie. L A zatem nosząca, płód, zarodek, nie powinna mieć styczności z zaczątkami, z innymi płodami - także rolnymi. Sformułowanie to nie jest zabawą ze s J i i j ] J 1 ¡ i 1 �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 słowami - wyraża ono istotę całej grupy zakazów, a zarazem sugeruje istnienie pewnego sposobu widzenia świata. W wizji tej ilość dobra na świecie jest ograniczona, działa też zasada naczyń połączonych, tak więc początki rozwoju czegoś nie mogą przypadać na początki czegoś innego, są one bowiem wobec siebie wzajemnie konkurencyjne. Wyrażają ją takie wierzenia, jak to mówiące, że gdy na sąsiadujących ze sobą polach dwóch siewców sieje jednocześnie, to jeden z nich „podsieje" drugiego - odbierze mu cały plon (Federowski 1897, s. 363; Dworakowski 1964, s. 130); podobnie gdy dwie ciężarne przechodzą obok siebie, albo gdy dwie kobiety jednocześnie rodzą dzieci lub karmią je piersią - jedna z nich traci siły, zdrowie, mleko na rzecz drugiej (Siarkowski 1878, s. 242; Zelenin 1934, s. 30-31; w odniesieniu do flwojga dzieci przyjmowanych jednocześnie przez akuszerkę - Federowski 1897, s. 252, 300). Przywołana tu praca Zelenina stanowi iście Frazerowską kolekcję zakazów pożyczania, wydawania, wynoszenia itp., gruntujących się na obawie odebrania siły życiowej, plonu i wzrostu. Jako że sam jej język jest dziś mocno staroświecki - nawet jeśli pominąć zawartą w tytule koncesję na rzecz epoki - warto odwołać się do podobnego poglądu wyrażonego we współczesnej antropologii przez George'a Fostera (1965). Autor ten odnajduje w różnych społecznościach chłopskich wyobrażenie o świecie, w którym istnieje „o¬ graniczona ilość dóbr" i każde sięgnięcie po nie musi się odbywać ze szkodą innego użytkownika. Wizję taką odnajduje on zarówno w postawach ekonomiczno-produkcyjnych, jak i w działaniach obrzędowych, np. typu charivari, gdzie kawalerowie piętnują powtórne małżeństwa wdowców, którzy już skorzystali z owej zamkniętej puli kobiet i uszczuplają ich własne możliwości. W zakresie interesującej nas problematyki płodowej przytacza afrykańskie i latynoamery­ kańskie przekonania, że kolejna ciąża matki powoduje specyficzną chorobę jej ostatniego dziecka, któremu płód odbiera mleko; najwyraźniej nie chodzi tu tylko o zjawisko znane w psychologii jako „rywalizacja rodzeństwa", skoro identyczne przypadłości może odczuwać także mąż kobiety w pierwszych miesiącach ciąży (Foster 1965, s. 298-299). Tak samo wolno chyba interpretować elementy słabości i wyczerpania mężczyzny (symboliczne lub traktowane jako rzeczywiste) przed i w trakcie porodu żony, kwalifikowane łącznie a nieprecyzyjnie jako kuwada; oczywiście zasięg tego zjawiska wykracza daleko poza ramy społeczności chłopskich (nt. jego ciekawych form we współczesnej Ameryce - patrz Kupferer 1965, zaś w kulturach pierwotnych - Schmidt 1955, zwł. s. 287-296 nt. męskich bólów porodowych; s. 307-318 uogólnienia na temat zakazów okresu ciąży jako środka tworzenia harmonii). Ciąża jest okresem szczególnego zapotrzebowania na siły witalne, wymaga - jak widzieliśmy - stworzenia środowiska idealnego, z którego je niejako wyciąga czy wysysa. Psychologiczne tego objawy widoczne są w powszechnie notowanym w przekrojowych badaniach międzykulturowych zjawisku „za­ chcianek" (staropol. bażenie, białorus. bażyćsia, ukr. bahnuť; ang. craving), które można traktować jako potrzebę bycia karmioną; z psychologicznego punktu widzenia nie są one wyrazem głodu, ale wynikają z potrzeby opieki, stanowiąc jakoby regres do niedojrzałego stanu emocjonalnego na tle stresu, obawy o poród itp. (Ayres 1967, s. 113-115). 3 - Etnografia Polska t. 34 z. 1 2 �34 JERZY S. WASILEWSKI Poza swym wymiarem psychologicznym zjawisko to ma niewątpliwy wyraz w języku symbolicznym. Istnieją zakazy magiczne odmawiania życzeniom ciężarnej o jednolitej sankcji: myszy pogryzą ubrania (wariant - sieci rybakom) robiąc w nich dziurę wielkości płodu, albo wręcz zaszkodzi to płodowi (DWOK 7, s. 145; 17, s. 122; 34, s. 162; 42, s. 392; Pierzchała 1896, s. 335; Federowski 1897, s. 324 - do połowy ciąży; Ronisz 1897, s. 118; Witowt 1901, s. 178; Szukiewicz 1903, s. 267; Lilientalowa 1904, s. 144; Gawełek 1910, s. 100; Schnaider 1912, s. 197; Ciesielski 1961, s. 14; Jastrzębska 1965, s. 141; K L W 1967, s. 99) . W zgodzie z tą logiką złą wróżbą jest przejście ciężarnej przez drogę (Ciszewski 1887, s. 32; Krzywicki 1889, s. 860; Federowski 1897, s. 204; K L W 1967, s. 119), choć trzeba pamiętać i o przekonaniach przeciw­ stawnych (Szubertowa 1950-51, s. 603) oraz o ponownej - tym razem komplikującej wyjaśnienie - analogii kobiety ciężarnej i kapłana: ksiądz jest „zły na przechód" (Saloni 1914, s. 59; D W O K 7, s. 255 za J. Grimmem: „ukazanie się świętego człowieka przerywa ziemskie czynności i zabiegi"; D W O K 15, s. 121-122; 17, s. 83; 42, s. 47; 51, s. 59; 52, s. 440). „Wysysanie" życia przejawić się może w tym, że - jak w wierzeniach niemieckich - rany nie goją się, jeśli spojrzy na nie ciężarna, a chłopcy na zabawie będą skorzy do bójki, jeśli ona będzie tam obecna (HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere). Element ten wymaga dointerpretowania: niezgoda to nic innego, jak rozpad świątecznej communitas (tu - w postaci wspólnoty zabawowej), który powoduje ciężarna - albo płód - zaspokajając swe zapotrzebowanie na wartości stanu idealnego. Kiedy coraz więcej materiału wierzeniowego wyjaśnia się przez odwołanie do pojęcia idealnego stanu początkowego raczej aniżeli stanu przejścia, pora na postawienie radykalnego pytania. 2 j i « i ! IX. C Z Y ISTNIEJĄ OBRZĘDY PRZEJŚCIA? Pytanie to nie oznacza kwestionowania sensowności pojęcia rites de passage jako kategorii klasyfikacji obrzędów. Skoro jest grupa rytuałów, zbudowanych na zasadzie „wyłączenie - margines - włączenie", to nie ma podstaw, by odmawiać im takiego miana. Wątpliwości mogą dotyczyć jedynie tego, czy pojęcie przejścia wolno traktować jako paradygmat i nakładać je na całość materiału wierzeniowego, czy też raczej przyjmować jego ograniczoną tylko do zasad budowy obrzędu stosowalność. Postawmy zatem dwa sygnalizowane już pytania. Po pierwsze, czy przypadające w chwilach przełomowych wierzenia należy traktować jako pochodne struktury obrzędu, czy też raczej wynikają one z wyobrażeń wcale nie związanych z ową strukturą? Stąd kolejne pytanie: czy wierzenia wyrastają 2 Por. „gdy kołtuniastemu czego się zażąda [zachce], musi to mieć natychmiast, [inaczej] kohun pokrzywi mu kości", Poszukiwania 1890, s. 441; „boby się gościec sprzeciwiał", U d z i e l a 1900, s. 715-716; tak wiec choroba nawiedzająca, „gość" ma podobne do ciąży działanie wysysające. ? \ 3 \ j ' �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 35 z głębokich struktur (których logika odpowiadałaby - jak chce teoria przejścia - logice rytuału), czy raczej są produktem wyobrażeń, które dadzą się w pełni zrozumieć na „powierzchniowym" poziomie - przekonań, „idei ludowych", elementów uświadamianej wizji świata. Pierwszy dylemat formułował - i rozstrzygał - już J. S. Bystroń, który rozróżniał „wierzenia na temat ciężarnej" i „ogólnosocjologiczne reguły in­ stytucji społecznej" (tzn. izolacji okresu przejścia), przy czym większość wierzeń miałaby być wtórnym tłumaczeniem owej instytucji. Kilka cytatów zrekapitu­ luje tok jego rozumowania: „menstruacja, ciąża, połóg [są to] objawy fizjologiczne. Niezrozumiałe są one dla człowieka pierwotnego, który nie umie przyczynowo ich wyjaśnić, a widząc ich odrębność stara się osoby podlegające im wyłączyć poza nawias społeczeństwa [ . . . ] izolacja kobiety jest instytucją społeczną [ . . . ] , dla wytłumaczenia instytucji społecznej [ . . . ] tworzy się wiarę, że czynność taka a taka szkodzi dziecku", wiara (w demony) jest późniejsza niż izolacja (Bystroń 1916a, s. 7, 16, 18, 52-53). Nie jest to wywód przekonujący, bo skoro „instytucja społeczna izolacji" powstaje jako reakcja na niezrozumiałe zjawisko fizjologiczne, to przecież równie dobrą odpowiedź - pierwotną, wcale nie „wtórną" - mogłyby stanowić wierzenia. Natomiast celnym argumentem na rzecz pierwotności reguł „socjologicznych" wobec wierzeniowych jest okoliczność, że te same zakazy dotyczą zarówno kobiety ciężarnej, jak i menstruującej czy położnicy, tak więc wspólnym mianownikiem może być tylko „stan przejścia" (jak widać, Bystroń zignorował zupełnie fakt nasilonej biologiczności - i w tym sensie nieczystości - tych stanów). Zwróćmy uwagę, że koncepcja przejścia jako paradygmatu dla rozumienia treści wierzeniowych zakłada, że w obrzędzie symbolizowana jest ta zmiana, której uczestnik podlega realnie: z poprzedniej fazy życia do następnej, z przeszłości w przyszłość, do przodu. Tymczasem w języku symbolicznym obrzędu nader często wyrażony jest ruch w zupełnie innym kierunku, a nawet w innym wymiarze - w przeszłość, w wymiarze mitycznym. Obrzęd niekonie­ cznie służy wyrażeniu zmiany, która dokonuje się wtedy naprawdę - on raczej kształtuje symbolicznie sytuację idealną, zawsze tę samą, stałą. Przykład nieco sztuczny, modelowy: obrzęd pożegnania nie ma na celu demonstracji dokonu­ jącego się rozdzielenia, ale raczej stworzenie wspólnoty - przez objęcia, łączący wszystkich płacz, zakaz żegnania się przez próg itp. Skoro symboliczne działanie obrzędowe nie musi służyć wyrażeniu tego, co „i tak" dokonuje się na planie społecznym, to tym bardziej nie muszą spełniać tego zadania towarzyszące mu wierzenia czy zakazy. Teza o priorytecie „zasad instytucji społecznych" wobec wierzeń jest więc arbitralna. Materiał etno­ graficzny mówi stale o konieczności izolowania płodu i łona ciężarnej: dwa fartuchy nakłada ona, gdy jest matką chrzestną, rzeczy zakazanych nie wolno jej brać właśnie do podołka, nie powinna sadzać małych dzieci na kolana; wierzono, że jeśli ciężarna trzyma do chrztu, to umrze dziecko, które znajduje się niżej, jeśli zaś menstruująca - dziecko, niezależnie od płci, mieć będzie podwójną miesiączkę, za siebie i za nią (Federowski 1897, s. 334; D W O K 7, s. 145; Malicki 1947, s. 82; Szubertowa 1950-51, s. 602; Jastrzębska 1965, s. 140). W wierzeniach takich nie wyraża się wcale „reguła socjologiczna izolacji"; co �36 JERZY S. WASILEWSKI najwyżej to autor, który forsuje paradygmat socjologiczny, przekłada je na swój idiom, widząc w nich metaforyczne przeniesienie czy odbicie zasad działania instytucji obrzędowego przejścia. Tak czyni np. Mary Douglas przytaczając zebrane przez Monikę Wilson wśród afrykańskich Nyakusa wierzenia o zachłannym płodzie („o ciężarnej sądzi się, że zmniejsza ilość ziarna, do którego się zbliży [ . . . ] bliskość dziecka w jej łonie powoduje też, że u chorych wzrasta kaszel lub gorączka"), by skonkludować w duchu van Gennepa: „niebezpieczeństwo tkwi w stanach przejścia z tego prostego powodu, że przejście jest niedefmiowalne - nie jest ani jednym stanem, ani drugim" (Douglas 1966, s. 95-96). Krytykuje Levy-Bruhla za to, że przytaczając identyczne wierzenia maoryskie dotyczące płodu poronionego i kobiety menstruującej jako istot „z brakiem", niepełnych - i stąd wysysających - pozostał na tubylczym poziomie wyjaśniania, nie dostrzegając, iż niebezpieczeństwo leży w stanach granicznych w ogóle. Na szczęście - powiada - van Gennep miał więcej „intuicji socjologicznej". W ten sposób uwagi jej uchodzi okoliczność, że rozwinięcie koncepcji „żarłocznego płodu" mogłoby mieć poważne implikacje także dla zrozumienia rzeczywistości społecznej. Po wtóre - co jest równie ważne - nie wolno interpretować izolacji obrzędowej wyłącznie jako zjawiska społecznego - ma ono przecież tak samo ważne odniesienia wierzeniowe z ich biologicznymi uwarunkowaniami (izolacja płodowa - rajskie odosobnienie itp.). Może wyglądać na paradoks, że ten sam element wierzeniowy, „żarłoczny płód", który był punktem wyjścia autorki - prekursorki badań nad stanami ambiwalentnymi i posłużył jej do uogólnień na temat niebezpieczeństw przejścia, stanowi dla nas punkt dojścia; finał tej samej drogi, tyle że pokonanej w odwrotnym kierunku: od sformułowań języka etic do emic, od teorii obrzędu do „idei ludowych". Wraz ze świadomością, że drogę tę można pokonywać w obie strony, rodzi się pokusa, by sformułowany na wstępie dylemat uznać za pozorny, a podejmowane przez autorów decyzje, czy wierzenie wyjaśniać logiką obrzędu czy odwrotnie - uznać za kwestię upodobania badacza do widzenia zjawisk w ramach tego lub innego kontekstu. Może więc w ten sam sposób da się usunąć kolejny dylemat - pytanie, czy wierzenia lepiej wyjaśniać przez nieuświadamiane struktury, czy też przez uświadamiane wyobrażenia? Przed jego rozpatrzeniem należy oczywiście określić, jakiego rodzaju struktury ma się na myśli. Niech zatem będą to głębokie struktury postrzegania czasu i przestrzeni. Mocnym argumentem na rzecz istnienia takiej nieuświadamianej matrycy organizującej wierzenia jest np. koncepcja „demonogenności" punktów przełomowych, granic, okresów przejś­ cia (Stomma 1976). Ale nawet dla tej zwartej i przekonującej konstrukcji można proponować cząstkowe wyjaśnienia alternatywne z innego poziomu. Oto np. wierzenie, że dziecko dwukrotnie odstawiane od piersi staje się zmorą, można by interpretować jako dobry przykład demonogenności niewłaściwie dokonanego przejścia. Wyjaśnienie alternatywne odwoła się jednak do ludo­ wych pojęć na temat karmienia i odstawiania od piersi. Otóż dziecko, które po odstawieniu domaga się nadal karmienia, odbiera następnemu jego udział (białorus. obsos, Znamierowska-Prufferowa 1947, s. 29); „ma dwa serca i dwie dusze" (Udziela 1890, s. 127); podobnie gdy karmione jest zbyt długo - przez dwa Wielkie Piątki wg powszechnej formuły. Nic dziwnego zatem, że takie �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 37 dziecko zostaje uznane za wysysającą zmorę, strzygę albo ma uroczne oczy, którymi przysparza szkód (DWOK 7, s. 136; 17, s. 113; 33, s. 177; Federowski 1897, s. 306; Saloni 1914, s. 59; w wierzeniach europejskich - Dundes 1980, s. 106). Przykład ten demonstruje możliwość tłumaczenia pewnych wierzeń przez odwołanie do wizji świata o ograniczonej ilości dóbr. To z niej wynikają zakazy nakładania jednej sytuacji początkowej na inną (mające uzasadnienie w koncepcji naczyń połączonych) w rodzaju: „gdy zakładający gospodarstwo kupi bydlę, nie może już nic równocześnie kupić, bo by mu się źle wiodło" (Gustawicz 1900, s. 64). W miarę gromadzenia podobnego materiału rośnie liczba zakazów tworze­ nia takich właśnie symetrycznych sytuacji, które jednak coraz słabiej tłumaczą się obawą o rywalizację. Wątpliwości przysparza np. powszechny zakaz obecności obojga młodych jednocześnie w kościele na zapowiedziach (z sankcjami typu: głowy by ich bolały, niezgoda w małżeństwie, garnki będą się w gospodarstwie tłukły) i unikanie wzajemnego spotkania w trakcie zaprosinowego obchodzenia wsi (DWOK 10, s. 290; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 231; 33, s. 248; Siarkowski 1885, s. 43; Świętek 1893, s. 554, Saloni 1914, s. 59). Można tu zaliczyć wierzenia, że źle jest, gdy orszak weselny napotka inny orszak, pogrzeb - inny pogrzeb, jedna grupa kolędnicza albo chodząca z kurkiem wielkanocnym - drugą. Efektem są bójki (DWOK 27, s. 127; 33, s. 201; Ulanowska 1888, s. 107); w Rumunii rytualną bitkę, muszą odbyć dwie spotykające się grupy rytualnych tancerzy - calusari (Kligman 1981, s. 27), przy czym nawet w tych ostatnich przypadkach nie należy poprzestawać na powierzchownie ekonomicznym uzasadnieniu zazdrością o datki. W tym momencie stajemy przed pokusą wyjaśnienia o zupełnie innym charakterze - czysto formalnym, strukturalnym. Zamiast o „groźbie wysysa­ nia" można by mówić o zakazie nakładania na siebie sytuacji przejściowych, mediacyjnych. Sprawdźmy, czy byłby to zabieg owocny szukając zakazów tworzenia takich właśnie sytuacji symetrycznych. Oczywistym przykładem mógłby być zakaz patrzenia w lustro albo praktyka jego zasłaniania lub odwracania, obowiązująca (osoby) w momentach przełomowych: niemowlę do pierwszego roku, pana i pannę młodą w trakcie wesela, położnicę, otoczenie zmarłego (DWOK 15, s. 153; 17, s. 88; 23, s. 80, 26; s. 93; 42, s. 394 i 411; 49, s. 532; Piątkowska 1889, s. 504; Z. Wasilewski 1889, s. 97; Kosiński 1890, s. 870; Wierzchowski 1890, s. 191; Wereńko 1896, s. 131; Toeppen 1892, s. 788; Federowski 1897, s. 305; Lilientalowa 1898, s. 280; Schnaider 1899, s. 340; Lilientalowa 1900, s. 322; Smólski 1901, s. 329; Saloni 1903, s. 250; Gaj-Piotrowski 1967, s. 54; Witkoś 1977, s. 66 i 188); z nawiąza­ niem do powodowanego przez lustro podwajania - dziecko będzie się jąkać, „wypatrzy następne" (Kopernicki 1887, s. 202). Inne motywacje, np. krótka pamięć (DWOK 7, s. 14; Gonet 1896, s. 227; Gaj-Piotrowski 1967, s. 152), odwołują się do innej logiki (patrz też Bystroń 1916a, s. 36 i 137). Inny przykład mogłyby stanowić zakazy przebywania pośrodku budynku. Jeśli w miejscu centralnym budowli wolno widzieć pewien punkt początkowy, zarodkowy - to wierzenie, że ciężarnej nie wolno stawać na środku kościoła lub cerkwi (Wereńko 1896, s. 119), można by interpretować jako zakaz j i ¡Í l i \ 1 J i • ' ! �38 JERZY S. WASILEWSKI nakładania początków na początki. Podobnie w środku izby pod stragarzem nie udaje się ubijanie masła, osoba tu siedząca przy grze w karty nie ma szans na wygraną itp. (Łopaciński 1897, s. 243; Piątkowska 1897", s. 801; Pietkiewicz 1938, s. 231; Dworakowski 1964, s. 229; Łuczkowski 1980, s. 150). Obok początkowych, embrionalnych punktów w przestrzeni (jeśli rzeczywi­ ście wolno tak rozumieć punkty centralne budowli) nie sprzyjają rozwojowi także początkowe momenty cyklów czasowych. Poniedziałek, podobnie jak dni nowiu („na wietku" - przy niewidocznym i minimalnym księżycu), jest - jako „pusty dzień, zawiązanie tygodnia" - na równi z piątkiem dniem „twardym", „ciężkim" (Kantor 1907, s. 152; K L W 1967, s. 105). Jest on zły jako dzień urodzenia, niekorzystny do zaczynania siewu, sadzenia, orki, nawożenia, sianokosów, żniw i dożynek, kiszenia, polowania, podróży, podejmowania służby, pożyczania, załatwiania interesów, leczenia, zakładzin domów, a nawet nakładania czystej koszuli, przystępowania do szycia i reperacji odzieży i obuwia (DWOK 7, s. 138, 142, 174; 10, s. 290; 17, s. 70, 117; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 177 i 231: 33, s. 110; 42, s. 400; 46, s. 494; 57, s. 1267; Podbereski 1880, s. 70; Udziela 1886, s. 90; Cisek 1889, s. 69; Rokossowska 1889, s. 172; Lorentowicz 1890, s. 825; Gonet 1896, s. 331; Pierzchała 1896, s. 336; Federowski 1897, s. 203, 339, 359, 374, 381; Piątkowska 1898, s. 420; Józef znad Wiszenki 1899, s. 351; Gustawicz 1900, s. 63; Gawroński 1902, s. 125; Łopaciński 1902, s. 415-416; Świętek 1902, s. 362; Saloni 1903, s. 255; Schnaider 1912, s. 198; Saloni 1914, s. 63; Gaj-Piotrowski 1967 s. 93; Baranowski 1972, s. 55). Ta próba materiałowa uświadamia konieczność wyboru: albo uznajemy za właściwe ujmowanie jego ukrytej logiki w abstrakcyjnych formułach, mówią­ cych o mediacjach i symetrii, rezygnując w gruncie rzeczy z jego rozumienia - albo też szukamy wyjaśnień szczegółowych, opierających się na konkret­ nych wyobrażeniach. Ten drugi sposób wydaje mi się owocniejszy; zastosujmy go do wyjaśnienia zakazów obowiązujących w poniedziałek: dzień ten należy rozumieć nie tyle jako początek - nie był nim zresztą nigdy w kalendarzu chrześcijańskim - ale jako dzień poświąteczny, i to właśnie jest powodem jego feralności (analogicznie, w starożytnym Rzymie dni następujące po świętach traktowane były jako niepomyślne). Wytłumaczenie kryje się w analogii sięgającej poziomu mitologicznego: tak jak okres rajski stanowi sytuację idealną, wyjście zeń zaś oznacza upadek, tak też święto jest czasem idealnym, natomiast dzień następny ma waloryzację negatywną. Analogię tę można posunąć dalej: skoro okres płodowy koresponduje w wierzeniach - jak widzieliśmy - z sytuacją rajską, to okres po porodzie będzie miał swój odpowiednik w następnej fazie mitologicznego scenariusza: egzystencja na ziemskim padole, rozbicie pierwotnej harmonii itd. Nic więc dziwnego, że z chwilą porodu pojawiają się te same symboliczne znaki upadku, co w planie mitologicznym. Zgodnie z tą logiką byłyby powszechne wierzenia o nieczystości i szkodliwym oddziaływaniu położnicy (materiał - Bystroń 1916a, s. 27). Ciekawe są zwłaszcza te przypadki, które meżna interpretować jako znaki rozpadu wspólnoty. Tak można rozumieć przekaz, że dzieci odmawiają słuchania matki po porodzie (Federowski 1889, s. 293). Wzmian­ kowane wierzenie niemieckie, że ciężarna rozbija zabawę taneczną, powtarza się w zachodniej Polsce w odniesieniu do położnicy przez sześć tygodni po porodzie (Kwaśniewicz 1985, s. 122). �39 TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ Pomijając widoczną w tym przypadku kwestię zapożyczeń - leżącą poza granicami badania znaczenia - stwierdzamy, że identyczność zakazów obo­ wiązujących przed i po porodzie znajdowałaby swe wyjaśnienie. Będzie się ono odwoływać do dwóch oddzielnych mechanizmów, dwóch różnych „teorii informatorów": koncepcji wysysającego płodu oraz analogii raj:upadek = okres płodowy:okres poporodowy. Jeśli wyjaśnienie takie odrzucić jako zbyt partykularne 'i szukać formuł ogólniejszych, np. odwołujących się do terminu „przejście", to osiągnie się wkrótce pewien próg rozumienia. Dochodzimy doń wtedy, gdy w ucieczce przed wyjaśnieniami cząstkowymi wybierzemy pojęcia zbyt abstrakcyjne. Do takiej właśnie granicy dotarł Rodney Needham usiłując zrozumieć, dlaczego tak różnym obrzędom - od seansów szamańskich po ceremonie weselne - towarzyszą instrumenty perkusyjne. Spostrzegł on, że można je wszystkie nazwać obrzędami przejścia, ale też zauważył, że nie wynika stąd jeszcze, dlaczego uczestniczy w tym perkusja. Nie ma koniecznego wewnętrznego związku pomię­ dzy logiczną strukturą zmiany kategorii a afektywnym działaniem tych instrumen­ tów; w istocie przechodzenia nie ma nic, co wyjaśniałoby konieczność użycia perkusji, ani też odwrotnie. Ostatnie zdanie artykułu powtarza więc bezradnie wyjściową obserwację: musimy zadowolić się stwierdzeniem, że „istnieje związek między perkusją a przejściem" (Needham 1967, s. 613) . Mamy tu chyba do czynienia z prawidłowością epistemologiczną znaną i innym naukom: wprawdzie wraz z oddalaniem się od konkretnego przed­ miotu badań ujawniają się nowe związki, ale traci się możliwość mówienia o zjawiskach mniejszej skali w ich własnych terminach, tu - w języku pozwalającym na zrozumienie wierzeń. Konstruowanie interpretacji rozumieją­ cych byłoby więc podobne do rysowania mapy z pewnej wysokości: punkt obserwacyjny nie może znaleźć się za nisko - mapa pokryje się wtedy z terytorium, teoria zmieni się w opis rzeczywistości. Nie powinien on też jednak znajdować się zbyt wysoko - stworzone dzięki „spojrzeniu z oddali" kategorie będą tak ogólne, iż przestaną korespondować z językiem infor­ matora, a bez tej przekładalności niemożliwe jest rozumienie. Tak więc o ile u podstaw tej pracy leżała niechęć do interpretacji kawałkowych, rodem z myślenia potocznego (owi „ludzie co widzą wszystko oddzielnie"), to jej końcem niech będzie przestroga przed pokusą widzenia „wszystkiego razem" w myśleniu naukowym. 3 LITERATURA A l l e r h a n d M. 1898 Przysięga kobiety ciężarnej u Żydów, „Lud", t. 4, s. 180-184. Ayres B. 1967 Pregnancy Magic: A Study of Food Taboos and Sex Avoidance, [w:J Cross-Cultural Approaches. Readings in Comparative Research, C. S. Ford ed., New Haven, s. 111-125. 3 Próbą odpowiedzi, wyrażoną znacznie później i - co znamienne - w innym języku, jest ostrożna hipoteza, że reakcja organizmu na dźwięki perkusji wywodzi się z imprintingu dokonanego w łonie matki, kiedy płód słyszy bicie serca, Needham 1981, s. 40-41. Gdyby związek taki dawał się rzeczywiście udowodnić, mogłoby to być dodatkowe uzasadnienie dla analogii sytuacji płodowej i obrzędowej. �40 JERZY S. WASILEWSKI B a n d i ć D. 1980a Tabu u tradicionalnoj kulturi Srba, Beograd. 1980b Značenie jednog sistema agrarnih tabua, „Etnološke sveske", t. 3, s. 21-29 [Beograd]. B a r a n o w s k i W. 1972 Tradycyjny terminarz prac gospodarczych w południowej części woj. łódzkiego, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 16, s. 43-63. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1916a Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzeniem dziecka, Kraków. 1916b Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1919 Kleparz, przedmieście Krakowa przed 50 laty. Studjum etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, s. 3-80. C e r n y A. 1898 Istoty mityczne Serbów Łużyckich, „Wisła", t. 12, s. 188-210, 467-506, 667-672. C i e s i e l s k i Z. 1961 Rybołówstwo na Pojezierzu Włodawsko-Łęczyckim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 18, cz. l , s . 9-28. Cisek M. 1889 Materyjały etnograficzne z miasteczka Żołyni w pow. przemyskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 54-83. C i s z e w s k i S. 1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 1-129. 1905 Kuwada. Studyum etnologiczne, Kraków. C z u b a l a D. 1974 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich, „Lud", t. 58, s. 181-198. 1978 Folklor garncarzy polskich, Katowice. D e k o w s k i J. P. 1959 Uprawa roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13, s. 19-98. 1968 Z badań nad pożywieniem ludu łowickiego (1880-1939), „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", t. 12, s. 1-245. D o u g l a s M. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London. D r o z d o w s k a W. 1963 Magiczne normy postępowania w życiu codziennym Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 5, s. 111-130. Dundes A. 1980 Wet and Dry, the Evil Eye, [w:] Interpreting Folklore, Bloomington, s. 93-133. Dwok 1961-89 Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 1-66, Warszawa. D w o r a k o w s k i S. 1964 Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok. E l i a d e M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. F e d e r o w s k i M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. 1888-89 Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. 1-2, Warszawa. F i l l i o z a t J. 1964 The Classical Doctrine of Indian Medicine, Delhi. F o s t e r G . M. 1965 Peasant Society and the Image of Limited Good, „American Anthropologist", vol. 67, s. 293-315. Frankowski E. 1924 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", t. 23, s. 50-111. F r a z e r J. G. 1911 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion. T. 2. Taboo and the Perils of the Soul, London. 1962 Złota gałąź, Warszawa [oryg. 1922]. �щ TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 41 F r e u d Z. 1967 Człowiek, religia, kultura, Warszawa. G a j - P i o t r o w s k i W. 1967 Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, Wrocław. G a n s z y n i e c R. 1923 Pierścień w wierzeniach ludowych starożytnych i średniowiecznych, „Lud", t. 22, s. 33-62. Gawełek F. 1910 Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. brzeskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 11, s. 48-J06. G a w r o ń s k i F . R. 1902 Zwyczaje ludowe we wsi Michowej, „Wisła", t. 16, s. 125-126. Gennep van A. 1960 The Rites of Passage, Chicago (oryg. 1909). Gonet S. 1896 Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa, „Lud", t. 2, s. 62-62, 221-228, 331-338. G o r c z y c k a - O t t o M. 1979 Tradycyjna obrzędowość urodzinowa parafii kolbielskiej. Próba analizy strukturalno-semiotycznej (praca magisterska, maszynopis w K E i A K UW). G u s t a w i c z B. 1900 O ludzie podduklańskim w ogólności, a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. 6, s. 36-80, 126-157, 245-257, 340-350. H a n s o n F . A. 1982 Method in Semiotic Anthropology; or, how the Maori Latrine Means, [w:] Studies in Symbolism and Cultural Communication, F. A. Hanson ed., Lawrence, s. 74-89. HdA 1927-38 Handwdrterbuch des deutschen Aberglaubens. T. 19, E . Hoflmann-Krayer, H. Báchtold-Staubli red., Berlin - Leipzig. H i l d e g a r d a von Bingen 1903 Hildegardis Cauae et curae. Edidit P. Kaiser, Lipsiae. H i r z e l R. 1902 Der Eid. Ein Beitrag zu seiner Geschichte, Leipzig. Janota E. 1978 Lud i jego zwyczaje, „Przewodnik Naukowy i Literacki", t. 6, R. 6, s. 151-567. J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia laznowskie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 9, s. 134-168. J ó z e f znad W i s z e n k i 1899 Niektóre wierzenia ludowe w Rudkach, „Lud", t. 5, s. 346-357. KLW 1967 Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta red., t. 3, Poznań. K a n t o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 17-229. 1914 Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy z okolicy Jarosławia, „Materiały . Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 211-242. K ę p i ń s k i A. 1985 Melancholia, Warszawa. K i r i l o v N. 1893 Interes izučenia narodnoj i tibetskoj mediciny w Zabajkale, „Etnograficeskoe Obozrenie", t. 19, s. 84-120. K l i b a n s k y R., Panofsky E., Saxl F. 1964 Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, London. Kligman G. 1981 Caluš. Symbolic Transformation in Romanian Ritual, Chicago - London. K l i m a s z e w s k a J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4, s. 109-140. �42 JERZY S. WASILEWSKI K l i n g e r W. 1926 Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań. Kołodziejczyk E. 1910 Z Andrychowa, „Lud", t. 16, s. 79-86. K o p e r n i c k i I. 1887 Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 130-227. K o s i ń s k i W. 1890 Zapiski etnologiczne zebrane w Jurkowie i okolicy, „Wisła", t. 4, s. 861-873. 1904 Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicji zachodniej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 1-86. Kotula F. 1962 Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków. K o v a č e v i c I. 1978 Semiološki přistup proučavanju obreda na primieru obreda o sv. Andreji, „Etnološke sveske", t. 1, s. 23-32 [Beograd]. 1985 Semiología rituala, Beograd. K r z y w i c k i L. 1889 Zwyczaje ludu w oświetleniu porównawczym. Baba jako wróżba nieszczęścia, „Wisła", t. 3, s. 860-874. Kupferer H. 1965 Couvade: Ritual or Real Illness, „American Anthropologist", vol. 67, s. 99-102. K w a ś n i e w i c z К. 1981 Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 89-126. 1985 Rok obrzędowy, [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, s. 9-31. Leach E. 1964 Antropological aspects of abuse, [w:] New Directions in the Study of Language, E . Lenneberg (ed.), Cambridge (Mass.). L e c h o w a I. 1967 Zwyczaje i wierzenia doroczne w Łowickiem, Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", t. 11, s. 13-52. L e v i - S t r a u s s С. 1969 The Raw and the Cooked. Introduction to a Science of Mythology, New York. 1978 The Origin of Table Manners, New York. L i l i e n t a l o w a R. 1898 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 12, s. 277-284. 1900 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 14, s. 318 322; 639-Ś44. 1904 Dziecko żydowskie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 141-173. 1905 Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „Wisła", t. 19, s. 148-176. L o r e n t o w i c z J. 1890 Lud fabryczny w Pabjanicach, „Wisła", t. 4, s. 825-830. L u b i c z R. ( Ł o p a c i ń s k i H.) 1891 Sobótka - kwestjonarjusz, „Wisła", t. 5, s. 169-178. Ł o p a c i ń s k i H. 1897 Zabytki cywilizacji pierwotnej, „Wisła", t. 11, s. 241-260. 1902 Zabobony, gusła, przesądy, czary i wierzenia różne, „Wisła", t. 16, s. 413-417. Ł u c z k o w s k i J. 1980 Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym i jego wnętrzem, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne", t. 22, s. 149-157. M a g i e r a J. 1900 Wierzenia ludowe w okolicy Sułkowic (powiat Myślenicki), „Wisła", t. 14, s. 55-61. Malicki L. 1947 Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, M a t c z a k o w a S. 1963 Dziecko w rodzinie wiejskiej (materiały z pow. radomszczańskiego), Etnograficzne", t. 5, s. 131-178. „Łódzkie Studia �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 43 M i k l a v e c P. 1902 Zwyczaje, zabawy i zabobony ludu słoweńskiego w południowej Styryi, „Lud", t. 8, s. 337-349. M o s z y ń s k i K. 1929-30 Białoruski spor i sparyš, „Lud Słowiański", t. 1, z. 2, dz. B, s. 54-66. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Needham R. 1967 Percussion and Transition, „Man", vol. 2, s. 606-614. 1981 Circumstantial Deliveries, Berkeley-Los Angeles. O n i a n s R. B. 1954 The Origins of European Thought About the Body, the Mind, the Soul, the World, Time and Fate, Cambridge. Panofsky E . 1955 The Life and Art of Albrecht Dürer, Princeton. 1971 Studia z historii sztuki, Warszawa. Petrow A. 1878 Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 2, s. 3-182. P i ą t k o w s k a I. 1889 Z życia ludu wiejskiego w ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3, s. 479-530. 1897 Pismo obrazowe, „Wisła", t. 11, s. 801. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4, s. 410-435. 1901 Zamek Sieradzki w historyi i powieści ludowej, „Lud", t. 7, s. 113-128. Pierzchała L. 1896 Wierzenia ludu, „Lud", t. 2, s. 335-338. P i e t k i e w i c z C. 1938 Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne, Warszawa. P i g o ń S. 1983 Z Komborni w świat, Warszawa. Platon 1960 Prawa, przeł. M. Maykowska, Warszawa. P l e s z c z y ń s k i A. 1893 Wochy i Koziary, „Wisła", t. 7, s. 719-735 P l i n i u s z Starszy 1845 K. Pliniusza Starszego Historyi Naturalnej ksiąg XXVII, Przeł. J. Łukaszewicz, Poznań. Ploss H. 1911 Das Kind in Brauch und Sitte der Vólker, Т. I, Leipzig. Podbereski A. 1880 Materyjaiy do demonologii ludu ukraińskiego. Z opowiadań ludu w pow. Czehryńskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 4, s. 3-82. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do metody badania izolacji obrzędowej, Lwów - Warszawa. [1932] Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa, t. 3, s. 322-332. Poszukiwania 1890 Poszukiwania, „Wisła", t. 4, s. 441. R o k o s s o w s k a Z. 1889 O świecie roślinnym. Wyobrażenia, wierzenia i podania ludu ruskiego na Wołyniu we wsi Jurkowszczyźnie pow. zwiahelskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 163-199. R o n i s z W., К. B. W. 1897 Poglądy ludu na przyrodę, „Wisła", t. 11, s. 118-119. Saloni A. 1898 Lud wiejski w okolicy Przeworska, „Wisła", t. 12, s. 47-64, 508-517, 719-748. 1903 Lud łańcucki. Materiały etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 6, s. 187-^19. 1914 Zaściankowa szlachta polska w Delejowie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 3-151. Schmidt W. 1955 Gebrauche des Ehemannes bei Schwangerschaft und Geburt. Mit Richtigstellung des Begriffes der Couvade, Wien. I i I 1 i �44 JERZY S. WASILEWSKI Schnaider J. 1899 Z kraju Hucułów, „Lud", t. 5, s. 57-62, 147-154, 207-220, 336-345. 1912 Z życia górali nadiomnickich, „Lud", t. 18, s. 141-217. S c h u l e n b u r g W. 1985 Wendisches Volkstum in Sage, Branch und Sine, Fotomechanischer Neudruck, Bautzen. Seyda B. 1977 Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa. Seznec J. 1939 La survivance des dieux antiques, London. S i a r k o w s k i W. 1878 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do An­ tropologii Krajowej", t. 2, s. 209-259. 1879 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Część druga, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 3, s. 3-61. 1885 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 9, s. 3-72. Smólski G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich {ciąg dalszy i dokończenie), „Wisła", t. 15, s. 153-172, 321-339. Stomma L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. S z a b l e w s k a S. 1883 Wesele i Krzywy taniec u ludu ruskiego z okolic Zbaraża, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7, s. 120-134. Szubertowa M. 1950-51 Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616. S z u k i e w i c z W. 1903 Wierzenia i praktyki ludowe {zabobony, przesądy i wróżby) zebrane w gub. wileńskiej, „Wisła", t. 17, s. 265-280, 432-444. S z u m o w s k i W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Ś w i ę t e k J. 1893 Lud nadrabski (Od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków. 1902 Z nad Wisłoka. Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w pow. łańcuckim, „Lud", t. 8, s. 245-257, 354-368. T e t m a j e r W. 1898 Gody i godnie święta, czyli okres Świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" t. 3, s. 165-197. Toeppen M. 1892 Wierzenia mazurskie, „Wisła", t. 6, s. 145-184, 391^20, 641-662, 758-797. U d z i e l a S. 1886 Materyjaly etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 10, s. 75-156 , . 1890 Lud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologu ,»™ Krajowej*', t. 14, s 1-136 1899 Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła , t 13, s. 14-29 65-88 193-222 1900 Smat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego Poprawym brzegu Wisły. Częsc II, „Wisła , t. 14, S. 1-12, 132-144, Lbir-LU, 399-411, /13-/24. л 1888 1 ^ д Т Я Boże Narodzenie u górali zwanych „Zagórzanami", „Wisła", t. 2, s. 98-119. ^nnl^nlnnin W !,l wfkTi S a e ХШ к „linii W*™* Warszawa. Edmund Ronald Leack Eleazar Moisieiewicz Mieletyński- Władimir Jakowlewicz Propp słowniki Teść Tl) PolskaSztuka Ludowa" R 34 m 2 \ 117 125 L �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 1987 45 Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Część I: Zrozumieć tabu, „Etnografia Polska", t. 31, z. 1, s. 19^41. W a s i l e w s k i Z. 1889 Jagodne. Zarys etnograficzny, Warszawa. Wereńko F. 1896 Przyczynek do lecznictwa ludowego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. 1, s. 99-228. W i e r z c h o w s k i Z. 1890 Materiały etnograficzne z pow. tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 14, s. 145-251. W i l a n o w s k i M. R. 1893 Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, s. 274-279. W i t k o ś S. 1977 Bajdy i Moderówka, Poznań. Witowt 1901 Kilka przesądów ze wsi Turowa (pow. Radzyński), „Wisła", t. 15, s. 177-183. Z.S. 1891 W noc świętojańską, „Biesiada Literacka", nr 29, 17 lipca, s. 35-36. Zelenin D. 1911 „Obydennyja" polotenca i obydennye chramy (Russkie narodnye obyćai), „Źiwaja Starina", t. 20, s. 1-20. 1934 Imuščestwennyje zaprety как pereiitki perwobytnogo kommunizma, Leningrad. Z i e l e n i e w s k i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M. 1947 Przyczynek do magii i wierzeń rybaków, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 1-37. Zwyczaje świętojańskie 1929-30 Zwyczaje świętojańskie na zachodnim Polesiu, „Lud Słowiański", t. 1, z. 1, dz. B, s. 76-88. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe73f2cfa1ffa44e6fd87beae7bdb015.pdf a1733092552f67fb4af8083cdbc58f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1612 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1492 Title A name given to the resource Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.161-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o T A C Y SAMI, A L E I N N I . POTOCZNA INTERPRETACJA RZECZYWISTOŚCI POGRANICZA Żyjemy w dziwnym kraju, a raczej w kraju dziwnych ludzi. Na każdym kroku można tu spotkać przejawy tak niezwykłej solidarności narodowej (choćby w czasie ostatniej powodzi), jak też, o wiele częściej, swoistej seg­ regacji dyktowanej lokalnym szowinizmem. Wzajemny antagonizm miast, a nawet osiedli i ulic w tych miastach, jest na tyle utrwalony w świadomości przeciętnego Polaka, że ten może, mówiąc o jakiejkolwiek części kraju, stwier­ dzić z przekonaniem - „Tam nas nie lubią". A jednak nas. Owo my, swoiste poczucie przynależności do jednej, w miarę spójnej grupy narodowej, przejawia się głównie poprzez istnienie autostereotypu Polaka - z reguły człowieka gościnnego, patrioty, lecz jednocześnie upar­ tego i nad wyraz ambitnego („co, Polak nie potrafi?"). Poczucie wspólnoty prowadzi nieraz do absurdalnych sytuacji faworyzowania cech powszechnie uznanych ze negatywne, jeśli tylko są udziałem kogoś, kogo możemy w pew­ nym kontekście włączyć do grupy ludzi określanych pojęciem my. Spójrzmy: informacja o zatrzymaniu pijanego grabarza, który szedł (!) mając we krwi bodaj siedem promili alkoholu nie wywołuje zgorszenia czy oburzenia. Prze­ ciwnie - obok rozbawienia, pojawiają się sądy świadczące o niezwykłym dokonaniu tego człowieka - „Jak on to zrobił? Gigant, geniusz!". Nic tylko wystawić mu pomnik jako honorowemu przedstawicielowi narodu polskiego w Księdze Rekordów Guinessa. Ten przykład jest oczywiście żartobliwie przejaskrawiony, jednak w jakiś sposób istniejący w naszej rzeczywistości. W pewnych wypadkach można się spotkać z identyfikowaniem się z ludźmi powszechnie pogardzanymi, uważa­ nymi za „zakały społeczeństwa", co jest uzasadnione tylko jednym - zgodnoś­ cią z ogólnie podzielanym wizerunkiem własnym. Pewne cechy wyróżniające danych ludzi i kształtujące ich obraz dostrzega­ my przede wszystkim u przedstawicieli innych nacji. Jeśli cechy te są podobne i podobnie postrzegane, mówi się o zbieżnościach w „charakterze narodo­ wym" czy wręcz o „narodowych sympatiach". Rzecz w tym, że Polacy uloko­ wali te sympatie dość daleko - kraje śródziemnomorskie, Węgry, Francja. Powszechnie podzielane zdanie o sąsiadach jest zdecydowanie negatywne, często motywowane wydarzeniami historycznymi. Ale także odmiennością �162 PAWEŁ S C H M I D T cech uznawanych za powszechne i przekładanych poprzez obowiązujący wo­ bec danego narodu stereotyp na pojedynczych jego przedstawicieli. Wśród sąsiednich Polakom narodów szczególne miejsce zajmują Słowacy. O ile pozostałe nacje postrzegane są wybitnie negatywnie (mimo dostrzegania pewnych pozytywów, np. pracowitość i umiłowanie porządku u Niemców), 0 Słowakach nie krążą żadne opowieści, podania czy choćby anegdoty, co mogłoby stworzyć powszechnie znany wizerunek tego narodu. W przeciwieństwie do innych sąsiadów, Słowacy nie są ani dobrzy, ani źli. Oprócz tego, że są często łączeni i myleni z Czechami, oprócz dostrzegania „śmieszności" ich języka, oceniani są przez zdecydowaną większość Polaków tak, jak choćby mieszkańcy Hondurasu - czyli w ogóle. Można to traktować jako „wyjątek potwierdzający regułę" lub przykład na to, że niczego niemal nie można w badaniu relacji społecznych generalizować, nakładając na owe badania ściśle określone i ustalone teorie czy metody, mające „uporządkować" działania naukowe. Chciałbym przedstawić tutaj sytuację pewnego pogranicza, jednak nie tyle pod kątem świadomości tożsamości narodowej jego mieszkańców, lecz przez pryzmat ich potocznej wiedzy o świecie, która przekłada się na ich tożsamość lokalną i etniczną. Od 1994 roku prowadzę badania na polskim Spiszu i Podhalu. Oba regiony oddzielone są od siebie rzeką Białką, będącą ściśle określoną granicą pomiędzy terenami zamieszkałymi przez Górali podhalańskich i Spiszaków. To silnie zaznaczone rozgraniczenie samo nasuwa pomysł badania i opisywa­ nia obu grup wraz z relacjami zachodzącymi między nimi przy pomocy kategorii ugruntowanych w antropologii, tj. swój - obcy oraz orbis interior 1 exterior. Zwłaszcza po wysłuchaniu opinii o sąsiadach, typu: Spiszacy to nieludzie, o d m i e ń c y bez określonej n a r o d o w o ś c i . T a m gdzie przychylniejszy wiatr, zależnie z której strony, tak oni chcą b y ć raz Polakami, raz S ł o w a k a m i [...] Zawiść do S p i s z a k ó w dziedziczy się w genach. T a k o Spiszach m ó w i ł m ó j dziadek, moja matka i j a też. T o j u ż jest 1 tradycja ( A Z E A 6264) . Powyższa wypowiedź zdaje się potwierdzać binarny schemat: swój - to k t o ś znany, przez co bezpieczny, „ o s w o j o n y " , postrzegany pozytywnie; obcy - nieznany, przez co niebezpieczny, inny, postrzegany i oceniany negatywnie (por. Stomma 1986). Przy zastosowaniu tego modelu świata społecznego sytuacja wydaje się prosta i jasno określona. Tłumaczy ewentualny antagonizm, „zawiść" dwóch sąsiadujących ze sobą grup, nawet przekonanie o dziedziczności nastawienia, postaw, poglądów o obcych, bo skoro oni rzeczywiście są obcy, a zatem niebezpieczni itd... Jednak tłumaczenie to wydaje się nazbyt proste w zesta­ wieniu z otaczającą nas zawiłą rzeczywistością pełną cech i zjawisk nieokreś­ lonych lub przynajmniej określonych znacznie słabiej niż przedstawione wyżej kategorie. L . Mróz zauważył, że 1 Archiwum Z a k ł a d u Etnografii U Ł , dalej: A Z E A . �T A C Y SAMI, A L E INNI 163 jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek s p o ł e c z n o ś ć czy kultura tak prosto widziała różnicę między s o b ą a wszystkim, co się poza n i ą znajduje, by nie czyniła różnicy m i ę d z y sąsiednią grupą lub plemieniem - odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale m a j ą c y m szereg cech w s p ó l n y c h [...], a tymi którzy z gruntu są odmienni - kolorem skóry, religią, językiem, g o s p o d a r k ą , a w i ę c czynnikami odgrywjącymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy ( M r ó z 1979, s. 158). Wywód ten posłużył jego autorowi do wyszczególnienia wśród obcych innych, mniejszych kategorii, nie wnikając jednak w istotę dualistycznego podziału, zmieniając go tylko w nieco bardziej złożoną strukturę. Czy jednak porównując dwie badane grupy jesteśmy jako badacze skazani na rozbijanie podzielanego przez nie świata na dwie odrębne, przypisane im analogicznie części? Celowo za teren badań wybrałem polski Spisz i Podhale. Mieszkańcy tych dwóch regionów określają je, co prawda, jako dwie odrębne jednostki prze­ strzenne stanowiące terytoria dwóch grup, istniejące jednak jakby w większej przestrzeni wspólnej dla obu społeczności, której to przestrzeni niektórzy nadają miano góralszczyzny: G ó r a l , to k t o ś , kto urodził się tutaj [pod Tatrami - P.S.]. W innych górach, to j u ż niegórale. Po drugiej stronie Tatr mieszkają górale słowaccy. G ó r a l e mieszkają także n a Spiszu, Orawie i Liptowie ( A Z E A 6258); G ó r a l , to mieszkaniec gór. Niegórale, to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z B e s k i d ó w ( A Z E A 6279). Pozostaje to w zgodzie z istniejącym w świadomości mieszkańca Podtatrza modelem przestrzennym świata. W świecie tym własne terytorium, a więc takie, które jest zamieszkane przez ludzi uznawanych za swoich, jest ograniczone nie tylko do regionu (np. Podhala, Spiszą, Orawy) czy nawet wsi, ale także do danego przysiółka, ulicy, osiedla. Częste są przypadki waśni, rywalizacji mło­ dzieży z dwóch części jednej miejscowości, np. między Bukowiną Dolną i K l i ­ nem (Podhale), między Wojtyczków Potokiem i Pawlikami (wieś Rzepiska na Spiszu). Stąd przy rozpatrywaniu relacji międzygrupowych z uwzględnieniem kategorii swój - obcy nie wystarczy chyba wyróżnienie kilku poziomów obcości. Należałoby się zastanowić także czy swój oznacza swój w każdej sytuacji. Tu dochodzimy do relacji pomiędzy przedstawieniem i opisem danego zjawiska, a kontekstem, w jakim owo zjawisko jest sytuowane przez opisują­ cego je człowieka. Rozpoczynając badania i wiedząc (na podstawie obserwacji dokonanych podczas wielokrotnych wyjazdów „niebadawczych" na Podhale i Spisz) o wza­ jemnej niechęci przejawianej przez członków obu grup do siebie, starałem się znaleźć „obiektywne" czynniki, które służą samookreśleniu się Spiszaków i Górali podhalańskich oraz podkreśleniu przez nich odrębności względem siebie. Ta sama religia i stosunek do niej, te same podstawy gospodarcze (identyczny sposób uprawy ziemi i hodowli, mocna pozycja turystyki w budżecie prawie każdego gospodarstwa, podejmowanie takich samych zajęć pozarolniczych i na tę samą skalę) nie sprzyjały ich wyróżnieniu. Rozmówcy mówiąc o różnicach między badanymi grupami podkreślali odmienności w stroju i gwarze. Jednak te dwa kryteria również okazały się zawodne, a przynajmniej niewystarczające �164 PAWEŁ S C H M I D T dla wykazania „obiektywnych różnic" warunkujących poczucie odrębności i tożsamości etnicznej. Strój ludowy, tak na Spiszu, jak na Podhalu, jest (lub w przypadku Spiszą, był) silnie zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi wsiami, co zresztą uniemożliwiło opracowanie monografii stroju podhalańskiego dla potrzeb Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Omówienie zaś w tym wydawnictwie stroju spiskiego (Starek 1954) wykazuje istnienie trzech podstawowych jego odmian, z których każda dzieli się na podtypy - otrzymujemy więc ilość odmian ubioru niemal równą ilości wsi w tym regionie. Jeśli chodzi o gwarę, różnice w mowie Podhalan i Spiszaków nie są aż tak wielkie, by uniemożliwiały wzajemne zrozumienie się. Oba dialekty należą zresztą do tej samej grupy gwar góralskich polskich (Sowa 1990). Można więc stwierdzić, że nie istnieją żadne obiektywne - a więc możliwe do wyróżnienia także z zewnątrz - kryteria podziału mieszkańców tej części Podtatrza na Spiszaków i Podhalan oprócz historycznych różnic w osadnictwie obu regionów ( X I I I - X V I I w.). Mimo to: Spisok to Spisok, a nie G ó r o ] ( A Z E A 6278); Po drugiej stronie Białki to farbowani G ó r a l e , mieszani, nieprawdziwi. Bo prawdziwi G ó r a l e to tylko u nas, n a Podhalu mieszkają ( A Z E A 6273); G ó r a l niekoniecznie musi u r o d z i ć się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spisza­ kiem jest ten, który się tu urodził i w y c h o w a ł ( A Z E A 6288); Ja nie czuję potrzeby nazywania się G ó r a l e m . Jestem Słowak, ale określiłbym się Spiszakiem ( A Z E A 6290). W tych i wielu innych wypowiedziach widać wyraźne rozgraniczenie, na­ wet opozycję terminów Góral i Spiszak. Istnieje ona jednak jedynie w kon­ tekście szczegółowego określenia etnicznego. Tu Góral nie oznacza już miesz­ kańca „góralszczyzny", lecz konkretnego, wybranego spośród ogółu człowie­ ka, uznającego siebie i uznawanego przez innych za Podhalanina. W innych kontekstach Spiszak może być swój dla mieszkańca Podhala i odwrotnie - w czasie pielgrzymki na Jasną Górę, w pracy w PKS czy GS, wreszcie gdy rozmowa dotyczy problemów związanych z gospodarką rolną w południowej Polsce czy braku letników w sezonie. Ów swój jest wtedy znajomym z pielgrzymki, kolegą z pracy, przedstawicielem tej samej grupy zawodowej. Nawet w kontekście etniczności ten konkretny człowiek nie jest sprowadzany do jednego mianownika z resztą członków własnej grupy, którzy w tym konkretnym kontekście są obcy .Wielość poziomów identyfikacji wpły­ wających na tożsamość jednostki w grupie, jak też całych grup, komplikuje budowę świata społecznego do tego stopnia, że możemy mówić co najwyżej o swojskości w pewnym, jasno określonym kontekście czy sytuacji. Klasyczne ujęcie kategorii swój-obcy należy zaś chyba odnieść tylko i wyłącznie do grup o znacznie niższym poziomie dystrybucji wiedzy niż w społeczeństwie współ­ czesnym. Takich, w których członek danej grupy był tym, czym b y ł - jednym ze swojego ludu [...] Był tym, kim był - nie podlegającą wyobcowaniu j e d n o s t k ą , bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie zwyczajów od urodzenia, a ż do śmierci (Mead 1978, s. 3-4). �T A C Y SAMI, A L E INNI 165 Jednak w takim wypadku badanie tożsamości czy problemów identyfikacji mija się z celem, gdyż w tego typu grupach problem ten nie istniał - wobec braku grup odniesienia, braku jakiejkolwiek alternatywy. W kontekście etniczności samookreślenie się jednostki jako członka danej grupy polega tylko i wyłącznie na przeświadczeniu, że ona nim jest. Podzielane przez wszystkich członków grupy przekonanie typu: „jestem Spiszakiem", „on jest Spiszakiem" nie wymaga z reguły specjalnego tłumaczenia czy „uprawomacniania" na mocy ustalonych tradycją praw i norm. Jest jednym ze składników wiedzy inter subiektywnej, wspólnej dla ogółu społeczności, przyjmowane jest jako oczywiste. Według J.C. Turnera kategoria c z ł o n k o s t w a jest warunkiem koniecznym i wystarczającym, by p o w s t a ł a grupa (za: Bikont 1986, s. 770). Dopiero po ustaleniu „kto jest k i m " , swoim czy nie, następuje proces interpretacji tego faktu - dopasowywanie go do ogólnie podzielanego modelu świata społecznego czy to w celu utwierdzenia się w tym przekonaniu, czy też dla wytłumaczenia sobie samemu podobieństw, różnic, zasadności identyfika­ cji. Podobieństwo z sytuacją przedstawioną przez M . Mead jest tylko pozorne. Tam oczywistość bycia jednym z nas wynikała z izolacji świadomościowej. Tutaj, z ogólnie panującego domniemania, że świat jest taki sam dla wszystkich oraz, że w stosunku do wszystkich przejawia te same właści­ wości (Turner 1985, s. 474). To domniemanie zaś pozwala członkom grupy z a a n g a ż o w a ć się w proces typifikacji. D z i ę k i niej jednostki m o g ą efektywnie u s t o s u n k o w a ć się do otaczającego je świata, albowiem nie są zmuszane do analizowania k a ż d e g o niuansu i konkretnej ich sytuacji. Ponadto typifikacja ułatwia wejście w świat, daje bowiem m o ż l i w o ś ć traktowania innych j a k o typowe obiekty danego rodzaju (Turner 1985, s. 475). Jeśli więc ktoś zostanie uznany za typowego członka grupy i sam podziela owo przekonanie, trudno byłoby zmienić ów stan rzeczy, podając argumenty choćby najbardziej obiektywne i przekonujące. Tym bardziej, że przekonanie o człon­ kostwie w grupie warunkuje „wyznawanie" tego samego stylu życia, tych samych norm, nakazów, zachowań. Takie upodobnienie się członków grupy do siebie w sytuacji, gdy występują oni jako reprezentanci danej społeczności czy etnosu nie jest spowodowane „myśleniem grupowym", gdyż takowe nie istnieje. Grupa składa się z wielu jednostek, które mając prawo do indywidualnego rozumowania skłaniają się jednak do podzielania systemu myślenia, zachowań, działań reprezentowanych przez daną społeczność czy raczej przez większość jej człon­ ków. W grupie funkcjonującej na poziomie tożsamości społecznej jej c z ł o n k o w i e w y k a z u j ą mniejszą rozpiętość z a c h o w a ń , n i ż by na to wskazywały indywidualne różnice m i ę d z y nimi (Bikont 1986, s. 774). Proces interpretacji, uświadamiania sobie własnej tożsamości, jak też utrwalania się i uświadamiania tożsamości zbiorowej, polega na wykrywaniu, �166 PAWEŁ S C H M I D T postrzeganiu podobieństw między ludźmi uznanymi za swoich oraz, i chyba bardziej, na odnajdywaniu i postrzeganiu różnic między nimi, a innymi - zna­ nymi obcymi. Wyobrażenie o tym, że oni mieszkają w tym samym świecie, podzielają i ulegają tej samej rzeczywistości, co my, prowadzi do nasilenia się poczucia odrębności. Tłumaczenie zaobserwowanych zjawisk kryteriami włas­ nego świata, własnej kultury, a więc przekładanie pewnego modelu rzeczy­ wistości zbudowanego z typowych elementów na ogół rzeczywistości, powo­ duje niezrozumienie czy może mylną interpretację działań członków sąsiedniej społeczności. Wywołuje przekonanie o tym, że oni naprawdę są inni, nawet mimo pozornego podobieństwa, skoro w danej sytuacji zachowują się inaczej niż my. Ta odmienność nie jest jednak spowodowana tylko innym sposobem ubierania się, odmienną mową czy innymi „obiektywnymi" różnicami. Jej sednem jest właśnie inna interpretacja tej samej (w przekonaniu obserwato­ rów) rzeczywistości, tłumaczonej potoczną wiedzą o sąsiadach, ale i o sobie samym. Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej na terenie pogranicza, gdzie częstotliwość kontaktów międzygrupowych, częstsze i bardziej wyraziste peł­ nienie przez jednostki ról reprezentantów grupy, sprzyja postrzeganiu zjawisk odmiennych od znanych, własnych, swoich. N a Spiszu, to p ó l mszy po polsku, p ó ł po słowacku - to jak to wszystko zrozumieć? ( A Z E A 6265). Różnica pomiędzy językami - polskim i słowackim - nie jest oczywiście tak wielka, by mogła spowodować kłopoty ze zrozumieniem tekstu, wypowiedzi, a tym bardziej liturgii, która jest taka sama zarówno w kościele polskim, jak i słowackim. „To wszystko", czego nie można zrozumieć oznacza tu raczej całość sytuacji, w pewnym sensie niepojmowalnej dla Górala podhalańskiego - członka grupy jednolitej etnicznie, językowo i narodowo. Dwunarodowość społeczności mieszkającej w jednej wsi czy choćby regionie, uważającej się za spójną grupę (i postrzeganej tak przez Podhalan), nie istnieje w góralskim (podhalańskim) modelu świata społecznego, a przynajmniej silnie się z nim kłóci. Góral, to człowiek przekonany o swej wartości, potomek ludzi, którymi była zafascynowa­ na cała elita kulturalna i intelektualna Polski przełomu X I X i X X wieku. Skoro ówcześni Górale byli stawiani za wzór, ich kultura i gwara miała być rzekomo ostoją, skansenem „prawdziwej" kultury polskiej, występowanie w ich kraju i utożsamianie się z innymi wartościami, z wartościami innej kultury wydaje się uderzać w góralską godność, jest dla nich uwłaczające. Góral jako symbol polskości i wolności w nieistniejącym na skutek zaborów kraju przetrwał właściwie do dziś w świadomości samych Górali. Stąd czują się oni poniekąd nadal bastionem mającym chronić czystości kultury polskiej przed obcymi wpływami, a nawet źle w ich mniemaniu pojętą nowoczesnością. No, j a k my by z Bronkiem flaske wypili, to my by jescy zaśpiywali! Ino nie tak, jak piscy ta małpa, ta z tego, jak mu tam, „Krywań". K r y w a ń to przecie... Bo to Polska przyjmuje nazwę Giewont, abo co insego. K r y w a ń [...] to słowacka góra. T o tak te cymbały po tych zespołach nazwy jakieś, sam nie wie o co chodzi, nie wie - jakieś sobie nazwy wymyśla i pieje jak ta Górniak. Była fajno na pocatku, teroz sie wygina jak glizdo jakaś, jakieś cupiradło francowate takie ( A Z E A 6894). �T A C Y SAMI, A L E INNI 167 W świadomości Górala poczucie wartości, wyższości własnej osoby, grupy i kultury jest czymś naturalnym. Oczywistym tak samo jak jego tożsamość, może nawet jest jednym z silniej widocznych jej przejawów. I podobnie jak w przypadku samookreślenia się jest ono wtórnie interpretowane w celu „uprawomocnienia", nadania mu znaczenia niezaprzeczalnego faktu. G ó r a l e , to p o c h o d z ą od szlachty [...] Nasz papież jest z gór. N o i my dobre ludzie jesteśmy ( A Z E A 6887). Odnoszenie się do innych z lekceważeniem, określane przez Górali jako hardość, twardość, jest oceniane przez nich jak najbardziej pozytywnie. Wy­ śmiewane jest natomiast przez Spiszaków, którzy przeciwstawiają temu własny „charakter", żyjąc wedle swego mniemania „spokojniej": M y tu żyjemy powolutku, po cichutku, jak u Pana Boga za piecem ( A Z E A 6289). Ów spokój, częste podkreślanie faktu życia na prowincji - nie spotkałem się (w przeciwieństwie do Podhala) z centralnym, nadrzędnym sytuowaniem własnego regionu i kultury przez Spiszaków - przejawia się w pewnych sytuac­ jach u tutejszej ludności brakiem jakiejkolwiek aktywności wobec wydarzeń historycznych, politycznych, „godzeniem się" z koleją losu, naturalnym sta­ nem rzeczy. Cecha ta, interpretowana u sąsiednich Górali jako „niechciejstwo" czy wręcz tchórzostwo, jest przez Spiszaków motywowana (analogicznie do hardości, zadziorności Podhalan), „uprawomamiana". Nadaje się jej zna­ czenie „charakteru społecznego" czy cechy wyróżniającej i oczywiście pozy­ tywnej, nawet pożytecznej: Podczas I I wojny światowej Spisz należał do Słowacji, a granica [...] przebiegała w z d ł u ż Białki [...] Podhalanie nie rozumieli naszej sytuacji [niestawiania czynnego oporu hitlerowcom - P.S.]. U w a ż a l i , że trzymamy sztamę z okupantem i czerpiemy z tego jakieś korzyści. W y s t ę p o w a l i oni zbrojnie przeciw Niemcom, jak to G ó r a l e [...] Natomiast Spiszacy nie przeciwstawiali się i dlatego ocalili swe życie ( A Z E A 6338). Lata 1939-1948, a więc okres wojny i pierwsze lata powojenne, pełnią dosyć istotną rolę w postrzeganiu i interpretowaniu rzeczywistości społeczno-kulturowej u reprezentantów omawianych grup. Wydarzenia, które miały miejsce w tym czasie są często podstawą interpretacji postrzeżonych zachowań i cech sąsiadów, a także własnego nastawienia wobec nich. Wywoływanie historycznych zdarzeń służy tłumaczeniu wzajemnej niechęci, odnoszącej się jednak do całości grupy jako zespołu typowych jej reprezentantów, nie zaś do konkretnych, znanych osób, które są często znajomymi, krewnymi - postrze­ ganymi więc w kontekście prywatnych relacji interpersonalnych, a nie przyna­ leżności grupowej czy etnicznej. Wyraźne oddzielenie dwóch aspektów po­ strzegania tych samych, bądź co bądź, osób widać w porównaniu wypowiedzi informatów starszych i młodzieży: M y mieszkali z tej strony Białki, no to jak j a dziecko urodziła, to w nocy przyszli i nawet strzyloł jeden do mnie. W y b i ł szybę w okni i strzyloł, a j a była pierwszy dzień po porodzie. D o s t a ł a m szoku, nie wiedziała, co się stało, co oni zrobili. D o s t a ł a m silnego krwotoku. T o cud, że w y z d r o w i a ł a m . �168 PAWEŁ S C H M I D T T o nie b y ł jedyny taki wypadek. Trzy razy u nas byli, ale na szczęście nikt z rodziny nie zginął. Zabierali nam konie, świnie, owce, a my musieli stać i n a to patrzeć. I byli tacy, co byli nawet znajomi, ale nic nie m o g l i ś m y im zrobić. Teraz w i ę k s z o ś ć z nich uciekła do Ameryki. Obecnie nie m a ich w Polsce ( A Z E A 6337); N a n a s z ą zagrodę kilkakrotnie napadali ci zbóje i zachowywali się bezwzględnie wobec nas, nie zważając nawet na to, że przed wojną byli z nami zaprzyjaźnieni. Pewnego popołudnia, w 1943 roku, siedziałem z ż o n ą w domu [...] Nagle zaczęły ujadać psy i przez okno zobaczyłem jak bandyci grasują po naszym p o d w ó r k u . Z d ą ż y ł e m tylko złapać dziecko na ręce i uciec w las. Ż o n a została... Bandyci wybili szybę w oknie i zaczęli strzelać. N a szczęście ż o n a zagrzebała się cała w pierzynę, tak iż wyglądało, że nikogo nie m a w domu [...] T o cud, że przeżyła do dziś. [...] Sam kiedyś widziałem tego bandziora, który n a p a d ł n a m ó j dom i żonę, i jedynymi słowami jakie do niego wyrzekłem b y ł o pytanie, czy m a jeszcze w domu ten karabin, z którego strzelał do mojej żony, po czym odszedłem, nie czekając n a o d p o w i e d ź ( A Z E A 6338). Młodzież, tak spiska, jak i podhalańska, nie postrzega się nawzajem przez pryzmat wydarzeń z okresu wojny. Młodzi Spiszacy i Podhalanie są dla siebie bardziej mieszkańcami dwóch różnych wsi, czasem regionów, niż reprezentan­ tami grup pozostających w konflikcie: Ś m i e s z n e jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma p o d z i a ł ó w , granic. Jestem obywatelem polskim ( A Z E A 6286). Ludzie młodzi, tj. uczniowie, osoby zaraz po ukończeniu szkoły, są dla siebie przede wszystkim kolegami, znajomymi, nieraz nawet krewnymi. Od­ czuwanie relacji prywatnych między tymi ludźmi powoduje zacieranie ostrych podziałów i granic. Ważniejsza w tym przypadku jest ich tożsamość społeczna, nawet osobista tożsamość jednostki (dostrzeganie u siebie i innych cech indy­ widualnych), niż przynależność etniczna. Wróćmy jednak do konfliktu z czasów wojny. Dlaczego wydarzenia te nie były przyczyną jedynie prywatnych konfliktów między rodzinami (z takimi przykładami można spotkać się do dzisiaj, zwłaszcza na Podhalu), a zostały przełożone na ogół społeczności, skoro ludzie uwikłani w konflikt po obu stronach z reguły dobrze się znali, a przynajmniej rozpoznawali się nawzajem? Przypomnijmy: ludzie żyją w przekonaniu, że świat jest taki sam dla wszyst­ kich. Odmienne odnoszenie się do niego, postrzeganie go, nie zmienia tego domniemania. Powoduje jedynie odmienny sposób postrzegania innych, nie zaś ich świata, który jest tym samym otoczeniem, co nasze. Nawet ci inni mogą być podobni, tylko myślą inaczej, skoro w tych samych warunkach działają inaczej niż my. Postrzeganie różnic w działaniach prowadzi więc do powstania poczucia odmienności, odrębności wobec grupy sąsiedniej czy jakiej­ kolwiek grupy odniesienia. Interpretacja działań innych, obcych, zachodzi zaś bardziej pod wpływem prób zrozumienia racjonalności tych działań, niż symbo­ licznego postrzegania i rozumowania: T a w r o g o ś ć taka była, bo m y ś m y byli pod Słowacją, no to tu nie było wojny, a w Polsce była. N o to tam b y ł a bieda, a tu był s p o k ó j . T u jedzenie b y ł o , normalnie m o ż n a b y ł o żyć. Ludzie handlowali m i ę d z y sobą, a ci którzy zazdrościli drugim przechodzili przez w o d ę i napadali. Konie zabrali, c z ł o w i e k a zbili i rzucili byle gdzie. Odwetu ż a d n e g o nie b y ł o , bo była taka sprawa, że oni tam mieli broń, bo tam wojna była, a tu nie było. Z widłami nie m o ż n a było przecież wyskoczyć ( A Z E A 6289). �T A C Y SAMI, A L E INNI 169 Jednak zbrojnych wypadów Podhalan na wsie spiskie nie można tłumaczyć jedynie różnicami majątkowymi czy okazją - posiadaniem broni. Może więc wychowanie w cieniu legend i podań o „zbójnikach równających świat"? Na Podhalu dawni zbójnicy do tej pory otaczani są szacunkiem, w przeciwieńst­ wie do Spiszą, gdzie hruba gazdówka liczyła się o wiele bardziej niż chodzenie za bucki. Poszukajmy jednak gdzie indziej. W piekarni w Bukowinie pracuje kobieta z Jurgowa. Kierownik się nieraz z niej n a ś m i e w a . Nabija się, że j a k wjeżdżali Niemcy, to Jurgowianie ich kwiatami witali ( A Z E A 6269); W czasie wojny p o z o s t a w a l i ś m y w konflikcie. Z a Niemca Spiszacy pogrzebali orła b i a ł e g o na Czarnej G ó r z e . Spiszacy trzymali z Niemcami ( A Z E A 6263). Może więc urażone uczucia patriotyczne? Poniekąd tak. Zastanówmy się - kim jest Góral. Górale podhalańscy podkreślają na każdym niemal kroku swoją polskość. Traktują Polaków jako naród lepszy od innych, męski, twar­ dy, buńczuczny. Cechy typowe Polaków są więc zgodne z wyróżnikami góralskości, z autostereotypem „prawdziwego Górala". Po dziewiętnastowiecznej góralofilii przejawianej przez elitę kulturalną Polski, a ostatnio po pontyfikacji Papieża-Górala, przepojeni poczuciem własnej wyższości Górale stali się wybra­ nymi spośród wybranych. W czasie wojny solidaryzowali się z całym walczącym z okupantem narodem. Oprócz walki z hitlerowcami, znaleźli wroga polskości całkiem blisko, na Spiszu, traktując tamtejszą ludność tak jak volksdeutsch'y. Administracyjna i polityczna granica pomiędzy Generalną Gubernią (Podhale) i faszystowską Republiką Słowacji (Spisz) nie podzieliła wspólnej rzeczywistości Spiszaków i Podhalan na dwa odmienne światy. Umożliwiła tylko wyłączenie tych pierwszych, nie stawiających czynnego oporu przeciw okupantom, poza margines polskości i góralskości, co mogło pociągnąć za sobą uprawomocnione w ten sposób, opisane wcześniej działania: Spiszacy, to tchórze, a nasz Góral, to twardy Góral. Oni w czasie wojny skumali się z Niemcami. M y nigdy b y ś m y tak nie zrobili. Korzyść korzyścią, ale patriotami Podhalanie zawsze byli ( A Z E A 6264). Uznanie pewnych działań zachodzących w ściśle określonej sytuacji za typowe dla danej społeczności może powodować wzajemną niechęć, wrogość i jej nasilanie się. Nieistotne w tym momencie jest to, czy sytuacja, w której dane działanie miało miejsce była również typowa dla wzajemnych kontaktów. Nawet wyjątkowość sytuacji, w tym przypadku wojny, przyspiesza tworzenie stereotypów. Wizerunek grupy sąsiedniej powstaje w sytuacji ekstremalnej na zasadzie postrzeżenia choćby jednego działania. W życiu codziennym także często oceniamy ludzi na podstawie jednostkowych zachowań. Choćby powie­ dzenie „prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie", również odnosi się do powstawania wizerunku danej osoby w sytuacji ekstremalnej, nie zachodzącej na co dzień, nietypowej. Takie „pobieżne" kreowanie wizerunków innych, zwłaszcza obcych, prowa­ dzi do powstania w modelu rzeczywistości społeczno-kulturowej konstruktów, które pozornie wydają się być uproszczeniami czy uogólnieniami pewnych elementów tego modelu: �170 PAWEŁ S C H M I D T T u my Spiszaków nazywamy Słowakami. T o tak jak Litwa i Ł o t w a - dla nas Ruscy ( A Z E A 6272). O ile jednak przekładanie nazwy Ruscy na inne narodowości można jeszcze „na siłę" tłumaczyć niewiedzą czy właśnie uproszczeniem modelu rzeczywistości w świadomości przeciętnego Polaka, to trudno odnieść takie działanie do sytuaq'i pogranicza, gdzie wzajemna bliskość i częstotliwość kontaktów wyklucza niezna­ jomość samookreślenia się sąsiadów. Tutaj celem tego działania jest dyskredytac­ ja obcej grupy, podkreślenie własnej odmienności, odrębności, uwydatnienie identyfikacji z większą grupą, w tym przypadku narodem polskim: Przyjeżdżają tu Polacy z Polski centralnej, to dla nich jest normalne, że są tu Polacy i S ł o w a c y . A dla tych P o l a k ó w [Podhalan - P.S.], którzy całe życie zwalczają i będą zwalczać S ł o w a k ó w tutaj, na Spiszu, to oni zawsze c o ś w y m y ś l ą ( A Z E A 6290). Oczywiście można całą tę sytuację omówić i zinterpretować przy zastoso­ waniu opozycji swój - obcy. W rzeczywistości pogranicza wyraźniej, niż na obszarach o jednolitej lub przynajmniej podobnej świadomości etnicznej ich mieszkańców, zarysowują się ostre podziały, podkreślane są różnice - te „prawdziwe" (obiektywne) i istniejące tylko w celu odróżnienia się od innych, tłumaczenia otaczającego świata i zachodzących w nim zjawisk. Jednak chyba nie tylko w przypadku badań czy choćby obserwacji omówionego tu po­ granicza nasuwają się pewne wątpliwości. Świat społeczny, zwłaszcza współ­ czesna rzeczywistość, jest bowiem bardziej złożony niż binarny model oparty na ściśle określonych kategoriach swojskości i obcości. W polskiej antropologii skupiono się na badaniu kultury wsi polskiej. Wprowadzając różne metody badań i interpretaq'i zapomniano jakby, że kultura ta nie pozostaje tą samą, odizolowaną strukturą zbudowaną z jasno określonych elementów, posiadających jedno jedyne znaczenie zrozumiałe przez wszystkich. Z kolei współcześni reprezentanci kultury wsi polskiej częściej jawią się jako uczestnicy kultury masowej, integrującej mniejsze grupy w jeden, w miarę spójny, homogeniczny organizm. Ludzie ci nie ograniczają już pojęcia swojego świata, jak też świata w ogóle, do dobrze znanej, „bezpiecznej" i „oswojonej" przestrzeni. Wraz z poszerzeniem się wiedzy o świecie i , co za tym idzie, samego świata, w społeczeństwie współczesnym świat ten z prostej struktury czystych znaczeń i kategorii zmienił się w skomplikowany zespół różnych obszarów rzeczywistości, powiązanych ze sobą, często zachodzących i nakładających się na siebie. Całość tej rzeczywistości jest z reguły trudna do pojęcia, niezrozumiała współczesnemu człowiekowi. Jak pisze Ferdinand Fellmann: Dwudziestowieczny relatywizm p o g r ą ż a J a w a n o n i m o w o ś c i struktur. R o s n ą c a matematyzacja nauk przyrodniczych i społecznych s p o w o d o w a ł a , że jednostka czuje się j u ż tylko oczkiem w sieci, której w z ó r pozostaje dla niej niezrozumiały. Pojęcie świata traci tym samym swoją p o z y t y w n ą w y m o w ę . Świat, niegdyś kwintesencja teologicznego ładu, administrowanego przez Boga, redu­ kuje się do „ ś w i a t a odniesień" wtórnych s y s t e m ó w (Fellmann 1993, s. 48-49). Z owej nadmiernie skomplikowanej i rozbudowanej rzeczywistości każdy człowiek wybiera te jej wycinki, na podstawie których stara się odnaleźć �171 T A C Y SAMI, A L E INNI lub nawet ukonstytuować sens otaczającego go świata. W ten sposób wnika w labirynt kontekstualności zjawisk, które z reguły nie posiadają jednego, wspólnego dla wszystkich odbiorców w każdym czasie i w każdej sytuacji znaczenia. Nasza wiedza o świecie, tak potoczna, jak i naukowa, zawiera konstrukty, to znaczy zbiory abstrakcji, generalizacji, formalizacji, idealizacji specyficznych dla p o s z c z e g ó l n y c h p o z i o m ó w or­ ganizacji myślenia. Ściśle m ó w i ą c , nie istnieją nagie fakty. Wszystkie fakty są zawsze j u ż faktami wyselekcjonowanymi z kontekstu wszechświata przez a k t y w n o ś ć naszego u m y s ł u . F a k t y są zatem zawsze zinterpretowanymi faktami albo ujmowanymi za p o m o c ą sztucznej abstrakcji w ode­ rwaniu od kontekstu, albo r o z w a ż a n y m i w ich w ł a ś c i w y m kontekście [...] Nie znaczy to jednak, że w życiu codziennym czy w nauce nie jesteśmy w stanie ująć rzeczywistości świata. Znaczy to po prostu, że ujmujemy tylko pewne jego aspekty, te mianowicie, które są dla nas w a ż n e albo ze względu na nasze codzienne sprawy, albo z punktu widzenia zespołu akceptowanych reguł proceduralnych, zwanych m e t o d ą n a u k o w ą (Schiitz 1984, s. 139-140). Dlatego nie można generalizować postaw czy nastawień współczesnego Polaka wobec sąsiednich nacji. Dlatego też, wspomniany na wstępie pijany grabarz może być, w zależności od potrzeby, a nawet nastroju obserwa­ tora, postrzegany raz negatywnie, raz pozytywnie. Dlatego także różne może być rozumienie tak ściśle przecież, wydawałoby się, określonych kategorii swojskości i obcości. LITERATURA B i k o n t A. 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Tajfela i J.C. Turnera, „Przegląd psycho­ logiczny", t. 29, nr 3, s. 769-783. Fellmann F. 1993 Świat przeżywany i świat duchowy. Feomenologiczne pojęcie teoria kultury, [w:] Świat przeżywany. a protestancka Fenomenologia i nauki społeczne, świata Warszawa, s. 48-102. Mead M. 1978 Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa. Mróz L. 1979 Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 157-168. Schiitz A. 1984 Potoczna i naukowa interpretacja scientystyczne ludzkiego działania, tendencje w socjologii współczesnej, Sowa F. 1990 System fonologiczny polskich gwar spiskich, W r o c ł a w . Starek E. 1954 Strój spiski, P o z n a ń . Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa. T u r n e r J. 1985 Struktura teorii socjologicznej, Warszawa. [w:] Kryzys i schizma. Warszawa, s. 137--192. Anty- �172 PAWEŁ S C H M I D T PAWEŁ S C H M I D T THE SAME B U T DIFFERENT. 'COMMMON SENSE INTERPRETATION' OF T H E SOCIAL R E A L I T Y OF ETHNIC B O R D E R L A N D Summary T h e text published here was the author's paper read at the 19'* General Meeting of the Polish th Sociological Society Sept. 22 1997 in Katowice. The author presents the problems of the ethnic borderland or rather the interpretation of particular concepts concerning it. ("difference", "familiar­ ity", "strangeness") in the perspective of the "common knowledge" peculiar to its inhabitants. H e emphasizes the plurality and diversity of problems in order to point to the usefulness of social phenomenology (i.e. sociology of knowledge) in anthropological studies. T h e author stresses the role of "justification" of social phenomena by their interpretation in terms of shared constructs of common knowledge. O n the ethnic borderland experience of difference belongs to the basic components of people's everyday life and thus common knowledge becomes an essential instrument of interpretation of the behaviour both of one's own people and 'the others'. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/640a74baa58bcc48e56c8140e3303514.jpg 6388987c84257140955b0f9c997c74e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Taczki platformowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia taczki platformowe (tzw. gara). Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.4.4_01 Bartkówka gara narzędzia okolice Rzeszowa taczki taczki platformowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d6a6bf78dee0b6899c199442d10c0d3.jpg b1a21e2754b71f13ccc867ce764db8c6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d461dcf5f650fed1428ec49c4f647cf.jpg 2af0e7024e95255b493763a5f6d86a21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Taczki platformowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; narzędzia rolnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawiają dwa ujęcia taczek platformowych widok z góry (1) i zbliżenie taczek przodu (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.11.3_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.11.4_01 Brzegi narzędzia rolnicze okolice Nowego Targu Podhale taczki taczki platformowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bd5f8ad2c5e08dbec87946e9a67764d.jpg d4002c8c24bb169414cf66b0da97eaf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Taczki platformowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia taczki platformowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.14.6_01 narzędzia okolice Jarosławia taczki taczki platformowe transport lądowy transport ludzki Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b90ff366927a919ef64e9cefbc9fef16.jpg c9ff2cfd927e096a43b2f347c647ef5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Taczki skrzynkowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę wiozącego taczki skrzynkowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.6.3_01 Murzasichle narzędzia okolice Nowego Targu taczki taczki skrzynkowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5ca6b4f1aa4581a26b755cd82c5193d.jpg 029709236df67b2b15f741ef50557b0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Taczki skrzynkowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia taczki skrzynkowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.6.5_01 Murzasichle narzędzia okolice Nowego Targu taczki taczki skrzynkowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ac13c3583d17a20f8299434846369e7.jpg 49488ac1c55a58a857461dc9b6da5f00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Taczki skrzynkowe leżące na trawie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia taczkę skrzynkową z pełnym kołem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.5.2_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale taczki taczki skrzynkowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3b0bb9c66a6cb49dc7026328b2d9d79.pdf d59ecfa650853670c1004217038a9d01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:586 Title A name given to the resource Tadeusz Milewski/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.359-361 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A TADEUSZ M I L E W S K I 1906—1966 Kiedy pisze się o nieżyjącym już uczonym omawia się zazwyczaj jego dorobek i osiągnięcia naukowe, ocenę charakteru pozostawiając arty­ kułom dziennikarskim. Są jednak ludzie, u których nie sposób mówić o ich twórczości bez nawiązywania do ich osobowości — tak dalece jedno w y p ł y w a z drugiego i tak nierozerwalnie jedno łączy się z drugim. Tadeusz Milewski był wielkiej miary uczonym o dorobku naukowym nie przemijającej wartości, będąc równocześnie typem wszechstronnego humanisty obdarzonego subtelnym poczuciem piękna, zwłaszcza piękna słowa. Cechował go przy t y m młodzieńczy entuzjazm i z t y m entuzja­ zmem i pasją badawczą oddawał się cały i bez reszty każdemu proble­ mowi, jaki w danej chwili' pochłaniał jego uwagę. Droga naukowa Tadeusza Milewskiego była nader bogata i różno­ rodna. Studia uniwersyteckie odbywał we Lwowie, gdzie kształcił się pod życzliwą opieką prof. Tadeusza Lehra Spławińskiego i tam, w wie­ ku 27 lat, habilitował się w zakresie językoznawstwa słowiańskiego. Bezpośrednio potem przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, z k t ó r y m związany był aż do śmierci. Niedługo po habilitacji wyjechał na dłuższe studia do Paryża, gdzie zapoznał się bliżej z językoznawstwem ogólnym. Po powrocie do kraju rozszerzył habilitację na indoeuropeistykę na pod­ stawie pracy o stosunku języka hetyckiego do innych języków indoeuropejskich. Nadeszły lata I I wojny światowej. Zaraz w pierwszych miesiącach, jeszcze w 1939 г., Tadeusz Milewski został aresztowany wraz z innymi profesorami i docentami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazł się w wię­ zieniu we Wrocławiu, później w hitlerowskich obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau, gdzie przebywał ponad rok. Ale i w tych warunkach nie opuszczał go optymizm i pasja poznawcza. Korzystając z tego, że jego towarzyszami niedoli byli inni uczeni, okres obozowy zużył na zapoznanie się z językami wschodu muzułmańskiego, co w y - �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI bitnie poszerzyło zakres jego wiedzy językowej. W czasie wojny, szukając w odległej historycznie i geograficznie tematyce przeciwwagi tego, co nas wówczas otaczało, zainteresował się też po raz pierwszy amerykanistyką. Bezpośrednim efektem kontaktów i studiów rozpoczętych w obozie koncentracyjnym, a kontynuowanych już na wolności w latach okupacji, było skierowanie się Tadeusza Milewskiego ku zagadnieniom języko­ znawstwa ogólnego i typologii języków oraz opracowanie jedynego w swym rodzaju podstawowego dzieła, pt. Zarys językoznawstwa ogól­ nego (t. I , pt. Teoria językoznawstwa, ukazał się w 1947 г.; t. I I w 2 czę­ ściach, teoretycznej i zawierającej językowy atlas świata, ukazał się w 1948 г.). W trakcie opracowywania tego wydawnictwa Tadeusz Milewski wszedł głębiej w problematykę językoznawstwa a m e r y k a ń ­ skiego, a studiując teksty azteckie poznał cywilizację Mezoameryki. Zafascynowany tą wysoką, a tak zupełnie w Polsce wtedy nie znaną kulturą, zaczął systematyczne studia amerykanistyczne. I tu dochodzimy do ostatniego, a dla nas etnografów-amerykanistów szczególnie cennego etapu rozwoju osobowości naukowej Tadeusza Milewskiego, do jego prac o języku i kulturze Ameryki. Dla każdego czytelnika dostępne są liczne publikacje Tadeusza M i ­ lewskiego z zakresu językoznawstwa i kultury Mezoameryki, ale tylko grupka jego seminarzystów, uczęszczających przez szereg lat na ćwi­ czenia, a raczej wspólne tłumaczenia azteckich tekstów i związane z n i m i swobodne dyskusje, wie, jak rodziły się te prace, jak rozległe było oczy­ tanie i wiedza naszego Profesora i ile zapału i twórczej fantazji wkładał on w odtwarzanie z lakonicznego na pozór tekstu, pulsujących życiem obrazów Doliny Meksyku sprzed konkwisty i z pierwszych lat po przy­ byciu H i s z p a n ó w . Z lektury tekstów azteckich zrodziła się też tak cenna dla nas praca Azteka-Anonima Zdobycie Meksyku . Skromnie brzmiące słowa „przetłumaczył i opracował T. Milewski" znaczą, że tłumaczenie Anonima poprzedzone jest nie tyle wstępem, co obszerną monografią dziejów i kultury cywilizacji Doliny Meksyku, który nie tylko daje nam pełny obraz tego zaginionego dziś świata, ale posłużyć może za podręcznik przy studiowaniu kultur Ameryki Środkowej. 1 2 Rzecz o kupcach azteckich publikowana w niniejszym tomie „Etno­ grafii Polskiej" jest dalszym ciągiem prac Tadeusza Milewskiego nad 1 Nie miejsce tu, by przytaczać bibliografię prac Tadeusza Milewskiego. Z n a ­ leźć ją można w „Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego", z. 26 (w druku). Por. także omówienie dorobku amerykanistycznego T. Milewskiego do 1960 г.: A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Zainteresowania amerykanistyczne w Pol­ sce po II wojnie światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. 434—437. Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116. Wrocław—Kraków, 1959. 2 �TADEUSZ MILEWSKI 361 dziełem Bernardina de Sahagun (w którego wielkiej kompilacji znajduje się i zdobycie Meksyku). Pozostała ona w spuściźnie po tym uczonym w formie gotowej, choć bez aparatu krytycznego, którego nie zdołał już wykończyć. Szczupłość miejsca nie zezwala na pełne omówienie dorobku w ogóle i dorobku w zakresie amerykanistyki w szczególności zmarłego Tadeusza Milewskiego. Brak też miejsca na omówienie przymiotów jego charak­ teru, jego wielkiej skromności, prostoty w obcowaniu z ludźmi, oddaniu się bez reszty pracy naukowej i tej rzadkiej, a jakże cennej życzliwości, z jaką odnosił się do młodych adeptów nauki, k t ó r y m bez zastrzeżeń udzielał swego doświadczenia, pomysłów i myśli. Ze śmiercią Tadeusza Milewskiego językoznawstwo polskie straciło dużej miary uczonego o niezwykle szerokich horyzontach i śmiałej myśli; uczniowie jego stracili mistrza i oddanego przyjaciela; etnografii zaś ubył pierwszy i najwybitniejszy w Polsce znawca kultur amerykańskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cba2b4856062de0913e20fd802735aa.pdf 2ba6c45fcfcaba215bbdce041de29536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3404 Title A name given to the resource Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.17-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri �prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 �