75 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bfdf2e1df3642f5f5a1aa0516b1555a.pdf cb533e96937f56b9ca5057bbf37e992b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1708 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.359-416 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. KRONIKA Lud, t. 6u, 1982 TH~ADYCJA I WSPOŁCZ,ESNlOSC NAUKOWA KONFERENCJA W POPRADZIE W dinia'ch .od 15 - 1'7 w,rzesma 198.1r. odbyła 'się 'W Popl'adz.i'e na Slo.wacgi konfe!encja IlIa ,temait "Tradycja i współczesność" (T!radj.aia a suaasno's't), :z;organizawana przez Slovelllskou Narodopisnou Spolocnost' pri SAV (Słowackie towarz)"S1Jwo ludoznawcze przy ShJ<w,alckiej Akademii Nauk), przy współpracy Narodo.pisnej Spolecnosti ceskoslovenskej ph CSAV i Podtatranskeho muzeum v Poprade. Niemal z irlOlcznY!JTI ,wyprzedzeniem Slovanska Narodopisna Spo.loclnosf, w ramac,h wzajemnego porozumien,ia l(} Współpracy z P'I'L, 'skierowała do ZG PTL zaproszenie do udzi,ału w koruferencji .na'szego przedst.awiciela i wówcza:s n~ zebraniu Prezydium wybór padł na moją osobę, bo właśnie w przygotowaniu miałam stosowny na tę 'CJlkoJiC'ZllOŚć a·eferaJt. Dotyczył on mlianowicie T.radycji i wspólczesruości w ślq.skiej kulturze ludowej, co, jak ,się .potem okazało., <wzbudziło duż'e zaint,e:reso,wanie słuchaczy. Referat mój bowliem w swym 'sposobie ujęC'1a i poit.ral\wlWania tematu odbiegał znacznie 'od res:z;ty przedstaw,i-onych kwestii. Był .próbą synJtezy omawiającej tradycyjne wą:t;ki, jakie uległy zmianie, bądź prwt~''Wały w kulturze ludowej na Sląs:ku .po dzień dzisiejszy.. Natomiast referaty :i dy:s:ku:sy\ilTle głosy słowackich autorów b/iegły .raczej nurtem t I'.3'ktujący,mo .prCJIblemaJtycewy,branego zag.adlI1jenia lub zespo,lu ZJa.gadnień, jak II1Jp.hislt,oifiografii Spisza pod kątem Iludowe'j 'kul,tury 'liuch()wej (dr A. Sulitka), znalcz:enia ży,W\otności :przeja.wów ·tra.dy;cy:jnej ku.Jtury w ŚU'od!kowY'c-h Czechach (dr V. Jii'i'ko'V'ska), ,problemy 'twó.I"CW,śc.i żY'wego ·ośrodka na W!Sliws:ooodniasłowac'k.iej (prom. etno G. Kr,alikova), tr,adycyj:ne oj współczesll1e nlieszkanie na przedmieściach Bratysławy' (dr F. Kalesny) i formowanie repe.rtuaru ludowego 'gawęd'zi3l1",z,a(dr G. KilianoV'a), fo1k1-o.ry.styoc.ZJIle tradyocje we w:spółcz,eSII1ejkulturze za,granicZJlly.ch Słowaków (dr S. 8vehlak), morf.ologicZlTla anaUza zabobonnego wyrarumia na terena.ch słowa·ckLch (prom. etno M. Krupkova), znaczenie tma.dycyjnych ilnstrumerutów muzycznych we wSlpókzesnym muzycz.nym f.oJJklQf'ze (doc. dr L. Kunz), folklorysty'c:zne U'fOlc:zy.stości,pI1z:egllądyi fes.tiwa[le RumulTló,w we wschodniej Słowacji (dr M. Musinka), znaozenie tradycji w. formowaniu stylów rwspMczesnych w)'1rQbów użyt'kolwych {dr J. Paliokorva), .stosune'k współczesny,ch ludOlwych rzeźbiarzy do .trady,cyjnej 'ludowej rzeźby i W1spó!cz.esnych ikulturalno-.społeczmy.ch IpotJrzeb (do'c. dr Ś. Mruskovic), .ludowe tradY'Clje i współczesne teks.tyllne wzorniiCllwo 1(lprom. et'D:. K. Trebac'ova), ludowe oz;doby z Gemera (H. Sz:abov,a), '~połec.zna funkcja weselnego swata (dr p; Porpelk,a), prolbilem zmian dorocznych zwy'czajócw w miej'slkiiJm'ś'rodo'Wlisku (pram. etno L. NeufeLd), 'Przemia~ na Istruiktu'fY olb)'1caaju i obrzędu w południ'owo-czeskiej wsi (dr M. ŚOItol1ova), W!spółc-zesnystan badań kul:tury ,ludowej ,na Słowacji (dr J. Koma), niektóre a.spekty muz:ea1nej dO'kumentacji It;adycji i wspókzesności (dT 1. KlriS:bek), btadal!1l1a ludowej kultury w dobie sClcjaliZlIDui .ich formy do.kumenta;cji (ipr·o:m. etno M, Beda), ochrona i wykorzystanie obie:!dócw ludowej ar<:hit€lktury w Liptovie ~rOlID. �360 Kronika etno L. Kutnilk), znaczenie filmowej tec.hniki w badalniach w:spółczesnych etniC'Zny'ch procesów (dr V. Sv.oibodo,va), działalność ULU (organIzacji fes,tliwalolwej) w Stl'aznicy ja'ko przyczyne'k do &tudió'w nad W:S1półcZJeisną kulturą ludową (pJ·om. etno J. Soucek), olraz tr.ady!cja i wspMc:zesność w rejonie Wysokich Tatr w obliczu wcza'Solwego i twrystyczmego Iruchu (dr ,J. 01eU'nik). Char,a,MerogóllJny, teoretyczny, miały w 'zasadzie tylko diwa 11efe.raly, wygłoszone na początku, w p1ier,w:szylmdniu 'Obrad. Były to przede wszystkim: ws,tępny referat doc. dr E. Horva1thovej - Funkcja tradycji w warunkach socjalistycznego społeczeństwa,oraz A. P,ra'lldy Zm.iany myślenia i stanowisko człowieka na słowackiej wsi. W grupie wlstępny'ch, teoretyczmych ,rozważań lwymienić "trzeba ,także wypowiedź o d1Jamkterze przyczynku do problematykli tr.adycji węfiierskiego de'1e:gata, prro. dr Zo1ta'na UjrV'a'ry'ego. Poza tym wyróżniał się je"zcze referat doc. dr B. Benesa - Pojęcie funkcji i funkcjonalności folkloru u BogatyrieWa i obecny stan badań w tym zakresie, wygłoszony dla upamiętnienia 10 rocznicy śmier:ci P. Bog,atYiriewa. Ogólnie należy stwIerdzić, że ilość referaló,w .i wypowliedzi uwzględnionych w programie była bardzo duża - w sumie 3'9, z 'c,zego 1'1 'nie wygłoszono. Tym niemniej wszystkie ZJaprezentowane wypełniły cza's bez reszty, lecrz nie męczyły słu·chaczy ,SiWądługo'śdią, ZJa,wiŁoś'Cią sfonmulJolWlań,czy drobialZJgo,wośdą szczegółów. Dla 'każdego bowiem ,refer,atu przeznacwno ffialksymalnile 20 minut, a dla głosu w dyskusji 10 minut, co skrupulatlnie przestrz.egarro. Program pr:zewIdy'wał po'naldto wielC"zórtowarzY'ski przy IW1spólnejkolacji oraz ,,"wiedzenie ek's,po:zycji w Podtat.rzań'sk1im muzeum w Spisski.ej Soboitie. MiU'<~eum to, zajmujące zabytkową ;mieszC:ZJańskąkamienicę, ,z dużym dziedziń1cem, preZJentuje częściowo przeszłość histolryczną okolicy, wyrloby miejs'c'o,wych rzemieślników, wyroby z dr.e1wna, tkaniny li stroje, współczeS1ną rzeźbę oraz wa1żn:iej's,ZJe wydal'zenia ostatni,ch .lat. K:a,żdy z uczestmilków korrr.ferenlcji, oprócz progr:amu i zestawu :różny'ch publikacji, otrzymał także Slpis uc:zestnikó'w, :którYich 'MI ,sumie było ,139, Dziękli. temu 'można byŁo ZJomi'ent-orwać !się w skŁadzie osobowym OIraz w insty:tuoja'ch [],aukowo-ba:da'wiczycih, muzeailJny'ch i innych, j.akie .reprezenltowailli. Organiza:tor.zy dołożyli w'szellkkh st,arań, 'aby jlak najl'epiej wypadła zarówno sesja naukowa, jak i siam pobyt przYlbyłych gości. Wszyscy zak:waterowa'ni zl)siali w hoteJu "Gerlach" z pię:klnym Wlidokiem na Tatry, a obrady :odby,waly się 'iWsali kOln.ferencyjnej kilubu fabryki wa,gonów (Vagonka) w POIP:r:adzie. Barbara Bazielich RODZINA POLSKA I JUGOSŁOWIAŃSKA W SWIETLE BADAN ETNOLOG ICZNYCH MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM W POZNANIU Z inicj,atywy :kier orwnkbwa Katedry Etnografii Uniw·ersytetu im. Adama Mickiewkz'a w Poznaniu zorganiZJowane zostało w dniach 21 - 23 wr,ześni'a 198,1 roku jugosłowiańsko-polskie sympozjum na temat badań nad rodziną. Stronę jugosłowiań'Ską reprezentowało 8 nauk'owców z Bellgra:du, pracowników Kaltedry EtmoIogii Uniwel1sytetu o.raz Instytutu Etno'logii Serbskiej Akademii Nauk. Z Katedry Etnogr:afii UnJiwersytetu PO'ZJnańslkie~o z referatami wystąpiło lTównież 8 osób. Celem ,tego S'potk'anla była wYlmiana doświadczeń w badania'ch nad ['0- �Kronika 361 dzlną, porównanie sto.sowa·ny.ch metod i 'techni'k ibarda'W{~zych.oraz przedyskutowanie ewentual,nej dalszej wspóhpracy w tym zakresie. Uczestników sympozjum powitał prof. dr J. Burszta, a otwa'rcia obrad dokonał Prodziekan Wydz,iału Historycznego UAM doc. dr hab. W. P'a'jąko·wski. Następnie pr.zemówienie :powitalne wygłosił prof. dr P. V'laho-vić, a sprawy programowe i organizacyjne omówłił prof. dr hab. Z. Jasiew~cz. P,rzewodniczącyml czterec.h częśd 5ympo-zjum bY'li kolejno: pmf. dr .T. Burszta, prof. dr \P. Vlahović, doc. dr ,hab. Z, Sta!Szl"zak ora,z doc. drr N. Paovković. Tematy red'eraltów zgrUlpowano 'w tJ.'zoch zespola·ch: I - Omówienie badal'! w Po;lsce; II - Charalkterysty'ka spoleczna i ·kuI.tu.rowa .rodzin; III - Z metodoIO'giiibadań rnadrodziną. Referat wpro'wadzający. wygłosił prod'. dr hab. Z. Jas'iewircz, a poświęcO'ny on był Polskim etnologicznym badaniom nad rodziną po roku 1945. Wystąpienie 0'1niej;sze wy'C.zel'lpal0j.edJnO'cześnlieI grupę red'enatów. Natomiast w .zespole II maina było wyodrębnić blka g.rup t ematyc'znych. l tak referat prof. dr P. V'lahovi6a Organizacja rodziny i żyda rodzinnego we współczesnej Serbii wydawał się być niejak-o :pl'zewodntim dla póżniej.s'Zych wystąpień nauk'o'Mców serbskich. Najw.iększe ,roinicr'esQwa.nie wzbuidziła obrzędowość rodzinna, której poświęcono aż t'rzy referaty. Były to: Obrzędowość rodzinna jako Wy'raz przemian obyczajowości wiejskiej doc. d'r hab. Z, Staszczaik; Transformacja obrzędowości rodzinnej w warunkach współczesnych m,gu Z. Divać oraz Obrzędy (rytuały) rodzinne związane 2 menst'ruacją, weselem i pierwszym porodem mgr M. Mallesev·ić. O s-zczególowym za,gadnie'll'iu z zak.T·esu życia społec.znego ,rordz1ny mówił też mgr D. Drlj,aea p.t. Starszeństwo (seniorat) mał±onki w rodzinie wiejskiej migrantów sezonowych w ostatnich stu latach. O życiu duchowyrrnrordt1ny t.ra.k,to.wały zaś dwa kolejne wY5tą,pienia: dr hab. B. Dinette - Kultura muzyczna rodzin wiejskich w Polsce oraz dr B. Walendowsildej Prze-obrażenia religijności rodzin 10 środowisku wiejskim. Sfera mate.dalna życ'ia rodzinnego zna'lazŁa odidż'więlk w [f,efe.racie dr A. Brencza - Rodzina woiejs,ka a środowisko mieszkalne". Grupę III relferatów prof. dr J. BUl'SZJtamówliąc o WieloaspekDw,a na'stęlPne orpr.acow.ania zwrróciły urwagę Ina dzieje me1odolrogiczny'ch podejść do badań nard zaidr.u,gą oraz na stan w.slpólczesny ty,chże. I tak dOlc. dr N. Pavković podsumował Teoretyczno-metodologiczne podejśaie do badań nad jugosłowiańską zadrugą z XIX i I połowy XX wż,eku, a dr 1. KovaceVlić 'skierował uwagę na Pod,ejście metodologiczne w lWwych badaniach nad zadrugą. Mgr M. Buchowski U'siłOlwlałnań.·OI1Tl!i.a5it prześledzić Systemy warto'ści w rodzinie podej,mują'c próbę OIkreślenia problematyki i założeń teo,l'etycznych. Zagadnienia metadycZJne badań nad rod~iną zna1arzły wyraz w wystąpieniu mgr D. Br,atić na :temat Znaczenia stn~ktu.ry wieku w rodzinie w badaniach kult'ury duchowej. PO'nadt.o w zespo'le III zostały wYlglosz.one jeszcze dwa Ir'eferaty: Problem etnolog'icznych badań mdziny w świetle współczesnych migracji ludności dr M. Ra-dovaJno,v;ićoraz Z badań nad przekazem kulturowym w rodzinie - mgr J. BednaT.skiego. . Po wYJsłuchraniu w/w 16 referaJtów miała miejsce dyls'ku,sja, w 'której wzięli udział pra,wie w.s,zys'cy .urcze.stnicysy;mpo;zjum. Polem1kta ow,a - dotY'czyła czterec,h zakresów: l) teore!ty'c-znego, grdzie zastanaw.iano się m. in. nard pDobl-em-em wie1oaspekitowości badań nad rodziną oraz .osiągnięci.ami w tychże badan.ia,ch, nad możliwo.ścią zasto'sow,ania ,modeli ewolU'cjonistYJczny.c,h w tego typu badaniach ora,z nadnowszYmIi podejściami mett'o'dol0,gkznymi w ba:dalnilalch nad zadrugą; 2) mertodyczneJgo, gdzie poruiszono prdb1em doboru prólby ko'nlt.rolnej do badań, towości etnograficznych zapoczątkował badań nad rodziną. �362 Kronika spos,obu anaJizowal1ia danych st.atysltycznych i możliwości dotalfcia do odpowiednkh źródeł w sytua,cji badań nad tematami 1n~ymnymi raz ważno'ściróżnlic wiekowych w 'Zagadnieniaich zwiąaanych z przemianami; 3) IsZ'czegóło'wego, w którym dy,Sikutanci na'wiązywlali do z.agadnJień jednostkowy'clh pOlTuiSzonychw refex,atach; mówiono m. ,rn. 'o na'stę.pującYlch kwesirac,h z zakresu żyda społec,znego i umysł'owego rodziny: święcie patrona r,odz1ny "słavie", zwy,caaju publicznego ujawniania pierws,zej menstrua,cj,i, wielodzietności na wsi, prak,tyka,ch związanych z pożyciem se'k,sualnym i wspó,lnym zamieszkiwlaniem bez ślubu, świ<lJtopo,g:lądzie religijnym a życiu seksu,allnym, o r'el'acja1ch pomiędzy zadrugą ,krewniac,zą, niekirew,niJaczą ,a rod:ll1ną 'rrJld)"widu,alną orąz o źródłach ksZtałtowania 'się ,tra,dy'cyjnej kultury muzycz:nej; zjawiska przeobraźeń związanych z życiem rodz1nnym przedyskutowano na przykładzie poniższych zagadnień; przekaz tradycyjny a współczesny, pogląd młodych a kierunek przemian, zależności pomiędzy rodzinami mies;z,kającymi na wsi i w mieście, rur.alliza-cja miJa,st, pro'ces il1ldywidua,lizacji ["odzin w Serbii, rodziny "gastarbeiterów" oraz zjawisko posiadania, ale nie używania. Ostatnim, czwartym zakresem dyskusji było omówienie dalszej współpracy. Po'stanowiono, że matertiały prz,edstawi'one na sesji zo,,,taną opubHkowane w Belgraidzie w języku serbo-chor'wa0kim, ,a ,termiJn następneg'o spotkalnia wyznaczono na Jesień 1'982 roiku w JUlgo'słaJwii.,gd2lie tematem przewodnim będzie Kultu.ra tradycyjna w życiu. współczesnych W trzecim kop ols'ce. rodzin wiejskich. dniu (trwania Isy,mpozjum 'odbyła się 'W)"ciecz.ka naukowa Irena po WielKabat STOSUNKI MIESZKANIOWE PROLET'ARIATU PRZ£JMYSLOWEGO W OKRESIE KAPITAL.IZMU KONFERENCJ A W BERLINIE 1911.1 Utworzony w latach 60-tych przy Zen"tral1nsHtut flir Ges1chkhte Akademie der Wissens0haJften der DDR zespół prowadzą1cy bada,n'iJa nad budownictwem i osadn1ctiwem (AHS) zo,ng,aniz.ował wczeI'WCU 1981 r. w Ber'linie konferencję na temat stos.unków mies'zkaniowY1ch proloetariaitu .przemysłOlwego w okresie kapitalizmu.W konrferencjli UicZje:s,tnkzyliniemieccy ertmogmfowie, hi'storyoey ,i ar,chitekci olraz z.a,prO'szenigoście: N. Poliscuk (M'Osikiwa),J. Vlai'.eka, A. Ba.Iaso\"a, A. Plesingel10va (Praga), P. Filerp (Budapeszt), B. Kopczyńska-Jaworska, E. Karpińska (Łódź) J>rogram konierencjiOlbejmOlw;ał dwa bloki 1ematy'C.zne, z których ,każdy .związany był 'Z postawiJonym w tytule problemem. Tematyka wygłoszony'ch pierwszego dnia referatów 'spełnJiała niejako rolę prologu konferencji i dotyoezyła Syltu,a,cji mieszkani'o'wej pro letlar1a.tu wieLkomiejski'ego 2 pał. XIX w. i przełomu XIX i XX W. W red'era'CoiewpI'owad2lają,cym H. J. RahIs ~Ber;Jin) przeidsilawił badania ABS nad kUllturalnym d7Jiedz1ctwem w budow,nic.twie i sytualcji mies'zkaniowej kilas .i 'wa,I's.tw pra'cującycth. Dwó'ch naJstępnych mówców omówiło problemy waru;n,kó,w mieszkaniowych robotniJków ro:syjiskkh w latac,h 1870- WOO (N. PoUscuk - Mos!k:wa) oraz robo1mtków ni,emi'ecikil0hw II .poł. XIX w. (iH. Rohls - Berlin). Na 'zakończenie E. Karalsek (BerlliiJD)przedstawiła zebranym problemy i trudności z.wiązane z urządzeniem wY1stawy w berlińskim Muzeum E,tnog'ratiicznym "Pro-' letariat wielkomiejski - sposób życia klasy" {Groj3stadtproletariat Zur Lebens1 �363 Kronika einer Klasse), którą mieliśmy okazję obejrzeć. ZorganiZJowana w Illiewielkiej sa'li eks pozY'Cia, dotycząca I'at 1900 - 1914, w sposób baJPdzo plastyczny i rzeczowy u'kazała warun'ld bytowe oraz t'reści i fopmy żyda Olby1czajowego prd1eta rj,a,tu. W ciągu n.a'stępny,ch dwóch dni ,przedstawiono 16 ba'I1dziej SoZiczegóIowYlCh refera,tów. Ponadto zagrallliczni go'śaie .ZIapoznallizebrany;ch z prowadzonymi w swych macierzystych ośrodkach ba·daniami ku!ltury Ś<rodowi.$lka robO'tn,i>czego. Refero.ty przedst<llw.i'onQ w mrstępują'c'ej kolejJnośC'i: Domy czynszowe dla wielkdego proletariatu manufakturowego w XVII/XVIII w. ,eW. Vo1k' BeIilin); Malo znane źródla do stosunków mieszkaniowych berlińskiego proletariatu okolo 1840 r. (K. Wernicke - BerQi:n); Mieszkania na przedmieściach na przY'ktadzie Drezna (S. Kube - Drezno); Formy budownictwa patronalnego przedstawione na przykładzie byłej Saliny w Schonebeck nad Elbq (S. Bock Schwerin); Przyczynek do stosunków mieszkaniowych berlińskiego proletariatu w latach 70-tych XIX w. (W. Schroder Lip;;k); Wczesne domy czynszowe z pet01t1L w Berlinie .fA. Niemeyer - BerIiJn); Przyczynek do stosunków mie·szkaniowyr.h górników 'pomtędzy 1850 - 1900 (M. Ebruy Lutheflstadt Eisleben); Mieszkania robotnicze i ich wyposażenie w Łodzi w latach 1870 - 1939 (E. K>arpińska Łódź); Wykształc.emie się specyficznie proletariackich dzi·elnic mieszkaniowych i istniejqcych w nich domach czynszowych (H. J. Naumallln - Halle); Sposób życa i kultura mieszkamowa czeskich i niemieckich robotnlików w pólnocno-morawsk.im obszarze węgla bmnatnego w II poł. XIX w. i na poczqtku XX w. (J .. Vai'elka - Proga); Warunki mieszkaniowe i kultura przemysłowego prol·etariatu epoki kapitar/..izmu 1848 - 1949 (P. F,i1ep Budapeszt); Wyobrażenia klasy robotniczej o budownictwie mieszkaniowym (J. Schulz - Bedin); Niektóre problemy fabrycznego budownictwa mieszkaniowego w dawnym Chemitz (K. Ludwig l(iaJrl-M>aiI"x-Stadt); Przyczynek do TTOZWOjUproletariack.ich stosunków mieszloo.niowych w Ma'Qd,eburgu (B. Mai - Magde'bwrg); Meble robotnicze wg robotniczych projektów do 1930 r. (K. Jungh<lJnns - BerHn); Cele i efekty faszystowskiej poliJtyki mieszkaniowej na przykładzie Berlina I(K. S.che~1 - BerliJIl). Jak z ·s<lJmy'c:.h tytułów ,refer.atÓ:w wynika, główny na'Cislk poIożono ll1Ia.opisy os.i'ed1i robotnilczy.ch. Tylko nieliczni ri to w bardzo wąslkim zakresie poidejmowali pf1oblem.atYlkę wypo'sa'żenia i urządzeni,a wnętrza mieszkalne:go. Wydaje 'się, że szerzej Zlaga'dnienia te będą ulwZJględnJicmew proje'k,to'wanej na W83 r. pr·zez ten sam zespół konfer,encji .poświęconej s!m.ns·enoMli budowniotwa roibotnk~ego. Niemniej uderza ba:r·dzo szeToki mzmach .pww<:vdzonych przez niemie'okk:h 'kolegów pra'c, zwła'szc~ dokum·entacyjny.ch. W·szystk!ie ,refer<lity były bo.gato iluslrowane pTzeźrO'czami. Pożytecznym uzupelnieni'em koDlferencji była ·wydec.zJka po ,s.tarycih, roibotniCZYIchd'zielnicach Berlina onaz wyświetlenie fillmu z la,t GO-tych pokazującego nędzę bytoiWlaJniar,()Ibo.tnlikóww okJresie kryzysu.. Berlińska kcmferencja nie tylko umożliwiła' referowanie szeregu zagadnień związamy!ch z budownictwem i 'mieszJk.alnic1iwem prol1eiaria'tu wieI'komJiejskiego, ale pozwoliła je równi,eż przedyskutować w gronie osób, które mogły .przedsilaw,ić swód punkt w,idzenia, uwagi i wmioski. Biorący udział w konferencji przoos1Jawiciele kilku dyscyplin humanistycznych zapoZJlllali się wzajemnie z_zalkresem prowadzonych badań i pewnymi :z.ał'ożeniami metO'dy'cznymi na gruncie poszlczególll1ych dyscypIiJn. .Na za'koń,czen.ie należy pod'kreślić serdeczne przyjęcie ulczestmiikó.w konferencjJi przez gos<podlaTzy. Or;gani7Jai'o:rzy ZJapowiedzieli wydajnie pełnych materiałów z tei 'konferen1cj,i w mobnym wydawnio't.wie. weise Grażyna Ewa Karpińska �364 Kronika 30-LECIE INSTYTUTU llnslyltut .Serbołużyck.i Bud.yśinje, In.stitut jii.r SERBOŁUZYCKIEGO (1951'- 1001) Ak,ademii sorbische Nauk W BUDZISZYNIE NRD (ln~titut Volksjor'schung in za serbski Bautzen AW ludospyt w DDR) utworzo- ny zv'stał w maju 19'51 r. e jego zadania'c,h i dorobku w ciągu mi.ni·onych 30 lat informude niewiel'k.a, lt~reścioW1aks,iążec7Jka, wyda'na wiosną 19801 r. l II!lJ5itytutten stał 'Slię spad/kab'ieI1cą sel,bołuż)"ckie,go stowarzyszenia nauko1wego Maćica Serbska, założonego w 1847 r. a .zniesionego przez hi'Vlero,wców w l!937 r. i kontynu,ata:rem jego dzial,a,lności w now)"ch wa rUinkaJCJ1.,jakie z:ais'tniały w NRD. P:r'a'ce rJJa·dodrodzeniem d:zi,aŁa;1r1.Olś'Ci naukowej po wojnie zaczęto już Wli!osną 1'94ti 1". W ramach s.eI1boŁuży:okiej a rg,a;niza'cji s;poleczno-kultura..Inej Domowina; w mane'll 1950 !". o~'ganizacj:a ta podjęła u·chwałę o pOlrrzebie utworzenia samodz.•ielnelgo, serbołuży'c!diego instytUltu naukowego w Budz~szynie. Zało'żony rak później insty/tut zost,ał podporr-ządko,wany począt'kowo mini's.te:rstwu .oświ.aty rządu krajo,wego Sat:ffion.ii, a w 1952 r. (pozmiesieniu rządów krajowych) bezpo~redni6 Akademii Nauk NRD w B enl'tnlie. Sie!dzibąins'tytutu je'st niemal od IPO<czątk.ubudynek przy ul. Ernesta ThiiImanna 6. Dyrektor.em ,iootyltutu został dr Baw o'! N owobny (później mianowany prOlfes,orem), a po jego przejściu na .emeryturę stanął na azele iUllstytutu w 11977r. prod'. ·drMartin Kas.per. Nieliczny pOlCząko,wo zes.pół pracowników naukowych (9 w 1954 r.) powiększył się stopniowo do stanu dwudziestu kiLku osób. Dodać należy, że drugą plalcówką bada.wczą a zarazem dydaktyczną, poświęconą 's.a:raibilSltyce,jes.t Il1.~tytut Se:rIbołu'ży,cki Unilwe:nsytetu w Lipsku, gdzie dzialali m. in. dwaj znani uczeni serbołuży'CCy, pr'af. eta Wić,az i prod'. Pawoł Nedo. Iinstytut ibu,dii'sz:yński dzieli się :na tkil,ka mnie}Slzy·ch jednostek or,g,aniza,cyjll)"cłi: zalkład ję.zYkoznaW!stwa, z. hl~slorii, z. etnografii, z. hist,or,ii litel1atury, zespół .stalty's.tyc7Jno-idemo;graflic:zmy,a:r,chiwum serbołużY'cie oraz ceJ1jtra1ną bibl.iotekę ser.bołUiżyoką z pI"alCQ.wniąbibiliOigrafl.czną. Każda z tych jednostek ma nieliczną k.adrę naukową ~<Qd4 do 6o'Sób w zakliadach, 4 w bi,bilJioteee), lecz n.ieIWątpliwie dobrej jakości, dziś przeważnie ze st'opniami doktorów lu:b dOIktorów habiLitowany,ch (wzgl:. doldorów nauk). Już W pieJ'lWlszy,c:h lata'ch swej dzi,ałal.nośei mógł .insty:tutodndt'ować wartośoiowe osiągJnięC'ia. W 1'952 T. zaczął IS'ięu'kazY'Wlaćr,oczni'k 'instytutu, Letopis, wydawany potem w 3 seriach: A (język i .lit.eratura), B (historia) i C (etnografia) - razem 75 tomów w 1980 r. Od 1954 r. zaczęły się ukazywać kolejne 'tomy monografii i studliów w serii wydawniJczej in~tytutu - J'<lzem 55 do 1980 r. W Lalach 1,974- 1979 wyidlaIlo 4-tomową .hiJs.1;<QlTję S-eI'bolużycza·n" oddZiielnie .po ser:bołu.żY'c:ku i po niemiecku. Cel1.1r:alna Biblioteka Ser:bołuży;cka obejmuje dzić pOl1lad 60 tY'sięcy tomów i prolw<ł!dzliwymianę wy.daWUlictw z bl:isko 200 instytucjami nau'kowymi, w NRD (17), w pańlstlwalCh socjalistyczYJ.ych (146, z tego 62 w PoJs,ce) i kapitalistycznych (31). W W5'1 T. było w niej ok .. 3000 tomólw ocalonych ze :zJli'k,widowanej w ltfł37 r. Serbskiej bibHot,eki (lk.zącej wówczas li!l{)00tomÓ\w) i kiJllka tysięcy tomów pozys.k!any,ch z prywatnych bibli.otek iserbołuży,ckich (w tym 500 polskich). Bibliotek.a t,a pełmi dziś fUil1IDcję'serbołużyckiej bibliotekli na,rodowej, choć z jej zbiorów ko'rzystają .głównie pr,aicownicy inslytutu. Instytut współpracuje z niektórym~ insl1:y/tutanni naulkowymfi .i naulkowcami zagrani·cą, iZwłasZlcza w Czechosł<Jl 30 Jahre Institut filr nistwo ,Domowil1la, Budysm sOT.bisehe Volksjorschung, VEB Domowina-Verlag, 1951- 1981, Ludowe nakładBaut2en 1981, ss. 87. �Kronika 365 wacji, Zw. RJadziec'kim i w P.ol's'ce; PQPuJaryzował też niektóre osiągnięciJanauki po~'sJtiiej w baJda'l1'ia'ch nad zachodnią Slowliań's:vczyzmą, m. n. ,publikują'c książkę W. Hensla o począ't.kach miast u S łow,iaru. Interesującoprzeds,tawia się dziaŁaJność ins.ty,tutu w zakife'sie etnogra'fi,i. P'racow:nicy i WSpółpI'a'c,ownicy instytulu (P. NOOo, P. Nowotny, B. N.aW1k.a)t WQifzy'Li na .po·czą<tku I,at 50-tych program serboluży'ckiej etno.g.raJii, postuJując 2'irLalcweposzerzenie go w stosunku do dawnego zakresu badań, który ob ej.mow'ał głównLe folklor 2. Rozpoczęto w związku z tym -systematyczne badania nad serbołużyckimi strojami audowymi, a także nad m"chite:(turą oraz na:rzędziami w t'radycyjnym gos.pod<lJrstw,ie wolnym. W 19-54 r. powalana została komi:sja do badania strojów ludowych i już w tym samym roku ukazał się pierwszy tom z serii atlasu serbolużyckich sl1;'rojów lu do-wy;ch. D.alsze 3 tomy tego atlaiSu wydano do 1964 T., a późntiej w 1ata'ch 1:976- 79 uk0'zalo się da,l'szych 5 rÓŻin)"ch zeszytówatJa,su oraz szcreg a,rlykułów na temat str,ojów serbolużyckoich. S ł,abiej rozwijały się badania nad al'chitelktwrą ludową i zagadnieniami go.spoda'rstwa ohłops.kiego, z po,wodze~ nicm natomiars.t kon.tynuo.wano hadar.lia nad folklorem, rOZJwijano stu:d~a nad nieKtóryrr.J dziedz.ilnami sztuki ludo,wej oraz folklo'rem muzycznym, gdzie trzeba ·odnotować pracc .J. RaUJppa (zar<1zem utalentDwanego kompDz)"tora muzyki poważnej). W'cześn.ie, bo już o'koŁo 1954 I'. TO'Zpoczęto ba'dan.ia nad wspókzesnymi przem~a:1.alTl)iżycia 'W'3i górnołuży-ekkh i proiblemami społeczno-etni.cznym·. Po 'Mie].oletni'ch badaniach S. Musk\:;;a podjęto z koń<:em lat 60-ch .no,we. koonpl,ek:so,we bad:\:nia w gminie Gross Partwitz, gdzie miało się w'króke rozwinąć ,wydalbycie wt:gla bru,natnego (r}odo·bnlie jak u .nas koło Bekhato,wa).. Brało w nich udział, w różnym zakresie, kiJ~kunast'U badaczy, a ,wynikiem by}Ja nie tytko zbi.oro,wa monografia tej gmi.ny, wydalna w 1!}76r., lecz ta:kże szereg artykułów i studaó'w, w tym l1a ,temat hiSoto1ryczny'ch i W'spókzes·nych zmian w ży<:~u i kulturz·e Serbów Łużyckich 3. Bada,nia te dostarczyły także materiałów dla opra-eowania etnografii Serbolużyczan, Iktóre ro'a Iwejść w skŁad zbiorowej, międzynarodowej sy;ntezy etnografii ludów sło'W;j,al·lski·ch.·Ma ono być także wSltępną fazą dla opracowania poor~c:wika elinog:llailii Serbołużycza,n. Od 19'7:1 I'. cent'ralny problem ba,da:wczy zakładu etnografii too "Scrbolużycz.a'ni·e 'W epo'ce soc:jalizmu", lecz na .tle ich przeszłości. Należałoby tu wymienić ró'w'Diież bardzo istotne dla pDznania kultury Serboluży'czan badania językoznawcze ri dialektollogiczne, pr'lwadzo-ne przez zakład językozna'w:3,t,wa (;z~ściowo we w.spółpr,a,cy z zakładE-"TIletr.o~ra,fii. Do 1930 1'. wydano 8 tomó,w ailila.su języka serbolu.ży,ckiego i 'ki:]!ka .zeszytów ilekstów dialektologiczmych, nie liczą'c i,nnych publikacjii. Kont.ak,ty polskich ebnografów z etnogr'a:fami serbqłużylCl!dmi są raczej dorywcze. a utnymall1iie bli-ski'ch kont,alktów Instytutu Sej'lbołużyc'kiego z nau'ką polską dbał ,Slku,tecznrie prof. Nowotny, który S'ludiował na po,czątku Lat 30-ch w Poznaniu i dobrze pOZJnał język polski. Szc'zególnie bli.gka ws,pólpra'ca z'ost.ała .nawiązana z Uiniwersytetem Wrocławskim na odcinku histori:i. kontynuo'wana rówKolejnymJi kierowni'kami zakładu et no'gra f1.i i byli: dr B. Nawka, dr J. R.au.pp, dr S. Musiat, prof. dr P. Nowot.ny i dr hab. F. Fiinsteor (jest kiefoownikiem od 19'17 r.). s Puhlikacje i:nsty'tutu ul{lazYJwałysię w piwws.zY'ch lata,ch przeważnlie pc serbołużycku, ,póź'niej jednaik głó'Wlnie :po niemiecku ze względu na potTZebę wyjścia z tyuni publiika'C'j:ami paza stosun.kowo ,wąski krąg czy t e!l ruików :zmających język serboŁużycki, a zwłaszcza górno-serboło.źyclki. Od 1964 r. ukazuje się po serbołużycku bib1j.ogra.fii,a za kolejne pięciolec1a oraz n\ieliczne ksiąi;ki i artyk~ły. �366 Kronika nież za dyreklcjii prof. K~sper:J, W 1·970 r. prof. Nowob1Y otrzY'mał godność doktora honoris causa UniwEtI1sytetu WrOlc!a'wskieogo'.Mało szans miało na,wiąZJalI1liepodobnej współpracy oWza'krelsie etnografii m.in. ze wzg!lędu na brak o,dpo.wiedniego zali:ntere<solWan~az obu sholn. B~iższe kontakty z etnograj'ami serbołużyckimi utrzymywał o,środek pO'zmań'ski, m.in. zapra.szając ma wykłady prof. Nedo. Stałe kont,ak,ty z i'l'lIsty.tuiem utrzymuje R,eldakcja Dzieł wszystk,ich O. Ko,~berga w Poznaniu.' Biblioteka PTL we Wrocławiu otrzymuje dość regularnie wydawnictwa budz.liszyń'skich etno,grafów. Wrodalwska katedra et,nograilii zorganizowała dwie wyciecz/ki studentów i pmcown~ków na Łużyce, dzięki któ.rym zetknięto się bezpośrednio z ludnością serbołużycką oraz z budziszyńskim instytutem i pracownikami zakładu e'inogr,afii. Wyniki badań budz~szyń'skich etnografów zasługują na za!interesQlwanie, gdyż' uwzględnliają one sku~ki kontaktów kuliturowych z Niemcami dla przeobrażeń kultury serbołużyckiej ,i mogą mieć ważne zmaczenie dla bardziej ogólnych zagadnień konta'któw, wymiany i a<dapt,a'cji kulturOlwej na pograniczu .n~emiecko-słolWliańskim. Na dalsze 3D-lecie chciałoby się ży,czyć zalS!użonemu lus,tytu.towi za serbski lud ospy t w iJ3udzi:szynie dallszej, pomyślnej pra'cy dla dobra nauki serbołużyckiej, nam samym zaś nieco bliższy,ch 'kontaktów z nimi i współdziałania, Edward Pietr~lszek KONFFERENCJE, ZJcĄZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIA.JĄCE . PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 19,80ROKU. Kan fer en cj a pt. "Etnogl'aficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - organizacja i udostępnianie" (Toruń, 14 - 15 III). Organizatorzy: Zarząd Muzeów i Ochrony -Zabytków, Mimisterstwo Kultury i Sztuki w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Referaty: A. Błachows:ki, Stan obecny etnograficznych archiwów naukowych w muzeach polskich; B. Kopczyńska-Jaworska, Organizacja i opracowanie etnograficznych materiałów a.rchiwalnych ze szczególnym uwzględnieniem P. SUI,er, Etnograficzne archiwum nauk,owe /() Walaśskim Muzeum L: PfirQdi.i w Rożnowie; G. Skalski, Systemy dokumentaci w Musee National des Arts et Traditions Populaires w Paryżu; M. Par1Dowska, Archiwum naukowe w Państwowym Muzeum Et7wgraficznym w Warszawie; H. Muzalcwskl, Archiwum naukowe Muzeum Etnograficznego w Toruniu; W. Daszykowsika, Organizacja i zasób a.rchiwum Działu Etnograficznego Muzeum Okręgowego w Rzeszowie; G. SkalskJi. Problemy etnograficznej dokumentacji muzealnej. Postulaty i propozycje; M. Znamierowska-Pri.ifferOlwa, Uwagi dotyczące identyjikdcj,i źródeł etnograficznych oraz wartości różnych form ich dokumenta.cji; A. Rataj, Dokumentacja Thaukowa mumuzeów; z.ea[.iów etnograficznych na przykładzie Muzeum Etnog.raficznego w Krakowie; J. Swięch, Karta katalogu - podstawowy element naukowy dokumentacji muzealnej; R. Tubaja, EtThograficzna dokumentacja muzealna obiektów nieruchomych w terenie; A. GĆlLski, Inwentaryzacja zabytków przeznaczonych do muzeów na wolnym powietrzu; K. Tub'aj'a, Dokumentacja zbiorów z zakresu folkloru muzycznego w świetle wymogów muzealThictwa etnograf,icznego. Uczestnicy zwiedziE wys,tlawę "XX lat Muzeum EtnogDa.fic,znego w Torunia". S e G j a ITa u k o wa pt. "Kultura Sądecczy?my. Sądecczy?ma w ku1tU'l'zo: ludowej" (Nowy Są'cz,2J8 - Z9 III), Organizatorzy: Wyższa Szkoła Pe<dagogi\:zJLaim. �367 Kronika Komis,ji Eduk.a,c}i N:ar.od0lWej w Kralkowie, Urząd Wojewódzki w Nowym Sączu. Referaty (dotyczące pmblematy'ki etnogmfic:zJnej): A. KO'w,aLska-LeWli,coka,Pasterstwo górskie Beskidu Sądeckiego, tradycja i współczesność; K. Kwaśniewicz, Tradycja i współczesność w zachowaniach kuLturowych mie6zkańców Sądecczyzny. Spotkanie z folk10rem Kraju Rad (Wrocła.w, 230 IV). Of~nizatorzy: WojewódZlka i Miejsk'a Bibliotek.a -Publi.czna .im. Tadeu:sz·a Mikulsr,{iego we Wwcławiu. Red'eraty: A. Barszczewski, Folklor białoruski i jego problematyka społeczna; H. Romal1;ska, Pogranicze polsko-ukraińsko-białoruskie w kulturze ludowej. P'rzeźrocza z ,komentarzem; Z. Zieliński, Folklor Republik Radzieckich basenu Morza Czarnego. S e.s j·a ph "Perspek:tywy, badań śląsko'Zn.awczyoch w zakresie' łitera:tury, języka i folkloru" (Opole, 13 - 14 V). Organizatorzy: IJnstytut F1iJlolo.giiPolskiej WSP im. Pows1:ańców Śląskrich w Opalu, Instytut Śląs,ki w Opolu, Opo,łskie Towarzystwo KultuT3'lno-OŚiwiatowe. Referaty (dotyczące problematy.ki fol'kloru): D. SimOll1ides, J. Pośpiech, Stan badań i postulaty badawcze w zakresie folkloru śląskiego; E. Dąbrowska, Stan badań nad śląskim dramatem obrzędowym; P. Świerc, Stan badań nad ślqskq pieśniq ludową; T. Hendzel, Stan badań nad samorodnq Literaturq ludowq; J. Nijako'wska, Badania nad folklorem środowiskowym na Slqsku; T. Smolińska, Stan badań nad gawędziarstwem ludowym na Sląsku. S e m i n a r i u ill pt. "Miejs,ce kulitury ludolwej w kul'lurze poLsbej" Cz. L ProblE'my ogólnoteoretyrczne i stnateg'ili polityki kulturalnej (Wa~'szawa, 19 - 20 V). OrganizaJt.o:rzy: Ośrodek Bada!'l i Konsultacji Towarzystw.a WOIlnej WSZeChl]icy Polskiej. Refer,aty: J. Da:mrosz, KuLtura ludowa w zurbaTlJizowanym i uprzemysłowionym społeczeństwie polskim; 1. Tłoczek, Ewolucja krajobrazu naturalnego i kulturowego na wsi polskiej. K o n f e r e n c jar o b o c z a d o t y C 7. ą Ca p r IQ j e k 1:u b a d a ń e t n 0g:rafi·czrnych w dorzeczu Wi.sły {Warszawa, 6 VI). Org.anizatO'rzy: Katedra Etnografii U:ni.we·r.sytetu WarsZJawskieg{). Refera,ty: M. Znamierow,sk.a-Pri.ifrerowa, Roboczy zarys badań etnograficznych wzdŁuż Wisły; Z. S.okolewi.cz, Założenia teoretyczne projektu M. Pokrorpeok, ZaŁożenia gramie Wisla. inwentaryzacji realizacyjne projektu etnogruficznej w programie WisŁa; inwentaryzacj.i etnograficznej w pro- K o n f e r c nc ja pL "Rola Wisły w .pro'cesie kształtowania się, zróżnic~rwania .regional,ne:g.o i koIej.nych prze.ob:r.ażeil kultury łudowej". (Wyszogród, 7 VI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Towarzystwo Naukowe Płockie Oddział w Wysz;ogrodzie. Referaty: M. Pokropek, Rola WisŁy w procesie kształtowania się różnicowania regionalnego i kolejnych przeobrażeń kultury ludowej; K. Braun, Badania etnograficzne wzdŁuż Wisły i jej dorzeczy w obrębie ska; Mazowsza; J. Litwin, Formy M. Zowczak, szkutnicze Historia w świadomości z miejscowości mieszkańców nadwiślailskich szawa; W. Marchlewski, Osadnictwo i budownictwo ludowe na lewym sły (od ujścia Bzury do PŁocka); Formy osadnictwa i budownictwa go/ na Mazowszu i możliw{)ści jego przedstawien.ia w zabudowie Czerwiń- Józefów i Nie- brzegu Winadrzeczne- Parku Etnogra- Uczestnicy zwiedzi.li wy;starwy: "W'isła w Fot,o.gr-a1i-i (ze zbiorów Wojewódzkiego Domu KUiltury w Luhlinie" i "Litera·tura e;Lno'graficzna dotycząca kultu'ry ludowej dorzecza Wi,sły" oraz wYSłUC:l~1'i koncertu Filha:rmoni.i NarOid·owej z W'aT.SZJawy"Wisł,a w .pieśnli .gminne,f'. O'P o c z Y ń.s k a 's e s j a na uk ow a p.() ś w i ę c o n a Q c h r o·n i e z abyŁków eił:nograf'i.cznych (Opoczno 8 VI). Orga,niZJatorzy: P:TL Oddział w ŁodzJi, Wyodział Oświa'ty, Wj'1cholwa:n'ia i KultuTY w Opo'c<z:nie, Muzeum Regionalne w Opocznie, Miejski Dom Kultury im. T. Sygietyńskiego w Opocznie, ficznego w Sierpcu. �368 Kronika Towarzy'stwo P:rz.yjaciół OpoczJna. Refe.mty: F. Midura, Och.rona zabytkó;.v kultury hulowej i jej znaczenie dla kuHury narodowej; S. Rosi ń-skli. S/vansen jako forma ochrony kultury ludowej; H. Swią:tkows<ki, RoZa społeczeństwa w organizowaniu skansenu lowickiego; J. P. Dekawlski, Region Opoczyński; L. Hahnei, PodstawOWe problemy zagospodarowania two ludowe trzeby w zabytków w świetle d~iedzinie materiałów ochrony budownictwa graficznych starostwa miasta Opoczna wynikajqce przestrzennego województwa zabytków opoczyńskiego; z ustaleń i miasta; inwentaryzacyjnych; budownictwa ludowego; obowiązujących planem Opoczyńskie budownic- Z. Błaszczylk, Stan i poW. Baranowskli, Ochrona .M. Gą,sior, Rola muzeów w ochronie etnoB. WojewódZJk'i, Źespół za.b?ltkowy dawnego Z. Neymanowa, Ochrona folkloru w programie działal- przemysłowego; ruchomych; ności kół PTL-u. Konferencja naukowa pośw'ięcona gospodarce bartn i c z o - p s z·c z eJ ia r s k i e j (Radom, 11 VII). Organiz.atoI'ZY: Muzeum Wsi Radomskiej. Referaty: R. Pastwiński, Jan Dzierżoń patron Kluczborskiego Muzeum i jego wkład w nowoczesne pszczela'rstwo; E. Szełąg, Skansen pszczelarski w Swarzędzu; K. PQlgon olw.ska, Rola skansenu pszczelarskiego w upowszechnianiu. kultury; J. Gajek, Radomskie jako pogranicze małopolsko-mazowieckie w świetle Polski.ego Atlasu Etnograficznego; S. Ziclir1ski, Dzieje badaiI etnograficznyc:h w XIX - XX wie·ku na terenie województwa radomskiego; .J. Kailiczak, Wybrane zagadnienia z wierzeń i zwyczajów pszczelarskich z terenów Puszczy Kozienickiej i jej okolic; S. Rosiń:Ski, Radomski skansen bartniczo-pszczelarski; T. Stępień, Sprzęt i narzędzia bartniczo-pszczelarskie w skansenie radomskim; D. G·odlcw,s.kia, Kons.erwacja uli OTaz sprzętu w skansenie bartniczo-pszczelarskim; T. Dcrlatka, Studium urbanistyczno-architektoniczne skansenu bartniczo-pszczelarski£go. Konfen~ncji towla.rzys!zyło otwarclieskansenu ba:rtni:czo-p.s:zczelar.';kiego. Semina'rium Eltn'obotaniczne (KolbusZJOwa, 19-20 VlI),. Org,:mizaturzy: Muzeum KwLtury Ludowej w Ko:lbu'szo'wej, Katedra Etnogr,afii U.niwersytetu WrodalWskiego, Kolo Nau'kOowe Ebnografów, Oddzi,ał Rzesw,wski PTL. Referaty: F. Kotula, Lasowiacy; M. Hensel, Realne podstawy ludowej wiedzy o roMinach; A. P!a.Juch, Rośliny w obrzędach pogrzebowych wsi polskiej; U. Lehr-Lenda, Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w polskiej dl!monologii ludowej; A. Ko'waLslka-Lcwiicka, Ziemniak w kultUJ'ze ludowp.j Podhala; W. Terlecka, Roślinność w parkach etnograficznych badania, projekt, -realizacja; 1. Czerniaws'ka, Ogródki Adonisa; Z. Zeg.aT\Ski, Sposoby i możliwości traktowania fitoterapii w. aspekcie historycznym i wspókześnie; D. Penkala, Rośliny lecznicze w tradycyjnej medycynie Afganistanu; T. Marszewski, Zarys historii o uprawach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji; J. Pieczonka, Sprawozdanie z badań etnobotnicznych Dzikowiec' 79. Se.sj·anaukowa pt. "Ku1twr.a ludowa Peru" (Poznań, 20 Xl). Opg.amizatorzy: Komisj.a Amerykan1styczna Komiteltu Nau.k Etno;1,ogicznych PAN, Muzeum· Narodowe w Poznaniu. Referaty: M. Para<lowska, Obraz Peru w dawnej Polsce; M. Fr.an'kolW,sk.a, Prehiszpańskie relikty peruwiańskiej gospodarki wiejskieJ; A. Po.sern-ZieHńlski, Kultura ludowa Peru w świetle badań Polskiej Wyprawy Naukowej; K. KlIZa'noWlSk'a, Peruwiańska ceramika ludowa; M. Za.chorowska, Zdo· bnictwo tykw w Peru. Ses-ji t()warzy,szylo otwarcie wystawy "Kultura ludowa Peru". Maria Niewiadomska �Kronika 369 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA,WCZEGO I JEGO AGEND ZA OKRE."> OD WRZEŚNIA t98<l DO ;WRZEŚNIA 198.1 R. ,W mi'nionym OIkreslie s'Prawo~dalW()zy;m Za'rząd Główny PTL działał w niepełnym s'kł,a.dzie osobowym. Niektórzy członkowie usprawied'liw,i:adi się złym stanean wrowia ,lub służbowymi zajęc:i:ami, bądź jak doc. dr E. Pietra's.zek złożył rezygnację z funkcji wi;cepr·ezesa i tylko ·na usilną prośbę Prezydium zgod.ził się pozos.tać w ZG PTL do ·końca kadencji. Z koń~em maja 1981 r. zmarł niespod2Jiewan:ie dr W. ,Jeż-Ja,recki. Wob.ec taik:iego stanu rzece.y l1!astąpiła konieczność powoł.anta nowego ,wi'ceprezesa i fu.n.kicję tę zgodz!iła się pełnić dr K. lVLaircZ<l'kowa, a w miejsce zmarłego kollegi poproszono dr K. Maku l.s.kiego, przesuwając go tym samym z fu'IlkJcji zastępcy .członka na członka ZG·. W ciągu ubiegłego roku ZG odbył dWla plenarne po.siedzenia, tj. ?;I I 31 ; 10 IX 8l, których przectm'i,otem były m. in. zmia'ny w statu:cie, opr,acowaJlie nowy.ch regulami.nó,w pIlacy dla cz!o':'llków ZG, ich omówienie i uzgodnlienie z posZlczególnymi osobami; powołanie Rady Wydawnkzoo-Naukowej, jej ukons'lytuowanie się na czele z prof. dr .J. Jasit~w\iczem oraz przygotowanlie programu jej działania; z~'.twieI'dzenie nowych czło,n,ków PTL; wy:r,ażenie opiJIlii o przygotowywanej przez Oddział Szczeciński wyprawie "Szlaikiem S~olc-Rogozińs.kiego", propozy,cje badań etnograficznych' Oddziału Koszalińskiego i Poznańskiego, kwestia dof'jnan:so,wania imprez przygotowywa'nych pr-.:ez OddZii,ał Opol.skli; reaktywowani," dzi,ałalności Oddziału w Zakopanem i w Kielcach; udział przedstawicieli ZG w aktualnych zjazdach i .konferencjach nauk'owych w kraju (Warszawa, Kra'ków) i za granicą (poprad); organizacja Koła Ormian przy Oddziałach w Krakowie i Warszawie; nadto mne bieżące kwestie, wymagające decyzji ZG. Pre:zyd:ium ZG odbyło sześć posiedzeń w na'5tępujących termi,nach: 7 X 80. 80, 11 III 81, 6 V 8'1, 16 VI 8L PTZed.mtiOitemtych pOls'ie:dz.ell.było mię.dzy innymi: podział funkcji i przygotowanie nowych regu'laminó.w obowiązków c.złOlnków ZG, które ja'ko ma'teri:ałdo dy:,kusj~ przedstawilii prof. dr F. Wokroj, doc. dr B. Baz'ieJi.ch i dr S. Chmielowski; uregulowanie zaległości finansowych li o'50bllWych byłego głównego księgoweg'o, czego podjęli się mgr A. Kuczyń,ski i doc. dr E. Pietras.zek; spra,wy finansowe i za,trudnienie nowych pr,ac()'),\inikó,w PTL, tj. głÓ'\\1.nego kS'ięgo,wego innerenta f'inanso,wego oraz ;radcy prawnego; u,po:rządkowan'ie spraw perso:na'~nych pracownii'ków PTL i ich secjalnych upl'<lw,nień; dof~!lJans'o,wa'nie Seminarium Etnobot,anlicz:nego organiw·wa.negc przŁ'Z Ka,toorę Etnografii Uniwersytetu Wr,ocławskiego i Rzeszo.w.sk'i Oddzi3ł PTL; przYcSpie'5zenie druku zaległy·ch ze;;zytów Literatury Ludowej, czego podjął się mg:r A. KUCZYI\:5ki;wizytacje Oddziałów; nadto bieżąc:a kOTe5pondencja i odpowiedz.i peten'L(lm. Spr<lJwy, które były przedmiotem pOls'iedzeń ZG i Prezydium, wynrklały z to,ku real'iz,acji wn:ioskÓlw WZD z 1<980 r., real'izacji dotychcz;asowych zaległości i zobowiązań Towarzystwa oraz realizacji aktualiów, w tym korespondencji z Oddziałami i in,llymi zai:n'terEl5oW'cunymiz kraju .i· zagranicy. W sumie Sekl'etarat prz.yjął i wysłał 1240 pi:;m, w których najważniejsze kwes,t-ie dolyc,zyły: umów l$:omisowej sprzedaży wydawnictw PTL; starań 'O włączenie PTL do Komisji PorozU.miewaW':;;zejSk<warzyszeń NaukowY'ch i Twórczych; uzyskania statusu n:adawant.. miana rzeczoznawcy-etn<Y~raf,a, co w świeH.eobowiązującego ustawodawstwa o.kiazało się nierealne; wy,d.aonIiaopill1lii,np. w związku z organizacją no,wego muzeum w Lubiążu, do czego walnie przyczynił się Oddział W'rocla wISki, lub opi'n~i w sprawie ut.worzenia nowych izb regionalnych; organiz:lcji Ko,ła Ormia.:1 pr;zy 8 XI 80, 10 XII ~4 "Lud" - tom 66 �370 Kronika Oddziale Krakowskim i Warszawskim, ktÓre odbyło pierwsze, bardzo udane spottanie w KI'TaJkowie, Ol'aZ .orgaJni:za.cjli Koła Tatarów; odz'rl:.'lczeń dl,a zasłuż:Jny-cn członków PTL; pr,opoz)"cji referatów podejmowanych przez czło.nków PTL, ktĆYre mogliby wygłaszać 'na zapTOiSzenlieinnych oddziałów (wykaz pO'C:Lały tylko Oddziały w Katowicach, Koszalinie, Pozna,n'iu i Mszanie DoIJmej); weryfikacji człornków i urregullowa;nia za:1egłych składek; o~az innych jesZicze drohnliejszy,ch kwestii. Do rera'l'i-zalcjizadań ISta't'utolWy-ehTowarzystwa walnie przyczynliły się jego jednOlS,tki orga,llIizacY'jne i age!1dy, jak bibl~oteka i archiwum ZG wc Wro<:!aw.lu, Ośrodek Dokumenta'Cji ,i Inf'ormacji Etnografizcnej (ODIE) pod k'ierunk;iem pmf. dr B. J,a,worskiej oraz Redatkcja "Łódzkich Stu,dliów Etnog'raiiczny,ch" (Ł..SE) pod kierunkJiem prof. dr K.. ZawistoiWIicz-Adamsk'iej, ,a pratk'tycanie prowadzona przez mgr 1. Le'Chową - o.bydwie agendy z siedzi:bą w Łodzi, p'madt.o Reda'k'cjn Dzier . wszystk.ich QskaTa Kolber.g,a (DWOK) i Redakcja "Ludu" pod kierunkiem pr-I)f. dr J. Burszty, mające ,stałą sliedzibę w Poznaniu. Działalność poz0':3tały'ch pozycji wydawnticzych PTL, ja'k "Pralce i Materiały E'tn.ograJfkznc", "Prace Etnoło.gicz.nc". "ATchiwum EiiIlograficz:ne" ze względu na trudinioŚoCiwydawnicze {;hwilowo Z()l~ta-· la z;awieszona.. W okresie sprawozdawczym u'kazal si~ ZI:J.ległyze~zyt "Literatury Ludo,wej", a w .rama,ch "Afla'su Poils,kk'h StTojów Ludowych" zeszyt stro,jow 1imanowskich i Lalchów od Dobrej, przy,g,otowany przez J. Wlicllka pr:z'e'Sze dł przez pierw,szą reda'kc'ję merytorycz:ną. Z br·a!ku nowego tematu s·o.ndażo'\Vego aktywno.ść Sek'cj.i Ko:rersPQ'ldelOtów Terenowy(',h ulegh osbbieniu. Jeżełi chO'dzJio bibil1iott.kę ZG we Wrocławiu, to w or5tatnlim czasie k"i~gozbiór zwięklszył się o 49'4 volluminy, w tym 344 o.kzyman{) z wymiany wydawnictw. lOT za1<upiOlDo,41 uzys'ka'no z darów i 2 z produkcji wydawn'iczej PTL. Na zaku'p ksliążek wydat:kow.ano 36 9'Zl zł, z czego 27587 zł na książ'ki z impopt'll. W bi-e'1.ącym r·oku z03tał w5Il!rzymany impo-r1 książek z krajew ka,pitahstyc?Jnych i w tej sytu·a,clji jedynym źródłem pozyski·wanlia wyd'alWlnictw pozostała ii:h wymiana. Biblioote'lm prowadzi wymianę ze 188 insty'tucjami, w tY'm 1050to instytucje zagralI'1ilcznei 38 k'rajowe. NajWięcej rozeslano do ni'ch 64 t. "Ludu" (156 egz.) oraz -t.2 egzemplarze róż'nych ·LnnY'ch pub.Jlikacji z lat ubiegłych. Warto do.dać,·~,; z. czytelni i archiwum skorzystało 'POiI1ad1800 osób, a w ramach między bibliotecznych wY'pożyczeń udostępniOiI1o 8 k,sliąźek. Bibliooteka poza stałymil zajqciami opr,a,cowaŁa dla Zakładu Katalo,gów Centlralnyc'h Biblioteki N·arodowej noty bibliognalficznO' czasopiism wpływający:ch z wymi'any z;argranicznej. Zgodnie z lZałoź€niami Ośrodka oraz realnymi możliwościami działalności ODIE koncenŁ>tow.ała się przede W1szyls'tkLmna ddkuiITlentacjli bibliografi'czmej, pracach słowni'!wwych, uzupelnian1i'll kartote;k e\\nide.ncyjnych ora,z opracllwaniu materiałów do Kro'niki "Ludu". Wmmach prac bib1iolgralli'cZlnylchIJpr.acowa,no et:nografi=ą bibliografię selektywną za rok l'!}80 lVliiędzynarodowej nibliografiJi )Iauk S.połecznych wydanej przez Comite I'nternaŁionale pour la Document:ltion de.~ Sciences Sociiales (CIDESS UNESCO) obejmująi: ł42 pozy'cje oraz dla Internaltonale Volkskundliche Bibliographie za lata Hl7,g- 1980, 210 pozy,c}i, na,tomilalS'tw ramach uzupełnień biblio.grafii polskliej przyg-o't-owano m.aiSzy1no-pi·,.; pr.:t.ezna,czo;-;y GO dru,ku, ,a uwz;ględni~jący lata 1'961- 19<69.W kohcu 19,80 r. j:J.1ko.wyni·k pr·ac w tym z'akre3Le ukazała się nakładem Ossoihneum Bibliogro.jia etrwgrafii polskiej za lata 1970 - 1975 przy:gotow.ana. przez E. G. Ka.rpińską. Oprócz tego dla "Demo.su·' przygot'owa'l1o około 30stre,szczell. publikaicji polskich etnografów ujednalica·jąc Wszy1s·tJkiestosoWInie do potrzeb redakcji, k'lÓTCIrówn:ocześnic wyr,aziła ODIE pod2Jiękowanie za poprawne i termino.we opracoiwani.e dotyczące etno<gra!fic-znych muzeó.w polskich. Również dla redakcji "Ludu", przy;g'otowano obszeJ1Dą seniq materiałów do "Kroniki". W zakresie działalnoś,ci informacyjnej ODIE przygoto·wał �Kronika i rozesłał 371 do ka,tedr etnograf'iIi, zakładów IHKM i większych muzeów trzy obszerne komUln~katy o ko.ngreSla.ch i kon.kursie.· Ró,wn'olegle PTQwadz.ono i;ntensYWlfie prace d(~kumen'Lacyjne nad ruchem i życiem etnograficz.nym w kraju i za granicą, zwlas:z.cza w zakresie kartotek~ O's·oboi\\'ejetno.grafów, kartoteki muzealnej oraz wystaw etnografJ1cwych ,i karto'teki materiałów do biblio,grafili dolk1,lmen:tacji i informacji. Prace ODIE łączyły się także z organizacją działalności w zakresie słownika terminów .e.'t.:nOlgraf,j{;ZJnYJch. Redaik,cja "Łódz.kic.h Studiów Et,no,g'rafiicz:nych" kOl1!cen'tnl'wała swą uwagę ,rua pr.zygo,towa,nliu nowych zeszytów, z któryeh t. XXI wl1nien ukazać się w I kwaTtale 1981 r., t. XXII z.aw1erający materiały etnografieZJne z regionu opoc:zYJlskiego przyg.O!to,wano i odidaruo do druiku, a dla tomu XXIII. pośWlięcOtrlegoregionowi skierniewicko-łowickiemu, skompletowano artykuły. Dla uzupełnienia warto zazoo·czyć, że ,od ,kwiietmia l:981 r. u legi zmia,nie ,skład Red'<lJkcjii: zrezYJgnowała bowiem z funkcji sekretarza mgr Irena Lec:howa, wóhec czego jej mieh'ce zajęła mgr Ewa Karpińska, a jako redalktor,zy stanowlt;lka zajmują: prof. dr K. Z.a'Wlist{Jwic:z-Adamska i doc. dr .T. Kuc.harska. Redakcja Dzieł wszystkich Oskara Kolberga wydała do sierpnia 1981 1'. 61 tomów, w tym 25 z rękopisów. W 'osiat,nim roku nie ukazał się jednak żaden z kolejnych tomów ze wz.ględu na trudną i staile pogar,sz.ającą się :sytuację poIskiej poligrafii. Pisma muzyczne t. 62, cz. 2 złożono do. d'Tuku ·na przeł10mie lat 1978179, a ich korekty otrzymywano partiami od października 1980 r. kończąc je przy .intensywnym wkJadzjie pracy w czerwcu· 1981 r. Podobna sytua'cja daty" q.y Opracowania melodii ludowych t. 67, którego druk PWM przewiduje w 19821'. Aktualnie w 'Opracowaniu redakcyjnym znajdują się tomy: 37 - 38 Komentarze cz. 1 i 2; 59 Mate'rialy do etnografii Słowian Pd. i Za'ch.; 67/2 Opracowania melodii ludowych; 68 Utwory instrumentalne i wokalne. W ll'kres-ie s-pi'alw,ozdawczym ró·w.nie'i. ,z powodu ograni.czeó pol;igraf1iczno-papierniczy,eh nie ukazały się dal.sze wznowi,enua DWOK. Pań:stwowe \Vydawrudwo Mu'zY'czne i Ludowa Spóldzieln'ia Wyd,awn'icza wydały wła,s·ny.mi środka'mJi nJie'które wZDiowienia, CZl;ściowo nieste1y w zmienionym formacie i innej szacie graflicz.nej. Wydawrui'Citwa te jednak 'ni'e bQdą raczej podejrriować więcej wznowień. Jest natoma:st na,dzieja na wznoWlienie t. 9 - 15 W. Ks. Poznańskie, których d:rwk Redakcja DWOK zleciła Zakładowi Graficznemu Uniwersytetu Adama 1VUckie,wicza w P.oznaniu. W m'i;nionym roku spraW1O':zidawczymRedakcj.a DWOK za,końc.zyła etap .badaó problemowy~h. w'yni'k'aj~cych z umo·wy z In:styturl.em Situ·ki PAN, or.az podjęła kontynuację bad'lI) (w problemie określanym MR III. 5) "Pomnlik'i ku.ltury źródlem świadomo·ś·ci narodu");. Oprócz tego prace zes;połu Reda'k'cjii DWOK k.oncen/howały się na inwentaryza'cjii materiału rękopi'śmiennego, przy,go!towaniu do druku Komentarzy, pracach reda,kicyjnych, korekt.a'c~, u,zupebnien'i,ach. współpracy z autorami przygotowującymi na':itl;prne tomy. Niezwykle s'kompllikowane i m'Jzo,l'ne jest przygotolWywanie os'L3Itocznej wersji Komentarzy oraz inde;(sów, które, j,ak w przypadku indeksu do t. 62, utrudnia takż~ nierytmiczma praca drukaTll i nieterminowe dostarczanie materiałów przez autorów. Warto dodać, że wszystkie powyższe pracc' są wyni'ki-::m zaangażow,ania 9 praccoO'\vmików,z który'ch 5 O'sób jest na etacie prac·owników naukowo-badawczych, a pozostałe osoby pracują w niepełnym wymi.arze g'odzin. Na pOlsiedze'n:iu w czerwcu Hl81l Komitet Redakcyjny DWOK rozważał m. 'in. pod,nies'ienie eeny DWOK i w tej spra(Wlie zwrócono się do subsk.rybentów. W przeciwieństwie do poprzednich wydawnictw korzysttrliej przedstawia się sy'1.ua-c"ja"Ludu". W milnianym okresie ukazał się t. 64 za ro'k 1'980 i t. 65 za 1!}.81. W przyg.otowaDliu jest t. 66 planowany na 19>82r., którego teka zOlstaia już skom- �372 " Kronika plelowana i obejmuje, jak doitych<CZJas>o'We: s.tudiia roz;prawy, artykuły, omóWlienia i materiały, recenzje, pr~eglądy wydawnie:bw cZJas()lpi,s'm,ikronilkę oraz ,,~n memOI1iam". Na koniec s!prawozdania naleiy poS.WH~c!lCjeslJC'Ze nieco uwagi Oddziałom i człOO1kom. W ó:kresie sprawozdawlC.zym Towarzy;SI1;wo posiadało ZI Oddziałów, za pośrednictwem których prowadziło szeroką działalność statutową. Brak aktywności iWy.kazywaly Odd:IJiały w Kielcach i Zakopanem, dilatlego już na 55 WZD' we W.I1Ocławiu padły propozycje ich 1'ikwidtac·ji. Po rozpaitrzeniu sprawy ZG doszedł jednak do wlniolslku, że należy dołożyć ws'zelk'ich starań, aby oddZJiały te reakty:wować, a innym, słablicj pnacującym, dopomóc w ożywi·cniu uch działalności. Podjęto więc uchwałę o wizytowaniu tych jednostek przez członków Zarządu Głównego i wyprowadzenira ich z zaistn'iałych trudnoś'Ci. T,a,k więc dZlięl,i dr. J. Kamockiemu, który wizytował Oddział w Zakopanem, nie zachodzi już koniec zno·ść jego likowidaJCji - powós'tiał tam no,wy zarząd, kJtóry wypracował linię działania i plany na przyszJ.ość dla Oddziału. Również w :talku jest reaktywo!wania Oddziału Kieleckiego, dokąd udała się dr K. Marcza.kowa. Oddział ten prawdopodobnie przemi·esie swą siedzibę do Radomia, w zWliązku z prorpozycÓą nowego składu zarządu. Ponadto członkowe Prezydiium i ZG wizytowa'li Oddziały w: Gdańsku i Koszalinie, Warszawie, Przemyślu, R!zeszowie i Mszanie Dolnej. Inne Oddziały będą w.iz)"towane w następnej kolejności . . Ze sprawozdań Oddziałów i .sprawozdail powi:zyitacyjnych wyni,ka, że niektóre Oddziały mają duże zaległości z tytułu .slkładek członkowskich oraz dZJiablności sprawozdawczej, rozliJczen io:wej i z,ałeceń ZG. Należą do nich OddZJiały w: Lublinie, Przemyślu, RzesZlowie, Limanowej i Warszawie. Zaległości i niej ednołity stopień zaangażowania oraz wyników tłumaczyć można 'L. jednej strony dużą rozbi'e,żnośdą noś'ciową czlot11kÓIW(są Oddzliały liczące zaledwie' kilku lub kLtkumas'tu czlonlków oraz bark-ie,,gdzlie i-ch iiIość docho·dzi do killkud:zieslięciu), z drugej natomda's,t str,ony róimy jest też stopień ich merytoryclJnego przy gotowa,nia i zaiJnteresowanila. Do najlepiej pracują,cych Odd.iiałórw należą: Oddział w Krako.wie, Łodzi, Poznaniu, Szczecinie, TaTuniu, Opolu ri Katowi.cach, prowa'dzące poza .akcjami popularyzatoTsikimi, także prace badaw,cze i edytonsk!ie, prowadzą kO'lpo,rtaż wyd,awiIl'ictw Towarzystwa (z:wŁaiszcza Krakow, ToruiJ, GdaiJik) i organizują konfer.encje .naulmwe. Li'czba ,człon1'ków we wszystkic,h Od.działach według st3lnu na dziel'! 30 V 8lT. wynoSiiła 972 o'Soby, w tym 9 członków hOf1lorow)"ch kra!jowy·ch i 10 członków l:agra:nicznych OT>a.Z 6 członków zwy'c.zajnych Slo.ven.Slk.oj narodo·pis.noj spull'cnosJti w Bra'ty:sła:w'i·e, z którym ,PTL ma z:a.wartą umDwę o wzajemnej współ,pracy; ponadto jest jeszcze 4 c:złonków prawnych. Do analoglicznego okresu u biegłego roku liczba członków Towa,rzyst1wa wlzro;sła o 57 osób. W 1980 r. na Zjeżdzie w Krakowie nadano tytuł członka honorowego prof. dr R. Rei.nfussowi. Wnrios'ki wysuwane na ost:a!lmim WZD i wynikające z toku biC"i.ącY'chSipra',v po więk,5zej częśd udało się zreaiizować, o czym była jużffilowa. Między innymi u.stalono, że kOilejny WZD odbędzie się w dniach II - 13 września 19a1 r. w Opolu, pńzy,g<J!tOWa:nyprzez ·tamt·ej-szy Oddzliał. Tradycyjnie wię·c wszy.sitkie s prar\.vo;ZJd a.nLa, tj. ZG i' agend zos'tiały zaprezentowane na WZD, a ninriejsZie, jako zbioTcze podane do druku. Barbara Bazielich �Kronika 373 PROTOKOŁ Z LV:n WALNEGO ZGROMADZENIA DiEL:EGiATOW POLSKIEGO TOWiARZYSTWtA LUDOZNAWCZEGO, ODIBYTEGO W OPOLU W DNL<\CH 11- 13 WRZEŚNIIA 198:1 ROKU 57 Walne Zgr.ama!dzenie Delega'tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otwoTzył Prezes ZG PTL prorf. dr hab. Franci's2lek Walkrod, k~óry witając delegatów przybyłyICh z różmych .stron kJra,ju o'na'z przedsltawti'ClieH m!ietilS!C'OIwych wł.adz Opola, zwrócił .uwagę :na wieloletnią działalność PTL na niwie rudoznawstwa polskiego. Po przyjęciu porządku dZliennego i otwal'cliu W'aLnego ZgrOlffiadJz.en1iaPrezes PTL udzielii głosu P rorelktoTow i Wyiszej Szkoły Pedagogic:znej 'W OpO'lu, doc. dr hab. F'r:a'nciszlkowi Markowi. W swym prz·emóWfieniiu, nacechowanym wiel!ką serdecznośoią, na,wiązał On do podobnej i:mprezyz pr:z.eszłoŚ\Ci,gdy w Opolu ooClJbyNalo się w roku J963 XXXVIII Watlne Z,gramadze:nie Delegaitów PTL. Wyral:i.ając zadowolenie z faktu g0l5zc;zenij.aprzez WiSP delegatÓJw J::)ietżące.goWZD życzyl pomyśl.nych obrad i dOlbrewo s'a'mo.poClZuC'iana Ziemi Opotl.slkiej. Wyraził też przekonamli'e, :i.e ses}a naulkowa 'zorlganizowana z ins'pir.acji prof. dr hab. Do-roty Simon~des, przyc:zyni się do bJliŻlsze~o rza;pozmam'iajej uCZJestników z pfl'Jiblem,atyką folklorystyczną Sląska, a cennym dopełnieniem do tej wiedzy będ;zie wycieczka po Opolszczy·żnie, /ktÓ'rą zo[',ga'ni:zowalo Muzeum Wisi Opol.sikiej w Opolu-Biierkowicach. Na propozy,cjez 'sali zebranti j'edinomyś'lnie powolali sikl,a,d :Prezydium, do którego wes:zli: prof. dr Z. Jas~CiW'i'cz,dr A. Ko;watllS'ka-Lewicka, dr J. Bohdranowkz, dr .T, Bludiń~ki i prof. dr J. BUT'sżta. Na sekretarza obrad pO'Wołan-o m.gr U. Ko wal ews.ką. Natomiast pI1zewodnictwo WZD o;bj'ęli: pr'olf'. dr hab. Z. JaSliewicz i dr A. Kowalska-Lewicka. Jednocześnie delegaci powołali !komisję wnioskową w s!klauz'ie: mgr K. Antollowicz, mgr K, Kacz~o, mgr Z. Neyman i mgr T. Smolińskil oraz skrutacyjną w skladzie: mgr J, Jastrzębski i mgr S. Lew. Zgodnie z § 22 Sta'tu:tu PTL, prezes prof. K. Wokwj, przelkaz.ał pr,zewodni,ctw.o obrad dr A. Kowal!sk1iej-Lewticikielj, która u·dzieliła głOlsu Selkre!tal"zow'i Generamemu PTL - doc dr hab. B. Bazielich, która odczytała protokół z ostatniego WZD w Krakowie w 1980 roku. Następnie rOĘ)oczęła się dyskusja, przy Clzym przewo.dnkząca ,olbrad dr A. Kowals1ka-Lewicka podała, aby w pI1zyrslzloścli podcza:s pre.zeniOlwa:n!i.aprotokolu :informow.ać jednoczeŚonie, które z podjętych w.niosików na poprziedmim WZD Z)O!stałyzr·ealizo;wa·ne, a które cze!kają na ewentualną realizację. W dalszym ciągu dyskusji mgr J. Łapott prosił o zweryfikowanie rzapisu w protokole odnośnie "Roku Afrykanistyki" (1982) dodając, że ustanowi·enie jewo wiąże się z setną roc7ID.icą wypralWy S. SzoIc-Roguzińl.>kfieg·odo KamerUlnu. NaJstępnie pro'f. F.W,okroj :zwródil u·wa'gę na niewlaśC!iwy pars:sus w pr{)tokole odnośnie jego llieoibecnośc!i na .WZtD w Kraikowie i przemilcze,nie treści pism, !które zalinteresowarny wy!sloa·1na ręce W'iceprzew'ocin1iczą,cY'chZG PTL doc. dr hab. E. PietralSz:ka i mgr M, Suboczowej, z prośbą, by ktoś z wymieniony·ch zoc'hci'aI Z3i!>tą;pićgo w prze:wodn:idwie na W.zD w KJrak.owie, gdyż w tym czaS'ie marją·c wyznaczony pobyt z grurpą pol's·kiicih,nau!ko'w.ców :z:a granłicą (Wiochy) ni,e był pewien terminowego 'powwtu do kraju. Dtla'tego słusz:..'1ąuwagę wniósł podczas WZD w Kra:k,olWie dr W. Sau,ter z ZielOlIlej Góry, !Zapytując dla.czego w obradaCh tego WZD nie brai udz6:ału przewod,niczący ZG PTL, o crzym WiC ześniej [l!~kt z zastępców ulie uważal :za wISkazane podać ddldadn1ie del.egratom znanej im przyczyny absencji. Ponadto ptof. F.. W'oikroj po·~nf.oTmo,wał o zmianach jakie zaiS:zlyw składzie ZG PTL. Wobec zgonu cżłoir1k'a ZG PTL dr W. JelŻ-Jareckiego w WarszaWlie, zgodnie z § 31 Sit,atultu dokocxptowamo z:aJStępcę członk'a ZG / �374 Kronika dra K. Ma.kuJ's'kii·ego!z Wars.zawy, a ·na jego miejsce jajko za'sięoPICG członka ZG prof. dr Z. Jasnewi'CJzaz Po.znania. Z kolei uc'zc·zono ni.~nu'tą cis'zypamięć zmarłych czł,onków Towarzystwa: dr W. Jeż-JareClkiego, prof. dr S. Bąlka ,z Wcr-ocławia, prof. J. Dygiewicza z Krakowa, W. Widuch ·Z Przemyśla, O. PiiJwoI1·s.kiejz Mszany DoQnej, R. RiaJ;;ZiCzukaz Chelmna 'i Fr. K'O'sińskiego ze .Środy. Pr:zy tej okazji prezes ZG PTL przypomniał delegatom o przesyłaJniu do reda1<:cjii "Ludu" krót·ki'ch żyiciorysó;w -zmarłych osób z grana członków IPTL. Tworzy to bieżącą kronikę dziejów TO'warzy:stwa i ludzi z mim ·związaJny'ch. W :kolejnym pUlnkcie obrad doc. dr hab. B. Bazieli.ch - Seikrctarz Gener.alny PTL przedstawiła s:prawozd.an:ie z d.ziała~nośc'i To'warzy.stlWa l jego a.gend za okres od wrze'ś'nia 19130 r. do wYześ'ni'a 10981 r. Naistępnie zabrali głoii Kiero·wnicy Sekcjoi: Prof. ,dr ,ha:b. D. Simon1ides - przewodn'i'czą'ca Sekcji Folklorystycznej działającej przy Oddziale w Opolu - poinf.ormowała zgromadzonych o ważniejszych działaniach tej sekcji. Dr S. Chmielowski przedstawił działalność Sekcji Muzealned z.a7Jnaczając, że w okre:»ie s.pl'awGzciawcc;>;ymSeKcja ta nie wniosła sZJczególnegooży:wienlia do problematy:k'imuzca,lnictwa et'nograficZJnego. Intere'sująco natl,e sproalWo,zdańz obu selkcji wygiJądała prezent.acja drziałalno-ś'Ci "Koła Zai1nteres.olWal'lKulturą Ormian" przy Oddzi.ale PTL w Kra.kowie, dokonana ;przez dra J,anu:sza K':lm'oC'kiego. Koło to gromadzi przede wfszY'stk'im ludz'i pochodzenLa ormial'lskiego oraz os·oby interesują,ce s,ię kultuTą ormi.ań.ską. Zapewnńcnie im poprzez PoLslkie TowaI1zy:s,two Ludo:zmawcze możhwości orga,nizacyjnego działania w zakres'ie papulary:zacjli tradycji 'i kultury nar,odu ormiańskiego jest bardzo wysokie w ocenie ty'ch dudzi.. Po prezentacji prac poszczególnych Sekcji; Specjalistycznych działających przr PTL, ,zabrał ,głos dr S. Chmielowski - Sikarbnik ZG PTL. Przedsta,wił on stan .gospodarki finansoO.wej TQwarzy.stw,a za okres 1980/81 oma.wiając naj:w.ażniejsze PQzycj~ wymagają'ce da'lszego urealnienia. Odnosi się to do proktyki o,płacanJia <składek, k,tóra wy'ka'Zuje dwżą niereguiJamO'ść. Dotyczy to również akJwizy·cji i dy:strybuocji wydaWlIlJictw Towarzystwa, kotóry,ch zasoby - w po.szczegó~nych tytułach - nie zmniejszają się od paru lat. Stan ten wymaga pilnego zajęcia się ze strony Biura ZG PTLi przedstawienlia 'Specjalnego pro-gr·amu akJw;izycji wydawnictJw. SpralWY te (stanowią ważny element drz,iala1ności Towarzy>;;t'wa. W oparciu o nie Wy.d1iilał I P01Sikiej kkadem.i:i Nau'k ocenia aktYJWność we\\.'ITlętrzną T(;warzYSitw afiliowany.ch przy tym W)'ldziale. W ·kom;ekJwenc.ji rzutuje toOlila wiel,kość do,tacH budże'towych, zwłaszcza lila dzialalno,ść wydta;wni'c:z.ą. Stąd też 'w zwią-zoku z zamierzeniami ZoG PTL i.dącymi w ikierUlnku '''\wmoiWienia dJzJialalności wy'dalWnic,zej w :r,am.a.ch POiszczególnych serili, sZJC.zególmi'ewaŻITa iSIt'a.je.się właściwa dy;s.trybu.cja publi'ka'cji. Dr S. Chm'i-e1ows'lc1iomówił ró,wnież projekt preliminarza bu!dże'towego ZG RTL na 'wk 1982., IW k,tórym zna'lazły ;;lię wszylstkie pozycJe fi:nal1lsowe, mające ,poldJsltalwowezna,cLZenie dIa statutowej dziala:lnoś.ci To:WJaTzy,s.t,wa. Po wYlsłuc.ham~u przed!st<lwioOlOych$opr,awOlzdtańgło.s zabrał pI1Zewodm.iczący Komisji Rewi'zyjnej ZG PTL dr J,anu6z BohdaJn<JIWIi,c,z. Pnzedistaw.iając wynilki kontroli Komisji za okres 1980/81 wskazał w ,nich na praIWi:dłową (w ogólnych zarysach) dzj.ałaJ~TlośćZG PTL zarówno w s€!l1Jsieor·gani:zacyjno-f'inall1lsQlwym' }ak też II1awkOlWo-po'Pu,la'ryza'cyjnylIl1.Zdalniem GIKR winna jrona'k naostąpić w prrz.yszłylIl1 .okresie aJk:tywli:za.c,j'aZarządów Oddzialólw w diziała~nośC'.i na rzecrz syJStem.a1.r:czonego .opłacania składek członkowskich. W opinii GKR regulacji organizacyjnych wymaga sprawa dystrybucji wydawniotw Towarzystwa oraz zmiana dotychczasowej polityki wydawniczej, charakterY'zującej 'się dużymi opóźnieniami, gdzie na 9 �Kronika 375 serii wydawniczych ukazują się systematycznie zaledwie 2 tytuły, tj. "Lud" i "Li~rat'lira ludowa". W. dyskusji nad sp-rawozdal!1iami głos zabierah: prof. dr B. Jaworska, prof. dr A. Kuirz,eha-Pojnarowa, mgT G. Sokaliski :i mgr S'. Lew. Były to jedJnaik głOlSY ·n chara:k'teI"zepytań, na 'które udzieIal'i odpowiedzi: dOlc. dr B. B.arz.ieI1ich,prod'. dr D. S imoJrlidCIS , prof. dr F. Wokroj i dr S. Chm'ielowski. W pewnym rz.wUąziku "'-e 'spra'wamii ujętym1i w sprawozdaniu Sekret'arza Genera/mego kOTeSpOiIldQ,wało pytanie dr A. Kowabskie-Lewickiej do"tY'czące zaproszeń na kongresy i zjaU:!y na u,ko'we, }aJkie il1Jadsylane są na a'dres ZG ·PTL. ChodzHo m. ,un. o wyjaś'nienie f.DTmy typowania ·do udzJiału w tych timprezach naukowych. Wedlug udtzi,elające.go -odpowiedZii prof. dra F. Wokroja, dotychczasowa prakty/ka w tj'lill zakre3ie jest fonmą zapewni!ającą obiekJt)'lWlną ocenę kandydata typowamego do talkiego wyj,az,du. Doko'nuje tego ka:ż,doTdlZOWOPrezydium ZG PTL. Pona,dto do u:s'ta:leń GKR nawiązał ·mgr A:ntoni Ku·czyński - Zastępca Sekre"tar.za Generall'nego PTL. l'ntere.sowała go kwestli.a u'st,ale!'l ja,klie GKR pOldjęla w odn.i·esien!iu do polityki wyd,awniczej TowarzYlstWia. W jeg,o opinii ust'alenia te .są wYIstarczają'cym dowodem na stwierdzenie zaJniedbań ja'k:ie w pOllilty-ce wydaWiniczej PTL załistniały w o~-ta.ti!'Iilch lO-ciu l.ata'ch (11970 - 19!80) i to nie "tylko ze w0g1~du na hamowanie dz~ałalności wyda Winic:zeJjze rstrony Po'ls'kiej A:kademii Nauk i NaczellIl.ego Z'arządu Wy-dalwnictw, ale przede wszY'&tklim ·ze wz~lę.du na słabe zainteresolwanie się tymi £'Pra wami dalW'ny,ch władz TOlw.u'z)'lstwa, w tj'lill t,a.kż,e ,kornitetó:w :redaik,cy.jnych posz'c.zegó1ny·ch seri,i wydawniczych, które są bardzo :z.dea'ktualiZJOwa'ne i wymagają pOlw·ołania /nowych .5'kła'dów. Po wyczerpalrllu się lis,ty dyslkutaritów, Pre21es ZG PTL - prof. dr F. Wokroj, przedst,a,wił \Nll1'ioseka przyjęcie ,spmwozdań. Dokonano tego poprzez jednomyślne przegłdsow,amie. W·oblOc-zalkońClzenliapi er,wSiZ ej części zebrall1:ia prowaid:ząca {):br>a'dydr A. Kow.a1S:ka-Le:wkka zarządz;iła prrerwę. W międzY'cza~ie, prze'dlSltalWicieilika Odd21iału Opol'sk1iego PTL, dr J. Ni:j,akow/5oka, podlała 'imforma'cję o planowanej w)T,ciecZlCe oraz innych sprawach organizacyjnych związanych z pobytem delegatów w Opolu. Po 'pnz,erlWie lP'Ilz;6wocLnictwo,o;braid objął prof. dr hab. Z; Jalsiewicz. .Ta.ko priZewodm'CJzący ~'.'-1 Wy'da"'~;'~~~ '>.Tak . · ••··ł Za!k res Jell .. . . . . v '_ 'VV~'"~~v-'l' u' owej . PTL .omOw'l dizLał.aniia ()oraz podkresllł k.cm~ec:zmO'sL ~'1 ~' d f nik: . . . . . .. _. . •. - ~D~zefilla ZaJ£a, Ul ,c'J,ono-wama dZlałalnoSicl wy;d:alWlru.czeJPTL, .k10ra J'~~ to wic:ze~u.:; 'S:twierdz'ił mgr A. Kuczyński, ZJnaljduje $lG w krytYlczmeJ sytwacJI. W'obec takie!go ~","... rz.""7y zda . f J I" . . " nle.rn pro. aSleWIoz.a, i,S"tnieJe po"tnzClba szczególnego lPotrakltowan1ia tej 6pra •.- b h. " _,...• • h .. kt· . k . . "l. Y UlCronlC Pf'Z""-I likwidacją tytuły po:szczegolnyc senl, ore me u azuJą SIę Ul->_;"'m od 9-ciu do trzech la1. SYJtuacj'a ta iW)"ma.ga u.por,zą'dkowani.a pmcy Bium ZG Pl '-' , pC)wiąz.a'nia go kiśIJ.ej ze sprawami pl'ugramowo-,oTgan1lzacyjnymi. R.a<:jonallllym roz'WIiąZJan'iemw 1ym przYlPa!dku <byłoby ZlatTudnien<ie na etade Sekretarza Generalnego PTL, bOlWliemtzw. :&polecZJnafu:nktcja z wyboru nie polZ.wala na pełne włączenie się do działalności TowarzYlstwa ze wz:ględu !Ila ro.zlilcz.ne 'o<bowiąZiki zawodowe osób, dołtychazaJS spna;wują'cych te fUIIl!k:cje.Sprawy 'Le wj'lillalgaJją jeidnak 2lffiiany p06'tanawień Statutu,który jest w 'przygoto.wan~u.P.01Iladt.o, ZJdamliempr:olf. JasieWlicrza, należałoby z członków PrezY1diuan ZG PTL wy1ZJna.czyć ooobę od!powiedzialną za sprawy wy'dawnicz'€, która przeprowadziłaby 'odpowiedni'e r021ezmaniie co do możl'iw.ośd 'wy.d:a!waln!lap~sZC'zególnyc'h serii. WYlPoWliedź tę po:didaJno pod głosowamie delegatów, którrz.y jedino:m1!a.=lie ,opoIWiedzieli s'ię za tatkilm jej 1'0'zWiiąz.aniem. . NaJstępnie prowadzą<:y zebrolllie pr:z.edstalwti sila:n prac zWliąm:ny_ch z pr:z.y- �376 Kronika gO/l;owaln1j,emlI1owego Istatutu PTL. Ostatecznie zakoóczenie tej :kwe:stii opozma S<ięz powodu maJnkamentów w bieżącej pracy c'złml1kó,wKOIffij,sj~St,atut'C}wej, wybranej na W,ZD we Wrocła~u jesZC'ze w WHO r'oku. Proa'ca tej Komisji jest OIpieszała i wylmaga na dzieó dZJisiejlszy rz.alktyw'~zo:walI1ia "ta'k, aby nowy !statut mó,gl być przedłużo'ny .do zatwierdzenia przez kolejne WZD w 1,982 r. Pr:zy tej okazji podać ró,wnież uaJleży małe za'interesowanie s'ię Zarządów Odldzjiałów sprawami opracowa'nia nowego Ist,atultu Towar,zYls'tiwa. W ożywi,óne;j dyisku'Siji ZJabr,ali głos: mgr J. Łalpott, dr A. Ko,walska-Lewicka, dr K. MakUi~slki, prof. dr F. Woklroj, mgr A. Kuczyńs,ki, prof. dr Z. J,as'iewi,cz oralz przewodn1cząca Keomisji Statutowej dr K. Marc!lakolwa. Z wypowiedzi tych wymiikała w :sposób jedinoznacz:ny sprawa waŻ[lo'ści 'OIpraicolw:aniano,wej wersji statutu, wobec Powyż:slzego postanowiono, że w miesiącu pażdzienni1ku odbędzie się w Łodz~ jes21cze jedno zebranie Komisji Statutowej, na którym os,ta,tecznie zestawione zostaną 'WszY's,t'kie popraw:kist,atutu, proponowane do prrzedyskutowalI11ana nas'tępnym WZD w roku 19'8'2. ' Oprócz wYPolwliedlzi doty,czą-cych SItatuitu, d)oskutanci wYPOlwiadal'i s~ę także w sprawie d:zi,ał.alJnościnOlW'oobranej RadyWydawniczo-Nauko.wej, stojąc na etanO'w:is:ku, żeiS'toitnie zespół takli mOIŻe przyczynić się do ożywien1ia działalności wydawnic'zej PTL. PCJlst!aJnowiono spra'wę nowo obroanlej Rady Wydawuicz.o-Naukowej, pod kierownictwem prof. dr Z. Jasiewicza, raz jeszcze rozpatrzeć na plenum ZIG PTL, przyjmują-c jednolcześnie przegłosowane pnz.ez delega'tów ulsta:' lenie, że przedmiotowa Rada podlegać będzie decyzjom ZG PTL, nie stanowiąc nowej placówlJd,' kltóra podlegałaby wyłącznie decyzJjom WZD PTL. W daLszej kolejności obrad prof. dr Z. J'aJsiewl1cz zarządził odczyta'nie przez przedstawic:ieJi Oddziałów PTL spm'wozdań z działalIności, a talkże planów Ina okres bieżący. Sprawozdam,ie t,e składali reprezentamci OddZJiałów w: Mszamie Dolnej, Łańcucie, Sanoiku, RzeslZowie, Kraikowie, Lu:bUnie, Wans!zawie, Łodzi, Wrocławiu, Po,z=niu, Toruniu, KOlsza'linie, SZJczecimi·e i Opolu. Referujący sprawy dZJiałalności Oddziafu PTL w Szczeoinie powadomił zgro:maldzolny,ch, że tamtejszy Zarząd UlchyrrIł swą decyzję zorgalnizowania w 198Q· rOiku WZD w S0Czec'inie i trzeba by pomyśleć o przeniesieniu tej imprezy do innego ośrodka. Przewodniczący obradom proli. !dr Z. Jalsliewicz ponalWlia przy tej okazji WIniosek, aby jedna'l<" b . .. l po d'Ją ł S,lę " , . . W7T" l U 1982. S·lzc,zec~n dotrzyma ł ZO'oWlą,zan zorgamlzowalma . . . . h dl'e~ega'c'l 'sZJczelCln1scy .. . z"'" d ~> .JO •• eU'1 s~ę Jedina'k na przyPo dłuz:szyc.h wa h :uuac nIe '" .. W O'b ec powy'Zszego . się sprawa wyboru nowego Jęme teJ propozycTl. alk't" ~'--", stała . . . D r S . C'h,mle . l'OIW:S' 'k' __ł"1"oponował J3;ko mle]:s'ce przYiSzfego \VZD mIi•'C'Jis.caWZD '. . . k . - .~,Il!sCYnie mo'gli jednaik podjąć decyzj:i, belz 'PorozumieK osza l"'lin. D . el ega.cll " +'J lni człon/kaml Zarządu OddZIału w Kolsza,1IlJl1'le. Wobec me ruk:tuma s'1f~ Z pozO's . i11nn~~.'--J propozycji dr A. Kowalska-Lewilckazapr,opolllow'ała jako mliej:sc{~przyszłego WZD rejon Orawy. W'iękISZO'ŚĆ obecnych przY'ki1a'snęła tej propozycji, jednak brak było olsoby z tamtejls:zego terenu, wobec czego sprawa zOistał.a przyjęta do ewentualnego uzgodnienlia tej propozy'cji z zairrteresowalnymi w OddZlilaJe kwk,owskim PrI'L. W dallsz.elj dy1skiu1s,j1i za:bmł głos mgr J. Łapott z Oddziału PTL w SZJczecinie. Zapozmał 'on delegató'w z projelk::tem Wypra,wy AfrylkalnilstycZII1ej, k1tórą Oddział wspóllnlie z MUlZeum Narodowym w SZlczed:nie zamier:ZJa zo'rgan~wwać dn Kamerunu. Je:dnoclześnie podał, że w tej sprawie OddziałzwrÓicił s~ę do ZG PTL z prośbą o wY'rażenie zgody naoltwlar:cie ikonta, do gromadzen/ia dotac'ji l': i.rustytucji wls.pierająeych wypnawę. Zgody takied OddzJiał nie otrzymał. Jest to, zdaniem mgra J. Łapotta Is,ta:nowis,ko, kitóre nie wynika ze względów fO'l'malnych, lecz z uwagi na osobowe upr,zeidzen1ia Prezydium ZG PTL wobec o,rgaln:irlatorów wyW 'U'1\. 1 ()O. • • • • �Kronika 377 pmwy. W S!pra.wie lej wy:powiadiał s'ię dr S. Chmielowski - skarbnik ZG PTL. Stwierdził on, że PrezydiJum ZG PTL pow;iadomiło .pis'emJnie Odd(Zi'ał w S7.CZecdme o formaąnych .przeSlZikodach w p.rzejędu funkcji współorga.ni,zato'r«l wypr"lJwy, mające:g·o g,rollnadZJić,na ,swym k'oncie dotalCje jlnlSty,tulCjiW1SpierającY'Ch.W tej sprawie btnieje jedin'ozm:acznie negatyWna opiLn~a Bliura F:i=s-o,w.ego Poil.sikiej Akadem~i Nauk. PTL j,ako dDiolw<.lne i :zależne od PAN muiSi :się tej decyZJji podporządkD'wać. W sprawie tej rzabrał rów/nież głos ,prof. dr F.W'Oikraj, Mór y podał, że w alk:tua-I1nejJSytuaoji finansowej k!raju, sta.nowi~ko PAiN wyraż,one 01S0bilicie wobec prezesa ZG PTL. kitóry .powyższą sprawę pr,z-elkazał jej do walkce,p'tDwania, j.cst st,anowi'sk'iem negatywnym ze względu lIla akit'wa1Jną,trudlIlą sytuację kraju i w najbl:i~szym okresie przedJslięwz,ięcie 'to nie rokuje sza'l1JSpOlzylty;wnego zala1Jwie,nia. Uzmlają'c złożone wyj.aśnaem'i:a za wyczeppując'e, ppolW,adzący obrady prof. Jasiewi,oz wyłq;czył 'tę iSprawę z da1srz.ego ro<zpa1tTywalIlialIla forum od'bywają,cego się WZD. a wobec wycllerpan1ia się lliJsty dysku,tantów udzielono gło·su przew'odJniczącej Kom~:sji Wui'osokowej mgr Z. Neymanowej, która przed:s'taiWdłialuźno zebrane opinie i "MniO'skii,nie ma·jące jedna'k charaklteru dokumelntu j,a,k1ipowinien być zatwierdZ!Onyprzez delegatów, a ponadto nie uwzględniający wszystkich spraw, które po·rulszane były podczas obrad, W tej sprawie za,brałzdecydo:wa'n;ie głos Za.st'ępca Sekret,arza Generalnego PTL - m.gr A. Kuez.yńs'ki, wyraź'ają,c zdzJiwiem1ie,że Kom~sja W,ni,osk'owa zdecydowała ,się na p.rzed:sltaw~enliedelegatom tak źle przyg'o,iowanego dO!kum.entu, klóry ,stoi w rażącej dyspropoTJCji z tym o czym mów[.}i delegacji podczas dyskusji, zwŁas'zc-za IW -odJn'iesieruiu do spra,w wydawniczy,ch. Zwródł .przy tyom uwagę na fakt nieo<beC1l1oQści na sali wSIl.y.sltkkh członków Komisjii Wl1'ioSlko!W-ej omz Sełkretarza Genera1'nego PTL - do,c. dr Barbary Bazie1h:h. Ponadw Z:a7IDaclZył, że brak Jest quoTum., wOlbec czego proponuje przprwdC obrady i zwołiać je w nastę)pnym dniu przed sesją naukową. Zgodni" 'L. wnioskiem 'zebranie zostało przerwane, a Komisję Wnio!skową 7-N>cJ'wiązano do przygo:towam.i.a nOlwej uchwały, ze sz:czegóJ[W-' l>'''~blędJnleniem s-pr-aw wydalWlll:iICz)'lch,które IW dzli·ała'1no'ści PTL stanolwiią zagadini'e'DIj'eoQwylją.tkQIWymznaoc;zeniu, W dniu 12 września Hli~1roku, a god'l:in:ie g-tej, wszczęto drugą część obr,ad. Prowadząca je dr A. Kowal'SlIro-LewiJok;v proponuje, aby raz jeszcze wrócić do spr,awy miejsc:a przyJszłego WZD, bowiem na wC'zor-ajszym pos'ied:ze:niu nie zapa,dły w ,tym pr:ze<dmi,o,c'iewiążące decyzje. PT'(yf. WO'kroj pro,pOlTluje, aby kolejne WZD :JdJbyć IW Łańcuc'ie lub rw RzeszO'wie, z sa/lii padają też inne Wlnii'oski, W'szys,t'k'ie jednalk oJkazu.ją się nierea'1ne. Przewodnkząca obrad ppop()J!1u'jedele~a;tom do przegłosowaniia wnios,ek, aby miiejlSlce przyszłego WZD pOlZolsJtawićdo Wyiboru ZarządloWii Głównemu :PTL.,WniO'sek .zols,taje przegłosowany. Z kolIeii ud'zielono głosu KomiJsji Wtni05,k,owclj,(IN imienJiuktórej - pOlnowInie jak dnia popI1zed!niego zabra~a głos mgr Z. Neyma1no.wa. Przedisltla,wiono proljelkt Uchwały W,zD, w której na plan pie,r!W5zy wysunęły się zagadnienia politylki wydawniczej Towarzystwa. Stwierd.zono IWniej między 'innymi,że w okresie ostatniego dziesięciolecia zahamowane zostało wyldawaJnie więklslzo,ści tyltułów (ser'ii) wydawn'iJczyoh PTiL. Przez to PTL utradło moźliitwość pełinej l' earli'za,cj;iswej funk1cji, nau'ko,wej i popularyza,torslkiLej.Nauka i kul'tura poiska poniosły straty naskute:k braiku ważnyich !puiIYl~kaCli o tematyce e!l;nogna.iiczmej. Stąd !też WiZD wzywa Zanząd GłóWlIlY do podjęcia prac zmier:zają'Cy,ch do zi:nlensY,f~kowa,.nJa dzi'ałalności wydawn\iJClZej.a władze P AN i liJnsif;y!tU'c.ji ku-litura1nych do udzieleruia- P-dlskiemu TowarzY's1:wu L:udo=lWCzemu pomocy ,w tym z.a'kres'ie. Po pnregłoo<JIwa'niu u'chwaia zo.sJta1oa,przyjęta, 0. zabierający gl()ls w tej s'pra- �378 Kronika wlle prof. JaiSiew,k~z, .który Qbjął pnzewodni'dwo Zjebrania, raz jes7Jcze podik'reś,hł walgę spra'w wyida'wniJozych oraz weZJwał praoolwnilkó,w naukOlwyc.h róż-nych m-o 5itytu'cOdomz wsz)'lstk1rch członków PTL -do składania do ZG iPTL propozycji, zkJtórych w, ,prz)'lszłościi po,wst,anie pllan wydawniczy. Jedtnoczes.n:ie podziękował priof. dr D. SimolnJiJdes 'za zorgalni7JOIwanie 57 Wallne-go Zgromadzenia Dellegatów i rudzieLił głosu pl' ezeso,wi ZG P'TL. Przemawiają'c Ind ZJa'koiJ,czenie WZD proJ, 'Wdkroj p oldtziękował .golspoida,r'zOImWZD za miłą i ,sendeC'Zmą a't.mosferę, ja1ką potr:afi:li s!tworzyć po:dtclzarsIpobytu delegatów w OpoIu. Czuwlał nad tym cały sztab lud,zJi 'miejlscowy'ch, delegatom częm.o nieznanym, a tak Isprawln:ie !prlacuj~cych paid kierowrna:ctwem prof. D. Simonides. Ten tl'ud ponies'iony przez nich przy orga'nilZa,cji WZD ź.g'romadzeni delegaci nagrodz.>ih długo nie mdknącymi olldaskalmi. Na ty,m '57 WZD PTL zakończQno li ro:z;po,częto zaprogramolwaną sesję ndulkową. ;..*:~ P;r,oitokoŁowała mgr UrszuLa Kowalewska Odidzliał PTL ,w apolu Pr,zygotował do druku Z-'c.a Selkr6t1ar7Ja Generalnego mgr Antoni PTr; Kuczyński' UCHWAŁA LVII W,ALNEGO ZGiRDMADZEiNlIA DELEGA,TOW POLSKIEGO 110WARZYSTWA LUlDOZNAWOZEGO, OBRADUJĄCEGO W OPOLU 'W DNIACH li -13 WRZEŚNI,A 1981 ROKU 57 Walne Zgrom'ald!zen1ie Dplegatów Po,b;kiego Towarzystwa Ludo7Jna,wczego oibr,adujące w dn!iach .11 -13 wrześnu", 1981 ,rdku w Opolu, po s7Jczegółolwym zapozma,niu s.ię Ize spr''alwmz:daniem Sekretarza oo,",pral'nelgo PTL, prot,olkólem Głównej KomiJs-jli R,ew,~zYd'nej,Ispr.awozda;niiem Ska.rbnika Z'b rTf. oraz ,po wysłuchan~u dYlskulsji 'i rOlzpa!tTzen!iu wniios<ków zgla'"z:a.nych przez Oddziały :J:->'''' ~"-";órdza, że: L W okresie s'pra,woizdawczym naiSltąpiŁa7Jnaczma a'k.tylwli·z'aJcjapr'el'cy ZG PTL i jego a'gend:'ltwarzając .warunki dio pe~niejs'Zjeg'o ro!zwoju dzialalnośC'i mery tory,c;7Jnej i orgaln!iza'cy'jnej Bol-slkiego Towarzystwa Lurdozmarwc:zego. Tym s'amym .sku.teczniej upo'Wlszecl1Jni,ania !Siię w kręga:ch ,C'zlonk'Q1W1skiich PTL działalino,ść Pr'zyczylniJając'a ~ię do zna'cIZJniejoslzeg1o, aniżel]i to miało m\iejsce dotychc7JaJs, rozw:ijaniia rÓiżmy1ch,fonm pracy na rze1cz ochrony zabytków kurtury l1udowej, d:2'Jialalności badawczej ,i dokumenta:cyjnej oraz porpu'larYlzat'ors1kiej. 2, Rezulttaty oSlią'g,ane :pn7Je'zPTL w O'kres'ie iiJs1mienia we wsZylsitik'ich dziedzilina,ch \Statutowej d:ziałarllllo'ści stanO'w,ią naj!lepsze potwierdzenie słu!sZIlIOści przyjętyich w laita:c,h pdpnzerdlnich ,plarnólw d2'Jiałania na rzeCiZ ochrony dóbr kultury luido'wej, d!z!ilała,llllości ,pOlpularY2'Jat'ons1k:iej, naukowo-badawczej i edytto,ns'kiej. Uizma'jąc słus1zmo:ść startl1tiowy!ch 'pOls.t:anowlieńodnoszących s'ię do różnych sfer d!zi,alalllno'ści P'o'}sikiego TOW,'a'11zystwaLudo7Jnawczego, 57 W'aJI'ne Zgro:mardzenie Delegatów uznaje, że należy w pełni kontynuować tę działalność, podejmować nowe przedsięw:zJięcJia wZJbogacające rangę i oS'ią,gnięc'ia "Aoils'kiego TowarzY'stwa LudoZJnawclZeg<o . 3. WaŻID)'Im'·elementem d!ziałalno:ści. merytoryczno-.naUikowej Poil:s,kie'go To'warzystw,a LUldo1zm'awC'zegojest prowaid'zona <od szeregu lat działalno'ść wydalwnicza. W okresie lat 19m2 - 19180 dZJiaŁaJlnośćt,a ZJna,clznie olsŁabŁa nlie tylko Ize względu na <CJlkreśloneogranrczenlia ze str,ony Pol,s;k!iej Akademii Nauk oraz Naczel- �.I Kronika 379 negQ Zar<Z.utu Wy.da'Wll)ictw, ale .pr.zede ws'zY'st.kim ze względu na małe zainteresowanie s'ię IspI1awami wyda'wn:i.c1zymi redaktorów pQlS1zcrz;egó]Jllych serii. Dlatego też WZD zobowiązuje ZG PTL do rea'ktywOwaiDiia pebnej dzia~alności wydaWlnieozBj Po'19kiego Towarzystwa LudolZnawczego, dibając o tn, aby nic nie u,ronić z dJoItyc'h'czasowego dorobku w tym za1uCJS:ie. ł. Ze względu ma to, że IkOtiegia redalkcY'jne pOlszC'ZegÓ'1lIly.c·h serii wyuawniczych ZG PTL ISą moonu zdeaktualizuw,ane, ZG. PTL w porozum:ien1iu z Radą Wyda,wniczo-Nau'kO'wą .podejmie stosowne działania na rzeclZ powołaJn:i.a nowych Jmlegiów red.aikcyjnyc·h troszcząc ISię () to, aby w ich ;;rkladlzle z:naleźli s:ię między innym:i !Ci 'spośród 'członków PTL, którzy po:siadają duże dośrw1aidczem.ia w zakresiie prac red3Jk!cyj.ny,cohOI'ta'Zzmają się ,na .poaityce wyda,wnlczej. 5. Zarząd Główny Polskiego TowaI"zyst'wa Ludoznawczego wspólnie z Radą Wydaw.ni·c:zo~NauJkową Isporządzi na r·ok 198'3 plan w yda;wniJczy Towarzys'twa i przed;s.truwi go d·o zat'w:ierdz.eni·a do Dzi'ału Wydawmic-tw .i 8'ihlio<1;,ek'Polskiej Akadem.ii Nauk. Niezależne od tego podejmie stosowne prace O'Dganizaeyjne i wyzna,c'zy Slpuśród czh;lrlIków Prezyd'ium ZG PTL o:soibę od'Powiedzia,lmą z.a c:ałoklszta1rtpo!'ityiki wyda,wlllk:zej Towarzystwa. o. Istnieje konieczność wzboga'cenia informa,cji pub'licys,tyc:zme'j dO'tyclzącej działalności PoLskiiego Towarzystwa Ludoznawczego w 'k,raju i poza jego grarnka'mi, a także szcrszegopopularyzow<lJl1'ia w czas opi:smach ogólnokraj~}wych oraz regi(}na,~nych problema'tY'k!i el.lnogra:fi.cznej, w tym również prezerl!towani.a p():~t'ad histor)"cz;nyeh 'Zwią'Zany,ch z hi:st-onią etno,graf.jj np. Z. Gloger, W. Pool, A. Chę!Jn'i.k, J. Ozetk:anaw3'k.i, -'\. Fi:s:cher i 1runi. W tym celu ZG PTL podejmie okreś'lone· za.dania org,anrza:cyjlne i zaibez;pieczy .pełną ich rea'lizację poprzez działal1ność Ośrodka Ddku.men'llalcj.i i Inf,O'nma'cji Etno'graif1cZil1C'jw Łodzi. I. ZaDządy Odd2Jiałów PoLs'kiego TOlw,arzy's'twa Ludo,Zinawc.zego oizbo,wiązane są do na:d'sył<lJnia,na adres redakcji czasopiJsma "Lud" not,eIk bi:ograficlZlnych zmarły·eh czlonJków P,olls!kiego Towarzyst.wa Lu dOZJnaW!czego,W ten :>po:só:buchroni się od :zalpomn:ienia wiele iJs1otnyc'h dla historii PoIsk'ieglO Towar'ZylSl!;;waLudoZJllJa'wczeg.ofa'k'tów ,i zdarzeń, ,a ta'kże osobistych zasług dkreś>lomYlChPo.sta:c; :z T,o'w.a'rz)"sttwemZJwiązaJnY'ch. 8. Zarządy Oddziałów PTL powin:ny podejmować na swoim terenie działania inicjatywne na rzecz upowszechniania wiedzy o kulturze ludowej :poprzez org.ani'zQwanie różnego Todzaju sesj,i nau.kowych i pO'Pularno-m.au'k,ow)"ch, k,oDlkursów oraz wystaw. D.ziala1:ność baką ZG PTL będzie w/spierał merytoryaznie i finaMo,wo, '9tosOWJniedo po,sia.danych możil:iwo~ci. 9. W 'oc'en'ie Głównej Komi;sji Rewi'zyjnej Biuro ZG P.TL nie prOlWad:z;iralojOlna'lIilej pohtyki ;a!k!Wizy.cy'jnej dotyezą:cej posiada:ny'Ch ,na skI,adz.e maga.zynowym zapasów własnych ;wydawnictw. Stąd też ZG PTL zobowiązany jest do zaktywizo'w,a:ruia tei.i działaJlnośc'i, k1óre,j rezuLtaty £iJnansowe w11nny być dkreślOlile w przyjętym ',nb. począt'ku roku płalnie wpływÓ'w z tytułu sprzedanych wyda'wniclt.w:. ,Walne zgromadzenie Delegatów przyjmują,c powyższą Uchwałę wyraża przekonanie, że pełina realizacja. zawartych w niej postanowień przyczyJni się do dalszej ,alktyw,jZJacUi,pra'cy !Polsikiego T,o.warzY\S1w,aLudozna'WIczego w o'bsz3.r:ach 01'gani zacy j1l1o-meryitory'azny'ch wynikający'Ch ze s,tatUltu. W,alne Zgroma.d'Zem.'ie DeJ.ega1ów Poi,slk'iego T'Qlwal"zysoiwa LudoZJUiawczego Opole, dnia 12 września 1981 roku �380 Kronika ETNOGRAFIC~E WYSTAWY CZASOWE WOJEWODZTWO ZORGANIZOWANE WARSZAWSKIE W 1980 ROKU STOŁECZNE M u.z ea Wa,l' s z a w a, Mu:zeu:m Azji i P,a,cyfiJku ,.Sztuka rękodzie1ni'cza Afganistanu" Scenar.iusz: Z. Ananicz, oprawa plastyczna: M. Janiga. 79-styczeń 80. 155 eksponatów. Katalog, plakat. Ekspozycja: listopad "Tkanimy Indcxnezyjskie w Zlbiorac,h Muzeum Azji i Pat:ytfiku" Sicemariulsz: M. Wrońska, oprawa pl:astY'C7.ll1J'd: K. Bur.n:atówi:cz. Ek1spozy{; ja : łuiY-lIT1a,r,zec. 50 ek!sponatów. Kata'lo'g, ;plalkat. "Ceramtka doliny Kathmandu" Scenariusz: Z. FHars'ki, opI'la1wa pla'styczna: piec. 240 eksponatów. Kalt.alog, pla!kait. "Ludowe M. Jan'iga. Bk:spozycja: maj-li- Malanstwo Indii. -Benga:!, 'Bihar, Orissa" 8cenalr,iuslZ: J. Suliga, oprawa plals'tyczna: T. WaHer. -październik. 130 eksponatów. Katalog, plakat. "Rzemiosło Artysty.czneNo·wej Elks'pozycj'a: wrzesieil-- Zelandii" Scenari:u:S'z: J. S,zelegejd. {~prawa plastyc:lJna: M. Janiga. nik-listopad. 90 eksponatów. Katalog, plakat. EJkspml.ycja: paźdZJier- "Etno:graJfia ii sztuka Oceanii. Ze zbiorów Nicola,i Ni'ch{JU'touchkine" Scc:narliUls;z:N. N. Nkhout.oU'ch1k.ime, M. Wrońs·ka, Oipra:w.aplasty'cZlna: M. J.aniga, konsultacja naukowa: M. Bero. EJkspO'zycja: paźdz.ierniik-'listopad w PańJ9twowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie. 400 ektSlponató,w. Kata'log, plalka,t. W'~półorgani'zalor: PańJstwowe Muzeum Arc.heologic:zme w Wa'r5Z>aiWtie. .,Z przeszło9ci Mongolii" "SceD<l'riulSz: A. La1tu:selk, oprawa pIa'styczna: M. Janiga. pad 80 - [ulty 81. 320 eksponatów. Kat'a:i,ag, plakat. Ekis:pozycjn: I1sto- W.a r s z a w a, ;P,ańst:wowe Mu:zeu,m Ar.chealog'i=e "Etnograiia.i S:lItuka Oceanii. Ze zbiorów Nicolai Nichoutouchkine" patrz: W,artszawa, Mu'zeum A'zji i Pacytf~ku. , "Checras - Dzieje Inkas~kiej Prowimcji" S:cenar,iuslZ: S. IWamJiiszeWlsiki,A. KrxCliuows.ki, opraM'a pla.s:tyczna: W. Ławry:nowi'C'Z, M. ZieLińJska. EkspozY'cj'a: 22.09 - 1'5.1'1. 200 elksponatów. Folder, pIaka,t. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Polska Wyprawa Naukow,a'iW Andy. War 's IZa w a, PmllS'!lwoweMuzeum EtnOlgrabc:llne "Przes'Złość ,i :teraźniej-szość NaTodów Azji Środkowej Sc,enariulSlZ: B. Z. Gambur,g, i KClizachstanu" M. D. Penl:iJna, komiJSarz: E. Pachciarek, A. Ko- �Kronika 381 nawa!ow, oprawa plas;tyczna: Cz. ŁącZ!ka. E~po.zycja: 4.0:1- 24.02. 400 eksPOl1JaJtów.K,aitalog. Wspó!or,ga!nizator: Państwowe Muzeum Etnograf.ii Narodów ZSRR. "Mola - 'Dkaniny Indian Cuna z. Panamy" Scenariusz. i komentarz: T. Walen.dziak, Opra:wa plastyC'zna: M. Michalak. Ekspozy,cja: 15.01 - 10.02. 101 eksponatów. "Archite-ktura Kl. GOitowiC'l6, wiejska Francji" Sceonar.iu.sz: N. V. Radot, ·komentarz: .T. K. Ma<kulski, oprawa plastyczna: M. Kosek. E'klspozycja: 22.02 - 22.03. 60 plansz fotograficznych, folder. WS'PółorgaJ1iza,tor: Wydział Kulturalny ,i Naukowy Ambasady Francusokiej w Wars:z..alwie. "Kultura Afganistanu" Scenariusz: M. Sztr:anJtowicz. Ek:spozy,cja: 19.01- 2.03 w Muzeum Śląska Opoilskiego w Opolu. 116 ekspo,natów. Kata.]og. W'spółorganizat-or: Mu:zeum Śląska Qpolskiego w Opolu. Ekspozycja: 15.03- 31.05 w Muzeum Ziemi PrudnicKiej. W.spólorg'anizatO'r: Mu'zeum Ziemi P!'udnickiej. "Sztuka Inaiwna w Polsce" ScenariU!sz: M. OlGdz'ka. Ekspozycja: 1'1.02- 8.03 w Muzeum Pomorza Środkowego w SłupsIku. 1-50 eksponatów. Wspólorganizator: Muzeum Pomorza Ś,radkowego. "TRADYCY J-NE STROJE ŚLĄSKIE" ScenariusiZ: J. Koszul'ska. Ekspozycja: 12.02- 2B..02 w Klub'ie skiej Woli. 95 eksponatów. Ka~alog. Ws!pólorgan:izator: Klub skie,j Woli. MPiK MPiK w Zduńw Zdut'l- "Broń ludów Pacyfiku" Scenariusz i oprawa plastyczna. B. Kohutnicka. Ekspozycja: 21.02 - 31.03 W Muzeum Ziemi Rawskiej w Rawie Mazowieckiej. 68 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. E'kspozycja: 23.05 - 31.07 w Muzeum Okręgowym w Białej Podlaskiej, 110 eksponatów. Ka,talog. Współorganizator: Muzeum OkrGgowe w Białej Po'dlu5kiej. "Indianie Kiczua - Gó:rale Peru i Boliwii" Scenari·us7.: T. Walendziak Eks<pozy,cja 2501 - 20.03 w lVIu:zeum Okręg{)wym w .1e-!eln'iejGórze. 100 ekspona.tó.w. K.a,t'alog. W'spółorganizator: Muzeum Okręgowe w Jeleniej GÓnze. EJklspozY'cja: 7.06 - 7.07 w Muzeum Okręgowym w Lublinie. W'spółO'rga.ni.zator: Muzeum Okręgowe w Lublinie. ,.Naczynia Ludów Egzoiy.c.znych" Scenariusz: M. Nowik, .J. Niedź'wiccki, opr,awa plals'tyczna: M. Kałuźna. Ek,spozycj,a 7.03 - sO.04 w Muzeum Okręgowym ,w P.ile. 76 ekspOlr1atów. Kat<llog. Współorganizator: Muzeum Okręgorwe w Pile. "Rodzina w Pols,kiej Sztuce ,Lu'dowej" Scenar,iusz: J. M1gdał. Ekspozy'cja: 15.03- 15.04 w Muzeum Rołni,citwa im. K. K,luika w CiechanoW'cu. 130 eksponatów. Pla'!(at. W.spó!orgaruzalor: Muz,e-um Rolnictwa im. K. K1U'ka. "Zwyczaje S{:enar,ius'z: T. Ambroźewicz, wio:;enne w Polsce" B. Ogrodows'ka. Eikspozy'cja: 17.03 - 15.05 w Mu- �Kronika 382 z~u;m Ziemi Sochac'zew.skiej w Sochaczewie, tor: Mm!:eum Ziemi Socha'c.zewskiej. 1'82 eks'pCl'll'atów. Wspóbrg~niza- "P<Jlska lZ.a.b.awkaludowa" Scenariu!sz i komen'tarz: T. Lewiń1Sika, opracowanie Ekspozycja: 28.03 - 118.05. 200 ekspo:natów. Folder. w Domu Kultury w Kielcach. "Trony j insygnia władzy dawnej plasil.yc'zne· Ekspozycja: Cz. Łączka. 31.05 - 10.07 Af,ryki" Scenariusz oprawa płastyczma: M. Sztrantowicz. F.ikspozycja: 3.04 - 15.05 w Muzeum Okręgowym w Łomży. 76 eksponatów. Folder. Współorgani~tor: Muzeum Okręgowe w Łomży. Ekspozycja: 26.09 - 10.11 w Muzeum Śląska OpolsK.iego w Opolu. W'Sipól-organizail.or: MUizeum Śląska Opolskiego;. "Drewniane budownictwo ludowe w fo:tografii Ja,na Świderskiego" Scenariu'Sz: J: 5widenski. Bkspoozycja: 10.04 - 11.05. 45 fo'tografii. WiSpólorgaInizatorzy: Towarzystwo Op1ieki' nad Zabytkami. Odd'ział Wars7.a,ws'ki PTL. "Łubo.k - Rosyjska Grafika Ludowa" Scen.ariUlsz: A. G. Sa'kowic:z, komi'S,arz: K. Bałabamow-Zaho'rs'ka, oprawa pbstyczma: K. Burnatowiocz. Ekspozycja: 18.04 - 18.05. 102 grafiki. KI3,t'l1,og,pla'kalL W,spółorganizaiorzy: MiniJstenst'wo Kultury i SZJtuk,i, Mi:nistC'l's·tJwoKUIHury ZSRR, Państwowe Muzeum StIuk Plastycznych w Mo·s/k·wie. "Amator.ska twórczość plastyczna młodych" Scenariusz: H. Olędzka, komisarz: A. KUI1zątkowska, oprawa plastyczna: J. Drabik E,k'sPQlzyoja: 27.04 - 1'0.05 w Klubie MPiK w Wars2jawi,e. 160 ekc;ponatów. Katalog. W:spółol'gan'izator: Zarząd Główmy ZSMP. "Plecionkar,stwo Scenar,iu'sz: A. Wł,().daTz. Ekspozycja: w Opolu. 50 ek,s-ponatów. Informator. skiej. "Rybołós:two Scenariu'sz: A. Filipowi'cz. w apollu. 85 ekspo·natów. 'ludowe" 19.05- 30.09 w Muzeum Wsi Opolskiej Współof'gainizator: Muzeum Wsi Opolludowe" Ekspozycja: 19.05 - 30.09 w Muzeum W.si Opulskiej Folder. Współorganizator: Muzeum W'si Opolskiej. "Rz.eźby Szczepana ·Mue.hy ze wsi Szale" Scenariusz i komentarz: H. Olędzka, opra,wa pla1s'tyc2jna: K. 8urnatowi,cz. pozycja: 17.06 - 8.09. 106 eksponatów. K:1talog, plakat. "Rzemiosło J.ndianMeksyku" Scenar,iu-sz: T. Walendziaik. Eksp.ozy'cj·a: 18.06 - 31.(}d w Muzeum Sztumi€. 133 eks'pol!1'aty. W:Slpółorganizato:r: Muzeum Powiśl,a. "Sztuka użytkowa Dalekiego Japoński Powl~la w Wschodu" Scenariu's>z: M. Pachcian'ik. Ekspozycj-a: 2.07 - 20.08 w Muzeum 144 c:ksp-ona,ty. Ws,póło~g,aJ1iza'toT: Muzeum w Gliwicach. "Plakat Eks- w Gliwicach. od ePQki edo dD epoki współczesności" Scenariu'sz: Fuu:dacja Japońska w T,O'kio, kumisarz: .T. Skrzyl1'ska, .T. F.ijal'kuw,ska, opra:wa plals'tyczma: K. Burnatowicz. Ekspozycja: 8.07 - 6.08. 176 prac. Katalog. WiSpółoT,g,anizat'or: Japońska Fundacja w TCJlkiO'. �383 Kronika "Kwiaty w ;twór:czości ludowej" Scenariusz i komentarz: T. Am:brożewicz, oprawa wicz. Ekspozycja: 15.07 -,20.09. 222 eksponaltów. "Węgier.ska plasty,czna: K. Burnato- sztuka .naiwna" Scenariusz: Pal Banaszyk, komisarz: A. Kurzątkowska, oprawa plastyczna: J. Kotarb,l, Ekspozycja: 15.08 - 30.02. 100 eksponatów. Katalo'g. Ws·półoI1ga.nizator: Muzeum Węgierskich Artystów Naiwnych w Kecskemet. "Malarstwo naiwne z Solentiname (Nikaragua)" Scenariusz: Ministerstwo Ni'karagui, komisarz i oprawa rZ'ltkows:ka. Ekspozycja: 10.09 - 0.10, 16.12.80 - 10.0UH w 40 pra·c. Folder. W.spółorga,~izator: Min.isterstwo Nikaragui. plastyczna: A. KuMuzeum w Zabrzu. "Tradycje ludów Maghrebu" Scenar.iu',;z; oprawa pla~tyczma: M. Sztria;nt·Q<wicz.Ekspozy·cja: Klubie MPiK w ZduitSikiej Woli. 90 eksponatów. Informator. zator: Klub MPiK. "Dawne pszczelarstwo" Sce;hariusz i kom.is<ll'iat: P. Szacki. Ekspozycja: natów. Katalog. ,,&5 lat ruchu lu-doweg·o. Hi3toria. 13dJ9 - 30.09 30.09.80 - 20.01.81. Kultura. w Wspólorgani- 98 eksiJo- Sztuka" Scenariusz: .J. K. Makul'ski, T. MiE!lniczu'k, A. Za:kl'zew'ski, .komis'arz: .T. K. Ma·kulski, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz. Bkspozycja: 20.10 - 15.12. ok. 170 eksponatów. Katało'g, plakat. Współorganizator: Zakład Histo'rii Ruchu Ludowego NK. ZSL. "Moja przygoda w mu'zeum" Scen'ariu;sz: Dział Naukowo-Oświatowy PME, ws'półpraca: H. Olędzka. Ekspozycja: 2.12.8'0 - 11.01.31. 70 prac dzieci j 8 eksponatów. WlspółoT'ga'nizat-orzy: Minis:tel·~two Kultury i Sztuki, Ministerstwo Oświaty i Wychowania. WOJ. BIALSKOPODLASKIE Mu zea B i a ł a P o d l L', S k a, Muzeum Okręgowe ,.Rzeżba ludowa }\,da;ma Werem,cz.u.k.a" Scenariu,;z: G. WTęhia,k, opr,aiwa plalsty'c'zna: M. 1Vla~la'k, A.. Kapic,a. EkJ<;pozycja: 1.03 - 30.04. 48 eksponatów. Oddział Muzeum Okręgowego W Łosicach. SkładaO'ka. "Woj,sko Polskie w rzeżbiei malarstwie ludowym" Scena.riu,sc,>::L. Kowakzyk, opm wla plaJStyczna: M. MaśJ.ak, A. Kapica. E!k,.3POZYc}a: 7.05 - 17.05. Ok. '70 prac. Informator. Ekspozycja: 26.1'1 - 3,1.12 Oddzial Muzeum w ŁOISi-cach.WS'pÓlol'ganizatorzy: Muzeum Woj.s.ka Po11S1óegow Wars'zawie, Muzeum Regionalne w Łu~kowie, Podlaskie Towarzylstrwo Spoleczno-Kulturalne w Białej PodlRskiej. �384 Kronika "Broń ludów Pacyf1ku" .patrz: Pań'Stwowe Muzeum Etnograficzne w W<Hsz'<lwie. WOJ. BIAŁOSTOCKIE Mu zea B i a l y s t-o k, Muzeum Okręgowe "Sztuka Wyspy Jawy" patrz: Mue,eum Etnograficzme w Krakowie. WOJ. BIELSKO-BIALSKIE W i s l a, Muzeum Beskidzk,ie, Oddział Muzeum w Cieszy.nic "Rzeźba Beskidu Śląskiego" S.cenariwsz: B. Reczko, A. Poled.nik, oprawa natów. P1akat. pla.styczna: B. Reczko. luD ekspo- Muzea Żywiec, Muzeum "Zwyczaje Scenariusz: Scenariusz; oprawa natów. K'atalog. "Pokonkursowa wystawa Scenariusz i oprawa 2.10-eksp(]lnatów. INSTYTUCJE ]I/[ ak ó w zimowe na Żywiccczyzmie" M. Meres. Bkspozycja: 6.01- 3.09. Ok. ą? eksponatów. "Ludowe instrum·enty muzyczne" plastyczna: L. Grajny. Ekspozycja: ludowego zdobnictwa plasty'czna: 1.07 - 31.08. BO ekspo- bi'buJ.kowego - M. Meres, A. Zięba. kwiaty Ekspozycja: Żywieckie" 5.09 - 15.10. NIEMUZEALNE P ()d h a l a J1S k i, Spóldziel,nia Pracy "lVIakowianka" "Haft 'Iudo'wy, makaty haftowane, wyroby z drewna" Oprawa plastyczna: M. Iwanowi-cz. Ekspozycja: 1.08 - 15.08 w sali straży ~.arnej w Makowie PodhaoJańskim. 300 eksp(}Datów. S u c h a B e s k i d z-k a, Towarzystwo Po· Miło,śni:ków Ziemi Suskiiej "Ku<ltU'ra ludowa 'i -rzeźba ludowa" Scen.ariusz j OJpTaWaplasty.czna: E:'~pona.tów. WOJ. ]I/[ A. Krzeszowia.k. Ekspozycja: UD - 31.12. 130 BYDGOSKIE u zea C h () j n i c e, Muzeum Regionalne "R!zeźba ludowa indywiduaI,na" Scenariusz: W. Tyborska, oprawa plastyczna: R. Świerczek. - 10.09. "Ceramika S'cenariusz: Katalog. W. Tyborska, oprawa Ekspozycja: 1.05- .Kaszubska" plastyczna: R. Krzak. Ekspozycja: 1.05- 10.9. �Kronika "Twórczość Scenariusz: W. Tyborska, 80 - 5.01.81. ludowa Kaszub" oprawa WOJ. 385 pIastyczna: A. Grys·iak. Ekspozyc}a: 20.09. ELBLĄSKIE K w i d z y ń, Muzeum Za,mkowe w Ma:lboI1ku, Oddział w Kwidzyniu "Sztuka ludowa regionów nadwiślańskich" s.cena,l'iu·sz: H. Samplawska, - 30.07. 212 ekspOOlatów. oprawa WOJ. plas.tyc7Jna: S. Czemy. Eklspozy<:ja: 1.06- GDAŃSKIE :'v1uzea G d ań sk, Muzeum Narodowe "Dawna Oddział Ebnogm.£ii w Oliwie rzeźba ludoiwa Pomorza Gdań:skiego" Scen.ariusz: T. Przała, opr,awa p1a'styczna: D. Boro,wska. Ekspo'zycja: - 3.lO.80. Ok .. 30 ekspona:tów. Koś c i e r z y III a, Kaszubski Park Etnograficzny otwarcie we Wdzydzach "KaJSZUlbskiPark Etnogra!f:i,czny :- wystawa ill1formacyjllla" ScenariUisz: T. SadkoW1ski, opnawa pIa:s,tyczna: B. Kropllewski. Ekspozycja: o'twarcie 1.10.80 w Przedsiębior.stIW.ie Usług s.o;:jalnych Budownictwa - Ośrodek w Gołuniu. 57 eksponatów. "Muzeu'm Gu1:gowskkh we Wdzydzach Scenariusz: T. Sa:dkowski, oprawa 6.10 - 9.10. Ok. 60 Zldjęć ,i dokumentów. Instytucje pla,styczna: dokumemlty" B. KroQ'p1ewski. Ekspozycja: niemuzealne G d a ń;s k, Woje'Wód.zk'i Ośrodek Ku,lltury "K,aszubs.l<oasztuka l,u;dowa" Scenariu,sz: K. S'załaśna, o.pra!wa plastycz,na: B. Pfeil.fer, kOI!1su1ta:cja:W. Bła:szk01W!skJ.EkspozY'cja: 24.a3- 31..05 Gdańsik- WrzesZicz Klub Garnizo:no1wy. <W eksponatów. W:s:półoI1galniZia;1;or: Klub Garniz,onowy. 6.06 - 30.06 OSltr'Ołęka, Wojewódzki Dom Kul'Cury. WspółorgalIliizator: Wojewó:dz.ki Dom Kultury. "Ludowe i ar'tYISitYiczne l·ękodzi·eło 'WISi" Scenar'iuosz: K. SzałaŚ1Ila, opr.awa pl,astyczna: D. Nierzwicki. Eks:po;z;y'cj.a:12.08- 24.09 w Gminnym Ośrodku Kultury w Zukowie. :100 eksponatów. Współorgamiz3t-or: Gminny Oś.r·o:clekKu;Ltury. "Sztu/ka ludow,a P,omorza Gdańsikiego" Scenariu1sz: K. Szałaśna, ,oprawa plastyc'zna: H. Gregor, Eks'pozycj,a: 28.09- 8.10 w Ocho~nkzej Straży Pożaraej w Sulęczynie. 120 ekspon:at ów. W'S'pÓłOT_ galn;izator: Ocho,tJnicza Str,aż PożaI1Ila. 25 "Lud" - tom 66 �386 Kronika "Ry;bak w r,zeźbiie łu:dowe'j i malarstwie na szkle/' Scenariusz: K. SzaŁaśna, oprawia 'pl::rstyczna: H. Greg:oI', konsultacja: a'~ckli, W. Błaszkows,k<i. Ek~pozY'cj,a: 18.10 -7.'11 w Tm:elW&kim Domu 92 ek'spona~y. W,spóło[lganiza:1;or: Dom Kultury. L. MaKultury. "Kolc.fewska Is'mu'klaludowa" SCEmaniUlsz:K. Szałaśna, oprawa pla'styczna: H. Gregor, konsultacja: W. BłalSzikoiWiski.EkispozY'c'ja: 217'.11 - 1'2.12 w TczewskiJm Domu KuU<tury. 8'4 eksponaty. W:spóło'rga,ni'za'tor: Dom Kultury. WOJ. GORZOWSKIE Mu'zea G o I' Z Ó W W i e'1 k o p o 1 s k l, MU1zeum Okręgowe "Rzeźba afrykańska" Scenarliu'sz: L Jasińska. Ekspozycja: ślibo'Tzu. 218elfuS'P cma,'tów. M ,i ę d z Y I' Ze 30.04 - 15.1;2w Muzeum Reg.ionallIlym w My- 'c 'Z, Muzeum "Pokaz pislanek Scenariusz: J. Patorska, oprawa zycja: 1.04 - 20.04, 64 elmponaty. "Wyroby ,j pallm wielkanocnych" plastyczna: R. Patorski, Z. Bączkowski. Ekspo- Z. Bączkowski. Ekspo- w1kiliJnia'Tskieregionu" Scenariusz: J. Patorska, oprawa plastyczna: zycja: 24.09 - 3.10. 083e1k'spolnaty. "Staropolski piernik R. Patorski, świąteczny" Scenariusz: J. Patorska, oprawa 'plasty,czna: R. PatoTski, Z. Bącz'kc}wski. Ekspozy1cja: '116.12.30 -3,,02.81. 89 ekspo'nalt6w. WOJ. JELENIOGÓRSKIE Mu zea B o 11 e 's ł a w i e c, Muzeum Ceramiki "Sztuka patrz: Wroda,w, Muzeum ludowa Dolnego Ślą's.ka" Etnograficzne "Opolska pa,trz: Opole Muzeum J el en'i a Gór Śląska - Oddział Muzeum Narodo,wego. ceram1ka ma'lo'wana" Opolskiego. a Muzeum Okręgowe "Indianie K1c'zua - partrz: WarsZJaJwa,Państwowe górale Peru i BOlliJwii" Muzeum Etnograficzne. "Nikifor kry:nkki" Scenariusz; :natów. oprawa plastyczna: W. Sierka. Ekspozycja: 15.03- 15.04. 100 ekspo- �387 Kronika WOJ. KALISKIE Muzea Kro to s z Y111,Muzeum Regiona1me "Kr,dtOSlLyńJSlka rzeźba Scenariusz: H. Ławniczak. ludowa" Ek'S'p~zycja: ,1.06 - 30.05.120 WOJ. ekspOll1artów. KATOWICKIE Mu zea B ę d zi'n, Muzeum Zagłębia "Mallarstwo niepl'o'fesjooallne" Scenariu:s.z: T. Zalsa,cka-BoroW:iec, .op.narwa plastyczna: zycja: kwi'ecieil-maj. 37 'eksponat6w. Cz. HaczkLewicz. Ekispo- "S2ltuka Jawy" patrz: K r,a;ków, Muzeum Etno:grai'icZlne. B y t ,om, Muzeum Górnośląskie "Powstanie śląskie W plastyce Scenariusz: M. Kuczyńska. Ekspozycja: rzowie. 23 eksIPO'n.aty,Filakat. "Nieprofesjolna'[ne nieprofesjonalnej" 3.02 - 11.05 w Jednostce malar:stwona plastyka w Cho- w Rybniku. 51 eks- Śląsku" Scenariusz: B. Bazielich. Ekspozycja: 8.02 - 26.03 w Muzeum ponatów. Wspolorga'nizator: Muzeum w Rybniku. "Amatorska Wojska Słowenii" Opmwa plastycZlna: W. Prandzioch. Ekspozycje: 2-9.04 - 7.07, 22.0';1- 15.08 w Muzeum 'w Zabrzu" 1.10 - 12.10 w Miejskim Domu KuUury w Ja,worzn.ie, 3.11- 24.111 w MiejlS·kim Ośrodku Kultury i Sportu w Chrza·nawti.e, 29.11 - 14.12 w Miejskim Domu Kultury w Ol'kus'zu. 52 ek1spolOaty. Katalog, plakat. WspółorgalIlizator: W)'1dzial Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzk,iego w ,KatoW:ica,ch. "Węg·ierska .sztuka n<riJwna" Ekspozycja: 24.10 - 23.11. 81 eksponatów. Składan!ka, Mu:zeum Artystów Na;iwnyc'h w Keeskemet. plakat. G l i w i c e, Muzeum patrz: "Tka:ni'na lU'dowa" Wr·odaw, Muzeum Etnograd'k'zme "Sztuka uży'tkow,a Dalekiego Ws·chodu" patrz: War,szawa, ParustwO'we Muzeum EtnogI1alfiocmne. R a c i b óT 1., Muzeum "Ceramika ludOIWa r'eg~onu besk~dzk:iego" Eki~pozycja: 9.02. - W.04. 89 ekis:panatów. "Artystyezma patJ'z: K'ralków, Muzeum 25· tkan1na Srod:k:oiwego W1sdl'Odu" Etnogr,aJfkzne. Współorganizator. �388 Kronika Eskpozycja: Ryb "Pienniki raciborskie, 1Bl.09- 31.12. 95 ekspona,tów. formy odlewy" n ,ik,Muzeum "BiaŁostockie dywany" Scenariusz i oprawa plastyc1zna: H. Piergies-Chlubek. Ekspozycja: 9.04 _ 27.04. 18 ek,spolna1tów.SkładalIlika, plakalt. W,spółorganiza1tor: Muz,eum Okręgowe w Białyms't'0ku. "Współczesna sztu!k,a ludowa Opolszczyzny" Scenariusz: J. Floreńska, oprawa plastyczma: H. Piergies-Chlubek. Ekspozy,cja: 15.05- 14.07. 100 eksponatów:. Skła;dank,a. 15.07- 26.08 w Muzeum w Wodzisławiu Śląls'kim. W,spółorganizaltor:Muzeum w Wodzisławiu. T a l' n 00 w s k i e Gór y, Muzeum "Folklor .regionu tarnogórskiego" Scel1JaI1iusz:Modrzyński, oprawa de 115.03.80.40 eksponatów. plastyczma: "Twórc:wść artystów amatorów M. Muławski. Ekspozycja: otwa.r- Ziemi Tarnogórskiej" 8cenaruusz: Modrzyńlski, oprawa plastyczna: M. Muławski. - 10.09 w SI1;O'waTzyS'Zeniu Miłośni'ków Ziemi Tamogór,slk,iej. Ekspozycja: 6,09_ W o d z is ł a w Ślą s k i, Muzeum "Ku:l1tunamaterialna Scenariusz: na'tów. W. Pierzyna, Ziemi Wodzi:sławsk:iej" B. Kordowska. Ekspozycja: 20.03 - 24.08. Ok. 70 ekspo- "W,spółczeSlna lScz.tuk,aludowa Opolszczyzny" pahz: Rybnik, Muzeum Z a b r:z e, Muzeum "Nik.ifor" Scenar.iusz: J. Pawlas-KJos, oprawa zycja: 24.05 - 30.09. 111 eksponatów. "Malarstwo plastyczna: M. De Goche, J. Kozak. Ekspo- MarE Tarnowskiej-Wójtowicz" ScenariUlsz: J. Pawlas-Kos, oprawa pllalsiyczma': M. De Gache, J. Kozak, kOIl1sultacja: J. Bedna1rSlka. Ekspozycja: 24.05 - 14.09. Ok. 80 eksponatów. Składanka. ,,,ArtYlstyczne rękodzieło wsi" Scenariusz: J. Pawlas-Kos, oOIpr,alwaplastyczma: J. MaC'iej,ewska, konsul:tacj.a: K. Ka:czko. Ekspozycjla: 310.05- 15.06. Ok. 200 eksponatów. Współmganizatorzy: Wojewódzki Ośrodek Kultury w Ka!t'owicach, Wojewódzk,i Dom Kultury w Ka1owkach. "Amatorska plastyka Słowenii" 'patrz. Bytom, Muzeum Górnośląskie. ,,Obrazyhaiftowane Scenariusz: M. Keyha, oprawa 2,3 eksponaty. Składanka. Marii Keyhy" plastyczna: \ Z. Baranek. Ekspozycja: 4.10 - :n.12. �Kronika "M-a,larstwo naiwn.e w Solentiname" patrz: ·W.arszawa, Pań~twowe InstytU'·cje nliemu:z.elalne Muzeum Etnograf1c=e. B ę d 'z i n, Miej.ski Dam Kulitury "DoTo,bek sztuki .ludowej w XXXV-leciu PRL" 23.05- 25.05. 2;00 ek,spomatów. Sc'enariusz: M. Knzew.ień. Ekspoz)"oja: WOJ. KRAKOWSKIE MU'z,ea Kra k ó w, Muzeum Historyczne m. Krakowa "Sizopk:a krakowska 80" Scenariwsz: T. Wrońs~i, oprawa plasty,czna: 7.12.80- 1.02.811.5,9 e PO!l1atów.Pl<akaJt. J.. Bałiba5zewSika. ]ill{.s,pozycja: Kra k ó w, Muzeum EJtnografk:2llle "Tkan~na dekora,cY'jna Środkowego W.sicho'du" Sc'enariusz; ,oprawa [/lasiyczna: J. Kamocki. Ekspozycja: 15.a3 - 2.8.04w Mu~eum w RadbOTzu. 69 ek!sponatów, F·older. E'k'spo'Zy.cja: 16:0.5- 26.08 w Mu:z.eum Kultu_ ry Ludowej w KotlbuIS'ho'Wej,49 eksponatów. "Sztuka wyspy Jawy" Scenariiusz: J. Kamocki, opr-awa plalstyczma: A. Chomcozyk. Ek,spozycja: 15.04- 2:2.06 w Muzeum o.kręgowym w Białymst(]ku. lInformator. Ekispozycja: lilpiiec-paździennik w Muzeum Zagłębia w Będzinie. M y ś l e'n i c' e, Dom Grecki - Muzeum Regiomal'ne "Wień:ce do'żynkowe i kwialty b~bulkOlWe" Scenariusz i oprawa ekspo,naltórw. plastyczma: .T. Koczwara. "Budowniotwo Ekspozycja: I n s 't y t u c j e EkSlpo'zylcja: 24JJ9- 30.10. 106 1udo·we" 24.11.80- 20.01.81 w K,lubie "Ruch" w Bysinie. ID i '8 ,m u ozea l,ne K r.a k ów, Spó!dziCilnia PI1a'cy Rękodzie!a Ludowego i ArtystyCZJnego im. St. Wyspiań'Slkoieg,o "Eksponaty .przy,szłego Muzeum Lal'ki" Scenariusz: M. Jędrzej0:0rka, opra'wa plastyczma: M. Jenner, G. Chunura. Eksp.ozycja: 19.09- 30.09 w .Młodzieżowym Centrum Kultury w KrakQlW1ie. Ok. 200 eksponatów. "Wystawa pokonkursowa IV Mi<;dzynarodowego Biennale Lalek w Krakowie" Scena'riU'sz: G. Basis,ta, op~,awa .plastyczma: M. J el'1J1 er, G. Chmura. Ek.spozy'cja: 10.10- 30.10 w Pałacu SZJtuki w Krakowie. 652 eksponaty. P-lakaty. W,spólorganizatorzy: Ministers'two Kultury i Sztuiki, Związek "Cepelia" w W,al's:z.awie. WOJ. KRO$NIEŃSKIE Mu zea J a.s ł o, Muzeum Regionaline "T,nady,cy,ilne·obrzędy ludowe w twórczości plastycznej" �390 Kronika Sc·enartiusz: A. Sew101, opra'wa .plasXycz,na: A. Sepio!, K. Madej'CZyk. Ekispozycja: 1 5.05- 3.06 w Urzęd<Zie Miejskiian w Jacile. Ok. 250 ekslPO'lUltó;w.Folder, plakat. 1 WOJ. LESZCzyfisKIE Mu zea L e s z 11o., Muzeu:m "Garncarnst'wo województwa leszczyńskiego" .Błaszk:iewicz, oprawa' 'pl a s<ty,czna: B. W.inikJiel, konsult·acja: Ekspozycja: 20.12.79- 23.01.80. 80 eksponatóW. Scenariusz: B. S. Chmielowski. WOJ. LUBELSKIE Muzea L u b l i n, Muzeum Okręgowe "Z,imowe obl'zędy na Lu:bels7JCzymie" Scenariu,sz: K. Kępa, oprawa - 30.D.}.. 220 ·ek!spona'tów. "Rzeiba pla'sty,czma: K. 'Wil,kow.ska.Ekspo'Zycja·: ludOIwa Ale'k:slal11ldra Fijałowsk:iego 10.01- z PIlzy!bysławic" Sc'elllariUlsz: D. Pa:wiłańska-,Mazur, OIprawa p1.3JstYiC:Zlna: K. WWkowsika. Ekspozycja :21.00 _ 30.06. 120ek:spOInatów .. Składa·nka.Współorgall1izator: Stowarzyszenie TwÓT:cÓWLudowych. "Ind1anie Ki.czu:a ,pa<trz: WaI"szawa, Pań'stwowe gór.a:le Peru .j Boliwii" Muzeum Etnogr.aficzme. ,,'DwórezQlśćStalllusława Gralcy z PorOlnina" Scenariusz: E. Kępa, oprawa pIasl,Y'cwa: K. WitkoWISka. Ekspozycja: - 30.08. no ekspOIllatów. Składanka. Współorganizator: Stowarzyszenie ców Ludo'wych. WOJ. 19.06Twór- ŁOMZyfiSKfE Muzea Ci e c h an o w i e ,c, MuzeLLmRolniotwa .im. Krzy'sztofa Kluka "Len - roślina przemy,słowa" Scenariusz: E. Chmiel, oprawia pl:als'ty,czna: W. Bogueki, kOll1,sultacja: Cell1tralne Laboratorium Przemysłu Imial1skiego, Ekspozycja: 18.09.80- 5.01.81. 370 ekspolIla!tó:w.Pł'a'ka<t. Ł o m ż .a, Muzeum Okręgowe "Rzeżba ·i tkan.iJny Kurpiowslkiej Scenariusz: W. Pawlak, oprawa 28.09.08,- 28·.02.8:1.144 ek,spo:naty. "Sztulka J.udowa Pus:oczy Ludowej" plastyczna: S. Kędzielawski. Elkspozycja: KUlIpi()lwS'klejPUiSZJCZY Z'ielonej" S,c.enarim;z: W. Bawilak, op~aIWa.plas'tyczna: T. Czerwiński. Ekspozycjoa: 29.11.80- 3.01.811w Mie.jskim Domu Ku:]"tury w Sier>pcu. 29{) eksponatów. �Kronika N O'1WOg r ó.d Lo mż y ńlski, MUiZ.eulffi KUlipiowsktie fjskansen) \ "Rzeźba Konstantego 391 .chojnowskiego i jego synów Zy,gmunta i Jakuba" Scenariusz: J. Mora'CZewski, opna·wa plastyczna: S. Kędzi.€'1JaJws'ki,A. S:zmfamikJ, .konsultacJa: J. Chę.tIn1kawa. Ekspozyoj·a: 1.,10- SO.1>2.70 ekspona'tów. WOJ. MIEJSKIE LODZKIE Muzea Lód Ź, Muzeum .Ar,cheologi.czne i Etnograficzne "Od 'l1uronia do Colargola" Scena,I1iu.slZ:M. PJniń'ska, I. Lech'owa, ()pra'WJa ·p1aslty,czn.a: J. ZielińoS,~i. E.kispozY'cja: 2.02.80 -,15.{),1.&1. 3·5,5e~pOlOOitóW.Brak at. "WlspóŁczeSlIJjaeeDamik:a ,i ,rzeźba ludowa Po1slki Sroid!kowej" Scenariusz: E. Wróblewska. Ek:Slpozycja: 1'8.0.2- 30.02 w Muzeum l7i6ekspOIllatów. W:spółorganizator: Muzeum w OpoioZl.LJJie. w 0lPocznie. "Naiczynia z drewna, ,słomy ikorzeIlJia" ScenaIliul5z: B. Miennkka. oWŁodzi. 3'Beksponatów. Ekspozycja: 19.02 - 27.06 ,w ZPB 1m. S. Kumickielgo "PIfZ€\Szło'~ći temź,niejs'zoś.ć narodów AlzH ·SrodkOlwej i Kazaohstamu" Scenariusz: pra,c'O'wnik Muzeum w Le niJngradzie, oprawa plas:ty,czna: J. Wieczorek. Ekspozycja: 15.03- 14.05. 355 eksponatów. Współorganizawr: Państwowe Muzeum E'bnograf:ii Narodów zs,.RJR ·w LeniJngradzie. "Ailryk:a 79" Scenariusz: J. NadoLski, J. W()jdechow,s.ki, oprawa p1as'tyczna: J. Wi~cz'oTek, konsultacja: W. NowOl5z. EJkspozycja: 4.10 - 30.10. 420 ek:spona:tó.w. F()ldeT. Współorg<llrl!iZJa:tor: .Kolo Nau'kowe Si1:u'deIlJtówBiolog·iJ UL. L ó d ź, Centralne Muzeum Włó:kioennictw,a "Tokanim.apodwójna - ludowa i .artYJS:tyc~" Scenar.iusz: K. Liber.towrcz, A. TrelLa. Ekspo·zy·c.ja: 1.08 - 10.08 W' Muzeum w Łę.czycY. 4.:10- 10.10 w Fabry·ce Dywanów "Dywilan" w' Ł<lJdZJi,2.'111.80 -,8.01.81 w SDK "Ldka·to[·" IW Łodzi. 38 eksponatów. WOJ. NOWOSĄDECKIE Muza.a G o r l ic e, Muzeum Regionalne "Elementy Ekspozycja: PTTK Zldobnicze wnętrza chaty podgóTzańskiej" 1.06 - ~O.07.. !ł6 eksponatów. L i m a n o w a, Muzeum Ziemi L'im.1aonQWlskiej "V pokonkursowa Scenal1iwsz; oprawa ~latów. Pla,kalt. plas.tyczna: wy·stawa haftu" J. Wielek. Ekspozycja: 2'9.05,- SO.US.630 ekspo- �392 Kronika N o w Y S ąc z, Muzeum Okręgowe "A'kwareIe Nikifora" Ekspozycja: 3.03 - 30.04 w Muzeum Okręgowym w .Jeleniej Górze, 0.04 - 10.06 w Muzeum Okręgowym im.W. Orkana w Rabce (30 eksponatów), 6.10 - 5.12 w Częstochowie, 19.05 - 30.10 w Muzeum w Zabrzu. 111 eksponatów. "Dawne malarstwo i rzeźba ludowa Ekspozycja: 3.10.80 - 22.01.81. "Wspókzesna ze zbiorów Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce" rzeźba ludowa Karpat" Ekspozycja: 30.12.80 - 28.02 ..81 w Domu Kultury im. F. Dieriyńskie;go w Tarnowie. 94 ek!s:pcmalty. Z!a'kladów A:zoto~ych R a b ka, Muzeum im. Wł. Orkana "Malarstwo 'na szkle J.olanty PękJsy" Scenariu.sz: J. Pęksa, oC>ipraw,a p1astyczma: J. Niżnik, ,konsu1'tac'ja: Ł. Rak Ekspozycja: 15.02 - 20.0<9. Pla:ka,t. 70 Olbr3i.Zów. "W~stawa prac ,plastycZJny'ch dzieci i mlodzieżv Ekspozycja: .9.06 - 30.06. z Rabki ,i okolic" 30 pmc. ",Mal.a,r;stwona iszkle Jana Fudali z Zako;paneg·o" Scenariu'sz: Ł. Rak, oprawa .plalsty'czna: A. Głuszyńsika, konsulta'cje: wa-Bujak.Ekspo!Zycja: 26.06 - 27.09. 70 obrazów. Plakat. M. Lecho- "Akwar·ele Niikifor.a·' patrz: No'wy Sącz, Muzeum Okręgowe. "Wystawa pokonkursowa kap.liczek" Scen:ar:iusz: Ł. Raik, M. P.s:arski, opra'\va pla~tyc=a: A. Glu,szczyńlSki, kO'ns'uL tacja: M. Lechowska-.Buja'k. Ekspozy'cja: 9.11.80 - 31.02.!l'l. 50 eksponatów. Plakart. Zak opa fi e, Muzeum Tatrzańskie ;,Ludowe budowlIl.i'Ctwo polskie im. T. Chalubińskiego w folografiach Jana Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Swiderski, zycja: 19.01 - 24.02. 41 eksponatów. Świderskiego konsultacja: z War.szawy" R. Reinfuss. Ekspo- "SZJtuika,LuidowaPodhala" Scenariusz: 31.03 - 2'0.05 H. Sredniawa,opr,awa plastyczna: M. Gónkiewicz: Ekspozy,cja: w Galerii Cepelii w Nowym Targu. 52,0 ek.sponatów. Folder. "Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu" Scenariusz: S.Żurowski. Ekspozycja: 1.06 - 1.07 w Muzeum wego w Słupsku. 312 eksponatów, Pomorza Środko- "IvI.alarstwo na ,szk1'e Adama Slo'Wiń:skiego ,z Zakopanego" Scenariusz: H. Sredini,awa, oprawa plastyczna: B. Rodzik. Ekspozycja: w Warszawie, w starej Korde.g,aDdzie. 83 eksponaty, KJtalo,g. 6.08- - 28.08 "Oddział .Muz'eu:m Ta,trzańs.kieg,o - zaibytkawa rniezną" chata U1a Roj.ach z pra'cow-nią cera- Scenariusz: H. Średn:i,awa, oprawa plastyczna: B. Rodzik. Ekspozycja: otwarcie 6.09.80 przy drodze do Rojów k. Zakopanego. 390 c';<.sponatów. Katalog. �Kronika 393 WOJ. OLSZTYŃSKIE Mu zea O l s z t y n'ek, Muzeum Budowlnictlwa Ludowego "Technika dawnej wsi" S.cenariusz: E. KacZImarek, oprawia plastycZlna: E. Oleszczuk EkspO'zycja: L5.05- 25.05 w NOT w Olsztyinku, 11.1<0.80 - 1,5.04.,8'1 w Ga'lerii SZituki w Olsztynku. 94 eksponaty. Kat'alog. W,S'p6łoI1galniza'torzy: NOT w Olsztylnie, Wyidzial Kul'tury i Sztuki. WOJ. OPOLSKIE Muzea O P o l e - B i e r k o w i c e, Muzeum Wsi Opolskiej Ekspozycja: "PokonkuI"!sowa wYlsta'wa krGs'zonek" 270 ekspO'na,tów. 31.03 -15.05. "Pleoionka,rstwo ludowe" patrz:W,af'SZlaWa, Pańistwowe Muzeum Etnograficzne. "Rybołósi!Jwo ludowe" patrz: Warszawa, Państwowe "Malar~twoi Muzeum Etnogra'ficzne. rzeźba nieprofesjonal,na Ek5pozy,cja: 15.05 - 30.09. 70 eksponatów. "Opolsk\l- ceramika Bes'kiidu Zachodniego" Imfo·Dmator. m'alowrama" Scenariusz: E. Baczańska_Kuhl. Eks,pozycja: w Bolesławcu" 206 ekspozycj'i. Folder. 17.07 - 29.10 w Muzeum Ceramiki WOJ. OSTROŁĘCKIE Muzea O s t r o łęk a, Muzeum Okręgowe "Drewno w źyciu Wisi" M. Olszewska, oprawa plastyczna: A. 5.06 - 20.08. :30 ,eksponatów. Folder. Scenariusz: WOJ. Olechowska. EkJspozycja: PILSKIE Muzea P i ł a, Muzeum Okręgowe i'm. S'tanisława "Naczynia patrz: Warszawa, Państwowe Staszka ludó'w egzoty'cznych" Muzeum Etnogra1ficzne. T r z c i ,an k a, Muzeum im. WikJtom Stachowiaka "KultUDa ludowa Peru" patrz: Poznań, naniu. Muzeum Etnog'J:aficzme, Oddział Muzeum Narodowego w Poz- �394 Kronika WOJ. PIOTRKOWSKIE Muzea Piotr,kó,w T ry,lbu1nal1 ski, Muzeum Okrę.g·owe "SZJtu.k'a·dbrzędowa województ,wa 'piatr.kows'kiego" Scenariusz: J. Kucharska-Pawłowska, Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: E. WołoWIska, Cz. RultkowslkL Ek;spozY'cja: 10.12- 28..l2. Ok. 200 ekspona·tów. R a d o ID iS k o, Muz'eum Regionalne "Rolnik i jego praca w twórczości ludowej" Scenadu<sz: M. Beiersdorf, oprawa plasty·czna: ,z. Held'eu,er. EkS<po'zy'cja: 1.04- 213.07.56 e~ponatów. Współorga'I1itz.ator: MU'zeum Ebnogra.fitc:zm.ew Kr,a'kow.ie. "Józef J a:nos" Scenariu'sz: M. Beiers'dor:f, OlpralWa.plastY'czma: Z. HeHeuer. Ekspozycja: 10.10- 25.1i1. 3'1 ekJspona,tÓow..Katalog. W9póło'rg;ani:zator: Muzeum mnotgraficZlI1e w KrUiko.wie. WOJ. PŁOCKIE Muzea Ł ę c z Y'C a, MU'zeu,m "Łęczyckie szopki ludowe" SC'eIl<liriusz: A. SQbczaik, oprawa 'plastyczna: A. K.lein. Eks.pozycja: 7.01 - 10.0'1 w Mieljlskiej B~bl!iotecoe PrUbHcz.nej w Ku,tnie. Ok. 100 ekJsrponatów. Kat<li1og. Współorganizator: Miejska Biblioteka Publiczna. "Rzeźba i książka rolinicza" Sc·enariusz: A. S.olbcza'k, oprawa płastycZJna: A. Kile~n, kcmsulta:cja: A. Pr,asnow.skii. Ekspozycja: 20.02 - 20.03. Ok. 100 eksponUitó.w. WspółoI1gamiZJator: Spół:dzieln1a Kółek Rol'niczy'c.h w Łęczy;cy. "Diabeł Boru,ta w rzeźbie ludowej" Scenar,iusz: A. Sobczak, apmwa Ok. 60 eksponatów. Katalog. pl,alstY'czna: A. Klein. Ekspozycja: 5.05 - 25.05. P ł o c k, Muzeum M,a·zo'wieckie "Dhlibeł ,pol-ski w r.zeibi,e i legendzie ze zbiorów Wik:toryna GraboiWISikiego" Scenariusz: W. Dow,la:szkiewicz, W. Grąbczewski, opraiwa plastycz.na: G. Grzelińs.ka. Ekspozycja: 20.06 - 31.08. 181 eksponatów. InfOTmator, plakat. "W.s!pókzesna szopka ludowa z Ziemi Płockiej i Łęczyck,ie!j" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 27 ek,sponatów. Wspólor:ganiza1tor: Muzeum w Łęczycy. 19.12.80- 8.02.81. S i e r p c. Muzeum i PUir.kEbnograJiczny "Sier.peDka 'rzeźba ludowa" s.cenar,i.usz: G. Czerwiń,ska, o'prawa plastyczna: - 2.1.08 w Katedrze Etnografii w Warszawie. T. CzerwiJ1:ski. E'k.spozy,cja: 4.0660 eksponatów. �395 Kronika "CiekalW:sze<nabytki Muzeum i Parku Etnograiic2Jnelgo" s.cerraTiusz i opnawa pl,astyczma: T. CzerwińJs1ki. Ekspozycja: _ 20.09.81 w S'i,erpeClkim Domu Ku1tury. 120 ,eksponatów. otiwarlCie: 5.1i1.80- "S2Jtuka IIUld()lwaKu:npiow.skiej Puszczy Ludowej" ScenaI'liusz: W. PawLa'k, .oprawa pla,sty:czma: T. Czerwiński. - 23.12.80 w 8.ierpeckim Domu Kultury. 250 eksponatów. Ekspozycja: 29.111.80- WOJ. POZNAŃSKIE Muzea P o Zil1alń, Muz.eum EtnQgraficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Pooz;naniu. "Kuiltu:na lwdolwa Peru" Scenariusz: A. Surz.yń·ska-.Blasza:k. Ekspozy'cja: 25,0"3 - 25.04 w Muzeum im. W. Stachowia'ka w Trzciance. 10 fotogramów i 65 eksponatów. W5półorganizator: Muzeum im. W. Stachowiaka. Ekspozycja: 29.03 -9.05 w Mu::aeum Regionalny;m w Międzychodzie. 8'7 ekspcmatów i 9 fot og'namów. linformator. W!spółorga'nizator: .Mu,zeum RegiCJ;nalne. S:cenarius'z: A. Posern-Zieliń:ski, A. Sur:zyńlSka-Blaszak, oprawa plasty.czma: L Jarz.yńska. Ek.s'P<Jzycja: 20.11.80 - 4.01.81 w Muzeum Etnogra.fliczmym w PoznalIliu. :wg eksponatów. K-a,talog. "Smu:ka ludowa Hucu'ls'z:czyzny" Scena,riusz ,i opra'wa plasty,czria: R. Lewandowski. Ek/s:poz.YC'ja: 1'5.04 - 1:5.05 w Muzeum Regionalnym w Szczecidku. 1'92 ek spona1ty,. Wlspóło'r.galIlizator: Muzeum Re:gicmaJ.ne. Ek'S\Pozy,cja: 16.05 - 31.08 w Muzeum Regionalnym w Międzyc'hodzie. F01Lder.W,spół'or:gail1liza<tor: Muzeum Regionallne. "if>olska .cer,ami'ka ludowa - jej fOTmy i zdOllmid'wo" Scenariusz; oprawa plastyczna: R. Lewandowski. Ekspozy,cja: 15.05 - 21.06 w Muzeum Regianalnym w Szczecinku. 140 "e\{,sponatów. W's.półorganiza:toI': Muzeum Regionalne. "Po'lskde instrumenty ludowe" Scenariusz: Z. TOI'oils,ki, opr3'wa plastyczna: E. Ba'czyń'ska, konsu1talcja: W. KamińJs,kL EJkJspozy'cj,a: 1'2.06 _ 26 ..10 w Muzeum Etnograficzmym we Wroclawilu. 1'25 ekspolnatów. Ini-ormator. Współorganizator Muzeum Etnogra:ficzme woe WrocŁawiu. "Dawna kuchnia wiejiska i jej wYlP()lsaż,enie" Scenarius'Z i oprawa pla.styczna: Ę. Lewandowski. E.j~spozy.cja: 3.10 - 29.1'1 w Muzeum Reg.ionalnym w Międzychodzie. 96 eksponatów. WS'półorgarni;zaltoI':Muzeum Regiona,~ne. S z r e n i a.w,a, Mu-zeu,m NarQldowe Rolnictwa "Wyc~mlJnkai ,ceraJm1ka ludowa ze ZJb.ioI'ówMuzeum w SzrelIlia'Wie" Narodowego Rolini:ctwta Scenariusz: E. Ryś, .T. Roszak, opraw,a plas'tyczna: L. Umerllt. Etk.s.pozy,cja: 215.02_ 17.03 w Poznaniu w oDmu Kultury Drukarza. 46 eksponantów. Wsp6łorganizato'I': Dom Kultu'I'Y Drukarza. �396 Kronika "Zycie wsi w .5'z-tuoelu,dawej" wystawa objazdowa. Scenariusz: B. Za;melska, oprawa plastyczJila: L. UmerIe. Ekspozycja: 2.06 - 9.06 w Tal1nowie Po.dgórnym, w Ośrodku Nowoczesnej GO'Spodyni. 59 ekspo.natów . .14.07- 28.07 w Rakoll1'iew.icach w Miej'sko-GmiJrl1Ilym Oś!"o·dku KuLtury, 52 ek.sponaty; 1"9.08- 28'.08 w Otorowie .k. Szamotuł w Ośrodku Nowoczes'nej Gospodyni. 52 eks!pOlnaty; 2'9.0<3a<twarcie w Pias·ecznie w OŚTod.ku Tra'dycji Kółoek Rolniczych, 41 ·ekspolllatów. ,,Ma~arsJtwo, rzeźba, grafik.a i 'tkanina artystyczna Stowarzys;zenh\ Amatorów we Wrocławiu" Scenariusz: S. Olszewski, oprawa - 10.07. 146 pra1c. Współorganizator: WrocŁaJWiu. Plastyków plastyczna: L. Umerle. Ekspozycja: 16.06Stowarzyszenie Plas'tyków Amatorów we WOJ. RADOMSKIE Muzea R a d o m, Muzeum W;si Radomskiej "Radomska rzeźba monU!mentaJłna" Scena,dusz S. RO'siń<sik.i, M. Jureaka, 1. Szymczy.k i oprawa plas'tyc:wa: Z. Karbarz. Ekspozycja: 10.05- 25.05. Wystawa W plenerze z okazji Dni Regionalnych "Dni Kwitną,cej Jabłoni" w Grójcu. "Zyc'ie i tWÓI1CZOŚĆ Jalna Ko·chanows;k.iego w rzeźbi·e i mal'a'rs<twi'e ludowym Ina szk>le" Scenadursz: S. Rosiński, M. Jurecka, 1. SZyrmczyk, oprawa plaiStyczma: Z. Karbar,z. Eks.pozy'cja' 24.06 - 9.0a w Czarnolesie, w Muzeum im. JaJna Ko,c.hano'wski.ego; 12.07_ 2..10 w Muzeum Wsi Radomskiej; U.10.80 - 10.10.81 w WaTce w Muzeum im. K. PułaWls.kiego. 80 eksponatów. "Bartnte'two, pasiec'Zmidtwo .ipszczelarstlwo oraz związane z nimi zwyczaije i obrzędy na terenie Zi~mi Radomskej" SceI1al1iursz: S. Rosiński, M. Jurecka, L Szymczyk, baE. Ekspozycja: 1:2.07- 29.1.1.40eks1ponatów. oprawa p:lastyczma: Z. Kar- "Rado,mska rzeźba ludowa" Scenal1iu1sz: S. ROISiński, M. Jurecka, L Szymczyk, uprawa plasty.czma: Z. Karbarz. Ekspozycja: 24.08- 31.08 w Kozienicach, w W.ojewódzkim Ośrodku Sportów Wodnyc.h i Rekreacji. 3,5 eksponatów. "Rzeźbiarze Puszczy Kozienickiej" S.cenariu'sz: S. RO'sii1ski, M. Jurecka, L Szymczyk, baJrz. Ekspozycja: 17.10- 20.12. 100 eksponatów. wOJ. Oipra.wa plas tyczna: Z. Kar- RZESZOWSKIE Mu zea K o l b u s z o w a, Muzeum Kultury "Fajans Ludowej polski w zbiorach MKL w Ko.lbu.szowej" Scenariusz: Z. Kądziela, M. Skowrońska, K. Party:ka, oprawa plastyczna: żęga. Ekspozycja: 5.03 - 14.05. 1'33 eksponaty. Plakat. B. Sier- �Kronika 397 "Tka'nllna de!koracyjna Śr{)-dkowego Wschodu" patrz: Kra'ków, Muz,eum Etnograficzne "Problemy konserwacji Scenariusz: M. Pu.dełko, 1980, 60 eksponatów. drewna konsultacja: zabytkowego" M. Czajnik EkGIPolzyc,ja: otwar'cie lipiec WOJ. SIERADZKIE :vIuzea S i e l' a d z, Mu'zeum O~ręgowe "Rzeźby S-ta'ni'sława Kor\py i J erZiego KaclJmarrka" Sc€.nariusz: M. Kaszuba. Ekspozycja: 24.01 - l.(l'2 w SieradzJkiej SpółdlZie:lJniMiesizkaniow.ej w Sj,eradzu. 28 eksponatów. "WyJ"oby kOlWalski'eStefama Jabłoń'skiego" Scenariusz: J. Kwia'tkowski. £'Ok,s ponatów. EklSpo'zycja: 15.02 -20.02 "Sieradzkie Scenariusz: E. Polińska, ,1óO ekSlj)o.natów. oprawa w PT'I1K w SienadlJu. 12 rzemiolsło ludOlW€" plastyczna: Z. Fiszer. "Sztu'ka i 'ku'1tufa ludów Afryki Ekspozycja: 13.05·22.06. Zachodni·ej" patrz: SzczeciJn, Muzeum Narodow,e. WOJ. SKIERNIEWICKIE Muzea L o w i c z, Muzeum Narodowe "Sztuka lu,dowa - w Warszawie, Oddział w Łowiczu pokazpokon!<,ursowy .trady,cyjnej tkaniny wy-eiJn3Jnkiło,wi'oklej" łowi,ckiej i 'tradycyjnej Scenariusz: H. Świątkowski, oprawa .plastyczna: H. ŚwiątkoIWS,ki., M. Stępm.iews<ki, H. iedzielska. Ekspozycja: 22.06 - 15.07. 250 eksponatów. WspółorganizatOT: Spółdzielnia "Sz<tuka łowicka". "Pięć.dziesięcio'lecie twórc-zości artYlst)"cz.n.ej, ludowej Scell1ariusz; oprawa l>lastycz:na: H. Swiątkows'ki. ponatów. Kalalog. "Broń wyspiarzy paJtrz: Warszawa, Rawa Mazowie,cka, Henryka Burzyńskiego" Ek;spo'zy'cj,a: 20.07 - 6.1Q. 67 eks- Pacyfiku" Pańsitwowe Muzeum Etnograficzne Muzeum Ziemi Raws'kiej ,,,Poliski haft ludolwy" Scenariusz: O. Brydzyńska. Ekspozycja: 24.04 - 5.09. 49 eksponatów. w Muzeum OJkręgowy.m w Zyrardowi'e. 35 eksponatów. "Żyrardowska patrz: Żyr<udów, Muzeum Okręgowe. izba robotnicza" 8.09 - 10..10 �398 Kr,onika Z y r a .r.d ó w, Muzeum Okręgowe patrz: "P'Ol.ski haft ludowy" Rawa Ma:zowieJoka, MUizeum Ziemi Rawskiej. "Zyrardows:ka izba rQbotni1cza" ScenalTiu'8z: B. Rzeczycka. Ekspoz)"cja: 1'5.09 -31.12 ,w Rawie Mazowiec!kiej. 1:20 eksponatów. WOJ. w Muzeum Ziemi Ra'Wskiej SŁUPSKIE B Yt ó w, Muzeum Zachod<nd:o-Kaiszu'bsik'1e ' "Hafty - G·enowef.a Palubi:cka" Oprawa plasty,czna: K. Szyma:n-Piór'ko'wska, zy'c'ja: 10.03- 29.04. 50ek<spO'natów. konsul'tac'ja: P: Cielecki. Ekspo- "Zldobnictwo na K,aszubach" Oprawa plastyczna: K. Szyman-Piórkowska, cja: 14.06.80 - mamec 81. 140 e'ks.po:naiów. WOJ. Instytucje konsultacja: P. Cielecki. Ekspozy- SUWALSKIE niemuzeal'ne S e j n y, Miejsko-Gmmny Scen.aI'iuosz; oprawa ekspo'natów. Ośrodek KU'ltury "Prezentacje" plas'tyczma: M. Karpowiocz. Ek~.pm.ycja: 18.07 - 12.09. Ok. 50 WOJ. SZCZECIŃSKIE Muzea S z cz e c i n, Muzeum Narodowe "Kuatura Indian Andów Peruwiańskich" Scenariusz: J. Lapoti, oprawa plastyczna: D. Boehlke, konsultacja: A. Posern-Zieliński. EkS'pozy,cja - kontynua,cja z 1979 T. zamknięta 20.02.80, ponadto wystawa była eksponowana w Muzeum Okręgowym w Zi'elonej Górz,e i w Muzeum Reg:ionalnym w Stargar-dz1e Gdańskim. Kata'log. "Sztuka i kultura ludów Afry'ki Zachodniej" Scem.ariu'sz i oprawa plastyczma: J. Lapott. Eks:p'Ozycja: 2.07 - 27..08 W Muze,um Okręg.owym w Sieradzu. 2.38 eksponatów. Ekspozyc'ja: 13.n - 311.1,2 w Muzeum !Etno:grarficznym w Toruniu. 3.24 eksponaly. Instytucje S zcz eC niemu'Zealn·e i 'n, Woj'ewóidzki Dom Kultury "W,ojawódz,ka wystawa plaJsty,k;iamators!kiej i sztuki lud'owej" Scenariusz: H. Orska, opr,awla plasiyc:z'na: G. Królikolw1sk'a, konsullta,cO.a:C. Nowakowski, G. Rec'k.Ekspozj'icja: 2L09- 25.10. mo eksponatów. �Kronika WOJ. Instytucje 399 TARNOBRZESKIE nIemuzealne T a r n o b r ~ e g, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury "Sny.cerka ,i .stoIarka artystyema Scenariu5z natów. i oprawa plastyczna: "MaJlarstwo i r~eiba Scenariusz: Heleny Ekspozyca: z cyklu j2.02 - 25.02. 30 ekspo- "Błogosławieni szczero·ścią«" J. Myjak, E'kspo'zycja: 5.02 - 15.02. 19 eksponatów. "Tkanina Scenariusz tów. J. Myjak. Szymuli i Sztukl Jana Widomskli,e,go" ar"ty,sItYlc~naAnieli Bańlki" opraw.a pJ.a5tyczma: J. Myjak. Ekspozy'cja: ,,"Bło,gosławieni szczerością«. Malarstwo 26.0,2- 15.03. 17 ekspona- ludowe Zofii Partyki" ScenarLusz: J. My jak. Eks'po,zy;cja: 20.03 - 15.04. 16 eksponatów. "Dzików w czasach Wójta Słomki" Scell1ariu·sz: .T. Myjak, - 15.04. 40 ekspo'natów. opmwa plastyczna: T. Sta.szeiwlski. E'kspozycj,a: "Pi'sank-a" Scenariusz: J. Myjak, oprawa plastyczna: T. Staszewski, 15.04- 30.04. 140 eksponatów. "Współczesnc malarstwo szczerością«" Bkspozycja: "Wycinanka Barbary Ekspozycja: 15.11- 10.12. 2.')eksponatów. Sccnar,iusz: J. Myjak "Malar~two Teofila Stelmacha Scenariusz: H. Pilee·ka. Ekspozycja: ludowe z cyklu "Błogosławieni Scenariusz: .T. Myjak, 0pl'awa plastYic~na: T. Staszewski. 25 eksponatów. J. Myjak. "Kultura Ekspozycja: 1.08 - 30.0S' Woj'Łowicz" z cyklu "BłogD'sławieni Szczerością" 15.12.80- 15.01.81. 17 ek9ponatów. ludowa województwa tarnobrzeskiego" Scenariusz i (j,prawa plastyczna: J. Myj.ak. Ekspozycj'a: kladowym Domu Ku'ltury w GorzY'cach. WOJ. 30.03- 15.1'2.80- 15.01.81 w Za· TARNOWSKIE Mu zea T a r n ó w, Muzeum Okręgowe "Sztutka ludawa i stroje Tegionu tarno'bl1zeskiego" ScenaI1iusz: A. Bartosz. Ekspozylcj'a: 14.01- 31.01 w Domu KUlll1:u'ryZClJkłaJdólw Azolowych im. F. Dzierż.yńskiego w T,al1now.ie.42· ek5iponaty. "T>aJbOTcygań'ski" wystalw,a ,plenerowa. Scell1ariusz: A. Bar,tnsz. Ekspozycja: maj-październik Okręgowego w Tarnowie: Ok. 20 eksponatów. na dZ1edzińciU Muzeum �400 Kronika WOJ. TORUŃSKIE Mu zea T ·0 ruń, Muzeum Etnoigra,JJkzne Oprawa plastyczna: W. Gęsic'ki. Ekspozycja: 22.01- 8.06 w Muzeum Regional11y.m w -Bro,dnicy. 20 eks·ponatów. W,spółorganizator: MU'zeurrnRegional'ne. "Ku'l:tura 'materialna Pałuk" Scenariusz i oprawa plastyczna: I. Wronkowska. zeum w Bi'skupimie. 'W8 eks.pon:a~ów. Ekspozycja: 15.04 - 15.09 w Mu- ,.,Wycinank>a ludowa" ScenaI1iu'sz: A. Błachow.ski, oprawa - 3.06,. 750 ekspona'tów. Plakat. plastyczna: "Muzea Etnografi.czne J. PietTzak. Ekspozycja: 18.04_ Ekspozycja: 18.04. ZSRR" Scenariu1sz; o,prawa plals'tyc:rna: T. Błachow.SIki, J. Siewak. - 7.06. 162 eksponaty. "Kaiszu<bska 's'iltuka ludowa" Scenariwsz ·i oprawa 'Pla8tyc7Jlla: T. Nemere, E. Bajra.silewS'ka. Ek,spolZycja: 5.05- 8.06 w Świeckim Domu Kultury w Świeciu n/Wisłą. Współorganizator: Świooki DOiII1 Kultu-ry. ,,·W.SpÓŁcil€lSne mialarstwo ludowe na s7,kile" Scena~iusz ·i oprawa ,plastyczna: L. T y c z Y ń ska. Ek.spozYiCja: 15.05 - 3.07 w Muzeum Ziemi Kujawskiej i' Dobrzyńskiej we Włocławku. 222 eksponaty. Współorganizator: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej. "Współpraca bibHoteki Muzeum Etnograficznego Scenariusz i oprawa plasty·czna: - 20.05. 2113 eksponatów. T. Błachowska, z zagranicą" J. Siewak. Ekispo;zycja: 16.05- "Węgi.ers'kieha±ity ludowe" Scenariwsz' A. SZaJbla, L 'Wron.kowska. Ekepozy,cja: 31.05 - 3'0.GB. 71 ekisponatów. Współor.ganizator: Finoomszerel Veny.gyar Vanaiati Szakiszeruzebi Bizottsag EG;ER; �Kronika jew6dzkim WDiK. Doonu Kultury w 401 Bydgoszczy. 43eksponaty. Współor.gand.zawr. ,,sztuka ludowa Kujaw" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Nemere, E. Bajroszewska. Ekspozycja: 2.11 - 30.n iW Świeckim Domu Kultury w Świeci·u. 78 ek!sponatów. Wjspółorganizato:r: ŚwiecJld Doonu KJuItury. "Kultura i !s'ztuik'aAfryki Zachodniej" patrz: Szczec'iIll,Muzeum Narodowe. WOJ. WAŁBRZYSKIE Mu zea Wał b r z y c h, Muzeum Okręgowe "Formy piernikarskie" Eks'POIZycda:1'7.01-25.0'2. 36 ekspIJnaltów. ",Pisanki 'wielkalnocne" Oprawa .plasty,cma: A. Ma·t'Uszkiewi"cz.EIDs.pozyC'j-a: '26.02- 30.04. 75 eks!po1natów. WOJ. WŁOCŁAWSKIE Muze,a W ł o c ł a wek, Muzeum Ziemi Ku!awskiej "Kultura i Dobrzyńskiej .Ludowa Kujaw" Scenariusz i opra,wa plaistyczna: Z. Pietrzy:kawska. w Ci,ec,hocinku. 150 ekponatów. Plakat. WOJ. Elrnpozycja: 10.05 - 15.06 WROCŁAWSKIE M u z e,a W r o cła· w, Muzeum Etnografi.czne "Tkaniny ludowe - dziarugi, dywany, radiuszki, werety, kiHmy, lLiniki" Scenariusz i oprawa plastyozna: M. Rostwol1owski. Ekspozycja: 10.02- 3.05 w Muzeum w Gliwicach. 92 eksponaty. Ekspozycja: 7.12.80- 20.04.81 w Muzeum w Oleśnicy. 60 eksponatów. Przewodnik,. "Sztuka ludowa Dolnego Śląska" Scenariusz: M. Ros,tworowska, konsultacja: E. Jęczalik. - 17.06w Muzeum w Bolesławcu. 1132eksponalty. Składanka. "Ludowe ,hafty Narodów EkJspozY'cja: 15.04- Związku Rardziec'kiego" Scenar,iusz: M. iRo,stworowska, oprawa pla,styc=a: E. Baczyńs.ka, kO'llsulta'cja: B. Bazielkh. Ek!spo'zy;cja: 16.04- 24.04. 60eks.ponatÓiW. "Ludowe pieczywo obrzęd-owe" Scena-riusz: M. Gołubk'ow, oprawa .plastyozna: E. Baczyńska, J. Bohdanowkz: Ek'spozycja: 7.05 - 16:05. '9!2ek!sponaty. 26 "Lud" - tom 66 konsultacja: �402 Kronika "Polskie li1lliSirumentyludowe" Scenariusz i opraJWa p1a.sty,czna: Z. Toroński. Ekspozycja: 14.06 - 26.10. 125 ekisponatów. Itnfor.mator: W.spółor:gan:izacja: Muzeum Narodowe w Poznaniu. "Malarstwo patrz: naiwne z Solentiname" Warsnawa, Pań,S'twQlweMuzeum Etnograficzne. "Szopki ludowe na Dolnym Ślą.sku" Scenariusz: M. Gołubklow. Ekspozycja: WOJ. 47 eksponatów. 19.12.80 - 2.02.81. ZAMOJSKIE Mu zea T o ill a 6 z·ó w r: li b. Muzeum Regionalne "Garncarstwo Za·majs·z,czyzny" Scanariu.sz: Z. Świtka. Ek.spozy!cj-a: 1<O.{}}- 26.03. 75 eksponatów. Scenariusz: "Malal's1;wo ludOlwe JaII1aSi'do'f.a" Z. Świtka. Ek.spozycja: 1.04 - 21.06. 24 eksponaty . Scenariusz: Z. Świtka. Ekspozycja: •"M.allairstwoludowe WeroniJk'i Raty'czy" Z a m ość, 22.06 - 21.12. 29 eksponatów. MUlneumOkiręgowe "Sztuka 'lud:OlWaZamojsLJczyzmy" Scenariusz: R. Kowa1icka, oprawa plastycLJlla: M. Zalewo, kon.sulltacja: J. Petera. Ekspozy.cja: 1'5.09 - 1,8.09 w Klu;bie Stronnimwa Demokratycznego w Zamościu. 300 eksponatów. Ekspozycj~: 20.09 - 31.12 w Muzeum Rzemiosł Ludowych w Biłguraju. WOJ. ZIELONOGORSKlE Muzea o c h l a, Zielonogórski w Zielon·ej Górze. "Zielonogórski Park Etnog!faficzny, Park Etnograficzny Scenariusz: B. Łakoma, 120 eksponatów. "Sztuka Oddział Muzeum Ziemi Lubuskiej w oezach dzieci i młodzieży" oprawa pla,,,·tyczna: S. Para. Ekspozycja: .1.06 - 20.06. ludowa Środkowego Nadodrza" Scenariusz: B. Kolodziejs:ka, o/prawa plastyczna: S. Para. Ekspozycja: - 20.10 w Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. :.llO eksponatów. 10.09- Wy:stawy zagrainicnnezoT'ga'nizo'wane w 1'980 r·oku. BULGARIA Ru se "Mikołaj Kopernik w Polskiej rzeźbie ludowej" Scenariusz: A. Bła'chowski, T. Nemere, R. Tubaja, oprawa plastyczna: T. Nemere, R. Tubaja, P. Radalow. Ekspozycja: 17.05 - 29.05 w Galerii Sztuki. 72 �403 Kronika ~k.spon",ty. Orgall1iirz-alt'Orzy: Muzeum Etllwgraftczne i Sztuki Urzędu Woj.ewódzkiego w Toruniu. NIEMIECKA REPUBLIKA w T'ofuniu, Wydział Ku~tury DEMOKRATYCZNA Berlin ,;P<OIIs'~iha£t,ludowy" Scenari!usz: A. Szabla, .oprawa plastyczna: I. Wronkowska. Ek:spozy,cja: 13.11- 27.1J. w Ośrodku lnf-ormadi i Kltl'ltury Pallskiej w BerliinJie. .l{l5 ekSlp'O'natów. OI1ganizatorzy: Muzeum Ebnog~aficzme w Toruniu, Ośrodek lnJ'ormacji i Kultury Pol'sk.ie'j. Drez1t1o "Polska wyóna:n:ka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. T y c z y ń s k a, Ekspozycja: 17.06 - 24.08 w Museum f tir Volkskunst w Dreźnie. 259 eksponatów. Katalog, plakat. OJ:"ganizatorrzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Museum flir Bo·!Jk:skunst. F r.a n k f u r t n/O drą "Polska sztuka lUldowa w zbiorach Muzeu.m Okręgowego w 'Gorzowie" Scenariusz i opratWa ipla.s'ty<:zma:J,. Jasińska, W. Sadowski. EkSipozYiCja:27.06- 30.09 w Museum Viadr~na. 60 eksponatów. Organizator: Muzeum Okręgowe w Gorzowie WI1k.p. "ZdQbnictwo 1Stroju !lud-owego Ziemi Cieszyńskiej" Sc·enariusz: M. K,u1czyńska. Eksporz.ytcja: 1,9.09 - .6.10 w Ośrodku lnform.acdi i Kuiltury Polskiej. :217 ekspcmatów. Składanka. Or;ganiZlatorzy: Muzeum Górnośląs_ kie w Bytomiu, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. . JUGOSŁAWIA Lublja,n'a ."Mal'arstwogómlków Scenariusz: Organizacji tomiu, Ślą'sk;1ch" B. Bazielich. Eks po·zycja : 20.06 - 20.108 w Związku Ku·Hu.nlnych Słowenii. 61 eksponatów. Organizator: Muzeum Górnośląskie w By"PowstaJIlie Śląskie W .plastyce nieprofesjonalnej" Scenariusz: M. Kuczyńska. Ekspozycja: 20.06 - 31.07 w Zwezda eks.ponaty. Or:ga1nizator: Muzeum Górnośląskie w !Bytomiu. REPUBLIKA FEDERALNA Lublana. 23 NIEMIEC "Pols.ka Sztu·ka Ni'eproiesjo;na1Jna ze ozbiQ.rówLudwika Zimmerera" Scenariu:sz: L. Zimmerer, aprawapla-styczna: W. F11eckhaus, B'. KrUpp, konsulta,cja: J. Mi.gdał. Ek'spozy.c.ja: 23•.03.- 3'1.05 w Muzeum Wsi 'W Cloppenburg; 1·2.06- 10.07 w Starej Sytnagodzie w Essen; 17.07 - 21.08 w WesUaHsches Lau- �404 Kronika des.museum fiir KUMt und Kulturgesc'hicht.e-Zamek Wolbeck w Mi.iJnoster; 'Galerii "Kobus" w Hanowerre; 21..t2.80 - 15.02.8.1 w SUidt.isches MUls'eum w Getyndze. 660 eksponatów. Katalog, plakat. O.g~nirzatrzy: Muzeum Ws.i w CIo:p.PE\IlIbungiklBremy, Towarzy,,,two Przyjaciół Kolekcji Zimmerera w C~OipIp€IIlibU11gu, !Pańs,twowe Muzeum ,Etlnograficzme-IWacr-szawa. 1.11 - 'HU~ IW WŁOCHY "P,o'lska 'Wyo~nanka ludowa" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: R. Tubaja. Ekspozycja: 20.12- 31.'12 w M<:mte CatiJni Tenme. 20'9 eksponatów. Fo:1Jder, pl:akat. Organizato.zy: Muzeum Etnogra,ficzne w Toruniu, Mont'e CatiJrri Tenme. ZSRR Leningrad ,;Po1Jskie ludOlW€malar,stwo :na .swe" Scenariusz ;i oprawa p1astY'czna: A. Kurzą't-kows.k,a. Ekspozycja. 22.10 - 15.12 w Pań'Sl1:wo:wyrrn-MU'~eum Etno·grad'ii Narodów ZSRR, 180 ekos.pon.atów. Or<ganiza'to.rzy: P.ańs,twow'e Muzewn Eitnograficz;ne w W.ar,szawie, MUZleUm w Leni:ngradzie. Moskwa ,,':Dka'nrl:ny1JndonezyjiSk'i'eze zbiorów Muzeum Azji i Pa,cyfiku" Scenariusz: M. Wrońska, N. Czukina: Ekspozycja wrlZesień-grudzień w Państwowym Muz.eum SZJł:uki Nar,odów Wsc.hod'nich. 80 ekJspolnatów. Katal'Og, plakat, Organilzatox: Muz.eum A:ZJjiii Pacyfiku w Warszawie. Iwona MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE W )1'9180ROKU. PRACE U n;i w e r s y t e t Z ZAKRESU WiktalT ETNOGRAFII MAGISTERSKIE J a g i e lOll s ki - .K rak ó w BANDEREWICZ Regina, Miejsce człowieka starego w rodzinie i społeczności wiejskiej, prof. dr J. Klimaszewska. CHOWANlAK Tad-eu,sz, Widowis.ko .olbrzędowe Herody, prof. dr J. Klimaoszewska. HAJDUKIEWICZ-FRYDEREK Ewa, Jan Reczkowski ceramik z Nowego Targu, pr·of. dr R. ReiJnfuss. KONIOR Jacek, Ministerium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej - studium uczes'bniotwa, prof. dr J. Kilimas:zewska. LASOCKA Hanna, Ośrodek wspóh;zesnej rzeźby ludowej w Paszynie, prof. dr R. Reinfuss. MAKAREWICZ-ŁĄCZYŃSKA Danuta, Sew€ryn Udziela - twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie i badacz kultury ludowej, prof. dr J. Klimaszewska. �Kronika 405 SZAŁAPAK Anna, Wiejskie \Wlętirze mieszkaLne jako źródło wiedzy o pogłąda:ch estetycznych jego użytkowników, prof. dr J. Klimaszewska. SZTORC Maria, Kult ludowy pustelni~a Swierada we wsi TTlopie w woj. nowo:sądec'kiJm, prof. dr J. KliImaszewska. SWIĘTOŃ Bar;bara, Rozwój nauket'rl!ol1ogi!c:zmych. we Włoszech na .przykł.adzri.e zaiJni.eres.owań łbadaw,czych wylbranymi d:ziełami wło.slciej kultury ludowej, pTof. dr J. Kilimas·zewska. TRZEWIK Mi'chał, Ludowa ceramika północno-zachodniej Bułgarii na przykładzie ceramiki 2 ośrodków: Businici i Berkowicy, pr.of. dr J. Klimaszewska. TURSKA-SKOWRONEK Kinga, Sumowskie dywany dwuosnowowe, prof. dr R. Reinfuss. Ulniwersyte't Łódzki - Łódź CZERNIK Kamilla, Zwyczaj.e weselne w łódzkim środow.isku robotniczym w okr·esie międzywojennym, ;prof. dr B. Kopczyńska-Jawo:rSka. DOBRZENIEOKA JiUlita, Odpust jako forma świętowania, dr W. BaifCl!nowski. DŁUZEWSKA SIt:anisława, Ludowa wiedz;a medyc'zna ludno,ścli o~{QIl,ic Bytowa, doc. dr halb. J. Kucharska. FRASUNKI,EWICZ J aJnusz, Swiadomość odrębności Ka.s'zubów okolic Bytowa wwyni.ku kontaktów 'z ludnością ukraińską, doc. dr hab. J. Kuchamka. LIBERTOWICZ Krystyna. Zmiany obrzędów dorocznych cyklu wiosenno-letniego w~rni'nie Głuchów, dir W.. BaraJno'wskL MAIK Zbigniew, Rola magii w gospodarstwie wiejskim, dr W. Baranowski. NADOLSKA Anna, Udział młodzieży w życiu religinym wsi, dr W. Baranowski. OLSZEWSKI Paweł T., Wyobrailenia robotniJków łódzkieh o ludziach ze wsi i ich ży<Ciu,prof. dr B. K!opczyńs'ka-Jaw.()rsk,a. PAJĄK Elżbieta, Wychowanie dziecka w rodzinie wiejskiej, dr W. BaraJnowski. PĄZIK Ewa E., Obycozajowość tfodzinna robotników zamiesozkujących osiedle Księiy Młyn, prof. dr B. KJopczyńska-Jaworska. PŁUSA Halina, Elementy recepcyjne w obrzędowości rodzinnej gminy Głuchów, dr W. BaralllOws'ki. RADIUSZKIN Lidia, Wierzenia i ZJwy,czajezwiązalne z narodzinami i wychowat1Jiem malego dziec·k'a w rodzinie r.dbdtnic zej w okresie międzywojennym, ,prof. dr B. KopczyńJska-JawO'I'ska. ROMAN PiotT, Zwyczaje Zlw.iąza·nez hi~ieną i z:drowQltlnością mieszkań<ców Księ_ żego Młyna w lat:aoeh 1'91.8- 1'1)'39, prof. dr B. K'Opczyńs'k.a-Jaworska. SZKLAREK Anna, RepePtuar pieśniowy łódikiego śr-odow1ska robotniczego, prof. dr B. KOiPczyń'5'ka_Jawor,ska. WACHOWSiKA Danuta, Tradycje haftu ludowego we wS'1ach okolic By,towa, doc. dr hab .. J. Ku,c'har.ska. WOJCIECHOWSKA Lilia.na, A'ó<apta,cjalud'ności wiejskiej do wafUlnkÓtwmiejskich (okres międzywoJenny i po zakończeniu II wojny światowej),prcxf. dr B. Kopczyń'5.ka-Jawors~. WOŹNIAK Alicja, Wątki demolllologiC7lllewe wspólczesne!.i wsi łowickiej, -dr W. Baranowski. ZAWIERUCHA MalgoTza1,a, Tradycyjna wiedza !Z zakresu wybranych ,dxialów gospodarki ,pozarolniczej i z uW2Jględnieniem bwenta.rza ku1lr1urowego, doc. dr hab. J. Kucharska. �406 Kronika Uniwer.syt·et im. Adam'a Mic'kieAA'icza-Pozn'ań ADAMCZE,WSKI Jerzy, Etnograd'ia BuŁgarii i jej problemy, prof. drJ. Burszta. BILLERT A:nna, Słowny folklor dzieci 'w wieku szko'lnym w środo,wisku wi'ejs·k·irn na przykłaozie wsi Domachowo i Krobia Stara, prof. dr J. Burszta. BOROWSKI Jamusz,' Etnolo'gia hi!szpańlska. Dz,ieje i s!tan współczesny, ,prof. dr J. BUI1szta. GORECKI Jerzy, Zagadnienia teorii !szrtuki w świetle .probJemó·w ku<!tu'ry, prod'. dr J. Burszta. K,oW ALIŃSKA Ju.s,tym.a, Przekształc.enia emkzno-·kulturowe Mongołów Chałcha w drugiej połowie XIX i XX ,wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. KOWALSKI ,z,bi,gniew, F,oll'klor Biskupizny, prf. dr J. Burszt:ł. KOWALSKA Lrena, Budownictwo ludowe Kielecczyzny a Muzeum Wsi Kieleckiej, prof. dr J.. BUI1sma. PELCZYK AJnto'!lJi,KiI'igiZJi.Procesye'tl1li.czne w II poło'wie XIX i XX wi,eku, prof. dT Z. Jasiewi·cz. PIASECKA Aama, Medycyna ludowa a medycyna 'szk'olna. Etnogl'afi!czne studium po{ównawcze lpI1z€lprowadzOlIlelI1a podstawie badań terenowych w okolicach Gniezna, prof. dr J. Burszta. WIEDEMANN Julia., Tradycyjne ideały i wzory wychowania u ludów pasterskich i rolniczych Azji Środkowej, pTof. dT Z. Jasiewicz. WOJTOWICZ Banbara, Wiedza o Inidiana·ch Ameryki Póbnocnej wśród studentów ucze}onipoznańskiej, pr.of. dr J. Jasiewicz. ZIPSER LilialIl<na,Tradycyjna kultura i jej miejsce w żydu współczesnym Ajnów, ,pro·f. dr Z. Jasiewkz. UlI1iwersytet War szawski - Warszawa ADAMOWICZ Maria, Sposoby mierz,enia i pojmowania c'zasu w spoleczności wiejskiej, pl'o!f.dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. BARTOSZEWSKI WładysŁaw, Kateg·oria "swój-obcy" w poLskiej kuJ,turze' ludowej (na przykładzie żydowskiej mniejszości etnicznej), pr.of. dr Witold Dy:now.ski. BUNlAK Maciej, Łodzie ryba.c.kie w okolica,ch Czerwińska, prof. dr Zofia SokolewilCz. CIESLAK-SEMENIUK Ewa, Kontynua.cja twórczości ludowej w projektanckich zespołach lj;'kac.kich.IPwf. dr Zofia Sakolewicz. FIS.zER Adam" Wnętrze współczesnego domu m:ieszka1Jne'gowe WISiMa'niowy. Nowa .stl'iu·kJtura!podzi.ału przestrzeni i wzór wystroDu, ,prof. dr AU1>na Ku'trzeba-Pojnaro'-\"a. HRYŃ Renata, Mediacyjny aspekt postaci kowala, prof. d;r W. Dynows'ki. KACZESZMAROW Pety;r, Uroczystości w dniu św. Jerzego a obrzędy przej.ścia (w BułgariJi), prof. dr Z. SO.kolewkz. KARAS Grażyna, Miejsce pieśni w życiu współczesnej wsi, prof. dr A. KlUtrzeba-PO'jnaroAA'a. PAWLIK-ZDZIARSKA Anna, Wy·obrażenia związane z młynem i młynarzem, prof. dr Z. Sokoaewicz. STEFANOW Rosen, Obrzędy zwią'zane ze śmiercią i pog,rzebem w ibuł:ga'rskiej kultur~e trady,cyjnej, prof. dr Z. SoJwJewicz. �Kronika tJ n i wer s y t e ,t i m. B o I e'S ł a waB 407 i e I' u t ,a - W I' °c ł a w CIOŁEK Jolanta, Historia założenia i budowy skansenu Muzeum Wsi Opolskiej w 0pOIlu-Bierkowicach. doc. dr hab. E. Pi'etI'a's!Z!ek. CZUCHNOWSKI Włodzimierz, Stanisław Ciszewski jakio przedstawiciel ewolucjonilzmu, w etnografii !polls,miej,doc. dr 'hab. E. Pieirasze.k. C,AŁĘZA Jamsław, Wydaw:nkza działahlOść w zakr,esie einogratfLi i f,olkloru Sekcji Folklorystycznej ,przy Zarządzie GłólWnym Polskiego Związku Kultul'alno-Oświatowego w Czechosłowacji, doc. dr hab. A. Dygacz. JABŁOŃSiKA-IWAZNY Anna, Zwyczaje i obrzędy weselne we wsi Ceków ,w woj. kaliJski'ffi,doc. dr hab. E. Pietm,szek. KŁOSEK Eugeniusz, Pasterstwo w Górach Kelimeńskich, doc. dr hab. E. Pietra>.;z;ek. KNIHINICKA-HOŁOWNIA Krystyna, Irracjonalne zabiegi lecznicze na wsi polskiej, doc. dr hab. E. Pietra'szek. PIOTHOWSKA Genowefa, Inicjacja dziewcząt u plemion aU!straolidsllóchna pI1zełowli,eXIX i XX wieku, dr A. P,alluoch. SAMEK Alicja, Autorytet w rodzimych społecznościach austraUjskich: rodzaje, źródło, znaczenie, dr A. Paluch. SULTANIA Katina, Greocy emigranci polity'czni w Polsce. Ich odrębność i adaptacja kul'turowa, doc. dr hab. E. Pietra,sze~. SZCZEPANIK Beata, Satyry,czny obraz chłopa w !prasie polskiej .(l95~ ~ 1978). doc. dr hab. E. iPh",tr<lJsz;ek. SZLACHTA Joanna. Pozycja społeczna kobiety wiejskiej pracującej zaWlodolWona przykładzie wsi Jeżów Sudecki, doc dr hab. E. Pietmszek. SZYMAŁA Adela, Udział młodzieży pra'cuojącej w życiu społeczno-kulturalnym wsi Dobrzeń Wi,elk'i, dc}c.dr hab. E. Pielralszek. SZYMAŃSKI Adam, Budownlctwo ludowe w Rodopach Środkowych w okręgu Smoh'an, dOlc.dr hab. E. Pietra'szek. WaŻNIAK Ewa, Więź rodzinna mieszkańców Jeźowa Sudeckiego, doc. dr hab. E. IPietraszek. ZŁOTNICKA Aleksandra, Rzemiosło huculskie na targach w Kosowie, doc. dr hab. E. Pietmszek. PRACE MAGISTERSKIE napisane pod kierownictwem dr W. Baranowskiego w Studium Zaoczmym Pedagogiki Kulturalno-Oświatowej w Łodzi 'w 1980 r. DĄBROWSKA Jolanta, Rola konkursówsztuki ,ludowej regionu rawskiego w upowszechnia'niu kUlItury 'ludowej . .lACHOWICZ Barbara, Formy upowszechniania smukJi ludowej na przykła'dzie Muzeum Okręgowego w Sieradzu. KWI,ATKOWSKA Krystyna, Szopka w Iwidowiiskach teatru ludowego. LEWIK Ryszard, Funkcjaoświalowo-wychowawcza i naukowo-badawcza muzeum regiona,lnego Ina przykładzie Muzeum Zd,emi Wielluń!Skieó w Wieluniu. POSZEP:CZYŃSKA Jadwiga, Życ.ie tow.arzy'sikie łód",kioch robotników w okresiie międzywojennym. SZUSTAKOWSKA Danuta, Rola SpóŁdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystye,znego "Sztuka Łowicka" w kultywowaniu sztuki ludowej regionu łowiockiego. WOJCIECHOWSKA-SZWARC Maria, Opieka ,Muzeum Regionailnego w Br:zezinach nad ~,wóI'cami Iludowymi. �408 Kronika PRACE K at ed r a Et n ogr a f ii DOKTORSKIE U n i we r s y t e t u 'P:orz;nań i m. A. M ick iew ic za BEBA Bożena, Tradycje dro'bnamiesZlC'Zańsk.ie wspoł.ec:zmości LklZloo'rka W,e~kj,eogo,,prof. dr J. iBun;zta. małomiasteczkowej Przedmiotem ,pI'<lJcyjest trad)'ICj1a drobnomieszczańska roz:patryw<lJna w mma.c:h społeczności małego miasta - Lidzba'rka Welskiego. Analiza opa,rta została ,głó,wnie o materiał zelbr<lJllypodczas badań terenowych prowadzonych w ,Latach H~7'l- 1976 oraz dokUJmeDJty .pi'sane i 'l'iJteraturę przedmiotu. Pozwo1Jila ona ustalić, że przej.awy kultury drOlbnomies'zczańskiej ,pelznią w społecZln{)ści rolę sty.mulatora przemian .j ,s'łUiżąs,pójności ,i funkicjonalności systemu społeC'Zlnego kul'tury. BRENCZ AJnldrzej, PrzeOlbraż,eniJa środ-owi'ska mieszka[nego :zmańskiem w XIX i XX wieku, prof. dr J. BursZita. rodzin chło.pskic:h WIPo- Zadaniem pracy było ukazarnie wybranych aspektów przemian dokonujących się ;w obrębie WIsi,s:~czeogólni'ew ram'a'ch środowrska mieszkalnego. Naósk połoii:ono na analizę wybranych zagadnień programu użytkowego budynku mieszkalnego, wskalJując na s·po.sÓlbpowiąza'nia miejsea .pracy z miej'scem 'Laani,eSZik<lJnia r.odziJny chłopskiej, :na zmiany funkcji pomieszczeń, podnoS'zenia się standardu mieszkalnego i nar.as,tanie potrzeb konsumpcyjnych .i 'rekreacyjnych. Pods'tawOiWe żródła pracy stanOWlią m'ateri,ały' ze sltac-joll1arnych badań teren{)wych ,przeprOiWadzonych w celowo doibrany'c:h śrOldowi'ska'oh wi,ejskich w latach 197'7_ 1979, w ramach realiZiOwall1ego przez Katedrę Etnografii UAM 'tematu "Przemiany oby'cza.jowm;ci rodzinnej na wsi w Pol!S'ce pó~noC'no-'zac.hodniej". W ·anaHii·e 'posłużono się głównie metodą 00dama fUlilk-Q,j'OlI1a:lny,C'h układów przes.trzen:i. GAWĘCKI Marek, BrzeO'bra'żenia społeczno-kulturowe wsi środkowego '!leg·o Aifga1ruLsianuw XIX .j XX ,wieku, prof. dr Z. Jasiew,icz. północ- Autor ,analizuje przemiany Ispołeczno-kulturowe we wsiach środkowego (górskiego, gospodar'czo 'bardzo ,słabo rO,zJwil'llię:teogo) oraz póhno.cnego (równmnego, gospodarczo bardziej rozwiniętego) Afganistanu. Na podstawie przeanalizowanego materiału wyka'ZalIło, że przemiany zachodzące w społecznościach rolniczych Afganistanu w okresie objętym analizą miały charakter modernizacji Wy.kazano również, że przebieg przemian w różnych społecmościach, często bardzo blisko położonych może wyglądać oomiennie. Poddano analizie czynniki WlPływające na taki stan rzeczy. KRYGIER Romuald, Więzi w rOZipr()szonym kręgu rodziny dużej. Tzw. rody chłopskie w Wielkopolsce - geneza, s'truktura, miejsce w kulturze i życiu społeC'Lny.mXIX :i XX lWiekiU,pr<Jlf.dr Z, Ja'Siewic2'J. Rozpraw.a mieści się w Inur,c:ie .badań nad rodziną, prowadzonY'ch w Katedrze Etnograf1i U!AJM.PrzedstawJ'a jedno z niepodejmowanych datąd zagadnień z.wiązalIlych z rodziną wiejs,ką regionu wielkopolskieg{). Autor zajmuje się w niej głównie dużymi kręgami rodziln rozproszony,ch, które nazywa także "rodami" chłopskimi ze względu na więkls.zą w nich, ,w :po:równaIl1liuz innymi rodzi,nami, ZJna,jomlo'śćgenealogii i siłę powiązań krewniaczych. Rozprawa przedstawia dzieje wybranych "rodów" chłopskich i "rodów" robotniczy.ch .(wyw{)dzących się ze wsi), gniazda tych "rl()dów" cZYll1niki s.prawcze i mechanizmy twórcze krępujące owe "rody" i ich �409 Kronika wzwój struktury i funkcjonowanie w swoich środowiskach, wpływ "rodów" na =jomość genea,logii i powiązań krewniaczych, rolę więzi rodzinno-"rodowych", miej:s'ce "mdów" w ikultul1z.ei żydu społe1cznym XIX i XX wi,eku. MROZ Lech, Proces przechodzenia ,od koczownictwa Cyganów, prof. dr M. FrankoWIska. do osiadłośd na przykładzie Treścią pracy jest próba w miarę szerszego przedstawienia i przeanalizowania różnych [O'l,m życia Cyganów i zmia'n jakiew!chodziły na przestrzeni 'hlistorii od momentu wyljścia Cyganów z Indii - ,w róźny'ch ikraja,ch, pod wpływem różnych kultur; zmian zachodzących do stopniowego zawężania obszaru wędrówek, osiedlania i asym~lacji. ,W pracy auto'r rozpoczyna od rozważań nad zjawiskami migracji i nomadyzmu w ogóle (w ujęciu różnych teorii) i usytuowania na tym tle cygańskiego koczownidwa, nalS'tępnie ogólnie lomawia specyfikę kul,tury i życia Cygainów na świecie. Dalej przedstawia ja:kość zrriiank::tóre dokonały się u różnyc,h grup Cyganów w wyniku oddziaływania administracY'jnego oraz w efekcie wpły,wu społeczno,ści wśród krtórych przeibywal:i Cyganie. PININSKA MARIA, Sztuka dr J. BUI's:ma. ludowa P.omorza Szczecińskiego. Proces zmian, prof. Praca omawia sztukę ludową, zarówno tradycyjną, przywiezioną na Pomorze Szczecińskie przez osadników, j'e.j funk,cjonowalIlie na :przes,trzelIli 3'O-uecia, j,ak również jej formy po:graniczme odbiega'jące od ,dawnYch WZO'fów .. Prezentacji te:j :towarzyszyanaliza pl1zyczyln i bodźcÓlw na .tle socjololgicznych przemian, skŁadających się na okreś'1one oblicze plastyki tego terenu. W opracowaniu zwrócono szczegóLną uwa1gę na nowe Zlj1awi:skali. 'tendencje w pla;styce regionallnej Pamorw S1Jczecińskiego. W podsumowaniu praca zawiera szereg wskazówek d[a dziełaIności opiekuńczej nad 'Sztuką regionalną omawianego terenu. U n i w e'r s y:t e t i m. B o l e 'sł a waB ie l' u t a - Wro cła w JAGIEŁA K<lzimi'el1z,Zróżnicowanie i iunk,cje stępy w kulturach ropy środkowo-wschodniej, pDof. dr B. Kopczyńska-Jaworska. ludOWYichEu_ Przedstawiona praca składa się z części teoretycznej i materiałowe~. W części teoretycznej pra'cy dokonano analizy ,materi'ału i wydą~nięio wynikające z niej wnios·ki. We wstępieznalj-duje się krytyczna prze<gląd 'stanu badań. !Pierwszy rozdział po,święcOtny j,es'1;mater,iałom :i technikom wykonania stępy. Drugi za:sadniczy rozdział traktuje o zróimicowaniu form tego narzędzia, przyjmując za podstawowe kTyterium s.iłę motoryczną przy jego poruszaniu. Uwzględniono w nim również sposoby pOIsŁugiwania .się ,tym narzędz.iem omlz wydajlność pracy. W 'trzeciim rozdziale omów~ono najszerzej pojętą funkcję stępy, kładąc szczególny nacisk na jej rolę w pnzy,gotowan~u pożywienia i obróbce surowców. Wskazano również na jej pow:iązania z 'ró:żnymi działami 'kultury duchowej i ,spoŁecznej. Wczęś'ci materiałowej pra1cy zamieszczono w:s'ZY'stkie wykoTlzyst,ane w nie'j materiały źródłowe, ilustracje i mapy. Względnie pełne materiały pochodzą z obszaru Polski. Odnośnie pozostałych obszarów Europy materiały są mniej komlp~'etne, ,co j'est uwarunk'Owane zachowaniem się ,tego nairzę'dzia 'oraz stanem badań. �410 Kronika PRACE, HABILITACYJNE Uzupełnienia K at e d r a Z LAT ~976- 1978 do not wczeŚiniej publikowanych E t n o g r ,af i i U !l1iw e r s y t et u !PlO zn ań im. na łamach Ludu A. Mickiewicza- 1976 pYGACZ Adolif, Ludowe pieśni .gómi'C1zew Zagłębiu Dąbrowskim. Autor u,porząd'kowal IW ,pracy złoQ:oną pr.ob1ematykę fo'lkaoru te'j ziemi, gdzie do dzi,ś, obok pieŚini wiej s'kk h i miejskich, zachowały ,się w słanie żywotnym samorodne utwory o treści histJorycmej i wreszcie zawodowej, reprezentowane przez ludowe pieiŚ'nigórnk:ze. Jako rnateriaJ dowodowy autor og~asza w ni'c,h 5Q pieśni górnicze, zapisane pr,zez siebie w Zagłębiu Dąbrowskim. Nieiktóre z tych przykładów pośwLadc;wne ,są w urywkowych odmi~all1achjuż w pioruerskiej kolekcji pieśni górnic~mych Stall1isła.wa GieszkowlS'ki,egoz 11886 roku, jednakie większość, dotychczas niez.naną zaliczyć należy do przekazów uni·kalny,ch i odkry,wczych. IlfLlerpreiacja odznacza się wielastwnnością problemów oświetleń i metodolo'gtClznych zabiegów. Autor traktuje pieśni ludowe jako złożony organizm, a więc z jednej shony jako tWÓflCZąrsymJbiozę ieks'towo-muzyczną, czas,em i taneczną, z drugiej - ja,ko realistyczne ,odz.w:iereied[,enie indywidualnych i zbiorowych przejawów górniczego życia. Autor udowodnił, iż pieśni gÓI1nkze poszenzają tematy,kę, krąg świadomo~ki społecznej i zasób środków artystycznej wypowiedzi w po:lskim folklorze pieśniowym. 19177 PARAiDOiWSKA Mar.i.a, Obr.a'z I'ndian Ameryki I . ,Południowej w Połsce 19 wieku. W oparciu o dostępne w 1:9 w. w Polsce ma;teriały (m.in. relacje podróżnicze POllskie i obce, opisy zawarte w podręcznika,ch szkoLnyc.h, encyklopedia.ch, słownikach, kalenda!fzach, czasopismach oraz wiadomościach przekazy,wall1ych przez książ,ki popularno-naukowe, powieści, poez,je) przeprowadzono analizę zasobów wiadomości o Indiaclh Ameryki Południowej, wiadomości rz którymi mogło zapoznać się s.połeczeństwo polskie. Poprzez te informacje w naszym 19-wiecznym społeczeństwie utrwalił się obraz Indian Ameryki Południowej w postaci czterech sterootypó'w: 1. Indianin ja.kosy.mbol waLki Q wOil1nośći ni'ezal,eiŻnQlŚć Nn'kowie),. 2. Indianin w "da:p'k.a1ch"- dobry (Guarall1.i). 3. Indlianin prymi1:Y'Wlny(mieszkaniec Ziemi Oginisiej), 4. IlC]dian.i.ndziki ludożerca ~miesz.ka;niec Brazylii). W pT1acy rozważono 'Problem .powstawania i fuonkc'jonowania stereotypów oraz przyczyn i podłoża ic'h powol:nych przeobrażeń. 1978 STASZCZAK ZoIfia, Pograni,cze polsko-niemiec'ki,e jako pogr,ankze etnograficzne. Praca rozwa<Ż.aproblematykę pogrankza kulturowego na przykładzie konkretnego pogra:nkza pohkO-'ni,emieckiego d przy pomocy środków i metod stosowanych w €'tIno'grafii. Autorka wychodzi z zaloż,enia, że nie ma tylko QbiektY'Wlnych cech pograniczy, są tylko c,echy wynikłe z ko.n'kret:nej, hi'storycznej relJa'cji wchodzących w grę u.grupo-wań etai,oznych,. ilC'hprzemies'zcza!Il'ia, nawCl'Y.stwieńi pI'iorytetów. Jako punkt wy.j\Ś'cia dl.a !Wskazania stopnia przyda1:iności daJnych etno:graficzmych w tym �Kronika 411 zak'resie posłużył zespół maip zawa'rtY'Ch w "Atlas der deutschen Vol~kunde". Podsumowaruie wyników zawiera mapa ZJbiorowa, która ,stanowi nową ,próbę rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenia chronologii (która w etnografii jest częs.to wątpliwa) i nie ·przez typologkzme odtwa'rzanie .ewo1lu·cji, lecz przez stwierdzenie dościowego naw.arstwienia ·zjaiWisk. p.rzyjęto bowiem iż tam gdzie na,waTstwiabo się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż n1emi,ecką, silniej UJtrz)'lmywał się dailly suhstrat etukzny. Maria Niew.Uidomska W.YKAZ ZAGtRANIOZNYCH DZliEŁ ZWARTYCH BIBlJIOTEKIP.OLSK1EGO TOWARZYSTWA LUDOZiNA.WCZEGO W:E WiROCŁAlWIU ZA l1ATiA ,19791- 119'80 AUe Volkskunst aus dem Egerland. ,W,hm t977, ss. 101. Arbe,it und V'olksLe·ben. Deutsche,;' Volkskundekongres.s 1965 in ilVIalibu'l'g.Gottingen '1967, .ss. 442 Arti popullor sltqi.ptar. nrane 1'977 ,ss. 63 Azebrajdżanskije vysivki. Moskwa 19711, 15:S. 39, tabl. 106 .. Babel Antony: La Bessarabie. Etude historique, ethnographique et economiąue. Par,is 1926, ss. 360. Bahaaur K. P.: Caste, Tribes and c.uItu.r·e of India, vol. 1-6, Dethi 19717 Barrow Terence: Maori Art of New Ze,al·and. Parvs 1978, SoS.108 Bedal Konrad: Haus u.nd Stadel. Bćiuerliches Bauen in de:r Oberpfalz. Regel1JSlbu'f'g ',1097'5, ,ss. 104 Badel Konrad: Histol"ische Hausforschung. Mi.iJnst,e:rm78-, ss. 1,86 Benker Ger,trud: Altes bćiuerliches Holzgerćit. Mi.iJnchen 1197.9, s.s. 20'8 Benker Gertrud: Kuchlgschirrund Essensbrauch. Reg,ens.buI1g li!)77, .ss. 8G Berkenbrink Gerd: Wandlungprozesse einer dortlichen Kultur. Wuchenhausen, Kreis NO'r:theiom.Gottbngen 1974, ,5'5.1616 Bibliogra;phie d' ,etudes balkaniques, vol. XI - 1'976, '11.01. XII - 1977, SofU:a Bitterli Urs: Die "Wilden" und die "Zivilisierte,n". Munchen 1.976, .s.s. 494 BjoI1Il<SSOn AI'lni: Icelandic Feasts and HolQ.days. Ceolebratioms, Past 'and P,resent. ReykjavLk 11980, s. 104 Blackwood Beat'rke: The Classification of Artefacts in the ?tiU Rivers Museum Oxford 1970, s.s. '94 Bolonev Firs F,edo,so~ić: Narodnyj kalendar semejskich Zabajkalja. NovosiJbi'rs'k 1<978, .ss. 1<5,7 Borisenko Valentiln.a Kir·iłłoWla: Nova vesil' na obrjadovost' u sucasnomu seli. Kiiv '19719,,ss. 132 Buck C. H., Faiths, Fairs and Festivals of India. New Dehli 19.77, .s. 2@ Caplovic Pavol: Caro kresaneho dreva. Ludowa architektura Oravy. Martin 1977, ss.. 20'8 CaTadzej,nyja kazki. Ceskoslovenska Red. V. K. Baindarcyk'. slavistika v letech 1978 - 1939. Cz. I Oprac. 1197~, cz. II 119713, Mbnsk :Milan Kudelika i inni. Pra- ha 19717, ,55.468 Chard Chester S•.: Man ,in P.rehistory. New York m75, SiS.406 Congres International des Sciences Anthropologiques et Et:nologiąues . . Compte-rendu de la Troisieme Sesion Bruxelles 1948. Tervuren 1960, ss. 277. Cugaj R. V.: Na,roone dekor-ativne miJstectvo JavorivsCiwi. Kii'V 1009 SIS" 141 �412 Kronika Davis J.: People of the Mediterranean. An Essay in Comparative Social AnthroLondon 197fT',ss. 288 peneke Bernward: Volkskunst. Filhre.r durch die volkskundlichen Sammlungen. Munchen 19179,ss. '1'89 Dubois Marie-Joseph: Mythes et traditions de Mare. Nouvelle Caledonie. Paris 197G, ss. 346 Durkheim Emile, Mauss Marcel: Pritmitive classification. Londoo 11963,ss. 96 Enzyklopadri.e des Ma.rch,ens, t. 2, :z.esz.3/4, 5, t. 3zesz. 1, Berlin '197:8- 1979 Ersov N. N., SiroiVa Z. A: Albom odeżdy Tadżiko1J, Dusambe 1969, ss. 34, tabl. 47 The Ethnogrraphy of Malinowski. Th,e Trobriand Islands 1915 - 1918. Lemdon L1.979, ss. 2511 Etnicesk,ije i kultuT1lJO-bytovyjne processy na Kavkaze. Moskva 1!Jr78,S's. 279 Etnografija i savremen'OOst. Red. D. Todorov, SofiO<l11976,ss. 2!715 Etnografski i foUdoristiC1lJi izsledvanija'. V cest na Christo Vakarelski. Sofija 1979, 'Ss. 305 Etl1Wloska grada o Romina-Ciganima u V'Ojvodini. Novi Sad 1'9:7'9,ss. 4'20 Fenlon Alex'ander: ScotUsh .country uif,e. Edi'l1!buI'lgh1'97(7,,55. 255 Fluck Hans-Rtidig-er: Arbeit und Geriit im Wortschatz der Fischer des badischen Hamau-erland,es. Untersuchungen zur Fachsprache am Obe.rrhe·in. F-reiiburg 1974, ss. 573 Folklorat i na.rodnite tradicii v savremennata nacionalna kultura. Sofija 1976, SiS. 200 Fuchs P. Ferdinand: Bau·ernarbeit in Appenzell Innerrhoden. Sachen, Methoden, Worter. Basei 1I9r77, 'SS. 2J4fl Gaiborjim Alice: Unngarische Volkstrachten. Budapest 1969, ss. 72. Gasparilwva Viera: Povesti o zbojnikoch zo ślovenskych o polksych Tatier. Bratislava 1979, ss. 35'3 Gemeinde im Wandel. Volkskundliche Gemeinstudien in Europa. Mumter 1979, ss. 2,15 Georgieva Ba,gra: Narodnata architektura v Bożenci. Ot kraja na XVIII do nacaloto na XX v. Softja 19'79, SIS.l-513 Das Germamsche-Nationalmuseum Nilrnberg 1852 - 1977. Mi1nchen 19.718,ss. 1:242 Gohatn Bika:s'h Chandra: Human sacrifice and head-hunting in :vorth-Eastern India. Gauhati 1\9177, ss. 102 Grigas !{,a,zys: Lietuviu atarles. (Litovskije pOSłOiVky na litovs.kom jazyke). Vilnius 19'.76,s. 3.QJl Gudavjc.iu!S E.: Zymenys ir żenklai lietuvoje. (Matki sQibstvennost i i znaki v Li,tve). Vilnius 1,980,'ss. 129 Gusiev V1k:.'torE.: lstok.i russkogo na:rodnog,o teatra. Letn:iJngrad 1977, ss. 86 Heiding Karl, Gass SOip.hie: Kinder- u,nd Jugendspiele nus N,iederosterreich. Wien 1980, is'S.70 Handbook of Nior,th American Indians. Vol. 8 Calii-oI1illa, WaSlhingtOlll 1978, ss. 800 Ho.ebel E. Adamson, Fr,ost Everett: Cultural and Social Anthro·pology, New York pology. 197\6,SIS.442 Hod'er Tamas, F·e[ Edit: Ungarische Volksku.nst. Budapest 119178, ss. 638 International Bibliog;raphy of the Social Sciences. Vol. XXI - 1'975, vol. XXII 1976. LondOlll 19a,8, 1'979 10th International Congrress of ,s:tr,acts vol. 1 - 3. Dehli .lill178 Anthropological and Ethnological Sciences. Ab- �413 Kronika lsajeva-Jul11U-sova NeUi: Tadżikskaja vysivka. Moskva 11979,ss. 126 / Kahk J.,.S:ii'liva!lk K.: History of the Estonian SSR. Ta!llirm 1979, s.s. 18'2 Kapfh.ammer Giinther: Bmuchtum in den .4JpenłiincLern. Ein lexilrotischer Filhrer dUTch den Jahreslauf. Miinchen 11977,-ss. 335 Kirciv Roman Fedowvic: Etnograficne doslidżennja Bojki1)sći.m. Ki!i>v119i718, ss. 172 Kons·in K.: Kuidumi,<l. Estonskoje narod1lJoje iskusstvo. Tlronyje izdeHja. Talbnn 1979, ss. 93, nlb. 287 Kovacs liona S.: Hirtenkunst aus Ungarn. Leipzig HH7, ,5'5. '1lIlb. 16, :tabl. 22 Kurbova Milada : Bibliografia sLovensk-ej etnografie a folk-loristiky za roku 1970- 1975, BraiislalV.a J0979,:55. 421 Kunz Ludv.ik: Ceske lidove houslarstvi. BI'no 1'978, ss. 36 Kunz LudvLk: Lidove figuralni pećivo. Bnno 197!8.ss. 48 KUiPPuswamy B.: Elements of Social Psyc1wlogy. New Delhi 11973,.ss. 228 La Conference Nationale des Etudes Ethnographiques 28 - 30 juin 1976. Tirana 1'977, s.s. 650 L'architecture rurale francaise. Corpus des genres, des types et des variantes. Franche Comte par Claude Royer. Paris 1'977, ss. 2115; Savoie par Henri Raulin. Paris li977, 5:5. 241; Dau.phine par Henri Rau,Un. Paris 11977,ss. 277; Corse par H. Raulin et Georges Ravis-Giordani. iPa'rois 1191718, '55. 253; AIsace par Marie-Noele Denis et Marie-Claude Grosh.ens. Paris 1'9'78, ss. 2191; Midi toulousain et pyreneen par CLaude Rivals. Paris 1979, ss. 3'47 . Lange Roderyk: Dances from Cuiavia. J,ersey 1'976, ss.. 23 Lajo:s Arpad: Nemesek es partiak Szuhafon. ("Adl:i.ge" 'und "KJ1eLnbauern" Ln Szuhafa). Miskolkl979, ,ss. 71 Latvijas etnoQrajriskais brivdabas muzejs. Riga Hna, S/s. 2126 Leo.pold Schmidt Bibliographie. Verz,eichnis unge.n 1930 - 1977. Wien 11977,ss. 243 Lidova kultura a soućasnost. Ridi Vaclav der wissenschaJtLichen VoroffenH.ich- Frolec. Vol. 3-Lid,ove umlmi a dnesek. Brno 1>977,.ss. 1'82; vol. 4-SoucaSll1a vesnrce. B!'no 1978, 5'5. 234; vol. 5 - Masopu.stni t ra:dJi·ce.Brno W79, ss. 191 Lietuv'iskoji Tarybi1lJe Encilvl·oped.ija t. l - 6, Vi:lnius 19-76- 1980 Laze L A.: Pozdnij neolit i rannaja bronza Lubanskoj ravniny. Riga 1979, ss. 203 Ludvi.kova Miroslava: Moravska lidova vysivka. Bl'no .11979,ss. 31 Mainus Froantisek: Platenictvi na Morave a ve SLezsku v XVII a XVIII stoleti. Ostrava W59, ss. 245 MarciJnkova JaniJna: Dances from Cieszyn. Jersey 1978, ss.. 48 Marcu George: Fold-or muzical Aroman. Bucuresti 19177,ss. 206 Margcxlies Luise, Su.arez 'Maria Ma:ti'lde: Historia de la Etnologia Contemporanea en Venezuela. Caracas 19708,ss. 48 Materiali par arhodogu un etnogrofu 1978 gada. Ri'ga 1979, .ss. 168 Materialnaja kultura kompaktnych etni6eskich grupp na Ukrainie. ZiUsce. Moskva 197'9, 5'5. 138 Mediterranean Family Structur,es. Ed. P,a:ristiany J. G. Camlb'r:idge 119176,ss. 414 Melzer M.: Mod7'l0tisk na M.orave. Olomouc 19717,ss. 912 Menc1 Vadav: Udova architektura v Ceskoslovensku. Pr,aha 1I9iM,ss'. '630 Merk:iene Regina, Mi1iu's Vacys: Zemes ukzo inventorius. (Selskochoz;jajst.vennyj iJnwentar). Vi'liniu.s 1979, s.s. Hl7 Mes,sner Dieler: Ewropii:isch,e Volksliterat1J.,r. Fes,tschrift fUr Felix Karlin:ger. Wlien ,l!980, ss 2'0'1 Michov Lazar; Boże'Tl.d..SOifi'j-a1974, SIS. 104 M10lea lon: Domce Bucovrine. BUQures'!:i 1976, ss. nlb. :12+1521fot. �414 Kronika MYlkytiuk Bohdan Georg: Die 'ukrainischen Andreasbriiuche und verwandtes Wiesbaden 1979, ,ss. 340 Ndisi John W.: A Study in the Economic and SociaL Life of the Luo of Kenya. Up.ps·aJ1:aJ974, ss. 96 Nowak Marga Dei, Durron:t Stephen: The TaLe of the Niśan Shama7l;ess. Seattle and London .1..977, ss. H~2' Osterreichische volkskundLiche BibLwgraphie. Verzeichnis der IV euerscheinungen fur die Jahr 1970, ,Wien 19173,.ss. 138; fu die Jahre 1971 und 1972, Wien 1976, ss. 237 Pavel Emilia: Portul popuLar MoLdovenesc, lasi 11976,ss. 208 Pala-di-Kovacs AttUa: A magyar parasztsag retgazdaLkodasa (Die W:iesenwirtschaft der ungari.schen Bauern) .. Budapes:t 1979, ss. 541 Paques Viviana: Le roo pecheur et Le roi chasseur. Stra'sbouTlg l!f77, ss. 237 Peter'Dsa'k T1v,adar: Hegykoz (Das Hegykoz im Komitat BO'rs,ad-Abauj-Zemplen). Miskol<c 1978, ss. Hr6 Petnadeset godini Institut za BaLkawistika 1964 - 1978. So,fija 1979, ss. 217 BiJsutova Irena: Sueasna Ludova pLasti.ka na Sbovensku. Bratilslava 1,976, ss. 36, ,taJble74, XXIV. PoLevyje is.s-Ledovanija Instituta Etnograf.ii li975. Mo.skva 11977,ss. 232 Polllak-Eltz AJn.geHna: Aportes Indigenas a La CuLtura deL PuebLo VenezoLa,no. CaraJCaJs19,78,ss. H3 Po-Lnische Sagen. H€'Tausg. V. Vildomec. Berlin .1'979,8:5. 200 Radcliffe-Brown A. R.: Structure and Function in Primitive Society. Essays and addr,es·ses. London 1,952,ss. 219 R:addat,z Corinna: Kleidung und Schmuck im vorkolumbischen Esme.raLdas. Bremen 1917(7,ss. 107 Redei Karoły: Zyrian foLkLore texts. Budapest 1'9'7i8,;ss.. 652Reports of the Cambridge Anthropolog.ical Expeditibn to Torres StraJits. Vol. I - GeneraL Ethnogr:aphy. Cambridge 19,35, SIS. 42-1 Robek A., Pe'tr J., Unban Z.: BibLibgrafie,ky soupis praci A.~ad. J. Moraka s prehledom jeho cimnosti. Pr,aha 1979,ss .. 215 Safrono'v Fedot Gri:gO'l'jevie: Russkije na severo-vostoke Azji v XVII seredine XIX v. MO!skva 1978, ss. 257 Saua'l:ier Guy: Akidia, Le maL et L'injustice dans Les chansons populaires Grecqu,es. Dille 1977, .ss. 503 SdtilUi Hermamn: Das Schwo.rzwaLdhaus. 3 Auflage, s.tu:ttgart 19-77, ss. 332 Schmidt Leopold: Gegenwartsvo!kskunde. Eine biblia:graphis.che Einfiihrung. Wien 1'976, ss. 163 Schmidt Re;gine: Die DarsteHung von KinderspieLzeug uwl KinderspieL in der griechischen Kunst. W,ien 191'7, ss. ,I'll Scjacko P-ave~ Vladimir'ovie: BeLaruskaje narodnaje sLovautvorene. Mińs.k 19.77, ss. 319 SiLovar russkich narodnych govorov t. 16, Leningrad 1980, ss. 376 Sorbisch,e<T SprachatLas l. 6, Bauhen 19,78,ss. 29'3 Southeast SaLomon Islands CulturaL History. A Preliminary Survey. WeHington 1976, ss. 287 Stika Jar-o.śłarv: Lidova strava na VaLo..śs.ku. Os.trava 1980, ss. 169 Studien zu.r euro:pi:iischen troditibneUen fischerei. Baja 1976, s. 148 Studii de etno'grafie si foldor din zona Bruilei. Braila 1977, s, 654 Sucasni Ludovi rezb<lri. Martin 1978, 5.5. 16 SrvOlbodo'v:aVlasta: O Horackem modrotisku. Na.ve Mesto 197:1,5'5. 30 Brauchtum. �Kronika 415 Systeme descriptif des objets domestiques francais. Paris 1i977, ss. 291 Tardieu Suzanne: Le mobili er rural traditionneL francais. Aubier-Fl<acrnmarion W76,ss. 216 Tingting bHang mi. Zeitgenossische Kunst aus Papua Neuguinea. Stu'ttgaI1t 1919, ss. 2:25 Tradicijni motivi v u,kminśkij visivci i tkaninach. Nju Jork 1977, ss. 36 TurnbuLl CoHin M.: The Mountain People. New York 1972, ss. 309 Ukrainische Mii.rchen. Herausgegeben von Bohdan Mykytrtiuk. Dusseldorf 1979, ss. 2815 Vachova Zdena: Narodopisne sbirky Slezskeho Muzea. Ostra,va 196,2, s's. 176 Vai'eka Josef, Jii'ikovska Vanda: Stfedoceska naves. Trebiz 1979, ss. 55. Veleva M., Lepav.cova E. 1.: Balgarski narodni nosii t. In, 8olfi:j.a 11979, ss. 3'3,1 Vidy.arthi L. P•.: Rise ,of World Anthropology. Dehh 1979, ss. 180 Vikar Laslzlo, Bereczki Gabor: Chuvash Folksongs. Budapest 1'979, s,s. 579 Volker der Sowjetunion Kultur und Leben.sweise. LeipziJg 1976, ss. 82 Volkskultur. Mensch und Sachwelt. Festschrift fUr Franz C. Lipp zum 65. GebUT,'tstaig.Wien 119'78, ,ss. 353 Vuorela Toivo: Ethnology in Finland Before 1920. Helsinki 1977, ss. 79. Wagner Roy: Lethal Speech. Daribi Myth as Symbolic Obviation. Lo'ndon 1978, s. 270 Weber-KeHermann Ingeborg: Die Familie. Geschichte, Geschichten und Hilder. Frankfurt/Ma,in 1976, ,ss. 347 Weber-Kellerma'nn IngebO'I1g: Zur Interethnik. Donauschwaben, Siebenbilrger, Sachsen und ihre Nachbarn. FmnkifurtfMain 1978, ss. 3198 Weber-KelleI1mann Ingeborg: Das Weinachtsfest. Eine Kulturund Socialgeschichte der Weinachtszeit. LUZeI1Il1978, ss. 23'2 Weber-KeiHeI1ma'nn IrngelbO'rg, Stolle Walter: Volksleben in Hessen 1970. Arbeit, Werktag und Fest in traditioneller und industrieller Gesellschaft. Gottingen 197,1 ,ss" 142 Wilden Anthony: System and Structure. Essays in Communication and Exchange. Ed. II, London 1'980, s,s. 592 Wit:tenbonn R.: The Ama;wn Basin .. Br'emen 1977, ss. 16 Zeleny MniJslav: Contr:ibution a la etnografia Huaraya (Eceje). Pr<l!ha 197·6, ss. 180 A. J. Gerlach-Ktodnicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a95a174e06882ad6def1bed5b9977cae.pdf 9d343eff63421aeafcecc3138d79fbc2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1707 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.319-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 66, 198Z Desmond Morris, The Human ZOO. Dell Publishing - Octolbe.r U176, New Y<lTk, 5>5. 2,04. Co., Inc. Fifth Dell PrirALng Krcmika'rski obo'wiązek na'ka:zuje pr,zeds,tawiić wydalną wprawdzie 12 lat temu, lecz dotąd niestely ni,eznaną polskiemu c:z)'itel'nikowi książkę Desmonda M,:>rr.isa. Brytyjski zoolog, antropolog, biolog i iilozof średniego pokolenia znany jest w Polsce przed wszystkim jako autor przetłumaczonego przed laty na język polski bes'tse1lera Naga małpa. Dwie inne joego prace - Manwatching. A FieLd Guide to Human Behavior (1977) oraz Gestures. Their Origin and Distribution (1979) omówi·olne zostały w innym miej.s.ClIl. Kolej więc teraz na słów kilka o The Human ZOO. Podobnie jak Naga małpa, jest to książka przeznaczona dla szerokiego grona c.zy:telf!Jków. Ju~ w momencie pierwszego wydaJnia (1.969) c:ieSiZyła s.ię nie mnJejszą popularno·ścią niż w.s·.po·mniamaNaga małpa, toteż battlzo szY'biko uznana' zoslała za klasyczną pozycjt; anglosaskiej literatury z gatunku "non-fiction", doczekała się kilku wydań kieszonkowych i entuzjastyc:my,ch recenzji w prasie światowej. "Des.mo,nd MOI1I1isjak z:wylcle znak·om.ity, dowcipny i prowokujący" - pisał "Boston Herald Traveller". WtóT'Ował mu krytyk piszący· dla ,.The NelW York T,imes": "C .. ) bardzi<ej ambitna i zmuszająca do refleksji niż N aga małpa, niezwykle abso,rbuj'l'ca i wnikliwa (... )". O czym lraktuje omawiana praca i stąd j·ej tytuł - The Human ZOO? Tyrt;uł zr-odził się z reflek;sji nad popu.la·r.ną angielską przenośnią "concrete jUlngle" (bctonowa dżungla); odpo,wiednik polskiej "betonowej pus'tyni". "W normaInyc.h warunka'clh - p:i'SJzeMorra's - żyją'c we właśeilwym sobie' śroooiWisku natural,nym dzikie zwierzęta nie okaleczają si~, nie uprawiają samogwałtu, nie atakują własnego potoJns,tw.a, ni'e miewają wrzodów na żołądku, nie zostalją fel)'is;zysJI.ami;nie cioerpią na otyłość i nie łączą się w pary z przedstawicielami własnej płci, ani też nie popełniają morderstw (... ). Zwieflzę zamk:ruięt,e w klatce w ogrodzie wologilCznym daje dowody wszysitkioch wyż·ej wS'pomnia.nych nieprawidłolWości, któr.e tak dOIbrze 2lrJamy z ohsemolTacj'ipr.zedistaw,ideJi na:S1Jegowłasnego gatunku. Nie jest w,ięc miaSito bell,onorwą dżunglą, lecz ogrodem za,olo,głoznym pl'zeznaczonym dla homo ,;apiens" (s.. 11). Treść oma,wianej ksiąiŻ.ki Z31wa.l1tazosltala w siedmi.u ro;zdziała.ch i poprzedzającym je krótkim ws<tępie, lciór,e skłaidająsię na ,.historię wSlpókzet3ne:go crz.łolWj·eka, his,tor'ię, kltóra jeslt nilclzy;minnym jak OIpolwieŚociąozmaganiach gatunku ludzki'ego ze skultkami po'Slę;pu naui\{JOwego,teohnkznego i cywilizacyjne.go". Omówiwszy po krót<Cewydarzenia i procesy, które dOPu-olwald,ziłyczłolWieka na l Tomasz Goban-Klas, Porozumiewanie. się bez słów. "Przekazy i Opinie", No 2, 1980, s. 155 - '158; Elżbieta Goździak, "Lud" t. 65, 11981,s. 302 - 304. �320 Recenzje obecny stopień,I:D!Z>;'Zo.ju.i w:y~czyly war~T1!q) spolectne,; \v jakich przyszło mu żyć, przeprowa:cfz1i Móri:iś - szczegółową analizę zarówno tych wzorów zachowań człO'wieka, k,tóre umo,Ż!liwiły, mu przYlstosowanie :;,ię do życia w 1udiik,im ZOO, jak i ty,c,h, które zako,ńczyły się niepowodzeniem, W centrum uwagi a,utora pozostaje pr:r.ez cały czas na.pięci-e istniejące pomiędzy biologicznym i kultu,wwym dZl'21d.zlC'tJwem rodzaju lu,d:zkiego, ujawniające się w próbach zaspo,kojenia pod:siawol\vych potrzeb i dążeń człowieka; chęc.i domin,acji i osią.~nięcia mo,ż1i.wie nahvyższego statusu społecznego, dążeniu do osiągnięcia satysfakcji seksualnej, potrzebie' obrony s,iebie saml'go, swojej rodziny i plemienia, którego j,e5't członkiem, PO't.rzeby te s<) podstawową częścią naszego dziedzictwa biologicz,nego, nie ma w nich nie ;sztucznego lub nienatUralnego. ]\,ilorris nie kaze się nam ich wstydzić, bądź je ukrywać. P:róbuje jedynie wskazać na cen<: jaką musimy płacić, aby je za'spokuie .,Mężczyzna dążący za ws'zelką cenę do osi,)gnil:cia wysokiego statUS~1 spole::7:1eg(l. staje się mimo woli niewolnikiem zjawiska mimikry (upodobnienie się zwierzęcia "bezbronnego" do gatunku "uzbrojonego" ~ przyp. E. GJ. i w konse:.;:wenqi zaniedbuje rodzinę. Sytuacja taka zmusza jego partnerkę do przej,ęcia na siebie luli ojca. Podjęcie takiego kroku stwarza szkodliwą dla psychiki dzieci atmosferę w domu, któlra m'(lż'e z kolei łatwo WYP<lCZYĆ ich WhllSmj toż::;::mnść ~e~ci.ualne1. Dziecko spostrzega bowiem, że ojciec utracił pr;,;ywódczą rolę w rodzinie. Fakt, że poświęCił ją na korżyść dominującej pozycji na zewnątrz rodziny, nie ma prakty'<:z;D,icż<:dnogo lub niewielkie z.na.czenie dLt malego dziecka (. .. J. Naiwe,t :ita,rS7.e dz:i~'ci, któ,r'2 znajq reguły gry i s.zC'zyc::} się G3iągni~ciam.i ojt:a, uWC:lżają Je za m> nimal!1ą rekom.pe!1swtę b.raku jego <l,ktywnego Gddziaływ~nia na ie'l życic'_ Punlim;, .:·1)snącego ciągle znaczenia w świecie zewm;trznym, ojciec może btwo ~tać ~ię p.rzedmiotem żar'tbw wias,rlcj rodzi;lY. Ta.ki cbró;t rzeczy ics,{ niezro)::Llmiały dla na.;zego bolu:tera, rzlonka";'..lpE'f-p~cTr1ienia. JD.kic to, prz.(-::~ic7. prZl't:;'tJ"zegał \vszystkicl1 reguł, a coś tu Di':: gr',Ci \Vy:rn~~'sallia ludzkie,6o ZOO są ni·C'z,wy~..::le o-;<rut::c. 1'\.100 pOrlo·:.:irny po.r':~~<:f~i prL~;i·~Y"\\·~~my rOlZctz.:l.rc~~...vł1:r!ie, a·lbo \vyg.fy·vv8.my i tr~citny ko.ntro,lt; nad WL1.';<~·1<1 r0Jzii;~~. CD gorsza, możemy i przegrać, i uhacić panowanie nad rodziną" (s. 59 - 60). t (;;u.p~tą ?vice'ris nie był':".iby je~:l:n.ak plóbuje je-:J:i.:',i.c \v;;kaz,a(. że istnieją Z.':~11icćprav,1dz.;wq naturę ;~~~.:l'1\V tyn1 S:ugefO\Vi::.ć,abyśn1y kl'Lyczeć: "Cofnij róż'ne się, spos,oby ;;'ra,c.zy bior'łcych \Vyd~ijt.~·iic pGlrnó-c)} pc"i'i,nr:i~rny, g~:'\Vac W grze z życoiern. .7,~,s.tksi:);~I"l M.órri 'i p:;zycją ,l siG zatrzyrnali zmierzasz gfy i jeśli ku ;Lylko w lliej udział przynJ.jn1nicj v,; na;:;zyrn katastrofie!". l·Oz.\v,·\i~J SLlra PQlt.L-d'i;~ny lc-picj (The od IIurno.n CZ:I.SU du ZOO cz..a~u, siG l...::l> ;;';) \vY-, n:iewąl,pliwie bardzo int'cH;,.;uj,tC<\ i frapując,,!, Cóż hunach cZ:.lsopisma etnograJ-irzncgo, sku,ru ':>~·L·':'-,~~::ir;.\V2..rlC są \V r:i~-j z~lchowania ludZi~ie vvidzianc oC'zyrna z.oolo·,~~a? Odi;>o,\viel:/.i na to pytJnie są przym:.jmniej dwie. Po piel'w~ze, uprawiana przez Morris::. dz;edzina -- etnologia ~ jest w moim odczuciu niezwykle płodna poznawczo dla had"iń a,ntropol~gic?nych. Analiz'ując bowiem wrodzone zachowania różnorodnych g'l'~U.L;';ÓW zw;ierzęcych (w tym człolwiekaJ wyjaśr;ić moż.emy. przynajmniej d~) pewtHego stopnia, skłonności do określonego typu zachowa!l. Od]:Jowiada wiQc na często \vpr;:nvdz.ie s'LJ.\vian·e przez etnografó-vv lecz z re~uly poz:Yci1;,nvionebez odiJ~}'""iedzi, pyt,mic "Dlac,wgo?". Po drugie, The Human ZOO jest dOL,kC]I{l:t1ym prąkładem sWć)iste'go s-tylu pilS.,Y,'stwa nauk'OIwego: bardzo potoezy;;tego, p(~pularyzJtor.;kil"go i przecie w.>lzy:;tk;im interes'ująeego. Jest on wynikiem określonego ~po:.mbu uprawiemia nieuki wbścr.wcgo uczonym ang'] (}"as.kim, który podkreśla bardzo silnie ,'poleczną funk'cj;; nauki. EL:bieta Goździak jC':;i~::'lk uZ;.-l:suldnia Jej OlYłÓ'\ivienie na �321 Recenzje Adam Paluch, Naukowej" Obszary kulturowe i Oceania, kultnry Wydawnictwo Uniwersytetu Aus:ralia Wrocław - PacYfiku, tradycyjne wydane z okazji Sesji i dziś", 1-2 XII 1979 r., ss. 44+2. Materiały wczoraj Wrocławskiego, Podtytuł wskazuje na sprawozdanie z sesji naukowej, na co jednak broszura jest za mała. Poza Adamem Paluchem w bros·2Jurze występuje jesLlicze na:z..wisko allli',orskie: Maria Wr,ońs.ka. W artykule "Zróżnicowanie kulturowe Australii i Oceanii" podana Jest chronologia zaludnienia Oc-eanii, która zasługuje na uwagę. Czytamy np., że ok. r.3500 pne pojaIWiła się w Indonezji ku~tu'ra ok1rągły,ch toporów (s. 17}, k;1:órą nny:wa się też Protomolajami. Był to lud rolniczy budujący łodzie (Wilhelm G. Solheim, New Light on the Forgetten Past, "National GeogT3phic", Mar.ch 1971, s. 339). Z plastyki można wnos1ić, że były to łodzi,e t r2JCirrlOlWe, które nadaiWały się jednak da żeglugi oceanicznej. W artykule MaTii W,rońskiej "Nusanrtara" czytamy, że ludność austronezyjska pojawiła się ..;; III - II tysiącleciu pne (s. 22), co jest niezgodne z deklareją reda,kto,ra tomu na silr. 18, który łąiczy ekspulllisję austvonezyj:ską z epoką brązu w latach 1500- 700 pne. Osobiście uważam, że krył się za tym chiński handel malaj'Slką cyną, i· że Austmnezyjczycy budowali pirogi bojoiwe, które zepchnęły łodzie trZJcinoiWe do oonządku pogrzebOIwego i rejsów mOnSlunowych (Juliusz P:r<llwdzi.c, Lódź "Ra" zatonęła, "Ty'godnik Powszechny", 17 VIII 1969 r.), Powstanie gałęzi pol-inezyj'skiej w rodzinie ausrtronezyjsk.1ej pTzypi9uje się 'l1aitomiasrt wpływolwi meksykańskiego języka nahua (Tadeusz Milewski, Pochodzenie ludności Ameryki Przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, "Etnografia Polska" X, 1966, s. 278) i Sesja winna rozwar'Lyć czy miąlo to jakiś związek z pojawieniem się ku1rtury megalityc.zll(j na Tonga i Mar'kizach, skąd zaczęła się ekspansja polinezyjska. Juliusz Ingehorg Sachsen Prawdzie Weber-KeUermarrm, Zu-r Interethnik. Donauschwaben, Siebenbu.rger Nachbarn, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1978, S·S. 399. 'Und ihre Wbrew ternu, co mogły by sugerować dane bibliograficzne, nie jest to pozycja au;tol'.5lka, lecz rodzalj antnllpO'logii problemowej. Składają się na nią te.ksty ponad :W autorów poczynając od schyłku XIX w., problemowo skomponowane i opatrzone komentarzami wiążącymi. Zagadnienia ojczyzny li obczyzny, swoich i obcych ~ ich sqsiedztlwa, a zwłaszcza ZJmian kul'tiU'TYłudowej w wu,runkalch zamie.srz:kLwarua na pograni'czach etni,oznych i w obcym moczeniu stanowią zakres problemowy pracy. ZakI'es przedmiotowy obejmuje na,tOlmiaJstprawie wyłą'C1Zniehi's:torię i kulturę niemi€!ckcilc:hskupisk na'rodowośd-o.wy,ch w JugosłalWii, na Węgnz.ech i w Rumunii (SiadJmi:ogród). W ten sposób dzieje i znaczenie k;ultJurawe niemieckkh grup na'rodOlW-ościowych rOZJWa<żanesą w warurrJ~ch całkorwi,cie poZJbaWiionyc:hkon,1rowersji o zasię,g terytorium etnicznego, kontrowersji właściwych obszarom pograniciZnYlffi,a całkowicie bez.przedunió'towYlch w syrtualcji oczy,wisi.ego al1ochltoni:zmu. KODlse!k:wencjąta:kiego ujęcia jest mo>żliwość szerokiej dokumenlt:acj:i kuTturotwó-r<:lŻej mli omalwd:anych niemieckiiCh sk'llpis,k pI"lZyr6WlIlOlCzesnymuniknięciu podejrzeń o nacjonaListyczny aneksjonizm. 21 "Lud" - tom 66 �322 Recenzje Zestawione w recenzoiwanym tomie teksty ułożone są w s.zeSCJUrozdiLi::lłach. Wstęp obejmuje kilka ogólnych uwag o swojskości i obcości w warunkach Europy P0judn.iowo-ws,chodniej. Dalej prz,eo,slta,wione są teksty po,święcOll1e współżyciu grup clnucznych na tym ohs·za.rze bezpośrednio przed l wojną ś,wia<t<JIWą, a następnie teksty międzywojenne, w tym i hitlerowskie, określone jako "ideologizacja pojęcia wysp językmvycl1" (Pojęci,e SprachinseL ozna.cza zn3Jne z teo,rii narodu pojęcie g'flWpy języ'kowej, ale za.mieS'zJkującej w zwaI1tym skupisku przesil.rzennym). C;zJWa I1tydział przedSlt'aJWia rO;zJważall1lia na temart związkó<w om.8.lwianej problematyki z badaJll,iami nad "wypędwnymii" podjętymi po II wojnie świartOlWej,Dopiero po tym rOiLd:ziale na'Stępuje fOzd,ział pr,z,edlS<talWiającyro7JWażaniia kryty.czne dotyczące różnych "ideoJ.ogiazmy,ch" ujęć problema1yki i postulaty jej rehLtywizacji. Tom koń,czy oibs'l.erny, Oibejmują'cy bJ'ilsko poł'owę książ'kii dział złożony z teks,tów, których celem jest przedstawienie różnych przykładów badaJl stosunków interetnicznych i ograniczenia uprzedzeń narodowych. Wśród autorów tekstów w,iekszość stanowią Niemcy związani urodzeniem i pJ:acą z omawianymi terytor,iami; jClS<t teL. dwóch autorów węgierskkh, rumuJlski i słoweJlski. Lektu'ra 'lej ksiązki je.s.t z pewnością interesują,ca i zapladniająca, c,hoć t'rudno byłoby o jakąś jednoznaczną ocenę. Pozytywne wrażenie sprawiają komentarze, starające się przedstawić krytycznie elementy niemieckiej megalomanii narodowej, względnie próby rozciągania na niemieckie elementy kultury znaczenia przeslanki ogÓ'lnónaTOOQ1W,egO, czy nawcl pań'SltIWOiwego stanu posiadania. Gdy w ana,]i:t.ie zawarstwień historycznych zabrakło takich składników jak najazdy, rzezie i rabunki, j-esteśmy sikłOllmiz całym zainrt.eres·Qlwaniem i zf.OrzJUmieniemwnikać w znaczenie rozróżnienie pomiędzy pry'Warjmą ojczyzną (Heianat) pomiędzy obcymi, a ideololgi'aZną oj.czyzną natrodu (Vater:Land). lnteresując~ są próby zestalwieJl. a nalWet redukcji róŻln,ic narodowości.Qlwych do różnk społecznych, ekonomicznych itp. Cenne wydaje s,ię również zwrócenie uwagi na SytU<lICję,w któTej świadomość narorloiwa grupy naTo<dolwo'ściowejw obcym otoczeniu ks:zitaitować siG zaczyna już w wa'flunkalch zamieszkania pOIza krajem rodzinnym i nieomal jedno.cześ,n~e z narastaniem ślWiadornoś'Ci MrOldowej teg.o na'l"oo-u.,wśród którego żyć im wypadło. Ciągle jednaik nie mo'ma 'oprzeć się wrażeniu, że te same amal:izy byłyby ,)dbieraneinaczej, gdyby na opisywanych terytoriach infiltracja państwowości niemiecki,ej 'wy;pnze<llzała inflitrację narooolW'o,ściawą i że taka ,odmienna recepcja byłaby w pełni usprawiedliwiona. Dlatego, ,gdy tekSty zahaczają o problemy ziem czeskicIli słoJWalClcich,ailbo polsiki'eh ziem za,chodnich - slta,ją s'iG o wiele mniej przekO'l1ywająoo. Mimo woli odbiorca z naszego kręgu kulturowego za'czyna stawiać sobie pytanie, jakie przy;c,zyny legły u podłoż.a faktu, że miJmo tak bogaltej i owocnej wymiany ku'ltur,olW.ej, jakiej tu nie s.z:czędzono 'dQ~Ulmenta'cji, więkiszo'ść opisy,wany.ch 9ty'ków narod,olW'o§ciowyc'h zrodziło po,waźne kO'nflikly, me tylko UprizedZJcnia. Na pyta'nie t'o właściJwie nie znajdujemy ud:polwi('ld,z,iw tek.śde książk,i. Czy jedna.k nie mówi o czymś sam sposób, w jaki została skomponowana? Zwróćmy uwagę, że dla więkSiZości auilo,rów punktem wyjśda rO[llwa:i..ali. jest bardziej nien'liecko,ść kOlloniSltÓlw(i to na:wet mimo tego·, ż'e samookTeślają się oni ~nicznic jako Sals,i, clzy Sllwabi), niż na.r,odowość ludnośd, wśród której żyją. Ba,rdziej Ziwr·aJCasię ulWa,gę na utrzymywa,nie s.ię odrębności gro'p niemieckich, n,iż na stoJpień i zakres ich alS)'imila:cji do orto'cZienia,bardziej na układ oidnielsien,ia two.I1ZOny przez niemiecką ojczyznę ideologiczną, niż na objawy .integracji w osobną grupę narodowościową poza własnym narodem. Autorom w dalszym ciągu nie wydaje się być bliską teza o tym, że emigranci posiadający poprawne możliwości l'Q7Jwoju na własnym terytorium etni·cznym i w ramach własnej paJlst;woiwości l �323 Recenzje muscZą zagranicą wybierać pomiędzy po,wrotem do kraju a zgodą na asymilację, )J:ie jeSit to takie oczYIWi'Stew wypadku ugruPQlwania zaimieslzkałego wśród obcych od wi'elu pokoleń, a~e i wteldy pełtne przyjęcie możliwości ekspansji n arotdOiW ej przy ponlOCYprzesq,c,ze(pólwnie wy:daije się możliwe. W sumie jednak ot,rcZY1maHśmyksiąż'kę inspirującą, a wiele sposobów analizy rodzaju, zakTesu i efek'tów wcZajemnych wpływów kulturotWych wartych jest ó-lzcZiegółnejUJWalgi. Krzysztof Zofia Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978, UniweI1Sytet im. Adama Mickiewicza na nr 8, ss. 161. jako Kwaśniewski pogranicze etnograficzne" w POZlI1aniu. Ser,ia Et,nograrficz- Kierunek zainteresowań badawczych Zofii Stasz1czak wyznaczyła jej pierwsza publika,cja, wydana w 1964 roiku w Instytuc,ie Śląskim w Opolu, a miano"Nicie Ślqska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym. Już wówczas drogą drobi<llzgOowejanalizy poszczególnyc'h cech obrzędu usta,lała elemen'ty typowe dla obrzędoV\\oś'ci słowial1skiej. A spralwa nie była taka pro.sta, skoro zwyczaj obnoszenia i niS'ZJozeTIiiakukły symbohzującej zimę-śmierć oraz chodzenia z zielonym drzewkiem sięga rodowodem czasów pogal1skich, gdy obejmował swym zalSięgiem pra,wie całą Europę. Wyróżnienie więc cech tYPolwyC:h clila obrzędowośiCi słowial1skiej wym3Jgało żmudnych badal1 pO'równawlczych. Kontynuując je pr:zez lata zbierała Zofia Staszczak kolejne etnograficzne przesłanki do wyznaczenia pogranicza etnogJ'aficznego, publikując wyniki swych badal1 w czasopismach specjalistycznych. I oto atrzyma1iśmy OIWO'C tej pra,cy, monograf,ię pt. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne. Kolejne przesuniQcia granicy zalchodniej pal1s!1Jwa pals,kiego, determinujące między innymi burzilrwe dzieje spcłec'znoścoi zamieslikującej d3Jwne ziemie pias'to,wskie, nasilająca się z wiekami walka żywiołu polskiego i niemieckiego (od naturalnej asymilacji do przymusowej germanizacji) - oto .główne zawiska wyznaczające specyfikę pogranicza polsko-niemieckiego. "Istotną cechą każdego pogranicza jest to - stwierdza Zofia Staszczak - że stanowi on obszar k o n f r o n t a c j i i p r z em i e s z c z e n i <l: różn,ych zjawisk (... ) Gra:nrce, w rezljl<tacie 5wo'jeg o przebiegu, wyznaczają pogranicza (jako sfery znajdujące się w ich sąs,iedZitlwie), aile nie warunkują ic'h pow'5itania". A zatem usta,lenie o'wyc.h czynni'kÓiw, k,tóre decydują opoIWstaniu .po,graIlli!c,zyetnic'zmych, s:talje się jednym z celów m:J:rlJograrfii. Jak udowadnia autorka, pos~użenieiiię jednym tylko kry,terium (terytorium narodowego, języka, wyznania lub świadomości odrębno'ści narodowej) przy określeniu specyfiki pogranicza pols'ko-niemieckieg.o nie oddalje całej złożonośc,i tej problematyk.i. Co więcej, często może prowadzić do mylących wnios~kÓ'w. Cechy pogranicza wynikają z kOinkreltnej, hiJstorY'cznej rela,cji is,tn:iejącej po',między ugrupowaniami <-"1;niJClznymi, i dlatego dopiero zastos'owanie kryterium odrębnoścI kultury po:zwala w pełni na 'do:kładne określenie po,granicza etnic.Zinego. W warunkach nieustannego zagrożenia, w jakim znajdowała się społeczność polska na ziemiach pograniocza, istot'nymi elementami spajają'cymi "prócz wspólnoty mowy, była. wspólnolta oby,czajów, skodyfikolwana w prawie zwyciza'jolwym oraz siła tradycji". I z drugiej strony za'cytujmy da:lej: "Im ba'rdziej his,to'ryc.zny i 21* �324 Recenzje proces relalcj'i między narodctmi zwracał s.ię przeciwko danemu narodowi, tym głębiej należy poszukiwać jego sąecy:fiki". Kiedy więc POIszczególne elementy kultury tracą swą naturalność spójności, gdy d)"wersja kulturowa wypiera każdy z osobna, a j.c·h no'siciele w wCiwnętrznym rozdarciu nie są w stanie świadomitt identyfikOlwać się z nimi jako elemeI:tami rodz.imej, nar{~dowej tradycji - w6w. clZa'Sw pełni wskazana jest oddzielna anailiza tych elementów, a ich rekonstruk. cja daje obraz elementarnego podłoża kulturowego, na którym dana wspólnota narodowa wyrasta. Można by w przenośni powiedzieć, iż Zofia Staszczak stara się, poprzez sumienną analizę zjawisk etnograficznych, dokopać się do arche elementów polskiej kultury etnicznej na ziemiach pogranicza pobko-niemiec'kiego. Wiele miejsca w swej pra'cy poświQca Zofia Stas:zczak pl'Oblematyce po,granicza jako pnzedmioJto!wi badań e'tnografLeznyc'h. Ta dyskusyjno-,teoretyc:zna częśĆ' monografii zawiera bardzo wartościowy przegląd stanowisk teoretycznych, a napisana została w' ujęciu polemic:znym. Omawiając kontrowersje, jakie wzbudza zagadnienie pogranicza kulturowego, o czym wiąże się między innymi rozbieżny sposób rozumienia i interpretowania granic kulturowy,ch, autorka wyznacza zagadnienia, które w tym kręgu tematycznym powinny zostać na pO/wrót dokładnie przealllaJi;zclwanC'. Bonadto śledząc technikę przedstawiania zjawisk kU1lturowYlch na mapie podejmuje się przedstawienia w praktyce badawczej sposobu jej realizacji z podziwu godną precyzją i udo.wadnia, że "można zjalwiska kultury, talk si;)ecyficzne i trudne do karto,grafie.znego przedstawien.ia, sprowadzić do t3.kiego ujęcia, by mogło ono dostarczyć stosunkowo najwięcej danych do rekonstrukcj.i pogranjjcza". Ąutor'ka wykorzystuje do tego celu dane z atlasu etnolgrafi.c:wcgo At!l!S der które zebrane zostały w latach 1930 - 1935 (druk: 1936 - 1939, 1958 - 1965). Grupuje ona po'S:zczególl)-ezjawis:ka kul,tu.ry w cztery zespoły (zwyc.zaje rodz~n:ne, z:wyczaje doroc:zne, niektóre wienzenia Graz niektóre elementy kultury maiterialnej), by na pods,tawie sporządzonych map i s:zerokicih badań porównawczych wszystkich jednostkach elementów określić je etnicznie. I tym sposobem dane zebrane przez autoTQw A't'la:s'Upo to, by nie wykazywać odrębności kulturowej obszarów położonych na ws,chód od Łaby, naniesione na mapy według nowych jednostek typologiczny,ch, niosą w punktowyah zagęszczeniach nowe zupełnie treści. Wys1ta,nezy siPojnzeć na mapę nr 38, na której za,znaczo,no nasiilenie ilościowe występowania elementów kultury związanych z tradycjami słowiańskimi. Zanim jednak pow:s1.ała owa osrtartnia mapa, wcześniej autorka przeanalizowała drobia!lJgowo i sumiennie wszystkie jednolsikowe el em enrty kulrtury w wymienionych czterech zespołach. Odrębność kulturowa Śląska wyraźnie zarysowała się w za'kresie zwycizajów pogrzebowych Graz obrzędów rodzinnych związanych z weselem. Z kolei z'WY'czaj chodzenia w okresie Godniich Świąt orszaków pf'zebierańców zaznaJczył się na obszarach położo'nych na wschód od Łaby (zresztą .1f1iemieckie zalkalzy administraicyjne tępiły ów zwyczaj na Śląsku, Wanmi-i i Mazurach). Albo demoniczny utopiec, którego r,odowód polski potwieI'dzili również uczeni niemieccy. Lub forma kołyski, w której usypiano noworodka, czy tei. instrume.nty, na któryrch grały kapele ludolwe. Po cóż mnożyć przykłady. Ta partia monograd'ii sianiowi niezwykle pOlSjO'llrującąlekiturę. Bo też materiał PQlTównarwc.zy, lkJtórym operuje Zof,ia 8taSizC'Ziak,jes't imponują1cy. iPodejimu:jąlc się w zakońlczeniu pra'cy próby rekonstrukcjli etnogra.fitcznego pogranicza poilsko-niemieckielgo, wskazuje auto'l'ka obszary PoLski Zae:hodniej i Pół1I1OCnejna który,ch występują wyratne różnice pomiędzy tradyrcyjną pollską kulturą ludorwą a trady'cyjną ludową kulturą niemiecką oraz obszary szczególnie nasycone tradycjami polskimi i słowiańskimi. I choć 'suma owych elementów kultudeutschen Volkskunde, �325 Recenzje ry typowych dla tradycji slowiańsbej i elementów o rodowodLZie ogólnoe'Uro'Pej~ skim w propor,cj,i do "alterna:ty,wny,ch elementów kultury właś'c1i:wydh dla ludności pogranicza etniClznego" może dać - zgodnie z przyjętym w nauce po,jęciem tzw. miernik integracji - to jednak nada mu auto,rka nowe pojęc.ie "miernika trag~c:znego roidarcia". J'anina Ma,rcin Kula, Polonia brazylijska, Warszawa Hajduk-Nijakowska 1981, ss. 231 Prac a Polonii brazylijskiej ukazało się już sporo. Pisali a niej historycy; wiele mamy też relacji, na ogól mało pogłębionych, a charakterze reportażowym, czy pubLicystycznym. Ukazały się także pamiętniki emigrantów z Brazylii i te zaliczyć należy do materiału najbardziej interesującego. Jest pewnego rodzaju przypadkiem, że w krótk,im odstępie czasu wznowiono reportaż Z. Unilowskiego Zboże w· dżungli i wydano lokującą się, zdaniem autora, na pograniczu socjologii i his,tqrii pracę Marcina Kuli. Przypominam powieść-reportaż Unił01wskiego z tego w:zględu, iż przyjęta została niegdyś (1,936 r.) jako paszklwil na Polonię brazylijską, a raczej na działalozy pololnijnych. Książka Kuli również łatwo mimo jej solidnego i nauko,wClgo charakteru może być pomówiona o podobny wydźw·ięk. Zarówno jednak w pierwo,zym jak i w drugim przy,pad,ku chodzi raczej o próbę zburzenia pewnego stereotypu myślenia a brazylijskiej Polonii, myślenia ukształtowanego w po,lskiej publlcystyce i po częś<ci także w nauce od co nalj'mniej począ·tku n,tsze:go wieku. Marcin Kula kreśłi losy i przedstawia dokonania emigrantów polskich w Bra:,y!i'i bez rnj'TIniej.szeogo sentymentu. Przede wszystkim stara się f,QIZJbić mit o ich dziejuwej, ku1.turortwó,rczej roli w dziejach Bra.zy1ii. Czyni to, trzeba przynać, bez skrupułów, z zacięciem publicystycznym, tyleż żarliwie, co i miejscami mozolnie. Twierdzi m. in., że nie byli emigranci ani tak l.icZJnijak się przypuszcza (w sumie nie więcej niż 400 tys. ludzi), ani ich wkład w rozwój kultury brazylijskiej nie n;o;~c być uznany za liczący si~ (nawet jeśli chodzi o kulturę rolną). Ich - często sła:wiony - upór i wytrwałość, to ra,czej pIlzcja,w tępoty umysłowej i nieumiejętności wykorzystania nOlwylch wa,runków. Inne cechy Polonii brazylijskiej, ja.k np. silna inrt,egracja grupowa, znaczenie życ.ia rodzil'lnego, religijnOIść itd., to pochodne zakol1zenionego w jej umyslolwości izolacjonizmu, obskurantYZJmu, k1s,eno1obii itd. itd. Ocena taka jest, jak łatwo stwierdzić, bardzo rÓżna od tej, do jakiej przynwyczaili naiS piszący dotychczas o Polonii brazylijskiej au'torozy. Nie sposób zaprzeczyć, że migrujące z ziem polskich pod koniec XIX wieku masy chłopsk.ie, za wyjątki,em może chłopów z terenu Wielkopols,ki, to w więk5ZOŚ2i a:nalfabcci; ludzie, których horyzonty ży.c.iowe ograniczały się na ogól do spraw własnej wsi czy parafii, a świadomość klasowa do nienawiści do dziedzicó,w (jakże dobrze liamiętano wtedy. jeszcze pańszczyznę w Galicji czy Króle&tw,i'4!). Pytanie jedna,k hrzmi: czy, uWzjgIędniając niski puła1p startu, osiągnięcia - w szerokim rozumieniu spraw zarówno mateDialny,eh jak i świadomości można, kwitować w sposób zaprezentolwa,ny p~z.ez Ma'I'C'ina Kulę? Czy obraz emigrantów polskich w Brazylii jako zbiorowość biernych analfabetów, którzy potrafili jedynie harować oślepieni szczęściem posiadania ziemi, dawali się wszystkim oSZJukiwać i nie wyI �'326 Recenzje ka,zyw.;l.li żaidny,c.h dążeń do zmiany statusu spo.łocz,nego, żadnych zdolności poza rolniczymi (a i te na poziome najprymitywniejszym) i żadnej elastyczności, jest prawdziwy? Mam pOIważne Wąibpl~woś,c.i.Wyda.je mi się, a wraż'enie takie opieram także na faktach z lek:.tury pracy KuE, że pozbawiona wSIparcia inteligencji masd chłopskich emigrantów przeżywała w Brazylii bardzo istotne i symptomatyczne tumany. Kształtow.ała soię mim'lO'wide jej świadomość zarówno kl:1sowa jak i narodo,wa, nikła przecież w momende opuszez·e-nia kraju. Koniec koń'Ców, cokollwiek o' nich powied7Jieć złego, ukształto.wały się w Brazylii polskie orga,n,i'za,cje Kulturalno-społeczne, polskie szkolnictwo, polska prasa itd. Czy były to skutki dzialań jakichś sił z zewnątrz, czy raczej właśnie oznaki ewoluow.ania i wzrostu świadomości saaTIy.C'he-m~gra.ntów? Autor niewiele o tym pisze. Odnoszę wrażenie, że wielka 'Wliooza Marcina Ku.li o dzieja1c:h zb.iorv,wości polonijnej w Brazylii, w.iedza oparta o dokumenty urzędowe, przesłoniła mu socjolv'g'ię tej gru,py. Brakuje mi w jego rozważaniac.h próby naszkicowania zmiall sw,iadomości emigrantó'w, nie uwieI1zę bowiem - co zdaje się autor sugcro1wać ,że świadomość ta przez sto prawie lat pozostała niezmieniona, niemal pańszczyźniana. Aby uzasadnić podej'rzenie Polonii brazylijskiej o zachowawczość, izolacjo,n~m, ks'enofohię, nieumiejętność oI1g.anizowan-ia się, a przede ws,zys-tkm tępctę umysłolwą, należałoby poslul.yć s.ię czy.mś bardziej pI'zekony;wującym ni), cytatam, publicystycznymi bądź stereotypem Polaka, funkcjonującym we wrogich mu, po.;;'iadających s,prZE"C1zme inleresy zbior·()wościach. Wolałbym zamiast tego przeczytać pogłębione studium przemian jakim podlegała zbiorowość chłopska w Bra.zylii, z-bio'rawość będąca w ogromnej przewadzl: produktem tra,d)'cyjnej kultury ludowej. Jeśli przemiany te w istocie nast<;powały powoli i z oporami, czemu nie moźna się dziwić, to przyczyny tego faktu leżały nie tam, gdzie autor zadaje się ich poszukiwać, nie w przysłowiowGj niemal bierności i za!chmva:wC!Zościc·hłopa. Tkwiły one z jednej shony w tl'walości i w pewnym sensie także atrak,cyjnośc.i etosu tradycyjnej chłopskiej kultury. z drugiej zaś strony wynikały z nieist:1.ienia lub slabego o.ctdz·ialy'.vania tych ba,dż~ó\\ ),a nowym miejscu osiedlenia, które miałyby moc prz:ehmywania kulturowej izolacj,i i z<l<chowawczo,ści. Odnoszę wrażenie, wbrew au,torowi, że postawa pol .. skiej emigracji w Brazylii była najbardziej z jej punktu widzenia racjonalna, it negaty.wne skutki z niej wypływajLlce były wynikió_'m zjawisk, n'l któTe chlap: nie mieli i nie mogli mieć źadnego wpływu. "Gdybanie" oraz porównywania polsk.iej emi·gracj-i z cmig:-acjCl, wło'ską, niDl'nieck'l i japot'Jską u \V~lżam z.a W}'· rafinowaną zabawę w momencie, gdy nasza wiedza o świadomości polskiego emigranta kształ'towąna jest w o,parciu o nikle i mało wiarygodne ź~ódła. Praca Marci'ha Kuli nie jest, niestety, pracą z pogranicza etn(\l:(rafii. socjo.logii i historii. Pionierska w wykorzystaniu pewnych dotąd nieznanych źródeł hi"t()~yczny'ch, o socjol.ogi<; się z-aJed,wie ociera, igne:ruje zupełnie ctnografi<;. .Jest to o tyle dziwne, że przedmiotem rozprawy jest zbiorowość chłopska. Chłop; pl)lscy przybyws.zy do Braizylii ze wsi jeszcze w wielu cechac,h feudałnej, nie przestali być chłopami, Zbiorowości, jakie tu s'twonzyli pod pownymi względami przypominały struk.turę społeczną zbiorowości, jakie ()puśC'ili, pod innymi były o nich z~sadn.iczo ró,żne. Do jakiego sitopnia owo' podobicI1.silwo prze~z.ka<dzal() integracji zbiorowości, do jakiego zaś stopnia wyłamywanie się z narzuconych przez charakter bagaż,u kulturowego mo.gło sprzyjać' procesowi wląc:zania si:.; c.hłops.kiej zbiowwości poc'hadzenia polskiego w Brazyhi do żyeia kraju, który przecież też się dopiel'o kształtował, przeohodząc skomplik,o,wanc przemi,wy z tworu mało zinteg,rolwaJlego w nowoczesne państwo. Boję s.ię, że praca Kuli nic zbli;i.a nas do odpowiedzi na posta,wione pytania. �Recenzje 327 Jasnym dla mnie jest, że naJeży wal:czyć z mitami w nauce. Także z mi'tem o jakiejś s2Jczególnej roli ku!tul'ot,wópczej poilskiej emigracji chłopskiej, z pr.z.eceni.a;ni,em jego rw,i, jego wkładu w dzieje i gO'spodarkę kraju do'ce1olWego. Jednakże waLka z mitami nie mo,że poJegać na twonzeniu nOlwych, jeden sierooty\p nie powinien zastępować innego .. Chodzi rac,zej o wYJwa;żenie racji, o próbę obiektywnego spojrzenia, spojrzenia bez zaślepienia ale i bez prób totalnej i nieumotywowanej weryfikacji doiychc.zasCJIwy>c:h sqdów. Praca obejmuje okres jedynie do roku 1945. Kto i ki·cdy napisze rzecz a Poionii bra~ylijS'kiej takiej, jaką jest obecnie? Sądzę, że powinno to być studium tenmowe, w Idórym historia nie 2JdominOlwałaby socjologii i eitnografij. Na takie pra{:e, rzeczywiśde wykorzys.tujące metody kilku pokrewnych dyscyphn, do dziś bezskutecz.nie cz:ekamy. Ryszard ,Jan Grunyński. gracyjne trzech Społeczność polska we F'mncji pokoleń, Wansza,wa 1981, ss. 31:3. 1918 - 1978. Kantor Problemy inte- Badania polonijne, jak się wydaje, weszły w ostatnim dziesięcioleciu w dośc ~stotną faZl(;. Zgromadzony u,pnzednio do'ść nawet b~aty materiał szczegółowy nje dawał obrazu złożonośc,i i zakresu problematyki poło'nijnej. Brak syntetycznych ujęć pnw(}dował, że Polonia niejednokrotnie jawiła się w odenwaniu od 'kontekstu życia społeczeńst.wa dominu1jącego, bardziej na zalsad<zie reportażowych uniesień. (Polacy sq wszędziel), niż w rzeczowej ana1i·z.ie jej miejs'ca i roli w po~zezególnyc.h kraja,ch. Obecne badania i publikacje wskazują, że istniejąca potr.zeba ujęć całościowych zyskuj-e prioryteit, Ukazują się prace 2nali:zujące prze.Iliany całych zbioro~vości po,lonijnych, w szcI'okim kontekśc,ic, ba1zujące na znaC7.Tlymma:teriale st:lty",tycznym i ankietowym, Doskonałym przy:,Ja,dem korzysiny,ch przemian w badaniae:h Polonii je:,t prezen,towana praca . .Jan Gruszy(]iski daje niezwykle ambitną próbę opisu zmiany po] Sikiej zbiorowo'ści we Francji, po;słUlguj'lc się, jako podsiaiWl1!wą kategori'l, po.i<;<:icmintegracji. lnteresujćl go trzy pokolenia emigran.tów, obejm:uje tym samym o'kres ostatnich 60 lal, Ba;dania polonij.ne maj'l tę je'>zc.zc wła,ściwość, że każde dokonanie szczegółowe (np. an'aliza zbiOT{)'WO'ŚCi . po,lon:ijnej we Francji) daje nie tylko cenny m<\terial poznawazy, ale także a może przede wszystkim z uwagi na wieloletnie z:.lniedbania - posuwa naprzód teorię. Tak jest i z pracą Gruszyńs,kiego .lej po,znawcze walory docenią bez wątpienia specjaliści od zagadnień francuskiej Polonii, jest ona bowiem przez bogact\yo wykorzystanego materiału statys'tycz.nego, trafność uogólnieł'l, prz'enikhwo'ść sta.·w.ianych pytail i uzyskiwanych odp()wiedzi, a także 7. po:wo!du zajęc'ia s,ię pnzez autora pewnymi problemami ,dotychcz.as nic porus1zanymi (np. emigracja tzw, dorobko.wa), czymś wyj'ltknwy:n wśród dzieł po~więconych tej polskiej zbiorowości poz'a granic,ami kraju ,Ja chciałbym zwrócić uwagę na jej walory ogólniejsze, walory, które czynią j'-! wzorem dla wszelkich badań polonijnych znacznych liczebnie grup, Sądzę, że niezwykle trafnym było przyjęcie założenia, iż przedmiotem globalny<:h, odnoszących Soię do dużych pr.zcdziałÓ:w czasów analiz, nie jest zjawisko asymilacji, lecz integracji. Przez to pojęcie rozumie autor "wielopłaszczyznowy proces, dzi<:ki któremu imigr,a.nci połs.cy i osoby pochodzenia polsk'ieg.o wchodzą stopniowo w różne dziedziny życia nowego kraju osiedlenia, przyjmując istniejące \Ii nim wartości i jednoczesnie wzboga'cają go w warlosci wyniesi'Clne z własnego �328 " Recenzje kraju". Jes1em przekonany, że tak rozumiana integracja stanowti pojęci<YWą kategorię na tyle S'z-eroką, by pmy jej porno.cy można byIo Olpisać ws:zelkie interakcje między zbiorowo'ścią polonijną, a środowiskami kraju, w którym przys,~lo jej żyć; z drugiej strony zaś na tyle precyzyjną i na tyle ograniczoną, by odebrać pracom naukowym pewien wszystkoizm i ów nieco drażniący eligijny ton, gdy traktują o asymilacji. J. Gruszyński, s131Wiając pytania o stopień integracji Polaków ze społeczenSltwe.m francuskim, pis'ze S'zero:ko i ze znalwsobwem o zag.adnieniach ekonomicznych (akrtywnoś,ci zawodowej, a.wansie społeczno-zawodowym, warunk.ach socjaino-byto:wych itd.) trzech pokoleń errugra n1Óiw. Nie ogra,n~cza się jcdna'k do tych problemów - tak przec-ież ooszernY'clh - rOlz5zer.zając analizę o· p.rocesy integracyjne na obszarze po:lityki, kultury, religii, cz.y osobowo9ci jedno~tki. Na wiciu stronach sta,ra się zarysOfWać s'tereotyp Polaka i Francuza, postępujący proces idel1ltyf,ikacji Polonii z narodem francuskim (w więc w pewnym sensie prw:es przełamywarua siereoty.pu). Niezwykle istotne są tu uwa,gi o w z a j e m fi y m przenikaniu wzorÓIW kulturowych obu tych s,po'łeczności. Już te awagi w pełni u'za:sadniają po:dkreśl€nie inte.gracyj,n€go, nie asymilacyjne~o charakteru przystDsowywania się społeczności po;IO'nijnej do spoleczeI'lstwa francuskiego. Wjele miejsca poświęcił aulor zagadnieniom integracji samej Polo-nii frd.!lcus>kiej, atakiże przejalwom więzi jej z Krajem. Ta.kże tu przytex'zone przez niego fakty i ich analiza obalają wiele mitów i płytkich, koniunkturalnych sądów, jakie od pewnego czasu po,l<JUtowalyw pracac'h o francuskiej Polonii, czy Pol'lllii w ogóle. Niezwy'kłe cenne wydają się konkluzje autonł na temat: ·integra.cj:J - utrzymanie po'lskoś.ci. Jak wiadomo, niek1ó,re środo,wiska emigracyjne - nie tylko we Francji - broniły się przed integracją widząc w niej grożbę urtraty tO'lsamości narodowej i kulturalnej zbiorowości polonijnych. Autor uważa, że właśnie integracja przynieść może wielkie korzyści sprawie narodowej, nie izolując jednocześnie czlonków zhi of1ow;nś ci poló,nijnych od społec.zeilsi-wa, w którym żyją. P"ł9knść we Francji nie zniknie - jak urważali niektórzy działacze i badacze - za ł'O- 20 la,t, a jedynie pl1zybierze inne fOTmy, być może zna'e,znie cenniejsze dla samej Polonii i dla Polski, dla jej interesów. Praca J. Grusz.yńsk.iego ma charakter socjologic'z:ny, stąd też płyną jej nieliC'zne zresZltą ograniczenia. Być może jedna.k, DiWO pal2'zu,cie pewnego nie.dosytu, jakie od czasu do c:zasu na,r;zuca się podczas lektury, wynika z dokonanyc:h pr~ez autora skrótów pierwortnego tekstu, te'zy doktorskiej przedstatWionej kilka lat temu na Sorbonie. Niedosyt, o którym wspomniale-,m, polega na braku ro.zS'Zerzonej a'nali<z:y postaw religijnych Polaków we Franc-j,i, zwłas,zcza w tych ich przejawach. które nie znajdują analo/gii wśród posta,w F-rancuzów. Autor zbyt ogólnie wSlpo,mina o różnicach w sferze świadomości obu społeczności i nie czyni wysiłku, by je zrozumieć w świettle plebejskiej tradycji kultury przeważającej większośc'i emigrantów, ZWłaszcza z okresu międzywojennego. Trwałość pewnych postaw i zachowań ZJdaje się zna,jdować wyUumaczenie jedynie w tej sferze. Zdaje się także, że wiele prohlemóiw przeds;ta'wionych w pracy zy~kałoby na glqbi i jasnoś.ci, gdyby autnr 'znała'zł miejs.ce na próbę Qlkr,eślenia etOiSu emigrantów i zmian etosu w pOiSzc:zegó]nyiC'h śI'odorwiskach. Oczywiście, nie można oCen1iać autora za to, czego nie napisał. Z tego WYCiągnąć można wnioski dla innych dyscyplin badawc-zych, których udział w tak szerokicch baJdaniacJ1, jak badania pwcesów integ;ra,cyjnych zbior·olwoś·ci polonijnych, �329 Recenzje może je znacznie pogłębić. Mam tu na myśli także etnografię, Móra ma jak 9ądz.ę wielką rolę do odegrania w da1szydh badaniach polonijn)'lch, nie tyl!ko we Francji. l ta'ką także ,reflekcję wysnuć można z niezwyokle inspirują<:ej, wręcz wzorowej prGlcy Jana Gruszyńskiego. Ryszard Tadeusz Dworecki SVD, Zmagania polonijne Warszawa 1'9<30, ss. 840, il. 46. w Brazylii. Kantor T. 1. Polscy wer,biści WOO - 19/8, Polscy werbiści pojaw.ili s'iC; w Brazylii w 1900 roku .. Dziś, po w'ielu l a.ta,ch, Tadeusz Dworec.ki, czło.nek tego zgrom'adizenia, kreśli na łamach mOIImmentalnej pracy dzieje "zma,gaJi. duS'Zpa's.ter·shch", tym samym' dając nie.zJwykle intere"ujący przy·cJZynek do dziejów Polonii brazylijskiej .. Jest to dzieło, które jak pisze sam autor - "włącza siG w aktuałny nurt badań po.]onijnyc'h a nalWe't poszerza je, zajmując siG po:.s,tawami religijnymi, w ich ZJwią:zka'ch z pos'taiWą narod ()'W'\ o.raz duszpasterst:wem polonijnym". Bez wątpienia za,kres pracy i jcj liczne walory w pełni usprawiedliwiają te słowa. choć skłaniają także do potraktowania jej z surowością należną dziełom naukowym. Werbiści, jak w.iadomo, to misyjny zakon, ZgrClmadzen'ie 'Slolwa BO'żego (Societas Verbi Divini) założone w Steyl (Holandia) w 1875 roku. Za/kon ten wielce zaslu.żył siC; dla [()'Zwoju światowej etnologii (vide szkoła wiedeńska W.ilhelma Schmidta). Opanowany by! od początku pl'zez żywioł niemiecki, co miało duże znaczenie dla recepcji działałności misjonarzy w polonijnych zbiorowościach w Brazylii. Pierwsi werbiści pojawili się w -Brazylii w 1895 roku, w roku 1900 zaś - jak wspomniano - ro'zpo,częl,i tam działah::ość pienwsi zakonnicy pochodzący z lcrenów WieLkopoIski, PomoI1ZClczy Śląs;ka, jedno:zna'cznie przyznający siG do polskości. Od tego roku do 1978 pracowało w Brazylii 78 werbistów z Polski J Brazylijczyków polskiego pochodzenia. O ich działalności dowiedzieć się możemy ze zgromadzonych w pracy dokumentów: listów, pamiętników, fragmentów pra,c drukowanych w p01o.nijnej i krajowej pra.sie, a także z komentarzy au;torsklch. ;\lic da siG jednak zaprzeczyć, że zgromadzony tu niezwykle bo'ga'1;y i sarn w sobie cenny materiał, niejedno'kro:tn.ie skłania do wniolskó·w, podważających zasadność komentarzy i tez Tadeusza Dworeckiego, lub -. cozdal1za się czę·ściej - budzi niedosyt. Autor, chcąc u,wypuklić i podkreślić rolę w enbistÓiw, kreśli dzieje ich mi'sji na bardzo ,zero:kim tle życia bra:zylij.skiej Polonii. To jes.t, O'czYIW,iśoCie, założenie jak najsluszniejsze. Niestety, nie za.wStze idzie z tym w parze o1:Jiektyw:itzJm.Pujawia siC; ta'kże pewna skłonność do glmy'f,ika-eji po,c,zynail zakonu w niezgodzie z obiektywnymi fa'kta:mi. PiSiząc o trudności,1Jch na jakie natrafili werbiści w poC'ząltk()lwej fa'zic swej d.zia!alno-ści (oe:zytylko wtedy?) twier:dzi Dwo.recki, iż wynikały one z pewnych an'tagoniJzmów d:zielnicc,wych i niec'hęci Po10ni:i do nierniec.kicgo żyw.ioro, z k!tórym cZGŚć pnzynajmniej werhistów była utnżsamiana. 2;':::blem ten jest na tyle skompl.ikowany i szero!ki, że wY'ma:gał chyba dOlkladniejslZego wyjaśnienia, zakładając, iż pracG będą czytali również niezbyt' zorientowani w dzieja:ch Polonii bra,zyłijsk'icj czytelnicy. Brakło mi szerSiZego naświetlenia dziej~w osadni'c:twa polskiego w Brazylii, osadnictwa od zarania będącego w konflikcie z preferowanym, prężnyom żywiołem niemieckim. Bez wyjaśnienia ty;ch slpra,w, np. fo- �330 Recenzje rUlWania przez braJzylijs.ki kIcI' Niemców, nie :;pl~sób zrowmiec w pełni ()wY'ch trudności, na jakie werbiści śląscy, pomoI;scy, czy wielkopolscy - nie rzadko słabo mówiący po polsku - natTalfia'1'L Jest bez wąI1:pienia wielką zaslu:gą autora, że nie ukrywa podziałów wsród Polorui brazyJ'ijs;kiej, podziałów w iJs-totny sposó'b w;pł)'lwa·jący;ch na wyrai.ny niekiedy brak powodzenia akcji inicjowany;ch przez werbisltÓlw. Rozdarcie t·o jednak dzieli aut,oT do,ść sch0matycznie na nUl't clJ2liałań społecznych i narodowych o zabarwieniu klerykalny;m ("tzw. klerykalnym" zgodnie ze słowami Dworeckiego) i are1.igijny. Nie trzeba dodaJwać, po czyjej stronie jest jego sympatia. Konsekwencje konfliktów m.iędzy. POls.zClzególnymi orientacjami (np. w szkolnic.tw.ie rpoJonijnym w Brazy1'ii) były niezwykle is;to,tne, brzemienne w skutki dla całej zbioTOIWOŚ.c:i, dla pro'~es'U jej integracji i integracji ze społeczell'sltwem Bra'zyli.; Wy;daje mi się, że wielkim brakiem pra,cy jC5t pominit;cie pewny'ch pr{)blemów z tego za'kresu, zbyt mec'haniic:zne ich interpretowanie. Anahza pOSotaw i konfliktów wśród Polo-nli b.razylijs'k'iej została w pracy zarys,olwana pOlwier:zchownie L, niestety, po prosJtu nieobiekity'wnie. Czy np. is:totnie "switowcy", tj. działacze polonijni zgrupowani wokół antyklerykalnego pisma "Świt", byli jak wynika z dość tendencyjnie przytoczonych przez autora dokumentów - pieniaczami, zap~łtl'!zo'nymi we własne interesy? A pnzelCież łatwo zr'o'Zumieć, że ek:;pan"ywna działalno,ść kleru w tym także a może przede wszYSit'kim werbistów me wszystkim ko'ja,rzyła siG jedno.zna,c:znie z interesem narodowym, inaczej przez poszczególne ugrupowania rozumianym. PoQdkreślam jednak z nadskiem, ż'e "bolga-ctwo przytoczonych prZ'L'Z'lutora dokumentów s,pra'wia, iż czytelnik ma na ogół możJiwość wyjscia poza pochopne niejednokrotnie i 2Jgoła .,juhi,leus,zolwe" kon:sta:tacje pracy. Stąd też główny W,llor pracy leży, moim zdaniem, w jej do1kumentacyjnej zawar,tośc,i, nic w odautorskich komentarza,ch. To kO'lTIlpendium, gdzie z Pc.zo.ru bez ładu i s'"bdu zgroJTIL1dw'I1oinfo-rma.cje o niem,al ws:zy:sitkk.h przejawach ży;cia. Polo·nii bralZylij",kieJ. w tym także i taki-ch, o który-oh' nie dowiedzieliśmy siG z dotychczas wydólf)ych p.rac (np. przemiany ob.r:z.C;dolwo,śeireligij'nej, pewny{:h 1'orm i.ycia rodzinnegu itd,), jest kopalnią informacji dla bact'aczy polonijnych. Jednakże zgromadzone materiały służyć mają podkreśleniu ogromnej r(}li werbistów w kształtowaniu o'chranianiu i utrzymywaniu po!s:koś'Ci wśród em.igrantó,w i ich po,tomków, I tu mamy pewne wąt:pliwo,ści. Nie co do samej roli werbiS:.ó.w, bo i:;;tot:lie l~de'g,ral: ją, lecz do jej stopnia. Tu oceny autD,ra wydają się - nawet w swictle materiałów przez niego przytoczonych - PI4esadne. Metoda powiGkszania własnych zasług przez pomniejszanie zasług cudzych nie jest najlepsza. 'Wielkość dokonalI wC'rbisltów w Brazylii zdaje się wedle autoTa wynikać także 7. Taklu nicości do-' kona{l innyeh: działaC'zy, or,ganizacji, prasy, wreszc.ie innych k:;ięży nieowerbal i:;tów, ie jest to prawdą i nie stuży zakonowi, klóremu s:woj,) książką Dwo,reck, chciał wystawić swoisty pomnik. Czy można np. plOZy jąć tezę, że nieliczni werbiści wpłynGli decydująco na integracjG Polonii brazylijskiej, pi'wd idl przybyciem skłóconej i roz,bi:tej? Przesada wacenie dokonaó werbis,tÓiw nie ma uzasadn.ienia w przyto'ezonym materiale i w poważny :;po'sób (ybniża w,utuść tej mi:1w W'szysiko niezwykle inteTesuj'lcej i pożytecznej pi·acy, pracy, która jL'dn,rk mu" byc czytan.a z dużym krytycyzmem i ostrożnością, Ryszard Kantor �331 Recenzje .Jerzy S. Łątka, il. 54. Adampol - poLska wieś nad Bosforem, Kraków 198ł, ss. 203. Mało jest Polalków, .którzy nigdy nie słyszeli () Adam,polu, polskiej wsi w TUTCji. Mało jest niestety również i takich, ~tórzy wiedzą o niej coś więcej. D7)ię!ki pasji kriikowskie-go dziennikarza, z wyks~zjtałcenia 'etno1grafa i orientalisty, lkzba 'tych, którzy pogh;bią swoje wiadomości o Adampo1u za\pewne znaczni·e· wzrośnie. Ks,ią'żka Łątki jest b.ardzo udanym połączeniem spra'wnej roboty reporterskiej z wnikliwością godną zawO'dowego h is,to'ryka. Znaj,dujemy w niej wyczel'pują'cą hisiorit: Adampola opartą na mało znanych, po części zupełnie nieznanych, żródł<lch archiwalnych oraz barwny obraz wsi z początków la:t siedemdzies,iątych. Zgrabna konstrukcja książki, żywy i barwny język a także walory naukowe powodują, że jest ona dobrym przykładem popularyzacji tematYiki polonijnej, bez uproszczeń i naiwności, do których niestety z.dążyli przyzwyczaić nas dziennikarze Adampol, osada powstała w l'S'b2 roku z iniocjatY'wy MióChała C~a.jk()fWskieg,-, (Sadyka Paszy) i przy poparciu księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, któremu z,w,lldzi(;cza naZ\'v'q, była tworem politycznym i jej dzieje śC'iśle wiążą siG z dziejami pols:kiej emigracji po:l.i!ty,cznej. Wa,lka dyplom3'tY'C1zna prwdSltarwi'C'iell monarchistycznego skrzydła emigracji polskiej z cesarskimi wpływami w słabnącej już wtedy Turcj.i, to niezwykle illieresujący i do dziś niezbyt dobr,ze znany epi.wd dziejów. Adampol, k,lóry powstał na terenie misji lazarys,tów jako osad:;.. gd.zie-gromadziĆ sit: mieli rozpro·sze-ni po Tur.c:ji uciekinierzy z caI'skich wojsk, rychło (}to,c~zonyw.stal iege-n.dą. W jej ~wietlc była... to oaza po-ls.){c1ści,"kęs O}C'zy.lny" na obczyźnie. Jak zwykle,. co dobitnie ukazuje Łątka, legendy YI nikłym stopniu odz:wierciedlają rzcc.zywi6tość. Adampol .nigdy nie odegrał roli do jakiej przeznaozyli go założyciele. Nigdy nie stal się baz;, militarno-polityczną do w,dki z carsk:1 Rosj'l. AdC!mpol, jako twór pewnej koncepcji, dość fantaslyc'znej, militarnn-politycznej nic sp'elO1il zadania .. Zapewne. legenda Ad:lmpola - wyma.ga to jednak docl"t'kowych bacl;ul - mia1a pewne zna.czenie dla społeczct1sLwa poJs.kiego w o.kresie zabOTów. W sumie jednak nie byłoby doprawdy. o czym wspominać, gdyby nie dalsze dzieje lej osa,dy, upo-rczywe utrzymywanie "ie; jej po1s.kiego charakteru dco dni obecnych, mimo wszelkich nie sprzyjających temu okoliczn():~c.i. Piel1wsi osadnicy Adampola nic byli bynajmniej wylącznie Polakami. Znaleźli się wśród nich także mniej lub bardziej spolszczeni Kozacy oraz przedstawiciele Słowian Południowych. Polski żywioł Adampola pochodził z rozmaitych stron byłej Rzeczypospolitej; przeważał zaś tu element drobnoszlachecki. Wszyscy osadnicy miel i za sobą chlubne lata w służbie wojennej. Uczes:tnicy powstali, ofiary carskich i pruslki.c.h j}Dześladowcul osiedlając ~ię w Adampo.lu traktowali pobyt jako jeszcze jeden postój w nie.kollczącej się ka.mpanii wojennej. kampanii, która miała przynieść Polsce wyzwolenie. V/ielu, choć nie wszyscy, pozos'taIi w Adam.pnlu na zawsze. Nie może dziwić przywiązanie, niemal fa,natyczne, pierwszych osadników polskości, we wszclkich jej pl;r,ejawa,c1h. Drugie po:koJenie zrodzone niekiedy juz ze z;wi<jzków mie.';.zanych Pola:ków z kobie.tami innych nacj.i (Or.miank.i, Ru'Sinki, Greczynki, TUfC,zynki itd.) - w dalszym ciągu !vu1ty;wO'w.ałopols,kość osady. osady zagubionej w morzu tureckiego etnikum, wrogiego giaurom. Podkreśla się cZGsto po.lskoŚć AdampoJa i ich potomków. Nikt jednak dotąd nie zadał sobie py~ania, co owa polskość o'znacza w sferze kuJtu.fY,· nie w sferze deklaracji patriotycznych. Otóż, jak łatwo s.ię zo'rientować, od samego początku musiał istnieć w ;'\dampolu swoisty konglomerat kulturowy, z czasem st"piony �332 Recenzje w jedno w swoi$ly twór będący czymś nader oryginalnym i niepowlarzalnym. OsadniJcy po~hodzący z no:zmai:lych reg,ionów Polski, różniący się poc:ho-' dzeniem społecznym i tradycjami kultuTowymi, utworzyli i przekazali swoim potomkom pewien w;zór polSikości kultury i języka, wzór, jak się wydaje z faktu jego trwałości, nader atrakcyjny. Jerzy S. Łąt:ka postuluje - choć on sam uważa, że jest już na to zbyt późno na s.ze:roiką ~kalę zakrojone badania etnografic'zne potomków Polaków w Adampolu, dziś ws,i o nazwie Polonezkoy. Pr:zepoo1wad'ZJOnedizi,esięć c,zy dwadzieścia lat temu dałyby bez wątpienia pasjonujące rewltaty wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcjonowania polskich zbiorowości na obczyźnie, ich odpolrno,śd i podatności na procesy adaptacyjne. Adampol był wsią nietYJPolWą; pows,tal jako bwór pOi),j,tyc'zny,jego mieszkań'cy to omigranci polityczni a nie zarobkowi, w pr,zew.ad:z.e drobna szlachta a nie chłopi. A jednak nie sposób traktować dziejów i kultury Adampola w oderwaniu od dziejów polskiej Polonii w ogóle. Niestety, d:z.i·św Po,lonezkoy polskość zanilka, wieś s.tala się modnym letniskiem, jej stali mies'zkań'cy ni'kną wśród rzesz pr:z.y.byszów. Czy jest jcs·z.cze czas na podjęcie etnograficznych badaJl? Książ'ka Jerzego S. Łątki zdaje się przec.ząoo odpowiadać na to pytanie; jesil swoistym epitafium dla polskiej wsi nad Bosforem, WISi, której dzieje legenda i rzeczyw.istość - warte są chwili zadumy i wieoznej pamięci. Rysza rd Kan.tor Ks. Krystian Traczyk SVD, Kościelne Lublin 1980, ss, XIII, 90. zbiory misyjno-etnograficzne UJ Polsce, Powszechnie znane jest zaangażowanie misjollaJ"zy chrześcijal\;k,ic:h na pOlU nau,k lu dozna1wezych. Oni to są często pierwszymi przedist.:llwic'ielami euro'pcjskiej cywili'za'cji stykającymi s:ię z odmiennymi kultLlTCl.mi.Charaktc'r i-ch pracy wyma,ga intensy.w.nego rOlzpOiZna'wa O'ia rzeczywistości kU!tuToiwej ewa'ngel izo'wanych społeazeń.siw. P<Ychoidną wspomnianych zainteresolwail są znanI' lns·tytuty cinologicz:ne i mi'S1jo~'olgjczne. Wystal'c'Zy wspomnieć dorobek naukoIwy ks. proJ, W. Schmidta i Instyiu't:u Anihropos. Stos-unkolwo najproG;1;slzym.lec:z zarazem bardzo efektownym, rezultatem naukowych zainteresowań misjonarzy są muzea i wySltawy misyjno-etnograf.iczme. Już w lata-c.h dwudzic:s.tych XX wiL'!ku ks. prof. W. Schmidt był organizatorem, a następnie dyrektorem PaJ):ie,;,kicgo Muzeum Misyjno-Etno:grafi;cz;neg;o. Ideę ks. prof. W. Sc:hmidta ukazania pr<.\;cymisyjnej w jej :-ea1iac:h kuUtUrc1wych podjęto w,kTótce w całej Europie. Na terenie Polski ro,zJWijała się ona z róż.nym nasileniem. RecenzolWa,ne s,tudium pOIwstało jako praca magislers:ka werbislly k!s.. Krystiana Trac.zy:ka. Promooorem pracy był ks. doc. dr hab. H. Wojtyslko, a opublikowano ją (mała poligrafia) nakładem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskieg,o. Ks. Krystian Traczyk omawia swoisty rodzaj kolekcjonerstwa .ściśle związany z działal- �Recenzje 333 niscią misyjną. Zbiory elnogrJJficzno--misyjne nie prz.edsitawiają jedynie kulJtury ludów ewange'li:ZJowalny<:h- były,by wó,wczas zbiorem ścisle etnografioznyrrn, lec.z urkazują ponadto specyii.kę pracy misyj,nej (np.: eks.ponaty przyrodnicze, fotografie, listy itd.}. Tak pojęte ko1ecjone.rs.t.wo i wystawiennictIWo etnog-ra:fiozno-mi'Syjne jest istotnym fragmentem szerokiego zakresu działań, mających na celu upowszechnienie idei misyjnej. W ostatnich latach ukazało się szereg opracowań dotyczący,c:h problematyki kolekcjonerstwa misyjno-.etlnografiezmego. Koncentrowały s.iG one głównie na c,haraMerystY'ce wybranych koleikcj'i. Praca ks. K. Traczyka jest pierWIszą próbą synlet)'czmego ujQcia tematu 1. Autolr staw'ia sobie za zadanie, odnalezienie i omĆJ.wienie śladów działalności kolekcjonersko-wystawienni<:zej w tym zakresie, w Połsce po 1918 roku. RO:ZprillWapodzielona została na trzy części (ro:zdziały). Dwie pienw.sze mają charakter history,czmy, trzecia zaś s,tanowi specyficzny pTzew~dnik m€itody:czny Rozdział pierwszy, obok wpr,owadzenia ukazującego tło rozwoju idei misyjnej, przedstawia wyka!z wla·ści'Cieli i zawartości zbiorów oraz głównych organ~zato!rów wysta,w czasowych w okresie dwudziestoilecia między;wojennego. Omórwiono tam rÓwnież lo;s, jaki spotkał zbiory misyjno-ctnografitczne podczas ostat.niej woj.ny światowej. ROZJdział drugi dotyczy okresu powojennego (1945 - 1977). Ks. K. Traczyk przedstawia pokrótce w3runki, które wpłynęły na zaha'mawanie, a nwstępnie rOiZWÓj kolekiejoinensitwa misyjno-elnogra;fk'znego. Ohok lakonicznej ogólnej charakterystyki zbiorów powojennych auto,r zamieszc:za dwa wykazy k0<lekcji. Pierrwszy obejmujący przede ws'zystkim zbiory zgromadzeń zakonny.ch, zawiera: nazwę posialdacza. adres, s.posĆJ.bwyst<llwiania oraz przybliżoną liczbę ekisponatów. D.rugi wykaz charalk"teryxuje bardziej szczegółowo pO!s<zczególinezbioTY z ulW'2Jględm.ieniem niektóry,ch kole[\:lCji pTY'wa;1;ny.eh.Oba podano w kolejnośc.i alfabetycznej; pier-wlsz)' wedlug nazwy zgI1oma!dzenia, dI'Ug'i według miejscowości, w krtórej znajdują się zbiory. W J1o'1Jd:zi.a.le tym zaprezentowano również najważniejsze wY'staJwy stał€ i czasowe or.ganizo.wane na bazie zhiorów po·wojemnyc.h. Om-atni ro.z.dział tra'k;1;uje o obC'cnym stani.e opracowania kościelnych zbirorĆJ.wmisyj,no-etnografic-,zny'ch w Polosce. Wo.bec strwieJ1d;z;onychpoważnych urchybień w spo.sobie przec:how)'1Wania i opracowywania lJb!ioró'w aurtor zamieszcza opartą nadoŚlWiaJd·czeniarh Gab~netów Misyjno-EtnlQogra:filCznych Wyż's:zego Seminarium Du,c:hownego Księży WerhiJSilów w Pieniężn.ie, proiPaz.ycję organiza:cj.i zbiorów misyjno-etmo·graif:i.c:znych. Do tego fragmentu pracy naJWią'7JUjązamies1Jozone w aneksie wzory: kamy ka:talogu naukowego eks,pon<lJtu et.nografi1cznego OTaz karty kaita].ogu naukoweg,o ekSlponatu przyrodniczego:. C ało,ści dopełr;Jia boga.ta biblio,grafia oraz spisy informatorów i niepublikowan)'lc,h żródeł. Prezento,wa,na pra,ca ma chalrak"ter dobrze udokumentowanego zestaMliemia hi"t ory'c.ZJno-il1lformalcyjnego. Spełnia również funkcję pmaidni:ka metodyK:znego. Za2ma.czyć jednalk nalec):y, ~ż uzupełnienia wymagałaby problemaityka okresu międzywojeIllnego. Na'leżałoby ponadto rOZlSzerzyć dane o zawa,!1tości pOSiZc'zególny1Ciłl kolekcji (dokłardnie =ĆJiwiono jedynie zbiór Księży W,ertbistów w Pieniężnie). 1 Bogaty materiał fakrtografLczny ks. K. Traczyk zebrał na poosila'wie ankiet rozesłanych do ponad 70 prrzedstawic.ieli zakonów i zgromadzeń zakonnych, mogących posiadać kolekcje etnograficzno-misyjne. Dane doty·czące okresu międzywojennego autor czerpał z katolick~h czasopism misyjnych. Jedynie z kilkoma ZJI1aczniejszymi zbiorami autor zapoznał się osobiście. / " �334 Recenzje POidsumowując - praca ks. K. Tra'czy!ka wypełnia lukę imform3Jcyjną szczególnie odczuwaną przez etnografów i muzealników, misjonarzom zaś dopomóc może w odpo,w,iednim opra,cowaniu zbio,rów i o,rga:nizowaniu wystaw. Ryszard Ro,nald Blythe, Akenjield. kład Ewy Fiszer. Portret wsi angielskiej, Vorbricll WaI'Slzawa 1979, :>s.:318,prze- Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza zaoferowała nam, zgodnie ze :>woją tradycją wydawniczą książkę, której problematyka skupiona jest wokół zagadnień wiejskich. Praca R. Blythe'a jest próbą dynamicznego przedstawienia zmieniających się sto,un:ków społec:zJno-~olspodarczyeh wsi angielskiej w drugim ćwierćwieczu XX wieku. Trzeba na wsltęjpie zaznalCizyć, że jest to ks'iążka nietypowa, Qls,c'y1ujemiędzy :nzetelnym repCJlr'tażem a naukową monografią ~si. Ta jakby dwubiegunol~ość dodaje jej slpecyf1Ciznego charakteru, niespotykanego w praca'ch stricte naukowy'ch, objalwiając.ego się dużą przystępnością tek,stu, pozb3lwionego całej apatratury nauKowej: metodolog.ii, terminololgii i pnzypisów. Z kolei przy,stępność pl'ezento.'wane<go tu tekis,tu nie jest U'za!leżmiona tylko od nies,toso.wania alparatury nauko,wej, ale ,ównież w dużym stlopniu od umiejętności pisarskich autora książki Aut,or w POldZJiękowaniu wY1rażając wdzięczmość wSlzystkim przyjadolom i sąsiadom z Suffolk, których życzliwość umożliwiła mu napisanie tej pracy uważa, że jes't to "siPra'wozdanie a tym, jak wyglą,dało życie we wfi w Ealst Anglii na począ.tku drugiej pO~OIwyd:wudzie:>tego stulecia". Dalej dodaje, że "ws.zys'tkie fakty dotyczą,ce życia go'spodarczego i społecznego Aikeniield są pralwdzi,wymi falldami dotyc.zą,cymi jednej z w,si w:>c.hodniego Suffal'k, zmianie u1egła tylrko nalzwa wsi i nazwiska wieśniaków (w słowie wstępnym Ernest Bryll napisał ". .. książka jest przecież zJbiorem opowieśc.i a ludziiaich z kilku osad" nie podając źródła tej infOlr:malcji). Kons,trukcja ksiąźki nie stanowi jakiegoś novum - kiedy rozpatrujemy ją pod kątem 0lp1su einoigraficzmego, to nawiązuje ona w 7'arysie do tradycyjnego ,modelu etnog,rafic:zne1j monoigrafH miejscowości. Nie znajdziemy tutaj podziału na kulturę materia:1ną, społeczmą i duchową (Uim~słową), a w rama,cih tych kolejnych opisów POIszc,zególnydh wytwmÓlw kulturowych ul:>tawionych w pewne grupy, 'tak ja:k to ma miejsce w trardycyjlnym modelu. ZnajdZliemy natomiast op1sy form życia technieZJno-go:>po:d:a'rczeg,ooraz życia spałec:mego miesZlkańcó,w Arkenfield, obrazujące gWwny zrąb alktYWlnośC'itej grupy spo'łecznej. Książka slkłada się z dwóch części. W części pierwszej za'warte są trzy krótkie ,o7Jdziały "wprolWadzające", gdzie autor podaje l1czfuę mieszJkairców Akenfield z la,t 1931 i 1.961; op1suje kS!ztałt i zabudowę wS'i, dość dolkładnie olp~suje kons'brukcje budynIków, od najlsltaI"czych z połowy piętnasItego wieku po najnowsze mur~wan€; zabudowania z c:ZJenwonej cegły z XIX i XX wieku, zamies'ZClza wyka',z mieszkańców wsi w celu doikonania za,rysu schematu zawodÓiw mieszkańców Akerufield; na ko6cu za'miesZJcza tabelę ze spisem katalst'ralmym za rok 19,3'6i 1r966przedstawiającą niezwylkłe ZJmiany w strukturze upraw i pogłowia zwierząt na 1355 akrach ziemi. \ �335 Recenzje Najciekaw:szy zrąb ~siąŻJki i podsta.wowy zarazem two:rzy druga jej część, składająoa się z dwudziestu razd",iałów. Opisy fOI'm życia lechini<czno-gOispodarcz;ego występują,ce w Akenfield zalwar:te są w rO!lidziałach Oimawiającyah pracę: parobków, I'zemieśln~ków, farmerów, robotników rolnych, ogrodników, kowala, koŁodzieja, stlrzecharza, rymarza, owczarza, oracza i in.; zaś życie spo~elczno-Ik:Uilturowe w rOZid:ziałachpoświęconych: religii, szkoQe i dz;wonmiJkom. ObI'a:ml życia s'połeczno-kulturalnego nie znajdziemy tylko w wymienionYich rozdziałach, różmorodne jego elementy znajdują się niemal w każdym rozdziale, w taki sposób rozsiane są iniorma,cje o organi"'alcjach lokalnych i pona:dlokalnych, w których mieS'zkaócy wsi biolrą czynny udział (Związek RobOitn~ków RO'lny,ch, Gwardia Obywa:telska, Koło Stowarzyszenia Kobiet, Muzeum Wiejskich Obyczajów), o stosunkach rodzinnych, sąsiedzb,c'h, a zwyczajach panujący,ch w Akenfield, o aspiracja;ch jej mieS'z~aó" ców itd. Na uwagę za;s,ługuje falkt, że twórcami książki "Akenfield. Portret WIsi ang)ielskiej" są jej mieslikalky. Autor pr:zedst'alwiając czytelnikoiwi obraz tej wsi, dokonuje tego ustami mies!ikaóców Akenfield. Wszylstkie obszairy aiktywnośc-i ludz:<;iej (gospodarcze, społec:zne, kulturaline), jakie w niej spotylkamy, są prezen:tO'wa.ne pnzez ludzi, któlrzy w tych kręga1ch działają. Autor, w celu zebrania tego ma:teriału, przeprowadził tematycznie zorientowane terenowe badania etnograficzne, w których skupił uiwagę na przeprowadzeniu jalk największej iloś'Ci wYJWiatdówz miesz:<;,\!1camibadanej spo,łec'1Znośd. "Na moje nie koóczące się pytania odpowiadano zawsze i cierpliwie i uprzejmie, a ukryte za słynną małomównością ludzi z Suffolk ciepło sprawiło, że moje liiczne wiJzyty w chatach i na farmach Pozo!s'taną dla mnie niezapomnianym wspomnieniem". Niewątpliwym ułatwieniem w przeprowadzaniu oadaó przez autora było jego po'chadzenie; otóż R. Blythe uwdzi! się w 19,22 r. w Acton w hrabstwie Suffollk i mies:zkał w Ea's,t Anglii Ido roku ]:9155. Warto jeszcze Taz podkreślić, że wypowiedzi mies:zJkaócó'w wsi zamieszczone IV książ'ce nie ()Igran~ozają się tylko do wąsIkiej, indyw1dualnej specjaliza,cjii za,wodowej tych ludz:i, lec\Z również za:wieDają informacje z ży'Cia całej społec:zności lokalnej, mÓlWią o przyjaźmia,ch i antypatiach, o su!k,cesach i niepolwodzenia'ch, '1 przyczynach emi,gracji do Afry1ki i Australii, o starej Wisi angieLskiej (o któręj respondenci mówią z własnego doświadczenia) i o tej, w któ!rej żyj.ą obecnie. Książka za'wiera bogaty materiał opisolwy i faktograficzny, dlat'ego też chnałbym ją polelCić tym wszy1stkim, którzy interesują się histo,rią, drogami rOZJwojowy" mi i stanem obecnym wsi angie],s,kicj (1967) nie tylko pod kątem fUln!k,cjonolwania gospo,dariki wiejskiej, ale leż pod kątem uwzglr;dmiającym obs'zar społecZJny i kulturowy tej problematyrkli. Andrzej Pirinski Kraj. Etnografski, folklarni ezikowi prouczwanija, Lipski Sofia 1980, ss. 68&. Pod reda,k~ją W. Chadżinikołowa, M. Welcwej, G. Georgijelwa i. D. Todorowa Bułgarska Akademia Nauk wydała omawianą pracę. Jest to pierwsza monografia poświęcona duchowej i materialnej kulturze ludowej ziem macedoóskich, wchodzących w skład Bułgalrii. Materiały zbierano na podstawie ankiet, wypełniany'ch przez osoby, do których zwracali się pracownicy na'Ulkowi prowadzący badania terenowe, bądź też bezpo- �336 Recenzje średnio od informatorów - bajarzy i pieśniarzy ludowych. KO'fzystano także i z maLeriałów arI1c<h~walIflYc'h. '()kręg ten pOIsiada 263 wioski, a badania p. wprowadzono w 26. W zespoł,ach bad<JJWlczych uC'z-estniClZY!-o14 pracolwnikó!w Insty;tutu Etn()graf.i'cznego i Muzeów Bułgarii, Okręgowego Muzeut1l1 Historycznego w Błagojewgradzie, a ta!1cie inJn,i ~ecja1iści. Bad3lniia terenowe trwały 3 lata (1'!J7i2. - 1974). Zebrany materiał obejmuje 6112 Sitron tekstu, 1566 zdjęć oraz 1181rysunków. Warto za'ZJnaczyć, że tego rodzaju monograJfie rzadko wkazują się w krajach Słowian południowy,ch. Ljuba Makawajew,a i Anton Ma'ljaw są au'torami rysu histor)'lcznego i demografiClznego Macedcmii PirińJ~kiej (s. 7 - 28) o powierzchni 6502 km2 i ludnośCi 3175:1'5 osób według spisu z 1974 roku. MOŻlna mieć do autorów prciensję, że rdzenną ludność macedońJs:ką traktują jaJko bu łga'flską. Podają oni, że 1% to Turcy, kUk.adZ"iesiąt ty,sięcy "sturczeni Bułgarzy" (s. 25) a znikome grupy etniczne Greków i Wołochów, które zamieszkiwały tu dawniej już od początku XX w. zanikły. Główny ciężar ault/oTzy kładą na zmiallly socjologiczne ludności. Tak np. do 9 IX 1944 r. było tu 4 tys. robot!ników przern)'isłofWy.ch, a obecnie liczba 'La zwiększyła się 20-krotnie. Ponadto Cliekwwe są informacje dotyczące lud.no\Śd miejskiej i wiejskiej. W 1946 r. jedynie 23,7% ludn()ści mies'zkało w miastach, a obecnie odsetek ten wynOlsi 46,90/0('s. 27). De:teHna MO'skowa pisze o życiu społecznym (s. 31 - 46), a prawo obyczajowe rOZlpatruje oddziel.nie (s. 47 - 63). Cieik<JJwesą informacje o formaoh pomocy wzajemnej i pra'cy koleik,tyWiI1ej,która na pewno przetrwała tu od zamierzchłych cza· SÓIW.Taka zres:ztą W!s:półjpraca ZJnama jest i wśród po,z;as"tałych narodów sł{)/\viańs,~·i'Ch.W Macedonii Pi,nń:S!kiej padc.za's żni1w, siandko'sÓ!W i młócki jedem p'>maga drugiemu, ale is:tnieje również pomoc udzielana chłopOt1l1,od który.ch nie jest wymagana re/kompensata. S.zlczegóilJnePO!pularną formę pOiIDOCYud~ieła się przy budowie chat wiejskich. Także przy zabijaniu świń chłopi udzielają sobie wzajemnej pOiIDocy, kitóra ma c.haI~akter zwyczajowy, jak zresztą i w po'zostałych regiona'c'h Malcedolll.ii. Pcr'lzyza:bi.janiu świń biorą udział sąsiedzi i kirewni i akc)a ta traktow;n,a jel~t jaklO śiWięto i na:zywa się "wesele wieprzOIwe", gdyż towa:rzy,szy jej zabawa z j'ardłem i napojami. P()Iw;s,zechJn'ieudzielana jest pamo'c w okresie wesel. Krewni i są'siedzi pomagają rod2li;eot1l1mhJldużeńJców przyna.szą'c bezpłatnie dreWlllo na opał, fas'01ę, mąkę, cuk.ier, ryż i to niezależnie od zam'ożnoŚic,i radziJców mlooożeńców. W darze przynoszą także owce, bąd~ też inne zwierzęta domowe. Kobiety natomiast pomagają w pf'Z)'Ig.o.tOW)'IWaniu po,sagu pa'nny mlod,ej,. Wlęks:zość wios'ek teg.o o.hszwru proOlwa,chzi żyde zamknlięte. Rzadko kontaktują się chłopi sąsiednich wsi. Odwiedzają się wzajemnie jedynie podczas świąt, od· pustów czy wesel. Wśród górali kontakty te są bardzieJ ograniczone, nawet dziewczy;ny wyldawa:ne są za mąż w tej samej wiosae, by nie na,ru:szyć stary'Ch sto's'l,mkÓlw rodolwyoh. Orygina'Ine i bogate są zaJboibony i wierzenia Iudowe dotY'c.zące epidemii zwierząt domowych, bowiem hodowla bydła, a zwłaszcza owiec, jest tu ba,rdzo rozwinięta. Moskwa padaje m. in., że ~dy panuje jakaś epiJdemia wśród zwierząt, mieszkańcy wsi "składają ofiarę" z wołu, pieką go na granicy z sąsiednią wioską a pieczeń 9poży;wają. Lud. wierzy, że epidemię można zaham01Wać jeśli na granicy z sąsiednią w~ią rozpali się ogJni:sko a przez gralnicę pTzejdizie :11Wi'em;ylIIa albo jeżeli wstawi się do czarnej chustki mąkę i sól i rzuci na pola sąsiednich wsi. Wówczas, wedłu.g wierzeń lu:dowydh, epidemia "opuszcza wioslkę i przenosi się na sąsiednią" ~s. 45)., �Recenzje 337 Omaw.iając rodzinę autorka zaznacza, iż jeszcze w XIX w. istniała tu !:zw. nJd7lina patl'Larcha:l!l1Ja,a do nas:zych czasów za·chowała się stara tradycja, według k:tórej syinolwa zdejmuje buty teściowi, polewa mu wodę do my.cia i kłania mu się, gdy ten kładzie się spać. Postępuje tak długo, n]m nie spadnie na polu pierwszy {)Okps ścięlego zboża. Wów;cz'as synowa kłania się trzy razy "snopowI", a już przestaje klamiać się teściowi es. 48). Wdowa, jeżeli nie posiada dzieci, może ponownie wyjść za mąż ale dopiero po trzech lat.aoh od śmierci męża, bOiwiem tyle cZJasu trwają obrzędy pogJ:1zebowe i ?.aloba. Jeśli natomiast wdowa posiada dzieci, to wówczas zazwyczaj nie wychodZJiza mąż i zost.aje u teściów. O pra'cach rolnych piszą Nikolaj Koleworaz Snwana Błalgojewa (IS. 67 - 129). Tę część kultury materialnej trady,cyjnie autorzy dzielą na podstawowe zajęcia chłopa, takie jak - uprawa zbóż, ryżu, winorośli, sadownictwo, hodowla owiec, kÓiZ,by.dla, koni, tr:wdy c:hlewnej, ptactwa domowego oraz na zajęcia pobO'C'Zlne2lbiera;ctwo pijawek, giI'zybów, ziół leezniczYIch: ryboławst:wo, myśliJwiStlWo,pSlZicueJarstwo, hodmVl1a jedwa:bniJków, a ta'kż·e u;pr:a.wianie talciJch profesji j.aJk: dr:wals.two, wikliniaI'stlWo, stolClJrsbwo, bednamtwo, rymaJlstwo, gal1ncarst:wo, kOiwaJist;wo, złatmctwo. ROZldiZi'al ten jest bogato ilus,twwany. Ilija Moskow oraz Emil Cankow z kolei piszą o budownictwie wiejskim (s. 130- 206). Domy są wszędzie piętrowe a podwórko jest ogrodzone murem. Da'ch pokryty j€iSt dac,hówlkami lub plytkami kamiennymi. Każdy dom pOls1iadaspiżarnię 'tzw. "kilar", "kela:r", g.dzie pnzeohowywamesą pnzynządizOille na zimę ser, kJmona kapusta, ogól'ki, papryki, bakłażany oraz wino, gorika "rakija", owoce i przetwory owaleowe i win o'g)1"·o:no1w e. Z hcznych iluiS!racj:i wildać, że chłop z tej części Mac,edoDliizwraca s'ZJczególną uwagę na oz;dobę sufitów z desek. KaŻIdy dom ma bramę i werandę. • Marina Czerkezotwa zajmuje się tJkadwem (s. 207 - 25i9) a o st,roja'eh ludowych pilslZe Ma'ria Welewa (,g. 260 - 346). Lidia Radewa nal1Jo:mia,gtrojmuje się problematyką wyży:iWienia ludności tego obszał"u (s. 347 - 367). Należy zaznaczyć, że dzięki waJf1wnilmmk!l·imat)'lC'lJnyms!ZJczegó1!nierozwłin-ięta jest tu uprawa j'arzy,n, t:rUlskawek, arburzó;w i melonów, k.tóre dojnzew,ają wcześniej niż w inn)'ICh regiona.cih Bułgarii. Także oeIlillYIffiartylkulem spożY1w,ezymsą kas·ZJtany ,jadalne zwłaJSlzC'za. w wioskach leżąlcylch na z:bo·ca.a'chgóry Bela:sica. Do jadłos'p]sU luldinoślC'iod połowy XliX w. po.za tra:dY'cy,jn)"mi - fasolą, grochem, soczewką, włącChony :wsrt.ał i ryż, który jest tu u.praJwiaJny. Dla biednego ehlCJiP3faJsola, papryka, ser, mlek·Q i wyJr'OIbymączne (wIszelkiego rodiza'j'll kaszy, pier.ogi) są podi&tawową potrawą. Jak pisze Radewa smamwanie ch[eba masłem nie j.es! tu znane (;s.' 35'7). C.ielka\we je's't przeehorwy,wani'e mleka t7JW. "samokisz" lub "sbirano mleko". Mleko to w jeSieni s:taJwia się do na,czyn.ia ~ni'aJnego i do w.iosny staje się gęste. PJ'zec.hawluje się mleko taIcie po ugotowaniu i dodaniu so,l1. Takie ml,ek,o j.est nastlWnlie rO'~eWlalne do dużych naczyń glinian)'lCih. Po k!iJlku dniach staje się ono gęste i przeMOlwywane jest do w5!elki.ch palstów. Po;w,s,zechnie zna!n)'lm s,posobem przecholWYlWania na dłużSJzy okres mleka jest tzw. "proczur" czyli pJ1zec'how)'Iwanie św}eź.ego mleka w uprawi,onej owczej skórze. Talkie mleko trrzY'mają z;aZJw)'lczajpastenze. Ludlno·ść wiejsika konsumuje także dużo mięsa - wieprzowinę lJimą i wiosną, lalem baraninę" a jeS1ieIlJi.ą wołowinę i d'rób. Uitarła się tradY'C'j'a, jak i w pozoiS'talYlch ca.ęściach Ma1cedonii, a także i u są,gi,edlniJchnar·odów slowiań:S1ldch, że każdy dom z niZin przygotlQ,wU'je co roku 100- 150 litrów wina oraz 50 litrów gorzałki 'z własnych winnic. W g6rslkich wioiSkacih zaś lu:diność pędzi śliwowicę, gdyż tam nlie mają winniJc, a wino klupują w s.klelPa<:h(pędlzenie gO'l"ZJa,łkIi u Słiowian połiudniowy,ch nie jest zalkazane). Herbatę na;1;'Omi.aJst piją jedynie chor:zy (s. 3ul). 22 "Lud" - tom 66 �338 Recenzje Dość 'bogato reprezentowana jest duchowa kultura ludowa (s. 379 - 622). Rorzdział ten dz.ielii się na kiil!k.a podr,o'z;dlziałów. I:wal!1kzika Georgijerwa i Rajna Dr.ażewa piszą a obyczajach i obrzędach rodzinnych (s. 379 - 421), tj. o narodzinach. weselnych i pro,gnzeborwyl()h.Dziec'i są bogactwem. Rodz:ke w.olą jednak mieć syna, gdyż wiąże się z nim "kontynua'cja rodu", a za wieke ruies'ZClZęśli.wyd1 uważa się rodciców bezdiz:ietJnych, kiórzy wedłUlg ludu "pO'kutują za P'Opełnione grzechy". Niepłodną kobietę lud ok.reśla rMmymi obr,aźliwymi ep~etami - jałow,a, jałó'wka i in. Ciężarną koibietę naltomia'st otacz<iją troiSkliwą opieką. Nie po'ziwalają jej wykony~ wać dężkiich pra'c.. S.zef·olko r-oZlprzesrtl1z'eniiO'ne są wier,zenia, że brzemienna kobieta jeśli chce mieć lekk,i poród, to nie p()(wiJma "siedzieć na prolgu", "na belce", "na związanym worku". Nie powinna przecinać drogę wo,łom, stać przy drZlwiach domu, a także nie może wtitać i ŻJegmaćgości, nawet i własnego męża. Lud wierzy, że kohiet·a ciężtaJma jeś'E chc,e, by jej dziecko ur,odzilo się żyrvve, to nie pO\winna przekracrzać powr.ozu, chomąta, krzyżować nó·g gdy siedzi itp. Aby dziecko było mrowe, oiężal1na ruie porwiinna chodzić na pog,rzeby, nie może siedrz.ieć na korycie, ~dyż "dzieclw ur,oidz:isię ga'I1bate", także nie wypada, by piła wodę z d7Jb'anka, bo "dziecko będzie miało duże usta". Także nie może ciężarna kraść, ponieważ znak sklrladzianego przedmhJltu poj,a1wUsię na ciele noworod'ka, talk 5O,mo nie powinna jeść skJrzy1dełlka uigotOiWall1ej,kury, gdyż "u.rodzi g~uchonierne dziedko". Takie i wiele i.nny;ch wie11ZJeńświadC'zy jalk duże znaczenie pnzyrwiązuje się do dzie:c·ka. Istnieje także sporo magicZlnych działań, np. ciężar·na może pójść na pogrzeb zmarłej osoby krewnej ale musi na małym palcu zawiązać czerw:oną nitkę; jeśli u'kradl1lie OWOIC z cudzego sadu, t·o musi ręką dot'knąć ZliemiG. Jako środki odpędzające wlslZellk'i'eg'oro1dzaju zła ciężarna mu's,i zaWlsze mieć w kieszeni ząbek czosnku, paciorek koluru niebiestkiego i czasami kawałek kadzidła. Jak i w innych regJiona,cih M3Jcedonoiii tu lud UlWaża, że oięża'rna kobieta będ2Jie mi,ała lekki peród jeśli ro~uŚit::i włosy, rozepnie guziki swego ubrania. D<JIk<JnYiWane są tahe różne działania magi<:zne, np. Zldejmuje się nitki z wrzeciona, rozwiąz·uje się pełne wo:rik/i,a jeśai porad jeslt cięż;ki to w,ienzą, że o tym, że kOlbieta jest ciężalrl1J3wie wiele osób, co jest niedopuszczall!1e,gdyż narodziny są tajemnicą. Lud ponadto wierzy, że jeś!l!i OItJworzys!ię drZJwi to dziedko Ulradzi się bez tr'udu. Jeżeli w czasie po,r,odu w domu rodząc.ej są obce kobiety, to każda z nich poidiChod21ii lekko uderza ją w kTZyż chU'steczJką, a jeś.~i są mężc,zyźni talkże lelkko uderzają ją paskiem lub czapką. Obcy'ch nie wypuszcza się z domu dopóty, dopóki nie ur,oozi się d:ci,eclko. AkJuiszerka U'cina pępOlW'inę stier-pern, kJtóry jest pOIpnednio na'g"rZewany w ogniu i czelka aż wy1styignie. Pępe'k .na,wtią·zuje czenwoną llJi'tlką jedwabną. Zaraz po urodzeniu noworodek jest przez akuszerkę kąpany. Do wody dają różne ziól!ro, białko i źóbtiko jajka, a także dodają gwóroz lub dzwonek, aby "dzieoko było zdrrorwe" lub też dają sl1ebrną m'one'tę" "żeby naw;QTode'k miał cZy1stą cerę". W niektórych wsiach, jak podają autorzy, '-do wody dodają mleko i kwiaty bzu, żeby "dzie'cik,o było U'I'OdCZJiJwe" (.Sl. 382). Wodę pienwlszej kąpieli wylewa się w oborze. Po 'ką:pielli now'OlPod'kawy.cierają salą, by miało ,,mooną skórę". D.rodzone dzieci w ni,edZliele lub św'.ięita są według ludu sZlczęś1/i.we.Za s2'Jczęśitiwydzień uważa się C2'Jwarteik" a ~dlZlieindlZliej poniedziałek, ja'IGlmlwiek panuje p11Ze/kooonie,że d:zi.eoko Ulrodzone w piOiruiedzil3łekzostanie siwotą. we wltor€!k będzie choro,Jjlfuwe.,a w sobatę będzie miało sny i będzie "rozlnawiało ze zmarłymi". Lud wierzy, że urodzeni wiosną są szczęś'liwi, la.tem - bogaci, a jesienią - syci. Los i szczęście dziecka także są uzależnione od fazy księżyca kiedy się urodziło. Jeśli urodziło się w nowiu, to będzie szczęślliiw,e:SZlczególne Zlna,czenie oICldajesię nowOlfodikow,i .. k,tórego maitlm po~ wiła z czep'kiem. C'ze:pek ten chowa się jako cenny slkarb. J eśl.i. lctoś idz'ie do W'Oj;sika,to zaszywa;ją mu do u!br.a'nW kawałek czepka, by "nie c,hlWytała go kula". �Recenzje 339 Także chowana jest pępowrna, gdyż lud wierzy, że gdy u:rDisną dzieci będą żyly z matką, nie wyjdą za mąż w iJnnej W1Sli,będą zdrowe i ~dą się kochały. Jak wspominają Georgijewa i Drażewa, po I w,ojnie światowej nisk.tóre małJki rzu~ały pępowiny do podiwór'1m s'Zik:oly,żeby iC'h "dzieci były na'llczycielarrnti.i w ogóle wyks:zJtaI'con ymi ludźmi" (IS. 3'83). Ciekawe jest wierzenie !rudowe dotyczące pokarmu poło1Ż.nicy.T.rzec'iego dnia po pOiI'odlzJie teśaLQIWlł idzie z syno'wą do wiejlskiej studlnii, młoda ma'bka bierze i wy. lewa wodę mÓIWlią:c:"Tak jalk C'ieik1niewoda niech cielknie i moje m1eko". Jeieli będzie chodlzić do pra'cy w ciągu 40 dni po urodzerou, to muLSliW1facać do domu przed zmlieIf'ZJC'hem., gdyż w prz€lCiwoI1Y1ffi wypadku moż,e zCliStać"sjpOily.wa,jące lwlację Lst'oty nadprzyrodzone tzw. judy i wów.czas może zalChOl'OIWaĆ i umrzeć". Położnica uważana jest przez te 40 dni za osobę "nieczy'stą", dlatego nie powinna g0101\vaći gnieść cialsto na chleb. Ponadto nie może ona paitTzeć na zasiane pole, chodzić na wesela, orlwiiedz.ać inne os'oby, pOoI1iew:aż może im zasik<Jd7Jić.J a(k wszędzie w Macedonii i tu położ,n.i;cę o.dwiedlZiająkuewne i przynOlSzą naleś<nikii, owoce, jajka itp. A'j{'lJlSzerlkawypieka chleb obrzędowy, który łamie nad głOlWą noworod!k.a. Każda z kobiet lamie z tego bochenka i mówi: ".niech dzieclko I\)śnie, założy rodzinę i doczeka się starości, wnucząt i prawnucząt". Do 40 dni po urod:reaiu dzJiecka nie zolstaJwia się pieluszki na podwórku po z&Cihod:ZJie sloń~a, nie su,szy ,ię ich na dzjJkiej ró.ży, gdyż tam "prz~byw3'ją iJs.'toty nadiPI'zy;rodZOln e". Jeśli położnica wYJClho·dzJi na d,wór nawet na krótko, to przy dz:iec'ku zo'siawia miQll:łę, która chroni od zł~h duchów. Gdy pierwszy raz no,worodelk jest karmiony piersią, to dają mu pra.wą pierś, "żeby nie był mańkutem", a nard głOlwą maJtlki tJDzymają sito, do którego dają kawałek chleba i jakiś owoc, bo w ten sposób dziecko zawsze będzie sy:te. C~sto pieI1wszą karmiącą osobą jest nie mat.ka noworOldlka, lecz jak.a'ś inna połQIŻJDloca, aile zalW!szepilnuiją, by była to osoba spdkojna, łagodna, ży=1'i:wa, dobroduslJl1ia, gJdYJŻ"prrekafŻe Olna te ce:c-hy i nowof1od1kowi". DZieci taikich kobiet uważane są za krewne i gdy urosną nie mogą się pobierać, gdyż są "mlecznym rodzeńst:wem". Ludność wierzy, że w trzecim dntu po u.mdzeniu się dziecka zj3lwi'ają się trzy niewidz.i.alne koJ:)ie1ytZJW."narelczmicy" względrrie "na:resznky" czy ,,IfI3czenky". Siadają do noworodka lub zatrzymują się na progu i określają ile ma żyć noworodek, z kim się ożeni lub za kOlgo wyjdzie za mąż, jalk będz:ie żyć itp. Decydujący jest glos trzeciej z ty·ch istot nadprzyrodzonych i to co ona powie, nikt nie moźe zmienić. W nieiktóryc!h wsiach, aby te trzy kobiety były łaskawe zostawia się naikryty sltól. Interesujące są wi,erzenia związane z pieI1W!szymkroc·zkiem dziecika. Zos,tawlia się na stoJe ró,zne przedmieot;y i co dotmie piemvtszy raz, to bęiooie miało otdipOlwieidnti zawód i talk !'liP. Jeśli noworodelk dot'k:ni·e sieikierę będ.me oieŚ1lą, jeśli pieniąidz - będzie CJZło;wielkiem bogJatym., jeśli igłę - wybierze ZJaJwódkraw'ca, jeieli ołówek - to będzie nauczycielem itp. Odstawianie od piersi też związane jest z wieloma obrzędami i wieflZeruami. Jeżeli zacamie ssać po'wrt:ómlie,t·o w.ierzą, że będzie miało drugi raz wesele 'bądź tetż takie dzieci będą "złodziejami" lub "hajdukami". Pierwszy ząbek dziec'ka maJtka wy.cier>a screhrną m'<:me'tąOlralZgotuje psrzeniocę lu'b kulmrryd.zę. WYI1Wame piel1w1sz.egomlec'ZI1ego zęba ta'ue jest ZJW'iąw:nez bog.a,tymi OIbmędamli. Ząibelk W1kła:da się w kaw.alek chleba i rZluca się na daiC'h prey tym mówi się: "Masz wrono kości\lny ząb, daj nam Zelazny". Dzieciko strzyże się, gdy wkończy rok Ścię1,e włoski chowają w śc:i:a,nielub kładą na drzeM'lOowocowe, które da'je potem obfite owoce. Lud wierzy, ż.e jeśli włOlSó;wty:cih nie s.chOlW,asli.ę, a zabiorą je ptasiki dQ sweg,o glnia'zda, to wówczas takiemu dZJi.ecku gro;zi przez całe życie ból głowy. Gdy chłopak po raz pierwszy idzie do lasu rąbać dTlZewa, matka �340 Recenzje rozdaje z tego drzewa kllem sąs'iardlkam, aby synowi szla dobrze robota. Także pierwlszy bochenek chleba upieczony przez dziewczynę rozdają trzem sąsiadkom, by zaws,ze miała go pod dalstatkiem. Rórwnież z pierwszej nitki, kJtórą upl1zędła dziewczyna, kawa1ek rzruca się do rzeki, ażeby "przędzenie szło jej jak woda", gdzie indziej rzucają ten k,awałek do ogni'a, by dziewJczyna "zapalała się do pracy". . Bar,wne i bogate są także obrzędy, zwyczaje i oby;cz:aje weselne. Średni wiek dziecw'cząt, które wy'c:hodzą za mąż j,esi 1<6- 22 lat, a chlolpców 18 - 25. El'iednJikawalerowie oraz ci, którzy uczą się jakiegoś zawodu lub pracują jako emigranci, żenią się w wieiku 25 - 30 lat. grzed zarę'czynami młodzież nie spoltyka slię. Kawaler; za pośrednLc'uwem cioteollnej sio:stry wy.syl,a wybrance bu'kieJt kiwialtów, chwstec:ZJkę lub grzebi,eń. Jeśli dziewc'zyna pI1zyjmlie je, to zna'czy, że zgadza się na zalręczy;ny. Potem chlopak oznajmia ,swoim rodzicom, którą dziewczynę wybrał-. Do końca XIX w. dziewczynę wybierali rodzice chłolPcra, lecz zalWlszemusieli się zgodZ1ićmlodzi (IS.391). W przestąpnym ro'ku nie są zaJwierane lIWliązki malżeńskie, gdyż "jeden z malżonków będzie wdio,wlcemlub wdową". Sta,ra'ją s'ię, by wesele odbyło się gdy jes,t nó,w, bo tyliko wó,w:czas para małżeńs'ka mOrŻebyć szczęśHwa. Centralnymi pOlstarcialmiobrzędów weselny,ch poza palrą mlodo'żeń,cÓ'w, są kum, kuma, młodszy brat pana mlodego oraz jego siostry, a także rodZlice panny młodej i pana młodego. W poniedziałek, tj. 6 dni przed udzieleniem ślubu, rO:ZJpoczynają się główne obrzędy weselne. Kobiety wsi przynoszą do domu pana młodego jabłka, orzechy włolslkie i zboże jako pomo.c. W tym dniu przesiewają zboże, a jednocześruie -huśtają teśreiOlwą trzy razy i tańc,zą dio'okoła zboża, Móre wysypują na mali,ach. Z tego lIboża mielą mąkę, z któr'ej w p'iątek lub sol::mtę wypiekają chleb wesdny oraz bochny obI1zędolwe. W nowiu księżyca w czw,a:rtelk lub piątelk przygoito,wują flagę weselną, którą oZldabiają bliU'SZ1CiZem owiniętym czerwolnY1minićmi, któ'rych się nie związuje. Na maszcie fl,3Jgi wbija się jabłko. Flagę po uidiieleniu przez popa śLubu niszczą w cerikwi sta,rając się, by tego nie Wl1dzieli młodożeńcy. Bluszcz wieszają na drzewie owocowym 1ub chowają do pOS,3Jgupanny mł:odej, jabłko natomiast dają młodej paiI1ze lub jedzą go goście. Malslzt flagi weselnej wylklo'r'zys"tują do koły:s'ki pier'W15'ZegodZliecka, a czel1wone nitJki pJ1zechowuje slię jako środelk leczmic:zy,.W sobotę wiecillOlrempanina młoda żegna się ze s,W10'1m'i koleżankami, a w rl!i.edzielę rano golą pallia młodego. Włolsy z jego brody Clholwają, gdyż panuje prrlieikonanie, że może ktoś ZI101bićmagię, a wodę po goleniu wy'lewają na krzak róży. W tym czals'ie w domu palnJDy młodej czeszą ją i ubierają spolkrelwlnione niewiarSty. Potem oI1szalk weseLny pa,na młodego wy;rusza do domu panny młodej. Prized jego bramą J10dzina panny młodej sta:wi,a belkę i swatów pUls:ZJczajądo środka cLopielrogdy kum zapła,c'i (:s. 402). Panna młoda gł(l{Węma na,klrytą czerwonym płó,tnem, a w nielki1;órych WIsiach Ma,cedonii Pirińskiej talkże nalkrY'wają i gło,wE: pana młodego. Ubieraniu panny młodej towarzyszą działania magiczne, np. ważą jej śJ.ubne ubrarl!i.e i umiesZiczają naid kadzi,dłem. Sta,rają się, by gdy pan młody przybywa do dmu panny młodej nie patrzyli ~ohie przy pieI1Wlszymsportlk,aniu prosto w oczy, a gdy potem dochodzi do spotkania on wręcza jej jabłko i pieniądze, a ona daje mu do ust cukierek, żeby ich życie było słodkie. Najpierw pannie młodej zakładają but na prawą nogę, do którego dają proso lub pieniądze, następnie ojciec dziewlc1zyny nakrywa gł'owy młodożeńców białym ręczmilkiem, a nad nimi ;,vylewa wlino, żeby byli szczęśliwi. Balrdzo dlram,aty:czne jest l1o;zst:aniep3Jnny młodej z dom,em rodzków. Ona nie "po,winna p3lt,rzeć na wY'wożony pOlsa,g.Odprowadza ją młodszy bradszelk i przelka"zuje szwagrowi. Ojdec pomalga jej, by dosiadła konia, atY'm ,czasem rodzice r2Jucają na nią owies i inne zboże. Kiedy orszak weselny udaje się do cerkwi, zdejmują but panny młodej, nalewa'ją do niego wodE: i szwagier daje jej się napić �Recenzje 341 trzy razy. ZatIliechanie tego obyczaju przynosi suszę. Przy udzieleniu ślubu przez popa w cerkwi nie są obecni rodzice panny młodej, a gdy ona zbliża się do domu pana młodego wy,lewają przed nią wodę, a teściowa ściele białe płótno, na którym jest biała i czerwona nitka i gdy panna młoda przejdzie, teściowa zbiera te ni1lki, by nciJk.tnie mógł "Z:robić ma:gii" jej synolwej-. P,oltem, gdy panna mło,da prze'kr,acza próg wraz z teściową, smaruje drzwi miodem i maJSłem a także obie sma,rują także i swoje wargi, by "były śłodkie". Panna młoda wchodzi do domu, a jej teściowa podaje jej trzy bO'cheniki o'raz dwa dzball1ki z WlO!dą.Wodę synQl\'ła :ws'ta,wia przy kominku i pl1Zędzie. na przęśhcy, m;jes'Za ogień i miol1Ją z;;mialta izbę. Podczas obiadu pall1na młoda i pan mło-dy w towalI',zyst,wie ni€\parzy:stej liczby gości przebywają w odidzielnej izbie i nie jedzą mięsa, a tyJJko pierogU, któTe przygotowaŁa 'teśe;iolWa. . Bogate są talkże ohrzGdy związane z pierwszą n{)cą poślubną mlodożeńców oraz wierzenia i obyc'zaje tOIWla,rzyszące;j:m przez pienwszy rok ży1Cdamałżeńslkiego. lwaniczka Gergijewa i Rajna Drażewa piszą również o obrzędach pogrzebowych, które przetrwały po dziś dzień w tym regioJllie, za!chowująic, jal'« i u po'zostałych Słowian południowych, wiele a'rchaic'ZDylch elementów po,g.ańisiki'c,h,w których dom'inują magia i zabobony (s. 411 - 421). Rajna Dl1aŻeWlapin,e także o obrzędach świąteczny'ch (s. 4i2J2- 456) mają{:ylch czysto chara'klter agra,rny. SZlczegó1nie bogate są zWJ'czaje i obycza:je o,raz obrzędy kolędnicze i noworoczne o charakterze świeckim, dążące do zapewnienia bogatYich plonÓiw i dobT,o,byl1;ugo,spoda'rzy.. Słusznie zauważa aut o'rka , że OIbc,hody świąt kalendarzowych odzwierciedlają doświadczenia i obserwacje prostego ludu zjawisk przyrody, zmiaJn pór moku i charak.teru prac po'lowych i hodQlwli zJWierząt dom{)wych. Jednocześnie obrzędy' związane z obchodami świąt kalendarzowych uj,aJWJliają ich śdsły ZJWliązekz kulturą materialną - strojem ludowym, przy.J1ZądzaIlliem potraw itp. Niektóre 5'ta<re pogańiskie ZJwy.czaje i obyczaje ora,z obrzędy nie wstały naruszone po dziś dziell, chociaż wiele pod wpływem nowy,ch warn.mków życia srpolecZJno-elkono,miczmegopo 9 IX 1'944 r. dolkonało swego żywota. Bardzo ciekawe są materiały pooane przez Iwanj.czkę Georgijewą, dotyczące światopo'g1ądu ludu - kos:mog,rafii i geografii, zja wilsik atmosferyoznylCh, meteO'l'ologii ludoJWej związa'nej z porami roku, flory i fauny o.ra'Z wlier.zeń demonodogicz- ~ ny.ch i miJt.'odolgicZJny:ch (,!;. 457 - 477). SPOTOz tY'Ch wierzeń s;potlkać można u po~o'Stałych Słowian bałkańskich, a także u wschodnich i zachodnich, co wiąże się, z fakbm, i.e lUld nrie mógł w dale'kiej przeszłości wy11uffia-czyć wie1e zja,wis'k przY'rody. Warto może odno,t'OIwaćniektóre wierzenia związane z kosmogonią. Otóż mies.zkańlCY M6lcec! oni i P iri ń,sJkiej wie'rzą, iż niebo pokrywa ZJiemię jak na'kryde i tam gdZlie "przylega do nie, jest koniec świata" (s. 458). Według legendy ludowej, gdy pojawi się księżyc na niebie i zobaczy go ezłow,ie.k, t.o nie może on patrzeć na człoiWieka lub spojrzeć na drzewo, gdyż ta!ki człQwiek o ile jest kawalerem nie ożeni się, a drzewo wys,chinie. W takim wypadku zoba'czywszy księżyc należy skierować wzro:k ku ziemi i dotknąć portfela, który tJ'm sposobem będzie pełny przez cały miesiąc. Noworozpoczętą pracę należy zaczynać gdy jest nów księżyca, natomiast kiedy księżyc "ubywa" są lecz\)ne choroby. Lud wierzy, że c!zarown:ice poi'rafią ściągnąć kJs.iężycna ziemię (s. 459). Sporo kiI'ążących legond jest związanych z tęczą. Poja,wienie się tęczy na niebie oznacza, że przesianlie padać i "nie będzie potopu" (s, 462). Z tęc~ wiąże się także prognozowanie pogody - jeśli tęcza jest na zachodzie, to zacznie padać, a jeżeli na wschodzie - nalS.tąpi rozpo,go:dzenie. Czerwony kalOT tęczy kO'j.ar.zysię z winem, zielony z trawą, żóŁty ze zbożem lub kukurydzą. W za1eino'ŚiC.i00 szero'kości jednegQ z tJ'Clh koil,oróiWtęczy lud odg'aduje, które z upraIW da dobry urodzaj - �342 Recenzje wtiJrmice, łą.kIi eLy zboię. W.edłiwg innej legendy, jeden z zak'Ończeń łuku tę<'zy zawsze jest za'!llurlZooy w r'zece, jezi'Drze lub moflZu i pije w.odę"zło~ym k:ie'liJchem'·. Jeśli jal!demuś czł<J,wi'e!kowiuda się za:brać ten kielich, lo wówczas będzie najsZJc;z;ęśliwszą osobą na św.iecie. Inne wierzenie głosi, że przejście pod tęczą grozi śmiertelnik·owi automatycznie zmianę płci (s. 462). Dość bogate i ba11Wlnesą w.ier:zenria w du,chy, diabły, dem<Jny i irune nadprzyrodzone siły. P<Jwszechnie stasowana jest medycyna ludowa,' o c.zym pisze Lilija Radewa (s. 478 - 488). Osobny wWlział zajmuje w tej monografii folklor, któ,ry w tym regionie jest szczególnie bogaty i wciąż jeszcze' żywy. Kostadin Dinczew daje ogólny przegląd dort;Y'Clhc.zaJSowcg'O s1'alnu badań i omawiako.Jejno hryJkę ludową - pieśni obrzęd:owe., mi~y,czne. ballady, reil:i:gijno-legelllda.fll1e,tekJsty pieśniome o stos'unka0h międZYiludzkich, poŚiW'ięccmepracy, milosne, folJkloJ' d'ZJiecię-cy,pieśrui epickie, hajduClkie. hist.o['ycrzmo-reiW'olucyj:ne oraz partyzanc,kie (s. 491 - 539). Autm omawia dość pobieżni'e ten niewy'czer.pa:ny Slkalrbkultury duchorwej nie da,jąc naiwet żadnych da,ny'ch bibliograficzn:J.:ch cytowanych f.ragmentów, czego nie można powiedzieć o Ewgenii Milcewej, która zajęła siG pnuzą ludową (.s. 540 - 560) i zadba·la o zao.p.a~,rzenie analizowanych telk:stÓ!wod!powJedn.im.i m CltrrY'cZJk.ami. Material ten tym baJr.dZJiejjesl cenny, gdyż został zebrany podczas badań terenowy·ch (w latach 1972 - 1974). Ilija Manolew przedstawił bogaty fol'klOif muzyCl'Jny (s. 561 - 622) p~s'iadający wJele orygilna~ny'ch cec,h. Omawia ort metrykę i rytmikę. Daje talk,że !luty melodJi 159 p'ieśni ludowy.ch śpiewClJny'ch bez akoll1iPaniamcntu instrumcn~óow muzycznych oraz 11 wyikooywanyc:h z. o.rkiieSitrąludową. IWalll Konew zajął się charalkterystyką gwar, które z.achowaly wiele <Irchaiezny;ch cecrh (s. 625 - 64'7'). Zakońrc:zerne nie wybiega poza ramy mono~rafii (s. 648 - 652). Podana jest bogata bibliogTrad'ia (.s. 653 - 662) prac ogŁaszanych dru,kiem oraz archiwaln)'lch (s. 662- 664). Indelk:s opracorwany przez .A.m:nęGeO'r-gij.ewą, Marię Galanową oraz SwetłG Bog.dano,wą (s. 667 - 58'5) zamyka tę ciekawą pra,cę. Omawiana monografia jest k'opalnią wia:domości, bogato i:lu'st·row.aU1akololfowymi i c,lar,no-bi1ałymi i'lustra,cjami. Jes.t cenną le'kturą dla etnografów i fo~klo['ys~ów, pomalgającą zapoznać się z oryginalną i egzotyczną kulturą ludorw.ą tej częś'Ci Macedonii. Służy jednocześnie jako źródło do prac porównawczych, gdyż pozwala bowiem oc:I:kryć odrębne jak też i wspólne wc'hy z ościennymi naa'Odami.· Kole Simiczijew Blasius Niawika: Die TJ:a.ch der Sorben 'um Nochten. Gerhard Apelt, Alb.recht Lange: Die Tracht der Sorben um KUtten. Bautzen: Volkseigener Verlag DomOIWina 1979, 120 s. 83 iI. przypisy. Sorbische Volkstrachten. 5 Bd., H. 5. (Druga karta tyt. w jęz. gÓrIl1o'lużyrak:im.Teikist ,w jęz. niemieckim igó'l'nolużyckim) Zasłużone wydawnictwo "Ludowe nakładnictwo Domowina" Budysin (Volkseigener Verlag Domowina, Bautzen) wydaje od roku 1954 tomy z serii "SCiI'bske na'rodne orasty" (,soT'!)i'.>cheVoJikstlralcht-en),w!Clhodzące w Iskład atlasu socbołużyckich strojów ludolwych. Piąty i asrŁ.aItnitom wspomnianej ser,ii zo·s.tal poświęcony strojom lu:dowym, 'które już zanikły i ,podziel<ouy na sześć odrębnych zeszy'tów Oma:wń.any tU/taj .zeszylt ,piąty :zawiera diwa następujące po sobiie opracowan'ia .gór- �Recenzje 343 nołużyclciJc:h S!lrojów ludowyc·h zokoJk WQchoz (niam. Nochten) i KUe'tnoho (KJ.itten), na północ od Budzisrz.yna. Miej'scowości te zamieszkałe były przez ludność wyznania ewangeHckiego, noszącą strój ludowy do ostatnich dziesięcioleci XIX wieku. UkŁad ca'łoo'ci jest jasny i przejrzYls:ty" a ;po<szczegó,1ne'rowdziały pierws,zego opracowania zostały poświęcone: 1 - omówieniu położenia miejscowości i warunkóiW ekonolm~czno-sO'cjaanYlch by~u łUldności Q:raz· olcNIie ż'ródeł do opisus!t<roju. 2 - h3Jsłowemu omówieniu wszyst.kJkh częśc'i Istrolju ik"ob'ieckiego, 3 ogólnemu opi:sowi i5tJ'ojów kobiecych: a wyjściowych i roboczych dziewcząt oraz mł·odszych i sta:I'5'zYIClh kobiQt w 'różnych ~poo"3Jch roku, b - obrzędowych tj. kościelny,c.h. taneczny'ch, w e9eUiny:ch,chir,zestnylch i Żiałobnych', 4 - bard:zo skróconemu ze wz,glę.du na braJk ż·ródeł opis·o.m stJr.ojów ,dzieC'ięcyc.h i mę'silu,oh, 5 - omówieniu materiałów, .sposobów wykona;nia li przechowywarriaoc!.zieźy, 6 - zdobnictwu, 7 rO:Łwojowi ubiu.ru, 8 - xoQIli'sttroju w żYlciu 'gl'U>pyIWłej:s'kiej. Na uwagę zasługuje 7.Cl5"ta·wien!ie IW języku górnołużyckim ważniejszy;ch olkTe$].eń elemeni!:ó,w st;wju ludo,wego or,az i'ch ,o,bja$n~ienliew języku niemie'ckim. DDUlgicopI'a,cowanie o sVroju z Kletinoho (Kllitten) jelst krÓ!tsze i zawiera mniej To'zdZ:iałó,w,gdyż o;puSlzczonoopis warunków elk.onomiczno-soicj.aqnyeh, jaik ['ólWnież omówienie maieTllałów, s;polsobÓiwwyko'Ua;nia i pTzelch.QlWywania odzie:i.y oraz jej roui w ży.ciu gnu.py wiejskiej. Mated,ał :ilustracyj'ny celoowo wyodrębn!iono, dru!kując g.o na do.hrym papierze kJredOlwym. Wyfkorzysi3Jno tutaj główinie czarno-białe fotQgrafie Z;felko.nstruowanego stTojU z o'koliJc Woc'hoz ,(Nochten), dając do.datk'OWooparę dohrych fologa-ami k'olor·owyc'h, dos'kO'naile :prezenitJu.jącY'ch{).dmia.ny tego ~roju.. Zamies':uczoll1e reproduik,cje dziewiętnastowiecZJnych rysunków i fotografii posłużyły do opisu niezrekonstruo..va,negoIstiroju z K,letno.ho '(KUtten). Lepsze nIi:i.'w 'poprzednich .tomach opracowanie ,graficz,ne i technika druka'rs'ka oraz 'zwiększenie liczby bar:wny;ch fol:o.graJH nie .re'kampet1JSlIją niestety Zlmn:iejszenia formatu zeszytów z 44 do 22X19 cm, co sprawiło, że ważne dla badaczy szcze,góly.stały .się mn'ie'i ozyttelne. Chcąc właśo~wieoc'enić walory omawiillnej tutaj publikacji - ItJrzeba się za.~anowić jakłm 'celom może i 'Pow~nien islużyć atlaJs ::'lt:ro,jówludOlwy;ch. Będą to :po pierwsze cele popularno-naukowe, które zeszyt piąty serii "Serbske nar,odne d.rasty" osiąga w pelni, a nawet pf'zekracza znacznie przewidziane dla takiej publikacji ramy. Drugim 7. celów moiLe być 'opracowanie "ko.stiumu" ludowego dla potrzeb estradowy,ch. W .i;rutere.s.ują'cym lI1a·s zeszycie są dobre foto.g.rafie zrElkons,tTiuow,a1nego stonoju, lecz br<1Jkwyikrujó:w a pr;z)'lna j:mniej zwymiarowanych krojów i WLOTÓW zdobniczych oraz opisów sposobów wykonania poszczególnych elementów ubioru uniemożliwia poprawne jego odtworzenie. Trzeci i o'st.a.tni cel .POIwinien być naukowo-dokumentacyjny. Zast.rzegają.c, :i.eatla.s .strojów ludolWych inie musi Ispełniać równocześnie wszyls'tkkh tych zamierzeń - trzeba jednak zauważyć, żc przygot,o,wany z takim nakładem pracy zeszyt ma jedna;k pewne !bra'ki w tym O'Slt.atn]mzakres,ic. Podjęcie tTlIdu Tekonstru~cji stroju ludowt.~go, .ktDry 7.3Jnikłow badanych okolicach, zasługuje na uznanie. W pracy rue znajdujcmy jod,nale WlZmianiki, ikrt:óre z prezel1itOlwanych części stroju 'są ryryginallne, a które ,rek(ms'truoQwane, nie dowiadujemy .się też jaka byla metoda Tek'Onstru:kcji poszczególnych elementów:. KO<l1!i.ecmewydaje .się ws'kazamie ŹTódła .rek:orJIStm:k'cjifragmeniuodt!Wlor:zo:nego oraz miej:sca ·przechowyrwa;ni.a i .metryki fragmentu au,1eniy,czneg'0.Powo!.ywa.nie 'SIlęna bezimienny>ch mf,o.rmato:rów bez odsłył<lnia .choćby do ma.ter·iałów :niep'ubE~kowanyc'h >t3Jkżeni-e jest przelkony:wujące. Szkoda róWlIliC'L;, że autorzy opracowańr.ie uwyputkUli bardzie:j z,n3lczen1a re- �344 Recenzje likto.wych słow.iańSkIi·CJhe:lemenitów ubioru, które wClhodzą w ~d .pewnych zastawów 's1;iwjów, zwłas:zcZJa !ty;pu ,obrzędOlwego,. Są to dla przykładu żaIobne"plachty" z białego płatiI1.a I1Jnli an ego" ozdobione ,pryrriityrwinym haftem krzyiŻylkowym. Wydaje się !baJcie, iż baro'zo· l\lrr:o'Zma'ic'oneli rozbudiowa'ne w k,o\biecych lSitrojadl z \Wochoz i KJletnoOho'nalkrylCiia·głowy zalsłl\l'gują 'na jeszc'ze dokłaidin'iejrszy OIPis z anaJlizy Ity:powylCJhmotyrwÓiWi techn'ilk ha.fciaI1skliiah:lub 'innydh 'zdobień, podiami·erm'ZlwymialI"olwanegolcroju itlP. Przylstlrój .gro.wy jest rw :tych ubioralclh elemen·tem rz.naczącym, gdyż głównie on dlm-eśla fwnlk'Cję svroju (np. strój kO'kielny, weseLny, ·cł1JI'zast.ny)a niekiedy przY'naleiŻność do pewnej grupy wieku (dziiewczęta - sta'J1szc kobiety) i stan cYlW'i1nynOlSlicielelk(panny - mężatki) .. Mocmą sitlfoną !pie.I'WISzegooOpraoowania ,jes.t opis w;anu,nkó.w ekioHomiczno-łSpołecznych, w których żyli nosicicle stroju z okolic Wocł1Joz. Na uwagę zasługują też ChaTa,K,terystyilciu'błiolTó,w,uiSzeregowany.ch IW zależności od 'i'oh obandw ZiróŻl!lioowany,ch fU1n!kcj'i:od sk'r,Oimnej odzieży robo.czej do najowoobnie.jszego 1.>1;.rotiu we,;.elnego. Ubiery i stroje ludowe zaprezentowane w wydawnictwie "Serbske na rodne masty" lSą 'ruieZifWyIkJ!e :interc:sują,cym doikuornen't-em odTębności kullj;ury Serbołużyczam. Slo,wa ipOdzięlkolWan'ia nałeżąsięWltęc etnografom i Teda'ktorom "Irushturta za serbski ludospyt w Budysijne" (lnstitut' fur Sorbische Volksforschung in Bautzen) za podjęci>e li kOol1sekwen"tne reaE1zowanie trudnych i mo.zal.nyc.h pr,ac badawczych oraz wydawniczych związanych z publikacją kolejnych tomów i zeszytów. Zofia Grodecka Blasius Nawka: Die Tracht der ewangelischen Sorben des Bautzener LaruJes. Bautzen: VIQIJ.k!sergenerVerll:ag DOm'owi.na 1i979, 146, IS. 95 il. pr'l.yp1sy. SOlrbiJsche Volks1:'!"a,chiten.5.. Ed, H, 6. (Dru,ga !karota 1:yt. w jęz. gÓIT"fiolu'ŻylClldlm. Telkst w jęz. niemieclk1m :igórnobużydkm) Ostatni jlUż zes.zyt tomu !piątego z serii "Serbske na.l'odne dra.sty" {SoiJ"lbi:sche Volkstrachten) zawiera studi:um zani:kłych w końcu ubiegłego stulecia strojÓ\W ludowy z obszaru około 35 parafii ewangelickich, poIożonych na terenie i w okolicach miasta Budziszyna. Mieszkańcami tego obszaru byli w polow,ie dziewiętnasItego wie!ku ;pralwie wyłącZJnie SeI1bobu,żY'czanie. W omawi.anym .twta.j opracowaniu z·achowano anall,ogic.zny jaik w poprzednim zes.zY'cie wkla.d treś.c~ li lj;yt'Uły p'OIszczegóŁny,ch roZ)dzialÓiWo,ak również slorwniczek, w języ!ku gómołużys'kim, waŻd1iejlsz)'iah części Sltrojó,w z objasnieniami w języku niemieckim. Opuszczono tylko rozdział o zdobnictwie a dodano dwa inne poświęcone 'QlpisolWibadanego ISotlJ"oju IW la1:alch ,pięódziasiątY'clh XIX wieku olI"az ·anali·ZIie różnych oczynmilków.,lkJtóTe wpłynęły na wy,gląd i r·o'?Jwój :tegQ pię'kJnego ubioru 'ludOWego. Szata grafk=, teclhruilka :reproduk,cjli i fo:rmat są 'identyczne w obu zaszy;tach, nie ma więc IpiOItrreiby,pOlnownego i:ch omówienia. Trzeba jednalk Iraz jesZicze podkreślić celowość zamieszczania barwnych lub czarno-białych fotografii osób w kompl et nylch stł.'!"o'jalch,a me ,kolorowych p1au'sz, !których -twórcy IlIi'e pot.rafią :z.wykJ.e oddać !Wiernie wSlzystkkh ISz'czegółów .i propoJ"Cji Istroju lliudiowego. Ro'Zsze·rzen; ~ zaJk.resu temaityczneg{) 'i dOldalni'e peWlnyeh T·owziałów do opraCQ- �345 Recenzje wania o s'tJwjaJOh ewalngelickich SoobobuiŻyczan z dkoLic Bu,d21i'szYlnaWlPlynęło bardzo d()da~lnio na jego wa[ito'ść. !Poważnie ,wzwsła też iW Istosunku do poprzednich ze5zytów liczba 'wy/korzysta,nych źródeł. Zaletą opr.aaowania j'es,t tPonaldto olsadzenie badanego 'stroju w /konkretnym Ś;rodowU1sku,czas'ie 'i \wall'ullUkach,~po.łec'Zj[1o-elkon'omfuczmy.ch.ZasłiUJguje Ito na pold!k,reślenie, gdy.i; niektórzy ibada'cze 'Poprzestają tydko na opisie \sameg,o 1S1IHlIju i jego S'zc7Jególów, c'o' nie po'zwa1a 'na właśc~wą .aJrualizę ubioru jaJko 7Jj3IWiJS/k:a Ilrultuwwe!go. Z,wraca uwagę wszeC'his;ttronno'ść dociekań autora inad Jróżnym'i cZJ'lTl:nLk.amli, \które wpłynęły na ,ro7JWój, formę i zasltOlSOl\V,anrie badanego Istrnju, z uwzględnlieniem podst.awowej p.ra,wdy, że ubió.r !LudolWYnie jes,t t;wo,rem stałym, lec,z podi>egający;m ciągłY'm zmialIJom pod wpływem ·oddzLaly- .. wań zc1Mnę:t.rznyJch.ROZJdzialy opiSlUjące, na podstaJWie 'przek'aiZów histolry;cznj'1eh, wygląd .tego 'Stro'ju w pewnych etapach rozwojowy;ch (l,a(ta 1700, 1'700, 1'800, t8.15, 11840)są wlaś.ciwym do,pełnlien'iem cennego opr.ac·owa'ltia. Przechodząc do szczegółowego omówienia recenz:owa~ego zeszytu lTIJuszępo·wtórzyć niektóre uwagi zawarte w recencji poprzedniego, a szc>zególnie podkreśtić podjęcie trudu rekonstrukcji str>aju, który zanikł. Ze wcstępu do,wiaci'ujemy .się, ż·e do IOdtwoTZenias,tro,ju ewa'I11geilickich Ser!)o'J·!użyczan z Budziszyna li jego okolic poslużyły 'l'óWlnieżodnalezio:ne w tereln1e komplety i fragmenty ubioru oraz zbiory dwóch muzeów. Przy prezentacji na wspólczesnYich foJtogra;fia:ch talk 'kooffipletó'w jak oj fragmentów tego SI1Jrtoj.u po,żądane bylj'1by jednaJ!';:linfonnaoje, pozwalające na u:ciO'ku'men1·Olw.aJne o·j'różn'ienie częś,cIi()'ryginalnych od zre.k.()'rtsltruo<wa;nych.Dla badaC'za lnie jest też ·cbojętne miej's.ce prz.echowy·w.an;ia I()ryg.inalnYich <fr,agme11Jtó.wstmju i i>ch metryka, j,ak terż żródła .rekonstrukcji poz'Ostałych fragmentów, np. określony CJksponat muzealny, przekaz ikonO'graHczny itp. Interesujący i Ifzuicający duŻ'o śW'iart;1a,na sytuację żydową Inosicieli stroju jest opis ucisku narodolweg)o Serbołu'ży,czan i ISPY'chania ·jch do roH proletaria!uu, lecz narzuca się od ra'liU pytanie, jakie znaczenie. miał strój ludowy w utI1Zyrnaniu i utrwaleniu ich odrębności narodowej? Na pytanie to' nie otrzymujemy niestety wyczerpującej odpolWied,zi. OmólWie:1ie poszczególnych części i odmian stroju zasłu.guje na wys.oką oc om; badacza, mająceg,o ułatwioną ,pracę przez .wprowadzeni·e 'Odsyła,czy z op.isu ·ogólnego do poprzedzającego go opisu szczegółowego. Specjalis,tów, zajmujących się strojem ludowym zainteresowałyby jednak obszerniejsze opisy technik hafciarskich i 'chara:k'tery::>tyc.zny'ch motywów zdo<bn:iczych, ja.ko 'c·e~lo:we'uzlwpebn·iem.ietaik oWitego matieriału ilustracyjnego, dlatego szkoda, że w opracowaniu opuszcz·ono rozd7Ji.ało :lJd.ohniiCltw'ie. Reasumując, omawiany tutaj zeszyt reprezentuje najwyższy poziom wśród znanych TIam tomów serii "Serbskie narodne drasty". Decyduje o nim szczegółowo udokumeil1.to'warna.ana~.iza środowis,ka, w3'l'unków i etapów roz;wojowj'1ch sJl.,roju. jalk też oh£ito'ść ma,ter,iału i[us'tTa:cyjnego i wy'ko'rzy:s·tanych ~ródeł oraz precyzyjne opisy części ,i komrplletów /Stroju. Zoji;a Grodecka �346 Recenzje Małgorza.ta Maij, Ludowe obrzędy weselne w Polsce. Marteriały bib1iograiikzne. Centrum I.:OifoTlmaicj'i iNaU!kowej !pf'obilemu węzłowego H.l Wyidawnictwa Uniwersy.tetu ,W,rodaJW;s1~iego, WroiCław 1980, ,ss. 40. Pomimo, Ż€ l.iteratura z :!Jak'resu polskiej odrębności weselnej jest obszerna i różnorodna, do niedarwna jednak nie dys~onowaliśmy j.ej zestawieniem bibliograficznym. Dlatego z saty'sf.akcją odnotowujemy fakt ukazania się Ludowych obrzędów weselnych Małgorzaty Maj. Pozycja ta powstała w ramach prac naukowo-bardalwczych problemu węzłowego 11.1 "Polska 'kulit,U!ra.narodowa, jcj tendencje 'ro7Jw,oljoweli lPeI1cepc}a" ko.o'JJdynowanych przez Urniwemsyt et Wrocławski. Wydana zaś została techniką małej poligra1'ii jako druk do wewnętrznego użytku. Publ1kacj,a 'M. Malj 'ma chaifakter bibliografii problemowej. Ten typ zes'tawień bibliogmafic,zny'ch nie 'ma zby't bogatego dorobku w ,powojennej Po,lsce. MOż,n3 tu wspomnieć dla przykładu o Materiałach do bibliogiTafii polskiej sztuki ludowej (1950 - 52) l. ChmieIińskiej oraz Bibliografii historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej. Recenzowana bilblio,gr,a:fia za,w'iera 341 pozycji 'poda,ny'ch w porządku alfabetycznym. Obejmuje prace, :kitóre ukazały ,się o,dpolowy XIX widku do chwili obecnej niemalże. Zalwli'era publ,ika;cje 5ialmodzie1ne, artylkuły z dzieł zbio.r·olw)lch maz CZ<łisopi'sm 'i Iserii o chalra1kiterze pJJzede wszys,t'k,i,metnograficznym. Już sama autorlka we ws,tępie zwxódła uwa·gę na ito, 'że nie w,s'Zy:>tlkiepo,zy,cje związa:ne z weselem :wstały uję'te. Jedną z przyczyn takiego 'stanu rzeczy było ['obo'cze potrakto,wanie ,niniiejlszego zestawienia z. możliIwością uzupe!nieni,a i dopracolwan~a go. Dlatego ,więc byłoby cLohnze zastanowić siG w toku ewentualnych dail:szych prac 'nad 'Wprolwad:zeniem rzeczolwego podzia'łu wewmę.tf'zJneg-odo owej bibliolg.rafii, co ,niezmiern1ie uł<l!t,wiloby lkiorzy!s.tanie z 'tego ź.ródła, .a jednocześnie podik.reś:lliŁobyważność niel~tórych pozycji z jednej strony, azwróciłoiby uwagę na dru:go['zędność czy 'PTzyczy'rukaIJJsiki :charakter il1lI1ychpublrkacjJ z drugiej stJ:oII1Y. NaJElŻYsądzić, że zarówno uzupełnienie 'bra1ków, jaki zwrócenie uwagi na sposób zaprezen't'owani.a zg.romad7JOnej bibliograf H będzie miało miejsce w przCfwidy,wanym przez M. Maj slZlczegółOlwymdo.pra'co,wa,niu niniejszego zestawienia. Bezsprzecznym poz06taje jedna1k sam !fakt OipU'b1i'~owa'niategoż oprac'Qlwania, które w nie małym stopnJu wYlPełn'ilo luikli na etnogiraficznym rynku bibliJografkznym. Irena D. N. Goberman, Iskusstvo Gucu~ov, Kabat Mo,skwa 1980, 'ss. 52 il. Wydawnictwo "Sovetskij Hudoznik" wydało interesującą pracę poświęconą sztu'ce ludoiWej HucułÓiW. M,imo że ,nie ma ona charaikteru 'naullmwego, zasłulguje !la ba,czniej'szą ulwagę ,po,l:slkiego czytelnika. Ujmuje ona w lSynte'tyczny ,sposób całą sztukę [lUdową tej gru'py li wobec braku 1'iteratu.ry powojennej 'w tym wkresie stanowi dobry materiał faktograficzny. Największym walorem tej książki jest jej cZGŚć ilu:str.alcyj,na s'kładają.ca 'Się z 204 zdjęć, w dużej cZGolciImlorolWych Na wSltę,pie 'k.siążki pnzedsta;wliona jest mapa HiuculsZlczyzny z zazmaczeruiem najwa'Żmiej!Szy1cihmiej,sc'O'wośd. AU'tOT oma,wiając ,sztukę !ludową Hucułów s'kuJ)ia się głównie na rzeźbie w drewnie i snycerce, garncarstwie, włókiennictwie, ma- �Recenz;e 347 1arstwie, mosiężnictwie, sztuce obrzędowej oraz a.rchitekturze. Obok krótkiej cha· rakterystyki tych działów sztuki omawia on najważniejszych współczesnych i dawny.oh :Ł!wÓU'có,w łfucui1s7Jcyzny, taldc·h jaik: Junij i Wasyl S21k'l"ybJalkOlwie, JIUif'i,ji Semen Ko.rpaniukowie, Aleksy BaJClmunski, Ivan 'i Pliatr Baranow,s'cy. M~mo wieillU za,lm ja/kie 'ta pr<lloa posiada, jest w niej Ikirka lIli,eśoisłości. JIUri.na W1stępie Goberman definiując termin Hucułowie twierdzi, że jest to "nieduża grupa etniczna Ukra,ińc6w" (,s. 5). Bardz.iej moŻ/na ;by :się ,przy.chylić do stwJerdzenia, że je:st to u!k1raińSlkagrulPa e.tmoglI<lJiczn.a,.gdyż grUipa etnkzna nai\vet n'ajmniejlSza :nie może sit; zawierać w ~,nnC'j gru'p'ie eLnkzmej. Kolejna nieścisłość, to piso,waia .n=wislka ga'nn'carza BachmiI1Sikie.go. Gobe:rman podaje pisownię Bachmatju'k dodając jednocześnic, że podp~sYlwHł &ię "także jak·o Bae'hmiI1lsoki(.5. 26). W części i!1ustiraJcyjnej zamieszcza on jednocześnie zdjęcia przedstawiające dzban wyłvonany przez Bachmińskiego. Widać tam wyraźnie początek nazwiska Bathm ... pisanego alfabetem łacińskim. Wiadomo je.dno.cześnie, że na pracach podpisanych alfabetem cyrylicznym widniało nazwisko Bachmartjuk. Jest to o tyle normalne, że wśród Hucułów żyli i pracOiWaili,ludzie pOII:sikiejlll.airoDdo:wości, do Iktó,rych ,należy wlaśni'e zaHozyć Ba'chmińskiego i Piotra Napa z Kut, którego jednak Goberman w swej pracy nie wymienia. Te drobne uwagi nie obniżają jednak wartości po,znawczych tej pracy. Na końcu książki zostały umieszczone: spis ważniejszych miejscowości Huculszczyzny, spis skrótów użytych w tekście (odnoszą się one do muzeów, których eksp(ma,ty 'zo.s'tały zarpreze.ntowa;ne w pra,cy), 'spus :Husrtr,:llcj'i.oraz blliblograf~a. Bra· kuje jedna:k w tym aneksie ind(~k.,,:;unazwisk, przede wszystkim twórców ludowych. Mariusz FOLKLORYT I NARODNITE TRADICll KULTURA, SOFIA W SYWREMENNATA Baumann NAClONALNA 197'0, ;s;s.222. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na II Sympozjum Folkloru Bulgars1k.iego, 'któlfe odbyło się w dn;j.a,ch 9-10 maja 1973 r. w m~e~cie Bałcz.YJk, Tematyka referatów dotyczyła obecnego stanu fołkloru bułgarskiego. Todor Iw. ŻiwtkoQlW Islk-upiłIs:woją uwagę lila cieka:wym zagadn,ieoni'll, a mia,nowicie Ina 'WJs'półczesnej follklory;sty;ce .bułgamkiej. Zaz.na'2za ,on, iż .follklo.rystyika bułgars,ka z.ajmuje slię współc:zesny.m ll"oZlwojemprocesu twór,czoścli lludowelj, natomia5l1: nie ma żadnych prac o jej roli społecznej. Aut'or ,podkreśla, że folkLor wywiera duży wpływ na nową kulturę Bułgarii, która zachowała wiele archaicznych elementów. Dopaltruje 'się o.n moim. obecności twóDczośd ludowej we W1Spókzesrr:tej ku),tUlrze nalrodowej ikraju. Podaje, że na fe:stiwalu :pieśni li tań'ców ludolwyc,h, któ,ry odbył się w mieś,cie Ko;prYWl3ity,ca"w 1'9'71 r., wzięło ud.ział 60 t)'lSli.ęcywylk,oll.aWCÓWi 'wi,dzó,w. O P(~Im'laJrności poezji oj melod:i'i ludow'ej w Bulga1rii św,i,ad.czy fakt, jak podaje Żiwkow, istnienia kilkudziesięciu zawodowych zespołów folklorystycznych li że pfOlg'ra:m!teleWizyjny tn<lISYc'O'TlY jest pieśn'1ami ludowymi. Aulto·r uważa za autentyczny także foLklor prezentowany przez owe zespoły zawod.owe. Stefana Stojkowa pisze o rozwoju i współczesnym stanie bułgarskiej pie~lll 1udo.we'j. Poopiora (lina słuswą tezę" że i w naszy.ch 'cz.a.s·achwśród ludu żyje wiele wa:ri,antów i 'l11IO'tY:VVÓIW, j<lk'ie istniały 'ponad Isto lat temu. Udow:o,dtnHy to zresz.tą �348 Recenzje badaJIlia te'renOlWe rplrzeproiwadzo.ne ,po II wojnie światowej nie tymko na ziemiach Bułgarii, lecz i w Jugosławii. Na przykład pieśni weselne emigrantów z Tracji osiadłych w Besarabii i Dobrudży nie uległy zmianie w ostatnich 150 latach. Autorka jednak zaznacza, ze zanika powoli obrzędowa i obyczajowa pieśń ludowa, a tailde - hajducka, historycZll1a, mityczna, ballada oraz pieśń o treści społeczned. ,WsIPółczesny stan bułga'rskiej prozy ludowe jest tematem rozważań Rosicy Angełowej-Georgijewej. Autorka twierdzi, że niektóre rodzaje bajek już w ostatJnkh 40 la,ta;ch zall1li'kły, n atom'i<llsrt nadal żyją IUitwo,ry ,o zwier,zęta'.ch 'i ,nowele. Prozaiczne UJtiwOlI"Y ludowe jednak, Ikltó,re za'chOiwały 'się dotąd, l'Jmicniły Stwoje 'trady'Cyjne formy. Baij!ti fa'nrt'aISttyc.znenp. oporw'iaJda rs'ię :dziś w BułgLłJniilwyłącznic dzieC'i'om, inM<JUTI!ilalS!t !legendy ZJWiązane z topo.nimią 'fla,da:l żyją 'w ni()ZJTiienionej fO'1"mie, a legendy ·0 IPO!srtalciach'i ,wydarzeniach hi'storyC'z.nych żyją co praJWd'J w&ód ludu, locz w wciąż z.mieniających się rwersjac·h. TalkaZJres.z.tą jest tendencjatych ut,worów [ucto,wych i 'll 'pozoist:ałych narodów ibałkańJS'kich, gdzie dOlffi'inuje problematyka spo,łecLJn:a a treści Irea1i<sty,cznej. Angelow'u-Geolrg,iijewa pcd:krreśla Zlmiany, ja~ie w;spółczerSlny bajarz wprowadza do znanych iwąitlków podają:c przykład o powstaniu świata. Bajarz bułgarski unika już dawnych biblijnych pojęć, co .autQlrlkanazyrw,a ,,.moderniiza·cją". J€lst to iW)'lnik dąż'ei! do 7,l.iJkrwidiowa'niaabst:r,akcyjnych pojęć i dopasowanie dawnej treści bajek do wiarygodności. Podaje ona t a!kże, że 7Jmn'iejsza ISię liczba ,bajarzy młodrszego i śrec!Jniego po,ko.lenia, ponieważ w osta,1Jnic'h 3U-40 ~ata.ch uległa zmialflJie ku-1tUlr.aludowa, a co 'za tym idzie, zmienia się również i skład odbiorców iinforma:toTów. Jak i u pozostałych Słowian, tak samo 'i w Bułgarii, najbardZ1iej Q1dpmlllena .zmialny 'są utWiory ofurukc'ji zabawQlwej 'i wychowawczej. Na 'podst:a:wie ,właJsny,oh obserwa~cji ,i ba,dai! terenowych autorka podaje, że nie tylko zmienia się treść, lecz taIcie i język bułgarskiej prazy ludowej - wpro:wa.dzome są wyrazy, jalGich przedtemchtop ,nie 'u'żYlwał 'i nie '1'0zu'lThiał. Ten gatunek 1.wÓ1"czoś·ciJludowej żyje 'nadal w regionach oddalonych od oś.ro.d.kó,w rprzeroysłowytch, gdZie jesz,cze tra,dy'cyjiDla ,ku'ltwra ,ludowa zachowuje swoje funkcje. Kryte,ri,a współczesności w folklorze słowiańskim ,roz.pa,truje Nalt'arlia Silumadu z Kijowa. Po,wołują'c się na badaczy k:r.aj6wsłowiaI1l3kich dochodzi ona do wniosiw, że sporo wątlków żyje 'nadal wŚTód narodów słowillM:k,j'ch iprzy równoległym powstawaniu nowych utworów. Twórczość ludowa, według niej, nie zanika na ziemia,ch gdzie tradycje isą bogate, 'w U"e'gUo,na1ch, gdzie fol'k'lor poda:w.any jest prileróbkoan, a więc 'gjdzie .jest on a.ktuailizowany, oraz na obszarJlc'h, gd'z.ie pow,stają nowe u,two:ry.. Do D1aj,odpo:l'niej'Szychurtworów ludowych z,alicza ona pieśi! łudową. wymienia np. ukraińJskie kołomyjki .i biał'O'nus'klie przyśpiewki, ros yj:sJ1-(ii e, ukrainskie czastuszki, monostroficzne teksty pieśniowe istniejące na ziemiach Rosji, Ukraimy ,Białorusi, Jugosławii i Polski. Ten sam tem.a't p.orusza również 7Jnany follklOlryS!ta rosyj:Slkii, BO'ry,s P;utiłow. lecz olgranuc.za slięon jedynie Ido te:renów Rosyjskiej SRR zaz.nacZJa,j ąc, .iż obser'"vuje się przelk!sz.takenie ·g,taryc.h :tra!Cly.cj'i,które IW zmientiOO1ejfo:runi'e na.biera:ją nowych funkcji artystyczno-estetycznych (np. populanne trad:l:'cyjne wesela, obrzędy kahndanzo,we).. iPUltiłow podkre~la IPrzeniJkanie folkllOrru do IWSipólczes;nej kultury rosyjskiej i to przez różne kanały sztuki zawodowej (np. wpływ twórczości ludowej na literaturę, teatr, symfoniczną, operową i kameralną muzykę i kino). Za waJŻine zadanie dlla !f'1okłorystów radzieek.uc:h uważa 001 badania nald 'regula'rnością i ItendClI1Jcjąroowoj!U foliklaru t'nadY'cyjnego z 'Uwzględnieni'ero .prawidłowoŚci 60cjailnego i ikutbur.alliI1'O-bytOlWego uo.zwoju k:ra!j.u. Zagadnie.ntie W1s,p6łC'zesny-chga.tunlków f,o]klorys;ty:czmy-ch Czechosłowacji po,ru- �Recenzje 349 sza Bohwslav Benes z Brna. O roli 1'ra'dylcyjnej kuH'U'ry iludowetj iW .życiu ws;półczesnym NRD 'Pi=e Hamnan Schrobach zaznaczajqc, iż wątki z XV i XVI w., które cieszyły się dużą popularlIlością, obecnie nie są już popularne wśród młodzieży llIiemieckie,j. Nicżyją'CIa już Bułga.l1ka, T.atja1na Kolewa, zajęła !Się obycza6ami i oibcr-zędami ludowymi. Podkreśla lana cechy hii!stO/fY1czme i etniczne uby,czajów za>z.nacmjąc, że nie są one tY'lko środkiem 'Przekazania wCl'rtośoi Ikulturowych, lecz i elemeDJt.em kwltury. J~o takie, obyczaje i obnędy są lIliena:pisaną historią Qlsią·gmJięćduchowych minionych epok dając możliwośc.i rekonstrukcji poszczególnych okresów rozwoju społeczeńisJtwa. Ponadto w ob}'czajach ·i obrzędac·h 'ludo'wy,ch, Iwedłu.g 'autoriki, zawanta jest fu.rukcja określanych -sY'So1emów soc,jalnych. Znany muzyokoilog bu~ga'nski, Todo.T Dżidż.ew, p~sze a wspóŁczes'nych fOlrmach folkloru muzycznego. Zwraca on uwagę na dy.ferencjację pieŚini ludnwy.ch., które zatracily już swoje pienwotne zmaczenie. Część ,pieśni i :trańocó!'w odchodzi z !I'epertuaI'u, gdyż zostaje zHkwidowa'ny ich pralMy.czny zw:iązelkz żydem ludu. P.odkreśla przy tym, iż popula:ryzacja melooii ludowej przez artystów, radio i telewizję przyczY'nia s.ię do zachowania pewnych iIltwo.rów,a /taikże duży jest w tym wkład 'szkoły oraz chęć młodzieży do opanowania g)ry lI1a u,nstrumentach ludowych. Podobnym zagadni€'Iliem zajmuje się llija Manołow, który radio i telewbję lliważa za ;naj:baHiziej au,torytatywnein:sty;tucje wku.ltywow;aJn~u twó'nc;wścJ ludowej. Ludv~k KUl1C rpi'sze o muzeach illJst'Tumenta,lnej muzyki ,ludowej w Czechosłowacji, a Was'iłka Kuzananowa porusza obecny stan bułga,rskich bajek fantastyczny.ch. Z ImJei iRa,dost Iwanowa 'p~S'ze -o obrzędowych pieśniach :wese1Jny,ch przy roZJsta:niu IPa'nny młodej .z domem rodzicólw. AutOiJika zaznacza, ,iż ,cho'Cia,ż wiele z {)hrzędowy~.h pieŚini weselnY'ch już =~kło, jednaik Ita grupa wlCliąż jeJSz:cze jeslf; żywa. Wymienia ona, że podobne pieśni istnieją u Rosjan, pominęła jednak ościenne narody słO\wiańoslde,,gdzie po,dobne utwory jes21cze nie zo·sltały wYiPa:r:terz rytuału weselnego. Przysłowia i IPrzypowieś'Ci po,chodzenia litewgkiego 1stniejące w fo~k1olfZe bułg.a:!'s,k'im2lwracają uwa'gę Iwona KojnalkOiwa. Osobny rozdział poświęcono :tolklor-owi okręgu Dobrudży. Autorzy kilku ciekawych artykułów przedstawili tradycje ludowe ziem, które długie lata znajdowały s·ię pod pwnow ani em Ru1munii. <O gatunkach i rodzajach, o 'ich !I"ozwoju i obecnym imanie [()IloklOI'lU D.OJbnUldży,pisze Del,czo TodorO'W. Wyunlienia on pieśni k.ailenda:I1wwo-obrzędowe, weselne, hajdU'dklie, batllady oraz IPieŚini () lS.t·o~unK.alch międzyludzkich, które nadal cieszą się wśród ludności dużą popularlIlością. Córka nieżyjącego Wasyla Stoina - Elena Stoina - ·pisze a rollklorze muzycznym Dobrudży, k:tÓTY,po,siada od!I'ę,bne, specyficzne ·.cechy. Anna 'Iaijewa naltomiaiSt za:jmuje się tańlcarni ludowymi lPod1kreślają.c orYlgLnalność ty,ch, kitóre wykollly\'Mane są po.dozas świąt kailenda!I'wwo-·obr21ędowych. O niektórY\Clh W1spóllnY1ch i ,odrębny,ch cechaich muzy!ki Iludowej Bulga:rów z Besalrahii i DobI'udży pis!ze N.~kolaj Kaufma:n, a Miohaił Bukureszlijew przed-s<taJwia sylwetkę śpiewacrz!ki ludowej Wasilii Wylczewej, od której w latach 1961 - 1969 zapisa,no 901 pieśni ludowych. Uirodziła :się :ana 120 maj,a :11906 r. 'We JWlsiKalipet'rowoo okręgu Silistm i jest WJluczJką hajduka Kara.tenasa, opiewanego w licznych bulga1r.sckkh pieśnJiaeh iludowyc·h. Repertu·a'f owej ,pieśniarki iLUldowej Gikł!aid'asię wyłączmie z pieśni liryc:mych. Wykonywane przez nią pieśni nadawane są przez radio Sofii, wydano także płytę gramof-onową z jej nagraniami. O iZWy,c,zajach iQlbyczaja.ch DobrudiŻy p~sze M~ta Wasillerwa, a Gal1ka M:i'c:ha'jlowa porU!sza nielkltó:re specyfLciZJnecechy materialnej ikuiltU'ry 1Ju,dowej tego obszaru. Autorka podaje, że kultura materialna tej bogatej rÓW1I1inyBułgarii nie �350 Recenzje odbielgalJa od pOZAllStałychreg'i()!J1ówJkira.ju, Do końca XIX w. np. bud<JWano na wili lepianikti paIm-y1e kukuJryldJziany.mi łody;gami. Chlo.p oral pJ'ymiltyIW,nylmdf6W1111ia'Ilym radIem, krt:óre rabU sam. Do :lat 30~c'h lliłJS'zego's.tul€ICia młócono końJmi przy 'POmocy trybul um oraz walu drewnialIlego oCzykamiennego. Kobieta przędła na przęślJi.cy, a IStr,oije l.udowe :zJachowały wiele elementów sięga.jącyoehgolę'hoko ;wstecz. Z biegiem cZaJsu jedna!k kultura materialna rozwija,la s,ię .szybkim tempem. Poza wspomnianymi artykułami zawarto w omawianej książce tailde kilka pnac .pośw,ięco,ny,ch r'egiona,lnemu iollkloro'Wli :iJnny,ch okręgów lkirajlu. Geo-rgi Danozew !liP. pi'sze oistnieją,cych jesZJcze IW okręgu Elena pieśni hajdUid~kh. Pmównuje on za;pilsy M:i<cha'iłaAnnaudowa lZ 119113 'roku (M. A'nnaudow, FoLklor ot ELensko, ,.sboflniik za naw<i'nli Uillo.twouenijoa", t. XXVII, Soi.ia 19'13) z odpOlwiednilk.ami,kttóre odkrył po II wojnie światowej i dochodzi do wniosku, że ich treść w zasadzie nie u'ległazmiaruie. Anczo :KaŁojanow podaje z ;kolei nowe da'ne o trady,cjli epi.c'~iej Ina terenach ws'Chodniej Bułgarii. Wa'rto zaznaczyć, iż w XIX w i na początku XX w. zbiera'cze nie z.anotowaJ1i tu bOihaterslk<ichpieślJJiepkkLch, gdyż talk'ich ltTady·cji tutaj nie było. KostadLn DilJJClZew·zajmuje się ibr.adylcjam i folrkl,ory;sty,crzmymiMacedonii Ririńskiej. Współoczesny stan prozy ludowej w ok'ręgu Bła,gojewgrad Macedonii Pirińslkied jes,t pI'zedi!1'1l1oJtem Y,oZlważailEWigeniu Micewej. Au,torlka poda,je, że wśród informatorów ludowych utworów prozaicznych są uczniowie oraz staruszkowie w wieku 80 lat. U tych ostatnich n ie ma już wiary w siły nadprzyrodzone i z tego powodu daiWna :treść ,nielkJtó.rylchut'worów ,zQostala dopa:sow,a'na odo wspókze.snego świa,tOlPo'gl1ąidu TOrzlwoitniętego już naT.odu. Ostami Ja,rty1kuł Eleny Ktolewej "przyn~si wieJle cielkawy,ch inJonma.cji o orygin.a1JnYlcho;bY'czaja,c,hli wie:rzeni.a'Oh luidowych okręgu Płowo iw, związanych z :ttka;ctwem. Lud wJerzy np., że jeśli asn<JW,a!Często się ,plącze, to a'lbo tk<lJCZlIka Wlsdadła do krosna w złą godzinę, albo na krosn·o patrzyły złe oczy. Uważa się, że zamężna kobieta nie lpQ'WlinnazdejffiOlWat zm·oona ut'kanepłÓlbno we wtar'ek, .gdyż wlsta,nie wdową, a w tym dniu jeśli za'istnieje potrzeba uciąć utkane płótno, to witnna zrobić t,o pa.nienka. Zawarte w omawianej książce prace s, krótkie i porus,zają co prawda zagadnienia delkawe, ~ecz l!1Iiedają wYlczerpują,cej odpowiedzi na wiele pytań, :które nurtują współczesnych badaczy folkloru slowiańs:kiego. Poza nieHcznymi przypadkami brak scZ.enszejkOlmpaTatylSty1k:ilIlie ty~ko vi pOTównaniu z .kulturą ludową sąsiedl1kh 'llJaTodó •w:, . ale .nawet i ,z tąz Po!zOlstałych regionów 'kraju. Takie po.równanie 'Pomo;gł~y u,sitail.:ić;ty.powo Tdzenne .ut'wory ludowe, jak też prześledzić icll powiązani'e z lo:dipowiedn:iikami u po:uo.stały·ch Słowian i il1JiesŁo'Woiań·s'kich na:r·oclÓiW Pólwylspu BałJkańlSkiego. KoLe Simiczijew .T. Hajdu;k-N~j,a:kQoWlska,Temat Opole 1980, ss. 243. śpiqcego wojska w foLk~orze poLskim. Próba typoLogii, Seryjne wyda'w.nLctlwo, ja'kimi są .,Zeszyty Naukowe ,WyriJszej Szkoły Pedagogic=ej w Opoilu", IWLbogadło iSięo cenną pozycję :z. ,d'z;ioolziI11.Y .genolo,giJi f,oIJJlclo1'Ystycznej. Stanowi ją omawia;na tu praca J. Hajduk-Nijakows'kiej. Dopowiedzmy od .rum to, :co :z.atu:sww<1łbłąd kOlfektOltski, iż rozpr,aJWa ckltytC'Zytypollogii pQł- �Recenzje 351 s k i e g o !Po d a n i a J u d o w e g o. Jest to bowiem pierwsze lIla naszym gruncie tak śmiałe i IS<zeroko'Problem ujmują'ce z.amierzenie. Od iwielu już :lalt f,o~kloryś-ei pod'kireślają korrlieazno.ść ,pod:jęcia 1S"Z'ClZ.egółtO'wych badań nad char.alkitery,stytką gatun/ków ustnej rprozy {ludowej, które poza wydrrkowymi stulCliJami - nie d!oC"Le'kałysię jeszcze pogłębi{)'Ilych opra'cowań. W kontekście dJOciekań genealogicznych z za!kresu foliklmu wyjąte'k stanowi ba'jika, pOT. dOity,chcz.al:>ocv\'e wypowiedzi na temat jej cech 'k'OrlJsty;tuty;wnych J. Krzyż.anowskiego, D. Simonidesczy H. Kapełuś. Podanie ludowe w połączeniu z opowieścią wspomnieniową i wierzeniową oraz legendą, po raz pie1"lWSzydoC"Zekało się tak szczegółowego. og,lądu na,UJkowego. Jak autorlka rrozprawy podkifeśla 'we "W'Stępi'e", przyczym zanied!ban'ia badań należy u,pat'rywać w specylt1i:c.zmym,tj. ewolu,cyjnym funkcjonąwaniu PQdania w świadom06ci społecznej. PunJktem wyjścia dla ,rozw,ażań Hajduik-Nijalk!oWlskiej nt. określenia galtunkowego .podania stają s'ię ;reiile'ksje zwiąlJane (L opolWi,eścią wsrpomrrieniową. DoJoortując przeglądu i intere:prretacji europejskiego stanu badań nad tą formą gatunkową, pc}.Lslkafo,lok:lory,styka dochodzi do wniOlsku, iż opowieść wspomnieniowa, funkcjonując ,w danej :S(połecznOiŚci,stosul1lk:OIWokró,tlko, stano'wi bazę, w opralfciu o którą rrodzi się nawy giatulIle:k trady;cyjnej Iprrozy folkllOrys;ty'czmej, tzn. podanie lub a;neg,dota. W p.ierw,szym 'I'ozd2liale, ,poprzez anaJ1zę cech dYlstynkttywnych opowieści z życia, dochodzi autorka do zjawiska transformacji gatunkowej, które umożl'iwia jej nau'kowy ogląd podania. W !konsekwencji II i III rozdział po,śWlięcone 2JOIsbająproiblematyce podania w świadomości ll1au:'kowej fO'I:kl.o.rys'tó,w.Rozpat'rzenie doty;chcz1alSQlwyrchsitalnlOwi-sk badawczych prwz Hajduk-Nijatk:ow,ską nie ,staje ,się ;su1crhym wyUczeniem !falkitów, ale jest iwórczy.m i kons'tru'ktyw:nym IQP.isem jej 'wła'snego 'stano,wltslka w tej kwe:sltiL Polskie koncepcje określające podanie ludowe zdefiniowane przez Z. ŁempLck.iego i J. St. BYlS4tiran.iJa wydają s'ię aUitorce zbyt jednostronne i ruiewySltar-cz.ają-ce. EIk,spono'waIIlY,przez Łempi,dkiego dynamizm II"02Jwoju podania tpod:.:zas jeg-o l1s1megopnzek,a.zu stanowi dla niej 'zbyt wąlskie 'spojrzenie na całoks'z.tał:t stpecy.LLki tego gatunku. Podobnie skąpym w swej wymowie jest - Iwełdug Hajdulk-Nijakaws'kiej - aspekt hi-slorryczno.ści i ldkalności podania wysuwamy przez Bystronia.' Szczegótowla 'l'nalii:za badail 's'kupionych wokół podania pnawaidzi aUltorrikę do spostrzeżenia, ri:e doitychcza-s glr.anic,a między podaniem a legendą była stoswn:lmwo płynna. Przede wtSzysi'kim bralk konsekwencji w pojmowaniu ,ty,C'h io,I"m galtulltkowych daje się zauważ.yć w zbi,O["ach:tekstÓiw ludowych. W zw,iąZ:ku z tym uważa ona, że ,,'klopo,ty z .rio.zdzieleniem legendy od .podania utrzymurją się talk długo, jak dł'Ulgo temat będl:zJiejednym rich 'wyróŻlni'kiem" {s. 5:5). Auito,I'k.a połem:izuje jed.nocześnie z próbami określeń opowieści wierzeniowy-eh powiSltałych na gruncie europejskim. Wnit<JJsek,Ik.tóry wysuwa s~'ę z ;tego przegląd.u \Stanu badań, jrolt jednozn:aczny: za wy.róż.'IJ:ilkgatul]kawy nie może ,służyć temat lub eJement wiarygodno'ści. Przyznaje ona rację tym sformułowaniom badaczy, w krtórych na plan pierwszy wy,sunię:t-o problem iun:kcdi p.elnionej ,przez ten ga'bunek. ' Brak jednoznacznej interpretacji teoretycznej nt. podania mobHzuje ją do USltaIenia kryteriów, poz,wa:1ających O'kreśl,ić zespół ,cech wYTó~niającyc'h ten ga~tunek spośród innych. Posłużyła się w tym celu metodą typologiczną, czyli na prezenta,cję .formy podania zbażyły się w połą'czeniu z ewolucyjnązmiemo'ścią zjatwi,ska piOlwtarza:ją'ce s,ię Of,al. f.aIMy wielookrotnie dQstrzeżone,. Jednoczoonie dla pebnego kształtu podania ujęła jego fUJU'kcjo.nowarrie w hist,o.rycznYID, IO'gólno!kuU:u.rowym i ;polity=ym !kontekście JSytua'cyjnym. AnaJ.iizę tYiPologiczną Pf,zeprowadziła na wybranym mater~ale podall'1io:wym. prze:1ronywując-a mcxtYiw:ują'Cjeglo zaSitos'Ow<IDie. �352 I Recenzje A wybraŁa n.ajbia.rdtzied 'popular,ny ,wą,tek w folklorze pols'kiln, tzw. "typo,wy" przykład podaJnia., tj. T 8256 - Rycerze śpiący, któ'ry w PoLskiej bajce Ludowej w układzie systematycznym J. KJrzyża.no'w.S'kiego.reprzEll1ltlOwanyjest przez 50 zapisów. Au torika, dokonując d1ronologlcznej klalsyfikacji :teg'Q tematu, uzyskała aż 15q wensjli, z 'k~órych najstansza pochodzi z 1,aIt20. mimiolnego stulecia, na1jpóźniejsza zaś z 119,76r. Z aJnalizy "tereno,wej"zebira,nego ma,teniału wyni1ka, że wątek ten największą żYWJotlD'OŚć posiada ,na Śląisku 1(54 teksty ISpO'śród 'WJszYls,t!kich zapisów, por. 'rólwnież dołą.czoną dlo :książ:ki mapę nr 1). Wybór tematu Irycerzy śpiących dla zamierzeń badawczych Hiajdwk-Nijakowskiejoka'zał Slię niezwykle trofny, ponJiewa'ż umożliwił jej 'interpre:talcję nauko.wą relacji bajka podanie iopOiwieść 'wierzeniowa podanie. Bo:wiem p'JIS,zczególIDe teksty w zależności od formy przekazu funkcjonują w postaci badań historycZJny,ch, wierzeniowych bądź bajek. A zatem w niemal naturalny :sposób wyznalczająone refleksję na temat Irodzących się różnic gatunkowych, wzC\jemnych wpływów i za1leżlfiośd Oirlaz zachodzącego między nimi zjawiska transfo:r.macji. ROizdzia~ V p.racy staJnolwi alnaliza tYIPO'loglczna przekazów, Tealizo.wana przez autorkę w dwóch zasadniczych grupach: l. Fabulanna konkretyzacja tematu śpiącego wojska, !L. "UhisltoTYCZJDienie"temaJ1;u śpiącego wojs'ka. iPoids<ta,wątalkiego podziału stały się dwa różne sposoby f'O~klorystycz.ne konkretyzacji tego wątku. Bowiem jedna grupa opowiadań transmitowana jest w przekazie uSJtnym jako prezentaca pfizebiegu niezwykłe go wydarzenia, druga nat.omiast posiada formę relacji z histarrii Charakterystyka tematu śpiącego wojska, której precyzję wZlmacniają odpowiednie tabele, doprowadza młodą folklorystkę do końcowych wniosków, których celem jest typologiczne określenie ist'oty gatunkO'wej podania ludowego. W rezultacie wymienia ona trzy czynniki, będące podstawą transformacji gatunków fO'lkJorysty'cZlnych, ,a to: lsy,tuację, w j,a'kiej dochodz.i do TeaJ.izJacji przekazu f'Oll:k'lory'stycznego, wpływ narmiora na ,ostateczmy :ks:ztałrt utworu f<Y~kll:OifystY1cznegoi ,rolę, jaka przypada ISłuc,haczo'ffi-odbiOric,om:te'kistu fol1kilory,stycznego. Równocześnie uważa, iż os1Jateczny cel, km Iktó,remu winnyZJmier,zać jednos;lJkOlwe anahzy konkretnych sytu,alcj'i wypowieidlli nlammtoll1a,to próba :ty;pologii sytua1cjii foJkiJOIroitwÓ1l'czy;ch. P.odkreślając IllaśZJnaczenie 'narrato'ra w ,istnieniu I1teratury ludO\wej wyróżmia c'mery tY1PYjego parstaiwy I('idemy;fiilmcji, względnej a'kiceptacjli, idy,stansu 'i nega'cji). WliIadomo, iż w ustnym przekazie tiradylcji f,ollkJOIry,s'tycznejiJstnieje śdsła W1spółzałeżność jej nosiciela z odbiorcą, jednocześnie potencjalnym narra'torem. Autorka wyrÓ1Ż.lDia Wlięc odpowiednie typy pOlsltawy ,odbim,ców (1dentyfi'kaIClji, Wlzględnej ak'ceptaiCji 'i dy1sltlansu), k,tó,re ,decydują o :spoiSobie fUDlkcj.()Inowani,a!treści fo~kłoTysty,czny,ch. W pierwlszylch tlaltach pracy Zlbiera!dkiej badacze patrzylli na ma:teriały terenowe jako przede wszystkim wytwory anonimowe i kolektywne, a zapominali, jak Wliellki jest 'W niich 'wkład 'iJndYlwidula!lnych wykonawców. W miniemym stuleciu, a także na po>C'zą1JkulDaszegowieku, 'Zlbieracze pojmowali no,siciella U!stnej tlrady:cji jako przekaziciela spuścizny wcześniejszych pokoleń i nie zauwa'żali jego aktywnego wpływu Dla sam p~zekaz. Ta'kie 'spojrzenie na utwór f'Oltk'loTy,stty,c,Zlny zostaje WlspMcześnie posźer1zo:ne o 'Clały kOln:tek:st :społeczny, jalki oddzJiaŁUljena namat'OO1a, a więc środowisko, z jakiego pochodzi, o zawód, zaintmesowania, wreszcie o sytua.cję, w j,a'kiej jest !fealizowalna jego 'wylpowiedźaraz o diane na ,temat odhio:ncóiW. W,spółiczeSina fotlikllorystyka, korzystając z o:siągniięć rnJauk społecznych, coraz mocniej eksponuje znalclZenie jednostkowych nOlsicieJi follklO'ru, ich odbioT'Ców oraz sytualcj,i przelkalZlU ustnej ,litem'tury Judtowej. l właśnie zaliJntteresOlW'aniJa Hajdulk-Nijakowslkiej ISą świadecttwem n01w,atonsikiego i głębokiego sporzejnia na u:twoo: �353 Recenzje ludowy i ClałokJsz.talt'czy:n.ników, które de.cydują {) jego i:stnieniu, 'fO'ZpowszechIllianiu' i pO!pU'larno,śd. W ko.nsekwencji autorka dokonuje typologii tematu spiącego wojska, funkcjonującego w trzech postaciach, tzn. jako opowieści przygodowych, dokumentacyjn)"Ch J hi,storY'cznyc:h (IS. 226), pod'kTeŚ'la,ją~c,że po.d·s:tawo,wą pr.zyczyną po:j.awienia się podania jest jego f u nik <: j a s p o ł e c z na. Fo1k10rystyika postu,]!Uje utrzymanie doty.chczasorwe,g-o po.c!JziaŁu,prozy ludowej na dwie ka.Ł.egoQ'ie: ,o charrukterze bajkowym i lniebruj:koM'ym. Do tej astJa,tniej grupy 'zalicza również podanie, 'k.tóre - według niej - !posiada wyróżniający go zespół cech, tj. aktualność, prawdziwość i upo!staci'owamie ar:ty.styczne (poetytka). P.raC'a Hajd U1k-N.ija'kowslkiej jest pierwszą na ,naszym gru.ncie próbą odmiennej lClnalizy te.k,stu fo11k1{)rY'~tycz:nego.Bo:wiem teoretYicznemu określeniu pojęcia p()dania tow'Clirzy!~zy'IllG"wametoda badaw'cza, Iktórejpod'stawą jest typologiczny punkt widzenia. Au,torka IW konsekwentny i 'rzeczo'wy sposób skO'nlkJretyzowała własne pos:tu1aty nietradycyjnego oglądu naukowego pno'zy ludowej, która funkcjonuje w 'Obiegu społecznym nrazupełnie inny.ch za,sadac'h niż literatura pisana. Wobec takiego założenia zrywa onazl1teraturozna'wczą anahzą, po,s,tulując nową formę ba,daiJ, której św,iJadectwem je:>t niniejsza 'ro1Jpr,a,wa. W podsumowaniu folklorystka zastrzega się, że przed:>ta1wiona interpretacja podania jaiko gatun'ku folklorystyc1Jnego wymaga jeszcze dodatkowych 'UJs:taleil teoretycznych. Mamy nadzieję, podobnie jak autorka książki, iż dalsze badania pr(lwa.dzone w 'zakresie genologii folkl,ocr·ys-ty·cznej pO'Z.lwol:-j d-oikladnie ustalić wszelkie prawidł'owości funJkc'jonawania podania w falkl'l-rze. Teresa ..Laografia", t. 31, Athene Smo!ińska 1976 - 1'978,·s·s.464. Seria "Laografia", odpowiednik naszego "Ludu", jest organem Towarzystwa Fallklorystyc.Zlnegn Grecj,i. Na lamach .tego roczni'ka u<kazuje się 'SpO'fO ciekawy'ch pr,ac związany,ch z duchową i ma,teri.alną Ikulturą Grecji. Omawiany t'om poświęcony jes,~ zmarłemu 22 paźd:zierni:kJa W7'6 '1'. ,redakit-o.rowi nacze'lnemu, 'ZJnanemu etnografowi, profesorowi Uniwer'sytetu Ateńskiego, akademikowi Georgiosowi Megasowi. O życiu i dOIl'o,bikunau,kowym Megasa pisze M. Mera'k'lis ('s,. 3 - 14). W'spomina on o pier'W'szy'ch krO'kach tego uCZlnia .:'Iikolasa PoLitisa, który po ukończeniu studiów Dla UniwelI1sytelciie Ateńskim i po odbytej 'specjali1J3!cji w Niemczech piast,ował -różne furukcje - do 1936 .ro'ku .był'na.u-czycielem na prowincji, w Atena'ch, nas.tępnie w latalc,h ];936- 11955 dyrek,torem Arch~wum Fol:klOlrysty'czne<go G'reckiej Alkademii Naulk. W :tym czasie wykŁadał na u.n~wer,sytecie AteiJstkim wybr,ane zagad.ruienia z fol'k10,rystY'ki 'i etnogra£ii. Od Toku 1947 był .ruad'zwYiCzajnym, a od 1'952 If. ZlwyczajnynTIprod'esorem UniwCftsy-tetu Ateń'skiego. Od 1960rDIku był pU'z.eW'oonkzącym Greokiego TowarzY'stwa F.ol:klorysty.cznego., a .reda:kto-rem 6eTii "La(l~a1ia" od ł952 .r. Na członkJa Akademii Nau'k Grecji wyhran.o 'go w ł970 'T., ,kiedy oQchodzil r.:;woOe77 urodziny. Meraklis wspomina o dorobku naukowym Georgiosa Megasa (215 prac) oraz pisze o je-g'O pracy orgClinizacyj.nej, a,lbowiem z jego incja.tywy zebrano o'lbrzymi 23 "Lud" - tom 66 �354 Recenzj~ materiał literatury ludowej i etnograficzny w różnych regionach Grecji. Niestety aU!tOlrarrt:y'kułu nie plisze nic <o poo'c'a/ch porównawczych aikademika Megasa, k.1;óry luhował się' w omawianiu pewny,ch ·gatunkówi rodzajów grecikiej tlWól'Cwści ~udowej w porównaniu z odpowiednikami sąsiednich narodów słowiańskich. Prace te cechuje ,slkrajny ma'c}olna1'izmi subiektywizm. Meg1aJSnie przyznaw,ał ż;ldnej samorodno.9ci i 'orYlgli!1lalnoślCi·epice ludowej Słow,ian południowych, ;1 wszystko co stworzyła muza ludowa tych narodów przYiP.isywał wpłYlWom gofeck~m. Motywy z cyklu Króle'wi'cza MaI1ka według niego były Zlapożyczo.ne rz cyklu greckiego o Dige!l1isie A'kI'J~tals.ie.RJamy tych zapożyczeń przez i'O.LklOlrsłowiański z greckiej t wórc'zooŚc i ludowej widział on 'wszę.dzie, co oczywiśC'ie je!Sotabsurdem. p.r;;yznawlał tyLko jedno!kJie:runlkowy TU'ch wędroW!l1)'c:h motywów, któ'ryc,h bazą było Grecja, a !!1igdy !I1ie choiał pTZyijąĆ do' wia'domości, że wymiJa,na dóbr ,kultu.ry ludolWej ma wydeptane d,wgi p;rtowadzą'ce 1Z po'ZoISotaly,ch'kmjów bałlmńlslkk.h ta'kże do Grecji. Mega,s nie znał języków Isłowiańsklch i do swoic'h ,prac korzYistał nie z ory.ginaJ!nylch ludowych ieksrtó,w s,łowliańslkiJch; lecz z :nielicznYlch i.ch przeikł.ldów namne języ;kieunoJPcjlSiki'e. Następny autor, Dimitrios Ilkonomidis (s. 29 - 42), zajmuje się bajkami i bajarzami greekrmi. iPJ's:zeon, że .krąg bajaTzy .kupczy .się, a je3ZJcze u Slchy!JkuXX wickiu byli oni 'Chętnie ~aiPTas'zaJni,by opowiadać bajki po mia'stach i wsi.aoch. Bajk;ami i:n,teres()IW.aliIsię rybacy, iSlklepi'kame, młynarze, 'szewcy i inni orzemieślnicy. Chętnie słuchali ich także pasterze. Lud grecki cenił ich, a niektórzy z bajarzy mieli wyjątkowy :talent do 'Opow.iad:alnia bajek, .baś,ni, legend i iJnnych ut,worów ludo,wych. Autor nawiązuje do dawnych tradycji bajarzy greckich, jakich nie brakowało w staroży.tnej Heilladzie i w Bizancjum, gdzie w tym ostatnim im·perium lbajki traktowano jako 'kolysanlki. StefanO's Imelos (s.. 167 - 1'/13) 7laJjmuje się zagadnieniem klasyfikacji legend greckich. Na ten temat, jak wiadomo, nie tylko w Grecji, lecz i wśq'ód inl1ych badaiCiZyzdaniJa sią .podzielo.ne, wygłaszane są róż'ne .poglądy. Nieiktó.ny główny ciężar kładą na mitologię, historię i religię inni skupiają swą uwagę na meteorologii, geologii, kosmogonii, archeoIogii i demonologii. Klasyfikacja ta jednak uzależniona jest od treś'cli ut:worów, gdyż legendy u ]łoszczegó.Jny'ch Inarodów są rÓŻne, w zale'.tnO'Śiciod t1ak.iichlub innych warunków, w jaki'ch Tozwijala si<; ich kul~ura łud:owa li narodowa. PiO'naditow 'O!ffiaJWianymtomie są a'r.ty1kuly dotyczące innych zagadnień ludowej kultuTY duchowej i materaal.nej Grecji. Elew.teriO's Marinelis np. pi:sze l) obrzędach narodzinowych, weselnych i pogrzebowych w m. Suli (s. 174 - ,194), analizując towarzylszące ty;m ·obrzędom pieśni oJudowe. Au:tor ogra,nicza się jedy;nie do wą~kiego ohszaru geog,raf'i-czmego ,i nie UisHuje dokonać pmównań z odpowiedniika:miinny.ch regiOiIlów kmju, nie mówią'c już o SŁowiana,ch, którzy w zasadzie ,nigdy nie goszczą w pracach etnografów i folklorystów greckich. Pandehs Kawakopulos (s. 253-· - 271) pisze o trzech starych melodiach tanecznych z wyspy Krety, które posiadają swoje odrębne cechy, ·nie 'spotykane w innych :regionach G!fećji. Z !ku1tury mateT'ialnej ;zwracają uwagę rozprawy T. K.os,taJkisa pt. RoUlOi!Ctwo w Caik<onii (s. 34 - 150), G. Papacharałamposa pt. Naczynia gospodarstwa domowego Cypru (s. 151 - 166), Ciasto i wypieki chleba pióra Nikolaosa D.iJmi,tru (s. 219 - 234); Popi Mina ZJa'jmude si'ę medY'cyną ludową EHmbu ,na wY'spie KalPpatOls (s. 24,6- 252), a WaLter PUlc,hner daje ::!lnaHtyczną bibliografię' greckiego tealtru kukiełko·weg,o (s. 294 - 3'24). Zestaw zawalrty.ch mJa,teruałów aż prosi o szeIlsze .spoj.rzeni'e na pOiru.szJamezagadnieruia rOlZsz:erzając ik!rąg pOZla wąskimi g.ranioami regionów i kraju. lN'·i est et y w Grecji nie ma jeszcze takiej inicjatywy, jaką od dawna reprezentują badacze Ju- �355 Recenzje gosławii i Bułgarii, gdzie Illa łamach czasopism "Narodn<J Stvaralastvo-Folklor"; "Makedo,n~ki F,ollMor" ii "Bytlgalr,s'ki Folklor" donlinują pralce pOlró,Wlnarwc,ze, trraktujące za:gadnienia związane lnie tylko z kulturą ludowąwłalSnego Iknaju, lecz i z kulturą :Iudową 'WlS'zYls.1.'kirch 'na,wdów bałkaJ'ls:ki'ch, Talkowej ery w greckiej nau'ce jeszcze nie ma, Kole ZdZJtsła,wZwożmia1k, Kalendarze, KAW Warszawa Simiczijew 1981, '135 ss. Nasz 'chrześcij1ań>s:ki!kalendalrz poc'ho,dzi od k.alendar.za egipsikiego, a egipski ord kalendarza ichłopskiego: od wylewu .do wylewu Nilu, gdyż iZJIlaki~odtia'ku ozma,czały początkowo 'cyk'! prac rro'lni'czych, ja'k u Słowian. WyjąJtlkowość SYI1iusza IW 'kialendanu egipskim polegała zaś na tym, że słoneczny wschód tej gwiazdy zbiegał się statystycznie z PO'CozątkiemwyrJewu Nilu na wy,s,o:kości Memfi.s, gdzie iara:on Menes zbudował sioolricę zjedinO'czOlne:goEgiptu wedługkaJendarza memfidóego w T. 2937 pne (K. Mi'challwwski, Nie tylko piramidy, W-wa 1966, s. 59). Cechą łączącą kalendarz egipski z kalendarzem Majów np. był HJ'k schematyczny o 360 dflliach, al€ dwuznacznością jest j,uż stwierdzenie, że "Dekretem z KalI1ap{)'S pole,cił on [P;tolemeusz nI] Coo4 lata dorzucać do 360 dni nie 5 ,(jak ,to czyniloino rOd czasu g,dy bóg Tot wygrał je od Chonsu), lecz 6 dni" (s. 44). Ptolemeusz III wprowadził po pcr-05tUrok przestępny, który przy:jął dla kalenda'rza ,rzymskiego Jutliulsz Cezar, a by wodzowie r,zymscy wiedzieli kiedy wytgrywa.ją bitwy. Ludy <rolnicze ,wolały posługiJW'<lć'się kailendarzem słOll1ccZJnym,kiÓiry ,określał cytkl weget'ailywny, a Judy pas:tersk1iecyklemk1siężycowym; i kalendarz kisiężycowy w ,mlflliczej Mezo,potamii był przeja;wempolitycZJnej dominalcji noma.dZJkich zdobywców, ,do ,ktÓirych należeli przodkowie biblijnych Zydów. Aui,or nie ro'ZTóżnia tego, gdyż jest gorliwym uczniem pana Ludwrka Zajdlera, który kiedyś zaproponował mi listoWInie uwzgl'ędlfliel1lie mych "m-aterilałów telk!st'olwych" w nOlWym wydaniu Dziejów Zegara (list. z datą 29 VIII 71), ale nie zrobił tego - ze szkodą dl'a popularyzato'rskiej pra'cy ZdZJisława Zwoźniaka. Juliusz E. G,. Kar.piń'sika, Bibliografia etnografii polskiej za lata PJI"awdzic 1970 - 1975, WI'ocław 1980, ss, 430. WyCZUWr.ljąc zapoi'TZebow.a'Tlie środowiska etnogr.af'i-c:megona prace typu bij b1Ji:ng;raficznegrO,G. E. KaI'lpir1,g,kapodję~a się tTUrdneg;o ,zadania zestawieni,a publikJalCjietnograficlZnych za lata 1970 - 75 <3.457 tyitułów). W zamierzeniu auto,r'ki I()rraz zespołu, z którym ws.półpracuje, jest przygotowanie l1.a!k.żepnz~ądu pi.śmiennictWla et:nograrfi1czmClgo za 'la,ta 1.960 - 7\0. OmCIlWi'anapralca ma charalk1eu: bilb1iografili bież<j!cej i jest w prostej ,tinii !kontynuacją tego ,ty'pu o,pu,ac,owań z dkrresu międzywojennego i POW,(}j CjI1n ego. Podsta.wę do tego ty\pu proc dał F. G:awełek <Jrbejmując laJta 11800 - HIll() (7,200 tytułów), ~. �356 Recenzje a następnie J. S. By:st'roń, !którego h~bliograrf'ia ma 'chararkter krytyczny i dotyczy lat 1<1),10- 27 (1'7{)0 tylułów). WokreStie międzyw;o,jennym prace ile i1wntymu'U'je'również K. Moszyński (lata 1925 - 37), którego opracowanie zamyka cykl bibliografii bieżącyc,h, Plfzedstalw,iający'c,h dorobek po ls:kiego p.iśmiennict wa etnogI1a1'icznego. Bieżące bhblio'gT!afie w okres.ie powDjennym iU'1J9pirowaneprzez ,redakcję "Ludu" i pu:blikOlWane iW 'tym {:za'sOlpiśmie przygotowalli: 1. BaTio'wa (za pak 1947 - 3184 tytułów), R. BitJtiner-Szewczy'kowa (za lata 11945 - 54 - 332.8 ,tytułów) oraz B. G<1win (za lata 1955 - 60, 3346 :tytułćxw). I wła,śnie do tych tradycj:i nalwiązuje omawimlla biiblioglrafia, a zwlaszcza do pracy B. Gawina IW mluesie U'~ładu Y.1asyfi>kacyj'nego, :k:tÓlry po zmodyfi:ko,wallliu został wyik'o.rzySti·a.ny. Bibliografia E. G. Karpińskiej została podzielona na 6 głównych działów: 1 - o cha·r,akter·ze ogóllnym, skupił :pra'ce biJibliogna,fiozn-e,imdeksy, aulasy, słowniki, encyklopediie, 'recenzje cza50phsrm po:}skich i obc)"ch za:wie.rającyrch 'interc>sujący materiał; 2 zawiera prace z ,z,aJk,resu,teo,rii kultury i metodoJ'o,gii; 3 - grupuje publikacje doty'czące historii i olrganizacji etnografii w Plolsce i za granicą; 4 zes:tawia dorobek w zakresie muzea,llnlic.t.wa pol~kiego i obce.go; 5 -- najohszer,niejszy dział dotyczący po.zyoj'i z .zakresu etnografii Poi1s.ki; obfity ma,te-riał tam zamieszcwny· został uporządkowany w poddziałach: opracowania monograf.iczne, kultura matePia~nla, ,społeczna i du'c'howa, 'Przeobraż'eniJa zachodzące na wsi w .okresie powojennym {w tym takż·e pamiętnikarstwo), Polacy poza granicami kraju Draz obce g.rupy etniezne w Polsce; 6 -ostatni dział zestawia publli!kG,cje zwią:z:ane z etJnorgrafią świa:ta, któr,e U"·o·z.dzi el ono· .na podd2Jiały doty'czące poszczególnych kont)"nentó<w; i talk w ma,tari,ala'ch z za/k,resu etnlYg'rafii Europy wyodrębniono "Slowi3.iIl" (turtaj WYlSZczegó~nli,onow.5zy.stkie ludy słowiań,sikie) oraz "Kraje poza'słoWiiańskiie", IW :który'ch z kolei ,zesia,wion.o prace ze IWizg'lędu Ina tr.adycyjny trójdzielny układ !kultury; podobnie.S:kllasyfUkowano materiał poświęcony po'ZO'stałym kontynenlom. MiJmo że bibHografi,a swoim układem IW za'sradzie nawiązuje do u,kładu zaS.trOs<owanego przez B. Gawina, to !iĘ,tlllieją jednak mi.ędzy 'I1imi pewne różnice. W jakim kierunku zaznaczyły się one? Otóż dział I nie uległ zasadniczym przemianom, został tyl,ko pOIszerzony :0 takie k.a,tegOlrie źródeł, jaik: at1a'sy, słO'Winiki, encyklopedie 'o:raz czas,opllsrn.a zagralnil:czne recenZ<;Jiwane w F~lsce. W dzia.le II za,trzyma,no w tytule metodolo'gię, ale zrezygnowano z metodylki, lecz dodano teol1'ię ikultury (co autorka uzasadnia następująco: "oddzielenie teorii i metodologi okazało się tru·dne w 'rea,Liza'cjli ze wzgólędÓiw merytoryoznyich"). Utrzymano dział do,tyc'zący his,to,rii etnorgmfii, 'co jest w pełni uza.sadnirolne. Dział 'na'stępny Zlwiązany z muzea'lnktiwem został znac.ZJnie r,o?)szerzony li ,pogłębiony. PTo'Wadząc dalsze po.równania z ukha.dem hjb~iogrr-,a.fiiB. Gawina można ZJau,ważyć,że dWia kołejne działy zo.sta,ły połąc.zone pr.zez autorkę w pumkcie 5 jako "E'1Jno'grai.ia Polski" . .Materiały dotyczące etno~rafii pozalpoh;:k,iej z.os.tały zgrupowane w pum'kcie 6 za'ty:iulowanym ,.Etno.grafiJa świata", który wzbito na wiele podpun1któw. Zaś dział doty'czą'cy pogr,all1'icza etnografii i inlnych dys.cyplin nie z.nalazł miej's.e.rt z modyfiiko,wanym Ulkładzie "Bibbo'g:raJ'ii". Pomimo że zaprezentowana wersja kla'syHkacji biblio~rafii jest bog.atsw, znacznie pogłębionla i ,posóZerzona w stosu,nku do systema'tyz.a'cji B. GalWina, to jednak nie wydaje się oona bardziej :ezylelna" przejrzY'.stai operatywn.a, mimo zast,o'sow<l:nego 'llaiwet ,systemu dóZiesiętnego. Wydaje 'Się, że ten ostami zabieg zadziałał wprost przeci'wnlie. Niie możma tutaj nie zwrócić uwagi na ?)a:st'O'sowany dru'k (odstę,py, czdo'nka), ,k:tóry to ,chyba w znacz:ny:m stopniu ,spowodował vla.nie i nieczyteliność uk1adu .k1a'Syn1mlCyjrne.go.Pewną ,wątpLiwość budzi także włą:Cozenie ·d'o spisu tr-eści �357 Recenzje tłumaczenia angielskiego., 'któ:re wydłużyło ,niepobrzebnie tekst, a po,llJadt·o utrudnia 'NzrokOlWe opanlO'wanie go, Przecież dwa niezalleimeslPi,sy treści m.oglyby z powod2Jeniem ist:n~eć 'oihalksiebie '(tak j\a!kiwStęp), J cieli 'chodzi o ik.w.aliiJikację publikacji do pO'SZiCzegÓllnychdzi'ałólW, to zOlStał.a ona przeprowadzona starannie, chociaż nie wyczerpująco, a ponadto nie ws'zystkie pozycje zostały uwzględnione (doty'czy to głównie recenzji). Nie do uniknięcia są pewne usterki techniczne, stąd dwu'krotnie podawane są te same pozycje w pełnym zapisie, chociaż w przypadku powtórki powinien zostać zastosowany skrócony opis wielokrotny i nawias (por. pozycje 352 i 1149; 163 i 2846). Najbardziej chyba jednak rkOlnt'TCJlwer:sy,jną SPI13Jwąw lI'ecenzolwanej pra1cy jest kwestia dobo'ru lLt·eraitury IZ po'~raJl!icza etllogl'a:fliii innyc,h pak.rewnylC:h dy.s\cypl~n. We wstępie podano wprawdzie, że: "W niniejszej pracy zalfejestrowan:> prawie wszy'st!kie pols1kie ,prace etnograficzne jak >również waż'niej.s'Ze pmce z diZiedZlin po,krewnych, po,ru5zające problematykę teoretylcz'ną", .aile poza s,t.WlieI1dzeniem, że są to "ważne" prace, nie wiemy właściWlie .ni'c ·0 kryteria.ch ich doboll"u, A jest rzeczą oczywi.stą, ż·e w 'tego rodzaju sytuacjach wymagane jest ucto,kulllentOlw,wnie i uza,sl3dnienie Ikryteriów doboru m alteria'łó w. I w ,tym miejs'cu na'leżałoiby :takiże żałować, 'że zrezygnowano z osobnego działu dotyczącego pogranicza nauk. Wynikiem tego przemieszania i nie graniczenia doboru literatury jest fakt, że pozycje np. iS,briete 'socjarogic7lI1e egz)'!s'tują na równi z etnograitc:zmymi, a w podtpu·nJkcie przeobrażeń zachodzących na wsii w P'ol:sce LuidoQ.weJjI1iawet dominują, czeig'o ,IlIie należy uznać za właściwe w bibliografii o ch3!rakte~ze etnogr.adiilcznym. Dodatkowo 'rLa 'Uwagę 'Zasługują :z.amieSiZczoneIW "Bibliografii" ii:ndeiksy: oQISObowy i geQigI1afioczno-e:tIlogralfii.o:zJny. Ten 'o!s.tatt.nijest ba'I1dw istotną i cenną pOlllO'Cą w ,pcysługiwaniu IsiG bibliografią, ,a dodatkowo jest nowością w sto,sunku do pracy B. Ga'wi1na,.Ałe nawet i tu uszły oUwa,dze odrębne błędy techniczJI1e, np. pozy!cja 2919 - indeks 'Os'Obowy sugeruje podwójne aut·o,r.s'two; ito .samo dotyczy pozycji 77; natomua,st jeżeli chodzi 10 IndekJs geQlgiraficzno-etnogIiafi-ezny, to warto z;wródć U:wlagę, że np. Łerrikowie ,nie są '[,egionem -etIl1O'graficznym, a ,grupą etnicZil1ą, może zatem lepiej był'oby 'napi>sać Łemkows'zczy'ZiI1a (termin pr,zyjęty rw literatune), albo we wstępie 0'0 indek'su wyjla,śnić, że wprowadzono poidział niie tylko na .regiony gecygra.hc2Jno-etncygrafi·cz.ne,",!le wyodrębniono też nielctóre .g:ru.py (dotyczy to także ~alszubów, BOll'olwiJaików Tucholski,ch ,i Kl'ajniaków Złotol\Viskkh). Kończąc oma,wiŁa,nie BibLiogrofVi etnografii polsloiej za lata 1970 - 75 wypada podk'reślić. że bardzo waŻl!1ym wyodo3ll'zeniemjest sam fe;kjt jej u'kaza'nlia się. Jeżeli zes/pół łódzJki ,zdoła zrealizow.ać 'zapowiedziane ·również bibHografieza lata 1960 - 65 i 1005·- 70, t'o wówczas 'skul1:eczrue zó;s'tanie wypełniO'na luka, jaka powstała 'MI tym :z:akuesiew etnogra.fii pol'Skiej. Irena Kabat � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a724648511bfcde7a799d95ba168b0b1.pdf 6b54a889285f32653f7c117f4d69a5d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4088 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.193-195 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C L A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a , E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . n a c z . ) . Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ nia — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ ska ( r o s . ) . Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e67c669c825a19318fb49e8c1e71c5.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4087 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.188-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b618743bc724a997ca8caa4a6104dfd.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4086 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.190-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96159d0ebeae05e7bb36f2cdf2607997.pdf 228cd90fa56b2ec7597fd63d7174738a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4085 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N IRENA TURNAU, Skórnictwo odzieżowe w Polsce XVI—XVIII Wobec znikomego zainteresowania dziejami naszego rze­ miosła branży skórzanej z uznaniem należy powitać pracę Ireny Turnau, w której omówiono pracę szewców, kuśnierzy, miechów ników, kaletników i taszników. Autorka zajmuje się tylko skórnictwom odzieżowym, a więc produkcją obuwia, szyciem okryć skórzanych, wyrobem czapek futrzanych, rękawiczek skórkowych oraz różnych dodatków do odzieży, jak np. woreczków skórzanych, czyli mieszków, toreb, sznurowadeł i pasów. Praca składa się z pięciu rozdziałów: ,,Baza surowcowa", „Szewstwo", „Szycie okryć futrzanych i czapek", „Drobne rzemiosło skórnicze" i „Moc produkcyjna", a ponadto z „Wprowadzenia" i „Wniosków końcowych". Dociekania swe oparła I . Turnau na ogromnym materiale faktograficznym, który poddała wnikliwej analizie. Podstawą badań były przede wszystkim liczne źródła rękopiśmienne i opublikowane, a ponadto zabytki kultury materialnej i ma­ teriały ikonograficzne. Autorka sięgnęła toż po monografie poświęcone dziejom rzemiosła, pojedynozym cechom, poszcze­ gólnym miastom oraz określonym regionom kraju. Wykorzystana też została literatura obca oraz wspólczosna techniczna, podno­ sząca poruszaną w reconzowanej pozycji problematykę Najobszerniej I . Turnau omówiła szewstwo (s. 35—113), pod­ kreślając przy tym istotny fakt, iż na terenie Polski, na skutek krzyżowania się wpływów kultury wschodniej i zachodniej, występowała duża różnorodność typów produkowanego obuwia (s. 94). Jeśli natomiast chodzi o inne kunszty, to Autorka podała szereg interesujących danych na temat świadczonych przez nich usług, których dotychczas historycy rzemiosła w pełni nie do­ strzegli. Są to więc poważne plusy recenzowanej pozycji. Uważam jednak, żo przy omawianiu bazy surowcowej należało zaniechać spekulatywnego obliczania rozmiarów produkcji skór surowych, a natomiast trzeba było wprowadzić do pracy przynajmniej zwięzłe wiadomości na temat garbowania skór . Gdyby jeszcze Autorka zrezygnowała z rozszerzania tomatyki swych badań o ziemie położone poza granicami Polski, a więc o obszar Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego, Pomorza Zachodniego, Śląska oraz ziem będących pod panowaniem pruskim i austriackim, a wyko­ rzystała w większym stonpiu dane z terenu ziem ruskich Korony, gdzie przede wszystkim krzyżowały się wpływy Wschodu i Za­ chodu, to wówczas cała problematyka badawcza zostałaby zamknięta w jedną całość i podporządkowana w pełni tytułowi pracy. Efektywna byłaby również konfrontacja pewnych wiado­ mości źródłowych z informacjami rzemieślników, celem uściślenia niektórych problemów technicznych. Przykładem może tu być sprawa smołowania dratwy czy wkładania drewienka między podeszwę a podpodeszwę , o czym, niezbyt jasno, mówi się w recenzowanej pracy na s. 79 i 107. 1 2 wieku, Wrocław 1975, ss. 198. Podnosząc ten problem, uważam za celowe by tu stwierdzić, iż nakazem chwili jest dziś jeszcze skierowanie badań etno­ graficznych na przebadanie ważkich problemów tradycyjnego szewstwa i kuśnierstwa, które dotychczas pozostawały na margi­ nesie tej dyscypliny naukowej, by w przyszłości ułatwić histo­ rykom interpretację tekstów źródłowych. W pracy nazwy miejscowości należało zaktualizować — nio Biercza a Bircza, nie Dynowo a Dynów, nie Lisko a Lesko, nie Czucz a Czudec (s. 121). W przedrozbiorowej Polsce nie było woj. przemyskiego (s. 155) ani chełmskiego (s. 167), a była natomiast ziemia chełmska i przemyska (też wymieniona — s. 167), które wraz z sanocką, halicką i lwowską wchodziły w skład woj. ruskiego (to wymienione na s. 167). Nie mam przekonania co do celowości wprowadzenia takich nazw jak, podaję w pierwszym przypadku, Białostockie, Chełmskie, Ka­ liskie, Krakowskie, Lubelskie, Łęczyckie, Przemyskie, Rze­ szowskie czy Sieradzkie z uwagi na ich nieścisłość. Mówiąc o podziale wyznaniowym wśród szewców (s. 45), przykład z prawosławnymi i grekokatolikami najmniej właściwy, bo w tym wypadku obrządek pokrywał się z przynależnością narodową, a zatem chodziło o Rusinów czy, używając termino­ logii współczesnej, Ukraińców. Pojęcia te toż nie są w recenzo­ wanej pracy ujednolicono, bo raz mowa o Rusinach (s. 54) a drugi o Ukraińcach (s. 167); zestawienie ich na s. 121 razem (,,... nieraz współżyli zgodnie w polskich cechach, np. Rusini czy Ukraińcy") daje do zrozumienia, że chodzi o odrębne naro­ dowości. Jeśli natomiast chodzi o fragmenty statutów cechowych, w świetle których wysunięty został wniosek, iż obowiązywał zakaz używania skór końskich (s. 16), odnoszą się one do norm zwyczajowych, obowiązujących wówczas rzemieślników . Te drobne niedociągnięcia, których nie sposób uniknąć w pozycji pionierskiej, w niczym nie umniejszają wartości recen­ zowanej pozycji. Tekst pracy opatrzony został licznymi przypisami, a pod koniec umieszczono wykaz materiałów rękopiśmiennych oraz streszczenie w języku angielskim. Przydatny byłby zestaw wydawnictw źródłowych i wykaz publikacji naukowych oraz słownik rzeczowy i indeks nazw geograficznych. Szkoda też, że zabrakło miejsca na umieszczenie ilustracji. 4 Nie ulega wątpliwości, że praca Ireny Turnau będzie punk­ tem wyjścia do dalszych badań nad podniesioną problematyką, a jako taka stanie się niezbędna nie tylko dla historyków, ale sięgać po nią będą również archeolodzy i etnografowie. 3 Stanisław Franciszek Gajewski PRZYPISY Drewienko takie, z lipy, wkładano w celu usztywnienia Problem ten omówiony został odrębnie w pracy I . Turnau, Garbarstwo na ziemiach polskich w XVI — XVIII wieku, Wroc­ obuwia. Porównaj treść 8 punktu statutu cechu tkackiego w Cie­ ław 1975, ss. 133. Dratwę smołowano z dwu względów: ułatwiało to szycie szanowie, w którym istniał podobny w treści passus, zakazujący i konserwowało ją. Warto też nadmienić, że na końcu, celem w tym wypadku niesienia przez majstra przędzy (S. F. Gajerski, ułatwienia wkładania jej do otworu, wplatano szczeć z dzika. Statuty cieszanowskiego cechu tkackiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X V I I I , 1974, nr 1, s. 61). 3 1 4 2 EMA MARKOWA, Slovenske ludove tkaniny, Bratislava 1976, ss. 289, ilustr. 228. Autorka na podstawie wieloletnich badań terenowych, przeprowadzanych w latach 1939— 1967, w oparciu o zbiory muzealne oraz dotychczasową literaturę, ilościowo bogatą, choć 186 I pozbawioną pozycji syntetycznych, stara się w recenzowanej pracy zarysować niezwykle bogate i wielopłaszczyznowe zjawisko, jakim była słowacka tkanina ludowa na przestrzeni �ostatnich 150 lat. Centralną częścią pracy jest próba regionali­ zacji słowackiej tkaniny ludowej, co poprzedzone zostało ob­ szernymi wyjaśnieniami na temat właściwości surowców, przy­ gotowywania włókna i nici itd. Znaczną część pracy stanowi omówienie techniki wykonywania tkanin oraz rozważania na temat ich funkcji. Autorka zakładając, niewątpliwie słusznie, iż na końcowy efekt, to jest tkaninę, mają wpływ trzy istotne czynniki: właś­ ciwości materiału, technika wykonania oraz cel wyrobu, w tej właśnie kolejności omawia zagadnienie. W rzeczowy, zwięzły sposób przedstawia Marko va trzy podstawowe surowce do wyro­ bu tkanin: wełnę, len i konopie oraz szkicuje drogę, jaka prowadzi od surowca do produktu finalnego, t j . nici. Udało się autorce zawrzeć na niewielu stronach bogatą informację popartą cen­ nymi i przejrzystymi rysunkami. Ta część pracy zasługuje na szczególne uznanie, stanowiąc niezwykle interesujące źródło dla etnografów', historyków kultury materialnej a także języko­ znawców. Wykorzystywane przez lud słowacki tkaniny dzieli Markova wg kryterium przeznaczenia na: tkaniny gospodarcze (derki, pokrowce, worki, płachty itd.), tkaniny domowego użytku (ob­ rusy, pościel, ręczniki itd.) oraz tkaniny osobistego użytku. Ta ostatnia kategoria jest szczególnie obszerna, gdyż należą tu ubiory i stroje kobiet i mężczyzn, tak zróżnicowane na terenie Słowacji. Każda z wyodrębnionych przez autorkę kategorii tkanin odznacza się swoistymi cechami, od różnic w rodzaju materiału poczynając na zdobnictwie kończąc. Cechy te zostały przekony­ wająco, choć niekiedy zbyt schematycznie naszkicowane. Zasadnicza część książki — próba regionalizacji tkanin lu­ dowych na Słowacji — w porównaniu z wcześniej omawianymi fragmentami pracy wypadła blado i nieprzekonywująco. Wy­ nikło to przede wszystkim z braku jednoznacznie przyjętego zespołu kryteriów. Wiadomo — pisze o tym autorka, że zespół ten obejmuje zarówno rodzaj materiału, jego szeroko rozumiane zdobnictwo oraz funkcje tkaniny. Zastosowanie tych wszystkich kryteriów umożliwiłoby przeprowadzenie sensownej regionali­ zacji. Autorka nie jest jednak w swoich poczynaniach konsek­ wentna, posługuje się kryteriami wymiennie, co prowadzi do chaosu i sprawia wrażenie, iż regionalizacja dokonana jest arbitralnie. W rezultacie czytelnik pozostaje w przekonaniu, iż jedynie pewną informacją, jaką otrzymał, choć poznawczo mało istotną, bo zbyt ogólną, jest to, iż na północy Słowacji głównym surowcem do wyrobu tkanin była wełna, ria południu i zachodzie konopie, a na wschodzie len. Inne zarzuty, jakie można wobec pracy wysunąć, wynikają z jej tematycznego zawężenia. Brak tu informacji na temat charakteru tkactwa ludowego (przemysł domowy czy rzemiosło?), niewiele dowiadujemy się o roli tej gałęzi wytwórczości w eko­ nomicznym życiu wsi słowackiej, a przede wszystkim nie otrzy­ mujemy informacji na temat obecnego stanu ludowego tkactwa. Wiadomość, iż po drugiej wojnie światowej było na Słowacji czynnych ok. 60 tys. tkaczek i tkaczy sugeruje, iż wyrób tkanin nie należy na wsi słowackiej do odległej przeszłości, być może jest jeszcze dość żywy. Niewielki rozdział na temat współczes­ nego stanu tkactwa ludowego na Słowacji wraz z choćby naj­ ogólniejszymi informacjami na temat samych wytwórców wydawał się wskazany. Paradoksalne bowiem, że o technice dowiadujemy się wiele i w sposób bardzo rzeczowy, a o wytwór­ cach autorka milczy lub ich rolę zbywa ogólnikami. Oczywiście, powyższe zarzuty nie są w stanie odebrać pracy podnoszonych uprzednio walorów: jasności wywodów w części technicznej, rzeczowości oraz przede wszystkim znacznej war­ tości poznawczej. Walory te podwyższa bogata szata ilustracyjna, na którą składają się liczne rysunki oraz kolorowe i czarno-białe fotografie. Praca zaopatrzona jest w obszerny słownik użytych terminów fachowych i nazw gwarowych, bogaty zestaw litera­ tury i streszczenia obcojęzyczne. Monografia o ludowej tkaninie stanowi cenne źródło do poznania słowackiej kultury ludowej. Ryszard Kantor LIST DO REDAKCJI O MINIATURACH NA SZKLE W związku z zamieszczoną w numerze 2 „Polskiej Sztuki Ludowej" (rok 1976) publikacją Janiny Orynżyny pt. Dewocjo­ nalia Częstochowskie pragnę, jako syn malującej na szkle Marii z Kellerów oraz brat wspomnianej w artykule Zofii z Mączyńskich Parkitnej, dodać kilka szczegółów. Matka moja, Maria z Kellerów Mączyńska, będąca żoną introligatora Teodora, wykonywała miniatury, których kilka przesyłam na załączonym zdjęciu, a które są w posiadaniu moim i mojej rodziny. Prócz tego matka wykonywała wizerunki Matki Boskiej Częstochow­ skiej na szkiełkach dużo mniejszych, które wprawiano w złote pierścionki i sygnety rodzinne herbowe, spotykane dziś jeszcze w Skarbcu Jasnogórskim. W Muzeum Wojska Polskiego w War­ szawie, prócz wspomnianych miniatur oprawnych w złoto, można również spotkać miniatury wprawiane w wykonane przez więźniów pierścienie z włosia końskiego lub chleba. Nabywcami miniatur na szkle byli jubilerzy z Krakowa pp. Zajączek i Czap­ licki z Sukiennic, jak również poważny zakład jubilerski we Lwowie, mieszczący się obok kościoła OO. Bernardynów. Dla pewnego wyjaśnienia chciałbym opisać jak się odbywało malowanie: linijka z drzewa długości ok. I m a wysokości ok. 3 cm, z czego górna część była nałożona kilka milimetrów woskiem, do którego przykładało się dane szkiełko (szkła szlifowane sprowadzane były z Czech). Wówczas następowało malowanie, w kolejności występujących kolorów, a ostatecznie całe gotowo szkiełko wyzłocono 14 karatowym zlotem. Bernard Mączyński Katowice, dnia 21 lipca 1977 r. 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a682fca0d4ce1a38a317744017862234.pdf bae2502a1cd5b3b39378296fdb64caff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5263 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4885 Title A name given to the resource Spis treści i pierwsze strony/ ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA LII Zeszyt 1-2 Warszawa 2008 �REDAKTOR: JAROSŁAW DERLICKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Anna Woźniak (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Joachim Otto Habeck (Niemcy), Agnieszka Halemba (Niemcy), Iwona Kabzińska, Roman Ignatiew (Rosja), Wojciech Lipiński, Janusz Mucha, Wiaczesław Stepanow (Mołdawia) Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Mikołaj Olszewski, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki, Magdalena Zowczak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: e_polska@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Jarosław Derlicki Zdjęcie na okładce przedstawia trzy pokolenia rodziny w jednej z ukraińskich wiosek Fot. Łukasz Giersz, Marianówka, Ukraina 1996-1997 Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2008. A l l Rights Reserved No part of this journal may be reproduced, in any forms or by any means, without permission in writing from the publisher Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. (22) 631 45 18 Drukarnia: MATRIX, Nowa Iwiczna Objętość 15 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 90 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Zbigniew J a s i e w i c z - Między konfrontacją a pojednaniem. Kultura ukraińska i Ukraińcy w polskiej literaturze o treściach etnologicznych i antropologicznych z X I X i początków X X wieku Between the confrontation and reconciliation. Ukrainians and their culture in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the beginning of 20 century Iwona K a b z i ń s k a - Spotkanie z innym w dialogu międzykulturowym Meeting the Other in the intercultural dialogue Jerzy K r z y s z p i e ń - Jak nie pisać o stroju cieszyńskim: Refleksje na temat monografii How not to write on the Cieszyn folk costume: Reflections on a monograph Anna M a l e w s k a - S z a l y g i n - „Ludowe" wyobrażenia o władzy "Folk" notions of authority Dagnosław D e m s k i - Obrazy „innych" w karykaturach - temat dla etnografa? The images of "others" in caricature - theme for ethnographer ? Justyna L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a - Homo faber czy homo ludens? Czyli nowe postawy wobec pracy Homo faber or homo ludens? New attitudes towards work Kamila B a r a n i e c k a - Communitas a intencje pątników - typy uczestnictwa w pielgrzymce. Wielki odpust kalwaryjski Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Pacławskiej Communitas and pilgrim 's intentions - types of participation in the pilgrimage. The great fair of the Assumption day in Kalwaria Paclawska th th 5 19 21 39 43 71 73 91 93 116 117 136 137 153 NEKROLOG Ewa Fryś-Pietraszkowa. 23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków - Olga GoldbergMulkiewicz, Zofia Szromba-Rysowa 155 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Andrzej K l o n d e r - Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy Dagnosław D e m s k i - Słowackie mitologizacje - tradycja i uniwersalne problemy w lokalnych formach Maria Kamińska, Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwisttyczcznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005, ss. 283 - Aleksandra Rzepkowska Krzysztof Gładkowski, Kanzel/ambona. Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008, ss. 386 - Iwona Kabzińska 159 166 169 172 �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz¬ poczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. I V O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. IV O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre¬ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f75d69e2cf9bffa9505d8dade4baba.pdf 9cacd6160567424f3667036de4052745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5261 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4884 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.241-249 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Eugeniusz Kłosek, Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, ss. 449 Książka Eugeniusza Kłoska jest pierwszą w literaturze etnologicznej, niezwykle obszerną, szczegółową i wielowątkową monografią, ukazującą historię i współczesność ludności polskiej mieszkającej na terenach rumuńskiej Bukowiny, kulturę tej grupy, jej relacje z grupą dominującą oraz innymi mniejszościami, z którymi łączą Polaków stosunki sąsiedzkie. Ukazane zostały również działania podejmowane dla zachowania tożsamości badanej zbiorowości i ochrony jej dziedzictwa kulturowego. W Rumunii mieszka obecnie nieco ponad 3,5 tys. Polaków; najwięcej w woj. suczawskim (2609 osób). Ogromną zasługą Autora jest ukazanie wewnętrznego zróżnicowania polskiej mniej­ szości. Wynika ono m.in. z zamieszkania w określonym środowisku (wsie z przewagą ludności polskiej, wsie „mieszane", miasteczka, miasta). Z różnych stron przybyli też na tereny dzisiejszej Bukowiny przodkowie mieszkających tu Polaków. Najliczniejsza grupa pochodzi z Czadeckiego. Część osób przybyła z Bochni, Wieliczki, różnych wsi zachodniej Galicji, pow. kolbuszowskiego i ropczyckiego. Duża grupa ludności polskiej znalazła się w Rumunii po wybuchu I I wojny świa­ towej. Mieszkańcy badanych miejscowości różnią się też stopniem zasymilowania. Można także mówić o różnicach w wielu sferach kultury i specyfice językowej poszczególnych skupisk. Dzieje Polaków mieszkających na obszarze Bukowiny rumuńskiej zostały wpisane w szeroki kontekst historyczno-polityczny. Autor pracy znakomicie ukazał wpływ tzw. wielkiej historii na losy badanej grupy i jej przedstawicieli. Prześledzony został również proces kształtowania tożsa¬ mości osób, które identyfikują się jako Polacy i zmiany ich sytuacji w różnych okresach histo¬ rycznych: w czasach zaboru austriackiego, w latach międzywojnia, kiedy Bukowina znalazła się w granicach Rumunii i mieszkający tam Polacy stali się jej obywatelami, w okresie I I wojny światowej i latach powojennych oraz po 1989 roku. Wnikliwej analizie poddany został wpływ tych zmian na tożsamość ludności polskiej. Autor zwrócił jednocześnie uwagę na dylematy doty¬ czące tożsamości etnicznej/narodowej, pojawiające się najczęściej w przełomowych momentach dziejów, rodzące się wówczas pytania i wątpliwości. Praca poświęcona jest przede wszystkim bukowińskim Polakom. Znajdziemy tu jednak również informacje o sytuacji innych grup (ludności żydowskiej, niemieckiej, węgierskiej i ru¬ muńskiej) w badanych okresach, w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych. Autor charakteryzuje stosunki etniczne w regionie i badanych miejscowościach, wyjaśnia rolę, j a k ą sąsiedztwo „innych" odegrało w procesie kształtowania tożsamości Polaków, poczucia ich odrębności, świadomości granic etnicznych. Znakomicie ukazany został problem funkcjonowania stereotypów etnicznych (m.in. Rumu¬ nów, Cyganów, Ukraińców, Niemców) a także autostereotypu ludności polskiej mieszkającej na Bukowinie. O szczególnie ciekawej sytuacji można mówić w przypadku relacji polsko-ukraiń¬ skich. Z badań przeprowadzonych przez E. Kłoska wynika, że mimo dominujących w stereotypie Ukraińców cech negatywnych, „stosunki między Polakami i Ukraińcami [...] są nacechowanie postawami wzajemnej tolerancji, często przejawiającej się we współdziałaniu" (s. 161). Częstym zjawiskiem, zwłaszcza w miastach, są małżeństwa mieszane, a bliskość wyznań (rzymskokatolickie i greckokatolickie) sprzyja poczuciu „swojskości" (tamże). Na kartach książki pojawiają się sylwetki wielu osób zaangażowanych w upowszechnianie języka polskiego na badanych terenach. Autor omawia również działalność różnego typu instytucji, które odegrały ogromną rolę w procesie formowania identyfikacji członków interesującej Go �242 RECENZJE grupy, przyczyniły się do zachowania polskiej kultury i języka polskiego, a tym samym - spo­ wolnienia zjawiska asymilacji. Nie przecenia jednak wpływu rozmaitych stowarzyszeń społecznokulturalnych, oświatowych, patriotycznych, Domów Polskich i in. na ludność polską. Jego zda­ niem, najważniejszą rolę w kształtowaniu i podtrzymywaniu polskości, a także zachowaniu wielu elementów polskiej kultury, odegrał Kościół Rzymskokatolicki (s. 57). W pracy znajdziemy wiele szczegółowych informacji na temat działalności duchowieństwa i jego roli, nie tylko w przekazywaniu treści religijnych, ale także w nauczaniu języka polskiego, podtrzymywaniu narodowych tradycji, budowaniu więzi grupowych (lokalnych, narodowych). Tego rodzaju działania podejmowane były we wszystkich okresach, zarówno w czasach zaborów, kiedy Polska zniknęła z mapy Europy, jak i w latach międzywojnia, gdy mimo formalnie dobrych oficjalnych stosunków polsko-rumuńskich, w Rumuni prowadzono politykę asymilacyjną. Obiek¬ tem szczególnych ataków stało się szkolnictwo. Rumuni udzielili natomiast daleko idącej pomocy Polakom, którzy przybyli do ich kraju z ogarniętej wojną Polski. Była to jednak inna grupa, niż polska mniejszość osiadła od wieków na Bukowinie. Po I I wojnie światowej duża grupa Polaków opuściła Rumunię. Wśród emigrantów znalazło się wiele osób reprezentujących inteligencję. Spowodowało to znaczne osłabienie polskiej mniej­ szości, ułatwiło jej asymilację. Dopiero w latach 1990. na Bukowinę znów zaczęli przyjeżdżać nauczyciele języka polskiego, księża, ożywiły się kontakty rodzinne, zaczęły się też odradzać polskie organizacje. Jedną z nich jest Związek Polaków w Rumunii „Dom Polski", zarejestro¬ wany w 1991 roku. Systematyczne badania terenowe oraz wnikliwa analiza różnego rodzaju źródeł pozwoliły Autorowi na szczegółowe omówienie wielu kwestii. Niezwykle ciekawie ukazany został m.in., trwający od przełomu X I X i X X wieku, spór o to, czy mieszkańcy rumuńskiej Bukowiny są Polakami, czy też Słowakami. W dyskusji na ten temat zabierali (i nadal zabierają) głos badacze, publicyści, nauczyciele, duchowieństwo, a także przedstawiciele miejscowej ludności, zmuszonej wręcz do samookreślenia się w atmosferze konfrontacji różnych poglądów. Problem, kim są - obiektywnie patrząc - mieszkańcy badanych terenów nie został rozstrzyg¬ nięty do dziś i wciąż budzi kontrowersje. Ze źródeł przebadanych przez E. Kłoska wynika, że „«racje» słowackie sprowadzają się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze bukowińskich górali, [...] podczas gdy polskie, oprócz jakościowo podobnych, odwołują się do języka i folkloru" (s. 121). Jednocześnie „wszystko wskazuje [...] na to, że już dawno mieszkańcy omawianych wsi sami siebie nazywali Słowakami, nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji" (s. 134). Omówiony przez Autora problem znakomicie pokazuje, jak różne mogą być obiektywne i subiektywne wyznaczniki tożsamości i jakie następstwa może mieć ich konfrontacja. Widać też wyraźnie, w jaki sposób kwestia tożsa¬ mości i jej wyznaczników bywa wykorzystywana do celów politycznych. Moje zastrzeżenia budzi zamienne stosowanie przez Autora terminów 'tożsamość etniczna' i 'tożsamość narodowa', a także 'świadomość etniczna' i 'świadomość narodowa', w odniesieniu do badanej grupy, przy czym należy zauważyć, że w tytule pracy jest mowa jedynie o tożsamości etnicznej. Zabrakło refleksji nad terminologią, obszerniejszego przeglądu różnych prac i stano¬ wisk w tej kwestii, a przede wszystkim wyjaśnienia zasadności synonimicznego traktowania wspomnianych terminów. Dobrze się natomiast stało, że E. Kłosek znacznie poszerzył pierwotną koncepcję pracy, która zakładała przeprowadzenie badań jedynie nad „zagadnieniem szeroko pojętej świadomości etnicz¬ nej potomków naszych dziewiętnastowiecznych emigrantów" (s. 24). Przekonał się bowiem na¬ ocznie, że „wobec intensywnych przemian [ . ] wręcz obowiązkiem staje się rejestracja podsta¬ wowych dziedzin kultury badanych, dokonana również z pewną retrospekcją, dopóki żyją ludzie mogący udzielić odpowiednich informacji [ . ] Konstatację tę wzmacniał fakt, iż dotychczas nie było tego typu opisów, a czas jakby biegł coraz szybciej" (tamże). Jednym z efektów badań są dokładne opisy podstawowych zajęć mieszkańców poszczegól¬ nych miejscowości, budownictwa i sposobów urządzenia wnętrz, odzieży, pożywienia, obrzędów rodzinnych i dorocznych, przejawów religijności. Stało się również możliwe wskazanie wyróżni¬ ków kultury bukowińskich Polaków i ukazanie - wspomnianego już - wewnętrznego zróżnico- �243 RECENZJE wania tej grupy. Pokazane zostały także przykłady wpływu innych kultur, przede wszystkim ru¬ muńskiej, na kulturę polską. Są one widoczne m.in. w sferze pożywienia. Nie wiemy jednak czy można również mówić o wpływach kuchni polskiej na rumuńską lub na kuchnię innych mniej¬ szości, z którymi sąsiadują Polacy na Bukowinie. Powszechne jest przekonanie, że Rumuni zapo¬ życzyli od Polaków zwyczaj ubierania choinki („drzewka") na Boże Narodzenie. Stosunkowo nowym zjawiskiem w kulturze badanej grupy jest natomiast obchodzenie urodzin. W pracy zamieszczone zostały dokładne opisy zwyczajów związanych z przełomowymi momentami roku liturgicznego i gospodarczego, ze świętami kościelnymi i rodzinnymi. Autor przedstawił rozmaite scenariusze obrzędów weselnych i pogrzebowych, świadczące o występo¬ waniu różnic lokalnych. Widać też znakomicie, w jaki sposób katolicyzm łączy się z wierzeniami i zachowaniami o rodowodzie pogańskim, z magią i wróżbami, tworząc synkretyczny obraz wie¬ rzeń i praktyk. Za niezwykle cenne uważam zamieszczone w pracy informacje o sytuacji wyznaniowej w poszczególnych miejscowościach, o stosunkach między przedstawicielami różnych wyznań, jak też o miejscu języka polskiego wśród innych języków, w jakich odprawiane są nabożeństwa w świątyniach katolickich na badanych terenach. Autor wspomina także o dialogu międzywyznaniowym. Jego zdaniem, zjawisku temu sprzy¬ jają małżeństwa mieszane. W recenzowanej pracy nie znalazłam jednak przykładów takiego dia¬ logu. Za jego świadectwo trudno też, moim zdaniem, uznać samą obecność wyznawców prawo¬ sławia w kościele katolickim, tym bardziej, że, jak można sądzić z cytowanej w książce wypowiedzi jednego z rozmówców, wynika to jedynie ze względów praktycznych. W kościołach rzymskokatolickich nabożeństwa trwają znacznie krócej niż w cerkwiach prawosławnych. Nie jest także wymagane trwanie podczas całego nabożeństwa w pozycji stojącej (s. 360). Przykła¬ dem dialogu międzywyznaniowego nie jest również konwersja z prawosławia na katolicyzm, zwłaszcza, jeśli - jak twierdzi cytowany w pracy rozmówca - powodem takiej decyzji miały być wysokie koszty pogrzebu w obrządku prawosławnym. Wzorem wielu współczesnych badaczy, Autor recenzowanej pracy dzieli się swoimi doświad¬ czeniami, odkryciami i wątpliwościami, jakie pojawiły się w trakcie badań. Nie kryje również zaangażowania i emocjonalnego stosunku do rozmówców. Wspomina też o doświadczeniach stu¬ dentów, którzy wraz z N i m uczestniczyli w badaniach i odkrywaniu przez nich świata bukowiń¬ skiej Polonii. Informacje te ukazują pewne kulisy badań terenowych, mówią o sprawach warszta¬ towych, skłaniają do refleksji nad relacjami między badaczem i jego rozmówcami. Tekst książki został wzbogacony w mapy i ryciny. Zamieszczono również wiele ciekawych tematycznie fotografii współczesnych i archiwalnych. Ich jakość techniczna nie jest, niestety, najlepsza. Ogromnym walorem pracy jest możliwość wykorzystania jej w badaniach porównawczych nad polską mniejszością w różnych krajach świata, wyznacznikami tożsamości tej grupy, jej funkcjo¬ nowaniem w zróżnicowanym środowisku etnicznym i zmieniającej się rzeczywistości. Zawarte w niej materiały mogą być również przydatne do badań nad pograniczem etnicznym i kulturowym (w tym tzw. pograniczami wewnątrzkulturowymi), sposobami transmisji i zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego, relacjami „swoi" - „inni" - „obcy", jak też stereotypami etnicznymi. Iwona Kabzińska Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2006, ss. 349, ilustracje Medycyna komplementarna w Kazachstanie i jej obecne znaczenie przedstawione zostały jako rezultat przeszłości kulturowej kraju, oddziaływań zewnętrznych, adaptowanych do miejs¬ cowych potrzeb oraz obecnej sytuacji. Dlatego po pierwszym rozdziale, omawiającym pojęcie medycyny komplementarnej, w drugim autorka zajęła się tradycyjną medycyną kazachską i jej �244 RECENZJE miejscem w dawnej kulturze Kazachów. Rozdział trzeci ukazuje konfrontację medycyny tra¬ dycyjnej z biomedycyną w okresie po włączeniu kraju do imperium rosyjskiego i w czasach radzieckich, kiedy to lecznictwo miejscowe uznano za przejaw zacofania i walka z nim stała się elementem polityki akulturacyjnej oraz radzieckiej propagandy ateistycznej. Komplementarność zróżnicowanych praktyk medycyny nieakademickiej wobec biomedycyny ujawniła się w pełni w Republice Kazachstan, powstałej po upadku Związku Radzieckiego. Autorka w dwóch kolej¬ nych rozdziałach przedstawia pluralizm medyczny i udział w nim metod i praktyk medycyny komplementarnej. Charakteryzuje także wybrane dziedziny tej medycyny: „uzdrawianie ducho¬ we", związane z miejscową tradycją, ulegające jednak presji modernizacji, medycynę koreańską przystosowaną do warunków w Kazachstanie oraz tzw. „iwanowstwo" - metodę samoleczenia i ruch religijny wywodzący się z Rosji i Ukrainy. Autorka koncentruje się na metodach i praktykach medycyny komplementarnej w Kazachsta¬ nie, przedstawia ich odbiór i znaczenie dla mieszkańców tego kraju, relacje między lecznictwem komplementarnym a biomedycyną, tworzące sytuację pluralizmu medycznego oraz analizuje wpływ na nie dwóch ważnych obecnie procesów kulturowych: globalizacji i glokalizacji. Książka ta jest zatem monografią medycyny komplementarnej w Kazachstanie. Jest jednocześnie wyra¬ zistą prezentacją doświadczeń i możliwości badawczych autorki: jej znajomości realiów medycyny komplementarnej z różnych terenów, dysponowania dobrze opracowanym aparatem pojęciowym, przygotowania do posługiwania się różnymi kategoriami źródeł, tak wywołanych w trakcie włas¬ nych badań terenowych, jak i zastanych, umiejętności swobodnego poruszania się w obrębie problematyki różnych dyscyplin. Praca niezwykle instruktywnie przedstawia kontekst funkcjo¬ nowania medycyny komplementarnej w Kazachstanie, państwie wieloetnicznym, a więc stano¬ wiącym teren działania wielu tradycji etnicznych, przy czym traktującego jedną z tych tradycji jako szczególnie cenne, własne dziedzictwo kulturowe. Świadczy o tym choćby nadawanie zna¬ nym uzdrowicielom państwowego odznaczenia - „Zasłużony Profesjonalny Uzdrowiciel Ludowy Republiki Kazachstan". Do owych, tak dobrze prezentowanych, uwarunkowań funkcjonowania wspomnianego typu medycyny należą także zaawansowane procesy modernizacyjne terenu po¬ zostającego od kilku stuleci w orbicie oddziaływań państwa rosyjskiego, stanowiącego republikę radziecką, który dopiero niedawno uzyskał niepodległość i przekształcił system społecznogospodarczy i polityczny. Autorka bardzo dobrze zna i rozumie trudności, jakie ma współczesny Kazachstan z wypełnianiem funkcji opieki zdrowotnej wobec swoich obywateli, poszukujących, także z tej przyczyny, pomocy w medycynie komplementarnej. Na podkreślenie zasługuje dostrzeżenie znaczenia podłoża historycznego i przyjęcie perspek¬ tywy historycznej. Została ona zastosowana nie tylko przy omawianiu poszczególnych systemów medycyny komplementarnej, ale i w przedstawieniu społeczeństwa jako współtwórcy i odbiorcy tych systemów. Całościowe ujmowanie głównego przedmiotu badań - medycyny komplemen¬ tarnej w jej różnorodnych kontekstach i uwarunkowaniach, nie tylko historycznych ale także teraźniejszych: etnicznych, społecznych, politycznych, ekonomicznych i psychologicznych, jest wartością tej pracy i cechą działalności badawczej Danuty Penkali-Gawęckiej. Uwzględnianie szerszych kontekstów badanego zjawiska, w tym również ujmowanie medycyny komplementar¬ nej w jej relacjach z innymi systemami lecznictwa, w ramach pluralizmu medycznego występują¬ cego w Kazachstanie, nie spowodowało w pracy zaniechania analizowania kulturowych konkre¬ tów i ich zespołów. Łączenie dwóch perspektyw: analitycznej i syntetyzującej to nie tylko przyjęte założenie, ale także zrealizowany cel tej pracy. Otrzymujemy wiele szczegółowych informacji: o tradycyjnych technikach leczniczych, o stosunku państwa i reprezentantów medycyny akade¬ mickiej do medycyny komplementarnej i próbach państwa objęcia kontrolą jej przedstawicieli, o znaczeniu tzw. uzdrowicieli duchowych, o relacjach między islamem a lecznictwem, o biogra¬ fiach wybranych uzdrowicieli, o różnicach między szamanizmem syberyjskim a środkowoazjatyckim (to ostatnie przedstawiono w postaci interesującego mini-studium). Wiedza o szerszych kontekstach funkcjonowania medycyny komplementarnej pozwala autorce zrozumieć właściwie nawet najbardziej, wydawałoby się, egzotyczne przekonania i praktyki lecznicze oraz interpreto¬ wać ich miejsce i znaczenie w ramach, w dużej mierze, zmodernizowanego już społeczeństwa �245 RECENZJE kazachstańskiego. W jego obrębie badaczka dostrzegła odrodzenie się zainteresowania zjawis¬ kami paranormalnymi, co miało niemały wpływ na stosunek do medycyny komplementarnej. Zjawisko to, będące m. in. reakcją na indoktrynację materialistyczną, wyraźne jest także w in¬ nych państwach postradzieckich (fenomenami z pogranicza nauki zajmowała się już medycyna radziecka, co z kolei można tłumaczyć zachwianiem w niej paradygmatu ścisłego empiryzmu). Godna podkreślenia jest różnorodność i bogactwo wykorzystanych w książce źródeł: od materia¬ łów z własnych badań terenowych, wywiadów, ankiet i obserwacji (m.in. z uczestnictwa w sean¬ sach szamańskich) rozmów i obserwacji w urzędach i placówkach zdrowia, poprzez dane z nie¬ zmiernie bogatej literatury (także XIX-wiecznej) do statystyk i innych informacji z instytucji państwowych. Autorka wykazuje krytyczny stosunek do tych źródeł możliwy dzięki znajomości przyjmowanego w Kazachstanie sytemu wartości i siły ideologii. Danuta Penkala-Gawęcka jest doświadczoną badaczką medycyny pozaakademickiej. W roz¬ woju jej zainteresowań obserwujemy interesującą ewolucję, będącą rezultatem nie tylko zmian związanych z poszerzeniem przez nią wiedzy o przedmiocie studiów, zakresu badań i przyjmo¬ wanych założeń. Obserwuje również przemiany w funkcjonowaniu systemów medycznych na świecie, będące wynikiem transformacji społeczno-kulturowych, takich m. in. jak globalizacja, i reakcje na nią. Punktem wyjścia jej badań były, jak przystało na etnologa, prace poświęcone lecznictwu ludowemu w Afganistanie, a więc skoncentrowane na „ludowym" środowisku spo¬ łecznym i przekazie kulturowym. W kolejnych opracowaniach badaczka zrezygnowała z terminu „lecznictwo ludowe" i zastąpiła je określeniem „medycyna tradycyjna", wskazującym już nie na środowisko społeczne, a na związek z przeszłością. Opracowywanie wiedzy i praktyk medycz¬ nych, poznanych dzięki pracom terenowym, uzupełniła refleksją nad zajmującymi się nimi dys¬ cyplinami naukowymi: etnomedycyną, antropologią medyczną, etnofarmakologią. Książka Danuty Penkali-Gawęckiej jest pozycją wyjątkową w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autorka korzysta zarówno z dorobku nauki polskiej, jak i antropologii światowej. Łączy wieloletnie badania terenowe i analizę faktów etnograficznych z tworzeniem dla nich szer¬ szych kontekstów interpretacyjnych i formułowaniem wniosków ogólnych. Jest nie tylko wzorową, bogato udokumentowaną i zawierającą interesujące propozycje metodologiczne monografią me¬ dycyny komplementarnej w jednym państwie, umożliwia również zrozumienie genezy, mechaniz¬ mów funkcjonowania i źródeł popularności tego typu medycyny w innych regionach świata. Zbigniew Jasiewicz Joachim Otto Habeck, What it means to be a herdsman. The practice and image of reindeer husbandry among Komi of Northern Russia, Halle Studies in the Anthropology of Eurasia 5, Lit Verlag, Munster 2005, ss. 271, ilustracje, mapy i aneksy Książka Joachima Otto Habecka, oparta na jego rozprawie doktorskiej, jest piątym tomem serii Halle Studies in the Anthropology of Eurasia wydawanej przez Max Planck Institute for Social Anthropology (Niemcy). Praca omawia społeczny i ekonomiczny wymiar hodowli reniferów wśród Komi przy pomocy czterech podstawowych pojęć: działania (ang. agency), struktury, środ­ ków i tradycji. Szczególny nacisk autor kładzie na działanie i tradycję. W jego rozumieniu działanie to możliwość (potencjał) prowokowania wydarzeń, niekoniecznie jednak umiejętność zmiany czyjegoś życia (s. 7). Tradycję postrzega on jako rodzaj konwencji, „standardów i reguł", które nie są dane, tylko wyuczone poprzez „demonstrację i obserwację, powtórzenie i imitację" (s. 9). Habeck rozpoczyna swoją książkę od niezwykle szczegółowego opisu hodowli reniferów w Re¬ publice Komi. Dokładnie przedstawia obozowisko pasterzy i codzienne życie w tundrze i tajdze. Wyróżnia zajęcia, którymi zajmują się mężczyźni i kobiety, i te, które zależą od wieku danej osoby. Dosyć dużo miejsca poświęca rytmowi życia w obozowisku w zależności od pory roku. W rozdziale „Small village, large village and town" (Mała wioska, duża wieś i miasteczko) autor przedstawia odpowiednio Novikboz, Ust-Usę i Usinsk, precyzyjnie nakreślając granicę �246 RECENZJE między ludźmi z brygady (pasterzami), a pracownikami biurowymi zarządzającymi hodowlą reni¬ ferów. Choć życie toczące się w nich jest opisane bardzo szczegółowo, brakuje tam jednak aspektu społecznego. Habeck niewiele miejsca poświęca konkretnym ludziom. Nie pisze jak wygląda przyjazd pasterzy do wsi lub miasta, czym się wówczas zajmują, w jaki rodzaj stosunków wchodzą z innymi, np. z pracownikami „biurowymi". W kolejnym rozdziale czytelnik dowiaduje się, że hodowlę reniferów Komi zapożyczyli od sąsiadujących z nimi Nieńców ok. 150-200 lat temu. Interesujące jest to, że Komi bardzo rozwi¬ nęli tę formę gospodarki. Było to związane przede wszystkim ze zmniejszeniem się ilości zwie¬ rzyny łownej oraz eksploracją nowych terenów leżących na Północy. Zdaniem Habecka nowe zajęcie było dla Komi odpowiedzią na potrzeby rynku i dostosowaniem się do nowych warun¬ ków. Autor zastanawia się również, w jaki sposób ten typ gospodarki był postrzegany w katego¬ riach postępu i zacofania. Przed kolektywizacją hodowla reniferów ogólnie była przedstawiana jako archaiczny typ gospodarki. Po skolektywizowaniu stad, stała się ona jednak modelem dla całego ZSRR, próbowano j ą zindustrializować i zintensyfikować. Jednocześnie, jako najbardziej efektywny, przyjęto model Komi, który istniał na długo przed dotarciem rewolucji na Północ. W tym ujęciu hodowla reniferów u Komi była zawsze postępowa. Zarysowując współczesne przemiany Habeck zauważa, że ze względów społeczno-ekonomicznych Komi nie chcą wypasać zwierząt na położonych daleko od wioski pastwiskach zimowych. Prowadzi to do nadmiernej eksploatacji i zubożenia tych znajdujących się w pobliżu osad. Następne dwa rozdziały omawiają hodowlę w powiązaniu z wykorzystaniem ziemi, bogac¬ twami naturalnymi (ropą i gazem) oraz produkcją mięsa. Autor szczegółowo opisuje instalację gazową, omawia także kwestię eksploatacji ropy/gazu na pastwiskach i wynikających z tego faktu kompensacji. Wyróżnia on w tym procesie trzech aktorów: kompanię naftową, firmę zajmującą się hodowlą reniferów i administrację samorządową. Relacje między nimi są ukazane od strony oficjalnej i nieoficjalnej. W praktyce wszelkie negocjacje prowadzone są bez udziału zainteresowanych pasterzy, a o wszystkim decydują nieformalnie wysocy urzędnicy, natomiast środki z kompensacji trafiają do lokalnej administracji. W stosunkach między pracownikami kompanii a hodowcami reniferów Habeck wskazuje na panującą ambiwalencję. Z jednej strony są oni bowiem nastawieni do siebie wrogo lub niechętnie, z drugiej zaś - zmuszeni do pewnej poprawności w kontaktach . 1 Przedstawiając produkcję mięsa autor opiera się na danych statystycznych firmy hodowlanej powstałej po upadku sowchozu. Idealną strukturę stada, stosunek samic do samców, zwierząt pociągowych i przeznaczonych na zabój oraz należących do przedsiębiorstwa i prywatnych, prze¬ ciwstawia trudnej rzeczywistości, która je weryfikuje. Opisuje także szczegółowo cały jesienny koral, podczas którego zabija się maksymalnie 1/3 całego stada. Habeck uważa, że praca przy zwierzętach należących do przedsiębiorstwa jest traktowana przez pasterzy jako zajęcie dodatko¬ we, ponieważ ich podstawowym celem jest opieka nad własnymi stadami. Przedstawia on również trudności ekonomiczne związane z produkcją mięsa i życiem w stadzie. Jego zdaniem pasterze pracują w przedsiębiorstwie tylko dlatego, że mogą je wykorzystywać do własnych celów. Po pierwsze, mogą używać po-sowchozowych pastwisk do wypasu własnych reniferów. Po drugie, w grupie pasterskiej jest łatwiej, a jedna rodzina nie dałaby sobie rady z dużym stadem. I wresz¬ cie - wszystkim jest to na rękę. Przedsiębiorstwo nie płaci wynagrodzenia, a zyskuje opiekę nad swoimi zwierzętami. Natomiast pasterze nie płacą podatków, żyją ze sprzedaży mięsa i pantów, ich zwierzęta mają bezpłatną opiekę lekarską, a część zwierząt należących do przedsiębiorstwa mogą „wrzucić" do koszyka „strat". Rozdział „Households, herders, tent workers" (Domostwa, pasterze, pracownicy namiotowi) przedstawia istotę współczesnych kwestii społecznych wśród Komi. Jest to jednocześnie jedna z najciekawszych części książki, dowiadujemy się z niej bowiem o hierarchii funkcjonującej wśród pasterzy, ich mobilności, powiązaniach społecznych, relacjach, a także stosunku do pracy 1 Czasem „olejarze" wymieniają benzyną na mięso od pasterzy, a w sytuacjach awaryjnych udo­ stępniają np. środki transportu. �RECENZJE 247 w hodowli reniferów. Autor wyjaśnia, że hodowla reniferów jest wśród Komi uzupełniana zaję¬ ciami, takimi jak hodowla bydła, łowiectwo, zbieractwo czy rybołówstwo. Podobnie jak posiada¬ nie skutera śnieżnego czy łodzi motorowej, jest jednym z czynników stratyfikacji społecznej. Gospodarstwa domowe stojące najwyżej w hierarchii społecznej tworzą właściciele sklepów i pracownicy biurowi przedsiębiorstwa, brak wśród nich zupełnie pasterzy, dla których hodowla jest swego rodzaju dywersyfikacją źródeł dochodu. Habeck uważa, że stosunki panujące wśród pasterzy w czumie są zupełnie inne niż w wiosce: w tundrze łączy ich praca, w wiosce prawie w ogóle się nie spotykają. W dalszej części wyjaśnia, że przy hodowli reniferów w zasadzie nikt nie chce pracować, szczególnie kobietom trudno zdecydować się na taki rodzaj działalności. Wiele osób (przede wszystkim mężczyzn) zostaje jednak pasterzami ze względu na coś, co autor nazywa „ekonomią przetrwania". Z jednej strony muszą robić coś, by przeżyć. Po drugie, praca ta daje dużo wolności i swobody, a po trzecie nie mają alternatywy. W ostatnich częściach roz¬ działu autor dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat roli edukacji w wyborze 'pasterskiej' drogi życia przez młodych ludzi. Jego zdaniem to szkoła promuje taki, a nie inny podział ról płci. Chłopcy radzą sobie w niej znacznie gorzej, bardziej interesuje ich wiedza praktyczna i doświad¬ czenie. Dla wielu z nich tundra staje się miejscem ucieczki. Uważając się za przegranych i nie zdolnych do życia we wsi decydują się na pracę przy reniferach. Przeciwstawia on „edukację szkolną" „edukacji tundrowej", gdzie duży nacisk kładzie się na bliską obserwacją i zbieranie osobistych doświadczeń, gdzie każda umiejętność wymaga powtarzalności. Zaznacza również, że niebanalne znaczenie ma tutaj także system pokrewieństwa, wiedza ta jest bowiem przekazy¬ wana przez stryja bratankowi, a nie przez ojca - synowi. 2 Zdecydowanie najciekawszym dla mnie był rozdział zatytułowany „Image and the concept of tradition" (Obraz i koncepcja tradycji). Zdaniem Habecka obraz hodowli reniferów jako trady¬ cyjnego zajęcia Komi jest przedstawieniem powstałym poza światem pasterzy. Jest on raczej konstruowany przez elity, samorząd terytorialny, administrację republiki i różne organizacje zwią¬ zane z hodowlą reniferów. Sami pasterze nie postrzegają tego zajęcia jako części swojej trady¬ cji, jest ono dla nich przede wszystkim kwestią doświadczenia, znajomości tundry oraz umiejęt¬ ności przetrwania. Opierając się na tych dwóch obrazach autor przechodzi do dyskusji nad tra¬ dycją u Komi. Wyróżnia on dwie wersje dyskursu tradycjonalistycznego: postępowy i komple¬ mentarny. Pierwsza z nich traktuje tradycję hodowli reniferów jako wyraz zacofania, czegoś, co w przyszłości zaniknie. Podejście komplementarne zakłada z kolei, że wszelkie negatywne aspek¬ ty współczesnego świata nie są znane wśród pasterzy, że są oni prawdziwymi „dziećmi przyrody" (s. 163). Punktem wspólnym obu wersji jest brak motywowania młodych ludzi do zajęcia się zawodowo pasterstwem. W obu przypadkach życie w tundrze jest bowiem postrzegane jako nie¬ cywilizowane (ros. niekulturnoje). W rzeczywistości hodowla reniferów wśród Komi nie jest ani tradycyjna, ani nowoczesna - jest raczej dziwną hybrydą oscylującą gdzieś pomiędzy. Należy jednak pamiętać, że te przedstawienia tradycji pochodzą spoza świata pasterzy. Zdaniem Habecka tradycja hodowli reniferów wśród Komi jest znacznie słabsza niż wśród innych grup zajmują¬ cych się tym zajęciem. Dziwnym trafem jest ona środkiem o dużo wyższej wartości na zewnątrz niż wewnątrz świata pasterzy. Warto tu podkreślić, że mają oni niewielki lub żaden wpływ na tworzony zewnętrznie obraz hodowli reniferów. W tym przypadku ich działanie (ang. agency) jest znikome, mimo że ruch tradycjonalistyczny miał ich zmobilizować do działania, przełamując bierność. Jak na razie image tradycji jest wykorzystywany jedynie przez lokalne elity jako argu¬ ment w kwestiach spornych dotyczących prawa do ziemi, jej tradycyjnego wykorzystania czy przywilejów wspólnot rodowych Komi. What It Means to Be a Herdsman jest wnikliwą analizą czynników społeczno-ekonomicz¬ nych w życiu pasterzy Komi. Znajduje się w niej szczegółowy opis struktury społecznej Komi oraz sposobów jej funkcjonowania. Niestety, autor niewiele miejsca poświęca konkretnym jednostkom i ich podejściu do tradycji. Czytelnicy, którzy spodziewają się „etnograficznego mięsa", mogą poczuć się rozczarowani. Mimo to, podstawowe założenia są wyjaśnione bardzo 2 Taką nazwą określa się namiot hodowców reniferów. �248 RECENZJE czytelnie i zręcznie wykorzystane w analizie pasterskiego życia. Książka ta jest niewątpliwie ważnym wkładem do współczesnych studiów o społecznościach zajmujących się hodowlą renife¬ rów. Zawiera ponadto szczegółowe i użyteczne aneksy, indeks i mapy. Warto j ą polecić każdemu, kogo interesuje kulturowy i społeczny wymiar pasterstwa reniferów. Jarosław Derlicki Kate Fox, Przejrzeć Anglików. Ukryte zasady angielskiego zachowania, przeł. Agnieszka Andrzejewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2007, ss. 620 We wstępie do swej książki Kate Fox, angielska antropolożka, z przekorą pisze, że nie kieruje jej do specjalistów, tylko do „inteligentnych laików" (s. 18). Twórcze podejście do opisu i wyjaś­ nienia natury „angielskości", zastosowane, często niekonwencjonalne, metody, wyróżniają tę publikację na tle innych, podejmujących podobną tematykę . Zyskała ona zresztą status świato­ wego bestsellera , co w przypadku pracy o naukowym charakterze jest niewątpliwie sukcesem. Książka ta jest znakomitą inspiracją dla antropologów kulturowych/etnologów, którym zależy na tym, aby ich opisy rzeczywistości były dynamiczne, barwne, przy jednoczesnym zachowaniu cech rzetelnej pracy badawczej. Autorka wyraźnie zaznacza swą obecność w tekście, co jest zgodne ze współczesnymi tendencjami w nauce. Wyjaśnia kolejne etapy budowania swej wiedzy 0 społeczeństwie, przybliża biografię, wylicza czynniki wpływające na jej rozumienie świata. Fox posługuje się prostym językiem, stroni od nadużywania naukowych terminów, a jedno¬ cześnie skrupulatnie wyjaśnia dobór metod badawczych i eksponuje założenia. Należy zaznaczyć, że czyni to w sposób humorystyczny i ironiczny, co sprawia, że treść przekazu jest łatwa do zrozu¬ mienia. Jej styl pisarski, używanie metafor, niejako dodatkowo przybliża nas do istoty problemu. Rezultatem badań jest ukazanie fundamentów kulturowych i społecznych typowych zachowań Anglików. Prowadzone przez kilkanaście lat obserwacje, rozmowy, ankiety, eksperymenty, zostały poddane skrupulatnej analizie ukazującej ukryte zasady „angielskości", czyli specyficznej men¬ talności ludzi, niekoniecznie powiązanych miejscem urodzenia, rasą czy wyznaniem religijnym. Zgłębianie tajników zachowań i zwyczajów społeczeństwa, które wydaje się nam bliskie, znane, może przynieść zdumiewające efekty. Odsłanianie ukrytych znaczeń codziennych kon¬ wersacji, sposobów korzystania ze środków komunikacji zbiorowej, spędzania wolnego czasu, popularności określonego typu telenowel itd., ukazuje nam złożoną siatkę powiązań społecz¬ nych, subtelnych odcieni klasowości, kulturowych wyznaczników tożsamości. „Angielskość" poznawana przez semiotyczne „łamanie" kodów kultury, jawi się jako rządzący się wewnętrzną logiką system. Jego cechy charakterystyczne ujawniają się na poziomie języka i zachowań. Książka, w związku z tym, co jest zabiegiem, ze względu na jasność wywodu, jak najbardziej słusznym, została podzielona na dwie części. W pierwszej, zatytułowanej: Kody konwersacyjne, autorka rozpatruje reguły codziennych rozmów. Zauważa, że wymiana opinii o pogodzie jest w istocie pozdrowieniem oraz informacją o wzajemnej akceptacji. Treść nie ma tu tak dużego znaczenia, jak oczekiwana reakcja. Ton, mimika, potakiwanie lub wspólne narzekanie w przy¬ padku każdorazowych mini dyskusji o kapryśnej aurze, utwierdzają jej uczestników o przynależ¬ ności do tego samego kręgu kulturowego. Fox twierdzi, że pogoda jest szyfrem, który pomaga odgadywać role społeczne (s. 45). Anglicy są narodem z wyraźnie zaznaczonym podziałem klaso¬ wym. Przynależność do określonej grupy zdradza wymowa, akcent, dobór słownictwa. Zakwalifi¬ kowanie kogoś na odpowiednim miejscu drabiny społecznej wiąże się jednak z wieloma niuansami 1 nie jest zadaniem prostym. Rezerwa i niedopowiedzenia będące podstawą kontaktów towarzyskich, sprawiają, że Anglicy postrzegani są przez obcokrajowców za „sztywnych" i „uprzedzająco grzecznych" (s. 213-214). 1 2 1 2 Za: Jeremy Paxman, Anglicy. Opis przypadku, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa, 2007. Za: www. sirc.org/about/kate_fox/html. �RECENZJE 249 Co ciekawe, często nawet im samym reguły utrudniają życie. Bywa tak, że przymus postępo­ wania zgodnego z etykietą i stosownymi wzorami, w pewnych okolicznościach odczuwają jako krepujące kulturowe jarzmo, jednak nie mogą dać temu wyrazu sprzeciwu. W jedynym miejscu, gdzie można bez nieprzewidzianych i niechcianych konsekwencji porozmawiać z obcymi - pubie - są również zobowiązani do przestrzegania niepisanych zasad. Egalitarna wspólnota współbiesiadników wymaga od członków poznania używanego przez nią kodu językowego, zrozumienia znaczenia odgrywanej pantomimy, umiejętnego dawania napiwków barmanowi (tak, aby nie poczuł się urażony). W drugiej, obszerniejszej, części książki: Kody zachowań, Fox poddaje wiwisekcji stosunki panujące w angielskich domach, pracy, miejscach rozrywki oraz normy związane z jedzeniem, ubiorem, seksem, obrzędami przejścia (religią). Dowiadujemy się między innymi, jakie są przy­ czyny i konsekwencje zasady my home is my castle. Brak umiejętności towarzyskich sprawia, że Anglicy najlepiej czują się przebywając we własnym domu. Miejsce zamieszkania jest ostoją prywatności, gdzie za fasadą poprawności społecznej, mogą oddawać się swym pasjom, jako, że „dom to [...] wyraz [ich - A.W.] tożsamości" (s. 168). Oczywiście style urządzania wnętrz i ogrodów są podporządkowane regułom klasowości, ale i tak skrawek własnego terytorium zapewnia poczucie wolności i swobody. Rygoryzm zasad powoduje, że spędzanie wolnego czasu także wiąże się z realizacją pewnych wzorców. Można oddać się zajęciom domowym, prywatnym, czynnościom towarzyskim (sporty, puby, kluby) lub znaleźć przyjemność w rozrywkach antyspołecznych (upijanie się, wywoły­ wanie burd) (s. 297). Oglądanie telewizji należy do stałych punktów schematu dnia. Odbiornik włączany w zaciszu domowym pełni różnorodne funkcje. Jest tłem dla prowadzonych rozmów, skarbnicą tematów. Służy też zachowaniu kulturowego i społecznego status quo. Najczęściej oglądane telenowele powielają bowiem preferowane modele rodzinne oraz normy społeczno-kulturowe. Dominujący w nich realizm i empiryzm pozwala wierzyć widzom w słuszność własnego postępowania. Bez wątpienia w środowisku, gdzie prywatność jest wartością podstawową, oferują przyjemność obserwowania z ukrycia życia obcych ludzi. To tłumaczy specyfikę najpopularniejszych angiel­ skich seriali, którym daleko do latynoamerykańskich czy północnoamerykańskich odpowiedni¬ ków, gdzie opowiada się raczej historie bliższe baśniom, niż rzeczywistości. Uprawianie sportów dostarcza sposobności do nawiązania kontaktów towarzyskich. Jako, że Anglicy potrzebują jasnych i precyzyjnych wskazówek przy zawieraniu znajomości, gry stanowią znakomitą podporę w takich sytuacjach. Są zrytualizowane, posiadają właściwą sobie etykietę, na której kanwie można znakomicie zbudować relacje z innymi uczestnikami zabawy. Pozwalają przemóc „naturalną nieśmiałość", niechęć do wtrącania się w sprawy innych. Znajomość reguł dodaje pewności siebie i daje pretekst do wejścia w interakcje z nieznanymi ludźmi. Poprawność i zasadę fair play doskonale egzemplifikują tak charakterystyczne dla angielskiego krajobrazu kolejki, także te samochodowe (tzw. korki uliczne). Autorka przytacza przykłady, które potwierdzają głębokie przekonanie o słuszności przymusowego podporządkowywania się regule pierwszeństwa przy ich formowaniu. Można powiedzieć, że jej przestrzeganie jest niemalże równoznaczne z zachowaniem ładu społecznego. W trakcie przeprowadzanych przez siebie ekspe¬ rymentów Fox była szczególnie sfrustrowana, kiedy musiała wpychać się do kolejki. Uznała, że ona i jej rodacy postrzegają tego typu zachowania za głęboko niemoralne. Inna sprawa, że jedyną sankcją dla łamiącego zasady są złowrogie pomruki i gesty wyrażające oburzenie. Większość osób mimowolnie poddaje się rygorom, gdyż przepełnia ich silne poczucie sprawiedliwości. Warto jeszcze przytoczyć uwagi Fox na temat stosunku Anglików do pracy. Jest to kwestia szczególnie drażliwa w kontaktach międzynarodowych. Świat biznesu oczekuje od współpracu­ jących ze sobą partnerów profesjonalizmu, otwartości i zrozumiałości. Gdy mają do czynienia z angielską ironią, niedomówieniami, a także zahamowaniami w dyskusjach o pieniądzach, do¬ starcza to niewątpliwie wielu kłopotliwych sytuacji. Autorka odnajduje jednak u współrodaków pozytywne aspekty zachowania, jak poszanowanie prawa, przywiązanie do porządkującej zasady fair play, które w większości przypadków wpływają na wyjaśnienie wszelkich nieporozumień. �250 RECENZJE To, co łączy poddanych królowej, to obsesja na punkcie prywatności i zakaz bycia „serio" (ironia i humor w każdym aspekcie życia). Wpływa to na treść i schematy codziennych dialogów. Klasowe zróżnicowanie oparte na wskaźnikach takich, jak słownictwo, maniery, gust i styl życia, choć istotne dla członków społeczeństwa nie jest postrzegane jako ograniczające swobodę. Przy¬ zwolenie na bycie ekscentrykiem, wypływające w pewnej mierze z hipokryzji społecznej, daje szansę realizacji, wybranych przez jednostki, scenariuszy życiowych. Rdzeniem, podstawą „angielskości" jest ułomność towarzyska wpływająca na poglądy, wartości, a co za tym idzie język i zachowania. Połączenie wszystkich tych elementów konstytuuje angielską tożsamość. Książka Przejrzeć Anglików stanowi cenną lekturę dla każdego, kto zajmuje się badaniami kultury w swym kraju ojczystym. Strategie badawcze, różnorodność stosowanych metod, połą¬ czone z wyobraźnią etnograficzną oraz humorem, stanowią o niezwykłości tego opracowania. Ukazuje ono złożoność, bogactwo form obyczajów i stylów życia społeczeństwa angielskiego. W rodzimym piśmiennictwie brakuje profesjonalnego, antropologicznego omówienia cech cha¬ rakteryzujących współczesnych Polaków. Sporządzenie listy zarówno słabości, jak i dobrych stron współżycia społecznego we własnym kraju, wymaga od badacza dużej samodyscypliny, zdystan¬ sowania oraz cierpliwości i dociekliwości. Aby móc kompetentnie wypowiadać się o współ¬ rodakach, jak udowadnia nam Fox, nie można zbyt pochopnie interpretować danych. Jeśli nawet wydaje się nam, że już poznaliśmy motywy postępowania ludzi, może się okazać, że prawda ukryta jest gdzie indziej, a my ulegliśmy wpływowi stereotypowych sądów na dany temat. Skru¬ pulatna, semiotyczna analiza kodów zachowań i języka, taka j a k ą prezentuje autorka Przejrzeć Anglików, stanowić może inspirację dla badaczy kultury. Tekst czyta się niczym dobrą powieść, ukazującą fascynujące tajemnice całego narodu. Kluczem dostępu do nich jest nauka. Antropo¬ log dzięki swym narzędziom badawczym odkrywa meandry kultury, niby znanej, a tak naprawdę pełnej niejasności i niespodzianek. Anna Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46c97bddb197d4b5253fb89b34bea92d.pdf b723411c1d27624de146a6f77988c844 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3947 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T S Z T U K I P A N R O K XV 1961 NR 4 polska sztuka ludowa �T R E S C Jacek Olędzki Artystyczna 'twórczość kowalska na tere­ nie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od końca X I X w . do I w o j n y światowej . 199 Tadeusz Sławski Z przeszłości garncarstwa w Bieczu . . 215 Barbara Matuszewska Obiekty b u d o w n i c t w a podcieniowego w po­ wiecie żnińskim 229 Władysław Chajec, rzeźbiarz ludowy z Kamienicy Górnej, pow. Jasło . . 233 Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO: Zbigniew Jasiewicz Materiały do dziejów garncarstwa w po­ wiecie konińskim w X V I I I w i e k u . 243 M a r i a Przeździecka Schweizerisches Archiv Volkskunde 24ß Maria Przeździecka Arnost Serfoske j u t r o w n e j e j k a 248 M a r i a Przeździecka Is l i e t u v i u k u l t u r o s istorijos RECENZJE: Kowar: f. . . . . 248 KRONIKA 250 PRZEGLĄD WYDAWNICTW 251 SUMMARY OF ARTICLES 253 PE3IOME 255 ^ M i o . Na okładce: Ludowy kafel pokryty zieloną polewą, z przełomu XVIII/XIX w., wykopany w Bieczu. Na stronie tytułowej: figurki z szopki, rzeźby w drzewie, wyk. w 1958 r. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XV 1 0 6 1 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n n a Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: M a r i a K l u k o w s k a , okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacze: Doris Ronowicz (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki <ro*.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Kjajc. Przedmieście 31/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baca13d9804e9555e46894f3f3cc6cc6.pdf 69bb35941811b8a43f157514053ebb42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3946 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.96-113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W K A T O W I C A C H MARIA Większość organizowanych ostatnio pokazów sztuki ludowej jest wyrazem tendencji wskrzeszenia i zacho­ wania artystycznych zasobów ginącej kultury ludowej i włączenia ich w nurt współczesnego życia artystycz­ nego i gospodarczego. To niezmiernie ważne dla kul­ tury naszej zagadnienie było niejednokrotnie przed­ miotem gorących dyskusji w kołach fachowych i nau­ kowych, poświęcono mu stosunkowo dużo czasu na konferencji w Jadwisinie w maju r. ub., wreszcie by­ ło omawiane na łamach prasy oraz w szeregu publi­ kacji naukowych. To też tego rodzaju wystawy ma­ jące na celu zobrazowanie tych wysiłków i osiągnięć wyrastają zgoła z innych założeń, aniżeli retrospek­ tywne przeglądy dorobku artystycznego wsi polskiej. W pokazie tego typu, siłą rzeczy kładzie się nacisk na jedną czy parę wybranych gałęzi przemysłu ludowe­ go, będących w danej chwili pod specjalną opieką, której celem jest ich reaktywizacja. Wystawione eksponaty są więc przeważnie materiałem konkurso­ wym, bądź też owocem uprzedniej inspiracji popartej odpowiednią subwencją. Aby wystawa tego rodzaju była dla przeciętnego widza czytelna i zrozumiała, mu­ si mieć pewien zdecydowany układ typologiczny i cza­ sowy oraz winna być rzutowana na szczegółowo opra­ cowane tło porównawcze i uzupełniona odpowiednim materiałem ilustracyjnym, któryby dał możność zro­ zumienia roli, jaką odgrywała dana forma artystycz­ na w całości zdobionego przedmiotu, np. haft czy ko­ ronka w stroju — i poznania drogi, jaką przeszedł on do współczesnych wytworów artystycznych. W tym przy­ padku musi być wypracowany szczegółowy scenariusz Ryc. 1. Czepce szydełkowe Э6 ZYW1RSKA wystawy, aby spełniła ona swe informacyjne, a prze­ de wszystkim dydaktyczne zadanie w najszerszym te­ go słowa pojęciu, co z drugiej strony uwypukli punkt wyjścia przyjęty przez organizatorów. Te luźne uwagi nasuwa zorganizowana w grudniu ub. r^ przez Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej, przy dużym poparciu Ministerstwa Kultury, wystawa sztuki ludowej w Katowicach. Obej­ muje ona — jak mówi podtytuł — tkactwo, ceramikę, haft, koronki. Pierwsze, pobieżne przejrzenie materiału orientuje zwiedzającego, że eksponaty pochodzą z dwóch krań­ cowych powiatów województwa katowickiego: cieszyń­ skiego, leżącego w południowym kącie, obejmującego teren zamieszkały przez Górali śląskich oraz zawier­ ciańskiego na północnym wschodzie, który niedawno został przyłączony do województwa. Stąd pochodzi najliczniej reprezentowana na wystawie ceramika (około 110 okazów z Siewierza i Kromułowa) oraz pa­ siaste tkaniny wełniane i lniane (Gołuchowice, Postaszowice i Niegowa); zaś nieliczne okazy haftu, koron­ ki oraz pojedyncze okazy odzieży czy rzeźby są z oko­ lic podbeskidzkich (Istebna, Jaworzynka, Koniaków). Oba tereny reprezentowane na wystawie należą do różnych zespołów kulturowych. Rejon podbeskidzki z jego bogatą, swoistą kulturą materialną był od daw­ na terenem zainteresowań badaczy i doczekał się k i l ­ ku poważnych publikacji. Już przed wojną poczy­ niono tam pierwsze kroki celem przeszczepienia nie­ których przejawów sztuki miejscowej na grunt prze- z Koniakowa, pow. Cieszyn, fot. A. Bogusz. �mysłu artystycznego. Przede wszystkim dotyczy to szeroko rozgałęzionego koronkarstwa, którego różno­ rodne techniki reprezentowane były na wystawie nie­ kiedy pojedynczymi zaledwie okazami, w postaci l u ­ dowych czepców i wyrabianych na sprzedaż serwetek i kołnierzyków. Bez wątpienia, że uszeregowanie oka­ zów według technik, tak, jak narastały one w tere­ nie, a więc: klockowej, szydełkowej, drutowej, wresz­ cie igiełkowej, podobnie jak wydzielenie czepców l u ­ dowych od robót wykonanych na sprzedaż, dodałoby jasności ekspozycji. Podkreślałoby to, że droga — od koronki czepca wykonanej na własny użytek do ser­ wetek czy kołnierzyków, produkowanych na sprze­ daż — została już odbyta. To samo da się powiedzieć o hafcie. Pozyskane przez Wydział wzorniki dokładnie przekopiowane ze sta­ rych, które już od dawna są unikatami, pozwalają ustalić, że stosowanie starych motywów (jak „koro­ ny" czy „strómki") panuje tam dotychczas. Jednak wy­ stawa nie pokazała nam, czy istnieje w terenie włas­ na inwencja hafciarek, jeśli chodzi o interpretację po­ szczególnych, starych motywów, szukanie nowych dróg rozwoju? Poza tym, wysuwa się pytanie, jakie miejsce w całości hafciarstwa cieszyńskiego zajmuje jasnobrązowy haft o miękkich liniach (motywy roślin­ ne na koszuli z Koniakowa) w stosunku do najbar­ dziej typowego czarnego haftu o motywach geome­ trycznych? Ryc. 2. „Gajdziarz" — rzeźba w drzewie wyk. Jan Michałek z Koniakowa, pow. Cieszyn w 1951 г., fot. A. Bogusz. Znajdujące się na wystawie pojedyncze okazy stro­ ju tłumaczą w pewnej mierze rolę haftu w ubiorze. Jednak i tutaj, choć jedno zdjęcie kobiety w szatce spuszczowej z podaniem krótkiej wzmianki o jej dawności w stosunku do obecnie noszonego stroju uspra­ wiedliwiałoby jej pokazanie na wystawie. Podobne zdjęcia kobiet w kabotkach czy żywotkach rozjaśniły­ by w dużej mierze sens ekspozycji, przy czym nazwa lokalna przedmiotu stałaby się zrozumiała. Jeśli chodzi o rzeźbę, mamy zaledwie parę okazów. Miękko modelowany „Gajdziarz" (ryc. 2) Jana Michał­ ka z Koniakowa, łyżnik skopiowany według starego wzoru, oraz dwa talerze rzezane w brązowo barwio­ nym drzewie przez Pawła Kohuta (ryc. na okładce) Występuje tu ciekawa interpretacja nowych tematów (gołąbki pokoju) obok tradycyjnych motywów (drze­ wo życia) z miejscowymi elementami zdobniczymi. Ryc. 3. Dzban wyk. przez 90-letniego Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa, pow. Zawiercie w 1951 r. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Większość eksponatów z powiatu cieszyńskiego wy­ konali członkowie spółdzielni istniejącej w Konia­ kowie. Zupełnie inne są drogi, jakimi okazy z powiatu za­ wierciańskiego przywędrowały na wystawę, a także inna jest ich waga. Tu leży duża zasługa Wojewódz­ kiego Wydziału Kultury i Sztuki, który pierwszy za­ interesował się tym zupełnie zaniedbanym terenem i umiał wyciągnąć na światło dzienne idące w zapom­ nienie relikty istniejącej tu kiedyś ciekawej ceramiki i tkactwa. Ostatni garncarze Siewierza przejmujący swój zawód z pokolenia na pokolenie, jak rodzina Maltazarów czy Łukasików wykonywali dotychczas na zbyt jedynie proste miski, donice, czy doniczki na kwiaty. Dopiero pobudzenie ich do przypomnienia so­ bie starych form, dawniej stosowanych, dało niezmier­ nie ciekawe wyniki w postaci całej kolekcji wyrabia­ nych kiedyś dzbanów, dwojaków czy trojaków, zdo­ bionych mis, baniek na kawę, cedzaków czy nawet specjalnego typu zabawek wyraźnie wskazujących na 97 �Ryc. 4. Dzban (z prawej strony) wyk. Tomasz Maltazar z Siewierza. Dzban (z lewej wyk. Stefan Łukasik z Siewierza, fot. A. Bogusz. pewne nici wiążące je z ceramiką śląską, np. tzw. „opiekoce". Jak dalece sprawa była pilna może wska­ zać fakt, że jedne z najciekawszych form dzbanów noszących wyraźne piętno indywidualne wyszły z war­ sztatu Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa (ryc. 3) liczącego lat 90, który zmarł w kilka tygodni po wy­ konaniu swych ostatnich prac. To samo da się powiedzieć o warsztatach rodziny Maltazarów (ryc. 4, 5, 6) i Łukasików (ryc. 4, 7), gdzie ojcowie pokazali synom różnorodność form i zdobie­ nie dopiero, gdy zostali wyraźnie zachęceni do tej pra­ cy przez opiekę Wydziału i udzieloną im subwencję Ministerstwa Kultury i Sztuki. Ceramika zawierciańska wykonywana jest z gliny gruboziarnistej polewana przeważnie obustronnie po­ lewą brązową i zieloną stosowaną w szeregu odcieni. Jedynie kilka garnczków Antoniego Grzeszczyka ma powierzchnię zostawioną w stanie surowym. Najcie­ kawsza jest różnorodność form dzbanów o niewiel­ kich wymiarach. Jak dzbany tak i miski zdobione są niekiedy rytym ornamentem linearnym, bądź też ma­ lowanym jasną pobiałką o najprostszych liniach fali­ stych czy łamanych wzbogacone urozmaiconym pro­ filowaniem przez dodanie pewnego rodzaju ryzowania krawędziom naczyń. Ciekawa jest miska roboty Anto­ niego Maltazara (ryc. 6) z wypukłym ornamentem powstałym z nałożenia gęstej pobiałki. Według miejscowej tradycji potwierdzonej przez starych garncarzy dawniej istniało tu szeroko rozwi­ nięte gliniane zabawkarstwo w postaci maleńkich dzbanuszków, kielichów, „opiekoców", skarbonek, czy kogutów-świstawek. Ryc. 5. Dzban i misa — wyk. Józef Maltazar z Siewierza. Tkanina pasiasta wełniana Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Э8 strony) — wyk. �Wśród zebranych na wystawie okazów mamy moż­ ność prześledzenia, jak dawne profile dzbanów zna­ lazły zastosowanie w dwuusznych wazonach lub nie­ wielkich czarkach bez ucha. Zwłaszcza zasługują na uwagę wyroby Józefa Maltazara i Stefana Łukasika. 0 ile prace Łukasika cechuje wyraźna pierwotność formy i ornamentu, o tyle skala Józefa Maltazara zda­ je się być bardzo rozległa. Od prostej miski ozdobio­ nej spiralną linią jasnej polewy lub czystego w linii profilu jasnobrązowego dzbana, aż po niezmiernie szlachetną w kolorze czarkę wykonaną, jako nowy kształt w garncarstwie z jej skomplikowaną fakturą powierzchni uzyskanej przez stosowanie różnej gęsto­ ści polewy — widzimy szeroką skalę jego możliwości artystycznych, które niewątpliwie winny zwrócić nań uwagę organizatorów opieki nad nowoodkrytym ośrod­ kiem garncarstwa ludowego. Tą samą drogą przybyły na wystawę stare zapaski 1 próbki tkanin z trzech wsi zawierciańskich. Część wystawionych fartuchów, którymi dotychczas jeszcze okrywają się kobiety z Postaszowic, Gołuchowic, czy Niegowej — są to nowe tkaniny utrzymane w charak­ terze pasiaków o różnej szerokości pasach zbliżonych w układzie do łowickich czy sieradzkich, jednak o ryt­ mice niespokojnej i innym układzie barwnym. Infor­ macje z terenu mówią, że ten typ tkaniny jest nowy, co przy dokładnym prześledzeniu i porównaniu po­ szczególnych okazów trzebaby postawić pod znakiem zapytania. Przeczą bowiem temu niektóre zapaski, gdzie wśród zróżnicowanej szerokości pasków wystę­ puje jeden pasek „drabinkowy", przy czym niezmier­ nie szlachetne walory kolorystyczne wskazywałyby na stare tradycje farbiarstwa roślinnego. Ten sam układ pasów drabinkowych znajdujemy w ostatnio wykona­ nych próbkach opartych o najstarsze wzory znalezio­ ne przez miejscowe tkaczki. Tkaniny te charaktery­ zuje zasadniczy układ wąskich paseczków o przewa­ dze barwy ciemnoczerwonej i czarnej. Zwłaszcza prób­ ka wykonana przez Józefę Białą z Postaszowic o wą­ skich niemal jednonitkowych paskach w połączeniu z paskami drabinkowymi oraz jej układ barwny na­ suwa wyraźne asocjacje z tkaniną północno-mazowiecką. Wszystkie tkaniny zawierciańskie są wykonane na lnianym postawie przetykane wełną własnego przę­ dzenia, często przeplatane nicią lnianą. Pomieszanie z lnem występuje zawsze w tkanych oddzielnie krajkach, którymi obszywa się zmarszczone zapaski. Ma to swoje usprawiedliwienie w konieczności uzyskania tkaniny, któraby dała się łatwiej zgiąć zachowując ko­ nieczną w tym wypadku elastyczność. Podobnie, jak ceramika, tkaniny zawierciańskie ce­ chuje pewna, pierwotna surowość, jednocześnie pełna bezpośredniej szczerości. Jej charakter pograniczny w stosunku do terenów, gdzie tkanina ludowa zanikła już dawniej, nadaje im jeszcze więcej wagi i zna­ czenia. Nic więc dziwnego, że wydobytymi z ukrycia gałę­ ziami przemysłu ludowego zainteresowała się Cen­ trala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Jednocześ­ nie, znajdujące się na wystawie materiały sygnalizują badaczom konieczność zwrócenia uwagi na ich war­ tość, w całokształcie polskiej sztuki ludowej. Ryc. 6. Miska i flakon wyk. Antoni Maltazar z Sie­ wierza. Tkanina pasiasta wełniana — wyk. Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Ryc. 7. Flakony — wyk. Stefan Łukasik z Siewierza. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. 99 �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO ZOFIA Dnia 15 grudnia ub. r. została otwarta w Lublinie Wystawa Sztuki Ludowej województwa lubelskiego, zorganizowana przez Wydział Kultury przy Prezydium W.R.N. w Lublinie przy współudziale lubelskiego Od­ działu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wystawa obejmowała różne działy twórczości ludo­ wej, a mianowicie: plecionkarstwo, tkactwo i strój ludowy, koronkarstwo, ceramikę, zabawkarstwo, rzeź­ bę, wycinanki, sztuczne kwiaty i pisanki. Eksponaty w ilości 356 zebrane były z 30 miejscowości wojewódz­ twa lubelskiego, zgrupowanych jednak głównie na te­ renie 3 powiatów: lubartowskiego, łukowskiego i radzyńskiego, z powiatu kraśnickiego i z Białej Podla­ skiej pochodziły jedynie wyroby ceramiczne. Opisywana wystawa powstała zasadniczo przez ze­ stawienie dwóch wystaw regionalnych, które miały miejsce daleko wcześniej, a mianowicie: Wystawy Sztuki Ludowej w Lubartowie (lipiec 1951 r.) i Łuko­ wie (październik 1951 г.). Z obu tych wystaw napisa­ ne zostały obszerne recenzje (Polska Sztuka Ludowa nr 6/51 i nr 1/52) tak, że po wyeliminowaniu ekspo­ natów z tych dwóch powiatów niewiele materiału po­ zostaje do omówienia, będzie to przeważnie ceramika z pow. kraśnickiego i tkactwo z radzyńskiego. Z powiatu kraśnickiego na wystawę nadesłały swe wyroby dwa ośrodki garncarskie: Urzędów i Łążek Ordynacki. Urzędów to stara osada garncarska, liczą­ ca dawniej kilkudziesięciu a dziś około dziesięciu garn­ carzy, wykonujących różne naczynia użytkowe jak garnki, „durszlaki", płaskie „wodziaki", z dwoma nie­ wielkimi uszkami do noszenia wody w pole itd. Do swych wyrobów używają garncarze urzędowscy gliny żelazistej, wypalającej się na czerwono. Wewnątrz Ryc. 1. „Kierowca przy traktorze" — rzeźba w glinie wyk. Paweł Witek z Urzędowa, fot. Janusz Świeży 100 CIESLA-REINFUSSOW A pokrywają naczynia ołowiowym zielonym szkliwem, które na zewnątrz obejmuje również szyjkę. Jak in­ formują garncarze z Urzędowa robiono też dawniej u nich i „siwaki", jednakowoż ten sposób wypalania garnków obecnie zarzucono ponoć z powodu braku odpowiedniego pieca. Najwybitniejszymi garncarzami urzędowskimi są trzej bracia: Jerzy, Paweł i Stanisław Witkowie, oraz Antoni Kaniowski. Na wystawie znalazły się prace wymienionych wyżej garncarzy z wyjątkiem Stani­ sława Witka. Wyrabiają oni naczynia użytkowe, ozda­ biane skromnym rytym ornamentem oraz tak zw. ga­ lanterię ceramiczną w postaci rzeźb o tematyce figu­ ralnej. Rzeźby te wykonane w sposób bardzo prymi­ tywny nawiązują nieco doi zanikających już dziś zaba­ wek dziecinnych, sprzedawanych po jarmarkach i od­ pustach. Przedstawiane sceny czerpane są z życia wsi. Przykładem może być przeładowana trochę rzeź­ ba Jerzego Witka, zatytułowana „Oczepiny", gdzie na małej przestrzeni zgrupowana została wielka ilość osób, co nie pozwala na skoncentrowanie uwagi na punkcie centralnym, którym ma być panna młoda siedząca na dzieży. Przejrzystszą kompozycyjnie jest jego druga rzeźba p. t. „Garncarz przy pracy". Przed­ stawia ona mężczyznę toczącego garnek na kole garn­ carskim, podczas gdy siedząca obok kobieta struże glinę strugaczem. Jest to typowy obrazek z pracowni garncarskiej, gdzie mąż zajmuje się wytaczaniem na­ czyń, w innych zaś pracach pomagają mu członkowie rodziny, przy czym głównym pomocnikiem jest zwy­ kle żona. Prócz kompozycji figuralnych wykonał też Jerzy Witek kilka płaskich kropielniczek ozdobionych rytym ornamentem i wypukłym motywem zazwyczaj figuralnym (treści religijnej) na tarczy do zawiesza­ nia. Brat Jerzego Witka, Paweł, będąc sam przodow­ nikiem pracy w skupie zboża, chętnie w swych rzeź­ bach porusza tematy ilustrujące postęp gospodarczy wsi dzisiejszej. Na wystawę wykonał np. rzeźbę p. t „Kierowca przy traktorze" (ryc. 1), czy „Odstawa tucz­ nika". Trzeci z grupy garncarzy urzędowskich Antoni Kaniowski unika raczej scen zbiorowych, chętnie na­ tomiast rzeźbi pojedyncze postacie, które umie dosko­ nale podpatrzeć i nadać im cechy charakterystyczne (np. postać „Kułaka", ryc. 2). Prócz postaci ludzkich rzeźbi Kaniowski również udatne figurki zwierząt. W odróżnieniu od ceramiki użytkowej z Urzędowa naczynia z Łążka Ordynackiego zdobione są koloro­ wymi polewami. Najtypowszym ornamentem jest jo­ dełka, spirala, linia falista itd. Pod względem formy ośrodek ten charakteryzują naczynia raczej pękate, n i ­ skie. Kolor naczyń brązowy z tym, że przy dzbanach i garnkach występuje często biały kołnierz dookoła wylewu. Wyroby z Łążka Ordynackiego pochodziły z pracowni Ludwika, Mateusza i Waleni Startków �i i Franciszka Sikory. Ten ostatni dał wyłącznie tale­ rze, na dnie których obok tradycyjnych ornamentów roślinnych czy zwierzęcych pojawiły się motywy współczesne jak np. gołąbki pokoju. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej reprezento­ wały tylko wyroby Kazimierza Rogowskiego, na które złożyły się trzy, ale za to niezwykle piękne okazy tzw. „siwaków", a mianowicie dzban, butla na wodę zw. „wodziakiem" (ryc. 3) i tzw. „szabasówka", t j . duży garnek dwuuszny (ryc. 4). Powierzchnia ich zdobiona była ornamentem gładzonym o układzie przeważnie pionowym. Charakterystyczną cechą dla tych trzech ckazów jest podział powierzchni naczynia na dwie nie­ równe części przy pomocy dwóch rytych linii równo­ ległych, przecinających naczynie horyzontalnie. Moty­ wy występujące na naczyniach są przeważnie geome­ tryczne: linia prosta łamana, falista, spiralna, w gór­ nej zaś części brzuśca wykonane są motywy wachlarzowate, przypominjące schematycznie potraktowane sylwetki roślin. Całość jest niesłychanie szlachetna i sharmonizowana, co podnosi jeszcze i ciekawy kolor wypału, dający w efekcie czarny czerep ze srebrzy­ stym, połyskującym ornamentem. Wyroby tkackie, pominąwszy te, które już były oma­ wiane w recenzjach z wystawy w Lubartowie i Łuko­ wie ograniczają się do 10 okazów z pow. radzyńskiego. Składały się na nie trzy kilimy wełniane, trzy narzuty craz 4 spódnice lniane. Kilimy radzyńskie charakte­ ryzują szerokie pasy podłużne tkane splotem rządko­ wym (w „drelich"), przy czym osnowę stanowi len, zaś wątek wełna. Pasy są zazwyczaj w dwukolorach mniej więcej 8 — 10 cm szerokości. Czasem szersze pasy są oddzielone od siebie drobnymi % cm szerokości paseczkami białymi i czarnymi. Takim właśnie był kilim utkany przez Stefanię Kądracką z Jabłonią (gm. Ja­ błoń) w 1925 г., w którym szerokie na 10 cm pasy gra­ natowe oddzielone były od 12 cm pasów popielatych wąskimi (Vz cm) paseczkami białymi i czarnymi. K i ­ limy te dla uzyskania odpowiednich wymiarów są zeszywane przez środek z dwóch części. Ulubionymi ko­ lorami występującymi w kilimach radzyńskich są ze­ stawienia koloru czerwonego — amarantowego („bu­ raczkowego") z zielonym lub szafirowym. Ryc. 2. „Kułak" — rzeźba w glinie wyk. Antoni Ka­ niowski z Urzędowa w 1951 r. fot. Janusz Świeży. twórczości artystycznej województwa lubelskiego. Bra­ ki jej zarysowują się w sposób wyraźny, gdy zgroma­ dzone na wystawie eksponaty zestawimy z tymi, które znalazły się na poprzedniej wystawie, urządzonej w Lublinie w r. 1949. Trzy z wystawionych lnianych spódnic były tkane w kratkę biało-czarną, czwarta zaś w czerwono-czar­ ną. Pierwsze z nich są starsze, pochodzą z pierwszych lat bieżącego stulecia, podczas gdy ostatnia robiona była po I wojnie światowej. Spódnice te układane są we fałdy. Niekiedy posiadają dołem naszyty pas z tej samej materii tylko ciętej ze skosu dla uzyskania lep­ szego efektu, albo czarną, jedwabną, kupną tasiemkę szerokości około 1 cm. Spódnice te wykonały Stefania i Małgorzata Kądrackie z Jabłonią. Jak wynika z powyższego przeglądu omawiana wy­ stawa w słabym tylko stopniu dawała obraz ludowej Dział 1 ilość eksponatów i ilość j powiatów Obok kilimów na wystawie znalazły się trzy narzu­ ty lniane w kratę tzw. „płachty" wykonane w „pojedynk", tzn. splotem płótna, o barwach bardziej sto­ nowanych niż to miało miejsce w kilimach. „Okna" krat o boku około 15 cm wypełnione bywają bądź tzw. „pepitem", czyli drobną krateczką, bądź są gładkie jednokolorowe. Narzuty wykonała tkaczka Maria Nie­ dzielska z Jabłonią (gm. Jabłoń) w latach 1936 i 1938. 1951 ilość j eksponatów I 1949 Plecionkarstwo 8 4 14 1 Tkactwo i strój 53 7 71 3 1 -*-» W 'O 'C ? " a 4 2 Ceramika - -5 98 144 4 Zabawkarstwo 33 3 59 2 3 3 11 1 Wycinanki 13 1 23 1 Sztuczne kwiaty _ 13 2 Pisanki 20 17 1 Koronkarstwo Rzeźba razem 228 - 356 101 �Porównując ogólne liczby eksponatów widzimy, że ilość okazów zgromadzonych na wystawie w r. 1951 była w stosunku do roku 1949 większa o 128 pozycji, niemniej jednak na pierwszej wystawie reprezentowa­ nych było 12 powiatów, t j . całe województwo z -wy­ jątkiem pow. hrubieszowskiego i bialskiego, materiał pochodził z 38 miejscowości, rozrzuconych po różnych częściach województwa, podczas gdy na wystawie ostatniej eksponaty zebrane były w 30 miejscowo­ ściach, zgrupowanych w 4 zaledwie powiatach (o ile pominiemy Białą Podlaską skąd pokazano trzy garnki gliniane jednego autora). Powiększenie ilości okazów na wystawie w r. 1951, powstało więc nie przez roz­ szerzenie rzeczowego i terytorialnego jej zasięgu, ale głównie przez nadmierne pod względem cyfrowym eksponowanie pewnych ośrodków (np. 49 garnków z Lubartowa, 53 z Łukowa), które na tego rodzaju wy­ stawie powinny być pokazane w wyborze, ogranicza­ jącym się do najtypowszych i najlepszych wytworów z punktu widzenia ich wartości artystycznych. W związku z podkreślanym wyżej brakiem równo­ wagi w kompozycji wystawy powstały olbrzymie, n i ­ czym nieumotywowane luki, jak np. zupełny brak haf­ tów biłgorajskich i włodawskich, ceramiki z pow. za­ mojskiego i chełmskiego i wielu innych. Listę tych braków możnaby przedłużyć, ale to w tej chwili mi­ jałoby się z celem. To co powiedziano dotychczas wy­ starczy, aby uzasadnić stwierdzenie, że wystawa nie charakteryzowała należycie ludowego dorobku arty­ stycznego województwa lubelskiego, była bowiem zbyt fragmentaryczna i zestawiona w sposób przypadkowy. Ryc. 3. „Wodziak" — naczynie na wodę wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. Ekspozycja wystawy pomyślana według układu te­ rytorialnego (powiatami) została konsekwentnie prze­ prowadzona jedynie w dziale tkanin, już w wyrobach garncarskich przejrzystość układu została tu i ówdzie zmącona. Zwiedzając wystawę odnosiło się wrażenie, że zor­ ganizowana ona została w pośpiechu, bez czasu do namysłu i należytego przygotowania w terenie. Jeżeli tak było istotnie, to oczywiście wiele niedociągnięć będzie usprawiedliwionych. Niemniej zostanie jeszcze kwestia otwarta, dlaczego nie rozplanowano przygoto­ wań do wystawy w sposób taki, ażeby się to nie odbi­ ło ujemnie na jej ostatecznym wyniku. Ryc. 4. „Szabasówka" garnek dwuuszny wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. 102 �SPRAWOZDANIE Z W Y S T A W Y SZTUKI L U D O W E J P O W I A T U NOWOSĄDEGKIEGO ELEONORA Dnia 16 grudnia 1951 roku została otwarta Wysta­ wa Sztuki Ludowej w Nowym Sączu. Inicjatorem i organizatorem jej był Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, który ko­ rzystał z pomocy naukowej Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego Państwowe­ go Instytutu Sztuki. Celem wystawy było pokazanie pozytywnych war­ tości plastycznej twórczości ludu nowosądeckiego, w szczególności zaś sztuki, która jest wyrazem no­ wych potrzeb i nowych zastosowań. Wystawę poprzedził konkurs, na który artyści do­ starczyli własne prace bądź dawne, bądź nowe, spe­ cjalnie w tym celu wykonane. Jury konkursowe, do którego weszli przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Prezydium Miejsco­ wej Powiatowej Rady Narodowej, Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, oraz Muzeum Ziemi Sądec­ kiej — nagrodziło 155 eksponatów z zakresu: hafciarstwa, ceramiki, malarstwa, rzeźby w drzewie. Przy­ znawane nagrody pochodziły z funduszów Minister­ stwa Kultury i Sztuki (6.500 zł) i Prezydium Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Krakowie (3.600 zł). JANIKOWSKA Po konkursie urządzono wystawę. Mieściła się ona w świetlicy Powiatowej Rady Związków Zawodowych, gdzie zajmowała dwie niewielkie sale, w których zgro­ madzono 139 eksponatów pochodzących z miejscowo­ ści: Podegrodzie, Litacz, Brzyna, Stary Sącz, Łącko, Juraszowa, Piorunka, Olszana, Czerniec, Wola Brzyńska i Krynica. Jasne, dobrze oświetlone sale oraz estetyczne roz­ mieszczenie eksponatów robiły przyjemne wrażenie na zwiedzających. Głównymi działami wystawy były: hafciarstwo, ce­ ramika i obrazy na szkle, słabo natomiast reprezento­ wana była rzeźba w drzewie i obrazy malowane na papierze. Z dziedziny haftu białego pokazano 10 eksponatów pochodzących z Podegrodzia, Łącka, Litacza i Brzyny. Były to bogato haftowane koszule męskie i kobiece szyte z białego „przedniego" płótna fabrycznego. Ko­ szule zdobił haft wypukły (ryc. 1) o gęstym wzorze roślinnym znajdującym się na kołnierzyku, gorsie, przyramkach i mankietach. U koszul kobiecych za­ miast kołnierzyka często spotyka się haftowane i suto marszczone krezy. Taki sam haft jak na koszulach występuje na batystowym fartuchu kobiecym. Prócz 103 �koszul wystawiono również ich fragmenty jak zdobio­ ny kołnierzyk lub komplet haftów do koszuli męskiej. Nowsze koszule zdobione są zarówno haftem wypu­ kłym jak i stebnowaniem, wyszywanym na kołnierzy­ ku i mankietach. Obok haftu białego spotyka się także tą samą tech­ niką wykonany haft czerwony (ryc. 2), którym w oko­ licy Podegrodzia i Litacza zdobiono koszule kobiece, męskie oraz chustki czepcowe. Szerokie zastosowanie w zdobnictwie stroju z okolic Sącza znajduje haft wielokolorowy wykonywany głównie ściegiem łańcuszkowym przy użyciu tzw. „kordonka", jedwabiu, lub wełny. Spotykamy się z nimi na ubraniach wierzchnich. W stroju męskim haftami kolcrcwymi zdobione są sukmany i spodnie noszone przez rądeckich Górali i Lachów, lachowskie kaftany, w kobiecym zaś podegrodzkie katany, zapaski i now­ sze gorsety. Ryc. 2. Czerwony haft przy koszuli kobiecej. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz, wykonawca nieznany. Fot. Stefan Deptuszewski. Pięknym przykładem haftu wykonanego barwną ni­ cią wełnianą była na wystawie „gurmana" (sukmana) z okolic Łącka szyta z brązowego samodziałowego suk­ na, ozdobiona na kołnierzu, wzdłuż rozcięcia na pier­ siach, przy mankietach i u nasady fałdów bocznych, szerokimi szlakami haftu głównie łańcuszkowego w ko­ lorze czerwonym i granatowym. W stroju Lachów z okolic Podegrodzia występują hafty wykonane kordonkami o barwach jaskrawych: żółtym, zielonym, czerwonym, pomarańczowym itp. Technika haftu rów­ nież przeważnie łańcuszkowa z drobnymi fragmenta­ mi wyszywanymi ściegiem „Janina" i gałązkowym. Przeważające motywy to linia falista z małymi elipsowatymi wypełnieniami w zakolach, łuki czy jedno­ stronna pętlicowata plecionka z tzw. w gwarze miej­ scowej „ogóreckami". Prócz tego w rogach na połach kaftana występują stylizowane motywy roślinne. Bar­ dzo interesująco przedstawiają się ozdoby haftowane poniżej przyporów spodni lachowskich tzw. „błękici" (ryc. 3). W przeciwieństwie do rozbudowanych parze- Ryc. 3. Haft na „blękiciach" (spodniach) z Podegrodzia, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 4. Okładka do albumu wyk. Katarzyna Sikora, Podegrodzie, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. • �Ryc. 5. Gorset typu nowszego, wyk. Rozalia Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz. Ryc. 6. Gorset z ostatnich czasów, wyk. Aniela Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. nic podhalańskich, czy pętlicowatych kompozycji wy­ stępujących w Gorcach, wyszywki sądeckie posiadają wyraźny kształt serca o zamkniętym dekoracyjnym konturze, przedzielonego w pośrodku pasem pionowym na dwie połowy, z których każda wypełniona jest mo­ tywem roślinnym przypominających kwiat stokrotki. Mctywy i techniki hafciarskie, czerpane z zanikają­ cego ubioru ludowego, znajdują dziś nowe zastosowa­ nie na serwetach, makatach, obrusach i okładkach do albumów, haftowanych przez wiejskie artystki. Serwetki i obrusy haftowane na samodziałowym płót­ nie posiadają zazwyczaj wzdłuż brzegów motywy pa­ sowe przeniesione z lampasów na kaftanach względ­ nie z „błękici", w rogach umieszczone są wspomniane wyżej kompozycje roślinne występujące na kaftanach męskich czy katanach kobiecych. Niektóre z przed­ stawionych na konkurs serwetek raziły swym prze^ ładowaniem i brakiem przejrzystości w kompozycji. Bardzo wierne, jeśli chodzi o zachowanie charakteru haftów lachowskich były okładziny do albumów (ryc. 4) i makatka wyszywane na granatowym suknie przez Katarzynę Sikorę z Podegrodzia. L/C. 7. Dzbanek wyk. Józef Biliński. Stary Sącz. fot. Stefan Deptuszewski Zjawiskiem nowszym w hafciarstwie sądeckim są kobiece chustki na głowę zrobione z czarnego jedwa­ biu lub cienkiej materii wełnianej, ozdobione po kra­ jach szlakiem haftu płaskiego o motywach naśladują­ cych wzory kwiatowe z drukowanych chustek fabrycz­ nych. Kilka przykładów tego rodzaju wykonały na konkurs Józefa Szewczyk ze Starego Sącza, Wiktoria Janczura z Łącka i Zofia Fryzowicz z Litacza. Osobną dziedziną haftów jest w Sądecczyźnie haft koralikowy stosowany do przyozdabiania gorsetów aksamitnych noszonych tu w kolorach czarnym i rza105 �dziej granatowym. Dołem wzdłuż krawędzi gorsetu dc-szyty jest rząd mniejszych lub większych kaletek, kształtu owalnego lub trapezowatego ułożonych w ten sposób, że każda następna zachodzi nieco na poprzed­ nią. Zdobiący gorsety koralikowy haft początkowo był bardzo subtelny o małej ilości kolorów i ograni­ czał się do dwóch niewielkich bukiecików wyszywa­ nych na przodach gorsetu i jednego z tyłu w pośrod­ ku pleców. Bukieciki, złożone z kwiatów ujmowane abstrakcyjnie, wyszywano dawniej koralikami prze­ świecającymi co w znacznym stopniu łagodziło pstrokaciznę haftu. Z czasem skromne motywy kwiatowe zaczęły się rozrastać, wypełniać coraz szczelniej po­ wierzchnię gorsetu nabierając równocześnie form bar­ dziej zbliżonych do natury. Równocześnie dawne ko­ raliki zostają zastąpione przez paciorki nieprzeźroczy­ ste o barwach jaskrawych. Wzór wykonany takimi koralikami staje się bardziej kolorowy i traci dawną szlachetność zarówno formy jak i barwy (ryc. 5). Drob­ ne kwiatki wyszywano koralikami również na kalet­ kach. W najnowszych gorsetach haft koralikowy za­ stąpiony został haftem płaskim, wykonanym przy po­ mocy kolorowych jaskrawych nici jedwabnych. Gor­ sety takie zaczęto szyć w czasach okupacji niemieckiej, kiedy odczuwano brak szklanych paciorków. W hafcie jedwabnym zachowane zostały dawne zasady kompo­ zycji wzoru, jednakowoż inna technika wykonania przyczyniła się do poważnej zmiany ogólnego charak­ teru całej dekoracji (ryc. 6). Ryc. 8. Skarbonka gliniana w formie barana wyk. Józef Biliński. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. fot. Ste­ fan Deptuszewski. Bogato reprezentowany był dział ceramiki (63 sztu­ ki). Złożyły się nań wyroby Wojciecha Błaszczyka z Podegrodzia i Józefa Bilińskiego ze Starego Sącza. Bardziej interesującymi, zarówno ze względu na róż­ norodność przedmiotów jak i ich zdobienia, były wy­ roby Bilińskiego. Wykonał on szereg naczyń użytko­ wych i przedmiotów galanterii ceramicznej. Wśród naczyń użytkowych widzimy garnki, dzbanki, dwoją- Ryc. 9. Bania gliniana do zdobienia dachów wyk. Józef Biliński. Stary Sącz pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 10. Dzbanek, wyk. Wojciech Błaszczyk. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. T ч" 106 �różnicę zarówno w doskonałości technicznej, jak i bo­ gactwie wykonywanych form czy motywów zdobni­ czych. Wyroby Bilińskiego to przykład produkcji ma­ łomiasteczkowej opartej na XIX-wiecznych tradycjach rzemieślniczych, którym nie potrafi jeszcze dorównać Błaszczyk — garncarz wiejski. W dziale malarstwa na szkle wystawiono 19 obra­ zów malowanych przez Jana Jachimka z Tylmanowej, ucznia szkoły przemysłu artystycznego w Zakopanem, 7 wykonanych przez młodzież uczęszczającą na kurs prowadzony w Łącku przez Helenę Roj-Kozłowską, oraz 1 pracę Leona Potońca z Olszany. Ryc. 11. Obraz na szkle: „Badanie lekarskie na wsi" wyk. Jan Jachimek z Tylmanowej, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. ki, misy itp. Ze względu na odmienną formę zwracają uwagę trzystronnie spłaszczone dzbany tzw. „bacow­ skie" służące do noszenia mleka z szałasów, oraz misy 0 brzegach ukośnie rozchylonych tzw. „orawki". Naczynia zdobione są piękną polewą w kolorze brą­ zowym lub ugru jasnego, bywają zaś i takie, które mają obydwa kolory polewy rozłożone w ten sposób, że np. szyjka dzbanka jest koloru brązowego, reszta zaś we wspomnianym kolorze ugru jasnego. Naczynia są bogato zdobione bądź malaturami, bądź rytem, względnie jednym i drugim (ryc. 10). Ryt występuje zwykle w układzie pasowym, okalającym naczynie. Ozdoby malowane mają układ pasowy złożony prze­ ważnie z elementów geometrycznych, podkreślający kształt naczynia. Motywy roślinne występują najczę­ ściej na brzuścu. Obrazy Jachimka przedstawiają w różnych ujęciach zagadnienie postępu gospodarczego i kulturalnego wsi jak np. zakładanie na wsi instalacji elektrycznej, lub badanie lekarskie (ryc. 11), pracę robotnika (górnik przy pracy), czy chłopa (przewoźnik, prządka, kopanie ziemniaków, zbiór owoców itp.). Niektóre jego obraz­ ki zdradzają wpływ zakopiańskiej produkcji pamiąt­ karskiej jak np. obrazek przedstawiający drzewo z ptaszkami wyraźnie zapożyczony z obrazków na szkle malowanych w Zakopanem przez uczniów M i ­ klaszewskiego. Leon Potoniec dał jeden obraz zatytułowany „Fian 6-letni", przedstawiający kobietę-murarkę zatrudnio­ ną przy odbudowie Warszawy. W obrazie tym poza aktualną tematyką świadczącą o postępującym wyro­ bieniu społecznym i politycznym na naszej wsi zwraca •i Na misach i „makutrach", t j . dużych donicach, słu­ żących do ucierania maku, wykonywane są na dnie motywy ośrodkowe często składające się z układu kół koncentrycznych, na ściankach zaś motywy pasowe. W niektórych naczyniach stcsuje Biliński do zdobie­ nia barwnymi polewami tzw. technikę „fladerkowania", podobną do tej jaką spotykano pod koniec ubie­ głego wieku w Brzostku i Kołaczycach i). Z galanterii ceramicznej Bilińskiego wystawiono skarbonki m. in. o formach zoomorficznych (ryc. 8), małe figurki zwierzęce stanowiące zabawki dla dzieci 1 banie o pięknej polewie zdobione rytem, służące do przystrajania szczytów domów (ryc. 9). W wyrobach przedstawionych na konkurs Biliński starał się dać przegląd typów znanych z dzisiejszej praktyki, oraz form jakie zapamiętał z pracowni ojca. Niestety nie wszystkie z tych form zostały przez nie­ go uwzględnione, brak było np. mis o pięknych sercowatych motywach malowanych, których rysunki pu­ blikuje Udziela w swym artykule poświęconym zdob­ nictwu ludowemu w Sądecczyźnie ) . Wyroby drugiego garncarza, Wojciecha Błaszczyka (10 eksponatów) były na ogół mniej ciekawe. Składały ną na nie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, dwojaki i doniczki, pozbawione ozdób malowanych, polewane na jeden kolor — ciemno brązowy. Niektó­ re z nich zdobi pasowy ryt geometryczny obiegający górną część brzuśca (ryc. 10). Porównując produkcję obu ośrodków garncarskich, z których jeden znajduje się w małym miasteczku, a drugi w niezbyt odległej wsi, spostrzegamy dużą 2 Ryc. 12. Obraz na szkle: „Murarka przy pracy" wyk. Leon Potoniec z Olszany, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. 107 �uwagą dobra technika wykonania obrazu. Autor od­ rzuca tu zupełnie zwykłe w obrazach na szkle kontu­ rowanie, maluje techniką światłocieniową o bardzo subtelnych przejściach kolorystycznych (ryc. 12). Siedem obrazów na szkle wybranych spośród prze­ szło dwudziestu wykonanych na kursie prowadzonym przez Roj-Kozłowską wiąże się z tematyką życia wiej­ skiego częściowo tradycyjną („Juhas") częściowo współczesną. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę obrazy, w których tematyce znalazło wyraz ważne dziś zagadnienie sportu wiejskiego (np. „Kolarze" wyk. przez Stanisława Turka, lub „Gra w piłkę" Stanisła­ wa Cebuli). Dział malarstwa uzupełnia kilka obrazów malowaświetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy te, których tematem jest willa, ulica, stacja kolejowa, panorama Krynicy wypożyczone zostały ze zbiorów miejscowego muzeum. Ostatnim wreszcie działem były wyroby z drzewa, na które składały się ptaszki na gałązkach jaskrawo malowane, biały gołąbek, oraz głowa turonia. W związku z wystawą wydany został katalog opra­ cowany przez Mieczysława Bieszczanina i Romana Reinfussa. PRZYPISY 1. Irena Bojarska: „Naczynia gliniane z Brzostka", „Polska Sztuka Ludowa", r. 1951, Nr 6, str. 174 i nast. 2. Seweryn Udziela: Kilka słów o strojach, budow­ lach, sprzętach i naczyniach w Sądecczyźnie", „Lud", с. X, str. 427—429. K A T A L O G ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E JERZY Sprawa inwentaryzacji zabytków była od wielu lat zagadnieniem wysuwanym na czoło zadań stojących przed badaczami polskiej sztuki. Począwszy od XIX-wiecznych wysiłków w tym kierunku, których świetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy Zabytków Starożytności w Królestwie Polskim" Ka­ zimierza Stronczyńskiego !), każde pokolenie polskich historyków sztuki postulowało i podejmowało akcję zmierzającą do przeprowadzenia wyczerpującej, nau­ kowej ewidencji zabytków polskiej kultury artystycz­ nej '-). Wyrazem tego były liczne postanowienia szere­ gu zjazdów naukowych, od uchwały Komisji Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności z r. 1887 po­ cząwszy, skończywszy na rezolucji ogólnopolskiej kon­ ferencji historyków sztuki w r. 1945 ) . Systematyczną realizację tych postulatów podjął przed pierwszą woj­ ną światową Stanisław Tomkowicz, publikując w Te­ ce Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej inwen­ tarze powiatów: krakowskiego, gorlickiego i grybowckiego, i stwarzając tym samym prototyp nowoczes­ nego, polskiego inwentarza topograficznego zabytków, opartego w głównej mierze o wzory analogicznych wydawnictw niemieckich. Podjęta po r. 1918 akcja przez długi czas nie wychodziła poza ramy postula­ tów i opracowywania instrukcji, aż do utworzenia w r. 1929 Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabyt­ ków, którego owocem działalności — poza licznie zgro­ madzonymi materiałami archiwalnymi w postaci zdjęć fotograficznych i pomiarowych — stały się dwa opu­ blikowane tomy obejmujące powiaty nowotarski i rawEko-mazowiecki. Wydaniu następnych, już czę­ ściowo przygotowanych, przeszkodziła wojna. 3 Wyrazem lekceważenia przez Państwo opieki nad zasobami kultury narodowej były skromne sumy przy­ znawane v/ okresie dwudziestolecia na akcję inwen­ taryzacyjną, co w praktyce uniemożliwiało prowadze­ 108 ŁOZIŃSKI nie tych prac na szerszą skalę. Poważną trudność sta­ nowił również brak liczniejszej, wykwalifikowanej ka­ dry pracowników terenowych. Pełne znaczenie tego przedsięwzięcia doceniono dopiero po wojnie, podej­ mując już w r. 1945 prace przy inwentaryzacji w nie­ spotykanym dotąd rozmiarze. Jako kontynuacja roz­ poczętej już dawniej serii wydawniczej ukazał się w r. 1948 jej tom I I I — powiat żywiecki, w opracowaniu J. Szabłowskiego, a w r. 1950 tom IV, powiat piotr­ kowski, jako praca zbiorowa obozu studentów historii sztuki, który to obóz miał jednocześnie za zadanie wy­ kształcenie kadr przyszłych, samodzielnych inwenta­ ryzatorów. j Jednocześnie jednak przygotowany został projekt, opracowane ogólne zasady i naszkicowany program organizacji pracy nad innym wydawnictwem nowego typu *). Dotychczasowy inwentarz topograficzny za­ wierający w obszernych tomach poświęconych poszcze­ gólnym powiatom dokładne opisy wszystkich zabyt­ ków, opisy oparte na autopsji i na możliwie komplet­ nie wykorzystanym materiale bibliograficznym, archiwrlnym i ikonograficznym!, wymagał kilkuletniej pra­ cy na realizację jednego tomu. Doceniając też jego pełną i niczym niezastąpioną wartość naukową, po­ stanowiono w 1945 г., ze względu na szereg palących potrzeb naukowych, konserwatorskich czy administra­ cyjnych przystąpić do sporządzania mniej szczegóło­ wego, a łatwiejszego do szybkiej realizacji katalogu zabytków. 1 Wydane ostatnio przez Biuro Inwentaryzacji Zabyt­ ków przy Ministerstwie Kultury i Sztuki pierwsze ze­ szyty Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce 5) otwie­ rają monumentalną serię, która w przyszłości ma objąć swym zasięgiem całą Polskę. Opracowany przez J. Szabłowskiego na podstawie długoletnich doświadczeń inwentaryzacyjnych typ katalogu stanowić będzie nie- �wątpliwie doskonały wzór dla wszystkich dalszych ze­ szytów tego wydawnictwa. Jest on wynikiem żmud­ nych prac terenowych zespołu inwentaryzatorów i fo­ tografów, dużego wysiłku redakcyjnego i wydawni­ czego. Nie będąc inwentarzem szczegółowym zawiera katalog kompletny spis wszystkich zabytków wystę­ pujących w danym powiecie, oparty na rozpoznaniu i analizie każdego obiektu w terenie, analizie popar­ tej dokładnymi badaniami naukowymi. Wielki wkład pracy redakcyjnej sprawia, że opublikowane zeszyty przewyższają analogiczne wydawnictwa zagraniczne tego typu, jak np. znany katalog niemiecki Dehia в). Cienkie zeszyciki o małym, kieszonkowym formacie, wygodnym do posługiwania się nimi w terenie, dzielą się na część tekstową i ilustracyjną. Pierwsza zawie­ ra — w alfabetycznym układzie miejscowości — dane dotyczące wszystkich zabytków powiatu. Jako górną granicę lat przyjęto rok 1850, z tym, że zabytki póź­ niejsze uwzględniono tu czasem w wypadku występo­ wania nazwiska ich autora, o ile był on znanym arty­ sta;. Zasadę tę możnaby kwestionować, proponując stosowanie bardziej elastycznego założenia, które po­ zwoliłoby na szersze uwzględnienie niektórych waż­ nych artystycznie czy kulturalnie obiektów z okresu ostatnich stu lat. Dotyczy to zwłaszcza niesłusznie lekceważonej architektury 2 poł. X I X wieku, w za­ kresie której uwzględniono jedynie działalność Stani­ sława Witkiewicza. Określenie stylowe poszczególnych zabytków, ich datowanie, stosowane jest w katalogu z wielką do­ kładnością i jednocześnie z konieczną, szczególnie dla okazów plastyki rodzimej, ostrożnością. W obrębie poszczególnych miejscowości obowiązuje stały sche­ mat kolejności zabytków, w obrębie danego zabytku — stały, lecz nie zbyt sztywny schemat opisu. Ta sta­ łość i niezwykła precyzja w zachowaniu przyjętych zasad świadczy o dużej sumienności pracy redaktor­ skiej, bez której niemożliwym byłoby zorientowanie się w tak różnorodnym i obfitym materiale zabyt­ kowym. Tę samą precyzję — tym bardziej imponującą, że każdy z zeszytów opracowany jest przez innego auto­ ra — widać w opisach, w ich układzie i terminologii. Nazwa obiektu, historia, styl, materiał, technika, kształt itd. następują po sobie w niezmiennej, logicz­ nej kolejności. W przeciwieństwie do obszernego i n ­ wentarza opisy bardziej szczegółowe obejmują tylko p.rchitekturę, zabytki ruchome są jedynie wymienione wraz z ich datowaniem, określeniem stylowym i iko­ nograficznym. Właściwy opis ogranicza się do poda­ nia cech typologicznych, najbardziej istotnych i po­ siada wszelkie niezbędne zalety: jest jednoznaczny, dokładny, jasny i zwięzły. Postulowaćby tu można jedynie niewielkie rozszerzenie krótkich wzmianek h i ­ storycznych. Szczególnie pożądane byłoby uwzględnie­ nie w szerszym zakresie nazwisk fundatorów, tak obiektów architektonicznych jak i niektórych zabyt­ ków ruchomych, co dla zagadnień związanych z mece­ natem artystycznym miałoby wielkie znaczenie. Uzupełnienie opisów w wypadkach wielkich kom­ pleksów budowlanych, jak np. Tyniec, Mogiła zamki w Suchej czy Żywcu, stanowią umieszczone w tekścia katalogu małe planiki. Stanowią one wielkie ułatwie­ nie dla czytelnika i gdyby, pomimo związanych z tym dużych trudności technicznych, liczbę ich można po­ większyć, wartość katalogu wybitnie zyskałaby. Opisową część katalogu zamyka literatura przed­ miotu, uwzględniająca najważniejsze pozycje biblio­ graficzne dotyczące zabytków powiatu. Umieszczenie jej na końcu katalogu, a nie jak to miało miejsce do­ tąd w inwentarzach — po każdej miejscowości, utrud­ nia nieco orientację. Dotyczy to zwłaszcza tak ogól­ nych opracowań, jak np. Szydłowskiego Dzwony Sta­ rodawne, czy Dutkiewicza Małopolska rzeźba średnio­ wieczna, w przypadku których nie wiemy jakich wzmiankowanych w tekście zabytków dotyczą. Po­ nieważ jest to jednak, pomimo uwzględnienia nawet dość rzadkich pozycji, raczej przegląd literatury, anie jej kompletny wykaz, powiat został potraktowany ja­ ko pewna całość; redakcja chciała też uniknąć powta­ rzania jednego tytułu przy kilku miejscowościach. Jasny, przejrzysty układ katalogu, jednolita i pre­ cyzyjna terminologia, tak bardzo pożądana w pracach tego typu, ułatwiają w znacznym stopniu posługiwanie się nim. Pewną trudność sprawia natomiast zoriento­ wanie się w poziomie danego obiektu, w jego war­ tości artystycznej. Katalog — rzecz oczywista — nie może zawierać żadnych określeń wartościujących, a jednak każdy, kto będzie się nim posługiwać, chciał­ by przede wszystkim znaleźć obiekty najbardziej inte­ resujące, najcenniejsze artystycznie, czy najciekawsze z punktu widzenia historii, historii kultury, ikono­ grafii itd. W tym celu redakcja wprowadziła gwiazdki oznaczając nimi zabytki najwyższej klasy; reszta ma­ teriału stanowiąca olbrzymią większość pozostała jed­ nak nadal niezróżnicowana. Sądzę, że możnaby tę trudną sprawę rozwiązać częściowo przez odpowiedni dobór reprodukcji. Należy zatem omówić drugą część katalogu. Składa się ona z małych — po dwie na stronę — znormalizowanych formatem ilustracji, przedstawiają­ cych zasadniczo najważniejsze, bądź niekiedy charak­ terystyczne zabytki danego powiatu; na każdy zeszyt przypada ich kilkadziesiąt. W przeciwieństwie do to­ pograficznego układu opisowej części katalogu, część ilustracyjna posiada układ rzeczowy, a w obrębie po­ szczególnych dziedzin zabytków — chronologiczny, da­ jąc w ten sposób przekrój rozwoju wszystkich rodza­ jów plastyki w danym powiecie. Nie jest to jednak przekrój pełny, gdyż liczba zamieszczonych ilustracji wydaje się stanowczo za mała. Świadczy o tym choć­ by porównanie inwentarza zabytków pow. żywieckie­ go z katalogiem tego powiatu; w innych zeszytach bra­ ki wydają się jeszcze większe, jak można o tym sądzić z tekstu. Za kryterium doboru ilustracji przyjęto osią­ gnięcie pewnego poziomu jakości artystycznej, pozio­ mu może nieco za bardzo wygórowanego. Zbyt małą też zwrócono uwagę na podkreślenie momentów ro­ dzimych, zwłaszcza w sztuce nowożytnej. Poprzez zwiększenie ilości reprodukowanych obiektów do wszystkich, które na to zasługują, ze szczególnym uwzględnieniem dzieł typowych dla naszej twórczości artystycznej, uzyskać by można większe wyodrębnie­ nie najcenniejszego materiału zabytkowego, łatwiejszą orientację w katalogu, a jednocześnie bardziej przej­ rzystą charakterystykę sztuki danego regionu, nie mó­ wiąc już o samej atrakcyjności wydawnictwa. Jasnym jest, że wymagania te napotykają na olbrzymie trud­ ności techniczne-, związane z dotarciem do szeregu nie­ łatwo dostępnych obiektów, często w nieodpowiednich dla fotografa warunkach. 109 �I Katalog uzupełnia mapka powiatu z rozmieszcze­ niem miejscowości wymienionych w tekście. Odczu­ wa się natomiast brak krótkiego wstępu omawiające­ go cele katalogu oraz wyjaśniającego metodę i zasady przyjęte przy jego opracowaniu. Wydaje się to ko­ niecznym zwłaszcza dla mniej przygotowanego czytel­ nika. Szata graficzna, poziom ilustracji bardzo nie­ wiele pozostawiają do życzenia. Obfitość i różnorodność materiału zabytkowego, ja­ ki przynosi zawartość sześciu dotąd wydanych zeszy­ tów katalogu woj. krakowskiego, uniemożliwia nam na tym miejscu próbę charakterystyki jego treści. Dal­ sze prace na tym terenie wykażą niewątpliwie, czy materiał ten został w pełni wyczerpany. Wydaje się jednak, że pewne wnioski ogólne narzucają się teraz szczególnie silnie. Nawet w tak dobrze zbadanej przez historyków sztuki części Polski, jaką jest wojewódz­ two krakowskie, szereg zabytków — i to wcale nie przeciętnych — był dotąd nieznany i niepublikowany. Na innym terenie wystąpi to w znacznie większym stopniu. Szczegółowe, monograficzne opracowania, jak rów­ nież prace o syntetycznym charakterze z dziejów sztuki polskiej musiały dotąd z konieczności ograni­ czać się do skąpej ilości zabytków, poznanych często przypadkowo, nie na podłożu systematycznych badań. Zwłaszcza w dziedzinie mało zbadanych zakresów na­ szej plastyki jak np. malarstwa X V I i X V I I wieku, zabytków prowincjonalnej architektury czy snycerstwa, tkactwa artystycznego i złotnictwa, rola systematycz­ nie i szybko prowadzonej inwentaryzacji jest szczegól­ nie wielka. Przez objęcie katalogiem trudno dotąd dostępnych terenów obraz polskiej kultury artystycz­ nej nie ograniczy się do jej głównych centrów, lecz stanie się o wiele szerszy, o wiele bardziej zgodny z jej prawdziwym obliczem. Znaczenie inwentaryzacji zabytków dla nauki pol­ skiej tak oczywiste, było już wielokrotnie podkreśla­ ne. Dodać by jeszcze można, że katalog znajdzie od­ biorców nie tylko w gronie ludzi zajmujących się hi­ storią sztuki czy kultury, etnografią, sztuką ludową czy urbanistyką. Będzie teź zawierał bogaty materiał dla współczesnych plastyków. Na koniec może rów­ nież spełniać rolę przewodnika po zabytkach danego terenu, przewodnika wprawdzie nie bardzo łatwego i popularnego, ale w pełni wartościowego przez swój wysoki poziom naukowy. Należy dążyć do tego, żeby jego dalsze zeszyty jak najszybciej się ukazały. PRZYPISY 1. (Stronczyński K.) Opisy zabytków starożytności w Królestwie Polskim przez delegację wysłaną z pole­ cenia Rady Administracyjnej Królestwa w latach 1844 i 1846 zebrane, rękopis w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, obejmuje 4 tomy tek­ stu i 7 albumów z ilustracjami. Por. Walicki M., Sprawa inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Polskiego 1827 — 1862, Warszawa 1931. 2. Por. Szabłowski J., Dzieje inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Ochrona Zabytków I I (1949), s. 73 i п., tamże literatura przedmiotu. 3. G(ieysztor) A., Ogólnopolska konferencja histo­ ryków sztuki w Krakowie, Biuletyn Historii Sztuki i Kultury V I I I (1946), s. 130. 4. Szabłowski J., Zagadnienie inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Biuletyn Historii Sztuki i Kul­ tury V I I I (1946), s. 22. 5. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , woj. krakowskie, pod red. J. Szabłowskiego. Zeszyt 3, pow. brzeski opr. J. E. Dutkiewicz, zeszyt 6, pow. krakowski opr. J. Lepiarczyk, zeszyt 9, pow. myślenicki opr. К*. Kutrzebianka, zeszyt 10, pow. nowosądecki opr. A. Misiąg-Bocheńska i T. Dobrowolski, zeszyt 11, pow. nowotarski opr. Т. Szydłowski, zeszyt 15, pow. żywiec­ ki opr. J. Szabłowski. 6. Dehio G., Handbuch der deutschen KunstdenkmSler, t. V—7, Berlin-Wien 1905—1935. J. Ł. ;l ZAGADNIENIA B U D O W N I C T W A L U D O W E G O I SZTUKI L U D O W E J W K A T A L O G U ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E WŁADYSŁAW Artykuł ob. Łozińskiego zwalnia mnie z obowiązku omówienia całości tak wielkiego dzieła, jakim jest Katalog. W pełni zdaję sobie sprawę, że gdy zostanie on doprowadzony do końca i obejmie teren całej Pol­ ski będzie to kolosalne osiągnięcie, jakim bodajże żadne państwo poszczycić się nie może. Na tym miej­ scu pragnę jedynie zatrzymać się na zagadnieniu, które jest trudne i nasuwa niewątpliwie niejedną trudność w rozstrzygnięciu zarówno teoretycznym jak i praktycznym. Niemniej jednak omówienie Ka­ talogu właśnie od strony inwentaryzacji zabytków sztuki ludowej zainicjować może zarówno szerszą dy­ 110 MULLER skusję na tematy dotyczące metod pracy, jak i pomóc na przyszłość w usunięciu tych usterek, które znaleźć dziś jeszcze można w wydanych zeszytach Katalogu. Z zakresu sztuki ludowej Katalog obejmuje bu­ downictwo kościelne i świeckie, reprezentowane przez kościoły, cerkwie, kaplice i kapliczki, domy mieszkal­ ne, karczmy, dwory i budynki gospodarcze, lamusy, spichlerze i przemysłowe np. młyny itd. Z ludowych rzeźb i malarstwa są wymieniane obrazy kościelne, obrazy na szkle, figury kościelne i świątki po ka­ pliczkach. �Trzymając się przyjętego w Katalogach układu szczegółowe omawianie ich treści zaczniemy również od ludowej architektury kościelnej. Począwszy od starych XV-wiecznych aż po współczesne, pochodzą­ ce z X X wieku, opisane są kościoły drewniane w na­ stępujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki, Gosprzydowa, Iwkowa (dwa), Rudy Rysie, Strzelce Wlk., Tymowa, Wojnicz, Zaborów, Złota; powiat krakowski: Bodzanów, Czulice, Górka Kościelnicka, Gra­ bie, Krzęcin, Modlnica, Mogiła, Podstolice, Wieliczka; powiat myślenicki: Gruszów, Jawornik, Krzeczów, Krzyszkowice, Łętownią, Raciechowice, Siepraw, Spytkowice, Trzemeśnia, Wiśniowa, Wola Radziszow­ ska, Zakliczyn; powiat nowosądecki: kościoły Cheł­ miec Polski, Chomranice, Czarny Potok, Dąbrówka Polska, Jakubkowice, Just, Podole, Przydonicą, Ptaszkowa, Rożnów, Tęgoborze, Tylicz, Korzenna, Krużlowa Wyżna, Łabowa, Mogilno, Moszczenica Niżna i cerkwie: Andrzejówka, Berest, Binczarowa, Bogusza, Czyrna, Dubne, Jastrzębik, Piorunka, Polany, Powroźnik, Roztoka Wlk., Słotwiny, Szczawnik, Tylicz, Wierchomla Wlk., Wójkowa, Królowa Ruska, Leluchów, Łosie, Maciejowa, Milik, Mochnaczka Niżna. Muszynka, Nowa Wieś, Złockie oraz zbór ewangelicki, w Stadłach; powiat nowotarski: Białka, Bukowina {murowany przez samouka), Chabówka, Dębno, Gry­ wałd, Harklowa, Jurgów, Łopuszna, Nowy Targ, Ochotnica, Orawka, Rabka, Sromowce Niżne, Trybsz, Tylmanowa, Zakopane; powiat żywiecki: Cięcina, Gi­ lowice, Lachowice, Łękawice, Łodygowice. Łącznie kościołów drewnianych 68, cerkwi 25, jeden kościół murowany przez Górala samouka Andrzeja Krama­ rza w Bukowinie i jeden drewniany zbór ewangelicki w. Stadłach. Kaplice drewniane: 23owiat brzeski: Jurków; po­ wiat krakowski: Kaszów, Raciborowice; powiat my­ ślenicki: Krzesławice, Łyczanka, Sidzina, Siepraw, Skomielna Czarna (dwie), Tokarnia, Zawada, Zegartowice (dwie); powiat nowosądecki: Czaczów, Olszan­ ka, Łącko, Mochnaczka Niżna; powiat nowotarski: Maniowy, Sieniawa; powiat żywiecki: Kocoń, Korbielów, Kurów, Okrajnik, Rychw?ld. Razem 24 ka­ plice. Dzwonnice drewniane: powiat brzeski: Poręba Spytkowska, Strzelce Wlk., Zaborów, Wojnicz;, powiat krakowski: Grabie, Modlnica, Mogiła, Wróblowice; powiat myślenicki: Dziekanowice, Spytkowice; po­ wiat nowosądecki: Chomranice, Moszczenica Niżna, Zbyszyce (wieża kościelna); powiat nowotarski: Podszkle-Ciche (dwie), Dzianisz, Jabłonka, Kluszkowce, Lipnica Mł., Lipnica Wlk., Orawka, Witów, Zubrzyca Din.; powiat żywiecki: Czernichów, Sól. Razem 24 dzwonnice i jedna wieża kościelna. Kapliczki i figury przydrożne w powiecie brze­ skim: 41, krakowskim: 33, myślenickim: 87, nowo­ sądeckim: 46, nowotarskim: 24, żywieckim: 98. Łącznie zostało opisanych w Katalogu 329 kapliczek i figur przydrożnych. Rzeźby ludowe wymienia Katalog w następujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki; powiat krakowski: Bodzanów, Czernichów, Raciborowice; po­ wiat myślenicki: Bysina, Krzyszkowice, Myślenice, Osielec, Siepraw, Toporzysko; powiat nowosądecki: Gostwica, Nowa Wieś, Podegrodzie, Stary Sącz, Wój­ kowa; powiat nowotarski: Bukowina, Chabówka, Chyżne; powiat żywiecki: Rychwald, Żywiec. Obra­ zy ludowe znajdują się w Sieprawiu i Toporzyska powiatu myślenickiego, oraz w Gostwicy, Nowej Wsi, Wójkowej powiatu nowosądeckiego. Zbiór obrazków na szkle, garnków i talerzy ludowych znajduje się. na plebanii w Jurgowie (pow. nowotarski). Budownictwo ś w i e c k i e : -Stare cha­ łupy wiejskie: powiat myślenicki: Sidzina, Siepraw, Sułkowice, Tokarnia, Toporzysko, Wieprzec; powiat nowotarski: Jabłonka, Piekielnik, Podwilk, -Szaflary, Zubrzyca Grn. Stare domy mieszczańskie: powiat brzeski: Czchów (5 domów drewnianych z X V I I I i X I X wieku w. ryn­ ku miasteczka), Zakliczyn (domy drewniane z X V I I I i X I X wieku w rynku i bocznych ulicach); . powiat myślenicki: stare domy drewniane w rynku i bocz­ nych ulicach w miasteczkach: Dobczyce, Gdów, Jor­ danów i Myślenice; powiat nowosądecki: murowane domy osiedla w Gołkowicach Din., stare domy w Mu­ szynie i Starym Sączu; powiat żywiecki: stary dom w Milówce i karczma w Suchej. • Spichlerze drewniane: powiat myślenicki: Raciecho­ wice, Wieprzec oraz spichlerz i młyn w Sidzinre; po­ wiat kraltowski: Raciborowice i lamus w Głogoczowie. Z drobnych zabytków ruchomych zanotowano fe­ retron ludowy w kościele w Paleśnicy (poW.' brzeski), chrzcielnicę ludową z 1833 r. w kościele w Podstolic?.ch (pow. krakowski), krucyfiks ludowy w kaplicy w Wojniczu (pow. brzeski), organy zbudowane przez chłopa samouka w Osielcu (pow." myślenicki), jasełka z XTX wieku w Chyżnem i Orawce, świecznik ludo­ wy w kościele w Harklowej, ławkę pokrytą ludową polichromią w kościele w Sromowcach Wyżnych (pow. nowotarski). Podana wyżej zawartość 6 pierwszych tomików orientuje nas, że Katalog dla badacza sztuki ludowej jest niezwykle cennym źródłem informacji. Analiza opublikowanego materiału pozwala jednak na wysu­ nięcie pewnych życzeń pod adresem Redakcji, względ­ nie uwag do dyskusji. Oczywiście w ich ramach po­ ruszymy wyłącznie sprawy dotyczące sztuki ludowej. Jednym z ważnych zagadnień, które w przyszłości dobrze byłoby rozpracować w szerszym zakresie, to samo określenie zabytków sztuki ludowej. Nawet po dokładnym zaznajomieniu się z tekstem Katalogu czytelnik nie zawsze może sobie jasno zdać sprawę, czy ma do czynienia z zabytkiem sztuki ludowej, czy tzw. „uczonej". Czasem, jest to oczywiście niemożliwe, ale w niektórych wypadkach można było pokusić się 0 dokładniejszą odpowiedź. Weźmy np. opis kapliczki w Zarzeczu (powiat żywiecki): „Posąg Chrystusa Nazareńskiego na postumencie (I-sza połowa X I X wie­ ku), wykonany przez Kazimierza Jakuba Habdasa". Przy podobnych opisach koniecznym jest dodanie ja­ kiegoś komentarza. Tymczasem autorzy 6 zeszytów Katalogu zapewne zbyt rzadko na to zwracali uwagę, gdyż na 119 opisanych kościołów, cerkwi, dzwonnic 1 kaplic, na 329 kapliczek i figur przydrożnych zaled­ wie 20 rzeźb i obrazów określonych zostało jako l u ­ dowe. Konsekwentne stwierdzenie ludowości opisy­ wanych zabytków uczyniłoby Katalog bardziej przej­ rzystym, nie pociągając bynajmniej za sobą jego obję­ tościowego przerostu. Bardzo ważne, jeśli chodzi o przyszłe-.tomiki Kata­ logu, jest szersze potraktowanie w nim ludowej archi­ tektury świeckiej. W tomikach dotychczasowych za111 �gadnienie to rozwiązywane jest w sposób niejedno­ lity. Wymienione są bowiem zabytkowe zespoły drewnianego budownictwa małomiasteczkowego, na­ tomiast mieszkalne budownictwo wiejskie zostało uwzględnione tylko w Katalogu pow. myślenickiego i nowotarskiego, w innych zaś pominięte zupełnie. Przyczyną tego stanu rzeczy jest przede wszystkim brak ewidencji zabytkowych obiektów świeckiej ar­ chitektury wiejskiej, (gdyż np. urzędy konserwator­ skie niewiele, jak się zdaje, posiadają materiałów z te­ go zakresu) i masowość samego zjawiska, które auto­ ra Katalogu stawia wobec trudnego do rozstrzygnię­ cia pytania: „Co wybrać" i to zarówno jeśli chodzi o opracowanie tekstu jak i oprawy ilustracyjnej. I t a k np. w katalogu powiatu nowotarskiego reprezenta­ cyjnym okazem architektury wiejskiej jest w dziale ilustracyjnym orawski dom z wyżką. Czy słusznie? Zdaje mi się, że nie. Chałupa z wyżką jest na tle budownictwa ludowego powiatu nowotarskiego zja­ wiskiem o charakterze wyjątkowym ograniczającym się terytorialnie do niewielkiego skrawka, stanowią­ cego południowo-zachodnią część powiatu. Wydaje mi się, że problem ludowego budownictwa w Katalogu mógłby być szczęśliwie rozwiązany gdyby z każdego powiatu dano np. dwie ilustracje, przedsta­ wiające najczęściej występujące typy budownictwa tradycyjnego (chałupa gospodarza ubogiego i zamoż­ nego), fotografię typowego wiejskiego zespołu archi­ tektonicznego (fragment widoku wsi) oraz najważ­ niejsze przykłady architektury, odbiegającej od typu powszechnego. W takim kontekście uzasadniona by­ łaby w budownictwie ludowym powiatu nowotarskie­ go chałupa z wyżką. W części opisowej należałoby notować stare budyn­ ki datowane, o ile posiadamy o nich wiadomości i ty­ powe dla danego regionu zespoły ludowego budowni­ ctwa (przykładowo w kilku wsiach, gdzie tego rodza­ ju zespoły występują w najczystszej formie). Ponadto większą niż dotychczas uwagę trzeba zwrócić na za­ bytkowe budynki o charakterze przemysłowym jak młyny (wodne i wiatraki), folusze, olejarnie itp., któ­ rych dosyć dużo zachowało się jeszcze dziś, zwła­ szcza na terenach Polski południowej. Przedyskutowania wymagałaby również kwestia czy i w jaki sposób należałoby w Katalogu uwzględ­ niać dzieła współczesnej sztuki ludowej. Jeżeli bo­ wiem w katalogach notowane są dzieła takie jak np. budowle projektowane przez St. Witkiewicza, wydaje mi się, że możnaby równolegle uwzględnić także przy­ najmniej ważniejsze prace współczesnych artystów ludowych, zwłaszcza jeśli one znalazły trwały wyraz, w krajobrazie, jak np. kapliczki J. Janasa w Dębnie czy inne. Trudno jest ocenić w jakim stopniu zawarty w ka­ talogach materiał wyczerpuje listę zabytków istnieją­ cych w terenie, gdyż jak wyżej wspomniałem nie po­ siadamy w tej chwili ewidencji. Wydaje mi się jed­ nak, że pewne uzupełnienia były tu możliwe. Z zau­ ważonych braków wymienić np. można stare zajazdy w Nowym Targu i Krościenku, istniejącą do dziś sta­ rą chałupę PająTia w Zakopanem przy ul. Kościeliskiej itp. Niekiedy zdarza się, że w opisie uwzględnionego katalogiem zabytku pominięty został jakiś szczegół bar­ dzo dla niego istotny. Np. w opisie kapliczki muro­ wanej z Siołkowej (pow. Nowy Sącz) nie wspomnia­ no ani o wmurowanych plakietach glinianych z posta­ ciami świętych, ani o plakiecie z napisem, zawierają­ cym datę i nazwisko garncarza, który je wykonał. Oczywiście owe drobne usterki absolutnie w niczym nie umniejszają wartości monumentalnego dzieła, ja­ kim jest omawiane tu wydawnictwo, które już dziś dla badaczy sztuki i w ogóle kultury ludowej stanowi cenne źródło wiadomości. VECI A LIDE, rok I I I , zeszyt 5 — 6, Praga Podwójny zeszyt wymienionego wyżej czasopisma poświęcony został w całości zagadnieniu druku na tkaninie. W rozdziale pierwszym napisanym przez Mariusa Stadlera omówiona jest pokrótce historia farbiarstwa i druku na tkaninie od czasów najdaw­ niejszych po czasy najnowsze z uwzględnieniem metod używanych do drukowania tkanin w dzisiejszym prze­ myśle. W części historycznej opiera się autor głównie na znanych dwóch pracach, badacza niemieckiego R. Forrera, tu i ówdzie tylko uzupełniając je nowymi szczegółami. Dla nas bardziej interesujący jest roz­ dział drugi pióra Józefa Vydry, w którym omówiony jest druk na płótnie, występujący na terenie Slowaczyzny. Batikowa technika druku na płótnie przyszia na Słowaczyznę z Niemiec przez Czechy i Morawy w wieku X I X . Najwcześniejsze drukarnie tego rodza­ ju pojawiły się w miastach spiskich o znacznym od­ setku ludności niemieckiej, z czasem rozpowszechniły się po całym kraju, a drukowane w nich płótna zna­ lazły szerokie zastosowanie w ludowych ubiorach, zwłaszcza kobiecym jako materiały na spódnice, za­ paski, chustki na głowę oraz do szycia bielizny poście­ 112 1951. lowej. Formy używane do drukowania wzorów były przeważnie pochodzenia obcego. Nie wyrabiali ich sami farbiarze, lecz dawali do roboty tzw. „formsztecherom", których pracownie znajdowały się na tere­ nie Czech (Novy Jicin, Dvor Kralovy i in.) w pobliżu większych wytwórni drukowanych tkanin. Formy te, jeśli chodzi o wzory nie różniły się od używanych w przemyśle. Widoczne w nich były wpływy stylów historycznych, zwłaszcza rokoka. Lud nie oddziaływał na charakter wzorów, lecz raczej sam ulegał ich wpły­ wom, z tym jednak, że w pewnych okolicach określo­ ne wzory cieszyły się specjalną popularnością. Spośród licznych farbiarni zajmujących się druko­ waniem płócien wiele znajdowało się w miejscowo­ ściach położonych w niewielkich odległościach od gra­ nicy Polski jak w Turczańskim św. Martinie, Zilinie, Łużnej, Lipt. Mikulasu, Stranovicach, Velkim, Spiskiej Sobocie, Keżmarku, Spiskiej Białej, St. Lubowli, Podolińcu, Gniazdach, Bańskiej Bystrzycy. Na terenie Orawy było aż 16 pracowni farbiarskich drukujących płótna. Niektóre z tych zakładów pra­ cowały dawniej dla klientów, przynoszących płótna z Polski. Sporo miejsca zajmuje w omawianym roz- �dziale dokładny opis ręcznej techniki drukowania płó­ cien. Istniejące dziś ręczne pracownie farbiarsko-drukarskie zorganizowane są w spółdzielni „Krój', mają­ cej centralę swą w Bratislavie. W związku z dużym popytem jakim na terenie Cze­ chosłowacji cieszą się ręczne druki na płótnie wpro­ wadzono ten dział artystycznego rzemiosła do szkól przemysłu artystycznego. Autor publikuje wzór tka­ niny skomponowanej w r. 1948 przez jednego z uczniów prof. Fisarka z Uherskeho Hradistn. W rozdziale trzecim Drahomira Stranska, autorka szeregu cennych prac z zakresu kostiumologii ludo­ wej, omawia zagadnienie ludowego drukarstwa płócien w Czechach i na Morawach. Prócz wiadomości histo­ rycznych i technicznych rozpatruje autorka szerzej za­ gadnienie wpływu stylów historycznych na wzorni­ ctwo tkanin ręcznie drukowanych. Na licznych do­ brze dobranych przykładach wskazuje wpływ wzo­ rów tkanin stylowych od baroku do biedermeieru, usi­ łując również wyodrębnić pierwiastki ludowe. RUDOLF Zagadnienie ręcznych druków na płótnie w dzisiej­ szych strojach kobiecych omawia w czwartym roz­ dziale Viera Licenikova, podając równocześnie ilustra­ cje, przedstawiające nowoczesne suknie kobiece, wy­ konane zręcznie z drukowanych płócien. Następny artykuł napisany przez Karola Smirousa poświęcony jest opisowi głównych barwików pocho­ dzenia roślinnego i zwierzęcego używanych w farbiarstwie tekstylnym. W pracy tej prócz wiadomości ściśle przyrodniczych i pewnej ilości danych z zakre­ su chemii farbiarskiej zebranych jest sporo infor­ macji historycznych o czasie pojawienia się i rozpow­ szechnienia poszczególnych barwików roślinnych. Interesującą sylwetkę nestora słowackch drukarzy płócien Milana Andrzeja Lilge nakreślił F. Kalesny. Zeszyt zamyka skreślone przez Jarosława Orela wspomnienie pośmiertne poświęcone zmarłej w 1951 r. Idzie Gregorovej zasłużonej działaczce na niwie ludo­ wego przemysłu artystycznego, pracującej na Mo­ rawach. R. Rss. KRZYWIEC: Podstawy technologii ceramiki, wyd. P a ń s t w . Zakłady Wydawn. Szk., 1950 r. Skrypt str. 116, r y s u n k ó w 101 na 23 tablicach c a ł o s t r o n i c o w y c h . Wymieniona w tytule praca stanowi podręcznik technologii ceramicznej dla młodzieży kształcącej się w szkołach zawodowych i na wyższych uczelniach plastycznych. Treść skryptu dzieli się na pięć rozdzia­ łów, z których pierwszy poświęcony jest omówieniu właściwości materiału (glina, masy ceramiczne), drugi jego obróbce, trzeci zawiera bardzo gruntownie po­ traktowany opis szkliw, czwarty techniki dekoracyj­ ne, zaś piąty obejmuje proces wypalania. Etnografowie prowadzący badania ludowej cerami­ ki znajdą w pracy prof. Krzywca zebrany i przejrzy­ ście ułożony całokształt wiadomości technologicznych, niezbędny badaczowi do zrozumienia i naukowego opracowywania ludowej produkcji garncarskiej. R. Rss. из �Prenumerata roczna — 60 zł., półroczna — 30 zł. Cena numeru pojedynczego — 10 zł. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży zgłaszanie prenumeraty. komisowej — zalecane jest Zamówienia i wpłaty na prenumeratę przyjmują wszystkie urzędy pocztowe oraz listonosze. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" ,od nr 6 — 7 — 8/1948) oraz innych czasopism Państwowego Instytutu Sztuki można nabywać: 1) w kiosku w gmachu Ministerstwa Kultury i Sztuki, Krakowskie Przed­ mieście 15, 2) w kiosku w gmachu Państwowego Instytutu Sztuki, Długa 26, 3) w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon Prasy), Bagatela 14. Od dnia 16 maja 1952 r. zamówienia i wpłaty na prenumeratę pism przyjmują tylko urzędy pocztowe oraz listonosze wiejscy i miejscy. W związku z tym bezpośrednich zamówień i wpłat na prenumeratę do P.P K. „Ruch" kierować nie należy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd4df1795793840e4552feffc8068e6.pdf 2ead4d636e61c773f8b9cc81ab011b99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3662 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.59-60 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM ZOFIA Staraniem dzie Referatu Narodowej w KulUiry przy Wysokiem Powiatowej Mazowieckiem zorganizowana w początku października kursowa mująca wystawa sztuki i rękodzieła eksponaty z dwóch zowieckie i Bielsk Ra­ została 1952 r. p o k o n ­ ludowego, powiatów: obej­ Wysokie Ma­ Podlaski. G ł ó w n ą część w y s t a w y s t a n o w i ! d z i a ł t k a n i n , na ry złożyły się wyroby wełniane i lniane oraz któ­ części s t r o j u l u d o w e g o . W ś r ó d t k a n i n w y s u w a ł y się na pierw­ szy p l a n m a t e r i a ł y d e k o r a c y j n e , p r z e t y k a n e , t y p u tzw- „radziuszek", cał­ kowicie zazwyczaj z lnu, z dwukolorowe, wykonane i bawełny, lub z l n u i w e ł n y . W s z y s t k i e te t k a n i n y m i a ł y w z o r y wełny, bądź z lnu geo­ metryczne, ułożone z drobnych k w a d r a t ó w k ą t ó w , z b u d o w a n e na czy zasadzie s z a c h o w n i c y prosto­ lub prze­ CIEŚLA - REINFUSSOWA m : w pasie c z a r n y m a k s a m i t e m ; s p ó d n i c a na w kratkę lub, rzadziej, w w ą z i u t k i e lub koron­ ka. P o k a z a n o r ó w n i e ż , j a k o u z u p e ł n i e n i e s t r o j u , p r ą ż k i , ozdobiona u d o ł u czepki noszone dawniej głęboko na przez uszy, b y ł y nego m a t e r i a ł u bione b y ł y czarną krepinką mężatki. wykonane bawełnianego, wąziutką Czepki, białą ryżką pojedynczo l u b p o d w ó j n i e , gufrowaną. czasem n a w e t potrójnie. z samodziałowego płótna, kobiecych z a r ó w n o kro.,em j a k i męskich, i zdobnictwem b y ł y na gorsie, p r z y r a m i o n a c h i na mankietach lub Hafty by­ wlekane, o wzorach geometrycznych, były żeberek. Zestawienia kolorystyczne tkanin dekoracyjnych ły d o ś ć r ó ż n o r o d n e , n p . b i a ł y z n i e b i e s k i m l u b nym, czerwony z zielonym, nym zielo­ niebieski z ciemnoczerwo­ itp. Bardzo często stosowano p o ł ą c z e n i e l n u lonego z s z a r y m . W tej g r u p i e t k a n i n wyróżnił narzutę (100 x 170 rach z ł o t a w o ż ó ł t y m Lubę Onufnik nież t k a n i n y bie­ konkursowy w kolo­ i głębokiego brązu, zrobioną przez z Hołodów Obok dekoracyjnych, cm) sąd (pow. utrzymaną Bielsk ręczniki, bielizna rów­ stołowa i p o ś c i e l o w a , oraz m a t e r i a ł y u b r a n i o w e . W y k o n a n e byly p r z e w a ż n i e splotem płótna lub r z ą d k o w y m . bielizny stołowej kane. Bielizna zdarzały pościelowa tkana była s i ę na one Wśród s i ę czasem t k a n i n y kę, p o w s t a ł ą z k r z y ż u j ą c y c h przety­ w drobną b i a ł y m tle krat­ czerwo­ nych lub niebieskich nici osnowy i w ą t k u . Z materiałów tzw. przewlekanym". u b r a n i o w y c h pokazano jedynie dwubarwną i zielonym maitość kolorów, Podobne się k i i k a ubiorów ludowych kompletów strojów na kratkę np. lub czerwonym wystawie kobiecych z d o ł a n o w y s z u k a ć w terenie), p r z e w a ż n i e ze wsi Holodv własność (pow. Michała Bielsk w na kobiecego s k ł a d a ł się: k r ó t k i wami, z fabrycznego wykonany buraczkowym czy czarnym, naprzodzie, kieszeniach znalazło (męskich Na kaftan prze­ jak występuje motywów większa geometrycznych roślinne. na koszulach zdobily również ręczników. Oprócz haftów występują one na terenie obu k o r o n k i s z y d e ł k o w e , u ż y w a n e g ł ó w n i e do brzegów ręczników powiatów wykończania i o b r u s ó w , oraz w y r o b y siatkowe — serwety i f i r a n k i , w i ą z a n e z l n i a n y c h nic i wyszy­ wane w różne wzory g r u b ą n i t k ą b a w e ł n i a n ą . Za roby siatkowe w y r ó ż n i o n a na Choińska z została Lizanowej w na konkursie pow. wy­ Jani­ Wysokie Mazo­ wieckie. Z innych działów zdobnictwa ludowego pokazano wykonane przez L u c y n ę z S i e m i a t y c z i K a z i m i e r z a N i e r o d ę ze w pow. Bielsk Podlaski. •rowości pisanki wskutek czego n i e Pochodzące zostały na dzieliły na s i ę na kresce, umiano później dokładni:.' woskową, o wzorze użyciu i m a n k i e t a c h , oraz nad faidka- pisankach z grupy pierwszej, z grubych pisa­ i p r z e c i n k ó w , r o b i o n y c h p r z y p o m o c y g ł ó w k i od s z p i l k i . W złożonym opartym lejkowatego ręka­ kolorze wzorze określić techniką z długimi rozcięcia o miej- zmieszane, ka, w drugą przy Rudka stroju wzdłuż i dwie grupy: jedną powstałym wsi z obydwu wystawie ich a u t o r s t w a . P i s a n k i , w y k o n a n e na Arcichow- komplet sukienka obszyty nie pochodzących Podlaski): stanowią Kuderskiego. wzory hafty węższe boki płaskim oprócz spotyka się t a k ż e tkani­ granatowym. Spośród i utrzymane wy­ ską tle krzyżykowe roz­ ściegiem ważnie kolorze p o m a r a ń c z o w y m był krzyżykowym konanych wystawie pisanki tkane w haf­ biały wykonany w kolorach czerwonym i czarnym. Wśród haftów n y l n i a n e n a z a p a s k i i s p ó d n i c e k o b i e c e . B y l y to p r z e ­ materiały Haft Podlaski). z n a l a z ł y się na w y s t a w i e użytkowe, jak wy­ r a ź n i e do u b i o r ó w r u s k i c h . N i e k t ó r e k o s z u l e o z d o b i o n e zaś płaskim, ziomych które nawiązywały ściegiem płaskim, kolorowy z ozdo­ naszytą Obok k o m p l e t ó w stroju w y s t a w i o n o też k i l k a koszul po­ się czerwo­ twarzy zwykle układającym zachodzące z kupnego a wokół tem b i a ł y m lub k o l o r o w y m . o motywie za­ paska t y b e t o w a g ł a d k a l u b l n i a n a w k o l o r o w e d r o b n e n i k a j ą c y c h się k r ę g ó w . W z d ł u ż b o k ó w dłuższych biegła bordiura lniana, tka­ paseczki; kropek nawiązujących do pisanek zachodniopodlaskich, w y s t ę p o w a ł południkowy lub. którym częściej, siatkowy podział bryły, w po- 59 �Ryc. 1. Pisanki wykonane wierzchnia jajka ilość t r ó j k ą t ó w przy d z i e l i ł a s i ę na pomocy pisaka większą lub lejkowatego. mniejszą sferycznych. Pola uzyskane z p o d z i a ł u Powiat nej, jak nie Podlaski)'. n y m p i s a n k i te p r z e d s t a w i a ł y względem kolorystycz­ się dość bogato. O p r ó c z dwukolorowych ( b i a ł y w z ó r na b a r w n y m tle), na wy­ stawie znalazły się r ó w n i e ż okazy o wzorze t r ó j - lub czterokolorowym. Całość znania kompozycji stowskie. P o d s t a w o w y m i dość zdobniczym: w tej grupie b y ł y rozety złożone z p r z e c i n k ó w i kropek, wzorami po­ ł o w y rozet, w a c h l a r z e l u b w i e ń c e . W k o m p o z y c j i obydwa pas, bryle podkreślone bieguny. Przestrzeń obiegający wypukłości, lub medalionowym. jajko dwa były przede między nimi wypełniał (biały wykonany Wzory bardziej skomplikowane wzór na tle brązowym, woskiem barwionym brązowo, drzewie niedźwiedzie, miały two­ kilku ubiorami i kilkuna­ rzeźbione w y k o n a n e przez J ó z e f a zorga­ rozpo­ artystyczny nie rzeczywistości dający który ludności miejscowościach, tkactwa, i że został zebra­ to sposób w tym który tam pod dość tym względem Ekspozycja Jan­ wystawy, uwarunkowana ciasnotą dzonych m a t e r i a ł ó w . Stłoczonych p r z e d m i o t ó w nie za­ opatrzono w Na określono, objaśnienia zaś czy t w ó r c ó w czy ani napisy umieszczonych podane do przy nazwiska orientacyjne. eksponatach odnoszą się uży­ ły t r u d n o ś c i a m i k o m u n i k a c y j n y m i , przez o d d z i a ł miejscowości CPLiA w Siemiatyczach, Mystki-Rzym w pow. wykonane Wysokie Ma­ nie wy­ P e w n e u s t e r k i w y s t a w y nie w y n i k n ę ł y j e d n a k z w i ­ metryk, w do właścicieli. zowieckie), k i l k a glinianych nadesła­ loka­ l u , n i e u ł a t w i a ł a z w i e d z a j ą c y m k o r z y s t a n i a ze z g r o m a ­ n y o r g a n i z a t o r ó w . C z ę ś c i o w o s p o w o d o w a n e one ne stano­ ośrodek). Ma­ t y c h do d e k o r a c j i , ' w y r o b y p l e c i o n e z w i k l i n y , dwu- powszechnie Wysokie bez pojęcia terenie. najobszerniejszy, kowskiego (wieś Dąbrowa-Dzięciel, pow. naczyń miał zamiesz­ dostatecznego mimo wyrabianych Brańsku, metrykach reliefu. ilością tkanin, pokazu dokładniejszego wrażenie bez wy­ dwu- czerwonym białej skorupie jajka dział osnowowych, wił w a ż n y s t u p i s a n k a m i , z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e d w a w Również im. in. w układzie Bielsk m i a ł w ekspozycji d u ż e l u k i , jak np. b r a k t k a n i n największej rzący rodzaj w y p u k ł e g o Poza d u ż ą przypadkowy, w ośrodkowe 15 pow. terenu. Materiał, powiaty, w w Burchard. itp., w y k o n a n e Krzywa, o r z e c z y w i s t y m stanie sztuki l u d o w e j na poprzecznie w z d ł u ż czarnym). D w i e z nich na wzór dwa motywy s t ę p u j ą t u r z a d k o . P i s a n k i tej g r u p y b y ł y na ogól kolorowe orna­ wszystkim sprawiała pośpiechu, dorobek zaledwie P. grzebień (wieś i wysondowania kującej ny na w reprezentować Druga grupa pisanek, z a r ó w n o w ogólnej na Juszczuka wystawy nizowanego jak i w doborze m o t y w ó w , p r z y p o m i n a ł a p i s a n k i a u g u ­ mentu Jerzego Rys. ze s ł o m y p r a s o w a n e j i b a r w i o ­ kasetki, futerały przez r o ś l i n n y m i . Pod Podlaski. zowieckie, oraz w y r o b y w y p e ł n i o n e b y ł y najczęściej zaznaczonymi schematycz­ motywami Bielsk zosta­ częściowo zaś tym. ż e l u d n o ś ć o b u p o w i a t ó w , s p o t y k a j ą c s i ę z tego r o d z a ­ ju a k c j ą po raz p i e r w s z y , nie nierskich w y s i ł k ó w poparła organizatorów. należycie pi®- �W Y S T A W A „ T K A C T W O ŚWIĘTOKRZYSKIE" W K I E L C A C H MARIA Wystawa Kultury salach Muzeum Komisja sko kielecka, Świętokrzyskiego eliminacyjna 60 e k s p o n a t ó w 23 z a p a s k i , strojów zorganizowana przez Wydział i Sztuki Prezydium W R N , otwarta została wypożyczonych kobiecych w trzech wystawę z terenu, ny Materiał salach. U w e j ś ć bli­ w tym Wystawione w sąsiedniej dzą wsie: Mirzec, Zbijów, jed­ jak do sal np. zapaski z znaj­ Dymin. mirzeckiego z całym strojem Eksponaty j e d y n i e do w y r o b ó w opoczyńskiego nianka" gdyż dostarczonych metryczki ,,CPLiA nie w y j a ś n i a ł y w miejsce wypadku przez lub produkcji tkaniny Opoczy­ cechą tkanin, chałupniczej niekoniecznie Spółdzielni. Ponadto dobór żenie, że c h a r a k t e r y s t y c z n ą pokrywa eksponatów niesłuszne t k a n i n tego przede w s z y s t k i m szerokie się Spółdzielnię Spółdzielnia był tu niezbyt szczęśliwy, w y w o ł u j ą c ka jest mi- „Opoczynianka". n a l e ż y c i e pochodzenia skupu pochodzenia się z s i e d z i b ą — ograniczały Przemysłu Ludowego i Artystycznego Lakoniczne druga świętokrzyskiego. ośrodka Nie- tkaniny z ośrodka w trzecia — wcho­ Jagodne. również ośrodka rzeckiego, Trębowiec, nak części zapaska opoczyńskiego, pocho­ ekspozycyjny oraz d o w a ł y s i ę n a p i s y w y j a ś n i a j ą c e , ż e p i e r w s z a sala o b e j ­ ośrodka sali okazy t k a c t w a dzące z ośrodka mirzeckiego (w którego zasięg muje tkactwo magazy­ CPLiA. m i r ó w ) b y ł y bardziej r ó ż n o r o d n e . Z n a l a z ł y się t u szereg k r a j e k i męskich. nieczne b y ł o b y w t y m w y p a d k u w y j ś c i e poza 11.XII.1952. w y t y p o w a ł a na 19 „ d y w a n ó w " , rozmieszczono dnia w PRZEŻDZIECKA wra­ białe świętokrzyskiego, Masłowa i Krajna. reprezentowała prążki jedynie poprzeczne, czarna pokazana kobiecym. Prawdopodobnie terenu można też zaliczyć drugą zapaskę, szczyn. P o n a d t o p o k a z a n o szereg w ą s k i c h wraz do ze tego Świer- krajek (1.5 — 2,5 cm) w p o d ł u ż n e , p r z e w a ż n i e d r o b n e p a s k i w k o ­ lorach: nym, zielonym, różowym, pomarańczowym, fioletowym, żółtym, czerwo­ niebieskim, brązowym i czarnym — pochodzących z Jasieńca i w podobnych k o l o r a c h , ale z p r z e w a g ą c i e m n y c h , ze Z b i j o w a go. S i e d e m , dywanów" z ośrodka k u miejsca z n a l a z ł o się w sali t k a c t w a go. B y ł y to „ d y w a n y " pasiaste p o c h o d z ą c e pujących miejscowości: Mirzec Poduchowny, bra­ z nastę­ Trembo- w y ż ó ł t o - p o m a r a ń c z o w e j , k t ó r a w y s t ę p u j e jako tło we wiec (gm. Mirzec) wszystkich n y " te, z s z y w a n e z d w ó c h p ł a t ó w , t k a n e s ą p r z e w a ż n i e nej, pokazanych utrzymanej i dominuje jako w kolorach kraciakach. .,łowicki", czyńskich pod w zapaskach wpływem wiśniowym Kolor rozpowszechnił dopiero w (z w y j ą t k i e m okresie i czarnym) żółto-pomarańczowy. się w tkaninach międzywojennym, mody łowickiej jed­ pojawiają opo­ splotem wełną na ( g m . Solec). lnianej „Dywa­ osnowie. Po­ dzielić je m o ż n a na 3 g r u p y : 1) P r o s t e p a s i a k i d w u . i t r z y k o l o r o w e , o p a s a c h kiedy się w rządkowym Solecka z świętokrzyskie­ bar­ i Wola Duże­ mirzeckiego ośrod­ zastosowanie Zapaski nej szerokości 5—8 cm w kolorach rów­ czerwonym Opo- i czarnym lub czerwonym, zielonym i granatowym, c z y ń s k i e m b a r w y jaśniejsze, bardziej jaskrawe, a pola p o c h o d z ą c e z W o l i S o l e c k i e j ( L a s o t a , u r . w 1893 г.), pasów rozszerzają Mirca się. N a p r z e ł o m i e w i e k ó w XIX/XX pasiaki o p o c z y ń s k i e b y ł y m n i e j b a r w n e , tło m i a ł y prze­ ważnie kami „pąsowe" (cynober), lub bogatszymi rów, które jednak pokryte pasami drobnymi o większej b y ł y ciemniejsze prąż­ ilości 2) P a s i a k i kolo­ od obecnych, bar­ ciemnych. W ś r ó d pokazanych z kolorów tkanin przeważają (Anna Kreczar. Kossowska) ur. w czerwono-czarne, nej Mirzec i Trembowiec (Łucja Dzik, ur. w 1920 г . ) . pro­ — czarno-biały przepasaną plecionym pomarańczowym w pasem podłużne kraciaki. sukmanę wełnianym pasy męską, w wie materiałów ubraniowych, kolorze tkanych w szerokości, oraz szeregu splotem rządkowym przez W i k t o r i ę natowej wełny Granatowe wysta­ z b i a ł e g o l n u i czar­ z 1913 r „ w y ­ S o b o ń z b i a ł e g o l n u i gra­ splotem rządkowym odwracanym. p a s y szersze p o d z i e l o n e s ą t u wiązkami z ł o ż o n y m i z w ą s k i c h (1/2 c m ) p a s k ó w b i a ł y c h i g r a ­ delikatną k r a t k ę o d w u k o l o r o w e j osnowie u ł o ż o n e j w pasy nej konany zielono-fioletowe, oraz d w a stroje kobiece. N i e u w z g l ę d n i o n o na , z 1902 г., t k a n y p r z e z R o z a l i ę K u ­ nej w e ł n y . D r u g i — , , m o d r o " - b i a ł y opoczyńską miej­ Kossowska) 3) S t a r e „ d y w a n y " — p a s i a k i z W o l i S o l e c k i e j . J e d e n ny" przetykane wystawiono kompozycyj­ (Anna charską Ponadto Trem- i piaskowej, z Poduchowny ste p a s i a k i . Z i n n y c h z n a l a z ł y s i ę t u j e d y n i e 2 „ d y w a ­ ,,w k o z i o ł k i " i 2 n a r z u t y — i 1930 г.). wzbogacone lub żółto-pomarańczowej scowości: s t ę p o w a ł y t u również pasiaki dwukolorowe, pochodzą­ części p o w i a t u , zestawione (Józef nie i k o l o r y s t y c z n i e w ą s k i m i p a s m a m i b a r w y zielo­ dziej s t o n o w a n e i u ł o ż o n e raczej w d r o b n e p r ą ż k i . W y ­ ce ze w s c h o d n i e j Poduchownego bowca n a t o w y c h p r ą ż k ó w na rów­ Tkactwo ośrodka 1 lub 2 nitki. świętokrzyskiego reprezentowane innych tkanin. Byłoby b y ł o p r z e z 11 zapasek z m i e j s c o w o ś c i : M a s ł ó w , B i e l i n y , n i e w ą t p l i w i e bardziej celowe, zamiast siedmiu prawie Krajno. identycznych zapasek na tle dać przegląd o k a z ó w bardziej żółto-pomarańczowym. różnorodny pod wzglę­ dzielni nym czyńskiego w rozwoju historycznym; oczywiście ko­ i Łączna oraz przez 4 t k a n i n y Ludowego i Artystycznego Spół­ w Bo­ dzentynie — wszystkie w drobne p r ą ż k i czarne o r ó ż ­ d e m t e c h n i c z n y m i i l u s t r u j ą c y c h d o r o b e k t k a c t w a opo­ w Dyminy Przemysłu rytmie, szerokie na czerwonym kra.jki (3—4,5 tle. Zapaski wszyte cm). Szereg t a k i c h były krajek 61 �w drobne podłużne prążki bieskie, żółte, czerwone, łe i szare), p o c h o d z ą c y c h w oddzielnej Wystawa barwne (granatowe, ze w s i B i e l i n y , materiału ską Kubsuwską z Mirca z Woli na c e l u d o k o n a n i e prze­ oraz w y t y p o w a ­ w a r t o ś c i o w y c h , ze w z g l ę d u częściowo tylko spełniła na swoje za­ Ekspozycja w y s t a w y p r o s t a , bez o p r a w y ( . . d y w a n y " na ś c i a n a c h , zapaski na co w stojakach), nego rezultacie przemieszania ..dywany" f Sąd konkursow y przyzna! Anieli Karyś i Katarzynie następujące nagrody: Woś (Dyminy), Anieli M c h - la ( M a s ł ó w ) , Ł u c j i D z i k ( T r e m b o w i e c ) . Ponadto sterstwo Kultury i Sztuki zakupiło tkaniny Mini. wykonane Kuchar­ plastycznej, przez j e d n a k o w y u k ł a d mirzeckie, wobec eksponatów i stroje w z d ł u ż doprowadziło wystawionych nach sali o b e j m u j ą c e j danie. oraz l i o z a l i ę Soleckiej. trochę monotonna kielecka, m a j ą c a nie o k a z ó w najbardziej przez A n n ę umeszczono gablotce. g l ą d u t k a c t w a l u d o w e g o tego terenu dobór nie­ zielone, b r ą z o w e , czarne, bia­ tkanin. braku ścian do I miejsca pew­ tak np. na ścia­ tkactwo mirzeckie. znalazły się w sali n a s t ę p n e j , w s k u t e k z a ś m a ł e j ilości zapasek m i rzeckich umieszczono w ś r ó d nich skie. N i e o d p o w i e d n i e w y d a j e mentu dekoracyjnego zapaski świętokrzy­ się też użycie juko krzeseł ele­ stylowych. VII P O W O J E N N Y KONKURS SZOPKI K R A K O W S K I E J ZOFIA W d n i u 23 g r u d n i a 1952 r. o d b y ł s i ę s i ó d m y p o nie k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z ą ganizowany, jak w latach woj­ szopkę krakowską, ubiegłych, zor­ przez Muzeum D o k o n k u r s u z g ł o s z o n o 29 szopek ( w r o k u ubiegłym Historyczne Miasta K r a k o w a . — 34). lub Przeważały dwupiętrowe; szopki średniej większość wielkości, stanowiły gotyckie, ś r o d k o w e małych — kilka ostrosłupowymi P o z i o m szopek nim, która zaś — ( k o p u ł y ) . W m a ł y c h szopkach są d a s z k a m i jak w Nie znalazła się ani odbiegałaby Całość formą od sprawiała przeważnie gotyckie wieże lub nakryte stożkowatymi. był. podobnie wyrównany. kowskiej. lub jedno trzy wieżowe, d w u w i e ż o w y c h . W i e ż e b o c z n e szopek m a j ą barokowe Dudzika, roku wrażenie szopka, szopki pewnej kra­ mono­ wypełniona (tutaj który w Floriańskiej jest porcje i logikę również wypełnił połączonych i Barbakanu, za GŁOWA z Sukiennie przykładem z konkursu wieżami dolną z motywem Morys poszedł szopce między Wnękę skomponowaną 1951 t y m samym Morys Z. wypełnił mo­ konstrukcją motywów Bramy co. ze w z g l ę d u n a i c h p r o ­ konstrukcji całości, stanowi niewątpli­ w i e b ł ą d . Z tego r o d z a j u b ł ę d a m i s p o t y k a m y s i ę u M o rysa n i e po raz p i e r w s z y . W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć szopkę stradzie poprzed­ jedna tradycyjnej tywem). z konkursu w roku 1949. w której na Morysa zbyt balustradami sprawia jego balu­ pierwszego p i ę t r a umieścił j a k o d e k o r a c j ę w e t k ę zamku i katedry w a w e l s k i e j . W ostatniej tonii. silnie zaznaczony został syl­ szopce wysrebrzonymi p o z i o m y p o d z i a ł b u d y n k u , w s k u t e k czego ona w r a ż e n i e płaskiej. D r u g ą z d w ó c h pierwszych nagród otrzymał, jak już Dwie pierwsze Aleksander roku nimi przestrzeń kilka było pięciowieżowych. a wśród zakończenia między krakowskich BARBARA Kudłek nagrody i zdobywca poprzednim, W a c ł a w Szopka na konkursie pierwszej otrzymali nagrody w Morys. W a c ł a w a M o r y s a ( r y c . 1), ś r e d n i e j wspomniałam, Aleksander Kudłek. Szopka i r y c . 4), k t ó r ą zaliczyć m o ż n a raczej do ś r e d n i c h , jego ma trzy w i e ż e z z a k o ń c z e n i a m i g o t y c k i m i , z t y m , że d w i e wielkości, d w u p i ę t r o w a , ma trzy w i e ż e barokowe, p r z e s t r z e ń zaś w i e ż e boczne p o k r y t e s ą s t o ż k o w a t y m i daszkami, ża środkowa zaś wzorowana jest na gotyckiej wie­ wieży �Kościoła Mariackiego w Krakowie. Przestrzeń między wieżami wypełnia gotyckim dachem ze s t e r c z y n a m i . trzy wycięcia. wybiega lej w n ę k i K u d l e k letniego: p o s t a ć czerwone półkoliście robotnika na pełnia draperia, ozdobiona cinankami, tło oświetlone tyłu. dają z sąd on z bardzo szopka na Mariackiego, pionowych model odrzucił, rurki, efek'. kolo­ wielki postęp od 1950 Ryc. 4. Szopka Ryc. 5. Szopka — wieżami tradycyjnej wartości szopki kra­ Gotfryd, Jan Parter i piętro s p r a w i a j ą kimi dwupiętrowa, pięcio- kurs nie konkursach- w kolorze, p o k r y t a srebrnym również zdobywcy Szopka I ziomie. ją skiego. trzech Szopka Feliksa wa, o p i ę c i u kończeniu Szopka M o l e n d y jest wieżach gotyckim, sprawia względem piąta, Dońca z dwiema gotyckimi kończeniu pod jak (ryc. barokowa). tak jest wnęki, podparte dwoma wrażenie lekkiej fila­ i jest kolorystycznym. Zarówno zamiast staniolu, szopek z p o c z ą t k u Z pozostałych nawiązuje okresu na ona do kon­ I I I n a g r o d a ( r y c . 3). m a ł a . piętrowa, wieżyczkach kami pięciu ostrosłupowymi. mieszczona jest Między galeryjka, trzy w i e ż e ś r o d k o w e . W n ę k a tal z trójkątnym po b o k a c h wie kowatymi daszkami. usą kolumnami; Całość Władysława o podsta­ ku przodowi, nakryte rach ciemnych, z p r z e w a g ą Szopka dasz­ bocznymi się dwie p r z y b u d ó w k i wysunięte utrzymana jest stoż­ w ( r y c . 5). przeznaczony również nawet mie, nagrodzona stopniu do w y s t a w i o n e j w r o k u p o p r z e d n i m . J e s t ona fakt, traciło piętrze znajduje się kim; ściany parteru szereg stary m u r okien poszerzają gwiazda. wyklejone są sta­ z cegieł. Na że do Nadzieje, W ku­ bajek dla ostatnim kon­ m o d e l u szopki, k t ó r y nadawał mywane nie się do obecnie Odrodzenie i dalszy w punktu by, tego for­ szczytowego, nie k t ó r e od p a r u szopkarzy krakowskie obrzędową jedynie żadnych tradycyjnej rozwoju. wyjałowienia, szopkarstwo jest podejmują tkwią twórczości swą pierwotną dawno funkc.,ę przez lat krakowskich, i j u ż za­ podtrzy­ doroczne kon­ kursy. jest jedynie w ciem, przystosowania głoby nastąpić i niolem, w sposób naśladujący zawodzą. możliwości P r z y c z y n ą pewnego wyższej, piętra specjal­ teatrzyk wystawiania szopkarze doszedłszy obserwuje. się w do g r a n i a ośmiopromienna Kudłeka. się. się w przeróbkach, niestety, która, s z o p k i na jest przez przedstawień. dwupię­ i pierwszego do razie po p e w n y c h trowa, o pięciu w i e ż a c h gotyckich; na ś r o d k o w e j , naj­ umieszczona na daje j u ż w i ę k s z y c h jest gór­ bardzo liliowym. zatrzymał przeobrazi kursie nie b y ł o ani jednego żliwy r ó w n i e ż I I I n a g r o d ą , jest z b l i ż o n a w p e w n y m Ściany parteru gdyby kiełkowy, kolo­ fioletu i srebra. Turskiego jak krakowska p r ó b w t y m k i e r u n k u , lecz poprowadzone podpartym szopki o •— rozwiązań. ż e szopka dzieci, częścią ż a d n y c h n o w y c h p o m y s ł ó w , ani nie i n t e r e s u j ą c y c h Rozwój środkowa ozdobiony kolorze po­ mniejszych ozdobioną prosty, mdłym szopka na p a r t e r z e p o s i a d a p o r ­ szczytem, znajdują trójkątnej, wieżami w szopek gotyckie, z bogato całkiem rodzaju jedno­ do boczne starych zakończonych a z niej parter, pa­ na znacznie n i ż s z y m V I I k o n k u r s , poza s z o p k ą w y k o n a n ą Wciąż, zasługuje Zygmunta Ludwika. o pa­ (dwie słabo, utrzymany międzywojennego. wyróżnienie stanowi nie p r z y n i ó s ł ustawione s t r u k c j ą , j a k i przez z a s t o s o w a n i e r ó ż n o k o l o r o w y c h pierów ną pod dwupiętrowa, wypełniają wieżach była można barokowa). Kontrast b o c z n y m i i t r z e c i ą o za­ szopka s p r a w i a względem — o za­ i kolorystycznym. 2) Środek coraz m n i e j s z e trzypiętro­ (cztery przeładowanej, wieżami barokowym. rami. Na ogół dobra środkowa wrażenie Jana dość duża, wysokości architektonicznym Szopka piętrowo równej Zaliczyć i I I nagrody kon­ Dudzika, z wystawio­ ezenkierowskiej, Krup­ i Zdzisława jego, w p o r ó w n a n i u roku. J. bar­ poprzednich ną w poprzednim książce ciężkie i nie w s t a n i o l e m . Jest p r a w i e ś c i s ł ą k o p i ą z n a n e j s z o p k i t z w . w wrażenie w s t a w i a j ą c y c h swe szopki na zabrakło barokowa), publikowanej Reinfuss wieżami. rokrotnego mdła Turski. R. dzo w i ą ż ą s i ę z u m i e s z c z o n y m i n a d n i m i n i e c i o m a l e k ­ w i e ż o w a ( d w i e w i e ż e b o c z n e •— g o t y c k i e , ś r o d k o w a — dość Kudlek. Władysław szopkę artystycznej. Stefan jest Aleksander Wyk. Kościoła W ś r ó d szopkarzy Gotfryda Wyk. krakowska. Foi. Molenda. Stefana krakowska. scenograficzny, następnie skopiowanymi odbiegającą rurek płynami; ciekawy Trzy drugie nagrody otrzymali: Szopka wy­ z lat ubiegłych. W k o w s k i e j i nie p r z e d s t a w i a j ą c ą Doniec i Feliks ,.6" promieniście przedstawione stanowi konkurs konkursowy naturalistycznic Sześcio­ cyfra B o k i te.) w n ę k : barwnymi do p r a c K u d ł e k a wystawił który dolnej zaś — ścianka rystyczny. Nagrodzona w stosunku Wewnątrz starannie w y k o n a n y m i wy­ napełnionych od lico. tło s t a n o w i ą ułożone ma otoczona postumencie, postacie r o b o t n i k ó w . szklannych. jej wnęki, przed sztandary. We w n ę c e również roku zaś obramienie Podstawa przedstawił apoteozę Planu na c o k o l e o d f r o n t u ; są nakryta od w e w n ą t r z półkoliste balustradą, wnęka rozwój j e j do przede świecki szopki k r a k o w s k i e j przypadku związania nowych funkcji, wszystkim przy teatrzyk przedstawień jej co mo­ przetworzeniu kukiełkowy, w mo­ z ży­ nadający świetlicach sie. szkolnych przedszkolach. Otworzy twórczej to pracy przed szopkarzami nowe możliwości i p r z y c z y n i s i ę do u t r z y m a n i a o wykroju gotyc­ tradycji, której upadek b y ł b y się s k o ś n i e k u dołowi. polskiej sztuki ludowej. niewątpliwą pięknej szkodą dla fi.? �ANDRZEJ CZARNIAK PAJĄK k o p a n é m , lecz i n a Ś l ą s k u (podczas p l e b i s c y t u ) , a na­ wet biedą w Warszawie. N ę k a n y graniczącą z nędzą, n i e r e z y g n u j e ze s w y c h a m b i c j i . W s t ę p u j e d o P a ń s t w o ­ wej Szkoły B u d o w n i c t w a na chitektury. Po skończeniu Ś l ą s k u , na pięciu kształcić się dalej w A k a d e m i i kowie. Zapisuje zmusza go Przyjmuje sprawując 1930 r. p o ś l u b i a łacz, czekającą wnuczką W w zrezygnowania z brak marzeń pieniędzy jego na nadzór nad Bronisławę niego słynnego od budowami. Gąsienicę 10 l a t . przyjęty jako do urzędnik Zarządu uprawnienie dowlanymi. do Roj Ciu­ jego jest Roja. Miejskiego Technicznego B u d o w l a n e g o i po z d a n i u e g z a m i n u otrzymuje Żona przewodnika Wojciecha 1931 r. zostaje Zakopanem Urzędu administracyjnego kierowania O d tej c h w i l i p o ś w i ę c a robotami zastaje kennkarty Po z a k o ń c z e n i u wstępuje go na t y m stanowi­ wojny nego. W k r ó t c e i powstaniu Państwa do M i e j s k i e g o O d d z i a ł u z a s ł y n ą ł j a k o najlepszy k i d r e w n i a n e j na Gdy ro. „góralskiej". Ludo­ Budowlanego oraz rozpoczyna w y k ł a d y w Szkole P r z e m y s ł u Drzew­ znawca budar- Podhalu. przystąpiono drzejowi syna gróźb okupanta, odmawia wraz z całą przyjęcia wego na Podhalu. Druga wojna światowa sku. M i m o bu­ się ulubionej b u - darce, j a k jego o j c o w i e i dziadowie, z ojca z n a n i budarze na dziną życia. posadę urzędnika w Śląskim Urzędzie W o . jewódzkim, W pragnie Sztuk P i ę k n y c h w K r a . się na studia, j e d n a k do Wydział A r ­ semestrów do b u d o w y M u z e u m L e n i n a , A n ­ Czarniakowi przypadła rola kierownika ro­ bót. B y ł j e d n y m z pięciu p r o j e k t a n t ó w Schroniska w Pięciu Stawach Polskich i kierował osobiście całą bu­ d o w ą . Projekt schroniska w Pięciu Stawach został po­ darowany Państwu Polskiemu jako czyn społeczny architektów — miłośników Tatr. Polska grudniu lepszy r. kultura ludowa 1952 r. z m a r ł „budarz" 1900 n a poniosła Podhala. Pająkówce wielką Andrzej Czarniak Czarniak (Gubałówka) stratę. Pająk, urodził w W naj­ się w gminie Koście­ Przez ostatnie Urzędzie dwa lata Budowlanym, ukochanej budarce. życia nie p r a c o w a ł poświęcając się Z ramienia P T T K kierował b u d o w ą s c h r o n i s k a na H a l i G ą s i e n i c o w e j oraz l i s k o . Z e s t r o n y m a t k i p o c h o d z i ł ze s t a r e g o g ó r a l s k i e g o czał rodu s z c z ę d z i ł na t ę c i ę ż k ą p r a c ę s w y c h sił. M i m o jącej się choroby, ostatniego lata trzydzieści ..budarzy", ukończeniu mieszkających szkoły podstawowej we wsi Skrzypnę. w Zakopanem, p i ł na k u r s c i e s i e l s t w a w P a ń s t w o w e j Szkole Po wstą­ Przemy­ słu Drzewnego w Zakopanem. Pierwsza wojna ś w i a t o ­ wa p r z e r w a ł a C z a r n i a k o w i n a u k ę . Ojciec jego, p o w o ł a , zy budowę wychodził Skromne nianego wyżywić drewnianej rodziny, jako chłopak więc r o b o t n i k na rozpoczyna budowach. nie może pracę zarobkową Pięciu Stawów prze­ wykoń­ Stawach. przez Nic rozwija­ parę Zawrat, ra­ aby schroniska. (nosił się z zamiarem napisania budarki), świetne wyczucie podhalańskiego b u d o w n i c t w a oraz podręcznika istoty poczucie stylu odpowie­ wezwanie dzialności w s w o i m fachu. R e a l i z u j ą c np. p r o j e k t n a j ­ do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o w 1918 r. u c i e k a , j a k w i ę k s z o ś ć bardziej znanego i s ł a w n e g o architekta, nie w a h a ł się. górali, w T a t r y na Otrzymawszy Pięciu w w C e c h o w a ł a go ś w i e t n a z n a j o m o ś ć b u d o w n i c t w a d r e w ­ gospodarstwo na P a j ą k ó w c e do dopilnować budowy n y do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o , g i n i e na w o j n i e . matki schroniska już całkowicie S ł o w a c j ę . T a m , po w i e l u dach, w J u r a n i o w e j Dolinie doczekał się przygo­ zakończenia w o j n y . W s t ę p u j e n a t y c h m i a s t do f o r m u j ą c e g o się w o j ­ ska p o l s k i e g o i zostaje w c i e l o n y do 18 k o m p a n i i p o l o ­ wej 2 p. s a p e r ó w . Po ostatecznym z a k o ń c z e n i u wojennych powraca do S z k o ł y i w 1925 r. k o ń c z y k u r s Równocześnie góral wstępuje Przemysłu działań Drzewnego ciesielstwa. ambitny, rwący s i ę do życia młody do s e k c j i n a r c i a r s k i e j P T T . i z z a p a ­ Nie zadowala na to p r z e w o d n i k a I I I k l a s y po jeszcze jego ambicji i Tatrach zamiłowań. W y s t ę p u j e w a m a t o r s k i m zespole m ł o d y c h g ó r a l i , gra­ j ą c y c h regionalne sztuki i t a ń c z ą c y c h , nie t y l k o w Za- R4 do zasad zmiany proporcji budownictwa drewnianego, (np. dachu), Cieszył się przyjaźnią rów wielu czy i n n y c h architektów s t o l i c y , lecz, m i m o s e r d e c z n y c h żądać szczegółówi profeso­ stosunków z ni­ m i , n i g d y rúe czuł się k i m i n n y m n i ż b y ł z dziada dziada ł e m bierze u d z i a ł w zawodach narciarskich, z d a j ą c po­ nadto egzamin o ile u w a ż a ł , że p r o j e k t a n t p o p e ł n i ! k a r d y n a l n y b ł ą d w stosunku — budarzem pra­ Podhala. Pozostawił żonę i dwóch synów, którzy studiują ar­ c h i t e k t u r ę i j a k ojciec c h c ą p o ś w i ę c i ć s i ę p o d h a l a ń s k i e j budarce. Na pogrzeb Andrzeja Pająka Czarniaka zjechał z c a ł e g o P o d h a l a . P o g r z e b a n o go n a s t a r y m (cmentarzu zasłużonych) obok jego lud cmentarzu dziadów. W . T . G. W . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c27b9a0ede0c29f5cb8e2cd1e42f5bc.pdf 5f7b8328a48d483e4b683f15a5eef7ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3663 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om ROK V I I P A Ń S T W O W Y 1953 I N S T Y T U T NR 2 S Z T U K I �Wszystkie rzeźby, tkaniny i wycinanki reprodukowane w tym numerze zostały wykonane w latach 1950—1953. Na okładce: Kobieta z maselnicą. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wykonał Stanisław Kalenica (Boratyn, pow. Jarosław). Fot. St. Deptuszewski. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (sekretarz redakcji), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. R E D A K C J A 1 A D M I N I S T R A C J A PAŃSTWOWY I N S T Y T U T S Z T U K I W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 �POLSKA S Z T U K A LUDOWA DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : Stl. Stanisław Piotrowski O twórczości Aleksander Wojciechowski ludowej . . . dowość w sztuce" Roman Reinluss Kazimierz Aurelia Aktualne zagadnienia ludowej plastyki Pietkiewicz Wierzchoń . . . . . 67 Z dyskusji nad pojęciami — „sztuka ludowa" i „lu­ . . . . . . . . . 83 . . 95 Zagadnienia opieki nad twórczością ludową . i Zofia Przyłuska Z konferencji twórców ludowych . 73 107 Maria Grzeszczak Recenzja książki „Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej" 131 v ' " x o r c o vv u i a - .A:VL>>: 1933 MARZEC-KWIECIEŃ P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 2 S Z T U K I �I �W I E L K I STALIN Malarstwo na szkle. Wykonał Józef Hulka (Łękawica, pow. Żywiec) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73a64576b7ab49d62bf43e5e7766d068.pdf e5362a0abb456b43bd18ecd63851257b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4719 Title A name given to the resource Strony tytułowe / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM L:x:xxvm ZA ROK 2004 ,i .'. - �'tCBo[odo.npuy . '. ". ltJ.nft/~ --·r ... ;" ,. :~l'r/i!i;;isói/inJi~~lf'1Jn.VtTOA <J/rJUOPVłUf!IU/ " .•.. .';" "0" 7 0 ,'[y",< ' .' - •. 'Wo~-{J:)~zm • p,ur!'I1f1~i~if(doAoirqjtlltJUO.l)Ouplti[ ~SS({[ • ";~tą~;~~~s!;,an'l" .~~ . .. ' ; . .~' �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVIII ZA ROK 2004 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMIJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2004 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Andrzej Furier, Mariusz Kairski, Antoni Kuczyński, Ewa Nowina-Sroczyńska, Grzegorz Pełczyński, Zofia Szromba-Rysowa, Jacek Schmidt, Ryszard Tomicki Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076--1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki iInformatyzacji oraz Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2004 ADMINISTRACJA: 5D-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA II, TEL. (D-7I)32l 1610;321 1614 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78 TEL.(D-61)8294817,FAX(D-61)8294710 e-mail: jasezb@amu.edu.pl;jbed@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNG-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca451f057bc1028c02f4982f1252f3c0.pdf 81ca92bd9952caa752292e3cd7739155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4718 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.409-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 V. IN MEMORIAM STANISŁAW CHMIELOWSKI ( 1922-2002) W sobotę 14 grudnia 2002 roku, w mroźny zimowy dzień na cmentarzu smochowickim w Poznaniu, pożegnaliśmy doktora Stanisława Chmielowskiego h. Jastrzębiec - etnografa i regionalistę, byłego wieloletniego dyrektora Muzeum Okręgowego w Lesznie. Człowieka, którego zasługi dla rozwoju kultury miasta, ziemi leszczyńskiej i Wielkopolski są bezsporne. Z pochodzenia nie był leszczynianinem. Urodził się w 1922 roku we Władypolu, niewielkiej miejscowości pod Stanisławowem, na byłych ziemiach polskich (obecnie Ukraina), w rodzinie o głębokich tradycjach patriotycznych i talentach artystycznych. Był synem Adama Chmielowskiego i Marii z domu Wolskiej. Jego babka, Maria z Kłopotowskich Chmielowska, była znaną malarką. Zainteresowania artystyczne odziedziczyła też jej córka, Maria Ewa Łunkiewicz-Rogoyska, ciotka Stanisława. Malował także brat dziadka - Adam Chmielowski, znany jako święty Brat Albert. Od młodych lat Stanisław Chmielowski wędrował z rodzicami z jednej miejscowości do drugiej w poszukiwaniu pracy. Jego ojciec zmuszony był szukać pracy u okolicznych właścicieli ziemskich. Do czasu wybuchu II wojny światowej mieszkali w Kańczudze. Potem wywędrowali do Żuklina, a następnie osiedlili się w Siennowie - w rodzinnej miejscowości jego matki. W okresie II wojny światowej walczył z ojcem i bratem w szeregach AK na Rzeszowszczyźnie w oddziałach dywersyjnych. Ojciec zginął w 1943 roku, a brat w bitwie pod Kuryłówką w maju 1945 roku. Walcząc w partyzantce, ukończył równocześnie podchorążówkę, uzyskując stopień kaprala podchorążego. Po zakończeniu wojny osiedlił się w Wielkopolsce. Zamieszkał w Mosinie. W 1948 roku ukończył Akademię Handlową w Poznaniu, a cztery lata później Uniwersytet Poznański, na którym uzyskał tytuł mgr filozofii z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii. Pracę magisterską napisał z zakresu budownictwa ludowego na Pałukach, w powiecie żnińskim, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Stosunkowo wcześnie założył rodzinę. To dla niej zaraz po studiach pilnie szukał lokum, a dla siebie sensownej pracy. 28 grudnia 1950 roku ożenił się z Antoniną Marią Brykczyńską h. Gwiaździcz, niezapomnianą Tosią. Ze związku tego urodziło się troje dzieci: Adam (ur. 1951 r.), Marcin (ur. 1952 r.), Maria (ur. 1954 r.). Wszyscy znajomi zapamiętali, że byli bardzo szczęśliwą rodziną. Po studiach, w latach 1949-1950, pracował jako kierownik biura w Sanatorium "Staszycówka" w Ludwikowie pod Poznaniem. Następnie w latach 1951-1952 jako księgowy w Kolejowych Zakładach Gastronomicznych w Poznaniu. W 1952 ukończył Wyższy Handlowy Kurs Rachunkowości w Poznaniu. W listopadzie 1952 roku objął stanowisko głów- �410 In memoriam nego księgowego G.S. Samopomoc Chłopska w Lęborku. Jednak wobec braku obiecanego mieszkania, po dwóch miesiącach zrezygnował. Od kolegów etnografów dowiedział się bowiem, że jest praca z mieszkaniem w Lesznie. Nie zastanawiał się długo, mimo świadomości, że czeka go trzy razy niższa pensja niż w Lęborku. 16 stycznia 1953 roku powołany został na stanowisko kierownika Muzeum w Lesznie, które mieściło się wówczas w leszczyńskim ratuszu. Tam, na II piętrze otrzymał upragnione, własne mieszkanie. W latach 1959-1967 był nauczycielem kontraktowym w Technikum Odzieżowym oraz Zasadniczej Szkole Zawodowej CZSP w Lesznie, gdzie uczył historii ubiorów. To właśnie z Lesznem związał swoje najlepsze lata. Przez 34 lata swojej pracy w tym mieście stworzył od podstaw placówkę muzealną o bogatych i różnorodnych zbiorach obejmujących zarówno regionalia, przedmioty kultury materialnej, jak i wspaniałe kolekcje obrazów. Jak sam wspominał, początki działalności muzeum były więcej niż skromne - zbiory niewielkie, ekspozycje ubogie. Niedługo potem ratusz przejęły władze miasta. Sto Chmielowski wraz z rodziną zmuszony był przenieść się do lokalu przy pl. Metziga 17. Wobec braku sal ekspozycyjnych urządzał wystawy objazdowe w okolicznych szkołach i domach kultury. Jednocześnie konsekwentnie i wytrwale zabiegał u władz o nowy lokal dla swej placówki, co po kilku latach uwieńczył sukcesem. Po adaptacji budynków przy placu dr. 1. Metziga bez reszty pochłonęła go praca. Z ogromną pasją szukał i gromadził zbiory. W ich poszukiwaniu - często na rowerze - przemierzał nawet te odległe okolice Leszna. Poszukiwał i znajdował - zapomniane i zniszczone, leżące gdzieś po piwnicach, strychach czy komórkach. Z niemal benedyktyńską cierpliwością przywracał im dawną świetność. Wpisywał własnoręcznie w inwentarze. W jednym ze swych ostatnich wywiadów mówił, że z każdym eksponatem wiązały go niepowtarzalne wspomnienia, np. ogromny obraz Marii Leszczyńskiej znalazł w prywatnym mieszkaniu w Mosinie. Przywiózł go do Leszna zwinięty w rulonik. Kolekcję ponad 80 portretów królów kurkowych z XVIII i XIX wieku uratował ze strzelnicy milicyjnej, kiedy likwidowano w Lesznie Urząd Bezpieczeństwa. Za jego sprawą m.in. powstała w Lesznie unikatowa i znacząca, licząca blisko 800 prac, galeria malarstwa o tematyce wiejskiej, z której leszczyńskie muzeum jest dzisiaj dumne. Jej ozdobą są obrazy tak słynnych malarzy jak: 1. Malczewski, L. Wyczółkowski, 1. Fałat czy K. Sichulski. Jego też zasługą jest utworzenie działu etnograficznego, w którym zgromadził liczącą blisko 400 sztuk kolekcję czepków ludowych. Ocalił wiele cennych starodruków, książek i czasopism. Był autorem publikacji o tematyce regionalnej, organizatorem licznych wystaw, sesji naukowych i imprez kulturalno-oświatowych promujących dorobek kultury Leszna i ziemi leszczyńskiej. Był człowiekiem nad wyraz skromnym, życzliwym ludziom. "Czasu dla siebie miał niewiele - wspomina Edmund Jankowski, były wicewojewoda leszczyński, a wcześniej długoletni członek władz Leszna. - Przez długie lata z nim współpracowałem. Stronił od rozgłosu. Był wyjątkowo dociekliwym, ale i cierpliwym badaczem naszej historii. Całe miesiące potrafił poświęcać na wyjaśnianiu dziejowych zagadek. W stosunku do otaczających go ludzi był niezwykle taktowny i grzeczny. Nigdy się nie narzucał, ale gdy już przyszedł do mnie z jakąś kwestią i prośbą, wręcz nie wypadało mu odmówić". W 1975 roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza uzyskał doktorat z etnografii za pracę "Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski, oraz podstawa nakryć głowy", napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Ci, którzy znali Stanisława Chmielowskiego, wiedzieli, że w swym życiu miał dwie wielkie miłości. Pierwszą była rodzina, w tym zwłaszcza żona Antonina. Wszak to Tosia - tak do niej zwracał się na co dzień - obdarzyła go miłością równie wielką i stworzyła mu rodzinne ciepło, dbając o synów i córkę oraz wszelkie tzw. przyziemne sprawy. Była też jego najlepszą przyj a- �In memoriam 411 ciółką i współpracowniczką, nieocenionym kustoszem i powiernikiem. Drugą miłością było niewątpliwie leszczyńskie muzeum. Wychował wspólnie z Tosią grono oddanych pracowników, którzy po dziś dzień wspominają go ciepło i z należytym szacunkiem. Swoje dzieło, prężną i bogatą placówkę muzealną, przekazał następcom w roku 1987. Odszedł na zasłużoną emeryturę. Ze względów zdrowotnych przeniósł się do syna do Poznania. Często wracał jednak do Leszna, gdzie odwiedzał muzeum i znajomych. W dalszym ciągu służył leszczyńskim muzealnikom doświadczeniem i radą. Był działaczem kilkunastu organizacji społecznych, m.in. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego. Współtworzył m.in. "Rocznik Leszczyński", od 1976 był członkiem jego Komitetu Redakcyjnego. Był także członkiem Komitetu Redakcyjnego "Informatora LTK". Współpracował redakcyjnie z "Atlasem Gwary Ludowej" oraz z "Atlasem Polskich Strojów Ludowych". Autor katalogów m.in. "lA. Komenski w zbiorach Muzeum w Lesznie" (1970), "Jan Jonston" (katalog starodruków - 1972), "Medale i rzeźba Zbigniewa Lukowiaka" (1980), "Lucjan Michałowski - architekt i malarz", (1982?), "Katalog wzorów haftów występujących na terenie Chazów" (1983 - tekst), "Katalog wzorów haftów biskupiańskich" (1984 - tekst). Współautor rozdziałów w pracach zbiorowych: Kultura ludowa Wielkopolski - Wytwórczość odzieży, ffYtwórczość z rogu, kości i włosia - t. 2, (Poznań 1964), Ziemia leszczyńska - Kultura ludowa (Leszno 1966), "Leszczyńskie Zeszyty Muzealne" - Stroje ludowe województwa leszczyńskiego (1989) oraz tekstów do przewodników wielkopolskich o muzeum leszczyńskim m.in. Muzea Wielkopolski (Poznań 1969). Publikował także artykuły w czasopismach "Poznaj Swój Kraj" , "Lud" oraz w "Panoramie Leszczyńskiej". Podsumowaniem wieloletnich zainteresowań etnograficznych S. Chmielowskiego jest niewątpliwie Słownik nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski wydany w 1995 roku przez Muzeum Okręgowe w Lesznie. Był aktywnym działaczem kilkunastu organizacji społecznych działających w Lesznie i w Wielkopolsce, m.in.: mężem zaufania Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, Grupa Leszno (1954-1975), członkiem Rady Społecznej Domu Kultury w Lesznie (1959?), Społecznym Opiekunem Zabytków (od 1959), członkiem Rady Ochrony Dóbr Kultury przy Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków w Poznaniu (1961-1965), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Państwowych Ogródków Działkowych im. J. Marchlewskiego w Lesznie (1959-1977), delegatem na Kongres Kultury w Warszawie (1966), członkiem Zarządu, skarbnikiem i wiceprzewodniczącym Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (1968-1980) a od 1979 roku był przedstawicielem LTK w ogólnopolskim Konwencie Towarzystw Kulturalnych, członkiem Konwentu Towarzystwa Kulturalnego z ramienia LTK, członkiem Komisji Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej i PiMRN w Lesznie (1969-1975), członkiem Komitetu Kultury i Sztuki Prezydium Powiatowej i Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1970-1973), członkiem Sekcji Muzealnej przy Zarządzie Okręgowym Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki (1970-1975), Przewodniczącym Oddziałowej Komisji Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1970-83), Zastępcą Przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1975-1983) członkiem Wojewódzkiego Zarządu PTTK Leszno (1975-1985), członkiem Komitetu do spraw organizacji skansenu wielkopolskiego (1971-1975?), członkiem Komisji Wychowania, Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1975-1977), członkiem Komisji Propagandowej Komitetu ds. obchodów rocznicy l Jonstona (1972-1975), przewodniczącym Wielkopolskiej Rady Muzeów Terenowych (1981), przewodniczącym Komisji Etnograficzno-Artystycznej przy Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1976-87). W latach 1985/86 był członkiem Okręgowej Ko- �In memoriam 412 misji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu. Szczególnie duże zasługi położył w rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był m.in. sekretarzem, członkiem i Przewodniczącym Komisj i Rewizyjnej PTL O/Poznań (1970-1981), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Zarządu Głównego PTL (1973-1979), skarbnikiem Zarządu Głównego PTL (1979-1982), I wiceprezesem ZG PTL (1983-1988), założycielem i prezesem PTL O/Leszno (1981-1991). Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1977), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984), Krzyżem AK (1986) oraz medalem "Polska Swemu Obrońcy" (1994). Wyróżniony: Brązową Odznaką Działkowca (1965), Złotą Odznaką Działkowca (1969), odznaką ,,Za Zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego" (1971), nagrodą im. Oskara Kolberga, odznaką ,,Zasłużonego Działacza Kultury" (1966), srebrną odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami (1969), złotą odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami" (1975) - medalem ,,Za Zasługi w Rozwoju Pracy Kulturalnej między CSR i PRL - przyznanym za upowszechnianie wiedzy o Czechach i lA. Komenskim, odznaką "Zasłużony Działacz Frontu Jedności Narodu" (1979), medalem "Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej" (1980), medalem LTK "Za Serce dla Kultury" (1991), odznaką "Za zasługi w rozwoju Województwa Leszczyńskiego" (1984), odznaką pamiątkową "Akcja Burza" (1995), odznaką "Weteran Walk o Niepodległość" (1995), medalem pamiątkowym z okazji 45D-lecia miasta Leszna (1997), odznaką "Zasłużony dla Województwa Wielkopolskiego" (2002). Był również laureatem nagród: Ministerstwa Kultury i Sztuki (1961, 1965, 1968), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu (1963, 1967, 1970, 1972), Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (nagroda główna - 1976), Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1978). W 1995 otrzymał wyróżnienie za szczególne osiągnięcia w ochronie dóbr kultury staropolskiej i ludowej przyznane przez Kapitułę Nagrody i Medalu Zygmunta Glogera w Łomży. Zmarł 10 grudnia 2002 roku w wieku 80 lat. W poznańskich Smochowicach pożegnali go najbliżsi, dawni współpracownicy i przyjaciele, w tym grupa najwierniejszych leszczynian. Stanisław Chmielowski należał do grona tych osób, którzy odegrali znaczącą rolę w promowaniu Leszna i ziemi leszczyńskiej. Pozostawił po sobie dzieło wielkie, dzieło swojego życia - muzeum w Lesznie. Naszym zadaniem jest je kontynuować. Zaś pamięć o Stanisławie Chmielowskim pieczołowicie pielęgnować, ponieważ był on dla nas niedoścignionym wzorem człowieka i muzealnika. Cześć Jego Pamięci. Witold Omieczyński OLGA ANDRIEJEWNA GANCKAJA (1920-2003) Była członkiem honorowym PTL. Otrzymała ten tytuł w 1974 roku wraz z czterema innymi etnografami z Akademii Nauk Związku Radzieckiego, jak zanotowano w Kronice, "w związku z 25D-1eciem utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk". Zasłużyła sobie na ten zaszczyt szczególnie. Przez wiele dziesięcioleci (także już jako emeryt) pracowała w Instytucie Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja AN w Moskwie, w zespole zajmującym się kulturą ludową Słowian Zachodnich, przy czym do niej należała przede wszystkim etnografia polska. Opracowała z tego zakresu szereg tematów, m.in. budownictwo (1968) do monumentalnej serii Narody Mira. Z racji przydziału służbowego opanowała język polski nie tylko biernie, studiując literaturę przedmiotu i zasoby archiwalne, ale doskonale się nim posługiwała, prowadząc własne badania w terenie nad polską sztuką ludową. Kontaktowała się wówczas z artystami ludowymi, poznawała ważniejsze ośrod- �In memoriam 413 ki twórczości. Jej książka na ten temat, Narodnoje iskusstwo Polszi ukazała się w 1970 roku w Moskwie, w ramach instytutowych wydawnictw, w skromnej wprawdzie szacie graficznej, ale świetnie przygotowana pod względem merytorycznym. Temat został ujęty w aspekcie historyczno-etnograficznym, a problemy artystyczne, jak zastrzegała się autorka, poruszano w stopniu niezbędnym dla określenia specyfiki polskiej sztuki i jej regionalizacji. Zajmowała się także rodziną w Polsce i opublikowała książkęPolskaje siernja. Opyt etnograficzeskogo izuczenija, Moskwa 1986. Podczas kilku wielotygodniowych pobytów w naszym kraju Olga A. Ganckaja zadzierzgnęła serdeczne i długotrwałe przyjaźnie z wieloma etnografami warszawskimi i krakowskimi, doskonale czuła się w Polsce. Choć korespondowała rzadko i lakonicznie, pisała m.in. "często wspominam Kraków", w każdym liściku dopytywała się o losy znajomych, nawet dzieci. O Zofii i Romanie Reinfussach napisała kiedyś: "zostali w moim sercu na zawsze". Była osobą ciepłą, pełną życzliwości i serdeczności. Kochała Polskę i Polaków, szczyciła się swoimi polskimi korzeniami. Szwankowało jej zdrowie, przeszła niezliczoną ilość ciężkich zabiegów chirurgicznych, po każdym jednak podnosiła się siłą swej woli i wracała do pracy naukowej. Właśnie dotarła do nas wiadomość, że zmarła w pierwszej dekadzie maja tego roku. Ewa Fryś-Pietraszkowa PROF. DR HAB. URSZULA KACZMAREK (1948-2003) Zmarła nagle w Poznaniu 19 marca 2003 roku w wieku zaledwie 55 lat. Ukończyła polonistykę na UAM w Poznaniu (1971). Swą pracę naukową i nauczyciela akademickiego związała z Instytutem Kulturoznawstwa UAM, w którym pełniła szereg ważnych funkcji (kierownik Podyplomowego Studium Kultury i Turystyki w latach 1981-1991 oraz od 1995 roku Zaocznych Studiów Licencjackich). W 1981 roku została doktorem nauk humanistycznych, w 1993 roku habilitowała się, a w 1999 roku uzyskała tytuł profesora. Zainteresowania badawcze prof. U. Kaczmarek obejmowały m.in. mechanizmy funkcjonowania kultury, jej upowszechniania, problematykę pogranicza polsko-niemieckiego, ale ich głównym obszarem była Polonia w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - bułgarska, czeska, wschodnioniemiecka, rumuńska, a w szczególności węgierska. W dziedzinie badań polonijnych stała się uznanym autorytetem. Ostatnią dużą pracą w jej dorobku, obejmującym blisko 200 publikacji, jest wydana w 2002 roku książka Spod znaku Warneńczyka. Za szczególne zasługi dla Polonii węgierskiej została uhonorowana Nagrodą Świętego Władysława. Prof. U. Kaczmarek była członkiem Komitetu Badań Polonijnych PAN (od 1999 roku zastępcą przewodniczącego), Rady Porozumiewawczej Badań nad Polonią, członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego. Zainteresowania prof. U. Kaczmarek kulturą, w tym ludową, związały Ją także z poznańskim środowiskiem etnologicznym: Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, Sekcją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz poznańskim Oddziałem PTL, brała udział w wielu etnologicznych konferencjach. Prof. D' Kaczmarek była człowiekiem dla wszystkich otwartym i życzliwym, pozostawiła niezatarty ślad w pamięci i sercach ludzi, którzy ją znali. Anna Szyfer Jacek Bednarski �In memoriam 414 ANNA LUBAŃSKA (1935-2003) "Pani Ania" - spokojna, delikatna, dająca poczucie bezpieczeństwa - tak w pamięci pracowników biura, biblioteki Zarządu Głównego PTL i członków Towarzystwa, którzy spotkali Ją na swej drodze, zostanie zapamiętana. Pracę w Towarzystwie zaczęła jako główna księgowa w roku 1995 - roku stulecia PTL, wyjątkowym ze względu na zwiększone obciążenia organizacyjne i rozliczeniowe. Była rozsądnym, rzeczowym doradcą Zarządu Głównego w sprawach finansowych, potrafiła wybrnąć z trudnych sytuacji; wszystkie rozliczenia przekazywane do instytucji współpracujących z PTL-em były przyjmowane bez zastrzeżeń. Miała ogromne doświadczenie zawodowe - jako główna księgowa pracowała od 1975 roku w urzędach wojewódzkich, najpierw w Legnicy, a od 1987 we Wrocławiu. Odznaczona Złotą Odznaką dla Finansów, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Była autorytetem w środowisku finansistów wrocławskich instytucji kultury. Chętnie uczestniczyła w wernisażach, premierach teatralnych, operowych i innych wydarzeniach kulturalnych Wrocławia. Bardzo kochała swoje dzieci i wnuki; była z nich dumna i starała się je wspierać. Zmarła po krótkiej, nieuleczalnej chorobie. Bardzo emocjonalnie przeżywała każdy Zjazd PTL, i choć nie była członkiem Towarzystwa, to Jej sumienność, zaangażowanie i lojalność wobec Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zasługuje na ciepłą pamięć jego Członków. Paulina Suchecka ANNA MAŃKOWSKA (1922-2003) Od 1977 roku była członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i brała żywy udział w jego pracach. Uczestniczyła w wielu Walnych Zgromadzeniach PTL i związanych z nimi Sesjach Naukowych, przychodziła też na odczyty organizowane przez Oddział PTL w Krakowie. Miała szerokie zainteresowania kulturalne, zwłaszcza krajoznawcze, a w ich obrębie interesowała się kulturą ludową Polski. Pochodziła z rodziny rzec można "C.K. galicyjskiej" (matka Maria z Turków-Chronowskich, ojciec Roman Pospischil), w której zubożała polska szlachta (także uczestnicy powstania styczniowego) przemieszała się z elementami obcymi narodowościowo - wśród jej przodków byli rodowici wiedeńczycy, Czesi, Węgrzy, trafił się nawet jeden Hiszpan. Rozproszeni od Krakowa po Tarnopol i Stanisławów w II połowie XIX wieku pełnili na ogół różne funkcje administracyjne (urzędnicy skarbowi, burmistrzowie, urzędnicy salinarni), byli prawnikami lub zawodowymi (często z konieczności) wojskowymi. �In memoriam 415 Dzieciństwo i wczesne lata szkolne spędziła we Lwowie, później był przelotnie Pułtusk i Przemyśl, a w czasie II wojny znów Lwów. Tuż po zakończeniu wojny repatriowała się wraz z matką i babką do Szczecina, gdzie jej ojciec doszedł z II Armią Wojska Polskiego i pozostał tam jako komendant garnizonu Szczecin-Dąbie. Tam wyszła za mąż za Jerzego Mańkowskiego, urodziła jedyną córkę Romanę, a w 1957 roku przeprowadziła się do Krakowa, gdzie po wojennych perypetiach osiadła większość rodziny. Przed wojną zdobyła średnie wykształcenie ogólne i podstawowe muzyczne; planowała studia na kierunku wzornictwa, jako że po ojcu malarzu-amatorze odziedziczyła znaczne zdolności plastyczne. Wojna pokrzyżowała te plany: we Lwowie zaczęła studiować medycynę, potem dwa lata uczyła się w Akademii Sztuk Pięknych. W Szczecinie uczestniczyła żywo w organizacji życia kulturalnego wśród repatriowanych polskich osadników: szkoły i biblioteki, chóru kościelnego, zarabiając na życie jako urzędniczka. W Krakowie po ukończeniu różnych kursów z zakresu ekonomii i zarządzania doszła do stanowiska asystenta dyrektora Instytutu Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, gdzie przepracowała wiele lat aż do emerytury. Była członkiem wielu stowarzyszeń, przede wszystkim o charakterze turystycznym i kulturalnym: PTTK od 1962 roku, wspomnianego wyżej PTL, Towarzystwa Miłośników Lwowa od 1990 roku. Był jeszcze i Klub Teatru, Towarzystwo Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, potem KIK, Stowarzyszenie Odrodzenie, ruchy oazowe i neokatechumenat. Uczestniczyła żywo w porządkowaniu zrujnowanego zamku w Korzkwi i przez szereg lat opiekowała się zespołem pałacowym z kaplicą w Karniowicach, pracowała przy budowie kościoła 00. cystersów na Osiedlu Szklane Domy w Nowej Hucie. Od lat 60. ulubioną formą spędzania wolnego czasu i wakacji stało się kolarstwo turystyczne (tzw. przodownikiem została w 1969 r.). Na rowerze objechała całą Polskę w ramach rajdów, towarzyskich wycieczek i samotnych wędrówek, które w latach 80. przerodziły się w sposób pielgrzymowania do sanktuariów maryjnych (odwiedziła niemal wszystkie w Polsce). Na rowerze jeździła do 70 roku życia, potem, dopóki zdrowie jej pozwalało, wędrowała jeszcze pieszo. Od dziecka była osobą bardzo ruchliwą - narty, jazda konna, pływanie, kolarstwo i lubiącą życie towarzyskie (zapewne był to rodzaj "spadku" po bardzo rozgałęzionej, barwnej osobowo i utrzymującej wzajemne kontakty rodzinie). Doskonale sprawdzała się też we wszelkich przedsięwzięciach organizacyjnych. Właściwie jej życie toczyło się poza pracą - wśród ludzi i ich spraw, na które zawsze była otwarta, gotowa wysłuchać i doradzić, pamiętająca o urodzinach, imieninach, rocznicach i problemach setki osób, które taką właśnie ją zapamiętały: pogodną i zaangażowaną, jako dobrego wspaniałego człowieka. Romana Krzanowska �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W "LUDZIE" Publikacje w "Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: "Studia i materiały", "Poglądy i opinie", "Sylwetki", "Rozmowy i wspomnienia", "Recenzje i noty recenzyjne", "Kronika" oraz "In memoriam". Artykuły ("Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów "zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Publikacje w "Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja "Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9a0295382fa3ac220e8f4d469c531bd.pdf 4732f9bb7e9c5d0c422a71f3fc43beaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4717 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.335-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 Kronika IV. KRONIKA 79. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SŁUBICE, 27 CZERWCA 2003 27 czerwca 2003 roku w Słubicach w gmachu Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyło się 79. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgromadzenie otworzyła prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr hab. Dorota Simonides, serdecznie witając zebranych. Na przewodniczącego obrad zaproponowano prof. dr hab. Teresę Smolińską, wiceprezesa ZG PTL, a na sekretarza Zgromadzenia dr. Jerzego Adamczewskiego - sekretarza generalnego PTL. Obie kandydatury zostały zaaprobowane przez zgromadzonych. Następnie przewodnicząca Zgromadzenia przedstawiła program obrad i poddała go pod głosowanie: 1. Wspomnienie o zmarłych członkach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Nadanie godności członka honorowego PTL. 3. Podziękowania za przygotowanie ubiegłorocznego WZD w Cieszynie. 4. Wręczenie legitymacji członkowskich PTL. 5. Powołanie Komisji Wnioskowej. 6. Odczytanie protokołu z 78. WZD w Cieszynie. 7. Sprawozdanie sekretarza generalnego. 8. Sprawozdanie skarbnika. 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej. 10. Informacja o powołanie Oddziału w Szczecinie. 11. Sprawy organizacyjne związane z wyjazdem do Zespołu Szkół Leśnych w Starościnie na spotkanie towarzyskie oraz niedzielnym objazdem terenowym. 12. Sprawozdanie Oddziałów i Kół Zainteresowań. 13. Dyskusja. 14. Wystąpienie Komisji Wnioskowej. 15. Zakończenie obrad. Zaproponowany porządek obrad 79. Walnego Zgromadzenia został przyjęty jednogłośnie. Minutą ciszy uczczono zmarłych członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: Annę Lubańską - główną księgową PTL, Stanisława Chmielowskiego - długoletniego przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego oraz Urszulę Kaczmarek z Poznania, Annę Mańkowską z Krakowa, Witolda Armona z Torunia i Olgę Gancką z Moskwy. Prezes ZG PTL, prof. D. Simonides, uroczyście wręczyła dyplom honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Ewie Fryś-Pietraszkowej z Krakowa. Następnie przekazała dyplomy z podziękowaniem za zorganizowanie poprzedniego 78. Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie mgr Elżbiecie Teresie Filip - prezesowi Oddziału Bielsko-Biała oraz prof. dr hab. Alojzemu Kopoczkowi z Uniwersytetu Śląskiego, Filii w Cieszynie. Z kolei przewodnicząca Zgromadzenia przekazała prezesom Oddziałów nowe legitymacje członkowskie PTL z prośbą o uroczyste wręczenia na posiedzeniach Oddziałów. �336 Kronika Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: mgr Krystynę Kaczko, dr Annę Spiss, mgr Małgorzatę Michalską i dr. Janusza Kamockiego. Wniosek został jednogłośnie przyjęty· Protokół z 78. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Cieszynie przeczytała mgr Paulina Suchecka. Następnie dr Jerzy Adamczewski przedstawił sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Prezydium i Zarządu Głównego w okresie od czerwca 2002 do czerwca 2003 roku. Obejmowało ono następujące części: 1. Dane ogólne. 2. Realizacja wniosków z 78. WZD w Cieszynie. 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG. 4. Sprawy finansowe. 5. Działalność wydawnicza Towarzystwa. 6. Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. 7. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. 1. Czekanowskiego. 8. Prace Archiwum Naukowego. 9. Oddziały Towarzystwa. Szczegółowe sprawozdanie finansowe ZG PTL złożył skarbnik, mgr Zbigniew Toroński. Przedstawił dane o dochodach, wydatkach oraz stanie magazynowym książek. Podkreślił, iż wpływy pochodzą przede wszystkim z dotacji na działalność naukową i wydawniczą z Komitetu Badań Naukowych - obecnie Ministerstwa Nauki i Informatyzacji Naukowej, sprzedaży wydawnictw oraz od różnych sponsorów. Następnie zastępca przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej, dr Janusz Kamocki, przedstawił sprawozdanie Komisji, obejmujące sprawy osobowe, finanse Towarzystwa oraz bibliotekę i archiwum. W podsumowaniu stwierdził, iż Główna Komisja Rewizyjna wnioskuje, aby w roku 2003 przeprowadzić inwentaryzację magazynu wydawnictw - spis z natury. Konieczne jest zatrudnienie kogoś na umowę-zlecenie. W kolejnym punkcie obrad przewodnicząca poinfonnowała, iż na posiedzeniu Zarządu Głównego w dniu 26 czerwca 2003 roku, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jednogłośnie powołano Oddział w Szczecinie. Następnie mgr Paulina Suchecka przedstawiła sprawy organizacyjne związane z wyjazdem na uroczystą kolację do Zespołu Szkół Leśnych w Starościnie, a także z niedzielnym objazdem terenowym na trasie Słubice - Lubenau - Lehde - Cottbus - Zielona Góra. Poinformowała również, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada już własną stronę internetową www.ptl.end.plipocztęelektronicznąoadresieptl@free.ngo.pl. Stronę wykonała studentka z Cieszyna, Natalia Gancarz. Przewodnicząca Zgromadzenia powiedziała o pozyskaniu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez prof. D. Simonides komputera z modemem i drukarką. Komputer zdecydowanie usprawni pracę biura działającego przy Zarządzie Głównym, a także będzie bardzo pomocny przy inwentaryzacj i wydawnictw. Sprawozdanie ze swojej działalności złożyły następujące Oddziały PTL: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Opoczno (najważniejsze punkty przedstawiła Paulina Suchecka), Poznań, Śląsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. W trakcie dyskusji głos zabrał prof. Z. Jasiewicz. Stwierdził, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przeżywało pewien kryzys, ale dzięki systematycznym i konkretnym działaniom prezesa, prof. dr D. Simonides, udało się go zażegnać. Złożył serdeczne podziękowania prof. Simonides za całokształt działań, a także dyrektor biura, mgr Paulinie Sucheckiej, za wielką dbałość i troskę o Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Prof. Z. Jasiewicz potwierdził również pilną konieczność włączenia studentów etnologii do prac w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, co wzmocniłoby potencjał naukowy To- �Kronika 337 warzystwa. Prof. T. Karwicka zapytała, dlaczego nie ma dofinansowania na wydanie prac bibliograficznych. W odpowiedzi mgr P. Suchecka stwierdziła, iż Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej nie dofinansowuje prac bibliograficznych w formie książkowej, a jedynie edycje w postaci elektronicznej, np. na płycie CD. Następnie prof. D. Simonides podkreśliła, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako jedno z trzech towarzystw naukowych w Polsce funkcjonuje, posiadając etaty, siedzibę, wydawnictwa. Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej nie ma pieniędzy na dofinansowania działalności towarzystw. Mamy jednak szansę utrzymać swój potencjał dzięki ponad stuletniej tradycji. Mgr Kowalczyk, słuchając sprawozdań Oddziałów, odniósł wrażenie, iż nie zajmują się one pracami ludoznawczymi. Jest prezesem Towarzystwa Polsko-Serbołużyckiego i wie, że w różnych miastach znajdują się ludzie zajmujący się taką tematyką, a w sprawozdaniach nie było o tym żadnej wzmianki. Mgr M. Pamowska przypomniała, iż w Warszawie było Koło Zainteresowań Kulturą Łużycką. Mgr Z. Toroński stwierdził, iż przy Oddziale Poznańskim również istniało Koło Miłośników Kultury Łużyckiej. Szczególnie aktywne było w czasie, kiedy pracami kierował zmarły już Kazimierz Fedyk. Wnioski Komisji Wnioskowej przedstawiła przewodnicząca, mgr K. Kaczko: 1. Przywrócić wrześniowy termin Walnych Zgromadzeń Delegatów. 2. Do udziału w Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaproszeni są wszyscy członkowie PTL, a nie tylko delegaci. 3. Zarządy wszystkich Oddziałów PTL proszone są o przesyłanie do krakowskiego Oddziału propozycji biogramów zasłużonych, a zmarłych już etnografów i etnologów, zwłaszcza z terenu działania Oddziałów. Materiały te znajdą się w drugim tomie wydawnictwa Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. 4. Zorganizować 80. Walne Zgromadzenie PTL połączone z konferencją naukową w Łodzi w dniach 23-26 września 2004 roku, a 81. WZD we wrześniu 2005 roku w Warszawie. 5. Zgodnie z wnioskiem Głównej Komisji Rewizyjnej przeprowadzić w bieżącym roku inwentaryzację magazynu wydawnictw. Wszystkie wnioski zostały jednogłośnie przyjęte. Kończąc obrady, prezes prof. D. Simonides podziękowała wszystkim za uczestnictwo i zaprosiła na sesję naukową "Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne". Jerzy Adamczewski POSIEDZENIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SŁUBICE, 26 CZERWCA 2003 26 czerwca 2003 roku w Słubicach w gmachu Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyło się posiedzenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uczestniczyli: • prezes - prof. dr Dorota Simonides, • wiceprezes - prof. dr Teresa Smolińska, �Kronika 338 • sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, • zastępca sekretarza generalnego - dr Anna Spiss, • skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, • zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, • członek Zarządu Głównego - mgr Krystyna Kaczko, • dyrektor biura przy ZG - mgr Paulina Suchecka, • główna księgowa - Agata Sikora oraz prezesi lub reprezentujący ich przedstawiciele Oddziałów: Bielsko Biała (mgr Z. Filip), Kraków (dr Anna Spiss), Łódź (dr A. Styczyńska), Śląski (prof. B. Bazielich), Warszawa (mgr J. Szczypa), Wrocław (mgr M. Michalska), a także dr J. Kamocki zastępca przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej oraz prof. dr Michał Buchowski - współorganizator konferencji naukowej "Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne", towarzyszącej tegorocznemu WZD. Posiedzenie otworzyła prezes D. Simonides, powitała zebranych i usprawiedliwiła nieobecność pozostałych członków Prezydium Zarządu Głównego. Prof. M. Buchowski poinformował o przewidywanej frekwencji prelegentów na konferencji naukowej. Za wyjątkiem p. Doroty Angutek z Uniwersytetu Zielonogórskiego wszyscy pozostali prelegenci powinni być obecni. Ustalono, iż ostateczny termin zebrania referatów to koniec lipca. Jednogłośnie uchwalono, iż referaty przedstawiają tylko autorzy obecni na sali obrad. Następnie p. Paulina Suchecka przedstawiła sprawy organizacyjne związane z WZD: wyjazd na uroczystą kolację w Zespole Szkół Leśnych w Starościnie, wyjazd na wycieczkę do Niemiec. W kolejnym punkcie zebrani jednogłośnie przyjęli nowych członków: l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Marcin Fiszer Weronika Kasperek Agnieszka Paulus Ewa Beniowska Anna Cyankiewicz Józef Nowak Andrzej Wojtan - Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Bielsko-Biała, Bielsko-Biała, Bielsko-Biała, Kraków, Kraków, Lublin, Lublin. Dyrektor biura poinformowała zebranych, iż przygotowany jest dyplom członka honorowego dla p. Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wniosek o nadanie tytułu zgłoszony został przez Oddział Kraków. Zarząd Główny przygotuje wniosek na posiedzenie WZD, które zgodnie z § 28, ust. 7 przyznaje tytuł członka honorowego. Ponadto p. P. Suchecka przedstawiła wniosek Oddziału Łódź, który wpłynął do Zarządu Głównego już po ostatnim posiedzeniu Prezydium, czyli po 6 maja 2003 roku. Wniosek dotyczący przyznania tytułu członka honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego p. Elżbiecie Królikowskiej i p. Ewie Zawiejskiej był dobrze umotywowany. Prezes O/Łódź, A. Styczyńska, przedstawiła sylwetki obu pań. Zarząd Główny jednogłośnie przegłosował przedstawiony wniosek. Postanowiono jednocześnie, iż tytuły te będzie można wręczyć na przyszłorocznym WZD, które odbędzie się w Łodzi. Dyrektor biura przekazała również zbiorowy wniosek Oddziału Warszawa obejmujący trzy nazwiska: p. T. Ambrożewicz, p. Z. Jeż-Jarecka, p. M. Parnowska. Wniosek O/Warszawa nie został rozpatrzony. Uznano, iż wnioski o przyznanie tytułu członka honorowego muszą być indywidualne, umotywowane, podkreślające szczególne zasługi dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a nie tylko �Kronika 339 staż w Towarzystwie i funkcje pełnione przez kandydata. Wnioski muszą być dostarczane do Zarządu Głównego odpowiednio wcześniej, aby Prezydium mogło dogłębnie zapoznać się z prezentowaną sylwetką. W związku z powyższym postanowiono zwrócić wniosek do O/Warszawa w celu stosownego uzupełnienia. Do ZG wpłynęło pismo ze Szczecina o zatwierdzenie powołania Oddziału Szczecin PTL. Do pisma dołączony był protokół z zebrania założycielskiego, w którym wzięło udział 10 osób, a któremu przewodniczył Jacek Łapott. Prezesem wybrana została Ewa Prądzyńska. Zarząd Główny, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podjął jednogłośnie decyzję o powołaniu, a właściwie o reaktywowaniu, Oddziału Szczecin. Następnie głos zabrała p. Agata Sikora - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i przedstawiła sytuację finansową Towarzystwa na koniec pierwszego kwartału. Na dzień 31 marca 2003 roku środki pieniężne pozostające w dyspozycji Zarządu Głównego stanowiły kwotę 22.928,91 zł. Pani A. Sikora podkreśliła konieczność sporządzania przez poszczególne oddziały raportów finansowych za I i II półrocze. Dane te są niezbędne do sporządzania rocznego rozliczenia i bilansu. Główna księgowa poinformowała, że jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznychjest Zarząd Główny. Uprawnień takich nie posiadają oddziały i absolutnie nie mogą dokonywać takich rozliczeń. W razie potrzeby przy realizacji zadań zleconych i płacenia honorariów oddział musi wykonać kilka czynności: 1. Wystąpić do Urzędu Statystycznego we Wrocławiu z wnioskiem RG-l o przyznanie numeru REGON dla jednostki lokalnej. Otrzyma wówczas REGON zawierający numer Zarządu Głównego rozszerzony o dodatkowe 5 cyfr. 2. Musi zgłosić się w Krajowym Rejestrze Sądowym, zgodnie z miejscem siedziby oddziału, i otrzymać odrębny numer KRS. Jednakże nadal będzie to oddział posługujący się statutem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 3. Złożyć w Urzędzie Skarbowym, wg miejsca siedziby oddziału, deklarację NIP-l dla wyodrębnionej jednostki wewnętrznej w celu przyznania numeru NIP jednostce składowej. Pani Sikora podkreśliła, iż jest to jedyna możliwość uzyskania statusu płatnika uprawnionego do rozliczeń z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w zakresie podatków dochodowych. I w związku z tym, należy poinformować wszystkie oddziały o możliwości przeprowadzenia takiej procedury. Referująca stwierdziła konieczność przeprowadzenia inwentaryzacji w celu ustalenia faktycznego stanu ilościowo-wartościowego magazynu wydawnictw. Jest to związane z koniecznością realizacji Ustawy o rachunkowości. Majątek w postaci towarów objętych ewidencją ilościowo-wartościową podlega spisowi z natury przynajmniej raz na 2 lata. Główna księgowa postawiła wniosek o zgodę Zarządu Głównego na szybkie przygotowanie inwentaryzacji oraz wygospodarowanie środków finansowych na pokrycie kosztów. Agata Sikora przedstawiła również kwestię Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Obecny stan zatrudnienia, obejmujący 2 etaty, zgodnie z przepisami zwalnia Towarzystwo z tworzenia odrębnego funduszu i odprowadzania rocznego odpisu podatkowego. W zamian za to pracodawca zobowiązany jest do wypłaty jednorazowo w ciągu roku świadczenia urlopowego dla każdego etatowego pracownika, który korzysta z minimum 14 dni urlopu wypoczynkowego. Świadczenie to wynosi brutto 600 zł na osobę. Pani Sikora zwróciła się z wnioskiem o akceptację tych tzw. dopłat do wczasów "pod gruszą". Poinformowała również, iż od l maja 2003 roku na umowę-zlecenie zatrudniona jest Jadwiga Kłodnicka, która zajmować się będzie biblioteką. Środki finansowe przyznane przez �340 Kronika Komitet Badań Naukowych na Bibliotekę Naukową im. J. Czekanowskiego pozwolą na sfinansowanie tej umowy. Zebrani jednogłośnie en block przegłosowali wnioski. Pani Paulina Suchecka przedstawiła pismo, jakie do Zarządu Głównego skierował Oddział Lublin. Jest to prośba o upoważnienie przez Zarząd Główny tamtejszego oddziału do reprezentowania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w przetargu na opracowanie i wykonanie projektu pt. Język i kultura gminy Wola Uhruska na tle obszaru Euroregion Bug. Upoważnienie dotyczy trzech osób: prezesa, skarbnika i przewodniczącego Komisji Rewizyjnej Oddziału Lublin. Umowa zawarta będzie między Zarządem Głównym PTL a Urzędem Gminy Wola Uhruska. Projekt uwzględnia 5% narzutu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Projekt finansowany będzie ze środków unijnych, a planowany łączny koszt wynosi 4.000 euro. Zarząd Główny jednogłośnie upoważnił przedstawione w piśmie osoby do reprezentowania go w trakcie przetargu. Dyrektor biura poinformowała, iż Uniwersytet Wrocławski dofinansował wydanie tegorocznego 6. numeru "Literatury Ludowej" kwotą 3.000 zł. Będzie to monotematyczny zeszyt, w którym ukażą się artykuły pracowników Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Wrocławskiego. W trakcie posiedzenia Rady Wydawniczej w dniu 6 maja 2003 roku m.in. stwierdzono, iż proponowana do wydania praca Stefana Lwa Budownictwo ludowe na terenie Puszczy Sandomierskiej w XIX i XX w. zawiera według recenzentów pewne luki i braki, wartościowe są natomiast fotografie i mapy. Zwrócono się ze stosownym pytaniem do S. Lwa, proponując autorowi możliwość opublikowania tych materiałów w "Ludzie". Dyrektor biura odczytała odpowiedź autora, w którym zgadza się on na taką propozycję. Ustalono, iż materiały te zostaną przekazane redaktorowi "Ludu" - prof. Z. Jasiewiczowi. Następnie P. Suchecka poinformowała, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada już swoją stronę internetową i przedstawiła najważniejsze uwagi dotyczące tej strony. Strona posiada następujące "części": wstęp, historię, Zarząd Główny, jednostki podległe, oddziały terenowe, kontakty wydawnictwa, oferta, księga gości oraz dane adresowe. Adres strony: www.ptl.end.pliadrespoczty:plt@free.ngo.pl. Autorką jest p. Natalia Gancarz, studentka Uniwersytetu Sląskiego, Filii w Cieszynie. Prezes D. Simonides zaproponowała, aby autorce zapłacić kwotę 500 zł za wykonaną pracę· A gdyby p. Gancarz odmówiła, to gratyfikację stanowić będą wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zebrani jednogłośnie zgodzili się z propozycją. Dyrektor biura odczytała pismo z parafii pw. Sw. Trójcy w Strzelnie z prośbą o uzupełnienie zbiorów biblioteki parafialnej z różnych dziedzin, m.in. kultury i sztuki. Jednogłośnie zadecydowano o przekazaniu parafii po jednym egzemplarzu wszystkich publikacji o wysokim nakładzie - tzw. "kominów". Na zakończenie obrad prezes D. Simonides poinformowała zebranych o pozyskaniu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego komputera z drukarką, który jest do odebrania w Warszawie w Sejmie RP. Wystosowano już podziękowania dla darczyńcy, posła na Sejm RP Józefa Oleksego. Sprzęt ten będzie bardzo pomocny w pracy biura, a zwłaszcza przy mającej wkrótce odbyć się inwentaryzacji zbiorów magazynowych. Posiadanie Internetu, swojej strony i adresu poczty elektronicznej pozwoli na znacznie łatwiejszy dostęp do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wszystkim zainteresowanym w kraju, a także poza granicami. Jest również szansa uzyskania dwóch komputerów z Banku Zachodniego we Wrocławiu. Na tym protokół zakończono. Jerzy Adamczewski �Kronika 341 DZIAŁALNOŚĆ ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE: CZERWIEC 2002 - CZERWIEC 2003 7 czerwca 2002 roku w Cieszynie odbyło się 78. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wówczas wybory do statutowych władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głównego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Alfred Gauda, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Magdalena Rostworowska Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Dorota Simonides, wiceprezes - prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezes - prof. dr hab. Teresa S,molińska, wiceprezes - dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza - dr Anna Spis s, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrano dr. Janusza Kamockiego, dr Annę Lewicką i mgr Małgorzatę Orlewicz. Przewodniczącą GKR została dr Anna Lewicka. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w następującym składzie: dr Stanisław Chmielowski - przewodniczący oraz członkowie: mgr Maria Parnowska i dr Jan Święch. Ubiegłorocznemu 78. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL towarzyszyła sesja naukowa "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w Środkowej Europie". Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada, założoną w tym roku, swoją stronę internetową· Autorką strony jest Natalia Gancarz, studentka Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie. Adres strony: www.ptl.end.pI.Adrespocztyinternetowej:pt1@free.ngo.pl. Realizacja wniosków z LXXVIII WZD w Cieszynie Wnioski zostały opublikowane w protokole z Walnego Zgromadzenia Delegatów w "Ludzie", t. 86 za rok 2002, s. 336. W trakcie WZD przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił listę zgłoszonych propozycji. Delegaci nie zaakceptowali wniosku o przedłużenie kadencji Zarządu Głównego do 4-5 lat. Aktualny pozostał więc zapis w § 23, ust. 2 Statutu, iż kadencja naczelnych władz Towarzystwa trwa 3 lata. Walne Zgromadzenie Delegatów rozpatrzyło i w wyniku głosowania zaakceptowało następujące wnioski: l. Podjęcie próby przez poszczególne oddziały umożliwienia bezpłatnego wstępu do muzeów dla członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - realizacja tego wniosku w gestii oddziałów; 2. Zwolnienie z obowiązku płacenia składek członkowskich - realizacja wniosku w gestii oddziałów; �342 Kronika 3. Przejęcie przez Zarząd Główny dokumentacji likwidowanych oddziałów - wniosek nie realizowany ze względu na brak możliwości nawiązania kontaktu w władzami rozwiązanych oddziałów Towarzystwa; 4. Podziękowanie dla osoby rozprowadzającej wydawnictwa Towarzystwa przez Internet - wniosek zrealizowany; 5. Opracowanie programu zachęcającego młodych pracowników naukowych do wstępowania w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - jeszcze na poprzednim Walnym Zgromadzeniu Delegatów prof. Z. Jasiewicz zaproponował powołanie zespołu w składzie: prof. D. Simonides, prof. Z. Kłodnicki, prof. T. Smolińska i dr Jan Święch do realizacji takiego programu; 6. Przygotowanie odwołania od decyzji Komitetu Badań Naukowych ograniczającej dotację dla Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego - wniosek zrealizowany; 7. Wyraźne zaznaczenie w zaproszeniach na kolejne Zgromadzenia Towarzystwa, że zapraszani są wszyscy członkowie Towarzystwa, a nie tylko delegaci - wniosek zrealizowany. Uchwalono, iż 79. Walne Zgromadzenie Delegatów, odbędzie się w roku 2003 w Słubicach. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium 26 czerwca 2003 roku w Słubicach, Zarząd Główny, w którym działa 12 osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbył posiedzenia z udziałem przewodniczących Oddziałów. W okresie sprawozdawczym Prezydium Zarządu Głównego, liczące osiem osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbyło trzy posiedzenia w następujących terminach: 12 grudnia 2002 roku we Wrocławiu, 14 lutego 2003 roku w Opolu i 6 maja 2003 roku we Wrocławiu. W grudniowym posiedzeniu uczestniczyło 7 osób. Obradowano pod przewodnictwem prezes - prof. dr Doroty Simonides i omówiono następujące główne zagadnienia: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie deklaracji nowych członków i sprawa powołania nowego oddziału w Szczecinie; 2. Komitet Badań Naukowych - sprawozdania finansowe, rozliczenie, wnioski o dofinansowania; 3. Sprawy pracownicze; 4. Sprawy bieżące. W lutym w posiedzeniu udział wzięło również siedmioro członków Prezydium. Pod przewodnictwem prezesa omówiono następujące ważne zagadnienia: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie deklaracji nowych członków i legitymacja członkowska; 2. Komitet Badań Naukowych - raport za 2002 rok i wnioski wydawnicze na 2003 rok; 3. Załatwienie spraw finansowych związane ze śmiercią p. Anny Lubańskiej; 4. Sprawy bieżące - dalsze funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; 5.79. WZD w Słubicach - organizacja i sesja naukowa. �Kronika 343 W majowym posiedzeniu Prezydium pod przewodnictwem prezes Doroty Simonides obradowało 5 osób. Dyskutowano następujące tematy: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie nowych deklaracji, przyjęcie wniosku o przyznanie tytułu członka honorowego; 2. Sytuacja lokalowa i finansowa PTL - dalsze funkcjonowanie biura przy ZG i umowa z Uniwersytetem Wrocławskim; 3. Komitet Badań Naukowych - reorganizacja i dalsze dofinansowanie; 4. Sprawy pracownicze; 5. Sesja naukowa towarzysząca WZD w Słubicach - wystąpienie prof. dr. Michała Buchowskiego. Wśród działań o fundamentalnym dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego znaczeniu wymienić należy starania o uzyskanie stałej siedziby. Jak wszyscy doskonale wiedzą, na początku 2001 roku nastąpiło przeniesienie siedziby Zarządu Głównego PTL z ul. Szewskiej na ul. Koszarową do budynku Biblioteki Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Towarzystwo związane jest z wrocławskim uniwersytetem od 1953 roku, od momentu, kiedy siedziba Towarzystwa przeniesiona została do Wrocławia, i zawsze odgrywało służebną rolę wobec Uniwersytetu Wrocławskiego. Z bogatych zbiorów bibliotecznych korzystają studenci i pracownicy naukowi uczelni wrocławskich, przede wszystkim uniwersytetu. Nowe pomieszczenia o powierzchni ok. 300 m2 są mniejsze i niższe od tych na ul. Szewskiej, dlatego też nie można było rozstawić drewnianych regałów używanych poprzednio i część księgozbioru nie jest udostępniona. Zajmowane pomieszczenia pozwalają na bieżące funkcjonowanie biura i częściową działalność biblioteki. Termin zakończenia remontu budynku przy ul. Szewskiej planowany był na czerwiec 2002 roku i zgodnie z zapewnieniami władz Uniwersytetu Wrocławskiego, mieliśmy tam powrócić. Jednak w maju na ręce prof. Simonides wpłynęło pismo rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Romualda Gellesa, w którym zostaliśmy poinformowani, że ze względu na zmianę użytkownika budynku przy ul. Szewskiej termin zakończenia prac ulegnie przesunięciu. Rektor proponował również przeniesienie biblioteki PTL do siedziby Biblioteki Głównej, której budowa miała rozpocząć się w zeszłym roku. Padła też propozycja lokalizacji biblioteki w przejętym przez uniwersytet budynku dawnej szkoły podstawowej przy ul. Kużniczej 49. Stwierdziliśmy, iż z wielu powodów budynek absolutnie nie nadawał się na bibliotekę posiadającą tak cenny księgozbiór. Dziś planowane jest wyburzenie tego budynku. Pani Prezes wystosowała pismo do Rektora z wnioskiem o pozostaniu przy poprzednich ustaleniach, tj. powrotu do budynku przy ul. Szewskiej 36. W wyniku starań prof. Doroty Simonides i prof. Zygmunta Kłodnickiego we wrześniu ubiegłego roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało darowiznę od Uniwersytetu Wrocławskiego w wysokości 28.000 zł, która w całości została przeznaczona na wynagrodzenie pań zatrudnionych w biurze przy Zarządzie Głównym, co przy braku możliwości finansowania przez KBN etatów w bibliotece i archiwum naukowym pozwoliło wypłacić zaległe wynagrodzenie. Postanowiono zwrócić się pismem do Rektora UW z prośbą o dwa etaty (4.000 złotych miesięcznie), na których Uniwersytet Wrocławski zatrudniłby dwie osoby oddelegowane do pracy w Bibliotece Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Całkowity koszt utrzymania całego biura przy Zarządzie Głównym w 2002 roku wynosił 6.756,40 zł brutto miesięcznie. W trakcie zeszłorocznej wizyty przedstawicieli Prezydium ZG na czele z prof. Simonides u Rektora pojawiło się kilka koncepcji dalszego funkcjonowania Towarzystwa. �344 Kronika Najpoważniejszą z nich było przyłączenie PTL do Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych Uniwersytetu Wrocławskiego, którym kieruje dr Ryszard Gładkiewicz. Centrum to podlega bezpośrednio Rektorowi. Najbliższą realizacji była właśnie ta koncepcja oraz uzyskanie od UW dwóch etatów dla pracowników biura. Pozostała do rozwiązania sprawa lokalu dla biblioteki i biura. Powrót na ul. Szewską wydawał się mało realny. Przeprowadzka do przejętego przez Uniwersytet budynku szkoły przy ul. Kuźniczej została wówczas odrzucona z powodu zbyt wielkich kosztów adaptacji pomieszczeń szkoły na użytek biblioteki, ponadto nie byłoby możliwe wydzielenie jednolitego kompleksu dla biblioteki i biura, a także brakowało węzła sanitarnego. Pojawiła się natomiast koncepcja przeprowadzenia do budynku przy ul. Cieszyńskiego, gdzie znajdował się Wydział Stomatologii. Ten projekt wydawał się najbardziej realny. Urząd Marszałkowski nie mógł wspomóc finansowo Towarzystwa, ale mógł pomóc Uniwersytetowi. Możliwe było zatem przekazanie uczelni pomieszczenia w rzeczonym budynku dla Centrum Badań, ze wskazaniem dla PTL. Wówczas biblioteka przeniesiona miała być do opuszczonej biblioteki stomatologicznej, czyli do pomieszczeń, gdzie nie trzeba było wykonywać żadnych prac remontowych. W sprawie ewentualnego przejęcia biblioteki Towarzystwa przez Uniwersytet lub jej użyczenia, na posiedzeniu Prezydium jednogłośnie przegłosowano przyzwolenie na użyczenie księgozbioru uniwersytetowi, a prawnicy mieli przygotować stosowną umowę. Dalsze funkcjonowanie Towarzystwa miało być oczywiście autonomiczne i nie podlegać kierownictwu Centrum Badań Śląskoznawczych, a działalność wydawnicza opierać się miała na dofinansowaniu z KBN, a jeżeli UW dofinansuje publikacje PTL, to Centrum mogło figurować jako współwydawca. Obecnie nieaktualne już jest planowane połączenie z Centrum Badań. Uniwersytet Wrocławski, już bez jego pośrednictwa, będzie finansował 2 etaty biurowe w zamian za udostępnianie biblioteki i archiwum. Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sygnowane będą logo Uniwersytetu Wrocławskiego. Zawarto stosowną umowę z UW obowiązującą do marca 2004 roku. Siedzibą biblioteki, archiwum i biura pozostanie w dalszym ciągu budynek przy ul. Koszarowej 3. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są obecnie cztery osoby. Dyrektorem biura jest mgr Paulina Suchecka, która dodatkowo zajmuje się biblioteką i prowadzi archiwum. Na całym etacie pracuje również p. Bożena Wrońska - intendent zbiorów bibliotecznych - obsługująca magazyn wydawnictw, wysyłkę publikacji itd. Natomiast księgowość prowadzi p. Agata Sikora. Jest ona zatrudniona na umowę-zlecenie. Od l maja 2003 roku również na umowę-zlecenie zatrudniona została p. Jadwiga Kłodnicka, która zajmuje się biblioteką· Sprawy finansowe 13 stycznia 2003 roku zmarła nieodżałowana p. Anna Lubańska. Jej wkład w naprawienia finansów Towarzystwa i utrzymywanie ich w nieustannej dyscyplinie jest niepodważalny i godny najwyższego szacunku. Nieszczęście przytrafiło się na początku tego roku i niezbędne stało się zatrudnienie osoby, która rozliczyłaby rok ubiegły i wykonała niezwykle ważne sprawozdanie do Komitetu Badań Naukowych. Dzięki pomocy prof. Doroty Simonides udało się zamknąć ubiegły rok finansowy i przygotować stosowne sprawozdanie do Komitetu Badań Naukowych. Obecnie sprawy finansowe prowadzi p. Agata Sikora. �Kronika 345 Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszy kwartał tego roku zawiera szczegółowe sprawozdanie skarbnika. Tu podaję tylko kilka podstawowych informacji: I. Wpływy środków pieniężnych dla Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 2002 roku wyniosły: 261.749 zł, z czego ponad połowa to dotacja celowa z Komitetu Badań Naukowych na dofinansowanie wydawnictw i na upowszechnianie nauki - 165.075 zł. Druga najważniejsza pozycja to wpływy ze sprzedaży wydawnictw - 42.574 zł, a także dotacja Uniwersytetu Wrocławskiego na wynagrodzenie dla pracowników biura za okres VIII-XII 2002 roku - 28.000 zł. Wydatki poniesione na finansowanie działalności statutowej Zarządu Głównego w 2002 roku - 228.835,52 zł, w tym największe pozycje to: wynagrodzenia pracowników biura wraz z pochodnymi -141.462,70 zł. oraz różnorodne usługi -75.046,82 zł. Saldo na dzień 31 grudnia 2002 roku wynosiło 58.664,84 zł, a zobowiązania PTL - 22.076,32 zł. Zarząd Główny posiadał na dzień l stycznia 2003 roku wolne środki pieniężne w wysokości 36.588,52 zł. 2. Dofinansowanie z Komitetu Badań Naukowych, obecnie już Ministerstwa Nauki i Informatyzacji Naukowej, w wysokości 3.000 zł, otrzymaliśmy również na konferencję naukową"Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne", która towarzyszy tegorocznemu Walnemu Zgromadzeniu Delegatów. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. Wokresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej w dniu 6 maja 2003 roku pod przewodnictwem prof. dr D. Simonides. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2002 i 2003 oraz propozycje wydawnicze na 2004 rok. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało następujące pozycje książkowe: A. Periodyki: • "Lud", t. 86, • "Literatura Ludowa", t. 46 za rok 2002 i nr l i 2 za 2003 rok. • "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 41. B. Serie wydawnicze: • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6 - A. Lebeda, Zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe; t. 7 - A. Drożdż, Pomoc wzajemna. • Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 34 - B. Bazielich, Strój rozbarski. Wszystkie te wydawnictwa zostały dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych. Na rok 2003 do KBN zostały złożone wnioski o dofinansowanie następujących pozycji: I. "Literatura Ludowa", t. 47 za rok 2003 - red. prof. Czesław Hemas (55.500 zł), 2. "Lud", t. 87 za rok 2003 - red. prof. Zbigniew Jasiewicz (26.375 zł), 3. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 42: O. Goldberg-Mulkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce (18.400 zł), 4. M. Eder, Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1981-2002 (5.760 zł), 5. M. Wilbik, L KUŹIna,Bibliografia etnografii polskiej za lata 1991-1995 (17.845 zł), 6. U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczyzny. Najstarsze źródła do dziejów kultury (24.550 zł), 7. Z naszych tradycji. Dziedzictwo kultury ludowej w woj. łódzkim (50.650 zł), 8. Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce (25.800 zł). �Kronika 346 Ogółem wnioskowano o dofinansowanie wydawnictw na kwotę 224.960 zł. W dniu 31 marca 2003 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podpisało umowę z KBN na rok bieżący. Wysokość przyznanej dotacji na wydawnictwa wynosi 52.200 zł. Dofinansowanie otrzymały następujące publikacje - podana wysokość dofinansowania i wnioskowana wartość: • "Literatura Ludowa" - 13.500 z 55.500 zł, • "Lud" - 13.500 z 26.375 zł, • "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 42: Olga Goldberg-Mulkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce - 5.400 z 18.400 zł, • U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczyzny. Najstarsze źródła do dziejów kultury - 9.900 z 24.550 zł, ukaże się w serii Prace Etnologiczne, • Praca zbiorowa, Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Pogranicze cieszyńskie. - 9.900 z 25.800 zł. Są to materiały z konferencji w Cieszynie w roku 2002. Uznania nie znalazły 3 pozycje: • M. Eder, Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1981-2002, • M. Wilbik, L Kuźma, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1991-1995, • Z naszych tradycji. Dziedzictwo kultury ludowej w woj. łódzkim. Propozycja wydawnicza zaakceptowana przez Radę na 2004 roku obejmuje następujące pozycje: • B. Bazielich, Sztuka i rękodzieło ludowe w Polsce w serii Biblioteka Popularnonaukowa, • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8, Obrzędy i zwyczaje weselnej. • oraz warunkowo 1. Adamczewski, Młynarstwo magiczne w serii Prace i Materiały Etnograficzne, • wydawnictwa ciągłe: "Lud", "Literatura Ludowa", "Łódzkie Studia Etnograficzne". Należy podkreślić, iż Komitet Badań Naukowych przekształcony został w Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej, a co za tym oczywiście idzie, zmniejszona została kwota, którą dysponuje ministerstwo na dofinansowania. PTL odczuło to natychmiast. Przyznane dofinansowanie wyniosło niewiele ponad 20% wnioskowanej kwoty. Rodzi to uzasadnione obawy o przyszłość działalności wydawniczej, choć nie tylko takiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Działający od 1968 roku Ośrodek gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do publikacji międzynarodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. Siedziba Ośrodka znajduje się w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Od roku 2000 ODiIE nie posiada etatowego pracownika, a kieruje nim społecznie prof. B. Kopczyńska-Jaworska. W roku ubiegłym Komitet Badań Naukowych dofinansował Ośrodek, zgodnie z postulowaną przez ODiIE, kwotą w wysokości 7.450 zł (w 2001 r. było to 6.700 zł) z przeznaczeniem na opracowywanie bibliografii międzynarodowej. Ośrodek dofinansowany również został sumą3.500 zł (wobec wnioskowanych 6.260 zł, w 2001 r. było to 4.600 zł) na opracowywanie bazy danych do bibliografii polskiej. W okresie sprawozdawczym na podstawie wydawnictw Biblioteki Narodowej: Bibliografii Zawartości Czasopism i Przewodnika Bibliograficznego sporządzono w kom- �Kronika 347 puterowej bazie danych około 450 not bibliograficznych, głównie za lata 2002-2002. Przygotowano również wybory z zakresu antropologii kulturowej, etnografii i folklorystyki dla międzynarodowych bibliografii za rok 2001: UNESCO - 100 not i lVB _ 126 not wraz z indeksami i tłumaczeniami. W II kwartale 2002 roku międzynarodowe czasopismo abstraktów DEMOS zawiesiło swoją działalność, co spowodowało konieczność zwrotu do KBN 2.000 zł, a przygotowane recenzje zostały przekazane do redakcji "Ludu". Kontynuowano prace nad opracowaniem do druku materiałów bibliograficznych za lata 1991-1995 oraz prace nad zleconym przez Komitet Nauk Etnologicznych informatorem etnografów polskich zatrudnionych w instytucjach etnograficznych i ogólno-kulturalnych. Na rok 2003 Ośrodek otrzymał z KBN dofinansowanie jedynie w wysokości 5.000 zł z przeznaczeniem na opracowywanie selektywnej bibliografii etnografii polskiej za rok 2002 dla bibliografii międzynarodowych. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi p. Jadwiga Kłodnicka i p. Paulina Suchecka. Księgozbiór w okresie sprawozdawczym powiększył się o 381 woluminów i obecnie liczy 40654 woluminy. Zakupiono 136, z wymiany pochodzi 181, dary obejmują 40, a wydawnictwa własne 24 woluminów. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe publikacje wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki - z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowadzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udostępniane wszystkim zainteresowanym. PTL prowadzi wymianę ze 170 zagranicznymi i 38 krajowymi instytucjami. W 2002 roku wysłano za granicę 288 egzemplarzy publikacji do 51 krajów. Do konserwacji oddano 17 wol. dzieł zwartych i 59 wol. czasopism. Do centralnego katalogu Biblioteki Narodowej wysłano zaktualizowany wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w roku 2002. Wartość woluminów pozyskanych w 2002 roku do księgozbioru wyniosła 17.645,45 zł. W okresie sprawozdawczym zanotowano 1323 wypożyczenia w czytelni i 204 na zewnątrz biblioteki. W roku bieżącym Komitet Badań Naukowych dofinansował działalność biblioteki w następujących sferach: l. Gromadzenie zbiorów i uzupełnianie zasobów 4.000 zł 2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 10.000 zł 3. Wymiana wydawnictw z instytucjami krajowymi i zagranicznymi 5.000 zł 4. Konserwacja zbiorów 5.000 zł 5. Opracowywanie zbiorów -10.000 zł Razem: - 34.000 zł Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. W oparciu o zgromadzone w archiwum rękopisy przygotowano do druku i wydano w 2002 roku jako t. 18 w serii Biblioteka Zesłańca wspomnienia braci Stanisława i Zygmunta Chmielewskich, Zapiski niebohaterskich przeżyć. W sowieckiej niewoli. Przygotowywane są do ponownego (poszerzonego) wydania wspomnienia Z. Fedusa, Syberia wryta w pamięć dziecka. �Kronika 348 Kontynuowane jest gromadzenie wspomnień zesłańców syberyjskich: zbiór powiększył się w roku 2002 o kilka nowych wspomnień i liczy obecnie 861 tek i jako całość stanowi doskonałą bazę źródłową do badań nad historią lat 1939-1956. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie opublikowanych tekstów z dziedziny etnologii, materiały etnograficzne teki z badań terenowych. Zgodnie z zamówieniem skopiowano rękopis Wincentego Pola dla potrzeb wystawy "Odkrywanie Huculszczyzny" organizowanej przez Muzeum Etnograficzne w Gdańsku i również prezentowanej we Wrocławiu. Komitet Badań Naukowych dofinansował w tym roku działalność archiwum w zakreSIe: l. Konserwacja zasobów archiwalnych 2. Opracowywanie zasobów archiwalnych - 3.350 zł, 3.000 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 20 nowych członków: • Oddział Mszana Dolna 11 • Oddział Gdańsk 2 • Oddział Poznań 2 • Oddział Wrocław 2 • Oddział Kraków l • Oddział Łódź l • Oddział Toruń l Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 15 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, choć w zeszłym roku przy okazji LXXXVIII Walnego Zgromadzenia Delegatów zawiązał się Oddział w Cieszynie, który jednak do tej pory nie ukonstytuował się. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego do kompetencji każdego Zarządu Oddziału naleźy składanie sprawozdania z działalności statutowej i finansowej. Sprawozdanie z działalności merytorycznej do dnia 22 czerwca 2003 roku przysłało jedynie 5 Oddziałów: Gdański, Łódzki, Krakowski, Toruński, Zielonogórski. Szczegółowe sprawozdania zostaną odczytane przez przedstawicieli poszczególnych Oddziałów w dalszej części Walnego Zgromadzenia. Bieżące raporty finansowe nadesłano z Oddziałów: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Mszana Dolna, Opole, Poznań, Śląsk, Toruń, Warszawa, Wrocław. Do ZG wpłynęło pismo ze Szczecina o zatwierdzenie powołania Oddziału Szczecin PTL. Do pisma dołączony był protokół z zebrania założycielskiego, w którym wzięło udział 10 osób, a któremu przewodniczył Jacek Łapott. Prezesem wybrana została Ewa Prądzyńska. Decyzja o powołaniu Oddziału Szczecin została odłożona do najbliższego posiedzenia Zarządu Głównego, tj. do 26 czerwca 2003 roku, bowiem właśnie do kompetencji ZG należy, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, powoływanie oddziałów Towarzystwa. Jerzy Adamczewski �Kronika 349 PRACE ETNOMUZYKOLOGICZNE I W ZAKRESIE ANTROPOLOGII KULTURY INSTYTUTU SZTUKI PAN ORAZ CZASOPISMA ETNOLOGICZNE PRZEDMIOTEM UWAGI POSIEDZENIA KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, WARSZAWA, 29 LISTOPADA 2002 Doroczne, jesienne posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN odbyło się w siedzibie Instytutu Sztuki PAN. Pierwsza część posiedzenia poświęcona została prezentacji działalności naukowej ośrodka goszczącego członków Komitetu. Zebranych przywitał Dyrektor Instytutu Sztuki PAN - prof. dr hab. Lech Sokół, wskazując na znaczenie problematyki związanej z naukami etnologicznymi w pracach kierowanej przez niego placówki. Wręczył on prowadzącemu zebranie Przewodniczącemu Komitetu prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi księgę Instytut Sztuki PAN, 1949-1999 (Warszawa 2000), wydaną z okazji 50-lecia Instytutu, zawierającą cenne informacje m.in. o pracach działających w nim zespołów etnologów, etnomuzykologów i etnochoreologów oraz antropologów kultury. O badaniach i publikacjach etnomuzykologicznych Zakładu Historii Muzyki tegoż Instytutu mówił prof. dr hab. Ludwik Bielawski. Zaprezentował on m.in. ostatnio opublikowane, S-tomowe dzieło Barbary Krzyżaniak i Aleksandra Pawlaka, Warmia i Mazury, Warszawa 2002, stanowiące część trzecią monumentalnej serii Polska pieśń i muzyka ludowa, redagowanej przez Ludwika Bielawskiego. Prace Zakładu Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej przedstawił dr Zbigniew Benedyktowicz. Zakład ten, powołany w roku 1997, przejął część zadań badawczych dotychczasowych Zakładu Sztuki Ludowej i Folkloru oraz Pracowni Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, uzupełniając je o zadania nowe. Kontynuuje m.in. wydawanie czasopisma "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", redagowanego w latach 1952-1994 przez Aleksandra Jackowskiego. Dr Z. Benedyktowicz zaprezentował ponadto nową książkę A. Jackowskiego, Polska sztuka ludowa (Warszawa 2002). Autor książki powiedział o jej miejscu w dotychczasowych jego studiach i obecnych zainteresowaniach. Druga część posiedzenia poświęcona została omówieniu czasopism związanych z naukami etnologicznymi, a to z powodów zarówno formalnych, jak i merytorycznych. Powodem formalnym było zobowiązanie komitetów naukowych PAN przez Zespół Nauk Humanistycznych H-DI Komitetu Badań Naukowych do przeprowadzenia oceny czasopism danej dziedziny nauki i zaproponowanie ich podziału na listę "A" i "B". Ważnym kryterium oceny czasopism zaproponowanym przez KBN było: l. Stosowanie zewnętrznego, wobec zespołu redakcyjnego, recenzowania artykułów; 2. Dostępność łam czasopisma dla autorów spoza grupy pracowników instytucji je wydającej. Czasopisma wymagają okresowych analiz i ocen również ze względów merytorycznych. Dostarczają przecież tak ważnej w nauce możliwości prezentowania wyników badań i tworzenia forum dyskusji. Stanowią czuły barometr sytuacji w danej dziedzinie nauki. Wiele mówią o strukturze środowiska naukowego. Są także niezwykle ważnym źródłem do historii nauki. Bieżącej ocenie poddawane są jednak niezwykle rzadko. Nie znam, z okresu kilkudziesięciu ostatnich lat, jakiejkolwiek opublikowanej krytycznej analizy czasopisma związanego z naukami etnologicznymi; zapewne nie pisano ich również dlatego, aby nie utrudniać i tak niełatwego zadania utrzymywania periodyków. Dlatego wymóg oceny czasopism stworzony przez KBN należy uznać za korzystny dla rozwoju nauki. Z drugiej jednak strony konieczność przeprowadzenia kategoryzacji, podziału czasopism na bardziej lub mniej godne poparcia w dziedzinie nauki, w której pełnią one niepowtarzalne funkcje �350 Kronika w ramach środowiska, jest trudna do realizacji. Taka sytuacja wystąpiła w naukach etnologicznych, stanowiących zespół kilku dyscyplin i subdyscyplin; obok etnologii, folklorystyki, antropologii kulturowej także studiów nad plastyką ludową i nieprofesjonalną, etnomuzykologii, etnochoreologii, etnomuzealnictwa i in. Większość czasopism służy w związku z tym oddzielnej dyscyplinie, każde ma odmienny profil tematyczny, posiada różne kręgi autorów i czytelników i jest niezwykle ważne dla całej dziedziny nauki. Z tych powodów Przewodniczący Komitetu, w piśmie skierowanym do Przewodniczącego Zespołu Nauk Humanistycznych H-Ol KBN, uzasadniał niezbędność pozostawienia lub nadania wszystkim czasopismom związanym z naukami etnologicznymi, znajdującymi się obecnie na listach KBN, kategorii "A". Dotychczas przyjęta kategoryzacja wpływa na zróżnicowaną pozycję poszczególnych czasopism. W parametrycznych ocenach placówek naukowych, prowadzonych przez KBN, za artykuł opublikowany w piśmie zaliczonym do grupy "A" przyznawanych jest 6 pkt., w grupie "B" - 3 pkt., natomiast spoza listy KBN - 1 pkt. Stan liczbowy czasopism związanych z naukami etnologicznymi można uznać za zadowalający. W dłuższej perspektywie czasu, od II wojny światowej, dostrzec można okresy zwiększonej aktywności środowiska we wznawianiu i powoływaniu czasopism. Pierwszym z nich była druga połowa lat 40., okres zaraz po wojnie, kiedy wznowiono wydawanie "Ludu" (1946, red. J. Gajek i T. Seweryn) oraz założono "Polską Sztukę Ludową" (1947, red. J. Grabowski). Drugi okres, po roku 1956, w którym powstały "Kultura i Społeczeństwo" (1957, red. l Chałasiński), "Literatura Ludowa" (1957, red. J. Krzyżanowski), "Etnografia Polska" (1958, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa), "Łódzkie Studia Etnograficzne" (1959, red. K. Zawistowicz-Adamska i B. Baranowski), nieco później "Ethnologia Polona" (1975, red. M. Frankowska), długo jedyne polskie czasopismo etnologiczne publikowane w językach kongresowych. Trzeci okres, w którym zakładano nowe czasopisma, to koniec lat 80. i lata 90. Wówczas powołano "Etnolingwistykę" (1988, red. l Bartmiński), "Biuletyn Polskiego Towarzystwa Etnochoreologicznego" (1989, pod tym tytułem od roku 1991, red. K. Lesień-Płachecka), "Sprawy Narodowościowe. Seria nowa" (1992, red. K. Kwaśniewski i l Wisłocki), "Joumal of Urban Ethnology" (1995, red. A. Stawarz) oraz "Zabawy i Zabawki. Kwartalnik Poświęcony Zagadnieniom Ludyzmu i Ludyczności" (1997, red. R. Kantor). Pojawiły się również czasopisma kół naukowych studentów etnologii, z których najbardziej trwałym i posiadającym jako jedyne ISSN okazało się "Pismo Antropologiczne. Barbarzyńca", wydawane przez Koło Naukowe Etnologów Ul Wszystkie wydawane czasopisma utrzymano, po roku 1989, w okresie przemian ustrojowych, i utworzono nowe, o czym już wyżej napisałem. Transformacji nie wytrzymały czasopisma muzeów etnograficznych: "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" i "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", m.in. w związku z oddaniem muzeów we władanie samorządów lokalnych. Nieregularnie pojawiał się również "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu". Inne, takie jak "Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" i "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", przestały wychodzić już wcześniej. Jak wynika z oświadczeń dyrektorów muzeów wznowienie i regularne wydawanie tych periodyków nie jest obecnie możliwe. Charakterystykę czasopism przedstawili i mówili o trudnościach związanych z ich wydawaniem redaktorzy lub osoby przez nich upoważnione: Z. Benedyktowicz, W. Burszta, Z. Jasiewicz, L Kabzińska, R. Kantor, T. Karwicka, A. Michalec, A. Posem-Zieliński i E. Tarkowska. Analiza treści czasopism pozwala śledzić ich przemiany związane ze zmianami w nauce i celami przyjmowanymi przez redaktorów oraz zorientować się �Kronika 351 w sile oddziaływania zespołów inspirujących powstawanie i utrzymujących czasopisma: instytucji i związanych z instytucjami grup badawczych, stowarzyszeń i korporacji oraz grup nieformalnych. Ujawnia również postacie szczególnie zasłużone dla powoływania czasopism i w ich utrzymaniu. Związek obecnie wydawanych i tutaj omawianych czasopism z naukami etnologicznymi ma zróżnicowane podstawy. Wynika z treści czasopism i ich instytucjonalnego osadzenia, z naukowej przynależności ich redaktorów, wreszcie ze znalezienia się na liście czasopism KBN w dziale "Etnologia". Wyróżnić wśród nich można, choć granice podziału nie są ostre, pisma etnologiczne lub reprezentujące inne dyscypliny wchodzące w skład nauk etnologicznych oraz pisma wielodyscyplinarne, związane z naukami etnologicznymi, poświęcone wyodrębnionym dziedzinom kultury i życia społecznego lub terytoriom. Na listach przygotowanych przez KBN, obowiązujących do końca 2002 roku, znalazły się następujące czasopisma, których omówienie przedstawiam również w oparciu o materiały ankiety rozesłanej wśród członków Komitetu: 1. "Ethnologia Polona", rocznik, rok założenia 1975, red. Maria Paradowska, kategoria "A" w klasyfikacji KBN, wydawca Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Jedyne polskie czasopismo etnologiczne obejmujące całość problematyki etnologicznej, publikowane w językach kongresowych, głównie angielskim. Preferuje artykuły informujące o stanie badań już zaawansowanych. Otwarte dla całego środowiska. Nie prowadziło dotąd kwalifikacji artykułów do druku na podstawie recenzji zewnętrznych. Zintensyfikować należy rozprowadzanie pisma w zagranicznych ośrodkach naukowych. Czasopismo, niezbędne dla informowania nauki światowej o badaniach polskich, odczuwa trudności finansowe związane przede wszystkim z wysokimi kosztami tłumaczeń; 2. "Etnografia Polska", kwartalnik, rok założenia 1958, red. Iwona Kabzińska, wydawca Instytut Archeologii i Etnologii PAN, kategoria "A", uznane za główny periodyk specjalistyczny etnologii polskiej. Prezentuje wysoki poziom publikacji i opracowania redakcyjnego. W najbliższym czasie podejmie kwalifikowanie artykułów do druku na podstawie recenzji zewnętrznych; 3. "Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury", rocznik, rok założenia 1988, red. Jerzy Bartmiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, kategoria "A" w dziale "Językoznawstwo". Pismo powstało z potrzeby przedyskutowania szeregu kwestii metodologicznych i teoretycznych związanych z przygotowaniami do wydania Słownika stereotypów i symboli ludowych. Pierwotna formuła czasopisma wyczerpana została po ukończeniu prac nad I tomem Słownika. Tomy od VIII (1996) stanowią już nową serię z dodanym podtytułem, poświęconą problematyce semantyki kognitywnej współczesnego językoznawstwa, zagadnieniom językowego obrazu świata, stereotypu i prototypu, sprawczej funkcji języka w kulturze oraz definiowaniu pojęć. W związku ze współpracą z badaczami z Europy Środkowo-Wschodniej część artykułów publikowana jest w językach obcych, głównie w rosyjskim. Skromne środki uzyskiwane z jednego z zakładów Instytutu Filologii Polskiej UMCS, nie pozwalające na opłacenie prac sekretariatu, stawiają pod znakiem zapytania dalsze wydawanie pisma; 4. "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", kwartalnik, rok założenia 1947, red. Zbigniew Benedyktowicz, wydawca Instytut Sztuki PAN, kategoria "B" w dotychczasowej kwalifikacji KBN. Przekształciło swój charakter z czasopisma zajmującego się sztuką ludową i nieprofesjonalną, dodając w roku 1990 tytuł "Konteksty", wraz z podtytułem "Antropologia Kultury - Etnografia - Sztuka", w podejmujące, z pozycji wielo- i interdyscyplinarnych, problematykę antropologiczną. Ważne przekłady tekstów autorów za- �352 Kronika granicznych, m.in. Jamesa Clifforda, Mircei Eliadego, Clifforda Geertza, Kirsten Hastrup, Claude'a Lćvi-Straussa, Jurija Łotmana i Marilin Strathem. Część artykułów utrzymana w konwencji eseju. Ze względu na charakter czasopisma Uednotematyczne tomy lub działy), redaktor zamierza oddawać do recenzji zewnętrznych całość poszczególnych zeszytów lub jego części; 5. "Kultura i Społeczeństwo", kwartalnik, rok założenia 1957, redaktor Elżbieta Tarkowska, wydawca Komitet Socjologii PAN i Instytut Studiów Politycznych PAN, kategoria "A" na liście KBN, zarówno Zespołu H-D l, jak i Zespołu H-02. Czasopismo interdyscyplinarne, publikujące prace najwybitniejszych przedstawicieli nauk społecznych, zasłużone dla rozwoju antropologii kulturowej i społecznej. W nadmiarze spełnia wymóg recenzowania zewnętrznego. Nadesłane materiały kieruje bowiem do dwóch recenzentów; 6. "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, rok założenia 1957, red. Czesław Hemas, wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, kategoria "A". Jedyne w Polsce czasopismo zajmujące się folklorem słownym. Towarzyszyło rozwojowi polskiej folklorystyki, obejmując swymi zainteresowaniami nowe rodzaje literatury i sytuacji komunikacyjnych, w tym także z terenów pozapolskich. Otwarte dla folklorystów zarówno o orientacji filologicznej, jak i antropologicznej. Zamieszcza również przekłady prac folklorystów zagranicznych. Trudności wydawania dwumiesięcznika związane są m.in. z późnym w skali roku przekazywaniem finansów; 7. "Lud", rocznik, rok założenia 1895, red. Zbigniew Jasiewicz, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kategoria "A". Zakresem tematycznym obejmuje wszystkie dyscypliny mieszczące się w ramach nauk etnologicznych, publikuje również teksty materiałowe w konwencji ludoznawczej. Dociera do ponad 180 bibliotek zagranicznych w ramach wymiany międzybibliotecznej prowadzonej przez PTL. Artykuły kwalifikuje do druku na podstawie recenzji zewnętrznych; 8. "Łódzkie Studia Etnograficzne", rok założenia 1959, red. Grażyna E. Karpińska, wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, kategoria "B". Nie powinny być tutaj brane pod uwagę, dlatego że od co najmniej roku 1992 przestały być czasopismem i przekształciły się w ważną dla nauk etnologicznych serię wydawniczą; 9. "Sprawy Narodowościowe. Seria nowa", rocznik o różnej liczbie zeszytów w poszczególnych latach, rok założenia 1992, red. Wojciech 1. Burszta, wydawca Zakład Badań Narodowościowych PAN, kategoria "A" zarówno na liście Zespołu H-Ol, jak i Zespołu H-02 KBN. Czasopismo interdyscyplinarne, jedyne w Polsce poświęcone problematyce etnicznej i narodowościowej, tak ważnej we współczesnym świecie. Publikuje zarówno artykuły teoretyczne, jak i materiały informacyjne. Recenzowanie zewnętrzne nie jest sformalizowane, ale jest stosowane. Nie objęte listami KBN pozostają inne czasopisma związane z naukami etnologicznymi, takie jak: l. "Biuletyn Polskiego Towarzystwa Etnochoreologicznego", rocznik, rok założenia 1989, red. Grażyna W. Dąbrowska, wydawca Polskie Towarzystwo Etnochoreologiczne. Pismo wielodyscyplinowe, publikuje artykuły teoretyczne i materiałowe na temat tańców ludowych i etnicznych autorów również zagranicznych. Informuje także o roli tańców w kulturze współczesnej i działalności zespołów tanecznych w Polsce i za granicą; 2. "Estudios Latinoamericanos", rocznik, rok założenia 1972, red. Aleksander Posern-Zieliński, wydawca Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych. Pismo ogłaszające prace historyków, etnohistoryków, politologów, etnologów, archeologów, �Kronika 353 archeoastronomów polskich i zagranicznych. Od czasów objęcia redakcji pisma przez etnologa koncentracja na problematyce kulturowej i społecznej ujmowanej w perspektywie tak historycznej, jak i współczesnej. Publikowane w języku hiszpańskim, portugalskim, angielskim i francuskim; 3. "Journal ofUrban Ethnology", rocznik, rok założenia 1995, red. Andrzej Stawarz, wydawca Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta. Publikowane jest głównie w językach obcych, niektóre artykuły w języku polskim. Ogłasza studia przedstawicieli wielu dyscyplin i wielu krajów z badań nad problematyką miast w Europie Środkowej i Wschodniej. Ważne dla intensyfikacji badań etnologicznych i z zakresu innych dyscyplin nad zagadnieniami miasta; 4. "Zabawy i Zabawki", kwartalnik, rok założenia 1997, red. Ryszard Kantor, wydawca Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa. Zamieszcza studia nad zachowaniami ludycznymi i zabawkarstwem autorów wielu dyscyplin: historii kultury, etnologii, socjologii, pedagogiki i psychologii. Uwzględnia praktyczne aspekty zabaw i zabawek, ogłaszając artykuły terapeutów i producentów zabawek. Nieustabilizowana sytuacja finansowa pisma może doprowadzić do jego likwidacji. W sprawach czasopism głos zabierali: prof. L. Mróz, prof. W. Paprocka, prof. R. Kantor, ks. prof. Zimoń i prof. 1. Stęszewski. Wnioski z tej części posiedzenia, sformułowane przez przewodniczącego zebrania, dotyczyły: potrzeby częstszego niż dotąd zajmowania się czasopismami w pracach Komitetu i jego komisji; celowości zachęcenia redaktorów pism, nieobecnych dotąd na listach KBN, do spełnienia wymogów umożliwiających wystąpienie o wpisanie na te listy; korzyści z porozumiewania się poszczególnych redakcji w celu upowszechniania informacji o czasopismach, a także wymiany nadsyłanych materiałów po to, aby znależć dla nich naj właściwsze miejsce druku; możliwości zachęcania do monograficznego opracowywania poszczególnych czasopism, np. w ramach prac magisterskich lub doktorskich. W wolnych głosach i wnioskach prof. J. Stęszewski zwrócił uwagę na brak możliwości oddziaływania środowisk naukowych i muzealnych na obsadę stanowisk kierowniczych w muzeach podlegających samorządom lokalnym, co może być przeszkodą w ich funkcjonowaniu i rozwoju. Przewodniczący Komitetu, kończąc posiedzenie, podziękował Dyrektorowi Instytutu Sztuki PAN i pracującym w tym Instytucie etnologom i etnomuzykologom za stworzenie dobrych warunków obrad. Zbigniew Jasiewicz �354 Kronika KIERUNKI ZMIAN W ETNOLOGII POLSKIEJ PO ROKU 1989 I PRZYGOTOWANIA DO WYBORU CZŁONKÓW KOMITETU NA KADENCJĘ 2003-2006. POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WARSZAWA, 28 MARCA 2003 Posiedzenie odbyło się w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Przewodniczący posiedzenia, prof. Z. Jasiewicz, poinformował o powołaniu członka Komitetu, prof. dr hab. M. Drozd-Piasecką, na stanowisko zastępcy przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Następnie prof. Z. Jasiewicz przedstawił referat "Kierunki zmian w etnologii polskiej po roku 1989". Głównym celem wystąpienia była próba odpowiedzi na pytanie w jaki sposób i w jakim zakresie przemiany ustrojowe po roku 1989 wpłynęły na zmiany w charakterze i warunkach funkcjonowania etnologii i szerzej nauk etnologicznych w Polsce. Referent wskazał na kontekst, w którym pozostaje etnologia polska. Jest nim społeczeństwo i państwo polskie, ale obok tego etnologia i antropologia w skali świata, a także sytuacja na świecie. Stwierdził, że przemiany ustrojowe nie objęły w równym stopniu wszystkich dziedzin i aspektów nauki; jedne z nich bardziej, a inne mniej wrażliwe są na warunki polityczne i społeczne. Za bardzo ważny dla kierunków zmian uznał stan etnologii polskiej przed rokiem 1989. Wyodrębnił cztery grupy czynników ważnych w procesie transformacji: l. związane z państwem, m.in. stworzenie warunków samorządności środowiskom naukowym, przyjęcie zasady wolności badań naukowych i wolności nauczania, zmiany w systemie finansowania nauki; 2. powiązane ze zmieniającym się społeczeństwem, m.in. inny stosunek do edukacji, do prywatności, nie obojętny dla badań terenowych, nowe potrzeby w zakresie wiedzy; 3. cywilizacyjne, m.in. polegające na przyspieszeniu obiegu informacji, zresztą tylko pośrednio związane ze zmianami ustrojowymi; 4. wynikające z postawy i działalności członków środowiska etnologicznego. W dalszej części wystąpienia referent skoncentrował się na charakterystyce środowiska nauk etnologicznych i wybranych kierunkach zmian. Stwierdził, że "środowisko nauk etnologicznych", o którym już obecnie można mówić w Polsce, szersze w porównaniu ze "środowiskiem etnologicznym", jest wynikiem silnych w nauce tendencji integracyjnych i działalności Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, skupiającego obok etnologów również antropologów społecznych, folklorystów, etnomuzykologów i przedstawicieli innych dyscyplin współpracujących z etnologią. Środowisko to, podobnie jak całość nauki polskiej, nie zostało poddane po roku 1989 lustracji czy weryfikacji politycznej. Nie było zatem wyłączeń; włączenia do środowiska objęły nielicznych naukowców polskich z Zachodu i nieco liczniejszych duchownych. Członkowie środowiska etnologicznego w Polsce, w odróżnieniu od Rosji, Ukrainy czy krajów bałtyckich, nie dostarczyli w zasadzie wsparcia ruchom nacjonalistycznym czy ruchom związanym z New Age, np. neopogańskim. Ważną rolę w integracji środowiska etnologicznego w Polsce winno spełniać stowarzyszenie, obejmujące w szerszym zakresie w porównaniu z Komitetem, skupiającym wyłącznie tzw. samodzielnych pracowników nauki, etnologów oraz studentów tej dyscypliny. Zadaniem stowarzyszenia winno być artykułowanie i prezentowanie wobec społeczeństwa i państwa potrzeb i postulatów środowiska etnologicznego. Rolę taką mogłoby pełnić Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, niezwykle zasłużone i z bogatymi tradycjami, jeśli by potrafiło przyciągnąć i zintegrować coraz liczniejszych w Polsce, pracujących w różnych zawodach, etnologów i studentów etnologii. �Kronika 355 Do najbardziej wyraźnych i istotnych zmian w etnologii po roku 1989 referent zaliczył: l. Poszerzenie zakresu i działalności środowiska nauk etnologicznych. Wyrazem tego kierunku zmian jest m.in. stale rosnąca liczba elektorów w wyborach do Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz akceptacja przez redakcje 12 czasopism wpisania ich na listę czasopism "etnologicznych" objętych rankingiem KBN; 2. Zmiany w problematyce badawczej nauk etnologicznych, m.in. podjęcie i intensyfikacja studiów nad kulturowymi konsekwencjami transformacji ustrojowej, kulturą codzienności, kulturą miasta, sprawami etnicznymi, badanymi szczególnie na najbliższym nam Wschodzie, związkami etnologii z literaturoznawstwem i językoznawstwem, zbliżające etnologię do antropologii kulturowej; 3. Normalizację kontaktów z nauką światową. Wyjeżdża się obecnie nie tylko za środki zagraniczne, ale i krajowe, nie tylko na konferencje, ale także na badania. Prawdziwym przełomem były wyjazdy w okresie ostatnich 8 lat ponad l 00 polskich studentów etnologii na kilkumiesięczne staże do uniwersytetów europejskich w ramach programów wymiany Tempus i Erazmus/Sokrates. Paradoksalnie jednak zmalała w porównaniu z początkiem lat 90. liczba profesorów z zagranicy wizytujących polskie ośrodki etnologiczne. Polska utraciła walory egzotycznego kraju socjalistycznego. W środowisku polskim z kolei może pojawić się tendencja do koncentrowania się na sprawach krajowych; 4. Podjęcie się przez etnologię, razem z innymi naukami etnologicznymi, funkcji kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów i doktorantów. Kształceniem objęto pod koniec 2001 roku 2.375 studentów i ok. 70 doktorantów w 7 ośrodkach uniwersyteckich. Zwiększenie się liczby studentów i doktorantów to jeden z najbardziej istotnych, a zarazem spektakularnych rezultatów transformacji. W dyskusji nad przedstawionymi tezami zabrała głos prof. Z. Sokolewicz, która zwróciła uwagę na zmiany w sojuszach naukowych zawieranych przez etnologów, związane z podejmowaną obecnie tematyką badań. W kwestii kształcenia studentów etnologii i ich przygotowania do pracy zawodowej dostrzegła konieczność odróżnienia wykształcenia od zawodu. Trudności w zatrudnieniu absolwentów zobowiązują nas do starania o przekazanie studentom umiejętności ułatwiających zdobycie pracy. Wątek interdyscyplinarności w badaniach podjął prof. A. Posern-Zieliński. Do spraw kształcenia studentów powrócił prof. L. Mróz, który mówił o braku zainteresowania władz oświatowych w wykorzystaniu etnologów jako przygotowanych do nauczania problematyki dziedzictwa kulturowego. Podkreślił on także znaczenie organizowanych dawniej międzyuczelnianych obozów etnograficznych i innych form kontaktu między ośrodkami kształcącymi etnologów. Z kolei prof. T. Karwicka, nawiązując do pierwszej części wypowiedzi prof. L. Mroza, poinformowała o nieułatwianiu nauczycielom przez władze szkolne korzystania z podyplomowych studiów etnologicznych. Prof. S. Szynkiewicz, polemizując z referentem, dowodził, że zajęcie się własnymi sprawami, jeśli są to sprawy ważne, nie musi prowadzić do zamknięcia się przed światem. Postawił pytanie, w jakim zakresie włączyliśmy się do studiów nad przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Nie dostrzegł tego zagadnienia w referacie. O interdyscyplinarności badań mówili kolejni mówcy. Prof. 1. Stęszewski zajął się tą sprawą na przykładzie etnomuzykologii. Prof. R. Sulima z kolei przedstawił związki literaturoznawstwa i językoznawstwa z etnologią i wskazał przykład prof. 1. Bartmińskiego, który wzbogacił studia dialektologiczne ujęciami antropologicznymi. Powracając do kwestii poruszonych przez prof. S. Szynkiewicza, prof. Z. Sokolewicz przyznała, że nie ma zapotrzebowania na wyniki prac etnologicznych ze strony instytucji rządowych. Mogą się po nie zgłosić natomiast organizacje pozarządowe. Studenci warszawscy, poinformo- �356 Kronika wała prof. Z. Sokolewicz, podjęli problematykę dotyczącą referendum unijnego. Prof. A. Szyfer dostrzegła możliwość zapewnienia pracy absolwentom etnologii poprzez skierowanie ich na kursy pedagogiczne w trakcie studiów etnologicznych. Prof. A. Posem-Zieliński zajął się, na podstawie wniosków z przeprowadzonej akredytacji instytutów i katedr etnologicznych, trudnościami w przygotowaniu nowych kadr i zachęcał do tworzenia warunków przygotowania habilitacji. Stwierdził, że sami musimy zabiegać o właściwy odbiór i wykorzystanie wyników naszych prac. Dostrzegł również potrzebę intensyfikacji prac terenowych, coraz mniej bowiem prac magisterskich powstaje w oparciu o badania terenowe. Możliwość zapobieżenia dezintegracji uniwersyteckiego środowiska etnologicznego w Polsce, o której mówił prof. L. Mróz, widzi m.in. w wykorzystaniu programu "Most", który pozwala na wymianę nie tylko studentów, ale i wykładowców. Zaproponował ponadto, aby Komitet Nauk Etnologicznych zajął się przygotowaniem nowych "minimów programowych" studiów etnologicznych, bowiem obecnie obowiązujące nie spełniają współczesnych wymagań. W tej ostatniej sprawie wypowiedział się także prof. L. Mróz, podnosząc dodatkowo jako pilną sprawę przygotowania podręczników. Referent podziękował dyskutantom. Za wyjątkowo ważne uznał, z jednej strony, działania na rzecz rozwoju środowiska nauk etnologicznych, a z drugiej, starania o wysoki poziom kształcenia etnologicznego, uwzględniające obecną masowość studiów. W punkcie obrad poświęconym przygotowaniom do wyborów, przewodniczący posiedzenia przedstawił listę wyborczą i poprosił o jej zaakceptowanie. Listę tę, konsultowaną w poszczególnych ośrodkach, poszerzaną zresztą z biegiem lat, zamieszczono w aneksie (nr l). Jest ważna dlatego, że pozwala poznać granice wyznaczane dla środowiska nauk etnologicznych przez jego członków. Następnie zaprezentował projekt regulaminu wyborów (nr 2 w aneksie). Po dyskusji i wprowadzeniu uzupełnień, został przyjęty również regulamin. Do Komisji Wyborczej wybrano: dr. Z. Benedyktowicza, red. A. Jackowskiego, mgr. A. Perzanowskiego i dr. Ł. Smyrskiego. W wolnych głosach prof. A. Posem-Zieliński zaproponował wystąpienie do Wydziału I Nauk Społecznych o ustanowienie oddzielnej nagrody za prace z zakresu nauk etnologicznych. Patronem tej nagrody mógłby być Bronisław Malinowski. Prof. M. Drozd-Piasecka zgłosiła wniosek o podjęcie starań o uzyskanie miejsca wśród członków PAN dla przedstawiciela nauk etnologicznych. Prof. Z. Jasiewicz zaapelował o nadsyłanie materiałów do druku w "Ludzie". Zdaniem prof. E. Tarkowskiej w ocenach przeprowadzanych przez KBN punktowane być powinny nie tylko artykuły, ale również wartościowe recenzje opublikowane w czasopismach. Prof. J. Stęszewski dostrzegł możliwość tworzenia czasopism internetowych również w naukach etnologicznych. �Kronika 357 Aneks Nr 1. Lista wyborcza do KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH 1. Władysław Baranowski Katedra Etnologii UL 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Anna Barska Jerzy Bartmiński Barbara Bazielich Stefan Bednarek Ludwik Bielawski Maria Biemacka Zbigniew Bokszański Andrzei Brencz Anna Brzozowska-Kraika Michał Buchowski Irena Bukowska-Floreńska Izabella Bukraba-Rylska Woiciech J. Burszta Jerzy Czaikowski Anna Czekanowska-Kuklińska Dioniziusz Czubala Piotr Dahli!! Katarzyna Dadak-Kozicka 20. Jerzy Damrosz 21. Danuta Dobrowolska 22. Mirosława Drozd-Piasecka 23. Leszek Dzię!!iel 24. Andrzei Flis 25. Mariola Flis 26. Jan Grad 27. Czesław Hemas 28. Zbi!!niew Jasiewicz 29. Jerzy Jastrzebski 30. Aldona Jawłowska 31. Daniel Kadłubiec 32. Iwona Kabzińska 33. Katarzyna Kaniowska 34. Ryszard Kantor 35. GrażYna Ewa Kamińska 36. Teresa Karwicka PAN (2003-2006) Instvtut Nauk Społecznych Uniw. Opolskiego Instytut Filologii Polskiei UMCS Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego Katedra Kulturoznawstwa Uniw. Wrocławskiego Instytut Sztuki PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Katedra Sociolo!!ii Kulturv UL Instytut Etnolo!!ii i Antropologii Kult. UAM Instytut Filolo!!ii Polskiej UMCS Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Katedra Etnolo!!ii UŚ, Filia w Cieszynie Instytut Rozwoiu Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa Instytut Etnolo!!ii i Antropologii Kult. UAM Wyższa Szkoła w Jarosławiu Instytut Muzykologii UW Instytut Nauk o Kulturze US Instytut Muzykolo!!ii UW Akademia Muzyczna i Instytut Sztuki PAN w Warszawie Wyższa Szkoła im. Pawła Włodkowica w Płocku Instytut Filozofii i Sociolo!!ii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Etnolo!!ii UJ Instytut Sociologii UJ Instytut Socjologii UJ Instytut Kulturoznawstwa UAM Instytut Filologii Polskie i UWr Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Dziennikarstwa UWr Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instytut Archeologii i Etnologii PAN Katedra Etnologii UL Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Opolskiego Katedra Etnolo!!ii UL Katedra Etnologii UMK �Kronika 358 37. 38. 39. 40. Marian Kempny Jadwiga Klimaszewska ZYl!:munt Kłodnicki Jacek Kolbuszewski 41. Bronisława Kopczyńska-Jaworska 42. Alojzy Kopoczek 43. Wiesława Korzeniowska 44. Ewa Kosowska 45. Krystyna Kossakowska-Jarosz 46. 47. 48. Władysław Kowalak Andrzei P. Kowalski Piotr Kowalski 49. Jolanta Kowalska 50. Anna Krasnowolska 51. Violetta Krawczyk-Wasilewska 52. Krzysztof Kwaśniewski 53. Roderyk Lanl!:e 54. Władysław Kwaśniewicz 55. Andrzei Lech 56. Zbigniew Libera 57. Bogusław Linette 58. Jolanta Lugowska 59. Woiciech Lysiak 60. Zdzisław Mach 61. Danuta Markowska 62. Włodzimierz Medrzycki 63. Anna Mrozek-Dumanowska 64. Lech Mróz 65. Janusz Mucha 66. Bożena Muszkaiska 67. Ewa Nowicka 68. Ewa Nowina-Sroczyńska 69. Jacek Olędzki 70. Adam Paluch 71. Andrzej K. Paluch 72. Anna Pałubicka 73. Wanda Paorocka 74. Maria Paradowska 75. Włodzimierz Pawluczuk 76. Jan Perszon 77. Edward Pietraszek 78. Władysław Piwowarski Instytut Filozofii i Socjolol!:ii PAN, Warszawa Instytut Etnolol!:ii i Antropologii Kulturv UJ Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego Katedra Etnolol!:ii UL Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instvtut Nauk o Kulturze US Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiego Uniwersytet im. Kardynała Wyszyńskiego Katedra Etnologii UMK Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskielw Instytut Archeolol!:ii i Etnologii P AN Instytut Orientalistyki UJ Katedra Etnologii UL Instytut Sociolol!:ii UAM Instytut Etnolol!:ii i Antropolol!:ii Kult. UAM Instytut SociolOl!:iiUJ Katedra Etnologii UL Instytut Etnologii i Antrooolol!:ii Kultury UJ Instytut Etnolol!:ii i Antrooolol!:ii Kulturowei UAM Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiel!:o Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku Instytut Sociolol!:ii UJ Politechnika w Zielone i Górze Instytut Etnolol!:ii i Antrooolol!:ii Kulturowei UW Zakład Kraiów Pozaeuropejskich PAN Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Katedra Sociolol!:ii UMK Katedra Muzykologii UAM Instytut Sociolol!:ii UW Katedra EtnolOl!:iiUL Instytut Geografii UW Katedra Etnolol!:ii UWr Instytut Sociolol!:ii UJ Instytut Filozofii UAM Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instvtut Archeolol!:ii i Etnolol!:ii PAN, Poznań Uniwersytet w Białymstoku Uniwersytet Mazursko- Warmiński Katedra Etnologii UWr Katedra Sociolol!:ii Relil!:ii KUL �Kronika 82. 83. 84. 85. 86. 87. Marian Pokropek Aleksander Posem-Zieliński Jadwiga Pstrusińska Elżbieta Rekłaitis Czesław Robotycki Franciszek Rosiński Halina Rusek Elżbieta Siarkiewicz Dorota Simonides 88. Teresa Smolińska 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. Zofia Sokolewicz Zofia Stasiczak Jan Steszewski Roch Sulima Jerzy Szacki Zofia Szromba-Rysowa Anna Szyfer Andrzei Szyjewski Edward Szymański 98. Sławoj Szynkiewicz 79. 80. 81. 99. 100. 101. 102. Ewa Snieżyńska-Stolot Jan Swiech Elżbieta Tarkowska Ryszard Tomicki 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. lll. Krystyna Turek Irena Tumau Danuta Tylkowa Andrzej Tyszka Ryszard Vorbrich Jerzy S. Wasilewski Andrzej P. Weiland Andrzei Wierciński Maria Wieruszewska-Adamczyk 112. Andrzej W ożniak 113. 114. 115. 116. 117. 118. Krzysztof Wrocławski Anna Zadrożyńska Henrvk Zimoń Mariusz Ziółkowski Magdalena Zowczak Sławomira Żerańska-Kominek 359 Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Orientalistyki UJ Zakład Kraiów Pozaeuropejskich PAN Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kultury UJ Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Katedra Iberystyki UW Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiego Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiel!o Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Katedra Muzykologii UAM Katedra Kultury Polskie i UW Instytut Sociolol!ii UW, członek PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Religioznawstwa UJ Zakład Antropologii Kulturowej Uniw. w Białymstoku Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kultury UJ Instytut Etnologii UJ Instytut Filozofii i Sociologii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków Instytut Sociologii UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Katedra Etnologii UL Instytut Religioznawstwa UJ Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Katedra Filologii Słowiańskiej UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Katedra Historii i Etnologii Religii KUL Instytut Archeologii UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Instytut Muzykologii UW �360 Kronika Nr 2. Regulamin wyboru członków Komitetu Nauk Etnologicznych na kadencję 2003-2006 Regulamin ten opracowany został zgodnie z ogólnymi zasadami przyjętymi w uchwale nr 3/2003 Prezydium PAN z 21 stycznia 2003 roku "Regulamin wyboru członków komitetów naukowych PAN i ich organów" oraz w "Regulaminie dotyczącym trybu zgłaszania kandydatur przeprowadzania wyborów w komitetach naukowych przy Wydziale I Nauk Społecznych PAN". Regulamin wyborczy Komitetu Nauk Etnologicznych PAN stanowi: l. Wybory do Komitetu odbywają się drogą korespondencyjną. 2. Czynne i bierne prawo wyborcze mają osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z zakresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowane współpracą z naukami etnologicznymi. 3. Każdemu wyborcy przysługuje jeden głos. 4. Maksymalną liczbę członków Komitetu ustala się na 30 osób, w tym 80 %, czyli 24 osoby wybrane w bezpośrednim głosowaniu. Pozostałe 6 osób wybiera się na pierwszym zebraniu plenarnym w nowej kadencji, również spoza grupy osób z tytułem i stopniem naukowym doktora habilitowanego. 5. Działające dotychczas Prezydium Komitetu ustala listę kandydatów - wyborców i wysyła ją wraz z listem przewodnim i wzorem oświadczenia o zgodzie na kandydowanie do wyborców. 6. Członkowie PAN mogą zgłosić swój udział w Komitecie poprzez Wydział I Nauk Społecznych PAN. Członkowie PAN nie obciążają limitu członków Komitetu. 7. Głosowanie odbywa się tajnie przez przesłanie ostemplowanej pieczątką Komitetu koperty, załączonej do listy kandydatów, pod wskazany adres przewodniczącego Komisji Wyborczej. 8. Wybrana przez ustępujący skład Komitetu Komisja Wyborcza dokonuje podliczenia głosów otrzymanych przez kandydatów w wyborach i przedstawia Przewodniczącemu Wydziału I Nauk Społecznych PAN protokół, zawierający wykaz nowych członków Komitetu (wraz z adresami), sporządzony według liczby uzyskanych głosów. 9. Za głos ważny, przekazany do Komisji Wyborczej, uznany jest taki, w którym: a) na zewnętrznej kopercie umieszczono nazwisko i adres osoby uprawnionej do głosowania; b) na liście kandydatów pozostawiono co najwyżej 24 osoby ze składu wybieranego w bezpośrednim głosowaniu; c) koperta wewnętrzna, w której został przesłany głos, była zaklejona i nie figurował na niej nadawca. 10. Wybory Komitetu na kadencję 2003-2006 zostaną zakończone do 30 czerwca 2003 roku. Do czasu ukonstytuowania się nowego składu Komitet będzie działał w starym zespole. 11. Wybory organów Komitetu i dokonywanie zmian oraz tworzenie struktur wewnętrznych organów Komitetu odbędą się zgodnie z Uchwałą nr 3/2003 Prezydium PAN z 21 stycznia 2003 roku. Opracował Zbigniew Jasiewicz �Kronika 361 WYBORY CZŁONKÓW KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN NA KADENCJĘ 2003-2006. POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU, WARSZAWA, 17 CZERWCA 2003 Wiosną 2003 roku przeprowadzone zostały, zgodnie ze Statutem PAN, wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kolejną, dziesiątąjuż, kadencję 2003-2006. Regulamin wyborów przewidywał, że odbędą się one drogą korespondencyjną, a prawo wyborcze, czynne i bierne, będą miały osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z zakresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowane współpracą z naukami etnologicznymi. Maksymalna liczba członków Komitetu została ustalona na 30 osób, w tym 24 osoby miały być wybrane w głosowaniu bezpośrednim, a pozostałe 6 dokooptowane na pierwszym zebraniu plenarnym w nowej kadencji. Listę kandydatów-wyborców sporządziło ustępujące Prezydium KNE PAN, które umieściło na niej w tym roku 118 nazwisk. Głosowanie było tajne, a sposób postępowania został ściśle określony we wspomnianym regulaminie przyjętym na posiedzeniu plenarnym Komitetu w dniu 28 marca 2003 roku, które także ustaliło skład Komisji Wyborczej nadzorującej głosowanie. Plenarne posiedzenie Komitetu, na którym dokooptowano członków do wybranego już składu oraz ukonstytuowano Prezydium, odbyło się w dniu 17 czerwca 2003 roku. w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. Posiedzeniu przewodniczyła prof. dr hab. Irena E. Kotowska - zastępca Przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Podczas tego zebrania przewodniczący Komisji Wyborczej - mgr Aleksander Jackowski, złożył sprawozdanie z przebiegu pracy Komisji i odczytał zgromadzonym listę nowo wybranych 24 członków Komitetu, która zawierała następujące nazwiska, uszeregowane według liczby uzyskanych głosów: Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki, Wojciech 1. Burszta, Michał Buchowski, Roch Sulima, Mirosława Drozd-Piasecka, Dorota Simonides, Henryk Zimoń, Lech Mróz, Ryszard Tomicki, Wanda Paprocka, Anna Zadrożyńska, Ewa Nowicka-Rusek, Sławoj Szynkiewicz, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Katarzyna Kaniowska, Piotr Kowalski, Jan Stęszewski, Czesław Hemas, Jerzy Czajkowski, Maria Wieruszewska-Adamczyk. Na liście tej był także Jerzy Szacki, ale w związku z tym, że jako członek PAN wybrał przynależność do Komitetu Nauk Socjologicznych, zaszła konieczność uzupełnienia listy do 24 osób o kolejną osobę z największą liczbą głosów. Wobec faktu, że kolejne trzy osoby uzyskały tyle samo głosów, przeprowadzono głosowanie, które przesądziło o tym, że w skład Komitetu wszedł Janusz Mucha. W toku dalszych wyborów odbyło się głosowanie na Przewodniczącego KNE, w wyniku którego ponownie wybrano Zbigniewa Jasiewicza. Z kolei zastanawiano się nad zasadami doboru pozostałych sześciu członków Komitetu. W drodze dyskusji ustalono listę kandydatów, po czym przystąpiono do głosowania. Tym sposobem skład Komitetu uzupełniły następujące osoby: Iwona Kabzińska, Aleksander Jackowski, Jerzy S. Wasilewski, Zbigniew Benedyktowicz, Władysław Baranowski i Elżbieta Tarkowska. Po ostatecznym zamknięciu listy członków KNE, przewodnicząca zebrania poprosiła Zbigniewa Jasiewicza o przedstawienie koncepcji przyszłego Prezydium. Przedłożona �Kronika 362 propozycja została poddana głosowaniu, co zadecydowało o aktualnym składzie Prezydium, który przedstawia się następująco: Przewodniczący Komitetu Z-ca Przewodniczącego Sekretarz Naukowy Członek Prezydium Członek Prezydium - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński dr hab. Katarzyna Kaniowska dr hab. prof. UŚ Zygmunt Kłodnicki prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz * Po zakończeniu części wyborczej zebrania przystąpiono do rutynowych prac Komitetu. W pierwszym rzędzie przedyskutowano kwestię możliwości nagradzania publikacji etnologicznych w ramach PAN i zastanawiano się nad możliwością zabiegania o wprowadzenie etnologii na listę dyscyplin, w ramach których przyznawane są nagrody, zamiast dzielić je z innymi pokrewnymi naukami. Póki co jednakże postanowiono zgłosić dwie książki do nagrody z dziedziny "historia kultury", tj. Aleksandra Jackowskiego, Polską sztukę ludową, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2002 i Lecha Mroza, Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczypospolitej XV-XVIII wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 200 l. Z kolei Jerzy Czajkowski zaproponował, aby wiosenne posiedzenie plenarne i konferencja KNE w 2004 roku odbyły się w Sanoku, a poświęcone były muzealnictwu skansenowskiemu. Spotkało się to z zainteresowaniem i aprobatą zgromadzonych. Następnie debatowano nad kwestią programów nauczania na Iicencjackich i magisterskich studiach etnologicznych. Powołano w tym celu zespół roboczy w składzie: Lech Mróz, Katarzyna Kaniowska, Zygmunt Kłodnicki i Aleksander Posem-Zieliński, którego zadaniem będzie przygotowanie propozycji standardów mających obowiązywać na studiach licencjackich. Pierwsze posiedzenie plenarne nowej kadencji zakończono ustaleniem miejsca i tematyki następnego zebrania Komitetu. Irena Kabat �Kronika 363 XV MIĘDZYNARODOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH "INTERAKCJA RODZAJ LUDZKI/NATURA: PRZESZŁOŚĆ, TERAźNIEJSZOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ", FLORENCJA, 5-13 LIPCA 2003 Szeroki zakres problematyki Kongresu we Florencji związany był z jednej strony z charakterem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES), inicjatorki tego i poprzednich kongresów, jak i z zainteresowaniami głównego organizatora, prof. B. Chiarellego, kierującego Laboratorium Antropologii Uniwersytetu we Florencji i działającym przy nim Międzynarodowym Instytutem Studiów nad Człowiekiem. Wynikał także z coraz silniej artykułowanej przez środowiska naukowe potrzeby integralnego ujmowania człowieka jako istoty zarówno kulturowej, jak i biologicznej, i apeli o przywrócenie związków między antropologią fizyczną i społeczno-kulturową. Miał jednak przede wszystkim, przez wskazanie na szeroki kontekst uwarunkowań istnienia i rozwoju człowieka i skutków jego działalności, odpowiedzieć na dramatyczne wyzwania teraźniejszości związane z zagrożeniami ekologicznymi oraz ekonomicznymi i społeczno-kulturowymi. Strukturę Kongresu wyznaczył podział na sesje robocze oraz posiedzenia plenarne. Wyróżniono 24 sesje: I. Prymatologii i ewolucji człowieka; 2. Paleobiologii człowieka: rekonstruowania życia w przeszłości; 3. Technologii genomicznych i ich antropologicznych implikacji; 4. Wpływu człowieka na naturę; 5. Ekologii człowieka: adaptacji populacji do zmieniającego się środowiska; 6. Ekosystemów górskich i adaptacji ludzi; 7. Lingwistyki i matematyki - neuro-fizjologicznej podstawy poznania i jej symbolicznej reprezentacji Uęzyk i matematyka) w różnych grupach etnicznych; 8. Dzieci i młodzieży w zmieniającym się świecie; 9. Pożywienia i zdrowia; 10. Starzenia się i osób starych; II. Antropologii medycznej i epidemiologii; 12. Tożsamości i interakcji etnicznych; 13. Turystyki i jej konsekwencji antropologiczno-etnologicznych; 14. Bioetyki globalnej oraz jakości życia i środowiska; 15. Nomadów i migracji; 16. Antropologii miasta; 17. Zarządzania lasami i zmian klimatu; 18. Wiedzy tubylczej i rzeczywistego rozwoju; 19. Agresji i zbiorowej przemocy: konfliktów etnicznych i ideologicznych a praw człowieka; 20. Myślenia religijnego a globalizacji; 21. Muzeum i dziedzictwa kulturowego; 22. Antropologii wizualnej; 23. Tubylców Ameryki i innych kontynentów; wreszcie 24. Sesje "niezależne", tu m.in. związana z historią antropologii. W ramach większości tych sesji prace prowadzono w sekcjach, których zaplanowano około 130. W problematyce sesji i sekcji uderza brak zainteresowania sprawami nauk antropologicznych i etnologicznych: ich dziejami, bowiem sesja poświęcona historii antropologii okazała się niewypałem, warunkami rozwoju i możliwościami oddziaływania. Sekcje i sesje prowadzone były albo przez przewodniczących komisji Unii albo przez badaczy, którzy skupili wokół siebie osoby zainteresowane podobną problematyką. W dniach przeznaczonych na obrady w sesjach roboczych odbywały się ponadto konferencje towarzyszące Kongresowi, m.in. konferencja "Swobody indywidualne - swobody zbiorowe", zorganizowana w uroczym miasteczku toskańskim Poppi w dniu 7 lipca z okazji 30o-lecia urodzin Tommaso Crudeliego, włoskiego oświeceniowego myśliciela i ofiary inkwizycji z XVIII wieku. Po czterech dniach obrad w sesjach 9 lipca rozpoczęły się obrady plenarne. Obejmowały one każdego dnia wykład, sprawozdania z sesji roboczych połączone �364 Kronika z dyskusją oraz spotkania specjalne. Pierwszego dnia z wykładem "Naturalna historia człowieka" wystąpił prof. P.v. Tobias z Johannesburga, a spotkanie specjalne dotyczyło humanizacji bankowości i etyki finansowej oraz planów rozwoju "antropologii finansów" i było związane ze sponsorowaniem Kongresu m.in. przez organizację finansową "Wonders and Dreams" z Londynu. Kongres o skomplikowanej strukturze, nie ułatwiającej przeprowadzenia obrad, został ponadto wyjątkowo źle zorganizowany. Uczestnicy nie otrzymali całościowego programu prac sesji i sekcji; programy cząstkowe były stale zmieniane. Wysłuchania wybranego referatu i wzięcia udziału w dyskusji nad nim, tak cenionego przez uczestników dotychczasowych kongresów Unii, uniemożliwiało ponadto rozproszenie sesji roboczych i konferencji towarzyszących w różnych miejscach Florencji i w innych miastach Toskanii. Zdezorientowani uczestnicy przybywali na dziedziniec Palazzo Nonfinito - siedziby Instytutu Antropologii i Narodowego Muzeum Antropologii i Etnologii, domagając się informacji. Abstrakty referatów dostarczono dopiero w połowie Kongresu, już po zakończeniu obrad w sesjach. W "Księdze abstraktów", w której znalazło się ponad 1000 nadesłanych streszczeń referatów, umieszczono jednak również omówienia referatów osób, które ostatecznie na Kongres nie przybyły. Do końca obrad nie sporządzono i udostępniono listy uczestników, których było około 400, a więc trzykrotnie mniej niż na ostatnim Kongresie w Williamsburgu w roku 1998. Tak przerzedzony Kongres przestał być reprezentacją światowego środowiska naukowego. Nie stworzono warunków integracji uczestników poza salami obrad - także spotkanie towarzyskie, przewidziany programem "social dinner", był wyjątkowo drogi i dlatego większość biorących udział w Kongresie nie pojawiła się na nim. Nadmierna komercjalizacja Kongresu: wysoka opłata kongresowa i proponowanie głównie drogich hoteli, związane z oddaniem organizacji Kongresu w ręce wyspecjalizowanej agencji, została wielokrotnie wytknięta w trakcie obrad. Uniemożliwiła przecież przybycie na Kongres naukowcom z krajów mniej zamożnych i studentom. Prof. B. Chiarelli wysokie opłaty tłumaczył kosztami urządzania Kongresu we Florencji, mieście wyjątkowo drogim, a braki organizacyjne wycofaniem się części potencjalnych uczestników z przyjazdu do Florencji, spowodowanym, jego zdaniem, wojną w Iraku i epidemią SARS 'u. W kongresie uczestniczyło kilkunastu uczestników z Polski, głównie antropologów biologicznych, ale obok nich także antropologów społecznych, etnologów, folklorystów i językoznawców. Referaty z zakresu antropologii społecznej i etnologii przedstawili m.in. A. Paluch (UJ), "U korzeni konfliktów etnicznych i religijnych"; Z. Jasiewicz i A. Posem-Zieliński (DAM), "Nauczanie etnologii a transformacja w Polsce po roku 1989"; V. Krawczyk-Wasilewska (UL), "Folklor słowny i wizualny po 11 września w Polsce" oraz A.Z. Kościańska (UW) "Moc Shakti dla lepszego świata. O działalności kobiecej organizacji duchowej Brahma Kumaris". Ważnym akcentem polskim Kongresu było zaprezentowanie specjalnego tomu, przygotowanego przez polskie środowisko naukowe: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o/the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa 2003 (seria Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN nr 11), w którym uczestniczyli zaangażowani w powstanie publikacji pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW: A. Malewska-Szałygin, P. Kalinowski i A. Perzanowski. Tomy wydawane przez etnologów polskich z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych mają już długą tradycję. Przygotowywane są od roku 1964, od czasu Kongresu w Moskwie. Ważne są przede wszystkim dla czytelników zagranicznych, którym dostarczają podstawowych informacji o kierunkach prac w etnologii polskiej. Spełniają jednak istotną rolę także wewnątrz kraju. Skłaniają bowiem do refleksji nad stanem nauk etnologicznych w Polsce �Kronika 365 i stanowią dokument czasów, w których powstawały. Udział naukowców z Polski w Kongresie we Florencji, mimo fatalnej jego organizacji, był cenny, gdyż dostarczył możliwości zaprezentowania prac własnych i poznania badań wykonywanych w innych ośrodkach oraz znalezienia międzynarodowego kręgu badaczy, zajmujących się podobną problematyką, z którym można współpracować. Obok prac naukowych w ramach Kongresu prowadzono działalność organizacyjną, związaną z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES). Odbyły się dwa posiedzenia Komitetu Wykonawczego Unii oraz Rady Stałej, a także przeprowadzono Zgromadzenie Ogólne. Na posiedzeniach tych poinformowano o pracach Unii od czasu Kongresu w Williamsburgu w roku 1998, m.in. o przebiegu interkongresów i utworzonych wówczas nowych komisjach (Antropologii Matematyki, Antropologii Dzieci i Bioetyki). Nowymi komisjami, których powstanie uchwalono we Florencji, są: Komisja Prymatologii; Komisja Praw Człowieka; Komisja Migracji oraz Komisja Antropologii Lingwistycznej. Ustalono miejsca interkongresów: w Kalkucie w roku 2004; w Pardubicach w roku 2005; w Afryce Południowej w roku 2006 oraz Brisbane w roku 2007. Spośród dwóch propozycji miejsca następnego kongresu w roku 2008: Australii i Chin, wybrano, w tajnym głosowaniu, Kunming, stolicę Junnanu. Nominowano nowego przewodniczącego Unii, którym po ustępującym prof. E. Sunderlandzie (Wielka Brytania) został prof. Luis Alberto Vargas, antropolog fizyczny z Meksyku. Wybrano także trzech wiceprzewodniczących Unii, z których jednym jest prof. Peter Skalnik z Uniwersytetu w Pardubicach (Czechy) oraz trzech członków Komitetu Wykonawczego. Kongres we Florencji wskazał na poszerzanie się zakresu zainteresowań nauk etnologicznych i antropologicznych oraz na umacnianie się przekonania o ich znaczeniu dla rozwiązywania ważnych problemów ludzkości. Podtrzymał jednocześnie wiarę, że nauki te mają wymiar światowy, a ich przedstawiciele dążą do utrzymania z sobą kontaktów. Złe przygotowanie i organizacja Kongresu spowodowały jednak, że określony on został, co powiedział w trakcie obrad plenarnych prof. Rolf Husman z Getyngi, jako kongres zaprzepaszczonych możliwości. Zbigniew Jasiewicz "SŁOWIAŃSKA ETNOLINGWISTYKA I PROBLEMY BADANIA TRADYCYJNEJ KULTURY LUDOWEJ". KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA, MOSKWA, 14-17 MAJA 2003 Konferencja moskiewska zorganizowana została przez Zakład Etnolingwistyki i Folkloru Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk, dla uczczenia swego założyciela i do śmierci dyrektora: Profesora Nikity Illicza Tołstoja (1923-1996). Prelegenci przybyli z wielu rosyjskich ośrodków naukowych, a ponadto z Austrii, Białorusi, Bułgarii, Estonii, Serbii i Polski, którą reprezentowali: prof. Jerzy Bartmiński i dr Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska z UMCS w Lublinie oraz dr Wanda Drabik z Krakowa. Nie sposób wymienić wszystkie przedstawione tematy, tym bardziej, że znaczna ich część dotyczyła specyficznie językoznawczych problemów. Wspomnę więc tylko o tych, które dla mnie - etnografa - były szczególnie interesujące: Serafina J. Nikitina (Moskwa) - "O rdzennych koncepcjach ludowego chrześcijaństwa". �366 Kronika Katia Michajłowa (Sofia) -,,0 semantyce wędrownego dziada-śpiewaka w słowiańskiej kulturze ludowej". Swietłana B. Adoniewa (St. Petersburg) - "Społeczna przestrzeń chłopskiej magii. Moce i gospodarze (na podstawie ostatnio prowadzonych badań terenowych w północno-wschodniej Rosji". Andrej B. Moroz (Moskwa) - "Ludowa interpretacja etnograficznego faktu". Gennadij A. Cychun (Mińsk) - "Poleskie <maruby» (drewniane nagrobki zrębowe i kłodowe)". Ludmiła N. Winogradowa (Moskwa) - "Werbalne elementy obrzędu i ich rola w wyjaśnianiu mitologicznej semantyki (w tym opis rytualnego «wodzenia strzały» u progu lata na Białorusi)". Aleksandr W. Gura (Moskwa) - "Plamy na księżycu: sposoby konstruowania mitologicznego tekstu". Andrej L. Toporkow (Moskwa) - "Etymologia w służbie magii (na przykładzie słowa toska w XVII- i XVIII-wiecznych zaklęciach)". Nikołaj P. Antropow (Mińsk) - "Wzywanie deszczu (kod działań)". Tatiana I. Wendina (Moskwa) - "Prawda, Dobro, Piękno w języku tradycyjnej kultury etnolingwistycznej". Anatolij F. Żurawlew (Moskwa) - "Fonetyka biesowskich glosolalii (tj. głosów sił nieczystych)". Referaty mają być wkrótce opublikowane. Po konferencji odbyło się nabożeństwo żałobne (panichida) w monasterze św. Andrzeja, a następnie prezentacja świeżo wyremontowanej Biblioteki Synodalnej, w której jedną z sal poświęcono pamięci Nikity Illicza Tołstoja. Ostatniego dnia uczestnicy pojechali do Jasnej Polany, by złożyć kwiaty na grobie śp. profesora, a potem zwiedzić rodową siedzibę, obecnie przekształconą w Muzeum Lwa Tołstoja. Organizatorom konferencji, a zwłaszcza Pani dr hab. Swietłanie Michajłownie Tołstojowej, która po mężu objęła kierownictwo Zakładu, należą się wyrazy uznania za bogaty program i sprawny przebieg obrad oraz za koleżeńską i serdeczną atmosferę, jaką czuli się otoczeni goście. Wanda Drabik "POJĘCIE TRADYCJONALIZMU I FUNKCJA TRADYCJI W «SPOŁECZEŃSTWIE ZAMKNIĘTYM» - NA PRZYKŁADZIE KAUKAZU", KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA, POZNAŃ, 27 MAJA 2003 W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej w Poznaniu, odbyła się konferencja naukowa poświęcona koncepcji "społeczeństwa zamkniętego" na przykładzie Kaukazu. Konferencję zorganizowano pod auspicjami Fundacji Społeczeństwa Zamkniętego (Amsterdam-Baku- Tbilisi), reprezentowanej przez Dyrektora Fundacji Mansura - Macieja Jachimczyka. Współorganizatorem spotkania był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �Kronika 367 Oficjalnego otwarcia konferencji dokonał dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich, witając zaproszonych prelegentów z Rosyjskiej Akademii Nauk (RAN): prof. dr. hab. Sergeya Aleksandrovicha Arutyunova, Kierownika Oddziału Studiów nad Kaukazem w Instytucie Etnologii i Antropologii RAN w Moskwie, dr. Abdulhamida Osmanovicha Bulatova, pracownika naukowego Wydziału Studiów nad Kaukazem w Instytucie Etnologii i Antropologii RAN, oraz licznie zgromadzonych gości reprezentujących Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W następnej kolejności głos zabrał prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM), wskazując na wagę podejmowanej problematyki konferencji, w kontekście wykorzystania koncepcji społeczeństwa zamkniętego jako jednego z projektów zmierzających do normalizacji sytuacji na Kaukazie. Referat wprowadzający pt. "Pojęcie tradycjonalizmu i funkcja tradycji w «społeczeństwie zamkniętym» - na przykładzie Kaukazu" wygłosił prof. Sergey Aleksandrovich Arutyunov. W swoim wystąpieniu odwołał się on do dychotomicznej klasyfikacji społeczeństw na "białe" i "czarne". W ramach tak ujętych opozycji binarnych, "biały" świat oznacza świat "zglobalizowany", świat współczesnej globalizacji, tj. cywilizację globalnych megapolis; natomiast "czarny" świat jest światem społeczeństw tradycyjnych, społeczeństw ideologii przedindustrialnej. Prof. Arutyunov zaznaczył jednocześnie, iż podziału na świat "biały" i "czarny" nie należy rozpatrywać w kategoriach wartościujących: "dobry" - "zły". Rodzi się natomiast pytanie, jakie formy przybiera balans pomiędzy "czarnym" i "białym", "tradycyjnym" i "innowacyjnym", "zamkniętym" i "otwartym" w kaukaskim regionie historyczno-kulturowym? Wprawdzie nigdzie na świecie nie ma społeczeństw absolutnie "otwartych" bądź "zamkniętych", to w przypadku Kaukazu stopień "zamknięcia" obserwowany prawie u wszystkich społeczności zamieszkujących ten region jest na tyle duży, iż wpisanie ich w ramy koncepcji "społeczeństwa zamkniętego" nie wydaje się zabiegiem tylko umownym. Przejawia się to m.in. w sferze prawnej, która wśród ludów Kaukazu rozciąga się na trzy nie skorelowane ze sobą poziomy: prawodawstwa państwowego, szariatu i adatu. Według prelegenta, odwoływanie się do prawodawstwa jest najbardziej rozpowszechnione wśród kaukaskich społeczności, zaś samo prawodawstwo jawi się jako podstawowy komponent społeczeństwa otwartego, komponent, który w tym konkretnym przypadku wdrażany jest w sferę społeczeństwa zamkniętego. Prof. Arutyunov podkreślił, iż w sytuacji kiedy prawodawstwo przestaje funkcjonować,jego miejsce zajmuje adat. Autor odwoływał się do Rosji, która żyje nie tyle według prawa, lecz tylko podjego "pojęciem", tj. zgodnie z nowo powstałym "adatern" środowiska kryminalnego. W przypadku szariatu, zarówno przeciętny obywatel, jak i słabo wykształcony suficki mułła, często utożsamia go z adatern. W rzeczywistości szariat ma więcej punktów wspólnych z prawodawstwem niż z adatern, z którym często pozostaje w konflikcie, zwłaszcza w kwestiach dotyczących prawa rodzinnego bądź obrzędów przejścia. Autor stawia tezę, iż zarówno prawodawstwo, jak i szariat zamieniają "zamknięcie" w "otwarcie", w przeciwieństwie do adatu, który ukierunkowany jest na zachowanie "zamknięcia". W dalszej części wystąpienia prelegent zaznaczył, iż obserwowany na Kaukazie renesans "zamknięcia" jest konsekwencją rewitalizacji języków narodowych. Językiem adatu jest język rodzimy, natomiast językiem prawodawstwa w 99% pozostaje język rosyjski. Językiem sufickiego, synkretycznego "szariatu" zmieszanego z adatern częściowo pozostaje język rodzimy, częściowo język rosyjski, a nawet język arabski. Natomiast językiem odradzającego się ortodoksyjnego szariatu jest głównie język rosyjski! �368 Kronika Prof. Arutyunov uważa, iż w odradzaniu i podtrzymywaniu zasad społeczeństwa zamkniętego, komponenty adatu i szariatu odgrywają odmienne role. Adat konsekwentnie pracuje na rzecz "zamknięcia", jednak nie jest w stanie wykształcić całościowego systemu. Taki system teoretycznie może wypracować szariat, nie posiada jednak konsekwentności adatu. Realnie patrząc, zarówno adat, jak i szariat nie są zdolne do wykształcenia "twardego szkieletu" w miękkim ciele społeczeństwa otwartego. Postsowieckie społeczeństwa Kaukazu pozostają w ten sposób "bezszkieletowe", zaś rosyjskie prawodawstwo nigdy takim szkieletem nie będzie. Według prelegenta, wśród kaukaskich społeczności będzie utrzymywała się tendencja do zachowania określonych części "zamknięcia" jako środka samoobrony. Z drugiej strony, czynniki ekonomiczne wymuszające poszukiwanie nowych rynków zbytu, podwyższanie poziomu wykształcenia i służby zdrowia etc. składają się na obraz wspólnej tendencji wiodącej do narastania "otwartości" wśród społeczeństw Kaukazu. Jako symbol tych społeczeństw autor przyjął powoli pełzającego do przodu żółwia, chowającego się pod twardą skorupą, lecz z wysuniętą do przodu szyją i szeroko otwartą paszczą. Po przerwie i uroczystym obiedzie wydanym przez Fundację Społeczeństwa Zamkniętego, z referatem zatytułowanym "Proces odrodzenia islamu w Dagestanie w okresie od 1990 roku do naszych dni" wystąpił dr Abdu1hamid Osmanovich Bulatov. We wstępie swojego wystąpienia referent podkreślił fakt, iż problematyka odrodzenia islamu odnosi się do części najpoważniejszych problemów obejmujących wszystkie aspekty życia ludności w Dagestanie, na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia. Złożoność problematyki wynika z faktu, iż jest ona ściśle związana z pytaniami o charakterze społeczno-ekonomicznym, politycznym i kwestiami stosunków etnicznych. W pierwszej części wystąpienia autor przedstawił historię islamu w Dagestanie, sięgającego swymi korzeniami VII wieku. Według referenta, nowy, przełomowy etap dotyczący kwestii religijnych w Dagestanie rozpoczął się w końcu lat 80. i na początku 90. Ówczesna polityka pierestrojki była pierwszym krokiem na drodze zmian w relacjach państwo - religia. Rola i miejsce religii w społeczeństwie zawarte zostały w początkowo wspólnych (rosyjskich i republikańskich) aktach prawnych przyjętych w 1990 roku. Był to jednocześnie impuls dla odrodzenia religijnego, które objęło całe terytorium Dagestanu. Dr Bulatov wydziela cztery podstawowe etapy odrodzenia islamu wDagestanie i aktywizacji religii w życiu społeczno-politycznym republiki. Etap pierwszy związany jest z powstaniem organizacji religijnych i ich pierwszymi akcjami o charakterze społecznym, mającymi jednocześnie na celu zaistnienie na arenie społeczno - politycznej i określenie dozwolonych granic w stosunkach z władzą koniec 1980 roku - lata 1992-1993. Etap drugi to wykształcenie i aktywna działalność organizacji nacjonalistycznych, które doprowadzają do zaostrzenia stosunków międzyetnicznych w regionie -lata 1993-1995. Etap trzeci związany jest z polityczną aktywizacją wahhabitów -lata 1995-1999. Etap czwarty i ostatni, który trwa do dnia dzisiejszego, rozpoczął się od wojskowej operacji przeciwko wahhabitom, relegując ich tym samym z politycznej sceny Dagestanu. Głównym katalizatorem rozpoczęcia etapu czwartego, była aktywizacja duchowieństwa sufickiego, które wraz z likwidacją swoich religijnych i politycznych przeciwników starało się wypełnić powstałą lukę w społeczno-politycznym życiu republiki, rozciągając swoje wpływy na sferę prawną, kulturową i naukową Dagestanu. Dr Bulatov podkreślił, iż obecnie niedobitki wahhabitów nie posiadają społecznego i religijnego wpływu w Dagestanie. Działalność wahhabitów ogranicza się do przeprowadzania akcji terrorystycznych, wzbudzając tym samych nienawiść wśród miejscowej �Kronika 369 ludności. W tych okolicznościach powrót wahhabitów na polityczną scenę Dagestanu wydaje się nierealny. W dalszej części swojego wystąpienia referent postawił tezę, iż tożsamość muzułmańska nie może funkcjonować w Dagestanie jako podstawowa i główna fonna tożsamości z dwóch powodów. Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę wieloetniczny charakter republiki. W zetknięciu z czynnikiem etnicznym czynnik religijny zawsze będzie w przyszłości przegrywał. Drugim z powodów jest charakter odradzającego się islamu, pretendującego do pełnienia głównej roli w życiu społeczeństwa. Dr Bulatov uważa, iż obecnie islam w Dagestanie nie pełni funkcji ideologii jednoczącej wszystkich muzułmanów bez względu na ich przynależność narodową czy społeczną. Islam pełni natomiast funkcje ideologii w wymiarze zabezpieczania interesów określonych grup etnicznych i społecznych, zainteresowanych w otrzymaniu nie ograniczonego dostępu do zasobów materialnych i podziale napływających do republiki środków finansowych. Współczesny charakter tożsamości mieszkańców Dagestanu prelegent określił jako etniczno-terytorialny, zawierający w sobie cztery różne poziomy: etniczny, dagestański, muzułmański i rosyjski. Po zakończonej prezentacji referatów przewodniczący konferencji prof. Ryszard Vorbrich zaprosił zebranych gości do dyskusji, która okazała się nie mniej interesująca niż wystąpienia prelegentów. Paweł Jessa "PRZEJAWY I FORMY AKTYWNOŚCI TWÓRCZEJ W SPOŁECZNOŚCIACH LOKALNYCH I REGIONALNYCH NA POGRANICZACH KULTUROWYCH I ETNICZNYCH". KONFERENCJA NAUKOWA, CIESZYN, 23-24 PAŹDZIERNIKA 2002 W Uniwersytecie Śląskim - Filii w Cieszynie odbyła się konferencja naukowa "Przejawy i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych". Jej organizatorami były Zakład Etnologii Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie, Komisja Studiów nad Przeszłością Górnego Śląska PAN, Oddział w Katowicach, Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Lublin. Gospodarzami konferencji oraz autorami jej programu naukowego byli prof dr hab. Irena Bukowska-Floreńska i prof. dr hab. Ryszard Kantor. Sekretarzami konferencji były mgr Kinga Czerwińska i mgr Alicja Kujawska. Głównym celem konferencji była dyskusja nad współczesnym stanem przejawów różnych form aktywności twórczej, indywidualnej i grupowej. Chodziło tu o wszelką aktywność mającą znaczenie społeczne dla tworzenia więzi środowiskowych, lokalnych, regionalnych i ponadregionalnych, zwłaszcza na pograniczach kulturowych i etnicznych. W programie można było wyróżnić cztery grupy tematyczne dotyczące: twórczej aktywności społeczności lokalnych, regionalnych i etnicznych, regionalnego i lokalnego amatorskiego ruchu kulturalnego i artystycznego, twórczej aktywności jednostek, zwyczajów i ich roli w tworzeniu więzi regionalnych. Referaty wygłosili: Władysław Jacher (Katowice), "Aktywność kulturalna jako czynnik więzi społecznej w społecznościach lokalnych i regionalnych", Ryszard Kantor (Kraków), "Współczesna działalność kulturotwórcza na poziomie grupy lokalnej", Olga Goldberg-Mulkiewicz (Jerozolima), "Komunikat ikoniczny na pograniczu etnicznym i kulturowym", Adam Bobrzyk (Siedlce), "Kształ- �370 Kronika towanie polskiej tożsamości narodowej przez rozwijanie amatorskiej twórczości artystycznej w Republice Litewskiej", Kornelia Lach (Krzanowice), "Aktywność kulturalna wspólnot lokalnych na pograniczu śląsk<r-morawskim", Helga Bieniusa (Zdzieszowice), "Współczesne formy aktywności twórczej we wsi Żyrowa w Opolskiem", Edyta Korepta (Cieszyn), "Nieprofesjonalna aktywność twórcza w zakresie literatury. Na przykładzie Jana Kubisza i Emanuela Grima w Cieszyńskiem", Maria Śmiełowska (Opole), "Twórcza aktywność jednostek w kreowaniu własnej przestrzeni lokalnej", Kinga Czerwińska (Cieszyn), "Współczesna twórczość samorodna - studium artysty", Tadeusz Trajdos (Warszawa), "Twórczość Stanisława Wyrtla (Orawa, Zubrzyca Górna)", Tomasz Michalewski (Opole), "Muzeum regionalne i jego znaczenie w społeczności lokalnej (na przykładzie działalności Konrada Mientusa)", Grzegorz Błachut (Cieszyn), "Amatorskie kino Franciszka Dzidy w Chybiu jako wspólna, twórcza wartość kulturowa lokalnej społeczności", Andrzej Brencz (Poznań), "Region «Kozła lubuskiego». Analiza historii tworzenia więzi regionalnych na «dawnym» i «nowym» pograniczu", Barbara Bazielich (Wrocław), ,,«Niedżwiedzie» tradycje", Zdzisław Kupisiński (Lublin), "Liderzy w obrzędowości pogrzebowej i ich znaczenie w podtrzymywaniu tradycji na pograniczu regionów etnograficznych opoczyńskiego i radomskiego", Józef Nowak (Lublin), "Bożonarodzeniowe zespoły kolędnicze na tomaszowskim pograniczu polsk<r-ukraińskim", Joanna Świtała-Mastalerz (Ruda Śląska), "Bielowickie Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Ludowej. Idee i inspiracje", Dariusz Grzegorczuk (Siedlce), "Działalność regionalna Ludowego Towarzystwa Naukow<r-Kulturalnego w latach 1992-2002", Dorota Świtała-Tybek (Opole), "Muzeum Miejskie w Rudzie Śląskiej jako inicjator zróżnicowanych form życia kulturalnego", Irena Bukowska-Floreńska (Cieszyn), "Współczesna społeczna i jednostkowa aktywność twórcza jako wartość kulturotwórcza". Przedstawię pokrótce wybrane referaty z każdej grupy. Olga Goldberg-Mulkiewicz, w "Komunikacie ikonicznym na pograniczu etnicznym i kulturowym. Wycinanka w procesie przemian kodu ikonicznego", poinformowała, że tradycyjna wycinanka żydowska przeżywa współcześnie renesans zarówno w Polsce, jak i w Izraelu. W obu krajach nie możemy mówić o kontynuacji tejże sztuki. W Polsce w tradycyjnej społeczności żydowskiej wycinanka przeżywała apogeum rozkwitu na przełomie XIX i XX stulecia, sporadycznie była wykonywana do końca okresu międzywojennego. Pełniła przede wszystkim funkcje związane z kultem; jej przekaz ikoniczny był ściśle skodyfikowany. Kod, którym posługiwali się artyści, funkcjonował w określonej grupie i był przez jej członów bezbłędnie odczytywany. Bogactwo zakodowanych treści stanowiło miarę, wedle której oceniano wykonawcę. W Izraelu, do okresu powojennego, wycinanka wywodząca się z tradycji polskich Żydów nie była znana. Dopiero w kilkanaście, a czasem i kilkadziesiąt lat po zagładzie spotykamy w obu interesujących nas krajach nawrót do tejże twórczości, jednak kontinuum ikoniczne nie jest absolutne. Zmiany podporządkowane są innej funkcji wycinanki, ale też i temu, że wyizolowana została z tradycyjnego kręgu zarówno wykonawców, jak i odbiorców. W Polsce blok ikoniczny wycinanki wzbogacony bywa o treści zapożyczone z tradycji lokalnej, nie żydowskiej. W Izraelu odbywa się ten sam proces, stymulowany zróżnicowaniem etnicznym. Prześledzenie zróżnicowania wysyłanego kodu oraz proces jego przyjmowania przez społeczność, do której twórczość ta jest kierowana, wskaże, który z wysyłanych komunikatów jest stały, a który ulega zmianom i czym zmiany te są wywoływane. Edyta Korepta przedstawiła referat "Nieprofesjonalna aktywność twórcza w zakresie literatury (na przykładzie twórczości Jana Kubisza i Emanuela Grima w Cieszyńskiem)". Literatura początków XX wieku i okresu międzywojennego na Śląsku Cieszyńskim wska- �Kronika 371 zuje na dużą rolę amatorskich twórców w zakresie kształtowania poczucia tożsamości narodowej (do 1914 roku) i regionalnej (po uzyskaniu niepodległości). Ich teksty literackie oddziałują poprzez dużą ekspresyjność, a także zastosowanie toposów symbolizujących więż z ziemią rodzinną, jak topos rzeki Olzy, krajobrazu górskiego, domu rodzinnego, a także nawiązanie do tradycji ludowej, głównie jako idei ratowania polskiego folkloru zagrożonego przez obce żywioły. Postawa twórcza J. Kubisza i E. Grima zapoczątkowała intuicyjny regionalizm, który zrodził się samorzutnie jako wyraz pewnych pragnień domagających się urzeczywistnienia. Tomasz Michalewski w wystąpieniu "Muzeum regionalne i jego znaczenie w społeczności lokalnej (na przykładzie działalności Konrada Mientusa)", zaprezentował pokrótce sylwetkę K. Mientusa, a także jego dokonania w zakresie zbieractwa eksponatów etnograficznych. Oprócz samych zbiorów atrakcją muzeum jest sposób prezentacji tych zbiorów. Danieckie muzeum jest przykładem udanego zespolenia prywatnej pasj i ze społecznym interesem. Placówka ta pełni wśród miejscowej społeczności określone funkcje i jest użyteczna. Od czasu jej otwarcia stała się wspólną sprawą wsi. Eksponaty prezentowane w muzeum regionalnym ukazują Opolszczyznę jako "małą ojczyznę" Polaków i Niemców z całą złożonością losów jej społeczności lokalnej w odniesieniu do zmian przynależności państwowej na przestrzeni dziejów oraz odrębności i specyfiki kultury śląskiej, zwłaszcza tradycji, obrzędów, gwary oraz zwyczajów ludowych. Autor referatu dowodzi, że poprzez swoją działalność twórczą Mientus wyrasta ponad lokalną społeczność. Barbara Bazielich w tekście ,,«Niedźwiedzie» tradycje" omówiła następujące zagadnienia: historię, wierzenia, magię, ludyczność i sztukę ludową. Niedźwiedź w tradycyjnej kulturze jest znany od najdawniejszych czasów i to w różnych rejonach świata. Rozmaicie go też określano, co pozostawało w związku z wierzeniami. Przypisywano mu również znaczenie magiczne, a poszczególne części jego ciała odgrywały w różnych dziedzinach życia ludzi rozmaitych środowisk niepoślednią rolę. Niedźwiedź uchodził za króla lasów, borów i puszcz krajów północnych i wschodnich. Polowano na niego, ale też przebierano się za niego, naśladując jego ruchy i zachowanie, co miało związek z magią. Krążyło na jego temat wiele różnych opowieści i przysłów. Wykorzystywano i wykorzystuje się jego zdolności i wyuczone umiejętności dla uprawiania wielu sztuczek, często uczono go w specjalnych "akademiach", z których najsławniejszą była ta w Smorgonie na Litwie. Z uwagi na te walory niedźwiedź stał się niezbywalną "personą" wszelkich zwyczajów obrzędowości dorocznej i rodzinnej, praktykowanych po dzień dzisiejszy w różnych kulturach, także w Polsce, w tym na Śląsku. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Ryszard Kantor, Zygmunt Kłodnicki, Andrzej Brencz, Tadeusz Trajdos, Anna Szyfer, Tomasz Michalewski i Barbara Bazielich. Istotne kwestie problematyki konferencji były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Wygłaszający referaty posługiwali się różnymi środkami poglądowymi, np. przezroczami. Teksty wystąpień zostaną opublikowane w oddzielnym tomie "Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych na pograniczach". Studia etnologiczne i antropologiczne t. 7, red. Irena Bukowska-Floreńska, Uniwersytet Śląski w Katowicach. Konferencja w Cieszynie była dobrze zorganizowana. Zamknięcia konferencji dokonała prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Oceniając obrady, stwierdziła, iż były one owocne i bogate w treści. Podziękowała współorganizatorom za trud przygotowania konferencji, a uczestnikom za wygłoszenie referatów i dyskusję. Tomasz Michalewski �Kronika 372 "ANTROPOLOGIA WOBEC FOTOGRAFII KONFERENCJA NAUKOWA, POZNAŃ, 7-8 MAJA 2003 I FILMU". Konferencja naukowa poświęcona antropologii fotografii i filmu została zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM oraz Komisję Etnograficzną PTPN. Związków antropologii kulturowej, fotografii, filmu i mediów nie trzeba dziś uzasadniać. Jak napisał niegdyś Zbigniew Benedyktowicz, są one "naturalne", a "świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele". Można przeto powiedzieć, że jednym z takich świadectw stała się konferencja zatytułowana: "Antropologia wobec fotografii i filmu". Konferencję otworzyli prof. Ryszard Vorbrich i prof. Michał Buchowski. W pierwszym dniu konferencji wyróżnić można było kilka wątków tematycznych. Wystąpienia dr. Grzegorza Pełczyńskiego, "Antropologia filmu - doświadczenie polskie", a także dr. hab. Sławomira Bobowskiego "Konopielka Witolda Leszczyńskiego jako «traktat antropologiczny»" oraz dr Łucji Demby "Wschód i Zachód - dwa modele kultury europejskiej w twórczości filmowej Nikity Michałkowa" ujawniły, iż film interesuje antropologa przede wszystkim jako rodzaj kulturowego doświadczenia. Jest zapisem społecznego "tu i teraz", a zarazem dokumentem świadczącym o określonym stanie kultury, który w osobliwy dla siebie sposób usiłuje demaskować. Film, podobnie jak fotografia, może też rejestrować tradycje, zwyczaje, obyczajowość i jej przemiany. Między innymi dzięki temu stają się one istotnymi źródłami humanistycznej refleksji. Tego najlepszym wyrazem były referaty dr. Roberta Dzięciełskiego, "Uroczyste wideo-fiImowanie. Kilka uwag etnografa", dr Doroty Skotarczak, "Filmjako źródło do badań przemian obyczajowych" i mgr Karoliny Dabert, "Filmowe role Polski Ludowej". W twórczości filmowej i fotograficznej odkrywa się też obszary występowania mitów i ukrytych znaczeń, tak przecież ważnych dla perspektywy antropologicznego opisywania świata. Dr Maria Lipok-Bierwiaczonek w swoim wystąpieniu zatytułowanym "Ikony i mity. Śląsk w filmie i fotografii" udowodniła, że film i fotografia są często przejawem symbolicznej wyobraźni oraz emanacją złożonych procesów mityzacji. Osobnej uwagi wymaga film etnograficzny. Dla prof. Ryszarda Vorbricha jest on antropologicznym "tekstem", a zarazem specyficznym "opisem" dokonywanym przez badacza kultury. Jego referat pod tytułem "Tekst werbalny i niewerbalny. Opis antropologiczny a film etnograficzny" nobilituje film etnograficzny nie tyle do bycia źródłem, co etnograficzną metanarracją. Dobrymi tego dowodami były też "refleksje warsztatowe" reż. Jacka Samackiego i wystąpienie "Prawda w filmie etnograficznym" połączone z projekcją filmu Koominierz studentek etnologii UAM Katarzyny Wali i Olgi Stobieckiej. W drugim dniu konferencji mieliśmy do czynienia z referatami dotyczącymi mediów teatru i fotografii. Ten ostatni nurt był silnie reprezentowany przez dr. Sławomira Sikorę "Czy istnieją fotografie nieprzeźroczyste", mgr Magdalenę Sztandarę "Fotografia - standaryzacja wyobrażeń na materiale z przełomu XIX i XX wieku" i dr. Jerzego Kaczmarka "Poznań w fotografii jego mieszkańców". Obszarem, w którym poczesne miejsce zajmuje film, jest także telewizja. Prof. Iwona Kabzińska w wystąpieniu "Czy telewizja kłamie? Więzi miedzy ludzkie w filmach emitowanych w polskiej telewizji" zaproponowała głębsze przyjrzenie się kulturowym kontekstom filmu telewizyjnego ze szczególnym uwzględnieniem roli widza w przekazie �Kronika 373 medialnym. Telewizja i inne media coraz częściej kreują rozmaite relacje społeczne, które mogą stać się formą doświadczania naszej codzienności. Tego przejawem jest z pewnością współczesna dyskusja na temat tożsamości i mediów. Taką też perspektywę badawczą przyjął w swoim referacie "Jak pięknie być sobą. Wizerunki cielesności i płci w reklamie" mgr Adam Pomieciński, zajmując się filmem reklamowym. W reklamie takie wątki jak: gender, manifestacja płci i ich częsta stereotypizacja, jak również typy "męskości" i "kobiecości" wydają się wysuwać na plan pierwszy. Natomiast mgr Klaudiusz Święcicki w wystąpieniu "Klisze pamięci w teatrze Tadeusza Kantora", wychodząc od fotografii, opisał teatr jako rodzaj widowiska o charakterze obrzędowym i symbolicznym. Obrady podsumował i zakończył prof. Aleksander Posern-Zieliński. Adam Pomieciński "MŁODZIEŻ - ŚWIĘTO - RYZYKO". KONFERENCJA NAUKOWA, NIMES, 21-23 CZERWCA 2003 Nie była to pierwsza, ani ostatnia konferencja z "ryzykiem" w tytule. Zagadnienie to, zestawione tutaj z dwoma innymi pojęciami - "święta" i "młodzieży", jest bowiem problemem zasadniczym dla najnowszego projektu badawczego (finansowanego przez Komisję Europejską) naukowego związku PACT -EUROETHNO. Jest to międzynarodowe i interdyscyplinarne stowarzyszenie (skupiające francuskojęzycznych naukowców z całej Europy), działające pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Czerwcowa sesja (będąca już siedemnastym z kolei spotkaniem naukowym), skupiła się na analizie i interpretacji problemów i sposobów ujęcia zagadnień, które wiążą się z tytułową triadą: ryzykiem, świętem oraz młodzieżą. Można było wysłuchać referatów, które np. poświęcono zrozumieniu współczesnej idei świętowania przez młodzież, temu, co oznacza obecnie przynależność do tej grupy wiekowej i z jakimi rodzajami ryzyka (rozumianego szeroko), spotyka się młodzież biorąca udział w różnego rodzaju manifestacjach, zabawach itp. Starano się dostrzegać wymiar przemian, jakie zaszły i zachodzą w dobie globalizacji i uniwersalizacji sposobów zachowania, szczególnie właśnie wśród młodzieży. Ważnym zagadnieniem było to, w jaki sposób młodzi samoidentyfikują się i jakie miejsce wyznacza im kultura globalna, regionalna i lokalna. Dokonywano też prób analiz obecnego udziału młodych w świętach (religijnych, świeckich, nowych i tradycyjnych). Podczas trzech dni sesji zeprezentowano 12 wystąpień, przygotowanych przez grono naukowców z wielu dziedzin nauki: etnologii, folklorystyki, psychologii, socjologii, komunikacji i historii. Wyróżnić można przede wszystkim dwa ujęcia przewodniego tematu. Pierwsze z nich reprezentowały prace wypływające raczej z tradycji badań etnograficznych i folklorystycznych. Dokonywały także teoretycznej refleksji na temat święta, świętowania i roli młodzieży oraz funkcji ryzyka. Przedstawiały one mateliały ukazujące różne przejawy świętowania przez młodzież w wielu krajach i regionach Europy: w Prowansji, na Węgrzech, na wsi serbskiej i w małym czeskim miasteczku, w postsowieckiej Rosji, podczas tradycyjnego XIX-wiecznego cyklu rytualnego na polskiej wsi i podczas współczesnej pielgrzymki do Kalwarii Zebrzydowskiej, w krajach skandynawskich XIX wieku, w wie1- �374 Kronika kim mieście we współczesnej Hiszpanii i na kampusie uniwersyteckim w Portugaliii. Z prac, które zaliczyć można do tego nurtu, wyłania się ciekawy i kulturowo zróżnicowany obraz świąt, w które zaangażowani są młodzi ludzie (od hiszpańskiego, świeckiego botel/on, swoistego rytuału oglądania filmów na kasetach VHS w czeskim miasteczku, po ryty religijne typu pielgrzymka, czy odwołujące się także do sacrum, jak np. wyścigi konne, samochodowe, korrida, topienie Marzanny itd.). Ważnym elementem tych wystąpień była próba odpowiedzenia na pytanie, czym jest ryzyko i jakie sąjego funkcje, szczególnie gdy rozpatruje się przykłady z kultur typu ludowego. Między innymi, badaczka węgierska postawiła tezę o nieistnieniu w tradycyjnej, wiejskiej kulturze, idei ryzyka. Nie sądzi ona, aby pewne działania, zwłaszcza te, które współtworzą zespół rytualnych zachowań dorocznych i cyklu życia na wsi, były podejmowane z powodu chęci przeżycia sytuacji ryzykownej dla samego waloru symbolicznego czy rytualnego. Taka jednak interpretacja funkcji ryzyka pojawiała się u innych referentów, którzy podkreślali obrzędową rolę młodzieży, a więc tej grupy wiekowej, z którą wiąże się określona symbolika w kulturach tradycyjnych. Opiera się ona przede wszystkim na postrzeganiu młodych jako zawieszonych pomiędzy życiem a śmiercią, włączanych do społeczności w trakcie intensywnych i różnorakich obrzędów, które do dziś zachowują (choćby w minimalnym stopniu) charakter rites de passage. Obrzędy przejścia polegają na doświadczaniu na sobie różnego rodzaju prób, często niebezpiecznych, ale ta cecha wpisana jest w charakter tych obrzędów. Niebezpieczeństwo to nie zawsze musi się wiązać z realnym, fizycznym okaleczeniem czy innymi niebezpiecznymi konsekwencjami. Ryzyko bowiem (rozumiane nie tylko jako próba w sensie fizycznym, ale również psychicznym), chęć jego doświadczenia, narażenia się na nie i wypróbowania samego siebie, jest zachowaniem, które zawsze wyróżniało młodych. Zmieniają się jednak środki oraz przejawy. Szerzej mówiły o tym prace z drugiego nurtu. Reprezentowany on był przede wszystkim przez dwóch socjologów, specjalisty w zakresie komunikacji, psychologa, etnologa i antropologa kultury2. Wychodząc od empirii, próbowali oni dokonać diagnozy, opisu i systematyki oraz możliwych relacji, w które wchodzą tytułowe pojęcia, ze szczególnym uwzględnieniem tego, co dzieje się w kulturze najnowszej. Z analiz tych wyłania się obraz ryzyka o wiele mniej zrytualizowanego, niż próbowały to ująć wcześniej omówione anaI L.S. Foumier, "Prises de risques deliberees de la jeunesse dans les fetes proven<,;ales" (etnolog, Francja); M. Gueydan, "Transmission et modification d'une culture de la fete nimoise: la Feria" (psycholożka, Francja); K. Verebely, "Fetes: rejouissances et dangers de la jeunesse hongroise" (etnolożka, Węgry); S. Kovac, "Jeunesse en rete,jeunesse en risque: la rete dans Ie village" (etnolożka, Serbia); P. Skalnik, "Les occupations festives de jeunes tcheques -1'exempIe d'un village" (etnolog, Czechy); B. Kopczyńska-Jaworska, "Jeunesse, rete et risque en Pologne" (etnolożka, Polska); I. Kużma, "Le s situations de risque - Ie jeunes et Ie pelerinage" (etnolożka, Polska); M. Simonsen, "Jeunesse, fete, risque dans l 'Europe pre-industrielle: I' exemple de la Scandinavie" (folklorystka, Dania); R. Ouritskaia, "Quelle jeunesse? Quel risque? Hier et aujourd'hui dans les fetes de la Federation de Russie" (historyczka, Rosja); M. Mandianes, "Le s jeunes, Ie risque et Ie «botellon» en Espagne" (etnolog, Hiszpania); Jose Lima da Silva, "Le s changements de modalites de la vie des etudiants" (etnolog, Portugalia). 2 C. Riviere, "L'exes festif juvenile tempere par Ie rite" (socjolog, Francja); l Bonnet, "Jeune generation et temps de risques" (etnolożka, Francja); l-P. Martineau, "Jeunesse en fete et de-fete: festivite ou fesialite?" (psycholog, Francja); D. Le Breton, "Les conduites a risques des jeunes generations" (antropolog, Francja); J.-L. Roques, "Pressions sociales et ex-pressions juveniles" (socjolog, Francja); B. Tabuce, "L'apprentissage du risque chez les etudiants" (specjalista w dziedzinie komunikacji, Francja). �Kronika 375 lizy. Badacze, opierając się wyłącznie na materiałach współczesnych, wykazują, że obecnie młodzież szuka raczej sposobów na "uniewrażliwienie się" (wobec kryzysów na rynku pracy, problemów w rodzinie, w szkole, wśród rówieśników) i w tym celu posuwa się do granic wytrzymałości psychicznej i fizycznej (okaleczenia, uzależnienia, sporty ekstremalne, nadużycia, próby samobójcze, eksperymenty związane z ciałem, jego estetyką, np. tatuaże, piercing itp.). Za tym współczesnym "igraniem ze śmiercią" (bardzo często w dosłownym znaczeniu tego słowa) stoi brak jasnych zasad rządzących współżyciem w społeczeństwie, dowolność stylów życia i pełna indywidualizacja, tylko sama jednostka jest odpowiedzialna za swoje życie. W ten sposób, jak zauważył antropolog kultury David Le Breton (zajmuje się tym zagadnieniem od początku lat 90.), we współczesnej, zurbanizowanej i wysoko stechnicyzowanej kulturze, mamy do czynienia z przekształceniem się rites de passage w rites individuels de passage. Charakter owych rytualnych zachowań staje się coraz bardziej autoreferencyjny i prywatny. Jest także coraz bardziej brutalny, bowiem właśnie brutalność, przemoc i gwałt stają się "obrzędową" normą. Przemoc (w tym autoprzemoc) służy samoprzekraczaniu i poszukiwaniom sensu życia "tu i teraz" poprzez narażanie się i prowokowanie niebezpieczeństwa. Dopiero w obliczu niemal nieuchronnej śmierci można odnaleźć coś, co pozwala się cofnąć i żyć dalej (choć często bywa już na to za późno). U podstaw tych poszukiwań i eksperymentów stoją rozmaite kryzysy i napięcia współczesnego świata. Młodzi szukają na nie odpowiedzi, a tych często dostarcza obecnie "rynek", który wykorzystuje tę chwiejność w swoich zabiegach marketingowych, sterując tym samym potrzebami. Należy zaznaczyć, że na współczesne problemy młodzież obu płci reaguje w różny sposób. U dziewcząt, częściej niż u chłopców, można obserwować rozmaite schorzenia psychosomatyczne (szczególnie bulimię, anoreksję, również alkoholizm i uzależnienia od innych środków). Obserwować też można, jak tradycyjnie pojmowana agresja dziewcząt (będąca dotąd raczej autoagresją), zamienia się w brutalne zachowania wymierzone przeciw innym. Chłopcy demonstrują najczęściej te napięcia na zewnątrz, podsycając je. Poza tym reakcje mają raczej na celu spotęgowanie napięcia, zwielokrotnienie go, niż tzw. odreagowanie. Uwolnienie się od napięcia, nawet w tak drastyczny sposób, byłoby możliwe, gdyby istniały wystarczająco stabilne i wyraźne punkty oparcia, np. w postaci silnych autorytetów. Musiałaby także występować pełna świadomość konieczności przechodzenia w życiu przez kolejne etapy psychicznego rozwoju. Obowiązywać powinien także w takim przypadku wymóg dostosowania się do wymogów społecznych, by zyskać akceptację i wsparcie, w miarę jak powiększa się zespół ról, które wypełnia jednostka w cyklu swojego życia. W wyniku coraz większej erozji tego typu podstaw, najważniejsze staje się ekstremalne doznanie, które pozwala młodzieży na swój sposób odpowiedzieć na pytanie o swoją tożsamość. Niemal każdy uczestnik sesji dochodził to tej samej konkluzji - młodzież obecnie szuka ryzyka dla niego samego, w celu samopotwierdzenia się. Wynika to być może z ogólnokulturowej prawidłowości, wielokrotnie opisanej przez etnologów3• Młodzi (co studiowano szczegółowo na przykładach kultur tradycyjnych) są tą grupą, która cieszy się statusem istot amorficznych, "wirtualnych", jeszcze nie-dorosłych. Ten status zaś zwalnia ich od "poprawnego" zachowywania się, ich głównym zadaniem jest właśnie eksperymentowanie na różnych polach, czego już nie mogą czynić dorośli. Inga Kuźma J Zob. np. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 1995. �Kronika 376 "SALON RODZINY CICHOWICZÓW" WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, ODDZIAŁ MUZEUM NARODOWEGO, POZNAN, PAŹDZIERNIK 2000 - PAŹDZIERNIK 2001 Wystawę zorganizowano ze zbiorów Muzeum Archidiecezjalnego i Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, jej koncepcję, scenariusz i tekst katalogu (poznań 2000) przygotował Witold Przewożny, autorką oprawy plastycznej była Katarzyna Schmidt-Przewożna. Zasłużona dla Wielkopolski rodzina Cichowiczów - w Polsce, a co dziwne w Poznaniu - po trosze zapomniana, doczekała się bardzo interesującej wystawy, której termin nie został wybrany przypadkowo. W 2000 roku minęło bowiem 90 lat od powołania do życia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i zapoczątkowania etnograficznych zbiorów, początkowo prezentowanych w Muzeum im. Mielżyńskich przy założonym w 1857 roku Towarzystwie Przyjaciół Nauk (TPN). Autor wystawy, znawca i pasjonat tematu, Witold Przewożny, tak pisze we wstępie: "Celem wystawy jest rekonstrukcja salonu rodziny Cichowiczów z I połowy XX wieku, odtworzenie jego atmosfery wywołanej przy pomocy autentycznych sprzętów, obrazów, pamiątek rodzinnych oraz zaprezentowanie części ocalałych zbiorów etnograficznych Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, którego historia związana jest z działalnością Cichowiczów". Jeden z największych salonów towarzysko-artystycznych Poznania, rodziny Cichowiczów, Ludwika i Heleny i ich dzieci Zbigniewa i Wiesławy, funkcjonował ponad 50 lat, do wybuchu wojny w 1939 roku. Wysoki status majątkowy zapewniał mecenas i notariusz Ludwik Cichowicz (1857-1940), organizator polskich władz sądowych i administracyjnych w latach 1918-1919, członek wielu stowarzyszeń, m.in. TPN. Od 1900 roku prowadził największą kancelarię adwokacką i notarialną w ówczesnym zaborze pruskim mieszczącą się na parterze reprezentacyjnej kamienicy, zwanej "Polskim Domem Przemysłowym", przy obecnym pl. Wolności. Na pierwszym piętrze znajdowało się obszerne mieszkanie państwa Cichowiczów. Energiczna pani domu Helena z Robińskich (1860-1929), rozpoczęła swą działalność od organizowania klubów muzycznych zrzeszających polską młodzież stęsknioną za pieśnią polską. W 1900 roku objęła kierownictwo Towarzystwa Muzycznego "Lutnia", organizując koncerty, spektakle, bale. Na jednym z koncertów zadebiutowała córka pp. Cichowiczów Wiesława (1886-1975), obdarzona pięknym głosem. Jaka była geneza pasji ludoznawczej Heleny, dokładnie nie wiadomo. Można jednak przypuszczać, że w kręgach elity Poznania, do której należeli bywalcy salonu Cichowiczów, m.in. prezes TPN ks. dr Edward Likowski, mecenas Wojciech Trąmpczyński, dr Franciszek Chłapowski, a także z uwagi na zainteresowanie etnografów niemieckich specyfiką kultury ludowej Wielkopolski, musiało się nieraz mówić o potrzebie założenia ludoznawczego towarzystwa naukowego. I tak z inicjatywy ks. dr., póżniejszego arcybiskupa, E. Likowskiego, przy wielkim zaangażowaniu Heleny Cichowiczowej, 8 marca 191 a roku powołano do życia Towarzystwo Ludoznawcze skupiające w pierwszych latach ponad 340 członków. Prezesem została Helena Cichowicz. Od początku poznańskie Towarzystwo zdominowane przez działalność Heleny, póżniej Wiesławy, ciążące ku zachodniej Europie, istniało niezależnie od "galicyjskiego" Towarzystwa Ludoznawczego założonego w 1895 roku we Lwowie, choć oczywiście jego organ "Lud", a także "Wisła", "Ziemia", "Kwartalnik Litewski" docierały do wielu inteligenckich domów wielkopolskich. Podstawowym celem poznańskiego Towarzystwa było gromadzenie zbiorów etnograficznych, przede wszystkim z Wielkopolski, których zaczątkiem stała się kolekcja �Kronika 377 Fot. l. Salon rodziny Cichowiczów. Fot. A. Spiss. Fot. 2. Chata krotoszyńska. Fot. A. Spiss. �378 Kronika strojów, haftów i koronek zebrana przez Helenę. Dla pozyskania wiedzy muzealnej obie panie odbyły na własny koszt naukowe podróże do Pragi, Drezna, Paryża, do Norwegii (Hjorring, Christiania/Oslo). Helena obdarzona charyzmą kolekcjonera potrafiła przekonać do swej idei znajomych i przyjaciół z elity poznańskiej i wielkopolskiej. Docierała wraz z córką wszędzie tam, gdzie mogły nabyć stroje ludowe, hafty, ceramikę, książki, a nawet skrzynie i meble ludowe. Zbiory swe (387 eksponatów) przekazały w darze Muzeum im. MielŻYńskich. Uroczyste otwarcie wystawy ludoznawczej (były tu m.in. stroje wielkopolskie, huculskie, wołyńskie, ukraińskie, litewskie, ceramika, krzyże i kapliczki, sprzęty domowe, stroje szlacheckie), do której przewodnik napisała Wiesława Cichowicz, nastąpiło 2 grudnia 1911 roku. W póżniejszych latach zbiory zostały przeniesione i wystawione w 1921 roku w Muzeum Wielkopolskim pn. ,,zbiory Ludoznawcze Heleny i Wiesławy Cichowicz". Ekspozycja ta o charakterze jeszcze romantycznym była zapewne postrzegana w kręgach naukowych jako dzieło nieprofesjonalnych entuzjastek, skoro Poznańskie TPN i Katedra Etnografii pod kierunkiem prof. J.St. Bystronia dystansowały się do koncepcji ekspozycji i działalności Towarzystwa Ludoznawczego. Towarzystwo bowiem miało charakter towarzyski i nie przekształciło się w organizację naukową. Niemniej, jego członkowie z powodzeniem zbierali fundusze na zakup nowych eksponatów. Trzeba też pamiętać, że Helena organizowała liczne akcje filantropijne, szczególnie w czasie I wojny światowej. W 1922 roku Helena urządziła w Muzeum Wielkopolskim pierwszą w Polsce wystawę koronek przy współpracy Musee du Cinquentenaire w Brukseli, któremu podarowała kolekcję ponad 300 wielkopolskich haftów i koronek (znajdują się tam do dziś). Wystawie towarzyszyło opracowanie pióra Wiesławy Krótki zarys historii koronkarstwa Europejskiego (Poznań 1922). Obie panie w 1925 roku otworzyły nową salę muzealną w Muzeum Wielkopolskim, upowszechniały wielkopolski haft i koronkarstwo poprzez organizowanie szkół i kursów, zdobywały klientów dla hafciarek i koronczarek. W Muzeum Wielkopolskim obowiązki kustosza własnej kolekcji pełniła do swej nagłej śmierci 10 września 1929 roku, Helena. Po jej odejściu na barki Wiesławy spadły wszystkie obowiązki związane z opieką nad kolekcją (w 1921 roku liczącą 1300, w 1939 - 3500 eksponatów), prowadzeniem Towarzystwa Ludoznawczego i salonu. W salonie bywali politycy, arystokracja wielkopolska, dostojnicy kościelni, przemysłowcy i kupcy, naukowcy i inteligencja, artyści. Do stałych bywalców należeli Leon Wyczółkowski, od którego pp. Cichowiczowie kupili lub otrzymali ponad 30 obrazów, Feliks Nowowiejski, Gustaw Morcinek, a także konsul Wielkiej Brytanii w Poznaniu, prof. Bernard Massey, prymas Polski, ks. kardynał August Hlond. Wiesława Cichowiczówna (1886-1975) odebrała staranne wychowanie i wykształcenie, ogólne i muzyczne, najpierw w kraju, potem na uczelniach europejskich. Była tłumaczem języka angielskiego, francuskiego, włoskiego i niemieckiego. Koncertowała w wielu krajach Europy i w Poznaniu, uświetniała swymi wokalnymi występami przyjęcia w salonie rodziców, była też pierwszą wykonawczynią pieśni Feliksa Nowowiejskiego. W czasie okupacji hitlerowskiej zmuszona była wraz z ojcem na zawsze opuścić piękne mieszkanie (kamienica już nie istnieje). Salon zamarł, zbiory ludoznawcze zaginęły, na szczęście wyposażenie mieszkania częściowo ocalało. W latach 1945-1959 Wiesława pracowała w Referacie Kultury Ludowej Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego. Prowadziła prace terenowe w całej Wielkopolsce i na Ziemiach Odzyskanych, gromadząc duży materiał badawczy. Publikowała, m.in. w "Polskiej Sztuce Ludowej", część materiałów została w rękopisach. Próbowała też, częściowo z powodzeniem, odtworzyć zaginione zbiory ludoznawcze. W uznaniu swych zasług otrzymała w 1962 roku tytuł członka honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Spuściznę rękopiśmienną �Kronika 379 o dużej wartości naukowej i historycznej, archiwum rodzinne (m.in. księgi z wpisami gości, jedną z nich pokazano na wystawie), zbiór autorskich fotografii, często opatrzonych osobistym komentarzem (w większości z lat 1910-1965), stroje ludowe, hafty, koronki, obrazy, rzeźby ludowe oraz nieliczne, ocalałe z dawnego mieszkania meble, obrazy Axentowicza, Wyczółkowskiego i in., porcelanę, srebra, zbiory pocztówek, znaczków, autografów, biletów kolejowych z licznych podróży (zbierała niemal wszystko), przekazała testamentem Muzeum Archidiecezjalnemu w Poznaniu. Od 28 czerwca 1981 do 1992 roku, zgodnie zjej wolą, część etnografianów udostępniono publiczności jako Oddział Sztuki Ludowej im. Heleny i Wiesławy Cichowicz. Pora jednak wkroczyć do "Salonu rodziny Cichowiczów". Ekspozycję podzielono na dwie wyodrębnione części zróżnicowane również kolorem. Część etnograficzna - ekrany i postumenty w kolorze ciemnozielonym; ściany "salonu" w kolorze czerwieni pomFot. 2. Salon - galeria malarstwa. pejańskiej. Zwiedzający na początku Fot. A. Spiss. zapoznawał się z fragmentami historycznej ekspozycji kolekcji Cichowiczów z Muzeum Mielżyńskich i z Muzeum Wielkopolskiego, którą prezentowały diorama chaty krotoszyńskiej i fotogramy. W następnym pomieszczeniu znalazły się stroje wielkopolskie, m.in. strój szamotuIski i strój bamberski (Wiesława przyczyniła się do spopularyzowania kultury Bambrów). Zwiedzający podziwiali czepce, krezy, fartuchy, złotolite czepki wielkopolskie, śląskie, niemieckie, ,,komety" bamberskie, wianki ślubne, samodziałowe tkaniny, a także pas i sukmanę krakowską, ceramikę i skrzynię na odzież wielkiej urody. Oświetlenie gablotowej, "akwariowej" ekspozycji pozwalało wydobyć błysk złotych i kolorowych nici, subtelny rysunek haftów na tiulu. Oczy syciły się pięknem wystawianych przedmiotów, ale lapidarność podpisów typu Złotolite czepki wielkopolskie zostawiała pewien niedosyt. Autor scenariusza wprawdzie starał się w miarę możliwości odtworzyć koncepcję "cichowiczowskiej" ekspozycji (niestety bez "antycznych" gablot), nie podążył jednak w kierunku ukazania bogatej osobowości Wiesławy Cichowicz,jej przemiany, szczególnie nas tu interesującej, z entuzjastki-amatorki w rzetelną badaczkę zauroczoną kulturą ludową. Ten wątek wart byłby osobnej wystawy. W salonie udało się odtworzyć elegancką atmosferę wnętrza wypełnionego stylowymi meblami, wśród których zwracało uwagę ozdobne weneckie biurko, prezent pracowników kancelarii dla mecenasa Cichowicza. Stał też fortepian i śliczny warsztacik do wyrobu koronek. O poziomie przyjęć wiele mówiły ocalałe srebra i fragmenty serwisów ze znanych manufaktur europejskich. Na honorowym miejscu, widoczny od wejścia na �380 Kronika wystawę, wisiał duży portret obu pań pędzla Axentowicza (pastel, 1906). Z czasem salon stał się też galerią malarstwa polskiego, toteż i tu ściany zapełnione były obrazami, głównie Wyczółkowskiego. Może tylko brakowało tykania zegara, dźwięków fortepianu, rozrzuconych nut i innych drobiazgów "ocieplających" mieszkanie. Przecież to wystawa muzealna, uświadomiłam sobie, owładnięta klimatem salonu. Autor wystawy, poza efektownymi obiektami budującymi nastrój ekspozycji, wygrał jeszcze jeden atut tej świetnej kreacji - przemyślany program edukacyjny, o charakterze również wspomnieniowym. A więc lekcje muzealne dla studentów i uczniów na temat muzealnictwa, historii zbiorów etnograficznych w Poznaniu, zagadnień kolekcjonerstwa; warsztaty dotyczące kultury europejskiej pt. "Europa to ...". Odczyty i spotkania, m.in. o tematyce genealogicznej (Sławomir Leitgeber i Andrzej Kwilecki); opowieści o Norwegii "czasów pań Cichowicz (1910, 191 I)" Piotra Klatkowskiego. Nawet dla przedszkolaków przewidziano zajęcia na temat zbierania pamiątek i strojów ludowych, z możliwością przebierania się nawet. I wreszcie imprezy "rodzinne" - Choinka i Wielkanoc u Cichowiczów, na które oprócz zwykłych słuchaczy przybyli członkowie rodziny, potomkowie przyjaciół i znajomych Cichowiczów. Ileż wzruszeń i wspomnień budziły wpisy do księgi gości, znajome twarze na rodzinnych fotografiach! Tu też 17 października 2001 roku odbyła się inauguracja Poznańskiego Festiwalu Nauki i Sztuki. Na zakończenie wystawy, 20 października, wystąpiła Benigna Jaskólska, z pieśniami, m.in. Schumana i Nowowiejskiego, z repertuaru Wiesławy Cichowicz. I tym muzycznym akcentem zakończyła się piękna wystawa o pewnym salonie poznańskim i dwóch bogatych paniach, które swój prywatny majątek obróciły na ratowanie wielkopolskiej kultury ludowej, aby przypominać krasę naszego ludu. To dzięki nim obecne Muzeum Etnograficzne może sobie liczyć 90 lat istnienia. Wystawa stała się nie tylko hołdem dla patriotycznych i kulturalnych zasług rodziny Cichowiczów, ale też opowieścią, jak powstawały zbiory muzealne w Polsce, jak to romantyczne jeszcze w duchu ludoznawcze pasje opromienione patriotycznymi uniesieniami ewoluowały w kierunku naukowych eksploracji. Byłoby bardzo pożądane, aby Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu, spadkobierca rodziny Cichowiczów, przywróciło wystawę poświęconą ich zasługom. Anna Spiss "PODRÓŻNICY. ZBIORY PODRÓŻNIKÓW POLSKICH PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE". WYSTAWA JUBILEUSZOWA, LISTOPAD 2001 - CZERWIEC 2002 Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie przypadający w 2001 roku jubileusz 9G-Iecia swego istnienia uczciło m.in. wystawą, "Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie". Jej ideą było ukazanie rangi i znaczenia Muzeum i jego pozaeuropejskich zbiorów, które zawierają wiele obiektów dziś juź unikatowych, a tworzone były przez ludzi wybitnych, zapisanych trwale w historii i nauce, nie tylko polskiej, niejednokrotnie też związanych silnie z Krakowem. Wystawa, prezentująca zbiory i postacie kilkunastu spośród podróżników, których pasja badawcza i kolekcjonerska przyczyniła się do wzbogacenia krakowskiego muzeum, cieszyła się duźą popularnością, a w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku - Sybilla 2002 zdobyła II nagrodę w kategorii wystaw etnograficznych. �Kronika 381 Istniejące od 1911 roku Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone z inicjatywy Seweryna Udzieli, wielkiego miłośnika, znawcy i badacza rzeczy ludowych, nastawione było przede wszystkim na dokumentowanie zagrożonej "cywilizacją przemysłową polskiej kultury ludowej"l . Od początku jednak miało być w nim też miejsce i "dla zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"2, jak pisał jeden z jego założycieli, prof. Franciszek Bujak, w artykule w krakowskim "Czasie" i w odezwie do władz galicyjskich. Szerzej uzasadniał to Udziela w 1926 roku, pisząc: "w czasach niewoli nie mogliśmy zdobyć się na muzeum ludoznawcze światowe, jakie istnieje w każdej stolicy Europy, gdzie gromadzą się zdobycze uczonych i podróżników danego narodu. Nasi polscy uczeni, czy podróżnicy po powrocie do kraju zebrane i przywiezione z trudem i kosztem okazy kultury ludów pierwotnych Azji, Afryki czy Ameryki musieli odsyłać do muzeów w Berlinie i w Wiedniu lub w Petersburgu, albo trzymać je u siebie i narażać na zniszczenie i zatracenie. Obowiązkiem naszym jest rzeczy te ratować, zbierać i gromadzić, aby dać podstawę do utworzenia kiedyś osobnego muzeum egzotycznego"3. Zgodnie z tym postulatem już w 1913 roku Muzeum, mieszczące się wówczas na Wawelu, przyjęło w depozyt około 800 przedmiotów pochodzących z krajów pozaeuropejskich, przekazanych przez Gminę Miasta Krakowa w związku z reorganizacją i profilowaniem zbiorów przez Muzeum Techniczno-Przemysłowe. Uzyskane wówczas pierwsze zbiory egzotyczne - afrykańskie Stefana Szolc-Rogozińskiego i syberyjskie Benedykta Dybowskiego - zostały pokazane w 1914 roku w jednej z sal wystawowych. W następnych latach trafiały do Muzeum kolejne kolekcje podróżnicze, przywiezione z różnych stron świata przez badaczy i podróżników tej miary, co Antoni Rehman, Julian Tatko-Hryncewicz, Władysław Kotwicz, Marian Raciborski, Michał Siedlecki czy Roman Stopa. Pozyskiwano je bezpośrednio jako dary lub przekazy testamentowe, w drodze zakupu, a także pośrednio, poprzez inne instytucje, jak Akademia Umiejętności, Fundusz Kultury Narodowej, Muzeum Techniczno-Przemysłowe czy Muzeum Narodowe. Zbiory te, zawierające wiele okazów o nieocenionej wręcz wartości i unikatowym charakterze, jako jedne z nielicznych w Polsce przetrwały bez szwanku zawieruchy obu wojen światowych i dziś należą do naj starszych i najcenniejszych w kraju. W latach powojennych były systematycznie uzupełniane, w ciągu dziewięćdziesięciu lat istnienia Muzeum wzrastając do liczby blisko 9 tysięcy obiektów. Do ich powiększenia przyczyniły się kolejne pokolenia muzealników, naukowców, podróżników amatorów czy zwykłych turystów, zafascynowanych różnorodnością przyrodniczą, etniczną i kulturową świata. Podstawę zbiorów egzotycznych krakowskiego Muzeum Etnograficznego stanowią kolekcje przywiezione przez polskich podróżników, którzy przemierzali świat z bardzo różnych powodów, najczęściej z przymusu. Uciekali przed represjami za udział w powstaniach narodowych, rzucani byli wyrokami carskich sądów w odległe i dzikie rejony Azji, wyjeżdżali w poszukiwaniu "chleba", zaciągając się do obcych kompanii handlowych, służby dyplomatycznej czy wojskowej. Zawsze jednak mieli w sercach Polskęchoć niewidoczną na XIX-wiecznych mapach, bliską przecież i drogą. Swoje dokonania polityczne czy osiągnięcia naukowe poświęcali jej właśnie, przywożąc z obczyzny do kraju plon swoich badań naukowych, ilustrowany bogatymi zbiorami przyrodniczymi, geoOdezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dno8/ipca 1919r., ArchiwumMEK. F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", z dn. łOi 11 XI 1911 r., Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK. 3 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" 1926, nr 13-14, s. 196-197. I 2 �382 Kronika logicznymi i etnograficznymi. Przekazując go rodzącym się polskim placówkom badawczym i muzeom, dali tym samym świadectwo polskich dokonań w poznaniu świata i rozwoju licznych dyscyplin naukowych. Ich indywidualne losy, często dramatyczne i tragiczne, stanowią dziś świetną kartę w historii polskiego narodu, który mimo ISD-letniego braku własnej państwowości zaznaczył swoją obecność na całym niemal globie. Wystawa była prezentacją zbiorów naj starszych, pochodzących z końca XIX i początku XX wieku (do lat 30. włącznie), a zarazem przypomnieniem postaci i osiągnięć związanych z nimi podróżników. Była też próbą ukazania - poprzez obiekty i fotografie archiwalne - świata takiego, jaki było dane zobaczyć ówczesnym podróżnikom i badaczom, penetrującym odległe kontynenty. Przypominała również charakter uprawianego przez nich kolekcjonerstwa czy zbieractwa, na ogół przypadkowego, realizowanego na marginesie innych działań i zainteresowań, często jednak z myślą o wzbogaceniu nie siebie, lecz własnego kraju. Przypominały o tym otwierające pierwszą salę wystawy słowa Benedykta Dybowskiego: "Pracować mieliśmy poza ojczyzną, lecz dla niej wyłącznie. Wedle widzenia rzeczy, ten, co kocha szczerze swój kraj, potrafi sercem być w nim zawsze, chociażby był od niego oddalony o tysiące kilometrów". Ekspozycja mieściła się w pięciu salach wystawowych "Domu Esterki" przy ul. Krakowskiej 46, ze względu na ich układ podzielona na dwie odrębne części. Na parterze w atmosferę dziewiętnastowiecznego podróżowania wprowadzał zwiedzającego afrykański obóz białego podróżnika, natomiast w czterech salach w piwnicach rozmieszczono kolekcje z trzech kontynentów - Azji, Afryki i Ameryki, w salce najmniejszej wydzielając zbiory z Syberii, obszaru szczególnego w historii polskiego podróżnictwa. Kolor drewnianych podestów i plansz oraz tła dla fotografii i tekstów, w każdej sali inny, podkreślał ten podział, nawiązując z jednej strony do barw dominujących w eksponatach, z drugiej do ceglano-kamiennych ścian. Przyjęto jednolity schemat prezentacji kolekcji, którym towarzyszyły portrety i biogramy ich twórców oraz informacje o ich powstaniu i zawartości, a także archiwalne zdjęcia (użyto kserograficznych odbitek w sepii), pochodzące z początku XX wieku, a niekiedy nawet z końca XIX. Stanowiły one swego rodzaju tło, ukazując kraje, z których zostały przywiezione prezentowane przedmioty, a także ludzi, którzy je wytworzyli lub ich używali. Jako komentarz posłużyły własne słowa podróżników, którzy w większości byli ludźmi nie tylko uważnie obserwującymi otaczający ich świat, ale też spisującymi swoje wrażenia i spostrzeżenia. Niektórzy z nich, jak Dybowski, Talko-Hryncewicz czy Raciborski, byli również autorami pokazywanych fotografii. Uzupełnieniem były teksty w wielkim skrócie przypominające polski wkład w poznawanie dalekich kontynentów. Eksponatów nie dobierano pod kątem tematu planowanej ekspozycji - to one nadały jej kształt. Obraz egzotycznych kultur, jaki wyłaniał się z przedstawionych kolekcji, był taki, jak one - najczęściej przypadkowy, niepełny, jednostronny, bardziej ukazujący zainteresowania zbieracza i podróżnika niż kulturę odwiedzanego przezeń ludu. Wyjątkiem były tu kolekcje prowadzących systematyczne badania Stefana Szolc-Rogozińskiego oraz Benedykta Dybowskiego. W pierwszej sali na parterze autorzy starali się wprowadzić zwiedzającego w atmosferę dawnego podróżowania, ukazać, jak bardzo różniło się od dzisiejszych naukowych i turystycznych wypraw. Ściany i okna zasłonięto ogromnymi trzcinowymi matami, a na wprost wejścia zainscenizowano afrykański obóz białego podróżnika, wzorowany na widocznym obok na zdjęciu obozie Stefana Szolc-Rogozińskiego, z jego wyprawy na najwyższy szczyt wyspy Fernando Po. Przed biało-brązowym namiotem, w cieniu palmowych liści, spoczywał na leżaku podróżnik w białym korkowym kasku, ubrany w płócienną kurtkę oraz długie, szare sztylpy, osłaniające nogi od kostek po biodra i zapinane �Kronika 383 na niewiarygodną liczbę guzików. W półmroku panującym we wnętrzu namiotu dostrzec można było przykryte pledami łóżko polowe, płócienną walizkę, futerał z lunetą, mapnik, podróżny drewniany sekretarzyk, bambusowy składany taboret, strzelbę w pokrowcu, opartą o kosz ze skóry z nogi słonia. Przed namiotem stały dwa olbrzymie kufry, wypełnione dobytkiem podróżnika i jego myśliwskimi trofeami, takimi jak czaszka goryla czy rogi nosorożca i bawołu, a z tyłu, wśród olbrzymich liści palmowych, widać było rozciągnięty hamak (fot. l). W tradycyjnych, drewnianych gablotach w kącie sali pokazano drobne przedmioty, które zabierał na wyprawę doświadczony i przewidujący badacz-podróżnik dla ułatwienia sobie życia w odległych i dzikich rejonach świata. Nad gablotami zawieszono dziewiętnastowieczne mapy różnych kontynentów oraz kilka fotografii przedstawiających europejskich podróżników, myśliwych i turystów z końca XIX wieku, m.in. właśnie Rogozińskiego w jego afrykańskim obozie. Tekst ze wspomnianymi wyżej słowami Benedykta Dybowskiego zwracał uwagę na fenomen podróży, obecny w ludzkim życiu i kulturze od niepamiętnych czasów. Niemal od zawsze ludzie opuszczali swoje siedziby, poszukując lepszych warunków życia, uciekając przed prześladowaniami, a także z ciekawości. Podróżowali arystokraci, świątobliwi pątnicy, dyplomaci, żołnierze i marynarze w obcej służbie, z przymusu opuszczali kraj emigranci i zesłańcy. Owe peregrynacje do miejsc świętych, zawodowe i artystyczne wojaże, emigracja polityczna i zarobkowa oraz zesłania były dla licznych pokoleń Polaków okazją do zetknięcia się z obcymi ludami i ich kulturami. Wielu z nich wnosiło znaczący wkład w poznawanie świata, zapisując świetną kartę w historiografii badań geograficznych, kartograficznych i przyrodniczych. Jeszcze w XIX i na początku XX wieku, mimo istniejących już regularnych połączeń morskich z odległymi zamorskimi koloniami i transkontynentalnych linii kolejowych, podróże posiadały posmak romantycznej przygody. Prowadziły do nieznanych miejsc, pełne były niebezpieczeństw ze strony przyrody i niepewności w kontaktach z poznawanymi ludami czy plemionami. Praca badawcza miała charakter pionierski, wnosząc jednocześnie niebagatelny wkład w podstawy nowoczesnej, dwudziestowiecznej nauki. Gromadzone podczas badań "okazy" przyrodnicze, geologiczne czy etnograficzne zapełniały podróżne kufry i sakwojaże, trafiając po powrocie do gabinetów osobliwości, pracowni naukowych, a z czasem do muzealnych magazynów i sal wystawowych. Dzięki nim możliwe jest istnienie dziś wielu muzeów, nie tylko etnograficznych, oraz organizowanie wystaw ukazujących dawne, zaginione już często ludy i kultury. Drugą część wystawy otwierały syberyjskie zbiory Benedykta Dybowskiego (1833-1930), lekarza i przyrodnika, zesłańca, profesora Uniwersytetu Lwowskiego (fot. 2). Przywiózł je ze swego drugiego, dobrowolnego tym razem, pobytu we wschodniej Syberii, gdy pracując w latach 1879-1883 jako lekarz rządowy na Kamczatce, prowadziłjednocześnie badania przyrodnicze i etnograficzne. Od zamieszkujących tam Itelmenów, Koriaków i Ewenów oraz od Aleutów z pobliskich Wysp Komandorskich pozyskiwał ich tradycyjne wyroby: ubrania szyte z reniferowych futer, foczych jelit oraz rybich skór, uprzęże dla psów i reniferów, strzały i harpuny, koszyki i torby plecione z trawy morskiej, a także modele domów, kajaków, łodzi i sań, w sposób niezwykle precyzyjny wykonane na jego prośbę przez tubylców. Pokazano zaledwie część tej kolekcji, w tym rzeczy tak niezwykłe i unikatowe, jak uszyta ze skórek ptasich parka, rodzaj płaszcza letniego noszonego przez Aleutów, czy kam/ejka, kurtka z jelit foczych, chroniąca polujących w kajakach Aleutów przed przemoczeniem przez fale morskie. Kolejną, znacznie większą salę wypełniły cztery kolekcje z Azji Środkowej i Południow<r-Wschodniej, zebrane przez znakomitych uczonych różnych profesji. Zbiór przed- �384 Kronika miotów związanych z lamaicką odmianą kultu buddyjskiego, rozpowszechnioną w Buriacji - instrumenty muzyczne, naczynia liturgiczne, młynek modlitewny, szkaplerze podróżne, figurki buddyjskich mnichów, buddyjski różaniec - przywiózł do Polski Julian Talko-Hryncewicz (1850-1936), lekarz i antropolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, współzałożyciel krakowskiego Muzeum Etnograficznego. W latach 1892-1908 pracował jako lekarz okręgowy w Troickosawsku na pograniczu Mongolii i Chin, wolny czas poświęcając na badania archeologiczno--antropologiczne miejscowej ludności - Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Oprócz wspomnianych przedmiotów kultowych przywiózł stamtąd również pozyskaną wśród Buriatów przez współpracującego z nim polskiego zesłańca, Witolda Światopełk-Mirskiego, ręcznie pisaną tybetańską księgę medyczną oraz apteczkę z ponad dwustu lekarstwami - bezcenne dziś unikaty, zachowały się bowiem w świecie trzy zaledwie takie księgi i kilkanaście podobnych apteczek. Niewielka, lecz cenna kolekcja tybetańskich i chińskich naczyń liturgicznych, akcesoriów kultowych, rzeźb, tkanin oraz przedmiotów codziennego użytku jest plonem kilku wypraw naukowych na tereny Azji Środkowej, które odbył w latach 1894-1917 Władysław Kotwicz (1871-1944), wybitny orientalista, znawca języków mongolskich i ałtajskich, profesor Uniwersytetów w Petersburgu i Lwowie, współtwórca Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. Oprócz steatytowych figurek chińskich bóstw, naczyniek liturgicznych i kompasu geomantycznego, który pomagał Chińczykom znaleźć najlepsze miejsce na pochówek zmarłego, pokazano figurki Buddy i Tary Zielonej oraz tkaniny liturgiczne tzw. khataki, we wnęce w ścianie inscenizując z nich oraz z przedmiotów z innych, późniejszych kolekcji, ołtarz buddyjski, podobny nieco do widocżnego na archiwalnej fotografii obok. Zawieszona przed nim, rozpięta na drewnianej ramie, tkanina tiulowa nadała mu lekki akcent odrealnienia, wskazując, że jest to tylko rodzaj teatralnej inscenizacji. Zbiory indonezyjskie, zaprezentowane w drugiej części tej sali, zostały zgromadzone przez dwóch wybitnych przyrodników, botanika Mariana Raciborskiego (1863-1917) i zoologa Michała Siedleckiego (1873-1940). Pierwszy z nich, profesor Uniwersytetów Lwowskiego i Jagiellońskiego, a przez długi czas także dyrektor Ogrodu Botanicznego w Krakowie, w latach 1897-1900 przebywał na stypendium na Jawie, prowadząc w tamtejszych ogrodach i instytutach botanicznych badania nad paprociami i roślinami użytkowymi. W wolnym czasie poznawał jawajską kulturę i zbierał tamtejszą broń, lalki teatralne, batiki, rzeźby i inne drobne przedmioty. Spośród ponad dwustu przedmiotów tej kolekcji pokazano, na tle wzorzystych batikowych tkanin, ciekawy zestaw naczyń do żucia betelu, kilkanaście lalek z teatrów cieni i marionetek oraz krisy, miecze i noże. Michał Siedlecki, badacz flory i fauny wód morskich i lądowych, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, rektor odnowionego Uniwersytetu w Wilnie, zmarły w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, na Jawie przebywał w 1908 roku. Plonem tej wyprawy była nie tylko spora kolekcja tkanin batikowych, biżuterii i broni, ale także piękna monografia tej wyspy, opisująca jej przyrodę, mieszkańców i kulturę. Większość spośród zebranych przez niego przedmiotów spłonęła w 1939 roku w mieszkaniu w Warszawie. Ze znajdującego się w krakowskim Muzeum zbioru pokazano na wystawie chiński drewniany ołtarzyk, kilka batikowych tkanin, noży, naszyjników oraz małą metalową loteryjkę· W następnej sali zaprezentowano niewielkie kolekcje przywiezione z Ameryki Południowej przez podróżników, których zainteresowania etnograficzne pojawiały się jedynie na marginesie ich zawodowej działalności. Jednym z nich był Ignacy Domeyko (1802-1889), wybitny geolog i mineralog, profesor Uniwersytetu w Santiago, stolicy Chile, który mieszkając i pracując w tym kraju pięćdziesiąt lat, zainteresował się też losem �Fot. 1. "Obóz podróżnika". Fot. 1\1.Gt·abski. Fot. 2. Syberia. Kolekcja B. Dybowskiego. Fot. M. Grabski. �Fot. 3. Ameryka - Fot. 4. Afryka - kolekcja W. Klugera i K. Jelskiego. Fot. M. Grabski. kolekcja St. Szolc-Rogozińskiego. Fot. M. Grabski. �Kronika 385 i kulturą jego pielWszych mieszkańców, Indian Araukanów (Mapuche). W 1845 roku odbył kilkumiesięczną podróż do ich kraju, póżniej zaś założył muzeum poświęcone ich kulturze. W krakowskim Muzeum Etnograficznym znalazły się dwa przedmioty ze zgromadzonej przez niego indiańskiej kolekcji, obie pokazane na wystawie - srebrna szpila przerobiona przez Araukanów z hiszpańskiej monety oraz pochodzący z Antyli woreczek pleciony z liści bananowca. Inny polski inżynier, specjalista budowy dróg i mostów, Władysław Kluger (1849-1884), w latach 1874-1880 przebywał w Peru, budując tam drogi, mosty, koleje, kanały i urządzenia portowe. Zebrał wówczas sporą, bo zawierającą około czterystu okazów archeologicznych i etnograficznych, kolekcję, która trafiła z czasem do Muzeum Archeologicznego w Krakowie (fot. 3). W Muzeum Etnograficznym znalazły się - pokazane na wystawie - wyroby andyjskich Indian Keczua i Aymara, przede wszystkim piękne, ozdobne szpile do narzutek noszonych przez kobiety, niektóre przerobione ze srebrnych hiszpańskich łyżek. Z niewielkiego zbioru indiańskich wyrobów, zgromadzonego przez Konstantego Jelskiego (1838-1896), podróżnika i zoologa, który w latach w 1865-1878 poszukiwał w Gujanie Francuskiej i w Peru rzadkich i nieznanych okazów tamtejszej fauny i flory, pokazano wachlarz z liści palmowych, drewno na laskę, wabik na małpy i skromny indiański pióropusz z drobnych szarych piórek, a także torbę juczną na konia i indiańskie wełniane poncho. W Ameryce Południowej bywał również ostatni przedstawiony w tej sali podróżnik, komandor austro-węgierskiej marynarki wojennej Artur Miildner (1842-1906), który ze swych licznych rejsów, także do Afryki i na Daleki Wschód, przywoził wyroby miejscowego rękodzieła oraz próbki minerałów i surowców. Spośród około siedemdziesięciu przedmiotów, które zachowały się z zebranej przez niego kolekcji, pokazano model czółna i harpuna z Ziemi Ognistej, rurki i naczyńka do picia brazylijskiej yerba mate, balWne naczynia ceramiczne z Maroka, australijskie bumerangi i włócznie oraz piękną hebanową laskę z Cejlonu, z rzeźbioną rączką w kształcie słonia. W ostatniej, największej sali znalazły się afrykańskie zbiory krakowskiego Muzeum Etnograficznego, z których naj starsze przywiezione zostały przez dwóch polskich generałów w służbie tureckiej, Ludwika Arsłana Bystrzonowskiego (1797-1878) i Władysława Sefera Paszę Kościeiskiego (1818-1895), podróżujących do Algierii i Egiptu już w połowie XIX wieku. Obaj związani byli z emigracyjnym rządem księcia Czartoryskiego we Francji, dokąd udali się po upadku powstań, pielWszy listopadowego, drugi wielkopolskiego, obaj też uczestniczyli w wojnie rosyjsko-tureckiej jako oficerowie tureckiej armii, awansując do stopnia generała. Bystrzonowski jako wysłannik rządu księcia Czartoryskiego był w 1833 roku w Egipcie, a w 1840 roku jako obselWator francuskich walk z Arabami w Algierii. Z tych i późniejszych podróży przywiózł kilka ciekawych przedmiotów - jajo strusie w srebrnej oprawie, sakwy podróżne, prochownicę oraz afrykańską lutnię. Kościeiski, który przez wiele lat służył na dworze sułtana, odbywał liczne podróże m.in. do Algierii, Egiptu i na Bliski Wschód, gromadząc w ich trakcie znaczną kolekcję broni orientalnej, przekazaną później testamentem Zamkowi Królewskiemu na Wawelu. Niewielkajej część, afrykańskie dzidy i włócznie, trafiła później do Muzeum Etnograficznego. Wśród zbiorów afrykańskich Muzeum poczesne miejsce zajmuje licząca około trzystu obiektów kolekcja Stefana Szolc-Rogozińskiego (1860-1896), marynarza i podróżnika, przywieziona przez niego z Afryki Równikowej, gdzie przebywał dwukrotnie w latach 1883-1891. Plonem wypraw, podczas których prowadził szeroko zakrojone badania wśród plemion zamieszkujących Kamerun i wyspę Fernando Po, były m.in. systematycznie gromadzone, z myślą o krakowskim Muzeum Techniczno-Przemysłowym, wyroby miejscowego rzemiosła - narzędzia, broń, instrumenty muzyczne, rzeźby, wodzowskie laski i stołki, misternie plecione maty i kapelusze, ozdoby z kości i muszelek, naczynia �386 Kronika drewniane i ceramiczne, model domów i łodzi - z których na wystawie zdołano pokazać niewielką tylko część (fot. 4). Niewielką, ale cenną kolekcję broni, ozdób i narzędzi codziennego użytku zebrał podczas swoich wędrówek po Afryce Południowej Antoni Rehman (1840-1917), botanik i geograf, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, redaktor czasopisma "Kosmos". W latach 1875-1880 dwukrotnie podróżował po Natalu, Oranii i Transwalu, zbierając okazy roślin, przyglądając się uważnie miejscowym stosunkom, a także gromadząc w miarę możności wyroby miejscowej ludności. Z jego skromnego zbioru pokazano na wystawie zuluskie włócznie, maczugi i tarczę oraz barwną biżuterię z koralików, a także dwie kopaczki buszmeńskie. Tuż obok znalazła się zuluska broń, biżuteria z rogów i kości, pas czarownika, drewniany podgłówek oraz bębenki i grzechotka, należące do kolekcji pozyskanej w 1899 roku w Transwalu w Afryce Południowej przez Jana Danysza (1860-1928), wybitnego mikrobiologa z Instytutu Pasteura, specjalisty w zwalczaniu szkodników w rolnictwie i leśnictwie. Całe dorosłe życie spędził on poza Polską, zawsze jednak czuł się z nią silnie związany i swoją działalnością zyskał w Paryżu miano nieoficjalnego jej "ambasadora". Świadectwem tego było m.in. podarowanie kolekcji krakowskiej Akademii Umiejętności, skąd trafiła do krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Wystawę zamykała kolekcja Romana Stopy (1895-1995), wybitnego afrykanisty, językoznawcy i muzykologa, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który w latach 1935-1936 prowadził badania wśród plemion Buszmenów, Hotentotów i spokrewnionych z nimi ludów Bantu z Afryki Południowo-Zachodniej. Z badań tych przywiózł sporą kolekcję wyrobów przede wszystkim Buszmenów - broń, narzędzia, ubiory, ozdoby, amulety, rzeźby, pamiątki. Na wystawie pokazano kilka łuków i kołczanów ze strzałami, torbę na korzenie i bulwy, fartuszek zdobiony muszelkami, naszyjniki z muszelek i z rogów antylopy, skórzane sandały i puderniczkę z maleńkich skorup żółwich, służącą do przechowywania proszku, którym Buszmenki nacierały swoje ciało. Wystawa "Podróżnicy" w ciągu swojej siedmiomiesięcznej prezentacji cieszyła się dużym powodzeniem i uznaniem publiczności. Stała się też tematem filmu zrealizowanego dla krakowskiej telewizji regionalnej przez Elżbietę i Janusza Lisowskich, pokazanego dwukrotnie w cyklu ,;Z plecakiem i walizką". Wśród publiczności przeważała młodzież szkolna, dla której wystawa była lekcją historii i przybliżeniem postaci i losów wybitnych Polaków. Wystawie towarzyszyły wykłady przybliżające kulturę różnych rejonów świata, lekcje muzealne oraz projekcje filmów podróżniczych, oddających współczesną atmosferę odległych miejsc globu. Atrakcją dla wszystkich był konkurs muzealny, którego nagrodą była ufundowana przez jednego ze sponsorów dwuosobowa "egzotyczna" wycieczka zagraniczna. Wystawa stała się niewątpliwie ważnym wydarzeniem, pokazującym, że warto sięgać do własnych korzeni, do skromnych początków polskiego muzealnictwa, kiedy kilka zaledwie przedmiotów, dziś oryginalnych i unikatowych, uratowanych przed zniszczeniem i zapomnieniem dzięki pasji nielicznych, dawało zaczątek kolekcjom i muzeom, z czasem stając się niebagatelnym dziedzictwem całego narodu dzięki niestrudzonej pracy pokoleń muzealników, pieczołowicie je przechowujących, chroniących i udostępnianych publiczności. Magdalena Dolińska i Marek Grabski* * Autorzy scenariusza i realizacji oraz tekstu informatora, który towarzyszył wystawie: M. Grabski, M. Dołińska, Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 200 l. Oprawę plastyczną oraz projekt plakatu i informatora przygotował Andrzej Sułkowski. �Kronika 387 "WOJOWNICY - PRZESZŁOŚĆ I CHWAŁA" - WYSTAWA DZIAŁU KULTUR POZAEUROPEJSKICH MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE Dział Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (zwanego dalej MEK) przygotował na przełomie 1999 i 2000 roku wystawę objazdową ze zbiorów własnych i Muzeum Afrykanistycznego w Olkuszu, zatytułowaną "Wojownicy - przeszłość i chwała". Zaprezentowano ją po raz pierwszy w Muzeum Podkarpackim w Krośnie, w okresie od 6 listopada 2000 do 22 lutego 200 l roku. Potem, z powodzeniem, pokazywana była w różnych muzeach Polski południowej i zachodniej, aż do połowy 2003 roku. Kolejno gościły ją: Muzeum w Chrzanowie, Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu, Muzeum w Bielsku-Białej, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Muzeum w Brzozowie, Muzeum w Wadowicach, Muzeum w Lesznie, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu i Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Ostatnim miejscem, w którym wystawa będzie prezentowana latem 2004 roku, pozostaje Muzeum w Brzegu. Zanim przejdziemy do opisu samej wystawy, warto zaznaczyć, że w wypadku wystawiennictwa w muzeach etnograficznych zarówno polskich, jak i obcych, mamy do czynienia z dwiema koncepcjami ujęcia problematyki ludów czy narodów. Pierwsza polega na przedstawieniu kultury wybranego narodu bądź grupy etnicznej, podkreślaniu odrębności i specyfiki konkretnej tradycji w opozycji do innych, najczęściej sąsiednich ludów. Mamy wtedy do czynienia z wystawami monograficznymi, skupiającymi się na jednym wybranym temacie i ograniczonymi poprzez ten temat do konkretnej czasoprzestrzeni. Drugi typ wystaw polega na eksponowaniu uniwersalnych problemów i zjawisk, charakteryzujących nie jedną, ale wiele grup etnicznych czy narodów. Takie ekspozycje kreślą podobieństwa pomiędzy bardzo odległymi nieraz narodami, zwracając uwagę na często zadziwiające zbieżności wśród ludów, które pozornie różni prawie wszystko. Wystawa "Wojownicy - przeszłość i chwała" należy do tej drugiej grupy i ma za zadanie zaprezentowanie etosu wojownika, charakteryzującego wiele społeczności Azji, Afryki, obu Ameryk i Nowej Gwinei. Zamierzeniem autorów wystawy było ukazanie wizerunku wojownika osadzonego w obrębie etnicznych i kulturowych realiów, dumnego ze swych tradycji, niezłomnego w walce i wyposażonego w atrybuty wojennego rzemiosła. Spisane w specjalnych kodeksach lub zawarte w prawie zwyczajowym zasady kierujące życiem wojownika znane były w różnych kulturach na całym świecie. Obowiązywała w nich podobna hierarchia wartości, pogardzająca wszystkim, co nie wiązało się z rzemiosłem wojennym. Wszyscy wojownicy musieli bezustannie zabiegać o pierwszeństwo i chwałę, a także walczyć w obronie honoru. Bardzo dużą rolę odgrywało tu wspomniane prawo zwyczajowe, zawierające kodeks postępowania, tak w okresie pokoju, jak i wojny. Co istotne, stosowane ono było zarówno w rozwiniętych społeczeństwach feudalnych, jak i społecznościach plemiennych. Wszędzie tam klasa wojowników należała do warstwy uprzywilejowanej, cieszącej się szacunkiem i poważaniem, choć - co warto podkreślić - pozycja ta obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, zawartymi w honorowym kodeksie postępowania, a nawet rodzajem tabu (np. w pewnych okolicznościach zakaz kontaktów seksualnych, spożywania pewnych potraw itp.). Nieprzestrzeganie ich wiązało się z surowymi karami, łącznie z pozbawieniem atrybutów wojennych, co skutkowało wykluczeniem z klasy wojowników, a to oznaczało również życie na marginesie całej społeczności, w skrajnych przypadkach nawet banicję. �388 Kronika Fot. 1. Otwarcie wystawy. Fot. 2. Część afrykańska Fot. J. Kukuczka. wystawy. Fot. J. Kukuczka. �Kronika 389 Szczególnie widoczne jest to wśród wyznawców islamu, gdzie całe życie podporządkowano zasadom wynikającym wprost z wyznawanej religii. Jedną z najważniejszych powinności wiernego jest w nich obrona domostw i całej społeczności islamskiej, a także udział w świętej wojnie - dżihad. W każdym przypadku ucieczka z placu boju oznaczała oddanie na pastwę wroga mienia i życia współplemieńców, stąd też musiała podlegać surowej karze. Jak mówią słowa Koranu - Bóg Najwyższy karze każdego uciekiniera ogniem piekielnym: A kto tego dnia odwróci się od nich plecami - jeśli nie uczyni tego powracając z bitwy, - albo przyłączając się do oddziału ten ściąga na siebie gniew Boga, a jego miejscem schronienia będzie Gehenna. (sura Łupy. aja 16; tłum. M. Lang) Z podobną zasadą podporządkowania wszystkich dziedzin życia nakazom religii i odwiecznej tradycji można spotkać się wśród kultur indiańskich, i tych wysoko rozwiniętych, i tych plemiennych. Ze względów religijnych właśnie Totonakowie z Mezoameryki składali bogu deszczu krwawe ofiary z ludzi, a dla Azteków wojna była świętym posłannictwem, szczególną formą służby bogom. Z kolei Indianie Jivaro - łowcy głów z pogranicza Peru i Ekwadoru - wierzyli, że w głowach wojowników wrogich plemion znajdują się magiczne siły, które zdobywcom pozwalają przejąć pożądane cechy przeciwnika. Wiara ta stanowiła motywację do posiadania jak największej liczby trofeów w postaci odpowiednio spreparowanych głów wrogów. Podobnymi przesłankami kierowali się papuascy łowcy głów z Nowej Gwinei wierzący, że właśnie głowy są siedliskiem wszystkich cech, stąd walki z obcymi grupami w celu zdobycia tych głów i wykorzystania cech przeciwnika do własnych celów. Wszędzie jednak odbywało się to zgodnie z zasadami niepisanego, ale ściśle przestrzeganego prawa zwyczajowego. Postępując według zawartych w nim zasad, nikt nie mógł pozwolić sobie na samowolę czy zemstę ponad tę, którą wyznaczały honor i osobista godność wojownika. Przygotowana przez MEK wystawa ukazywała wojowników wyposażonych w atrybuty rzemiosła wojennego, czyli różnego rodzaju broń, będącą nie tylko narzędziem do zabijania, ale także w wielu przypadkach swoistym dziełem sztuki oraz przedmiotem czci należącym do sfery sacrum. Była więc obiektem, który należało traktować z należytym szacunkiem i pieczołowicie przechowywać z pokolenia na pokolenie. Szczególnie widoczne było to w społeczeństwach feudalnych, takich jak Japonia i Indonezja, ale także wśród koczowniczych Pasztunów z Afganistanu. Rycerska klasa samurajów w Japonii znajdowała się na najwyższym szczeblu drabiny społecznej i uważana była za kwiat narodu. Musiał więc samuraj, jako ten najważniejszy i najlepszy, odpowiednio postępować, by wypełnić obowiązki swego stanu. Drogowskazem dla niego był kodeks bushido, zawierający niepisany zbiór zasad i etyki obowiązujący prawdziwego wojownika. Od dziecka uczono go respektu i miłości do oręża, a także zapoznawano z trudnymi zasadami sztuki wojennej. Rozwijaniu ducha bojowego u młodzieży i szacunku do rycerskiej chwały służyły także coroczne święta chłopców, podczas których wystawiano w domach miniaturowe, artystycznie wykonane miecze i zbroje, którymi nie wolno się było bawić, a jedynie patrzeć na nie. Dumą samuraja były jego miecze, z którymi się nigdy nie rozstawał: dłuższy, służący do walki - katana i krótszy, służący do obrony - wakizashi. Złe użycie miecza czy nieuzasadnione obnażenie klingi �Kronika 390 wiązało się z surowymi konsekwencjami. Na ekspozycji można było podziwiać zbroje samurajskie z przełomu XVIII i XIX wieku oraz takie atrybuty rzemiosła wojennego jak włócznia - naginata i miecz - wakizashi. Uzupełnienie stanowiły dziewiętnastowieczne drzeworyty i reprodukcje fotografii przedstawiające sceny związane z życiem samurajów. Podobnie jak u Japończyków miecze, szczególną czcią i szacunkiem otaczane były w Indonezji krisy - obosieczne sztylety o prostym lub falistym ostrzu. Dla Indonezyjczyków kris to broń narodowa, w przeszłości - symbol państwa, wyciągany przez władcę tylko w obliczu niebezpieczeństwa. I znów, podobnie jak w Japonii, raz dobyty sztylet musiał "zakosztować krwi". Stąd, gdy wyciągany był przez opiekuna dla oczyszczenia Fot. 3. Krisy indonezyjskie. Fot. J. Kukuczka. przed coroczną ceremonią - najpierw musiał być użyty przez niego do zadraśnięcia się w ramię, a dopiero potem mógł on przystąpić do rytualnej czynności czyszczenia. Kris to również drogocenna wartość rodowa, przechodząca z ojca na syna i stąd pieczołowicie przechowywana w specjalnym pomieszczeniu, razem z innymi przedmiotami związanymi z kultem przodków. Stanowi on tym samym pomost pomiędzy żywymi i zmarłymi przodkami, co zapewnia ich czuwanie nad całym domostwem. Obecność krisów w domu przynosi bowiem domownikom szczęście, chroni przed oparzeniami i innymi nieszczęściami, a nawet łagodzi bóle porodowe. Oprócz magiczno-religijnego znaczenia kris zachował do dziś również znaczenie obrzędowe; używany jest podczas ceremonii inicjacji chłopca i podczas ślubu. W szczególnych sytuacjach może także zastąpić pana młodego. Na wystawie prezentowane były cenne, pochodzące z XIX-wiecznych kolekcji, przykłady tradycyjnej broni i rzemiosła, zebrane głównie przez słynnego polskiego botanika, profesora Mariana Raciborskiego, który przebywał na wyspach indonezyjskich w latach 1896-1900, opracowując tam paprotniki jawajskie. Pokazywane były z tego zbioru zarówno krisy proste, jak i faliste, oprawione w drewniane, kościane lub rogowe rękojeści, z pochwami drewnianymi lub okutymi srebrną lub mosiężną blachą z wytłaczanymi wzorami geometryczno-roślinnymi. �Kronika 391 Warto w tym miejscu zaznaczyć, że najważniejszą częścią sztyletu jest obosieczna głownia, która, jak wspomniano powyżej, może być prosta lub falista. Ta druga uważana jest za cenniejszą, a jej wartość zależy od liczby fal, których może być od 3 do 31 oraz od długości, specjalnie mierzonej miarą na "dwa palce". Od określonych wymiarów bowiem zależy, czy ostrze jest doskonałe i czy przyniesie szczęście, czy też sprowadzi zło. Przy wykonywaniu jej szczególnie ważną techniką była tzw. technika pamor, polegająca na tym, że płatnerz używał naraz dwu gatunków żelaza: pochodzącego z rudy kopalnej oraz - według miejscowej tradycji - z meteorytów znajdowanych na Jawie, a zawierających sporą domieszkę niklu. Oba gatunki żelaza były w kuźni kilkakrotnie przekładane na przemian i skuwane, a dopiero po wykuciu i ostudzeniu ostrze trawione było arszenikiem lub kwasem octowym, który wytrawiając nikiel zawarty w "meteorytowym" żelazie, ujawniał motyw dekoracyjny, często bardzo skomplikowany, wymagający od wykonawcy doskonałych umiejętności i wiedzy. Również rękojeść pod wpływem obróbki stawała się swoistym dziełem sztuki. W najstarszych krisach wykonywana razem z głownią z jednego kawałka metalu, posiadała kształt wyraźnej postaci ludzkiej. Natomiast w nowszych, rękojeść wykonana często z kosztownych materiałów jak kość słoniowa, metale szlachetne lub drewno, dodatkowo zdobionych kunsztownymi ornamentami, stanowi część osobną, umocowaną na trzpieniu, w który przechodzi drugi koniec głowni. Tutaj kształt rękojeści jest już tak przetworzony, że można się tylko domyślać symbolicznego wyobrażenia człowieka. Często uchwyty te przedstawiają również postaci zaczerpnięte z mitologii hinduskiej, a symbolizujące moc, jak: lwy, smoki czy słonie oraz demoniczne, symbolizujące duchy opiekuńcze sztyletów. Wśród prezentowanych na wystawie sztyletów można było znależć także tę starszą formę, w której głownia i rękojeść w kształcie postaci ludzkiej, wykonane są z jednego kawałka metalu. Specyficzną odmianą krisu, występującą na Jawie i Bali, jest, prezentowany również na wystawie, kris kobiecy służący do obrony, a w dawnych czasach - do rytualnego samobójstwa po śmierci męża. Ostrza takich sztyletów mają kształt demonicznej ryby, mającej przewieźć dusze wiernych do raju. Na uwagę zasługuje również bogato zdobiony balij ski topór bojowy, używany niegdyś do walki i jako broń strażników siedzib książęcycb. Ta bardzo kunsztowna broń eksponowana była w stylowych gablotach, na bordowym aksamitnym tle, dodatkowo podkreślającym artyzm jej wykonania. Obok tej najbardziej chyba znanej w świecie broni indonezyjskiej pokazywano także inne jej rodzaje, jak parangi i klewangi - broń jednosieczną, stosowaną także jako użyteczne narzędzia tnące w dżungli czy gospodarstwie domowym. I tutaj jednak można było zauważyć wielką staranność i dbałość wykonania. Oddzielną grupę w tej części ekspozycji stanowiła broń społeczności plemiennych. Były to kołczany, łuki i strzały oraz włócznie Dajaków - słynnych niegdyś łowców głów z Sumatry. Również w tej części ekspozycji pokazano wybrane, ciekawe typy broni indyjskiej, tureckiej, nepalskiej, pochodzące głównie z XIX wieku. Wśród nich na uwagę zasługują nietypowe sztylety indyjskie, o trójkątnym ostrzu i a trzech obustronnie ząbkowanych ostrzach, a także sztylety katar i czura. Katar to puginał należący do naj starszych rodzajów broni indyjskiej, charakteryzuje się drabinkowatą rękojeścią i trójkątną, szeroką, dwusieczną głownią. Czura natomiast to broń używana w dawnych czasach przez wojowników radżpuckich, obecnie zaś jest elementem paradnego stroju, zakładanego podczas urocżystości obrzędowych. Z kolei pełnymi kunsztu i ciekawymi przykładami broni tureckiej, zaprezentowanymi w tej części ekspozycji, były jatagany oraz łuk refleksyjny. Jednosieczne jatagany posiadają głownie a lekkim esowatym wygięciu �392 Kronika i charakterystyczne rękojeści bez jelców, w kształcie rozdwojonej głowicy z kości wysadzanej turkusami i innymi szlachetnymi kamieniami. Towarzyszący im łuk refleksyjny przyciągał uwagę widza przede wszystkim wielkością i kształtem. Ta ulubiona broń Turków przez długi czas stanowiła podstawową broń zaczepną janczarów i jazdy strzeleckiej. Jego charakterystyczną cechą jest to, że przy zwolnieniu cięciwy łuczysko odgina się w przeciwną stronę, a przy napinaniu działają dodatkowe siły nadające strzałom olbrzymiego przyspieszenia, przez co ich siła rażenia jest ogromna. Łuki tego typu stosowane były również w Mongolii i Chinach. Podobnie jak w poprzednich częściach wystawy i tu dopełnieniem były fotogramy przedstawiające książąt jawajskich i maharadżów indyjskich w tradycyjnych strojach wraz z atrybutami wojennymi. Sporo miejsca na ekspozycji poświęcono wojowniczym Pasztunom z Afganistanu. Wśród wielu grup narodowościowych zamieszkujących ten kraj tylko dwie, Tadżycy i Pasztuni właśnie, odgrywają dominującą rolę, a ich języki etniczne, dari i paszto, pełnią funkcje języków państwowych. To właśnie Pasztuni odegrali dominującą rolę w najnowszej historii Afganistanu, panując nieprzerwanie od 1747 roku aż do czasów współczesnych (1978), stawiając mężnie czoło zarówno najeźdżcom zewnętrznym, jak i wewnętrznym waśniom i sporom. Stąd prawdziwe wydaje się powiedzenie, że Pasztun "rodzi się z szablą, z szablą wyrasta i z szablą umiera". Jego waleczność i odwaga były mu konieczne, by ciągle zabiegać o prestiż i chwałę oraz walczyć w obronie honoru i należnych mu praw zawartych w honorowym kodeksie postępowania Pasztunwali. Pomagały mu w tym nieodzowne atrybuty męskości: miecz, szabla, a także strzelba, które w uzasadnionych sytuacjach mogły zastępować samego mężczyznę. Pasztun doskonale jeździł na wielbłądzie i konno, a prosty i luźny strój, składający się z szerokich spodni i koszuli, nie krępował ruchów. Głowę ochraniał mu turban, a za szarfą, którą się opasywał, nosił broń sieczną, szablę i sztylety. Szabla typu szamszir (ogon lwa), którą się posługiwał, jest pochodzenia perskiego i cechuje się gładką oraz wąską głownią, zakrzywioną mniej więcej od połowy długości. Pasztun używał też dwóch rodzajów strzelb: skałkowej i kapiszonowej, różniących się od siebie budową zamka i sposobem wytwarzania w nim iskry zapłonowej. Prezentowana na wystawie dziewiętnastowieczna strzelba posiada zamek skałkowy i pochodzi ze środkowego Afganistanu. Tego typu broń używana była w XIX wieku w Kandaharze w czasie walk z Anglikami. Pasztunowi zawsze towaFot. 4. Postać Pasztuna.Fot. 1. Kukuczka. rzyszył w drodze dywanik modlitew- �Kronika 393 ny namad, by mógł odmówić modlitwy oraz święta księga islamu Koran. Unoszony wysoko nad głową Koran oznaczał na polu bitwy zawieszenie broni, konieczne dla spożycia posiłku. W czasach wojny domowej wykorzystywali ten zwyczaj talibowie (rekrutujący się głównie z pasztuńskiego plemienia Durrani), którzy niejednokrotnie zdobywali całe \ysie i miasta bez użycia broni - z Koranem uniesionym nad głową· Na wystawie "Wojownicy przeszłość i chwała" postać Pasztuna prezentowana była zazwyczaj centralnie, na środku sali wystawowej. Stwarzało to możliwość obejrzenia jego całego ekwipunku i wszystkich wojennych atrybutów męskości z różnych stron, co dodatkowo oddziaływało na wyobrażnię, zwłaszcza młodszej części licznie odwiedzających wystawę mieszkańców wielu miast Polski. Sztuka walki i niepisany kodeks Ryc. 5. Indianin Dakota. Fot. J. Kukuczka. postępowania, tak w czasie pokoju, jak i wojny, doskonale były znane ludom obu Ameryk. Ich prezentacja na wystawie została zawężona tylko do wybranych społeczności plemiennych. Amerykę Północną reprezentowali Indianie Dakota, popularnie zwani Siuksami, należący do najbardziej wojowniczych plemion prerii. Na wystawie postać wojownika indiańskiego z plemienia Dakota prezentowana była na tle dużego płótna-malowidła przedstawiającego namiot tipi na tle krajobrazu prerii. Siedzący na skórach "Indianin" ubrany był w strój z początku XX wieku i wyposażony w maczugę, pochodzącą z XIX wieku. Aranżowane obok ognisko nadawało całej instalacji wrażenie autentyczności. Indian Ameryki Południowej reprezentowały wybrane plemiona amazońskiej dżungli. Indianie dżungli to na ogół ludzie pokojowo nastawieni do współtowarzyszy i obcych szczepów, żyjący głównie z polowania i rybołówstwa i do tego przede wszystkim służyła im broń, którą sami wytwarzali. Jednak i wśród nich zdarzały się wojny, których powodem mogło być na przykład wejście na terytorium innego szczepu, porwanie kobiety czy kradzież. Czasami ofiary domagał się bóg wulkanu. Wtedy trzeba było zdobyć głowę wroga, by przelać ducha człowieka do krateru wulkanu. Tak postępowali prezentowani na wystawie Indianie Jivaro z pogranicza Peru i Ekwadoru, najbardziej znani na świecie łowcy głów. Jednak podstawą ich zachowań nie była chęć zabijania, ale wiara, że w głowie człowieka (wroga) znajdują się magiczne siły, które zdobywcy mogą wykorzystać do własnych celów, a które są im niezbędne do powodzenia w życiu zarówno jednostki, jak i całej społeczności. Indianie ci w odpowiedni sposób preparowali gło- �394 Kronika wy wrogów, uzyskując ich miniatury wielkości jabłka. Spreparowane, skurczone główki, zwane tsantsa musiały posiadać wszystkie rysy zabitego wroga, gdyż tylko wówczas miały pożądaną moc. Polowanie na głowy odbywało się jeszcze do końca XIX wieku, ale i wówczas coraz trudniej było je zdobyć. Jivaro uciekali się więc często do podstępu, preparując głowy leniwców i uzyskując łudząco podobny efekt do zminiaturyzowanych głów ludzkich. Na ekspozycji prezentowana jest taka nie całkiem prawdziwa tsantsa, jednak spreparowana w ten sam sposób, co prawdziwe. Ponadto uwagę przyciąga tu niezwykle barwny strój tych Indian, wykonany z tapy, czyli odpowiednio przygotowanego łyka podkorowego i kolorowych piór, dodatkowo ozdobiony głowami tukanów. Równie kolorowo wygląda "strój" obrzędowy wojownika z brazylijskiego plemienia Urubu. Składają się na niego: pioropusz wykonany z płóciennych tasiemek i piór, noszony przez mężczyzn podczas tańców obrzędowych; naszyjnik z gwizdkiem wykonany z płótna, piór, kości i skalpów ptasich; przepaska noszona na czole przez mężczyzn-wojowników, wykonana z płóciennego paska, na który naklejono żywicą skalpy ptasie (mot-mot); naramienniki męskie ze skręconego sznurka oraz piór; oraz zwracająca szczególną uwagę tembeta męska ozdoba dolnej wargi, wykonana ze sklejonych piór papugi ary oraz skalpów ptasich (mot-mot). Wyróżniającym się w tej części ekspozycji elementem była wielka maska cara grande przedstawiająca ducha plemienia Tapirape z brazylijskiej dżungli, ptaka hoccos najważniejszej postaci w mitologii tych Indian. Dopełnieniem tej części wystawy była broń Indian: łuki i strzały oraz kołczany z zatrutymi strzałkami do dmuchawek, a także maczuga z ciężkiego drewna, przyozdobiona piórami papugi ary, służąca niegdyś jako broń do walki z wrogiem, obecnie ma znaczenie symboliczne i jest uźywana w czasie walk obrzędowych. Tutaj pokazano również nietypową broń rzutną z Patagonii, zwaną bolas, służącą głównie do pętania zwierząt, ale także wykorzystywaną dawniej do łapania ludzi. Podobnie jak w społeczeństwach Azji i Ameryki, tak i w Afryce, wśród wybranych plemion, ukształtował się system stosunków społecznych, w obrębie którego wojownik spełniał szczególnie istotne funkcje. Wystawa pokazała zwiedzającym zaledwie trzy, spośród co najmniej kilkuset plemiennych społeczności tego kontynentu. Byli to Tuaredzy, Masajowie i zamieszkujący południowe krańce Afryki Zulusi. Pierwsi z nich, Tuaredzy, to berberyjski lud zamieszkujący do dziś ogromne połacie Sahary i Sahelu w Nigrze, Burkina Faso, Mali, Algierii i Libii. Dla Tuaregów walka, ciągła konfrontacja z ludami osiadłymi lub innymi nomadami była przez stulecia czymś nieuniknionym, dlatego też niezbędna była wśród nich klasa wojowników, ludzi odpowiedzialnych za prowadzenie wojen zarówno w obronie własnej, jak i w celu zdobycia niewolników, napaści na karawany czy walki z regularnymi armiami najeźdźców. Rolę tę spełniała tuareska arystokracja, czyli imauharen, która zajmowała się wyłącznie zwierzchnictwem, prowadzeniem karawan i wreszcie walką. Na wystawie znalazł się kompletny strój oraz broń tuareskiego imouhara, na które składają się przede wszystkim miecz (takauba), sztylet (telek), prosty karabin skałkowy (rozpowszechniony od końca XIX wieku), długa tunika (tekamist), luźne spodnie (ekerbey), sandały (takelmi) oraz okrywający głowę i zasłaniający twarz zawój (tagoulemust, zwany też lithamem). Tak wyposażony wojownik dosiadał na specjalnym siodle (elaki) wielbłąda, który stanowił podstawowy środek komunikacji na Saharze. Warto także wspomnieć, że w czasach pokoju i przerwach między kolejnymi wędrówkami Tuaredzy odpoczywali w obozach, gdzie zamieszkiwali pod skórzanymi namiotami, a ściślej zadaszeniami wykonanymi ze skór owiec grzywiastych �Kronika 395 Ryc. 6. Tuarcg. Fot. J. Kukuczka. 'j;:+fII' ~:·~·:~F' :,:0,•.,_ -.';'.~'':'- Ryc. 7. Masaj. Fot. J. Kukuczka. �396 Kronika (arui), które nazywali ehen (akum u Tuaregów Kei Denek i inych grup zamieszkujących południowe krańce Sahary i Sahelu). Chcąc oddać możliwie naj wierniej obraz środowiska kulturowego Tuaregów, na wystawie zainstalowano malowidło przedstawiające ten namiot, co pozwoliło na stworzenie wraz z pozostałymi obiektami efektownej dioramy. Na marginesie można dodać, że oryginalny namiot typu ehen można podziwiać na ekspozycji w Muzeum Afrykanistycznym im. dr Bogdana Szczygła w Olkuszu, skąd na przygotowaną przez krakowskie Muzeum Etnograficzne wystawę wypożyczono też większość tuareskich obiektów. Afrykańską część wystawy uzupełnia wizerunek masajskiego wojownika - morana. Ol-murani (tak nazywali się wojownicy masajscy) to młodzi i nieżonaci mężczyźni, tworzący odrębną klasę masajskiej społeczności. Ich zadaniem była obrona wioski i dobytku (ściślej - bezcennych dla Masajów krów) oraz walka z wrogimi plemionami o prawo do ziemi lub o pozyskanie ich bydła. Masajowie byli, a część z nich do dziś pozostaje koczownikami, co - podobnie jak w przypadku Tuaregów - już samo z siebie prowokuje konflikty poprzez ciągłe naruszanie granic i terytoriów innych grup etnicznych. Stąd też wojownicy musieli posiadać spore umiejętności, spryt i skuteczną broń pozwalającą nie tylko na przetrwanie, lecz także na podbój nowych obszarów. Warto w tym miejscu podkreślić, że w przeciwieństwie do Tuaregów, Masajowie nie posiadali zwierząt do jazdy wierzchem, co wymuszało na nich konieczność pokonywania na piechotę ogromnych odległości. Także podczas walki wojownik mógł przemieszczać się jedynie biegiem, którą to metodę Masajowie (jak i wiele innych plemion Afryki Wschodniej) opanowali do perfekcji. Wytrzymałość, szybkość i odwagę wzmacniała dodatkowo ich skuteczna i jak na warunki afrykańskiej sawanny - groźna broń, którą były długa, potężna włócznia, z żelaznym grotem, ciężka, gruba, wykonana ze skóry hipopotama tarcza (ol-oma) oraz krótki miecz (ol-alem). Oprócz broni, na wystawie zaprezentowano także ozdoby oraz charakterystyczny strój wojownika masajskiego, całości zaś dopełniają zdjęcia obrazujące między innymi taniec moranów. Ostatnia, stosunkowo najskromniejsza, ale nie mniej ważna część ekspozycji poświęconej Afryce prezentowała ekwipunek i broń wojowników zuluskich. Zrezygnowano tutaj z dioramy, prezentując zamiast zrekonstruowanej postaci wojownika tylko same obiekty. Wśród nich znalazły się elementy stroju wykonane ze skóry i włosia, broń defensywna (tarcze) i ofensywna (dziryty, drewniane pałki-maczugi), a także ozdoby i amulety. Godnym uwagi jest fakt, że eksponaty związane z kulturą Zulusów zgromadzone w MEK pochodzą z II połowy XIX wieku, a więc z okresu nie tak odległego od czasów, gdy żył Czaka, najsłynniejszy zuluski wojownik i przywódca. Dla lepszego zilustrowania zuluskich tradycji wojennych wykorzystano również i w tej części wystawy fotografie w dużym powiększeniu, sporządzone na bazie znajdujących się w posiadaniu Muzeum zdjęć archi walnych. Prezentację kultur plemiennych, wśród których istotną rolę odgrywali wojownicy, uzupełnia skromna ekspozycja poświęcona Papuasom, rdzennym mieszkańcom Nowej Gwinei. Mimo wielu różnic kulturowych można jednak znaleźć pewne wspólne cechy tamtejszych społeczności, do których należą między innymi wojny plemienne. Zjawisko to określane przez etnologów jako planowy gwałt jednej społeczności wioskowej lub plemiennej na innej, najczęściej sąsiedniej, było stałym elementem kulturowego pejzażu wyspy aż do początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Do najbardziej wojowniczych plemion należały Kukukuku, Bena-Bena, Dinga i Numai, zamieszkujące południowo-wschodnie i centralne, górzyste regiony Nowej Gwinei. Odwet, chęć uprowadzenia kobiet lub kradzież świni, oto powody, które według niepisanego prawa wymuszały wszczę- �Kronika 397 Ryc. 8. Zulusi. Fot. Archiwum. cie zbrojnego konfliktu. Jak wskazują źródła i relacje jeszcze z XIX i początków XX wieku, większość takich plemiennych wojen kończyła się prezentacją siły, bijatyką lub z rzadka tylko ofiarami śmiertelnymi. Istniały jednak powody, dla których zabijanie było usprawiedliwioną i zarazem jedyną metodą dopięcia celu. W ten sposób nakręcała się spirala wiecznych łowów, walk i zagrożenia, które determinowały życie społeczne znacznych obszarów wyspy. Papuasi posługiwali się bronią zróżnicowaną w formie i kształcie, która jednak posiadała pewne cechy wspólne. Najważniejszą z nich był całkowity brak żelaza, stąd też najczęściej spotykanymi materiałami, z których ją wykonywano, pozostawały kamień (maczugi, siekiery), drewno (strzały, oszczepy, tarcze) i kości zwierząt (groty, noże). Oprócz broni, atrybutami papuaskich wojowników były ozdoby z muszli i zębów zwierząt oraz bębny, w rytm których wykonywano tańce wojenne. Stąd też na przygotowanej przez krakowskie Muzeum Etnograficzne wystawie znalazły się membranowy bęben kundu oraz szczelinowy, imponujących rozmiarów (największy w polskich zbiorach muzealnych!) bęben sygnałowy - garamut. Podobnie jak w przypadku ekspozycji poświęconej wojownikom Afryki, tak i tu cennym uzupełnieniem są pochodzące z początku XX wieku fotografie przedstawiające tańce i wyprawy wojenne papuaskich wojowników. Czas wojowników znających doskonale swe rzemiosło, jak i kierujących się odwiecznymi, świętymi zasadami, minął jednak bezpowrotnie. Zarówno na bezkresnej pustyni i sawannie, w tropikalnych lasach, jak i wśród rozległych masywów górskich, coraz rzadziej można spotkać wojownika uzbrojonego w strzelbę, włócznię, miecz lub drewnianą maczugę. Tego typu broń od dawna przestała być przydatna i służy raczej jako dowód lub pamiątka czasów potęgi i chwały. Kiedyś była symbolem prestiżu, świadczyła o zajmowanej pozycji społecznej. Dziś jej wartość jest znikoma w obliczu powszechnie dostępnych karabinów, za pomocą których coraz częściej wyznacza się "prawo" do zajmowanej ziemi lub własnego dobytku. Również pozycja społeczna dawnych wojowników uległa nieodwracalnym zmianom. Rzemiosło to, niegdyś dostępne tylko wybranym, wywodzącym się z odpowiedniej kasty bądż rodu, współcześnie stało się udziałem każ- �Kronika 398 dego, kto posiadać może broń lub środki na jej zdobycie. Potomkowie plemiennych wojowników stali się więc żołnierzami lub - niestety bardzo często - pozbawionymi wszelkich zasad najemnikami. Honor, kodeks postępowania, a w końcu sam etos, który cechował ich ojców, to pojęcia dla nich już odległe, pod pewnymi względami stracone bezpowrotnie. Wystawa "Wojownicy" prezentuje jednak wizerunek wojownika osadzonego w obrębie etnicznych i kulturowych realiów, dumnego ze swych tradycji, niezłomnego w walce i wyposażonego w atrybuty wojennego rzemiosła. Jest wędrówką po czasie minionym, w którym męstwo i odwaga, a także nieustanne wojowanie, stanowiły - dla wybranych plemion i narodów - jedyny znany sposób życia. I na koniec jeszcze słów kilka o odbiorze samej wystawy, a więc o frekwencji i odzewie w lokalnych mediach. Według zebranych przez autorów wystawy danych, od listopada 2000 roku do grudnia 2002 roku wystawę obejrzało w sumie ponad 18 tysięcy zwiedzających w 9 muzeach Polski. Frekwencja ta nie obejmuje Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie wystawa prezentowana była w maju 2003 roku. Na temat Wojowników ... ukazało się w prasie lokalnej kilkanaście artykułów i krótkich notek rekomendujących wystawę, ponadto powstało kilka audycji radiowych (np. w poznańskim Radiu Merkury) oraz krótkich reportaży na antenie publicznej telewizji regionalnej. Tak duże zainteresowanie ekspozycją poświęconą postaci wojownika w różnych kulturach świata wskazuje, że wystawy, których celem jest ukazanie możliwie szerokiego kontekstu kulturowego wybranej temetyki, znajdują wciąż szeroki krąg odbiorców. Eleonora Tenerowicz Jacek Kukuczka ,,00 CERKWI, DO MIASTA, NA TAŃCE. TRADYCYJNY STRÓJ ŁEMKÓW - RUSIŃSKICH GÓRALI KARPACKICH" WYSTAWA W MUZEUM OKRĘGOWYM, NOWY SĄCZ, LISTOPAD 2002 - MARZEC 2003. Była to pierwsza w historii polskiego muzealnictwa etnograficznego wystawa strojów łernkowskich, pomyślana z takim rozmachem. Przygotowano do niej ogromny materiał, około 800 eksponatów, pochodzących z własnych zbiorów trzech oddziałów Muzeum Okręgowego, oraz wypożyczonych z sześciu innych muzeów polskich, a także z Muzeum Ukraińsko-Rusińskiej Kultury w Swidniku, podległego Słowackiemu Muzeum Narodowemu. Pokazuje więc problem odświętnych strojów po obu stronach Karpat, na sporym obszarze, długości ok. 150 km, rozciągającym się od rzek Osławy i Laborca na wschodzie po Poprad na zachodzie. Nie udało się niestety wciągnąć do współpracy, z przyczyn finansowych, muzeów lwowskich, a to pozwoliłoby na prezentację trzeciej, ważnej, a najmniej znanej grupy Łernków z okolic Użhorodu na ukraińskim Zakarpaciu. Pod względem merytorycznym zamysł wystawy był prosty. Najważniejsze odmiany 'strojów kobiecych i męskich pokazano na manekinach. Ustawione w barwnym korowodzie w głównej, wielkiej sali synagogi postacie stanowiły główny akcent ekspozycji, silnie uderzający zwiedzających natychmiast po wejściu na salę. Sprawiały wrażenie grupy Łemków, zmierzających polną drogą gdzieś na odpust czy jarmark. Pogłębiała to wrażenie wielka fotograficzna reprodukcja cerkwi w tle, a także wiklinowe opłotki, suche li- �Kronika 399 ście na drodze. W bocznych wnękach sali, a przede wszystkim na obszernej antresoli, pokazano sporo starych fotografii, obiekty unikatowe, a także poszczególne części strojów, hafty i ozdoby w obszernych zestawach na ekranach i w gablotach. Umożliwiało to zainteresowanym, nie tylko profesjonalistom, etnografom i kostiumologom, ale również m.in. hafciarkom czy projektantom regionalnych upominków studiowanie detali, ich bogactwa, różnorodności i lokalnych odmian, podpatrywanie technik. Wystawa adresowana była do wielu grup zwiedzających i - jestem przekonana - mogła zafascynować nawet dzieci z początkowych klas szkoły podstawowej, a także przedszkolne, jeżeli zostały umiejętnie oprowadzone. Na podkreślenie zasługuje również oprawa plastyczna, doskonale podkreślająca temat wystawy, a równocześnie dyskretna; wzbogacenie głównego wątku o akcenty charakterystyczne dla prezentowanej kultury, meble i sprzęty gospodarcze, obrazy itp.; ograniczenie komentarzy i napisów do naprawdę niezbędnych. To ostatnie możliwe było ze względu na to, że wystawie towarzyszył zwięzły, ale starannie przygotowany i ilustrowany informator, przygotowany przez kuratora wystawy, a zarazem autorkę scenariusza i oprawy plastycznej, Marię Brylak-Załuską. Wystawa, nieco zmniejszona, pokazana zostanie jeszcze w muzeum w Swidniku. Nie zaprosiło jej niestety żadne z polskich muzeów etnograficznych, a wierzę, że eksponowana w dużym ośrodku miejskim stałaby się wydarzeniem naukowym i kulturalnym. Pozostaje nadzieja, że zgromadzenie tak dużego materiału badawczego dzięki starannej jego dokumentacji zaowocuje większym opracowaniem, a przede wszystkim kolejnym zeszytem Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Ewa Fryś-Pietraszkowa "ZATRZYMAĆ CZAS - WYKORZYSTANIE HAFTU LUDOWEGO W FORMACH UŻYTKOWYCH" WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, 5-30 MARCA 2003 W krakowskim Muzeum Etnograficznym organizowane są nie tylko duże, ale i niewielkie wystawy, trwające około miesiąca, poświęcone najczęściej polskiej kulturze ludowej, rzadziej kulturom krajów pozaeuropejskich. Tym razem zwiedzający zostali dosłownie olśnieni bielą tkanin zdobionych doskonałym technicznie ręcznym haftem ludowym lub jego stylizacją. Wystawa była prezentacją działalności Klubu Hafciarskiego funkcjonującego od 1994 roku przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie (w 1992 roku rozpoczęły się kursy hafciarskie) pod kierunkiem kustosza dr Urszuli Janickiej-Krzywdy, a przy współpracy dr Anny Spiss, prezesa Oddziału. Spośród członków Klubu prace swe (prawie 70) prezentowało 20 osób. Koncepcja wystawy autorstwa dr U. Janickiej-Krzywdy polegała na prezentacji muzealnych, haftowanych eksponatów pokazanych zarówno w oryginale, jak i w postaci rycin w opracowaniach naukowych i wzornikach oraz ich kopii - z jednej strony, z drugiej - inspiracji haftem ludowym w formach użytkowych, w postaci przenoszenia fragmentu haftu lub jednego motywu na damskie stroje, saszetki, zakładki do książek, etui na okulary, poduszeczki na igły, obrusy, serwetki, "kanapowe" poduszki, obrazki na ścianę, osłony na abażury. Podziwiać tu można było starsze w kulturze ludowej hafty liczone, tj. związane �Kronika 400 Fot. l. Uczestniczki Spotkania. Fot. A. Spiss. ze strukturą tkaniny (np. krzyżykowy) i młodsze, nakładane swobodnie na materiał, haft płaski (biały i kolorowy), łańcuszkowy, wypukły i in. Do haftu na płótnie, batyście, jedwabiu, suknie użyto rozmaitego gatunku nici i wełny. W pierwszym dziale chwilami trudno było odróżnić oryginał od kopii, tak były doskonałe, do tych zaliczyłabym m.in. zalipiańskie: chusta czepcowa, zapaska, kołnierzyki-krezy ozdobione czerwono-ezarnym haftem płaskim, następnie zapaskę krakowską z Pleszowa z białym haftem angielskim, kopię zapaski z białym haftem płaskim ze Skawiny, ręcznik z Lubaczowskiego (haft krzyżykowy) czy mniej wierne repliki kabotka (bluzki) góralki z Beskidu Śląskiego, kobiecej koszuli spiskiej (inny kolor nici) i kurpiowskiej (inne wykończenie kołnierzyka). Podziwu godna była też przepiękna krakowska chusta czepcowa wyeksponowana wraz z pierwowzorem z XIX wieku (ilustracją książkową). W dziale "inspiracje", cieszącym się większym zainteresowaniem hafciarek, wyeksponowano jako wzory m.in. oryginalne łowickie koszule kobiece z lat 20. XX wieku z subtelnymi motywami bukiecików na rękawach. Te mistrzowskie dzieła anonimowych wiejskich hafciarek zainspirowały nasze panie do przeniesienia kwietnych motywów na serwetki, obrazki na ścianę, zakładkę do książki. Podobnie koszula kurpiowska z czerwonym, geometryzującym haftem czy krzyżykowy haft z mankietów i stójki kabotka, a także motyw drzewka z kołnierza krakowskiej sukmany zachęciły do ozdobienia serwety, bieżników i serwetek. Podziwiano też "kaszubskie" poszewki na poduszki i inne artystyczne wyroby mogące być niebanalną ozdobą mieszkania, a inspirowane różnymi "szkołami" haftu kaszubskiego, któremu początek dały zakonnice z klasztoru w Żukowie i w Żarnowcu, kształcące wiejskie dziewczęta. Ale nie tylko subtelne hafty, przeważnie roślinne, inspirują nasze hafciarki, bo oto hafty geometryczne, krzyżykowe o mocnych kolorach, np. z koszul kobiecej i męskiej z Huculszczyzny odnaleźć można było w pre- �Kronika 401 zentowanych tekstyliach, nawet w białej bluzce ze stójką. Elegantki zachwycały się też kremowym spodniumem z gałązką zalipiańską "rzuconą" wzdłuż kołnierzyka, albo "słodką" różową bluzeczką z haftem angielskim. Hafciarki - troskliwe babcie wyhaftowały kamizelkę i fartuszki dla wnuczek. Obecnie, jak donoszą kobiece pisma, zgodnie z naj nowszym trendem mody, "wystarczy co nieco wyhaftować i będzie modnie". A więc prezentowana na wystawie sztuka stosowana w najlepszym wydaniu, bo omawiane hafty śmiało można do niej zaliczyć, to przecież nic innego jak rezultat nieustannej walki z pospolitymi i tandetnymi wyrobami masowymi, datującej się w Polsce od końca XIX wieku. Szkoda tylko, że ekspozycji nie umieszczono w większej sali, bo znany z pomysłowych aranżacji muzealny plastyk Andrzej Sułkowski miałby większe możliwości wyeksponowania poszczególnych artystycznych wyrobów. Wernisaż jubileuszowej wystawy uświetnił występ kilku dziewcząt, skrzypka i basisty z regionalnego zespołu "Juzyna" z Zawoi, laureata pierwszych nagród, pracującego od lat pod artystycznym kierownictwem również dr U. Janickiej-Krzywdy. Przy tej okazji warto słów kilka poświęcić działalności Klubu. Otóż, jak wspomniałam, zaczęło się od organizacji kursów haftów pod kierunkiem dr U. Janickiej-Krzywdy, etnografki i hafciarki, na które zgłosiło się prawie 30 pań, w tym dwie zakonnice. W 1994 roku, widząc nie malejące zainteresowanie, postanowiłyśmy założyć Klub przy krakowskim oddziale PTL, który działa i rozwija się do dziś. Obecnie Klub liczy 26 stałych członków, w tym jednego młodego człowieka, znakomitego również pisankarza. Część tych osób należy do PTL. Program działania Klubu obejmuje doskonalenie różnych technik hafciarskich, wymianę doświadczeń, drukowanych wzorników i specjalistycznych czasopism, zwiedzanie wystaw muzealnych, przede wszystkim prezentujących hafty i koronki, poznawanie zasobów hafciarskich Muzeum Etnograficznego, a nawet klasztorów krakowskich. Od dwóch lat świetnie układa się współpraca z Domem Matejki (oddział Muzeum Narodowego), głównie dzięki kustosz Marcie Kłak-Ambrożkiewicz, która ze znawstwem i widoczną przyjemnością uprzystępnia każdą wystawę czasową w tym muzeum, a także pozwala naszym paniom z bliska poznać zasoby magazynowe. Nie wszyscy bowiem wiedzą, że Matejko był także wytrawnym kolekcjonerem artystycznych tkanin, haftów, koronek, dawnych strojów. Dr U. Janicka-Krzywda prowadzi też w czasie spotkań klubowych cykl pogadanek "Polskie hafty ludowe". Osobną dziedzinąjest organizacja wystaw klubowych, których było dotąd 17, zarówno w Krakowie, pierwsza w 1994 roku w krakowskim Muzeum Etnograficznym "Haft - rzemiosło czy sztuka", jak i w kilku miejscowościach województwa małopolskiego. W 1996 roku członkinie Klubu brały udział w konkursie na haftowaną bieliznę stołową zorganizowanym przez Fundację CPLiA - Polska Sztuka i Rękodzieło w Warszawie oraz "Milenium" - spółdzielnia Pracy WRLiA w Krakowie, a w 1997 roku w konkursie na elementy stroju ludowego zorganizowanym przez te same instytucje. W obu konkursach pierwsze nagrody przypadły naszym paniom! Klub nawiązał "robocze" kontakty z dwoma podobnymi klubami z Pomorza i Śląska, a także z hafciarkami, a zarazem "filcarkami" z Anglii. Nie muszę wspominać, że spotkania członkiń mają również charakter towarzyski. Spotkania odbywają się we wtorki po południu w Muzeum Etnograficznym, w którego murach ma również siedzibę oddział PTL. Anna Spiss �Kronika 402 "RÓŻE I CZERWONA ZIEMIA: POLSKA SZTUKA LUDOWA W AUSTRALII", WYSTAWA OBJAZDOWA: AUSTRALIA, 1999-2002 Folklor i sztuka ludowa odgrywają ważną rolę w kreowaniu tożsamości emigrantów polskich mieszkających w Australii, będąc istotnym elementem wizerunku Polonii australijskiej. Wśród 160-tysięcznej Polonii australijskiej działa ponad 20 polskich zespołów folklorystycznych, a stroje ludowe noszone podczas świąt i oficjalnych uroczystości funkcjonują jako wizualny identyfikator przynależności do grupy polskiej. W większości przypadków folkloryzm ten kreowany jest w procesie konsolidacji grupy polskiej i wynika z potrzeby stworzenia wizualnych znaków wspólnoty, pozwalających na łatwe rozróżnienie Polonii spośród innych grup emigrantów zamieszkujących Australię. Zjawisko identyfikacji zbiorowej bądź też indywidualnej poprzez odwoływanie się do tradycji sztuki ludowej występuje również wśród niektórych polskich artystów plastyków tworzących w Australii. Analizę tego zagadnienia podjęła wystawa "Roses and Red Earth: Polish Folk Art in Australia" ("Róże i Czerwona Ziemia: Polska Sztuka Ludowa w Australii"), zorganizowana w 1999 przez Perc Tucker Regional Gallery w Townsville (w stanie Queensland), która w latach 2000-2002 została pokazana w kilku największych miastach Australii. Podstawą wystawy stała się kolekcja współczesnej sztuki ludowej (120 obiektów), przekazana w 1996 roku przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi do Muzeum Antropologii przy Uniwersytecie Jamesa Cooka w Townsville, w ramach docelowej wymiany zbiorów między tymi dwiema instytucjami. Znaczenie kolekcji przekazanej przez łódzkie muzeum jest tym większe, iż jest to pierwsza spójna i profesjonalnie opracowana kolekcja polskiej sztuki ludowej w Australii. Dotychczasowe zbiory polskie w muzeach australijskich ograniczały się do pamiątek emigrantów przybyłych po II wojnie światowej oraz nielicznych przykładów sztuki ludowej pochodzących ze sklepów Cepelii, na ogół zdobiących wnętrza klubów polonijnych. Kolekcja przekazana przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi wykorzystywana jest w zajęciach z zakresu antropologii sztuki na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Prawie połowa tej kolekcji została przedstawiona na wystawie "Róże i Czerwona Ziemia". Założeniem omawianej wystawy było jednak nie tylko przybliżenie polskiej sztuki ludowej publiczności australijskiej, lecz również ukazanie znaczenia tradycji ludowych w procesie konstruowania tożsamości Polonii australijskiej. W tym celu kustosz wystawy, dr Maria Wrońska-Friend (absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego, obecnie starszy wykładowca na Uniwersytecie Jamesa Cooka) zaprosiła do wzięcia udziału w wystawie 11 polskich artystów plastyków mieszkających na stałe w Australii, których prace wykazują inspiracje techniką, stylistyką lub też tematyką ludową. Wystawa składa się z dwóch części: pierwsza to ogólne wprowadzenie do polskiej sztuki ludowej, gdzie główne nurty i przykłady współczesnej twórczości zostały zilustrowane kolekcją z Muzeum w Łodzi (dodatkowym uzupełnieniem tej części wystawy było 12 obiektów wypożyczonych na okres dwóch lat z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). Część druga wystawy to 60 prac przedstawiających kontynuacje i reinwencje tradycji sztuki ludowej na gruncie australijskim. Niektóre z prac stanowią dość niezwykłą syntezę motywów zarówno polskich, jak i australijskich. Wśród nich naj ciekawsze są wycinanki emerytowanej nauczycielki Marii Gałąski-Giętki z Melbourne. Prace te, najczęściej wzorowane na kompozycji kurpiowskich "Ieluji", nabrały cech zdecydowanie australijskich: drzewka życia przemienione �Kronika 403 zostały w eukaliptusy, a siedzące na nich ptaki to australijskie papugi i zimorodki. "Moje prace, łączące motywy polskie i australijskie, ukazują proces, jaki następuje tu w życiu każdego z emigrantów", tłumaczy artystka. Felix Tuszyński w obrazach olejnych przywołuje wspomnienia z dzieciństwa - sceny zapamiętane z wakacji na wsi, malując kolorowe koguty, kozy i fantastyczne twory wyobraźni - "zwierzoczłekoupiory". Techniką malarstwa na szkle zajmuje się inna artystka z Melbourne, Kinga Rypińska, stosując ją do przedstawienia nadrealnych widoków miast australijskich. Lidia Groblicka z Adelajdy w swoich drzeworytach nawiązuje do symetrii i płaskości dawnego drzeworytu ludowego, choć jej ironiczne komentarze i przypowieści moralne odnoszą się do współczesnego życia. Instalacje Ani Wojak, artystki młodszego pokolenia z Sydney, nawiązują do przedstawień polskich kapliczek i szopek, choć idee te interpretowane są w wymiarze wielokulturowym, odwołując się do koncepcji uniwersalizmu wierzeń. Inni artyści, którzy wzięli udział w wystawie, to Zdzisław Genek (malarstwo), Agnieszka Gołda (instalacje), Krystyna Lużny i Elżbieta Pyrz-Romanyk (pisanki), Danuta Michalska (malarstwo) oraz Tadeusz Murawski (rzeźba w glinie). Wystawa otrzymała subwencję w wysokości 83 tysięcy dolarów w ramach federalnego programu "Visions of Australia", który nagradza naj ciekawsze wystawy, finansując ich pokaz poza macierzystą instytucją w galeriach i muzeach na terenie całej Australii. W ten sposób, po inauguracyjnym pokazie w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville między listopadem 1999 a lutym 2000, wystawa została przedstawiona w Hobart (Hobart Council Art Centre), Adelajdzie (Flinders University Art Museum) oraz w Brisbane (Queensland Museum). W tym ostatnim mieście wystawa została pokazana w ramach Festiwalu "Polart" - głównej imprezy popularyzującej kulturę polską w Australii, jaka odbywa się co trzy lata. 3 maja 2001 roku uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło w Sydney (Parramatta Heritage Centre), po czym wystawa została pokazana w kilku ośrodkach regionalnych (Couffs Harbour, Stanthorpe, Griffith) oraz w Galerii Sztuki na Uniwersytecie Macquarie w Sydney, który jest głównym ośrodkiem studiów polonistycznych w Australii. Ostatnim miejscem pokazu wystawy było Old Treasury Museum położone w centrum Melbourne (grudzień 2001 - styczeń 2002). Wystawie towarzyszył bogato ilustrowany album o tym samym tytule co wystawa, zredagowany przez Marię Wrońską-Friend, wydany w języku angielskim w Melbourne przez australijski oddział międzynarodowego wydawnictwa Macmillan Press. Książka ta zawiera wprowadzenie do polskiej sztuki ludowej pióra prof. Aleksandra Jackowskiego, esej prof. Jerzego Smolicza - socjologa z Uniwersytetu w Adelajdzie na temat sytuacji Polonii australijskiej oraz twórczości powstającej na pograniczu kultur, jak również uwagi dr Marii Wrońskiej-Friend na temat folkloryzmu Polonii australijskiej, uzupełnione sylwetkami artystów biorących udział w wystawie. Jest to pierwsza książka wydana w Australii, propagująca polską sztukę ludową. Z myślą o młodzieży polskiej i australijskiej wydane zostały dwa zestawy edukacyjne dla szkół (w języku polskim i angielskim) ułatwiające aktywne korzystanie z wystawy oraz pełniejsze zrozumienie znaczenia sztuki ludowej w kreowaniu tożsamości emigrantów polskich w Australii. W sumie, podczas ponad dwóch lat prezentacji w 10 miastach Australii, wystawę obejrzało prawie 95 tysięcy osób. Chociaż wystawa cieszyła się dużym zainteresowaniem Polonii australijskiej, zdecydowaną większość zwiedzających stanowili Australijczycy, dla których było to na ogół pierwsze zetknięcie z polską sztuką ludową lub nawet sztuką ludową Europy (galerie i muzea australijskie ograniczają się na ogół do prezentacji europejskiej sztuki profesjonalnej). Warto przytoczyć niektóre z opinii zwiedzają- �404 Kronika cych: "Pierwszy raz zobaczyłem taką rzecz ... Jestem oczarowany"; "Wspaniała wystawa - pełna koloru, ciepła i serca"; "Po obejrzeniu tej wystawy chciałbym zobaczyć Polskę". Wystawa stała się znakomitym ambasadorem kultury polskiej w Australii, a Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi, które poprzez przekazanie kolekcji umożliwiło zorganizowanie tej wystawy, należą się słowa uznania i podziękowania. Maria Wrońska Friend "ECLATS DE FERVEURS POPULAlRES, TRESORS D'AMOUR"WYSTAWA W MUSEE DU VIEUX NIMES, BIBLIOTHEQUE DES METIERS, NIMES, CZERWIEC 2003 Tytuł tej wystawy w wolnym tłumaczeniu znaczy "Odpryski ludowej-tradycyjnej żarliwości - skarby miłości" i odnosi się do wytwórczości tzw. rzemiosła religijnego, dewocyjnego, produkującego na potrzeby kultu domowego rozmaite przedstawienia religijne (figurki świętych, Pasje itp.), lecz nie tylko. Ekspozycję prezentowano w Musee du Vieux Nimes, wykorzystując zbiory własne muzeum, kilku prywatnych kolekcjonerów oraz kolekcje dwóch innych muzeów z tego samego regionu (Museon ArIaten w Aries i Musee d' Art sacre w Pont-Saint-Esprit). Już sam jej tytuł jest bardzo emocjonalny i można powiedzieć - stronniczy, ale ani komisarz wystawy, Martine Nougarede, ani kolekcjonerzy poproszeni o udział w przygotowaniu prezentacji, nie ukrywali swojego zaangażowania, osobistej pasji i fascynacji tego typu przedmiotami, historią ich produkcji, pochodzeniem wzorów i ich rolą w kształtowaniu religijności domowej, prywatnej oraz pamięci zbiorowej. Jak podkreślali pomysłodawcy ekspozycji J, przedmioty te jedynie pozornie zasługują na miano obiektów kultu czy czci sensu stricto religijnej, choć (w większości) odwołują się do tych sfer w warstwie wizualnej. Daleko im również do przedmiotów tylko upiększających, chociaż ich funkcja dekoracyjna była nieraz podkreślana i wykorzystywana przez użytkowników (inna była ich podstawowa funkcja - jak wnioskować można na podstawie intepretacji różnych źródeł: archiwalnych, etnograficznych i archeologicznych). Przedmioty te stawały się równieź nośnikami pamięci o wielu wydarzeniach, które wcale nie musiały swoimi korzeniami sięgać prawd wiary czy wydarzeń religijnych. Często przedstawienie jednego z lokalnych wizerunków Matki Boskiej, jak np. z sanktuarium Santa Cruz w Nimes - zbudowanego na wzór kościoła pod wezwaniem Notre-Dame du Salut w Oranie (Algieria), istnieje w świadomości odwiedzających je pielgrzymów jako symbol ziemi i życia, które musieli porzucić na fali wydarzeń politycznych (w wyniku walk o niepodległość Algierii). Cudowny posążek Matki Boskiej z Santa Cruz wiąże się ściśle w ich świadomości z tym wydarzeniem - jednym z ważniejszych, które ukształtowały i naznaczyły ich historię indywidualną oraz zbiorową. Matka Boska z Oranu stała się dla nich punktem odniesienia w budowaniu od nowa swojego źycia gdzie indziej. Zrekonstruowane sanktuarium pod jej wezwaniem przywołuje to, co utracili na zawsze, czyli ziemię, majątek, domy, często kogoś z bliskich bądź przyjaciół. Z drugiej strony, jej wizerunek jest rodzajem zwornika ich toźsamości. A zatem przedmioty te odzwierciedlają i kształtują zarazem potoczną i powszechną I Katalog wystawy: te/ats de ferveurs popu/aires, tresors d 'amour, Nimes 2003, ss. 62, fot. 31. �Kronika 405 wyobraźnię, stając się bardzo często nośnikami treści i znaczeń daleko wykraczających poza ich pozornie oczywistą rolę religijną. Na wystawie można podziwiać dziesiątki przedmiotów, które zwykle włącza się do tzw. kiczu religijnego (reprezentują one "estetykę odpustową"). Są to przede wszystkim figurki2 świętych, najczęściej tych najbardziej popularnych na południu Francji świętych lokalnych (jak m.in. św. Marta poskramiająca smoka zwanego Tarasque czy Sara traktowana jako "święta", choć oficjalnie świętą nie jest, brakuje bowiem pewności, że w ogóle istniała3). Spotkać można rozmaite przedstawienia Matki Boskiej czy dzieciątka Jezus (podobnie jak święci, są to kilkunastocentymetrowe gliniane figurki, stojące na minipostumentach i nakryte bardzo często szklanymi kloszami). Ich pochodzenie i geneza są przedmiotem studiów, w tym etnograficznych i historycznych. Zakłada się, że santibellis wykonywane były niemal wyłącznie w Marsylii, a rozkwit produkcji i ich popularności nastąpił w wieku XVIII i XIX. Santibellis, obok tzw. santons4 stały się jednym z bardziej charakterystycznych przedmiotów obecnych w domach tego regionu. Wzorów dostarczały figury świętych z kaplic i ołtarzy kościelnych5• Co więcej, santibellis nie tylko zdobiły domy. Ich rola sakralna, w bardzo szerokim rozumieniu, jest potwierdzona przez liczne znaleziska tych posążków na starych marsylskich cmentarzach (ustawiane były np. na nagrobkach). Ślady takiego ich użytku odnajdowano jeszcze do lat 70. XX wieku. Jakie były kryteria ich wyboru i zarazem ich rola? Najczęściej wybierano taką figurkę świętego, która odpowiadała imieniu ojca rodziny lub naj starszej osoby, pochowanej w grobowcu rodzinnym. Wtedy najczęściej były to santibellis żeńskie. Często, jeśli nazwisko rodowe zawierało imię któregoś ze świętych (jak np. Michała), na grobie umieszczano właśnie posążek tego świętego. Badacze zauważyli, że istnieje prawidłowość pomiędzy różnorodnością przedstawień niektórych świętych i ich liczebnością, a częstotliwością występowania ich imion wśród populacji marsylskiej XIX wieku. Źródła pokazują, że najmniejsze z santibellis6 bardzo często służyły dzieciom do zabawy "w kościół", czy "w mszę", oswajając je z rytami i ceremoniami kościelnymi. Rzemieślnicy marsylscy zajmujący się wypalaniem i modelowaniem z gliny santibellis, bardzo rzadko wytwarzali figurki przedstawiające osoby świeckie, a takie są obecnie najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów, jak np. postaci Napoleona, Woltera czy Rousseau. Oprócz tego powstawały także np. postaci ogrodników lub ogrodniczek, myśliwych czy postaci w strojach orientalnych. W tym przypadku inspirację czerpano ze sztuk teatralnych oraz figurek fajansowych i porcelanowych modnych w Europie w XIX wieku. Być może przyczyna wywołująca skojarzenie santibellis z odpustem i jego estetyką, tkwi w ich kolorystyce. Co więcej, a jest to szczególnie ważne w przypadku figur odwoFigurki takie to santibellis (słowo pochodzenia prowansalskiego). Legenda mówi, że Sara była czarną służącą przybyłych do Prowansji po śmierci Chrystusa dwóch krzewicielek nowej wiary, nazywanych w tradycji prowansalskiej św. Marią Jakubową (czyli matką Jakuba) i św. Marią Salomeą - w Ewangeliach nazywaną Salome. Np. u św. Marka, który opisuje konanie Jezusa i póżniejsze odkrycie pustego grobu przez kobiety, wśród których znajdowała się Salome. Była ona prawdopodobnie siostrą Marii, matki Jezusa, a matką Jana i Jakuba, synów Zebedeusza. 4 San/ons to postaci różnej wielkości wypalane z gliny. Służą wyłącznie do dekoracji bożonarodzeniowego żłóbka, co jest nadal bardzo popularną tradycją w Prowansji. l Dowodziłyby tego przede wszystkim kopiowane przez wytwórców małych figurek, zagłębienia na relikwiarze, tradycyjnie umieszczane w cokole posągu świętego. 6 To z nich wyrosły trochę póżniejsze san/ons, z których tworzono tłum adorujący Jezusa w żłóbku. 2 J �406 Kronika łujących się do kultu religijnego, kolorystyka nie odpowiada tradycji wypracowanej w sztuce sakralnej wynikającej z zasad i wytycznych dyktowanych przez Kościół. Owa dowolność mogła powodować konfuzję i trudności z rozpoznaniem, którego świętego dana figurka przedstawia. Jednak większość tych wizerunków odwołuje się do postaci najlepiej znanych świętych we Francji: Sebastiana, Piotra, Ludwika króla Francji czy Marii Magdaleny7. Można założyć, że odbiorcom tego typu przedstawień przeszkadzało to najmniej, skoro rola santibellis nie ograniczała się wyłącznie do podnoszenia świadomości religijnej, raczej do modelowania uczuć religijnych, a aspekt dekoracyjny stawał się z biegiem czasu coraz ważniejszy. Rzecz jasna, rola bibelotu zaczęła być przypisywana santibellis mniej więcej w XIX wieku na fali powszechnej laicyzacji, ale na pewno nie wyparła ona innej, głębszej, przypisywanej tym figurkom, które były traktowane poniekąd jako przedstawienia patronów rodziny. Innymi świadectwami ich sakralnej roli był obyczaj umieszczania ich w pokoju, gdzie na marach spoczywał nieboszczyk. Odnaleziono także źródło, w którym wspomina się o ich obecności w celi kartuza lub wydarzenie, które miało miejsce w jednej ze starych marsylskich dzielnic, gdzie wierni przenieśli kilka santibellis do zakrystii w ich kościele parafialnym. Obok wymienionych już przeze mnie wcześniej postaci świętych regionalnych (jak św. Marta i Sara), pomiędzy santibellis odnaleźć można inną postać świętego, związaną ściśle z lokalnym marsylskim obyczajem, który miał miejsce podczas święta Bożego Ciała. W XIX wieku jedną z procesji tworzył cech rzeźników, którzy z okazji tego święta ofiarowywali mięso miejscowym szpitalom. W procesji tej honorowe miejsce zajmował byk, na którego sadzano małego chłopca przebranego za św. Jana Chrzciciela. Figurka "małego Jana" produkowana była później specjalnie na odpust czerwcowy św. Jana. Obyczaj ten cieszył się tak wielką popularnością, że samo imię Jean Baptiste (Jan Chrzciciel) stało się jednym z naj popularniejszych imion męskich nadawanych chłopcom w Marsylii w tej epoce. Kto kupował te figurki? Jak zaznacza Regis Bertrand8, wbrew pozorom i stereotypowym, dzisiejszym wyobrażeniom, nie byli to ludzie wywodzący się z klas najniższych i najbiedniejszych, ani miejskich ani wiejskich. Nabywali je przede wszystkim przedstawiciele klasy plasującej się tuż poniżej tzw. warstwy średniej (nie majętna burżuazja, lecz średnio zamożni kupcy, rzemieślnicy itp.). Bardzo często obdarowywano nimi z okazji zamążpójścia, zaś nieocenionym źródłem wiadomości o statusiesantibellis są malowane wota, zwłaszcza przedstawiające sceny domowe. Ilustrują one dobrze stan posiadania ofiarodawców, wypełniając często lukę w historii kultury materialnej regionu. Okazuje się zatem, że owe obrazy-wota, odnotowują obecność santibellis szczególnie wśród średnio zamożnych grup, na co wskazuje wyposażenie pokoju, stroje i inne 7 Warto dodać, że właśnie w Prowansji, w miejscowości Saint-Maximin znajduje się relikwia św. Marii Magdaleny. Jest to jej czaszka. Według legendy, Maria Magdalena po śmierci Chrystusa (podobnie jak Marie wspomniane powyżej) udała się na wędrówkę i ostatecznie znalazła azyl właśnie w dzisiejszej Prowansji. Mieszkała w grocie masywu Sainte-Baume, gdzie doznawała ekstaz, gdy porywana była do nieba przez anioły, które także przynosiłyjej żywność. Żyła tamjako pustelnica. Zamiast ubrania, spowita była w długie do ziemi włosy, co stało się inspiracją dla wielu obrazów. Jest to jedno z najbardziej popularnych przedstawień Marii Magdaleny, wyrosłe zjej legendarnej biografii, obok ilustrującychjej obecność przy Jezusie wydarzeń odnotowanych w Ewangeliach.WizerunekMarii Magdalenyspowitejwe włosy spotkaćmożna m.in. w regionieprowansalskim w kaplicy Saint-Erige w Auron (z XIII w.); w Augsburgu podziwiać można drewnianą polichromowaną figurę Marii Magdaleny z XV w. autorstwa Gregora Erharta; we Florencji zaś, w galerii DeI Academia można natknąć się na ikonę z XIII w. nieznanego autora, również przedstawiającą Marię Magdalenę-Pustelnicę, której sylwetkę skrywają długie włosy. g Katalog wystawy, s. VII. �Kronika 407 przedmioty codziennego użytku. Bardzo często santibellis występowały parami (np. na dwóch obrazach można je dostrzec symetrycznie ustawione, w jednym przypadku na kominku, w innym - na komodzie9). Oprócz santibellis, które tworzą największą grupę eksponatów, na wystawie umieszczono także relikwiarze: są jednowymiarowe, wykonane z papieru, haftowane, dekorowane rozmaitymi ozdobami, jak wycięte z papieru kwiatki czy dekoracje ulepione z wosku. Szczególne zainteresowanie mogą budzić trzy inne prezentacje. Pierwsza z nich to grupa drewnianych figur, w zasadzie manekinów, które po ubraniu i udekorowaniu stają się przedstawieniami Matki Boskiej, niesionej w procesjach. Taki rodzaj figury-stelażu nazywa się po francusku vierge de procession. Ma ona starannie i realistycznie wykonanąjedynie twarz i ruchome ręce, zginające się w stawach jak u lalki, ale nie posiada włosów bardzo często jako ofiarę i rodzaj wota kobiety składały swoje włosy na przybranie głowy figury procesyjnej. Oprócz tego, niektóre manekiny posiadająjedynie wyrzeźbiony korpus do bioder, a zamiast "nóg" od bioder odchodzą promieniście listwy, które tworzą stelaż. Na nim później układa się suknie, w jakie figura ubierana jest do procesji. Drugą grupą przedmiotów są tzw. raje (po prowansalsku beatiho), zarówno o tematyce świeckiej, jak i religijnej, choć tych drugich jest mniej. Mają one fonnę trójwymiarową, są to mini-makiety, z kilku- bądź kilkunastocentymetrowymi figurkami przedstawiającymi jakąś scenę, np. muzyków lub życie codzienne mniszki w klasztorze. Do budowy ,,rajów" wykorzystywano wszelkie dostępne środki: od kawałka lusterka imitującego np. jeziorko, po druciki, suche kwiaty czy inną roślinność, papier-mache, resztki tkanin itp., zaś figurki były również wykonane z podobnych surowców. Owe "raje", zarówno o tematyce świeckiej, jak i ilustrujące codzienne życie zakonne, są dziełami rąk samych zakonnic. Wykonywały je z materiałów wspomnianych powyżej, czyli w zasadzie z resztek, z odzysku. Tego typu amatorskie, lecz z wielką starannością i pieczołowitością wykonywane miniatury, powstawały przede wszystkim w żeńskich klasztorach prowansalskich i langwedockich, a na wystawie prezentowane są ich XIX-wieczne przykłady. Pochodzą one z Musee d'Art sacre w Pont-Saint-Esprit, gdzie do jego kolekcji trafiły dzięki zabiegom jednego z konserwatorów tego muzeum, Alaina Gigarda, w wyniku jego poszukiwań w starych klasztorach (np. w Aries, Uzes czy Awinionie). W jakim celu były wykonywane i dla kogo? Te, które przedstawiały mniszkę przy zajęciach klasztornych, najczęściej w celi bądż w kaplicy, modlącą się, odzwierciedlać miały jej życie i miejsce, w którym je spędza. Stawały się swoistym dokumentem, opowiadającym o jej codzienności oraz przekazem adresowanym najczęściej do rodziny i bliskich. Oprócz tego waloru dokumentującego pewną obiektywną rzeczywistość materialną, "raje" traktować można także jako swoisty dokument jej życia wewnętrznego i kontemplacyjnego. Według organizatorów wystawy odczytywać je można jako szczególny zapis podobny do dziennika intymnego. Należy sobie uzmysłowić, w jakim rytmie biegło życie zakonnic: było uregulowane, podzielone według godzin mszy i nabożeństw, prac, świąt i obowiązków. Aby pracować nad "rajami", mogły poświęcać na to zaledwie chwile ze swojego wolnego czasu przeznaczonego na rekreację i wypoczynek. Obdarowywały nimi póżniej bliskich, rodzinę, opiekunów lub inne mniszki (choć najczęściej efekt ich starań i precyzji odnajdywany był póżniej przez A. Girarda np. w kurniku). Uderza także skromność środków wykonania, ubóstwo materiału, a jednak nasycenie głęboką treścią emocjonalną i indywidualizmem pragnieniem oddania swoich przeżyć i intencji oraz stanu ducha. Istotny jest wysiłek w poszukiwaniu odpowiedniej fonny służącej przekazaniu swoich odczuć. 9 Tamże, s. X. �408 Kronika Do trzeciej, nie mniej interesującej grupy tematycznej, zaliczyć można część ekspozycji, która poświęcona jest Lourdes i przedmiotom komerycyjno-dewocyjnym, związanym z kultem tego miejsca i objawieniem. Handel przedmiotami dewocyjnymi jest już obecnie ściśle wyspecjalizowany, jeśli chodzi o zaspokojenie rozmaitych gustów, począwszy od przedmiotów, które podobają się dziecku lub dorosłemu, Amerykaninowi lub Flamandowi itp. Tematyka jest ściśle związana z miejscem kultu, a więc najczęściej można się natknąć na przedstawienia groty Massabielle, równie popularne są wizerunki Bernadetty i Matki Boskiej. Oddzielną grupę stanowią świece. Używane są powszechnie podczas procesji oraz masowo przez pielgrzymów, którzy wyjeżdżają z Lourdes. Gest zapalenia świec staje się w ten sposób swoistym przedłużeniem pobytu, a na pewno modlitwylO. Oprócz tego pielgrzymi powszechnie posługują się różańcem, który poza tym staje się często przedmiotem pamiątkowym, wręczanym innym po powrocie z pielgrzymki. Znaczenie obdarowywania się tego typu pamiątkami religijnymi (np. różaniec, obraz religijny) i quasi-religijnymi (np. kule śnieżne z miniaturką groty lub postaciami Bernadetty i Matki Boskiej, woda lecznicza w plastikowej butelce w kształcie Matki Boskiej itp.), można interpretować jako dar w naj czystszej postaci (w sensie Maussowskim), podtrzymujący i odświeżający zadzierżgnięte już więzi, jako zmaterializowaną intencję: "będąc w Lourdes myślałam/em o tobie/o was". Jest to także wyraz chęci podzielenia się swoim emocjami i przeżyciami, związanymi ze sferą niewyrażalną, trudną do zdefiniowania, która jednak w tym wymiarze handlowym doczekała się często "naiwnych" przedstawień. Być może dlatego traktujemy je jako "naiwne", często nieudolne czy wręcz kiczowate, ponieważ za pośrednictwem mizernych środków i bardzo rzadko mistrzowskimi sposobami, próbują przekazać coś, co wyrasta ponad poziom estetyczny. Dzięki temu, że zakupiono je w sanktuarium (nie mówiąc np. o ich poświęceniu i pobłogosławieniu), nabierają dodatkowego waloru swoistych materialnych "atestów", poświadczających pobyt w wyjątkowym miejscu, gdzie doszło do kontaktu ze świętością. Przejmują także rolę równie swoistych "ekwiwalentów" obecności i pobytu u źródeł sacrum i samego sacrum (już po powrocie pielgrzyma do domu, zarówno dla niego, jak i dla obdarowywanych). Stają się przedmiotami podobnymi do tych, które są wykorzystywane podczas ćwiczeniach mnemotechnicznych: ożywiają wspomnienia o znaczącym pobycieii. Niewątpliwie wystawa dowartościowuje ową "naiwną sztukę" dewocyjną, która odnosi się przecież także do sfer wykraczających poza porządek religijny. Organizatorzy nie kryją przed zwiedzającymi swoich prywatnych sentymentów (w tym wspomnień rodzinnych, związanych z podobnymi do umieszczonych na ekspozycji przedmiotami, co opisują również w katalogu). Sam katalog ma ciekawą formę - jest to pudełko, w którym znajdują się zszyte w cienkie zeszyciki - wywiady z kolekcjonerami, omówienia poszczególnych prezentacji tematycznych, wspomnienia itp. oraz fotografie obiektów. Taka forma edytorska nawiązuje wyraźnie do podkreślanego przez pomysłodawców ekspozycji intymnego charakteru wystawianych przedmiotów, które odwołując się do sacrum, wrosły bardzo mocno w świat historii osobistej, rodzinnej, miasta i społeczności. Inga Kuźma R. Dalvemy, tamże, s. XIII. E. Claverie, La Jlierge, Ie desordre, la critique. Les apparitions de la Jlierge a /'age de la science, "Terrain" nr 14, 1990, s. 60-73. 10 II � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5723cf377b5a25915f4ae9861a9f6154.pdf a561bbd6ad9d4c8bf0e523194a3cbd97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.229-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. Ewa Dżurak, Sławomir Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, ss. 208. Clifford Geertz powszechnie uznany jest za jednego z najbardziej oryginalnych etnografów, a zarazem za najbardziej inspirującego i wyrafinowanego, tuż obok Claude' a Levi-Straussa, intelektualistę, jakiego wydała na świat antropologia. I mimo iż stwierdzenie to w opinii niektórych - brzmieć może nazbyt przesadnie, to jednak trudno zakwestionować znaczącą pozycję wspomnianego badacza we współczesnej humanistyce i naukach społecznych, o której mogą świadczyć chociażby liczne odwołania do jego twórczości (od bezwzględnego ubóstwiania po ostrą krytykę), zarówno przez "plemiona" etnologów, jak i "hordy" socjologów, historyków, literaturoznawców, filozofów, politologów etc. Toteż obserwując polską panoramę wydawniczą, można być zdumionym (a raczej - mówiąc bardziej dosadnie - zdegustowanym) faktem, iż dość liczna naukowa spuścizna amerykańskiego antropologa prawie nie ujrzała u nas światła dziennego. Jedyną bowiem książką w całości przetłumaczoną na język polski, a w dodatku wydaną w kilkanaście lat po ukazaniu się oryginału, jest Dzieło i życie'. Należy tutaj jeszcze dodać, iż praca ta nie zajmuje miejsca centralnego w dorobku autora oraz nie stanowi tematu głównych jego rozważań, co jednakże nie oznacza, iż w refleksji antropologicznej przeszła ona niezauważona. Wręcz przeciwnie, uznać ją bowiem można - obok Writing Culture redagowanej wspólnie przez George'a Marcusa iJamesa Clifforda oraz Klopotów z kulturą autorstwa wspomnianego Clifforda - za kamień węgielny orientacji tekstualizmu w etnologii. Jak sama już wymowa przywołanych tytułów sugeruje, wszystkie trzy pozycje traktują antropologię głównie jako rodzaj pisarstwa. Zwracając uwagę na tropologię w narracji antropologicznej (a niekiedy na wątki historyczne i biograficzne autorów), Geertz nie dąży w żadnym wypadku - jak to czyni np. Edward Said w swoim Orientalizmie - do zdemaskowania ideologicznego i kolonizacyjnego (ujarzmiającego) charakteru etnografii. Poruszane kwestie w rozprawie Geertza odnoszą się bowiem wyłącznie do płaszczyzny literackiej: są one zorientowane na tekst, a sama etnografia traktowana jest przez autora jako "rodzaj pisarstwa, wyrażania rzeczy na papierze" (s. 9). Kluczową tezą omawianej książki wydaje się założenie mówiące o tym, iż o tożsamości tak rozumianej antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między Byciem Tam a Pisaniem Tu. A przejawia się ono w oryginalnym przejściu od doświadczenia terenu do przestrzeni tekstu. Dzieło i życie jednak, choć porusza temat szeroko pojmowanej antropologii, nie jest ani relacją terenową, ani studium metodologicznym. Stanowi ono raczej zbiór lużno powiązanych ze sobą sześciu esejów (będących poszczególnymi rozdziałami), dających się wkomponować w dwa nurty, które można określić jako refleksyjny iinterpretacyjny.W tym pierwszym Geertz podejmuje próbę traktowania antropologii jako czytadła (rozdz. pierwszy: Być Tam oraz rozdz. ostatni: Być Tu), w tym drugim (nie mającym oczywiście nic wspólnego z Geertzowską antropologią interpretacyjną) ukazuje,jak antropologowie piszą (rozdz. środkowe: Świat w tekście; Pokaz slajdów; Zaświadczające Ja; My/Nie-My. czyli aMer Yka [ Kursywą wyróżniam tytuły książek (także nazwy rozdziałów), wyrażenia obcojęzyczne, a także określenia Geertzowskie. �300 Recenzje i noty recenzyjne - NIE-aMer Yka). I jeżeli w nurcie pierwszym autor prezentuje swój osobisty stosunek do etnologii (wskazujący na powinowactwa owej dyscypliny akademickiej z literaturą) i stawia dość kontrowersyjne twierdzenie, iż o wartości tekstów etnograficznych stanowi nie tyle ich prostota, nagromadzenie w nich faktów kulturowych czy też nowatorskich teorii, ile sama kompozycja narracyjna, tak w drugim - koncentrując się na całkowicie odmiennych stylach czterech antropologów-pisarzy: Claude'a Levi-Straussa, Edwarda Evana Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict, przedstawia różne (a zarazem mające naj częstsze zastosowanie) sposoby konstrukcji opisu. Wybór wspomnianych reprezentantów - choć w niektórych może budzić znaczne wątpliwości - argumentowany jest przez rzecznika antropologii interpretacyjnej tym, iż głównie ten kwartet stał się założycielem dyskursywności na gruncie etnologii, iż to właśnie ci uczeni "sygnowali własne teksty z pewną determinacją, jak też zbudowali teatry języka, w których spora liczba innych postaci, mniej czy bardziej przekonująco, wykonywała, wykonuje i z pewnościąjeszcze przez krótką chwilę będzie wykonywać swoje dzieła" (s. 35). Bowiem takjak pewnym systemom myśli przypisane są konkretne nazwiska ("funkcjonalizm Radcliffe-Browna") czy też tak,jak analogicznie czyni się w przypadku pojedynczych idei ("małżeństwo Murdocka"), tak też w odniesieniu do owych antropologów można powiedzieć o stworzonych przez nich czterech różnych stylach pisarstwa. Z tego też właśnie powodu bohaterami swojej książki Geertz uczynił paryskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorską intelektualistkę. Ze wspomnianego grona to zdecydowanie Levi-Strauss charakteryzuje się - według autora Dzieła i życia - najbardziej radykalnym stylem literackim. Odsłaniając konstrukcję tekstu oraz sposób narracji Smutku tropików, łamiącej wszelkie reguły i konwencje pisarstwa naukowego (realizmu etnograficznego), Geertz zwraca uwagę, iż zawiłość, ścisłość, surowość i schematyczność strukturalizmu może "tańczyć" w jednej parze z literackością i barwnością opisu. Smutek tropików jawi sięjako dzieło złożone z kilku książek, przy czym słowo "złożone" w tym przypadku jest nazbyt ubogie, bowiem wszelkie teksty, jakie można wyodrębnić w przywołanej lekturze, wchodzące raz w sojusze, innym zaś razem kroczące własnymi ścieżkami, tworzą istny kalejdoskop narracyjny. Zatem dzieło Levi-Straussa można odczytać jednocześnie jako: 1.traktat podróżniczy, by nie powiedzieć przewodnik turystyczny - "choć, podobnie jak tropiki, nieaktualny" (s. 66); 2. etnograficzny raport, propagujący kolejnąscienza nova; 3. filozoficzny dyskurs, rehabilitujący Rousseau i tkający ponowną utopię Umowy Społecznej; 4. traktat reformatorski, oskarżający (choć nie zmieniający się w rozważania natury moralnej) ekspansjonizm Zachodu, przejawiający się na płaszczyźnie estetycznej; i 5. - symboliczny tekst, literackie zastosowanie spojrzenia symbolisty na kulturę pierwotną. Jednakże to, co najbardziej istotne w Smutku tropikówwedług autora Dzieła i życia - tkwi raczej w samym połączeniu całości niźli w poszczególnych częściach. A owym spoiwem - powiada Geertz - jest mit-Antropologa-jako-poszukiwacza. Natomiast sama wszechogarniająca forma książki jawi sięjako "Historia Poszukiwania: opuszczenia znanych, nudnych, dziwnie grożnych brzegów; podróży z przygodami do innego, mroczniejszego świata, pełnego różnorodnych fantazmatów i dziwnych odkryć; kulminacyjnej tajemnicy, prawdziwego innego, oderwanego i nieprzezroczystego, napotkanego twarzą w twarz w głębokiej sertao; powrotu do domu, by snuć opowieści, nieco tęskne i nieco nużące, nierozumiejącym, którzy, bojąc się ryzyka, pozostali z tyłu" (s. 66). W zupełnie innym świetle Geertz stawia homogeniczny świat narracji Evansa-Pritcharda, "zamieszkałego" również przez takie nazwiska, jak: Radcliffe-Brown, Meyer Fortes, Max Gluckman, Edmund Leach, Raymond Firth i in. Otóż prozę oksfordzkiego dona, poczynając od jego pierwszej poważnej pracy Witchcraft, Oracles, and Magic Among the Azande (1937) po ostatnią Nuer Religion (1956), scharakteryzować można przy użyciu tych samych określeń: "pewna siebie", "czysta", "przemyślana", "umiarkowana", "lekka", "wyraźna", "utrzy- �Recenzje i noty recenzyjne 301 mana w stylu rozmowy". W pisarstwie Evansa-Pritcharda - powiada autor Dzieła i życia - nie widać żadnego zmagania się ze słowami. "To, co powiedziane, jest powiedziane jasno, pewnie i bez zbędnych uniesień. Werbalnie, przynajmniej, nie ma żadnych pustych miejsc wypełnienia i wielokropków, które można samemu dopowiedzieć, jest tylko to, co widać, i brak zachęty do głębszego wczytywania się. Wyraźnie odczuwalny jest ton osobistego dystansu, przejawiający się w ciągłej grze najlżejszej z lekkich ironii" (s. 88). Ten typ narracji, przenikający wszelkie opowieści badacza Azande i Nuerów, pozwolił ukazać świat obcych kultur jako świat logiczny i uporządkowany, jako świat dający się doskonale zrozumieć i opisać w kategoriach typowo angielskich. I chociaż wszystkie klasyczne studia Evansa-Pritcharda, na co zwraca uwagę Geertz, zaczynają się od odkrycia, że "coś", co istnieje w kulturze Zachodu (organizacja kościelna, państwo) niekoniecznie musi mieć zastosowanie w innej społeczności, to jednak kończą się one za każdym razem stwierdzeniem, iż zawsze "to coś innego" (czary, organizacja segmentowa) działa w zamian tak samo skutecznie. "Demaskując" natomiast strukturę narracji Bronisława Malinowskiego, Geertz poświęca wiele miejsca samej postaci najsłyniejszego badacza terenowego. Otóż na kartach Dzieła i życia Malinowski jawi się przede wszystkim jako osoba radykalnie rozdwojona, oscylująca między romantykiem, odnajdującym sens życia wśród tubylców, a racjonalistą, bezgranicznie przekonanym o obiektywizmie nauki. I właśnie to wewnętrzne rozdarcie krakowskiego neurastenika, występującego raz w kostiumie pielgrzyma, innym zaś razem - kartografa, złożyło się na główną figurę retoryczną jego pisarstwa. Toteż zaobserwowane i opisane fakty kulturowe w licznych tomach, powstałych w wyniku kilkuletnich badań na Trobriandach, mieszają się z wątkami autobiograficznymi. Taka konstrukcja tekstu, będąca współcześnie nota bene niemal tendencją, pozwala w znacznym stopniu, właśnie poprzez urzeczywistnienie siebie w tekście (to Zaświadczające Ja), na uwiarygodnienie własnej relacji. Przedstawiając pisarstwo Ruth Benedict, Geertz (za Jamesem Boonem) wskazuje na pewne powinowactwa z prozą Jonathana Swifta. Bowiem zarówno w twórczości amerykańskiej antropolożki, jak i w utworach anglo-irlandzkiego pisarza mamy do czynienia ze specyficznym rodzajem krytyki społecznej, owym Ezopowym komentarzem, mówiącym o własnym społeczeństwie poprzez pisanie o innych. W Chryzantemie i mieczu kultura Japończyków, która w opinii społeczeństwa amerykańskiego często wydaje się odległa i egzotyczna, przedstawiona została jako logiczna ijasna, w przeciwieństwie do własnej kultury, pełnej dziwactw i przypadkowości. Z podobną strategią retoryczną spotykamy się również we Wzorach kultury. Ukazane trzy społeczności (Kwakiutlów, Zuni i Dobu), charakteryzujące się odmiennymi temperamentami ludzkimi, stają się momentami po prostu karykaturą nas samych. Podsumowując pisarstwo Benedict, Geertz mówi, iż ma ono na celu - w myśl starej maksymy - raczej dokuczać światu, niż go bawić. Przedstawioną przez Geertza tak różnorodną (an)tropologię narracyjnąparyskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorskiej intelektualistki łączy jeden fakt (o którym już wspomniałem), dla uwypuklenia którego autor Dzieła i życia przywołuje dwa eseje: Michela Foucaulta Kim jest autor i Ronalda Barthesa Authors and Writers. Otóż Foucault dokonał rozróżnienia między producentami pojedynczych książek a twórcami dyskursywności, będącymi nie tylko autorami swoich książek, lecz przede wszystkim fundatorami określonych reguł wytwarzania oraz nie kończących się możliwości powstawania nowych tekstów. Typologia powyższa zbieżna jest z propozycją Barthesa, ukazującą zjednej strony pisarzy pełniących rolę kapłanów, dążących jedynie do przedstawienia faktów i idei, traktujących informacje jak towar, z drugiej zaś - autorów sprawującychfunkcję klerków, tworzących urzekającą strukturę słowną, powołujących teatr języka. I właśnie w kontekście tych dwóch esejów Geertz zalicza bohaterów swojej książki: Claude'a Lćvi-Straussa, Edwarda Evan Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict do Foucaultowskich założycieli dyskursywności i Barthesowskich autorów. �302 Recenzje i noty recenzyjne Oczywiście pisarstwo antropologiczne nie jest ograniczone jedynie do stylów "wytworzonych" przez przywołane w Dziele i życiu osobowości (choć z pewnością należą one do najgłośniejszych w tej orkiestrze). Pisarstwo antropologiczne jest bowiem równie bogate i wielowymiarowe, jak różnorodny i wielogłosowy jest świat, który ono opisuje. W miejscu tym można wspomnieć, iż również sam Geertzjest założycielem dyskursywności, twórcą thick description, opisu zagęszczonego, którą to "strategią" literacką wzorcowo posłużył się w tekście Deep Play: Notes on Balinese Cockfight (z tomu The Interpretation ojCultures, 1973). Przyjrzyjmy się jeszcze na moment samemu antropologowi. Kimże onjest dla Geertza? Otóż nadszarpnięcie autorytetu Nauki (Rorty'owski "antyreprezentacjonizm" i "kontekstualizm" czy Geertzowska "wiedza lokalna") zmusiło antropologa do porzucenia pozorów osoby wszechwiedzącej, posiadającej idealną metodę badawczą, za pomocą której może ukazać "prawdę, samą prawdę i tylko prawdę". To postawa osoby poszukującej, której nie są obce rozterki i wątpliwości, jest bardziej bliska poznaniu niż definitywnym stwierdzeniom i uniwersalnym teoriom "obiektywnych" antropologów. Etnolog zatem przestał być jedynym znającym "tajemnice" innych kultur. Nie oznacza to oczywiście, iż paraliż antropologa, spowodowany niemożnością ukazania "obiektywnych znaczeń", pozwala mu wyłącznie na koncentrowanie się na sfrustrowanym ego. Zanikła jedynie jego pozycja pośrednika "mediującego pomiędzy przesądami jednych a parafiańszczyzną drugich" (s. 58) oraz rola "transkulturowego teoretyka próbującego ująć w ogólne prawa dziwaczne wierzenia i niezwykłe struktury społeczne" (tamże). Nie jest bowiem tak, iż świat etnografii istnieje obiektywnie, ale nie jest także ani przedstawiany, ani konstruowany, lecz p r z e ż y wan y, zarówno przez badaczy, jak i badanych. Toteż rozważania autora Dzieła i życia skupiające się wokół pisarstwa antropologicznego nie zmierzają w swym założeniu do zaaplikowania określonych wytycznych służących prawidłowemu sporządzaniu monografii, lecz do ukazania, iż owe opisy etnograficzne są przełożeniem własnych doświadczeń - w oparciu o strategiczny wybór stylu i figur retorycznych oraz z p o m o c ą odpowiednich zabiegów narracyjnych - na formę tekstową. Tak więc należy zgodzić się z Geertzem, iż nie można podać prawidłowej metody tworzenia tekstów, bowiem wszelki ,,[k]rytycyzm ex ante - to musisz zrobić, tego absolutnie robić nie możesz- jest tak samo absurdem w antropologii, jak i w każdym innym nie opartym na dogmacie przedsięwzięciu intelektualnym. Podobnie jak wiersze i hipotezy, etnografie mogą być osądzane tylko ex post, po tym jak ktoś je stworzy" (s. 198). Można zatem pokusić się o stwierdzenie, iż dla Geertza "dobra" monografia to taka, którą się "dobrze" czyta (oczywiście mając na myśli płaszczyznę literacką, a nie np. etyczną). Taka sytuacja skłania wielu antropologów - co stanowi jedno z podstawowych założeń etnologii postmodemistycznej (tekstualizmu) - do spostrzegania etnografii raczej w barwach dyskursu literackiego niżli naukowego. Jednakże przed pochopnym samookreśleniem się antropologów mianem powieściopisarzy przestrzega autor Dzieła i życia, co nie oznacza, iż ów badacz balijskich walk kogutów nie dostrzega podobieństw rodzinnych między owymi dyskursami. Postulat mówiący o nieistnieniu tychże granic - twierdzi ten antropolog - żywo przypomina przechwałki owego muła północnoafrykańskiego, który mówi jedynie o bracie swojej matki: koniu, nie wspominając nigdy o własnym ojcu: ośle. Antropologia - w sensie Geertzowskim - jest zatem hybrydą art i science, przy czym nie stanowi w pełni ani jednego, ani drugiego. Dlatego też możliwe jest - i to nie tylko na płaszczyżnie antropologii kulturowej - współczesne przemieszanie form gatunkowych, gdzie "autorzy oscylują między językiem zabawy, dramatu i tekstu"2. 2 C. Geertz, O gatunkach zmąconych. ·przeł. Z. Kapiński, w: Postmodernizm: Antologia przekladów. pod red. R. Nycza, Kraków 1997, s. 233. �Recenzje i noty recenzyjne 303 Dzieło i życie Clitforda Geertza, zwłaszcza w oczach "klasycznych" naukowców, może budzić liczne zastrzeżenia. Przede wszystkim wydawać się może, iż badanie strategii narracyjnych czy też figur retorycznych jest zajęciem typowo nieantropologicznym. Bowiem to, co powinno interesować prawdziwego etnologa, to mieszkańcy Trobriandów czy Tikopi, a nie chwyty literackie Malinowskiego czy Firtha. Krytyczno-Iiterackie czytanie dzieł może mieć uzasadnienie w odniesieniu do twórczości Josepha Conrada czy Milana Kundery, ale w przypadku U:vi-Straussa czy Marvina Harrisa podejście takie wydaje się komiczne. Nie jest bowiem ważne, jak zostało napisane, lecz co zostało napisane. Obawy i wątpliwości te jednak wydają mi się bezpodstawne, bowiem nie dotyczą one istoty zagadnienia, lecz - z czym w pełni zgadzam się z Geertzem - "opierają się (...) raczej na wyobrażeniu sobie zagrożeń możliwych" (s. 11). Gdyby antropolodzy porzucili swe zainteresowania dotyczące kultur Afryki czy Oceanii na rzecz "poszukiwania" wyłącznie sposobów narracji Edwarda Westermarcka czy Edmunda Leacha (co wszelako wydaje mi się mało realne), to wówczas wspomniane zarzuty faktycznie mogłyby "nabrać" niepokojących barw. Zatem "korzenie owych obaw muszą leżeć gdzie indziej" (tamże). Być może w przekonaniu (a raczej w strachu), iż analiza dzieł antropologicznych pod kątem literackim przyczynić się może w znacznym stopniu do uwolnienia się owej dyscypliny spod ciężaru pewnych mitów związanych z zawodem etnologa (dotyczących referencyjności opisu, obiektywności w "przełożeniu" doświadczeń terenowych na formę tekstową, neutralności badacza etc.). Ukazaniu bowiem sposobu pisarstwa antropologicznego towarzyszy także proces poznawczy, przy czym dotyczy on nie tyle obiektywizmu i prawdy empirycznej, ile efektu subiektywizmu wyrażonego w terminach literackich. Pole epistemologiczne ustąpiło miejsca przestrzeni narracyjnej. I na koniec jeszcze jedna uwaga. Ponieważ temat książki Geertza dotyka pisarstwa antropologicznego, toteż wypada wspomnieć o stylu samego autora. Otóż Dzieło i życie pod względem literackim plasuje się - w moim przekonaniu - na pozycji bardzo wysokiej. Błyskotliwe porównania, metaforyczne bogactwo, mistrzowskie i zrozumiałe skróty myślowe, klarowność i przejrzystość języka, spójność i gładkość w przechodzeniu z jednego wątku do drugiego, a przede wszystkim zastąpienie wszelkiej naukowej szczegółowości terminologicznej swoistą refleksją - to cechy, które nawet u najbardziej wymagającego odbiorcy literatury pięknej mogą wzbudzić poklask. Bowiem Dzieło i życie przeznaczone jest nie tylko dla zamkniętego kręgu wytrawnych handlarzy zadziwienia, lecz także (a może przede wszystkim) dla tych, dla których zabawa słowem oraz obcowanie z tekstem sprawia nie lada przyjemność. Marcin Kwiatkowski Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości, tłum. Halina Lisowska-Chehab, Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 185. Państwowy Amin Maalouf nie jest antropologiem. Jest mieszkającym w Paryżu libańskim imigrantem uznanym zajednego z najlepszych współczesnych pisarzy francuskojęzycznych. Poza beletrystyką ma też w swym dorobku pracę historyczną n)!prawy krzyżowe w oczach Arabów. Jego pełen wątków autobiograficznych i nie roszczący sobie pretensji do prezentowania "prawdy obiektywnej" esej Zabójcze tożsamości jest o tyle interesujący dla antropologa, że jest kolejnym głosem w gorącej dziś dyskusji na temat wielokulturowości i tożsamości �Recenzje i noty recenzyjne 304 kulturowej. Pamiętać należy, że Maalouf nie jest oczywiście typowym reprezentantem społeczności franko-arabskiej, jest liberalnym intelektualistą i zapewne nie mieszka w podparyskim blokowisku. Dyskurs multikulturalistyczny z definicji promuje jednak pluralizm doświadczeń imigranckich, stąd tekst Maaloufa stanowi cenny materiał dla badacza z kręgu nauk społecznych. Moja próba "naukowej recenzji nienaukowej książki" wynika z nadziei, że dyskurs antropologiczny można uczynić "różnogłosowym"l, że Maalouf może się w nim wypowiadać ze względu na swoją hybrydalną tożsamość stanowiącą przedmiot badań nad wielokulturowością. Jest on jednym z wielu ludzi żyjących dziś, posługując się terminem Homi Bhabhy, w "stanie unhomeliness, stanie poza-terytorialnego i między-kulturowego wtajemniczenia"2. Ponadto jego postawa zbliżonajest do tzw. aktywnego antyfundamentalizmu w antropologii, w myśl którego nie tyle należy opisywać świat, co raczej kształtować międzykulturowy dialog. Składający się z różniących się nieco nasyceniem wątkami autobiograficznymi czterech części, w tym najbardziej osobistego "Moja tożsamość, moje przynależności", historycznego "Kiedy nowoczesność przychodzi od Innych" oraz zgrabnie łączącymi perspektywę subiektywną ze współczesnymi procesami społeczno-kulturowymi rozdziałami ("Czasy plemion ogólnoświatowych" i "Oswoić panterę"), esej Maaloufa to przede wszystkim krytyka prymordialnej koncepcji tożsamości etnicznej. Autor uważa ją za wyjątkowo niebezpieczną w skutkach (stąd tytuł książki); myślenie w kategoriach ,jednej jedynej przynależności" prowadzi jego zdaniem do konfliktów, nierzadko zresztą niezwykle krwawych (co, z racji swego pochodzenia, miał okazję odczuć na własnej skórze). Tożsamość porównuje Maalouf do grożnej pantery, a jego rozważania to propozycje sposobów, dzięki którym "panterę" można "utrzymać na smyczy". Remedium stanowić ma pozwolenie ludziom na "pełne przeżywanie swojej złożoności"; wielorakie przynależności prowadzić mają do pielęgnacji więzi z ludźmi pochodzącymi z różnych grup kulturowych, społecznych czy wyznaniowych. Antagonizmy w państwach wieloetnicznych usunęłaby, zdaniem Maaloufa, postawa wzajemnego poszanowania kultur. Stosunek Maaloufa do problemu integracji imigrantów (nie odnosi się tu konkretnie do przypadku Francji) opiera się na wierze w możliwość kompromisu i dialogu. Z jednej strony podkreśla on, że brak szacunku do kultur imigrantów wywołuje ich wrogość i niechęć do akceptacji norm goszczącego ich społeczeństwa. Twierdzi też, że imigranci mają prawo krytykować reguły panujące w kraju, w którym zdecydowali się osiedlić. Z drugiej jednak strony nowa ojczyzna wymusza pewne zmiany w obyczajach przybyszów i jego zdaniem należy się temu podporządkować. Maalouf szuka drogi środka, mówi o negocjacji, jawi się tu więc jako apostoł międzykulturowego dialogu. Innymi wątkami jego "misyjnej" pracy są historyczne argumenty na obronę tak dziś napiętnowanego świata islamu oraz próba oceny zjawiska globalizacji i procesu zjednoczenia Europy. Na początek chciałabym przyjrzeć się Maaloufowskiej "panterze". W antropologii istnieją dwa zasadnicze podejścia do problemu tożsamości etnicznej - krytykowane przez Maaloufa stanowisko pierwotnościowe oraz popierane przez niego ujęcie instrumentalistyczne. W myśl pierwszego z nich tożsamość etniczna dana jest każdemu człowiekowi z tytułu urodzenia w określonej grupie, jest więzią ,,naturalną" (w tym sensie przypomina ona pokrewieństwo), której nie można się pozbyć i której nie można pozyskać będąc obcym. Zależy od procesu enkulturacji, a nie późniejszych interakcji społecznych. Etniczność leżeć ma w obszarze pierwotnej toźsamości człowieka i odpowiadać za pozaracjonalny sposób umiejscawiania się w świecie. Według filozofów komunitaryzmu, wpisujących się w nurt pierwotnościowy, więź etniczna tkwi głęboko w świadomości członków każdej grupy i uzewnętrznia się przede wszystkim w sytuacji konfliktu. Komunitaryści uważają, że taka nadana nam I 2 C. Geertz, Dzieło iżycie, Warszawa 2000, s. 195. L. Gandhi, Postcolonial Theory. A Criticallntroduction, New York 1998, s. 132. �Recenzjei noty recenzyjne 305 z racji urodzenia się w określonej grupie tożsamość jest "prawdziwa" (w przeciwieństwie do tej, którą się nabywa, zmienia i która jest według nich "sztuczna"). Według Zygmunta Baumana "Dla komunitarysty «wybierać» to tyle, co odkryć swą historycznie określoną tożsamość, jedyną, niepowtarzalną i z góry daną - i dać jej świadomy wyraz"). Koncepcję tę Maalouf oskarża o redukowanie tożsamości do jednej tylko przynależności i kształtowanie w ludziach "stronniczych, sekciarskich, nietolerancyjnych, dominujących i czasem nawet samobójczych postaw (...)"4. Instrumentaliści natomiast traktują etniczność kontekstowo, przede wszystkim jako środek służący mobilizacji danej grupy; według nich zawsze odnosi się ona do aktualnych warunków społecznych. Ich zdaniem tożsamości kulturowej nie powinniśmy traktować jako faktu dokonanego, ale jako ciągłą, nigdy nie zakończoną "produkcję",jako process. W nurt ten wpisuje się esej Maaloufa, w którym podkreśla on, że tożsamość nie jest nam dana raz na zawsze, że przeobraża się w ciągu całego naszego życia. Nie jest więc tworem utrwalonym, ustalonym, lecz konstruowana jest w dyskursach historii i kultury, poprzez pamięć, wyobraźnię i narrację. "Stawanie się" jest równie ważne jak "bycie", gdyż tożsamości nie odnajduje się w przeszłości, lecz w przyszłości, w tym, co dopiero powstaje. Zdaniem Stuarta Halla, "tożsamości to imiona, jakie nadajemy różnym sposobom, w jakie jesteśmy umiejscowieni w narracjach przeszłości"6. Tożsamość nigdy nie jest kulturowo trwała, zawsze stanowi coś na kształt opowieści, narracji właśnie. I dlatego pomocne w rozumieniu tożsamości kulturowej jest wyobrażenie jej sobie w postaci warstw, poziomów różnych przynależności w wielu kombinacjach; ta wielowymiarowa samoidentyfikacja może doskonale funkcjonować. Wszystkie jej składowe są równie ważne, są niczym różne języki, którymi sięjednakowo dobrze włada. Dla Maaloufa taka złożona tożsamość ,jest rysunkiem na napiętej skórze; wystarczy, że się dotknie jednej przynależności, a zadrży cała istota"7.Autor Zabójczych tożsamości zdaje się podzielać opinię Edwarda Saida, który uważa, że "bycie muzułmaninem czy Arnerykaninemjest dziś niczym więcej jak tylko punktem wyjścia, który przy dalszym kontakcie traci natychmiast na znaczeniu. Imperializm bowiemjednoczy oraz miesza kultury i tożsamości w skali światowej. Ale jego najgorszym i najbardziej paradoksalnym podarunkiem dla ludzi było właśnie sprawienie, że uwierzyli oni w to, że są tylko i wyłącznie biali albo czarni, tylko i wyłącznie zachodni bądź orientalni"8. Maalouf, uznając wielostronne przynależności kulturowe, broni teorii kultury, która akcentuje jej" wielojęzyczny" charakter, zdradzający wielorakość źródeł pochodzenia tworzących ją elementów oraz właściwe im napięcia. Tym przemieszczonym ,językom" (wszakże mowa tu przede wszystkim o kondycji imigrantów) nadawane są wciąż nowe znaczenia. Maalouf odrzuca tym samym etniczny absolutyzm, w myśl którego "kultury są na wieki od siebie oddzielone etnicznymi granicami"9. Kulturę pojmuje jako twór plastyczny, z gruntu synkretyczny, nie dający się zamknąć w "etnicznych szufladkach"; bliska jest mu koncepcja "tożsamości poprzez różnicę", w ramach której twierdzi się, iż tożsamości "wciąż powstają na nowo, ulegają transformacjom, nieustannie reprodukują się, przybierając coraz to nowe formy"'O. ) Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa 2000, s. 328. A. Maalouf, Zabójcze tożsamości ..., s. 39. 5 S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora. w: P.Williams,L. Chrisman (red.), Colonial Discourse and Postcolonial Theory, Harlow 1993, s. 392. 6 Tamże, s. 395. 7A. Maalouf, op. cit. s. 34. 8 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture. Racisms and Muticulture in Young Lives, London 4 1996, s. 251. 9 G.Bawnann,Contesting Culture. Discourses o/Identity Multi-ethnic London, Cambridge1996, s. 22. S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora ..., s. 402. 10 �306 Recenzje i noty recenzyjne Maaloufstanowi piękny przykład hybrydalnej tożsamości. Jak wcześniej nadmieniłam, jest Libańczykiem, Francuzem, a ponadto Arabem wychowanym w religii chrześcijańskiej, stąd bliskie są mu obie cywilizacje, arabska i judeo-chrześcijańska. W Zabójczych ... Maalouf próbuje walczyć ze stereotypem ortodoksyjnego, wojowniczego muzułmanina-fanatyka i islamu jako nietolerancyjnej religii opartej na idei świętej wojny. Nakreśla krótko historię tego systemu religijnego i zaznacza, że "nikt nie ma monopolu na fanatyzm" I l. Przypomina, że chrześcijaństwo bardzo długo dalekie było od otwartości i tolerancji, podczas gdy historia świata muzułmańskiego pokazuje odwrotny proces - odchodzenie od postawy otwartej w stronę totalitarnej. Domniemane immanentne cechy islamu - zamkniętość na inne wyznania, tradycjonalizm i konserwatyzm są w rzeczywistości uwarunkowane historycznie; są stosunkowo niedawnym zjawiskiem w dziejach tej doktryny religijnej. Jeszcze w czasach Nasera bojownik radykalnego ruchu islamskiego uchodził w oczach przeciętnego Araba za wroga i "poplecznika" Zachodu. Błędne postrzeganie świata arabskiego przez przedstawicieli cywilizacji euro--amerykańskiej wynika, zdaniem Maaloufa, z niedoceniania wpływu charakteru poszczególnych społeczeństw na formę, jaką przyjmuje islam. Argumentuje on, że religia w każdej epoce nosi ślady czasu i miejsca, stąd fundamentalizm islamski jest bardziej produktem naszej niespokojnej epoki i niepewnej pozycji państw arabskich na arenie międzynarodowej niż nadpsutym owocem nauk Koranu. Dodaje przy tym, że żadna religia nigdy nie była i nie jest motorem modernizacji. Maalouf krytykuje też skłonność Zachodu do monokauzalnego wyjaśniania wydarzeń mających miejsce w krajach muzułmańskich; jak słusznie zauważa, islam nie tłurnaczy wszystkiego. Za przykład podaje wojnę domową w Algierii, którą zrozumiemy raczej, sięgając do historii jej kolonizacji i dekolonizacji niż szukając jej przyczyn w dziejach islamu. Moim zdaniem trafnie nakreśla tło narodzin ruchów fundamentalistycznych, pisząc o roli,jakągra tu upokorzenie i zepchnięcie na margines państw arabskich. Ludzie ci "żyją w świecie należącym do innych, posłusznym regułom ustalonym przez innych", gdzie są"sierotami, cudzoziemcami, intruzami lub wyrzutkami"12.Takie położenie to prosta droga do przyjęcia postaw ekstremistycznych i trudno się tu z Maaloufem nie zgodzić. Zaznacza on też, że ,jeśli dane społeczeństwo widzi w nowoczesności «obcą rękę», to zawsze przejawia tendencję do odpychania jej i do obrony przed nią"l3. Poruszając problem globalizacji, Maaloufwysuwa tezę, że każdy z nas czerpie z dwóch dziedzictw kulturowych, które nazywa "pionowym" i "poziomym". Pierwsze z nich pochodzi z tradycji narodu danego człowieka, jego wspólnoty religijnej, a drugie wiąże się z wpływem epoki, w której żyjemy (zgodnie z myślą Marca Blocha, że "ludzie są bardziej dziećmi swej epoki niż swych rodziców"). W kontekście globalizacji przynależność "pozioma" nabiera coraz większego znaczenia, choć paradoksalnie ludzie wciąż uparcie odwołują się do tradycji "pionowej". Na podobnej zasadzie z zapamiętaniem podkreślamy różnice między sobą, gdyż w rzeczywistości różnimy się coraz mniej; stąd za każdym razem, kiedy mówimy o tym pojęciu-worku, jakim jest «globalizacja», sensowniej byłoby od razu używać terminu «glokalizacja», który oddaje dwukierunkowy charakter procesów kulturowych, o jakich mówi Maalouf. O zjawisku globalności mówić możemy wtedy, gdy ludzkie wytwory, wartości i praktyki społeczne upowszechniają się na całym świecie i gdy działania ludzkie skierowane są w stronę całego globu, a nie np. konkretnej wspólnoty narodowej. Największe niebezpieczeństwo globalizacji polega na tym, że może ona przybrać formę hegemonii jednej cywilizacji, co prowadziłoby do homogenizacji kulturowej, a więc ujednolicenia wzorów uczestnictwa w kulturze i sposobów odbioru ze standaryzowanych treści kulturowych; byłaby to więc raczej «amerykanizacja». Mamy tu niejako do czynienia z walką o wejście na arenę 11A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 61. 12Tamże, s. 87. 13Tamże, s. 137. �Recenzje i noty recenzyjne 307 "uniwersalnego dziedzictwa ludzkości", a szanse w tej rozgrywce są niestety nierówne; słabsze, mniej wpływowe kultury, pozbawione najpotężniejszego dziś narzędzia - mediów, spychane będą na margines naszej - czy aby na pewno? - globalnej wioski. Gdyby globalizacja funkcjonowała w jednym tylko kierunku, to z jednej strony mielibyśmy, jak pisze Maalouf, "ogólnoświatowych nadawców", a z drugiej - stojących na straconej pozycji "odbiorców". Jest jeszcze jednak trzeci sposób recepcji kulturowej - hybrydyzacja i synkretyzacja, które akurat w tym przypadku zdają się umykać autorowi Zabójczych tożsamości. Można mu też zarzucić, że nie pisze wcale o ubóstwie, podziale świata na bogatą Północ i biedne Południe. Nie jest przecież tak, że wszyscy na ziemi mają dostęp do internetu i międzynarodowych lotnisk. Wręcz przeciwnie, na globalizacji zyskuje zaledwie kilka procent najmożniejszych naszej planety; zdecydowana większość jej mieszkańców nigdy nie ujrzy komputera i nigdy nie opuści swojej wioski położonej gdzieś w mrokach tzw. Trzeciego Świata. Jak pisze Zygmunt Bauman: "Osławiona globalizacja ekonomii i finansów ma też inny aspekt, który można określić mianem «globalizacji nędzy» (...)''14. Maalouf, ignorując ten problem mówi tu z punktu widzenia "postkolonialnego intelektualisty", osoby pochodzącej z "peryferiów", której udało się zaistnieć w świecie zachodnich elit intelektualnych i której przeto obca stała się walka o przetrwanie, jaką codziennie toczą miliardy ludzi w tzw. krajach rozwijających się (jakkolwiek neomarksowsko zabrzmieć może ten zarzut). Można nawet odnieść wrażenie, że Maaloufuległ zwodniczemu czarowi Europy. Hegemonię cywilizacji euro-amerykańskiej określa bowiem mianem "wydarzenia nie mającego precedensu w Historii ludzkości"'5. Takim stwierdzeniem naraziłby się bardzo badaczom zajmującym się studiami postkolonialnymi. Osobiście nie widzę powodu, dla którego dominacja naszego kręgu kulturowego miałaby się różnić od panowania kultury egipskiej, mezopotamskiej, greckiej czy chińskiej, a opinia taka dziwi mnie tym bardziej, że wypowiadana jest przez osobę o przygotowaniu historycznym. Co gorsza, Maalouf posuwa się do karkołomnego porównania kulturowego imperializmu europejskiego do "procesu zapłodnienia" pozaeuropejskich obszarów ziemi przez idee powstałe na gruncie europejskim: ,,( ...) ludzkość dojrzała do narodzin cywilizacji planetarnej, to znaczy, jajeczko było gotowe do zapłodnienia iEuropa Zachodnia je zapłodniła"'6. Zapłodniła, a jakże, ale drogą gwałtu, a tego Maalouf zdaje się nie zauważać. W tym punkcie eseju jego godny pochwały krytycyzm zdaje się być głęboko uśpiony. Kolejnym jego potknięciemjest twierdzenie, że wszelka modernizacja wiąże się z westernizacją. Huntington i Barber zapewne nie zgodziliby się z tym zdaniem. Klasycznym przykładem na odrzucenie westernizacji, a przyjęcie modernizacji, są kraje Azji Południowo-Wschodniej, np. Singapur lub Japonia ze swoją maksymą ,Japoński duch, zachodnia technika". Warto zaznaczyć, że we wczesnej fazie modernizacji westernizacja faktycznie jej sprzyja, ale póżniej modernizacja doprowadzić może do odrodzenia rodzimej kultury, gdyż umacnia siłę ekonomiczną i militarną społeczeństwa, a co za tym idzie podnosi jego "samoocenę" (przykładem mogą być tu bogate państwa arabskie). Największą niespodzianką (niestety przykrą) w eseju Maaloufa jest deklaracja poparcia dla uniwersalizmu i sprzeciw wobec relatywizmu kulturowego. Jest to spore zaskoczenie dla czytelnika, zważając na ogólny promultikulturalistyczny wydźwięk Zabójczych ... Przypomnijmy, że relatywizm zakłada równość wszystkich kultur: nie można ich ze sobąporównywać, ani tym bardziej zestawiać ze sobą np. instytucji z dwóch różnych kultur, gdyż w każdej z nich pełni ona określoną funkcję w strukturze danego społeczeństwa. «Uniwersalność» autor Zabójczych ... definiuje jako uznanie takich samych praw dla wszystkich ludzi; idąc tym tropem, naruszenie tych praw w imię takiej czy innej tradycji kulturowej sprzeczne jest IS Z. Bauman, Ponowoczesność.. .• s. 95. A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 82. 16 Tamże, s. 3. 14 �308 Recenzje i noty recenzyjne z duchem uniwersalności: "Nie może być z jednej strony ogólnej deklaracji praw człowieka, i z drugiej - deklaracji specyficznych: muzułmańskiej, żydowskiej, chrześcijańskiej, afrykańskiej, azjatyckiej itd."17.Cóż za modelowy przykład europocentryzmu! Maaloufpo raz kolejny spotkałby się tutaj z atakiem ze strony badaczy z kręgu studiów postkolonialnych, którzy krytykują uniwersalizujące idee Oświeceniowe. Zdaniem historyka z grupy Subaltern Studies, Dipesha Chakrabarty' ego, "od wieków już filozofowie i myśliciele mający wpływ na ksztah nauk społecznych tworzyli teorie mające dotyczyć rzekomo całej ludzkości; wiemy jednakże, że powstawały one we względnej, a często zupełnej nieznajomości zdecydowanej większości wspólnoty ludzkiej, tj. w absolutnej ignorancji kultur tych, którym przyszło żyć w świecie niezachodnim"18. Otóż nie ma czegoś takiego jak "ogólna deklaracja praw człowieka". Powstała ona bowiem na gruncie europejskim (niejest więc,jak by tego chciał Maalouf, "neutralna kulturowo"; zresztą czy w ogóle może istnieć coś rzekomo "ogólnoludzkiego", niezdeterminowanego kulturowo?!), w konkretnym kontekście historycznym; defacto jest więc "europejską deklaracją praw człowieka". Maaloufbroni tu jakiejś abstrakcyjnej «Ludzkości», chce szanować «Człowieka», nie szanując jego partykularnej kultury. Te dwa słowa napisałam z dużej litery (sam autor tego nie czyni), aby pokazać ich esencjonalizujący charakter; niestety Maalouf nie wpisuje się tu w nurt myśli ponowoczesnej, a szkoda. Czas najwyższy uznać nonsensowność takich generalizujących, mówiących o «istocie», «rdzeniu», «autentyzmie» pojęć; nie ma czegoś takiego jak «Jedna Ludzkość» podzielająca wspólne wartości i wspólne «fundamentalne» prawa. Ciekawam, kto ma rozstrzygać o tym, które tradycje etniczne powinny być szanowane, a które nie ("Tradycje zaś o tyle powinny być szanowane, o ile są tego warte [...]"19),«czy ma o tym decydować to wątpliwe "sumienie ludzkości", jakim rzekomo jest Europa? Maaloufzachłysnął się najwyraźniej francuskimi ideami republikańskimi i moim zdaniem zaburza to jego obecny przecież w tej książce krytycyzm. Postkolonialnym wątkiem20 Zabójczych ... jest powtarzająca się myśl, że w obecnych czasach wszyscy czujemy się po trosze członkami mniejszości, po trosze wygnańcami. Myślę, że jest to bardzo trafne spostrzeżenie. Jak napisał Paul Gilroy, ,jesteśmy dziś w dużej mierze «nomadami» i musimy nauczyć się, jak budować swoją tożsamość na piasku"21.Z tego względu książkę tą można polecić tym, którzy interesują się współczesnymi zmianami w kulturze, a zwłaszcza wpływem procesów migracyjnych na ksztah dzisiejszego, wyjątkowo niepewnego, acz fascynującego świata. Warto trzymać rękę na pulsie. Ponadto lekki, eseistyczny styl Maaloufa oraz wyczuwalne w jego pracy zaangażowanie emocjonalne sprawiają, że Zabójcze tożsamości po prostu przyjemnie się czyta. To także esej "z misją"w epilogu Maaloufwyraża życzenie, aby jego wnuk nie musiał sięgać do jego książki, aby w przyszłości nie istniała już potrzeba mówienia o sposobach oswajania "tożsamościowej bestii". Autor Zabójczych ... zgodziłby się więc zapewne z brytyjskim badaczem nowych etniczności, Lesem Backiem, który napisał, że ,jeśli multikulturalizm ma mieć jakiekolwiek znaczenie w kontekście XXI wieku, to nieodwołalnie trzeba odrzucić ideę, że jakoby istnieją na świecie homogeniczne kultury i tożsamości"22.To zdanie zdaje się przesłaniem pracy Amina Maaloufa. Natalia Paszkiewicz 17Tamże, s. 123. 18L. Gandhi, Postcolonial Theory ..., s. 44. 19A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 124. 20 Jednym z ważniejszych pojęć w teorii postkolonialnej jest exile wygnanie, wychodźstwo, emigracja. 21 P. Gilroy, Small Acts. Thoughts on the Politics of Black Cultures. London 1993, s. 152. 22 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture ..., s. 251. �Recenzje i noty recenzyjne 309 Skrytość kultury, red. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 200 1, ss. 138. Tom ten jest wynikiem spotkania autorów niekoniecznie reprezentujących zbliżone nastawienia teoretyczne i badawcze. Bez wątpienia nieść to musi określone konsekwencje, łącznie z wrażeniem niespójności czy operowania nieprzystającymi teoretycznie koncepcjami. Przedstawienie różnych podejść, które łączy uznanie, jak pisze Krystyna Zamiara, że "w kulturze ludzkiej można, a nawet trzeba wyróżniać to, co w danym czasie jest (I) jawne, dostępne świadomości jednostek tworzących daną wspólnotę obok tego, co (2) niejawne, niedostępne" (s. 7), powoduje wszakże, iż uzyskujemy całkiem bogaty przegląd różnych stanowisk - spojrzenie z lotu ptaka na obszerne pole badań uznających obecność w kulturze jej części niejawnej, skrytej dla uczestników czy też - jak lubią mówić niektórzydepozytariuszy kultury. Próbą zaproponowania jednej, określonej koncepcji teoretycznej tom ten więc nie jest, choć spełnia inne pożyteczne zadania. Konstatacja, że w kulturze można wyróżnić jej skryty obszar, oczywiście nieobca jest naukom społecznym od dawna, leczjednocześnie sfera niejawna kultury nie była dotąd polem - przynajmniej w Polsce - rozległych i transdyscyplinarnych badań. Konstatacja taka, przyjęta w punkcie wyjścia, odwołuje się do przeświadczenia o możliwości wspólnego badania tej sfery przez reprezentantów szeroko rozumianej humanistyki - z psychologią, antropologią czy filozofią na czele. Autorzy esejów, wywodzący się z różnych dyscyplin humanistycznych, prezentując różne nastawienie teoretyczne, a także interesując się różnymi węższymi obszarami kultury, pokazują, że problem skrytości podejmowany jest bez mała wszędzie, wszędzie co prawda na swój sposób, zwykle też z koncentracją na charakterystycznych zagadnieniach, tematach, ustępach. Ile w tym wszystkim myśli ciekawych dla etnologa-antropologa? Z tego punktu widzenia niektóre artykuły z recenzowanego tomu warte są dokładniejszego omówienia, inne domagają sięjednak przynajmniej zasygnalizowania głównych idei. Otwierający tom szkic Krystyny Zamiary "Skrytość kultury a świadomość indywidualna" jest - w intencji autorki - próbą ukazania teoretycznych możliwości analizy ukrytej sfery kultury. Zauważa ona, że kwestia skrytości kultury od dawna nurtuje humanistykęszczególnie filozofię i antropologię kultury, ale także niektóre dyscypliny szczegółowe, takie jak choćby językoznawstwo. Z dotychczasowej refleksji nad nią wynika zaś, że skrytość kultury może być przypisywana kulturze jako całości albo też może być lokowana w pewnych jej sferach, głównie w języku, w obyczaju, w nauce. Niezwykle istotne jest to, że zawsze jest ona umieszczana w opozycji do jawnej części kultury, w opozycji do tego, cojak stwierdza Zamiara - "opatruje się mianem kultury jawnej, lub danych explicite reguł, uświadamianych zasad" (s. 13). Skrytość może być traktowana jako immanentna właściwość kultury lub też przypisywana jej poszczególnym członkom. W tym drugim wypadku chodzi o ukrytą kulturę w nas, ,,0 kulturę przyswojoną, nabytą przez osoby należące do określonej wspólnoty" (s. 13). Samo wyrażenie "kultura ukryta" sugeruje, że jest ona poznawczo niedostępna dla nosicieli - uczestników kultury, implikuje ponadto, że istnieje warstwa kultury - "kultura jawna" - nie będąca dla członków wspólnoty żadną terra incognita. Występujące tutaj rozróżnienie "kulturajawna-kultura ukryta" ma więc - ogólnie biorąc - swój odpowiednik w przeciwstawieniu tego, czego jednostki są świadome, i tego, co pozostaje dla ich świadomości w ukryciu. W szczegółach, co pokazuje autorka, rozróżnienie to traktowane jest rozmaicie, różne są zatem koncepcje kultury dotyczące jej jawnych iukrytych części. Inną koncepcję znajdujemy w opisowej metodologii nauk, inną, gdy kształtuje ją perspektywa kulturoznawcza, a jeszcze inna jest koncepcja trzech światów Karla Poppera - by wskazać tutaj tylko niektóre, być może jednak dla rozwoju humanistyki i nauk społecznych w ostatnich dekadach najważniejsze. Czy je coś łączy? Szczególnym, wyróżnionym - jak zauważa Krystyna Zamiara - obiektem kulturowym o niejawnym charakte- �310 Recenzje i noty recenzyjne rze dla członków wspólnoty jest język, przedmiot zainteresowania zarówno filozofów i psychologów,jak i reprezentantów socjologii czy antropologii kultury. Używając na co dzień języka, nie tylko nie zdajemy sobie sprawy zjego struktury, ale także z uzależnienia od niego reguł naszego myślenia i innych funkcji psychicznych. Język staje się sposobem budowania "realnego świata", przy czym jego reguły, a przede wszystkim zależność od niego innych części kultury, pozostaje dla członków wspólnoty zakryta. Autorka zauważa w końcu - co dla nas jest nie do pominięcia - że badanie przez antropologów niejawnej części kultury nie wiąże się na ogół z przyjęciem naturalistycznych koncepcji psychiki - koncepcji uznających prymat z góry określonych właściwości osobowości nad właściwościami kultury. To prawda, nieświadomość traktowana jest bowiem przez antropologów - co potwierdza Zamiaranajczęściej jako kategoria psychokulturowa: antropologowie starają się wykazać odpowiedniość między kulturą a osobowościąjednostek, uznając, iż elementy niejawne (osobowości, a przez to i kultury) dzięki refleksj i podmiotu mogą zyskać status jawności. W przedstawionym przez Alinę Motycką artykule "Kultura a nieświadomość" znajdujemy próbę zarysowania niezwykle ważnego, jej zdaniem, przewrotu w humanistyce wiążącego się z odkryciem nieświadomości - przewrotu, który sprawił, że już nie można uprawiać nauki, ignorując to odkrycie, ale też nie można - uznając je - tak słabo go, jak dotąd, pojmować, tak kiepsko filozoficznie odczytywać, jak to się dzieje szczególnie w filozofii o analitycznych korzeniach. Wedle autorki, ów przewrót wiąże się ze zburzeniem starego, kartezjańskiego paradygmatu, w którym cała działalność człowieka wiązana była ze świadomością i przez to często przeciwstawiana naturze jako typowo ludzka sfera aktywności. Odkrycie nieświadomości ma doprowadzić do całkowitego przewartościowania, wręcz do zniesienia "starego" ujmowania tych związków. Zmusza zwłaszcza do odrzucenia poglądu, jakoby cała ludzka działalność wynikała z rozumnej woli, zmusza w konsekwencji do zupełnie nowego odczytania starej opozycji "natura-kultura". W myśl nowego paradygmatu świadomość ma być pojmowanajako podlegająca ciągłym wpływom sił nieświadomości, czyli wrodzonych sił popędowych. I jakkolwiek w obrębie samego tego paradygmatu występują często znaczne różnice podejść badawczych - rozmaicie choćby rozumie instynkty - nie ulega jednak wątpliwości, że - jak utrzymuje Alina Motycka - przewrót w humanistyce doprowadzić musi do zupełnego przewartościowania relacji kultura-świadomość. Kultura nie może być już utożsamiana tylko - co było zgodne z paradygmatem kartezjańskim - ze świadomością, czyli z "myśleniem, umysłem, z czynnościami rozumu i tzw. wolną wolą" (s. 32), czas wreszcie na uznanie, że jest tworzona (także) przez ludzką nieświadomość. Świadomość staje się zresztą w wielu nowszych psychoanalitycznych koncepcjach jedynie aktywnością wtórną wobec nieświadomości. Nie oznacza to jednak, że wszyscy "nowi" badacze, idąc śladem Zygmunta Freuda, uznają kulturę za "protezę" natury, lecz - bliżsi chociażby Carlowi Gustavowi Jungowi - mogą widzieć w symbolicznej aktywności człowieka sposób na ożywianie tkwiących w naszej naturze archetypów. Kultura zaczyna być w tym wypadku rozumiana jako dialog prowadzący do tworzenia syntezy pomiędzy naturą i duchem. W korespondującym z tą tezą tekście Barbary Kotowej "Archetypy a kultura" dostrzegamy wszakże próbę zmiany jungowskiego paradygmatu nieświadomości - zmiany przez odrzucenie biologicznych podstaw archetypów na rzecz uznania ich wyłącznie kulturowego charakteru, ich całkowicie kulturowego przekazu. Uznanie archetypu za twór czysto kulturowy jest bez wątpienia zaprzeczeniem idei Junga. Dla autorki archetypy to szczególne wytwory, których dziedziczenie odbywa sięjednakjak wszelkich kulturowych wytworów - przez przekazywanie reguł i przekonań normatywno-dyrektywalnych, podlegają więc transmisji jak cała tradycja. Trzy dalsze teksty z analizowanego tomu omówię tutaj w dużym skrócie, wyławiając z nich tylko część wątków. Ich autorzy poświęcają je bowiem problemom raczej filozoficznym: powstawaniu światoobrazu i nastawień kulturowych, koncepcji nieświadomości �Recenzje i noty recenzyjne 311 Viktora Emila Frankla oraz skrytości wypowiedzi moralnych w koncepcji preskryptywizmu Richarda M. Hare. Wacław Mejbaum i Aleksandra Żukrowska w artykule ,,0 faktach i nastawieniach kulturowych", sięgając do pojęć właściwych fenomenologii Edmunda HusserIa, podejmują problem powstawania światoobrazu oraz jego dostępności dla innych uczestników komunikacji. W rozważeniu tego problemu pomocna ma być, ich zdaniem, kategoria nastawień kulturowych - trzecia po dwóch innych: po nastawieniach receptywnych i teleologicznych, uznawanych za nastawienia naturalne. Cóż to są w ogóle nastawienia? Za autorami powinniśmy uznać, że każda ludzka osoba jest warunkowana przez bodżce świata zewnętrznego. Wedle Mejbauma i Żukrowskiej nastawienia naturalne (receptywne i teleologiczne) wspólne są wszystkim ludziom. Podmiot rejestruje fakty, jest tym, "który daje świadectwo widzialnemu światu" - nastawienie receptywne (s. 53), a także od początku swojego życia "uczy się, że od świata można tego i owego oczekiwać oraz że w pewnym zakresie można światu narzucić spełnienie tych oczekiwań" - nastawienie teleologiczne (s. 53). Dopiero na tym tle ukazują swój charakter nastawienia kulturowe - staje sięjasne, że kultura jest programatorem ludzkich zachowań i że kształtuje je w procesie społecznej komunikacji. Wostatniej części swego artykułu Mejbaum i Żukrowska wprowadzają pojęcie nastawień humanistycznych - tych, które przyjmuje podmiot jako współtwórca wiedzy naukowej. Podczas budowania teorii naukowych, "a więc w modelowaniu świata kultury ludzkiej", w poszukiwaniu istoty kulturowych mechanizmów, "zmuszeni jesteśmy sięgać głęboko pod powierzchnię pozoru danego w obserwacji ludzkich deklaracji i poczynań" (s. 59). Sięganie głęboko pod powierzchnię oznacza zaś, w ich ujęciu, iż powinniśmy odwoływać się między innymi do psychoanalizy i czerpać z niej pomocne inspiracje. Szkic Ariety Rzepeckiej przedstawia koncepcję nieświadomości wypracowaną przez austriackiego psychiatrę V.E. Frankla, twórcę logoterapii - koncepcję określanąjako trzecia szkoła wiedeńska, obok szkoły freudowskiej i szkoły Alfreda Adlera. Koncepcja Frankla miała być tylko uzupełnieniem koncepcji Freuda, w znacznym stopniujednakjego poglądy okazały się opozycyjne wobec idei wielkiego wiedeńskiego psychiatry, szczególnie w kwestii nieświadomości. Dla Frankla nieświadomość nie ma wyłącznie charakteru popędowego, włącza się również do niej wymiar duchowy, który - co jest tu niezwykle ważne - nie jest zdeterminowany przez biologię człowieka. Oprócz tego FrankI nie uznaje ostrej granicy pomiędzy nieświadomym i świadomym, przechodzenie pomiędzy nimi uważa za płynne (przepuszczalne). Jak pisze autorka: "W zasadzie chodzi Franklowi o wzajemne przenikanie się tego, co świadome, i tego, co nieświadome" (s. 65). Ważne w jego koncepcji jest także uznanie, że autentyczność człowieka nie jest związana ze sferą popędową, lecz prawdziwie ludzkie zachowania wypływają ze sfery duchowej człowieka, niezależnie od tego, czy są to zachowania świadome, czy nieświadome. Dla Frankla działaniami typowo ludzkimi (duchowymi) w polu nieświadomości są nieświadomość etyczna, erotyczna i estetyczna. Prowadzi to do tego, że duchowa nieświadomość "posługując się władzą intuicji, wychwytuje to, co jeszcze niezrealizowane, co jedynie potencjalne" (s. 68). W koncepcji Frankla widoczne jest włączenie sfery duchowej do nieświadomości, wraz z intencjonalnością. Nieświadoma intencjonalność przypisana jest tutaj jako cecha całemu ludzkiemu gatunkowi. W artykule "Preskryptywistyczne ujęcie znaczenia wypowiedzi moralnych" Teresa Jerzak-Gierszewska przedstawia koncepcję RM. Hare'a dotyczącą znaczenia wypowiedzi moralnych. Hare - w opozycji do dominujących w pierwszej połowie dwudziestego wieku koncepcji intuicjonizmu George' a Moore' a i emotywizmu Alfreda Ayera - odkrywa fakt, że w znaczeniu wypowiedzi moralnych obecny jest składnik znaczenia nazywany przez niego elementem preskryptywnym (nakazującym). Wypowiedzi moralne nie mają więc tylko charakteru opisowego (deskryptywnego ), lecz także coś polecają - różnice opinii moralnych należy rozpatrywać jako różnice wynikające z niezgody poleceń. �312 Recenzje i noty recenzyjne W szczególnie interesującym dla etnologów-antropologów szkicu "Tradycjajako «kultura ukryta»" Jan Grad stara się przedstawić tradycję jako "ukryty" wzorzec i zarazem regulator ludzkich postępowań. Tradycja rozumiana może być bowiem jako ,,«zastany materiał myślowy» - według znanego wyrażenia Fryderyka Engelsa", tworzony przez wszystkie elementy kultury poprzednich pokoleń, lecz zawsze określany z punktu widzenia następnego pokolenia (s. 89-90). Tradycja w ujęciu Grada (znanym jednak z koncepcji innych autorów, choćby Jerzego Szackiego) staje się więc kulturą nie zdezaktualizowaną, "żywą" spuścizną przeszłości. Takie jej rozumienie przeczy tym definicjom, które upatrywały (lub wciąż upatrują) w niej właśnie kultury zdezaktualizowanej, egzystującej w teraźlliejszości jako "znak przeszłości". Jak zauważa autor, definicje te odpowiadały (lub odpowiadają) zainteresowaniu etnografów "przeżytkami", wiązały się więc (lub wiążą) z przyjmowanymi przez nich szerszymi założeniami teoretycznymi w ramach ewolucjonizmu czy dyfuzjonizmu. Uznając tradycję za ukryty regulator ludzkich zachowań, określać można kulturę ukrytą jako złożoną z "niejasno sobie uświadamianych i nieświadomi e respektowanych sądów normatywno-dyrektywalnych" (s. 93). Takie określenie kultury ukrytej sprzężone jest z definicją kultury, zgodnie z którą to "zespół form świadomości społecznej, przy czym każda z nich stanowi społeczno-subiektywny regulator odpowiadającego jej typu praktyki społecznej [...J. Formy świadomości społecznej identyfikowane z dziedzinami kultury konstytuowane są przez dwojakiego rodzaju przekonania (sądy w sensie logicznym): (a) normatywne, wyznaczające pewne stany rzeczy jako wartości (cele) do realizacji i (b) dyrektywalne, ustalające środki (działania) urzeczywistniania owych wartości" (s. 82). Na mocy tej definicji w skład kultury nie wchodzą przekonania nie implikujące określonych sądów normatywno-dyrektywalnych. Tak więc, przykładowo, nie wchodzą do niej wierzenia religijne, o ile nie dyktują przekonań regulujących praktykę religijną. Tradycja w rozumieniu Grada to: "Nieświadome wzorce społecznych zachowań", określąjące "ład społeczno-kulturowy" - ład nieuświadamiany, czyli ukryty dla większości uczestników kultury (s. 95). Wedle niego: "Siła tradycji polega zatem na tym, że determinuje ona ludzkie zachowania w sposób pozaświadomościowy, analogicznie do sposobu działania instynktu" (s. 96). Ostatnie trzy teksty w omawianym tomie dotyczą "obszarów milczenia" w nauce, prób wykorzystania psychoanalizy w historiografii oraz ukrytego programu w edukacji. Jakie są ich główne myśli? W napisanym przez Marka Perka artykule "Obszary milczenia w nauce" dominuje traktowanie nauki jako jednej z dziedzin kultury, jako składnika społecznej praxis. Perek wyróżnia trzy, obecne w filozofii nauki, podejścia do zagadnienia "ukryte-jawne". Po pierwsze, nauka bywa traktowana jako metoda odsłaniania tego, co ukryte. Z analizy samego słowa "odkrycie" wynika, że jego treść zbudowana jest na opozycji "ukryte-jawne". Roli nauki, szczególnie w wersji, której krańcowym stadium rozwoju jest neopozytywizm, upatruje się właśnie w odsłanianiu nieznanych struktur świata (co warto brać pod uwagę mimo póżniejszego zakwestionowania takiego sposobu patrzenia na naukę i na samych badaczy). Po drugie, sięgając po inspiracje także do antropologii kultury, szukać można tego, co niejawne w zachowaniach badaczy związanych z ich zwykłą (gabinetową lub terenową) praktyką badawczą. Różnice w tym, co niejawne, bardziej niż różnice widoczne na powierzchni separują tu stanowiskajednych od drugich, stając się różnicami paradygmatycznymi. Rzecz w tym, że nie istnieją praktycznie żadne możliwości przekładu pomiędzy paradygmatami, będącymi wynikiem odmiennej strukturalizacji doświadczeń w naukowych wspólnotach. Jak zauważa Perek: "Jeśli dla określonych wspólnot istnieją znaczące różnice w korelacjach językowo-przyrodniczych, to ich przedstawiciele mają do czynienia z różnymi danymi wywołanymi przez te same zespoły bodźców" (s. 106). Po trzecie wreszcie, między innymi pod wpływem Thomasa Kuhna i Barbary Tuchańskiej, dociekając zależności badaczy od zastanej tradycji zauważyć można, że "tradycja myślowa narzuca swoim uczestnikom taki świat, w którym �Recenzje i noty recenzyjne 313 niczego nie brakuje, świat kompletny i spójny", w którym istnienie obszarów milczenia nie może być odkryte z wnętrza owej tradycji" (s. 110). Obszary te są stopniowo rozpoznawane i opracowywane teoretycznie, lecz wymaga to, oczywiście, odrzucania części zastanej naukowej tradycji (Perek nie zgadza się tu z tezą Kuhnajakoby "rewolucje naukowe" wymagały odrzucenia całości tradycji myślowej). Wojciech Wrzosek w pracy "Idea nieświadomości w historiografii - szkic jednego problemu" stara się przedstawić wpływ idei nieświadomości na historiografię. Jego zdaniem, nie ma mowy o prostym wykorzystaniu psychoanalizy w naukach historycznych, gdyż przeczy ona stosowanej przez historyków strategii interpretacyjnej, w której - odtwarzając motywacje podmiotu - podstawowe znaczenie przypisuje się procedurze nadawania sensu zjawiskom. Dla historyków bowiem nadrzędnym celem ,jest nadanie sensu zjawisku" (s. 116). Według Wrzoska próby łączenia psychoanalizy z historią okazały się przemijającą modą. Sama historia traktuje człowieka co do jego natury jako homo historicus, sam zaś "dyskurs historyczny odnosi świat działań człowieka do sensów historycznych, które lokowane są w logice losu historycznego (kulturowego) człowieka" (s. 117). Nie ma tu więc miejsca na psychoanalizę i proponowaną w niej ideę nieświadomości. Owszem, idea nieświadomości, lecz nie pochodząca z psychoanalizy pojawiła się w nurcie historiografii charakteryzowanym jako badania nad mentalite, chodziło tam jednak - jak zauważa Wrzosek - o innąnieświadomość. Ostatni tekst recenzowanego tomu to artykuł Andrzeja Pluty zatytułowany "Konteksty kulturowe «ukrytego programu» w myśli edukacyjnej". Autor wyjaśnia, że termin "ukryty program" od dawna funkcjonuje w literaturze poświęconej edukacji, jakkolwiek - co ujawnia przegląd różnych stanowisk - nie ma w niej mowy o jakimś jednym ukrytym programie, lecz raczej o konkretnych ukrytych programach poszczególnych instytucji. Ukryty program rozumiany może być rozmaicie, o czym dodatkowo świadczą nazwy, pod jakimi przedstawia się go w literaturze. Pluta mówi w tym kontekście o programie niejawnym, o programie nieuświadamianym, a także o programie określanym jako pozadydaktyczne funkcje szkoły, czy wręcz o - w pewnym sensie także ukrytych - skutkach ubocznych jej działania. Same nazwy nie są tu nawet najważniejsze - ważniejsza jest teza, że ukryty program jest w sprzeczności z programem jawnym, z przebiegiem działań tworzonych z myślą o osiągnięciu celów kształcenia (s. 120). Z perspektywy kulturoznawczej sprzeczność tę - co czyni autor-'-można próbować opisać i wyjaśnić. Pojęcie "skrytości kultury" jest, jak widać, mimo pewnej wyczuwalnej ramy scalającej, pełne rozbieżnych i z najróżniejszych źródeł zaczerpniętych intuicji semantycznych. Nie jest pojęciem poddającym się łatwemu, prostemu definiowaniu - raczej (i może taka jego "natura") pobudza wyobraźnię badaczy kultury, uwrażliwia ich na działanie w niej opozycji tego, co jawne, i tego, co ukryte, zmusza do przedzierania się przez kurtynęjawności do osłanianych części czy też pokładów kulturowej sceny. Dla antropologów i etnografów tom ten jest ciekawy, gdyż, po pierwsze, wiele z zamieszczonych w nim tekstów odwołuje się do antropologicznej spuścizny (czujemy się więc docenieni), po drugie, może stanowić poszerzenie antropologicznej wiedzy o ukrytych sferach kultury, pokazując, jak próbująje penetrować w innych dziedzinach szeroko pojętej humanistyki. Sebastian Glica �314 Recenzje i noty recenzyjne Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I, red. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kowalska-Lewicka, Anna Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002, ss. 354. "Jakichże to gości pośród nas mieliśmy" - można by sparafrazować Miłoszowe słowa tyczące się znamienitej poetki Anny Świrszczyńskiej - które to słowa cisną się za każdym pochyleniem się nad sylwetkami i szkicami biograficznymi zebranymi w tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy, za każdym wczytaniem się w kolejny z przedstawionych tu miniportretów. Jakież bogactwo,jaki potencjał ludzki, i ileż dokonań - a przecież zaprezentowano w "sylwetkach" zaledwie 112 osób, i to osób bardzo różnych - od luminarzy nauki, najwybitniejszych spośród profesorów polskiej etnografii/etnologii, po zbieraczy-pasjonatów, działających i znanych głównie w swoich lokalnych społecznościach, w swych "małych ojczyznach". Obok więc wybitnych teoretyków, metodologów i dydaktyków są tu również przedstawieni pracownicy muzeów i innych instytucji kulturalnych, których zasługą były i są działania praktyczne - dokumentacja terenowa, kolekcjonerstwo, tworzenie zbiorów muzealnych, ochrona zabytków i krajobrazu kulturowego, a także szeroko pojęta popularyzacja folkloru czy obrzędowości, której animatorami bywali częstokroć ludzie "spoza fachu": nauczyciele, księża, lekarze, prawnicy, artyści, podróżnicy i inni. Obecni są tu również przedstawiciele innych dyscyplin nauki, którzy przysłużyli się rozwojowi etnografii, m.in. historycy, geografowie, historycy sztuki, językoznawcy, antropologowie ... - a to z tej prostej przyczyny, iż przedmiot zainteresowań nauk etnologicznych - kultura, jej dzieje, rozwój i prawa nią rządzące - wchodzi również w zakres zainteresowań historii, socjologii, psychologii społecznej, religioznawstwa, archeologii i innych. Stąd też tytuł Etnografowie i ludoznawcy polscy - jak we wstępie stwierdzają redaktorzy książki - stanowi li tylko pewien skrót myślowy, bardziej odnoszący się do pewnego wspólnego zakresu badań ludzi różnych profesji aniżeli ich takiej czy innej specjalizacji. Oba terminy bowiem w nim zawarte - zarówno "etnograf', będący już ostatnio w regresie, jak i "ludoznawca", już w końcu XIX wieku uważany za przestarzały - stanowią tu raczej jedynie punkt odniesienia, tyleż konkretny, co ulotny, aniżeli jakąś zamkniętą delimitację. Pomysłodawcą etnograficznego słownika biograficznego był łódzki etnograf dr Jan Piotr Dekowski (zm. 1988 r.), który już w roku 1977 - marząc zawczasu o uczczeniu w ten sposób stulecia istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1995) - zgłosił wniosek w sprawie jego opracowania. Wniosek ów poparł wcześniej czynionymi przygotowaniami: kwerendą archiwalną, wypisami z literatury, pierwszymi szkicami biograficznymi. Na jego apel - rozesłany do instytucji etnograficznych i do członków PTL o wytypowanie sylwetek do opracowanianapłynęło wiele propozycji, na podstawie których sporządził on (wraz ze wspomagającą go Ireną Lechową [zm. 1991 r.]) wykaz zawierający ponad 900 nazwisk, począwszy od XV-wiecznych kronikarzy, Jana Długosza i Marcina Bielskiego, do współcześnie żyjących i czynnych zawodowo etnografów; sporządził on także "bazową" kartotekę z 349 nazwiskami. Po śmierci J.P. Dekowskiego i I. Lechowej materiały "słownikowe" przekazane zostały w 1991 roku z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej w Łodzi do krakowskiego Oddziału PTL na wniosek dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, która podjęła się kontynuacji pracy.Z pomocą m.in. biografisty prof Wiesława Bieńkowskiego (zm. 1999 r.) powstał tom niemal gotowy już do publikacji najubileusz w 1995 roku, mieszczący ok. 60 haseł. Niestety, praca ta wówczas nie ukazała się. Po pięciu kolejnych "pustych" latach temat nabrał znowu aktualności - uzyskał on akceptację Komisji Nauki Polskiej Akademii Umiejętności (22 listopada 2000 r.). Dzięki staraniom wspomnianej już dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, wspomaganej przez dr Annę Spiss i Ewę Fryś-Pietraszkowąpublikacja mogła nareszcie stać się faktem. W porównaniu do pierwszych zamierzeń różni się ona zarówno ramami czasowymi - zawiera portrety osób żyjących już "tylko" w XIX i XX wieku,jak i szerszym, niż zakładano, charakterem pracy; wpłynęło to �Recenzje i noty recenzyjne 315 na zmianę jej tytułu: z roboczego Słownika biograficznego etnografów polskich - naEtnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. Zmiana charakteru tego dzieła wynikła - czy niezamierzenie? - z pewnej (sporej zapewne) "niesubordynacji" autorów poszczególnych tekstów, którzy z trudem mogli zmieścić się w zwięzłych i suchych wymogach biogramów słownikowych. Wielce to znamienne, ale i równie zrozumiałe, że pisząc częstokroć o osobach sobie bliskich, nie mogli czy też nie chcieli potraktować ich życia i dzieła nazbyt powierzchownie i urzędowo. Jeśli jest w tym jakaś wina, tofelix culpa, wina szczęśliwa, gdyż dzięki tej ludzkiej potrzebie dania świadectwa otrzymaliśmy portrety i pełniejsze, i w większej mierze osobiste. Kim są autorzy tekstów? Podobnie jak ci, o których książka stanowi, tworzą grupę 75 osób różnych profesji, w większości jednak będących"z branży". Mamy więc wśród nich i mamienitych profesorów (m.in. Jadwiga Klimaszewska, Maria Paradowska, Zofia Sokolewicz, Anna Zadrożyńska ...), i innych uniwersyteckich naukowców z instytutów i katedr etnologicznych oraz z instytutów PAN, a także pracowników muzealnych czy wszelkich innych instytucji kulturalnych. Kilkoro z autorów, niestety, znalazło się w tej książce również z jej "drugiej" strony: Witold Armon, Wiesław Bieńkowski, Jan Piotr Dekowski, Irena Lechowa - z tych, którzy opisują, wspominają, stali się tymi, o których się pisze, których się wspomina - co jakby dodatkowo świadczy o celowości tworzenia publikacji takich jak tutaj omawiana, i o tym, jak kruche, bezcenne i godne szacunku jest każde życie. Na koniec tej pierwszej, informacyjnej części recenzji warto zwrócić jeszcze uwagę na wykaz źródeł, z których czerpano wiadomości (archiwa, czasopisma, serie wydawnicze i wydawnictwa zwarte), a także na zawsze przydatny, bogaty tutaj, indeks osobowy. * Jaka jest ta książka? Ktoś, kto szukałby tutaj jakiegoś zwartego - pisanego poprzez osoby - wykładu historii dyscypliny (od ludomawstwa/etnografii do etnologii/antropologii kulturowej) poczuje się zapewne rozczarowany, ale też nie tego chyba należy oczekiwać po słowniku. Alfabetycmy, więc w takim sensie - demokratyczny, "przypadkowy" zestaw osób, żyjących na przestrzeni dwustu niemal lat, nie daje, bo dać nie może, gwarancji takiego wykładu. Można dywagować, czy już samo chronologiczne rozdzielenie materiału na trzy-eztery odrębne rozdziały (dajmy na to: l. zwiastuny ludoznawstwa [I pol XIX w.J, etnografia radosna [II pol XIX w.J, 3. instytucjonalizacja etnografii [przełom wieków, I połoXX w.J, 4. okres po II wojnie światowej [1945-2000]) nie stworzyłoby namiastki takiego obrazu, nie było sensowniejsze? Czy nie wzmocniłoby obecności w tym tomie nielicznych postaci XIX-wiecznych, dość tutaj, pośród współczesności, "egzotycznych" i nieco zagubionych? Warte zastanowienia jest, czy aby to inne ułożenie nie pomogłoby samej książce, nie "wycisnęło" z niej dodatkowychjeszcze soków. Bo też czy nie naturalniejszym sąsiadem dla np. Ludwika Zejsznera (1805-1871) byłby Juliusz Roger (1819-1865) aniżeli Anna Zambrzycka (1931-1993) czy Zbigniew J. Stefański (1956-2oo0)? Czy wreszcie taki chronologiczny układ sam już z siebie nie "upominałby" się o postacie ważne, w tym wydaniu przeoczone, jak choćby (sic!) - Oskar Kolberg ...? Brak tego portretu wydaje się tu rzeczywiście sporym niedopatrzeniem - wszak to postać w dziejach naszej nauki sztandarowa, źródłowa - i zapewnienia redaktorów, iż znajdzie się on w przygotowywanym tomie II, nie zmieniają niestety stanu rzeczy. Szkoda, gdyż czym innym jest obecność Kolberga w Polskim słowniku biograficznym, a czym innym jego fIZYCznybrak w tej konkretnej, z takim przecież trudem wydanej publikacji. Brak innych wielkich - jak choćby Antoniego Kaliny, Stanisława Poniatowskiego czy Adama Fischeranie wydąje się aż tak dojmujący; Kolberg to jednak "znak firmowy", to symbol. Przy lekturze "Sylwetek i szkiców" jeszcze jedna myśl-pytanie nasuwa się: czy nie byłoby równie zasadne wydzielenie w osobnej części barwnych i w jakimś sensie odrębnych �316 Recenzje i noty recenzyjne postaci pasjonatów-zbieraczy. Czy i to przegrupowanie nie ukazałoby w pełniejszym świetle tej grupy osób jako zjawiska trwałego, mocnego i samo w sobie godnego uwagi. Zapewne - bycie "w jednej linii", tuż obok tuzów polskiej etnologii to dla wielu z nich ogromne wyróżnienie i zaszczyt, tym niemniej pytanie postawić warto. Ale dość już pytań i dywagacji. Oto przecież przed nami nareszcie wspólna i tak pełna prezentacja świata etnograficznego. Ci, którzy łapali i kolekcjonowali "motyle", tutaj sami stali się przedmiotem i treścią przebogatego albumu. Bo i kogóż tu nie ma! Między Leonem W. Babiniczem i Marią Żywirską znaleźć możemy skarby naszej nauki. Lista jest rzeczywiście imponująca: Cezaria A. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, Józef Burszta, Jan St. Bystroń, Adam Chętnik, Jan Czekanowski, Kazimierz Dobrowolski, JózefGajek, Aleksander L. Godlewski, Franciszek Kotula, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Bronisław Piłsudski, Roman Reinfuss, Stefan Rogoziński, Tadeusz Seweryn, Bożena Stelmachowska, Seweryn Udziela, Andrzej Waligórski, Tadeusz Wróblewski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Maria Znamierowska-Priifferowa i wielu innych. Wielkie nazwiska, wielcy uczeni, a przy tym w ogromnej większości - dzielni ludzie (wielu z pokolenia wojennego!), drążący swoje przedziwne, kręte niekiedy ścieżki, dochodzący do szlaków etnograficznych z detenninacją i z zaskakujących często stron ... Jak - dla przykładu - Kazimierz Moszyński. Mało się raczej wie, iż ten pierwotnie student biologii i fizjologii we Fryburgu i Bemie, następnie Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (studia u Mehoffera), przez wiele lat pracował na "kondycjach prywatnych" na Ukrainie i Żmudzi, a to po to, by móc prowadzić na własną rękę badania etnograficzne. Dopiero w wieku 38 lat! (1925 r.)niejako z marszu - nie posiadając stopni naukowych (ale mając już kilka poważnych publikacji!), został powołany na stanowisko zastępcy profesora i kierownika Katedry Etnografii Słowian na Uniwersytecie Jagiellońskim ... Ten przykład i wiele innych w książce przedstawionych Żywotów pięknie wpisuje się również w trwającą obecnie dyskusję nad "zasadnością" studiowania nauk etnologicznych oraz nad kwestią "nadprodukcji" etnografów-antropologów. To zawsze był, jest i będzie kierunek dla ludzi ciekawych świata, na ten świat otwartych i zarazem przygotowanych do aktywnego w nim bycia - w tysiącu odmian i ról. Stąd lektura obrazująca, jak inni lata temu radzili sobie z owym światem, jest rzeczywiście lekturą i budującą, i obowiązkową! (Na marginesie uświadamia ona raz jeszcze, co wyczytujemy między wierszami, jak ogromne straty poniosła polska nauka w latach obu wojen światowych, i w ludziach, i w zaginionych pracach, materiałach, bazie naukowej, często już nie do odtworzenia ...). Smakowicie czyta się te portrety, smakowicie, mimo ich zwięzłości - dla pełnego zaprezentowania wielu z tutaj obecnych nie starczyłoby zapewne i książki - pozostaje jednak uczucie niedosytu. Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej polskiej etnografii/etnologii, zwykle "ukryci" za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swych dokonań i losów. A bywały one rzeczywiście niezwykłe. Lektura "Sylwetek ..." sprzyja także refleksjom osobistym. Spotyka się tu postacie, które widywało się na co dzień, które pamięta się z uczelni, muzeów, czy sporadycznie spotykane w innych miejscach. Jeszcze słyszy się ich głos, widzi gesty, przypomina drobne sytuacje ... Prof. JózefBurszta, dr Stanisław Błaszczyk w katedrze (wówczas jeszcze) poznańskiej etnografii, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Maria Polakiewicz i Halina Mikułowska w toruńskim Muzeum Etnograficznym, czy raz widziani - prof. Witold Dynowski na międzyuczelnianym obozie etnograficznym w Różanymstoku, dr Zbigniew Biały w Szczawnicy-Krościenku, prof. Roman Reinfuss ... Wiele wspomnień, wiele darowanych chwil... Kończąc to pobieżne omówienie Etnografów i ludoznawców polskich, chciałbym odnieść się - teraz już jako wydawca i edytor - do tej właśnie strony prezentowanej publikacji. A nie jest ona, niestety, porywająca. Wspomniałem na wstępie, za autorami opracowania, o problemach, z jakimi musieli uporać się, by książka ta w ogóle zaistniała. To zrozu- �Recenzje i noty recenzyjne 317 miale, że w takiej sytuacji trudno oczekiwać od wydawcy jakiejś nadzwyczajnej szaty graficznej czy twardej oprawy, tym niemniej nawet w formie skryptu, w jakiej się ukazała, można było ją edytorsko dopracować nieco lepiej. Ale problem nawet nie w tym ... Oto bowiem mamy przed sobą materiał, który aż się prosi o opracowanie znakomite, wyjątkowe, bogate. Każda przecież z postaci zaprezentowanych w "Sylwetkach ..." to całe światy, to morze znaczeń i odniesień, dla których można by bez trudu znaleźć worek ilustracji, i to o wiele bardziej porywających niż tylko okładki ich dzieł. Marzy mi się, że kiedyś znajdzie się wydawca, i znajdą środki, na publikację pełnego już wydania "Sylwetek etnografów ..." w formie tak pięknej i pełnej jak choćby książki prezentowane w znanej szeroko serii dolnośląskiej "A to Polska właśnie ...". Bo - właśnie - do kogo bardziej odnieść można te słowa, jak nie do polskich etnografów i ludoznawców? Marzenia czasem się spełniają ... Roman Bąk Roch S u l i m a, Glosy tradycji, Warszawa 200 l, ss. 184. Praca dotyczy zjawisk kultury współczesnej. Poszczególne zagadnienia zgrupowane są w kilku blokach tematycznych. Rozważania o kolędach polskich i przedstawionym w nich obrazie świata, który ma moc przypominania o kolistości czasu,jego cykliczności i powtarzalności są zarazem punktem wyjścia do refleksji o charakterze współczesnych świątzwiązanych bardziej z festiwalem konsumpcji niż kultywowaniem w gronie rodzinnym wartości religijnych, które zagubiły się w komercji. Kolejnym tematem rozważań są mowy pogrzebowe Adama Pacha. Wyłania się z nich obraz "tamtego" świata, który jest synkretyczny, nie dzieli się na piekło, raj i czyściec. Owe przemówienia są wizją oceny pośmiertnej, a jednocześnie osądem doczesnym osób schodzących z "tego świata" na "tamten" świat. Miejsce "wiecznej szczęśliwości" ma wyraźne cechy topografii Tatr, jest w nich usytuowane. Tematem analizyautorajest także poezja strajkowa lat osiemdziesiątych ijej korzenie nawiązujące do symboli i znaczeń wypracowanych przez proletariat w latach 1905-1907 (cofnięcie się do źródeł obrzędowości ijęzyka pierwszych buntów robotniczych, odwołanie się do symboliki religijnej i prawd wspólnoty spontanicznej). Innym zagadnieniem jest specyficzna obecność kultury ludowej w naszej współczesności. Istnieje ona raczej jako mit, przejawia się w symbolach i aluzjach. Kultura ludowajuź raczej nie istnieje, istnieje natomiast myślenie o niej nie pozbawione przyczepiania jej etykietki kultury "gorszej". Niejako kontynuacją rozważań o kulturze ludowej są refleksje dotyczące sztuki ludowej - komentujące album Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Następnie autor oprowadza czytelnika po baśniowym świecie filmów i prozy Jana Jakuba Kolskiego. Filmy tego reżysera są w ocenie Rocha Sulimy bliskie stworzenia filmowego wizerunku kultury ludowej, ludowego świata, który tworzy polską"antropologię wizualną". Rozważania końcowe poruszają kwestie małych ojczyzn i związanego z tym lokalizmu oraz zastępowania geografii politycznej geografią pamięci, geografią emocjonalną, a nawet geografią bezradności. Jest to jakby jeden z przejawów strategii tożsamości, identyfikacji czy poczucia bezpieczeństwa w świecie coraz bardziej ulegającym procesom globalizacji. Jest pragnieniem posiadania czegoś własnego, niepowtarzalnego, czegoś - czego nie ma gdzie indziej. Mała ojczyzna daje poczucie bezpieczeństwa, ładu, tożsamości. Opisana w Glosach tradycji współczesność ma charakter przemijający, jest to rzeczywistość odchodząca. Anna Torobińska - ODIE Łódź �318 Recenzje i noty recenzyjne Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 200 I, ss. 220, rys. 38, fot. 34, aneks, streszczenie w języku angielskim. Polska literatura instrumentologiczna wzbogacona została o nową publikację, tym razem dotyczącą ludowych instrumentów skrzypcowych. Książka, której autorkąjest znana etnomuzykolog Ewa Dahlig, wypełnia dotkliwie odczuwaną lukę w stanie badań nad tymi instrumentami. Lukę zresztą trudno zrozumiałą w kontekście dużej popularności chordofonów, zwłaszcza smyczkowych, w polskim folklorze muzycznym - i to zarówno w przeszłości, jak w czasach współczesnych. Można wymienić zaledwie kilka nazwisk osób zajmujących się powyższą tematyką, przy czym Ewa Dahligjako autorka ważnej pracy na temat ludowej praktyki skrzypcowej w Kieleckiem, wydanej w 1990 roku, będzie wśród nich zajmować poczesne miejsce. Wcześniej badania nad instrumentami smyczkowymi prowadził, ograniczając się do terenów podhalańskich, Adolf Chybiński, natomiast na szerszym obszarze słowiańskim rozpatrywał je Kazimierz Moszyński. Z późniejszych publikacji o charakterze przyczynkarskim na uwagę zasługują opracowania Zdzisława Szulca, Alicj i Simon, Tadeusza Strumiłły oraz szkic Mariana Sobieskiego o mazankach, serbach i skrzypcach (1967). Pierwszą większą i w jakimś sensie kanoniczną publikacją instrumentologicznąjest książka Włodzimierza KamińskiegoInstrumenty muzyczne na ziemiach polskich (1971), chociaż trudno przecenić również mało dostępny artykuł Geige und Geigenmusik in der polnischen Volksiiberlieferung Jana Stęszewskiego, opublikowany w 1975 roku w Wiedniu, w którym pomieszczone zostały m.in. uwagi o instrumentach smyczkowych, żródłach historycznych, technice gry i składach kapel. Na bogactwo źródeł dotyczących instrumentów smyczkowych w Polsce zwrócili uwagę także instrumentolodzy zagraniczni, a wśród nich m.in. Ludwik Kunz z Czech i Pavel Kurfiirst ze Słowacji, autorzy prac na temat polskich instrumentów smyczkowych. Na podstawę żródłową omawianej pracy złożyły się zarówno przekazy historyczne, jak i badania przeprowadzone współcześnie nad instrumentami skrzypcowymi. Taki sposób podejścia do źródeł zdeterminował logikę kompozycyjną pracy, każąc podzielić ją na dwie podstawowe części: l. Instrumenty kolanowe (w której dominuje historyczny aspekt ujęcia problematyki) oraz 2. instrumenty ramieniowe (które jako wytwór materialny rozpoznawane były głównie w zbiorach muzealnych). Wprowadzając czytelnika w problematykę, autorka pokrótce omawia we wstępie stan dotychczasowych badań, podaje zakres żródłowy pracy oraz podejmuje istotny z metodologicznego punktu widzenia problem niedostatków w stosowanych w muzykologii systematykach instrumentów muzycznych. Informuje, iż dla potrzeb własnych badań przyjęła system porządkowy Sachsa-Hornbostla, dopełniony w tłumaczeniu na język polski przez Jerzego Gołosa. Cenne są również jej uwagi dotyczące nazewnictwa poszczególnych części konstrukcyjnych instrumentu, a także ustaleń w zakresie orientacji przestrzennej opisu instrumentu. Na marginesie wypada zauważyć, że w polskiej literaturze fachowej terminologia oraz sposób opisu instrumentów są często nieprecyzyjne, mało jasne, a nawet nielogiczne. W tym kontekście przedłożone przez autorkę propozycje zmian (s. 16) zasługują na uwagę i -jako w pełni uzasadnione - powinny wejść do kanonu polskiej terminologii instrumentologicznej. W rozdziale traktującym o instrumentach kolanowych (nazwa chyba nie jest naj szczęśliwsza, idzie bowiem o skrót myślowy, który może sugerować cechę konstrukcyjną instrumentu) autorka rozpatruje na wstępie kwestie związane z pojęciem tzw. "polskich skrzypiec". Termin ten ma długi rodowód. Po raz pierwszy użył go w 1545 roku Martin Agricola, wmiankując w swoim traktacie o tzw. Polnische Geige. Informacja ta, zresztą niezbyt precyzyjna, stała się żródłem wielu póżniejszych hipotez na temat historii skrzypiec - i to nie tylko w Polsce, ale w ogóle w Europie. Jeden z najbardziej dyskutowanych problemów sprowa- �Recenzje i noty recenzyjne 319 dzał się do ustalenia, czy wspomniany chordofon smyczkowy to gęśle czy też instrument zwany skrzypice. Przy czym gęśle (staropolska nazwa instrumentu) kojarzono z techniką paznokciową i grą kolanową, skrzypice zaś z techniką przyciskową i grą ramieniową. W polskiej instrumentologii najszerszą interpretację tego instrumentu przedstawił W. Kamiński, upatrując w nim praźródło rodowodu skrzypiec. Z hipotezą tą polemizuje autorka niniejszej pracy, uważając, że została ona skonstruowana bez wystarczająco przekonujących przesłanek. E. Dahlig stoi bowiem na stanowisku, iż nieprecyzyjne pod względem znaczeniowym staropolskie nazwy "skrzypice" i "gęśle" niekoniecznie muszą oznaczać dwa różne instrumenty. Wręcz przeciwnie. Swe dalsze oryginalne rozważania nad chordofonami kolanowymi autorka opiera m.in. na badaniach nad instrumentem archeologicznym z XVI wieku, tzw. chordofonem płockim, któremu poświęciła drugi podrozdział. Instrument ten został przez nią wnikliwie przebadany i zinterpretowany. Autorka dochodzi do wniosku, że jest to rodzaj chordofonu, na którym grano techniką paznokciową w pozycji wertykalnej, a więc kolanowej. Swą hipotezę, że idzie o ludową wersję Polische Geigen Agricoli, opiera ostatecznie na porównaniu tego zabytku archeologicznego z XVII-wiecznym, publikowanym przez Haura drzeworytem, przedstawiającym scenę zabawy w karczmie. W widniejącej na nim trzyosobowej kapeli obecny jest muzyk, który gra na instrumencie smyczkowym trzymanym wertykalnie. Ilustrację tę dopełniają także słowa Haura "Kaczmarz ma mieć Muzykę zwyczajną, Dudę, y Skrzypka". Wedle autorki zdanie to jest kolejnym dowodem dyskredytującym próby rozdzielania terminów "skrzypice" i "gęśle" i przypisywania im semantycznych właściwości gatunkowych. Omawiane instrumenty autorka stara się postrzegać także w szerszej perspektywie geograficznej, porównując je z instrumentami rosyjskimi: "smykiem" i "gudokiem" (podrozdział trzeci). Pierwszy z nich datowany jest na wieki od XII do XVI, drugi na początek wieku XVII. Frapującajest kwestia ich właściwości. Wśród instrumentologów rosyjskich nie majednomyślności ani co do wzajemnych różnic, ani podobieństw. Pojawia się nawet opinia, że idzie o dwie nazwy dla tego samego instrumentu. W odniesieniu do gudoka panuje opinia, że grano na nim wyłącznie w pozycji kolanowej i - najprawdopodobniej - stosowano technikę paznokciową. Instrument ten wykazuje podobieństwo z polskimi chordofonami kolanowymi. Oznacza to, że nie można go pominąć w badaniach porównawczych. Podobnie ma się rzecz z tzw. lirami bałkańskimi. Poświęcając im sporo miejsca w podrozdziale czwartym omawianej publikacji, autorka dopatruje się licznych analogii pomiędzy nimi a polskimi instrumentami skrzypcowymi. Konkludując, można zatem przyjąć, iż "polskie skrzypce", podobnie jak inne instrumenty kolanowe, stanowią część instrumentarium naszego kontynentu, właściwą dla obszaru Europy południowo-wschodniej i części Azji Mniejszej. Natomiast fakt, iż najwcześniejsze znane wzmianki o instrumentach kolanowych pochodząjuż z XVI wieku można łączyć z ówczesną ekspansją Turków na Bałkany i z towarzyszącym jej wpływem instrumentarium wschodniego na tę część Europy. Na zakończenie rozdziału dotyczącego instrumentów kolanowych autorka powraca do rozważań nad zakresem znaczeniowym staropolskich terminów "gęśle" i "skrzypice" (podrozdział piąty; moim zdaniem, ta ważna i interesująca część pracy mogłaby stanowić punkt wyjścia dla interpretacji całego zjawiska) oraz suki - instrumentu, który jako żywotny chordofon kolanowy z techniką paznokciową był dokumentowany w polskiej tradycji ludowej jeszcze z końcem XIX wieku, a dziś jest znany dzięki rekonstrukcjom. Podsumowując tę część pracy autorka próbuje dociec przyczyn stopniowego zanikania w ludowej tradycji muzycznej instrumentów kolanowych. I dochodzi do wniosku, że jest to efekt "ekspansji skrzypiec i ramieniowej techniki gry, stwarzającej większe możliwości wykonawcze", gdy tymczasem instrumenty kolanowe "schodziły do roli drugorzędnych, akompaniujących, o funkcji stopniowo ograniczanej do rytmiczno-burdonowej". Nie wyklucza �320 Recenzje i noty recenzyjne jednak, że proces ten mógł przebiegać dwutorowo, o czym świadczy intrygująca konkluzja: ,,(...) zjednej strony mielibyśmy do czynienia z marginalnie zachowanymi funkcjami melodycznymi (suka), z drugiej natomiast - z rozwojem małych basów ludowych typu basów kaliskich". Omawiany rozdział o instrumentach kolanowych to niewątpliwie swego rodzaju pogłębione studium o chordofonach, instrumentach legitymujących się doniosłą historią na ziemiach polskich, i jako taki w istotnym stopniu wzbogacający naszą wiedzę muzykologiczną. W szczególnie interesujący, by nie rzec, odważny sposób autorka dokonała interpretacji mało wiarygodnych z punktu widzenia faktografii źródeł ikonograficznych. Wiadomo bowiem, że artyści nie zawsze musieli się kierować zasadą realistycznej wierności rzeczywistości, tudzież malować poszczególne szczegóły i detale tak, jak one w istocie wyglądały. Dla toku wywodu istotne znaczenie miało odkrycie chordofonu płockiego. Jego interpretacja pozwoliła autorce na rozwinięcie badań historyczno-porównawczych, obejmujących swym zasięgiem instrumentarium ziem rosyjskich i Bałkanów, a w oparciu o rozpoznane źródłana ukazanie związków, jakie zachodziły w instrumentarium słowiańskim. Rozdział zatytułowany "Instrumenty ramieniowe" rozpoczyna się od omówienia serbów i tzw. chordofonu z Grębienia. Chordofon ten został przedstawiony na polichromii z XVI w. w kościele św. Trójcy w Grębieniu, przedstawiającej muzyka trzymającego w pozycji ramieniowej fidel. W instrumentologii polskiej chordofon ten włączony został w poczet serbów, o których pośrednio wspominają źródła pisane. Dopatrzono się w nim bowiem pewnego podobieństwa z huslami Serbów Łużyckich. Z tą hipotezą stanowczo polemizuje E. Dahlig, optując za tezą, że wzmiankowane serby mogą być instrumentem kolanowym o proweniencji południowo-wschodniej - co jest możliwe dzięki ruchom migracyjnym. (Na marginesie: pod taką klasyfikacją i takim "migracyjnym" rodowodzie zjawiska podpisał się Marian Sobieski, o czym autorka nie wspomina.) W istocie rzeczy chordofon z Grębienia to fidel reprezentująca tworzącą się na naszych ziemiach tradycję gry ramieniowej, która w praktyce ludowej egzemplifikowana jest grą na mazankach, złóbcokach i skrzypcach. Mazankom poświęcony został podrozdział drugi. Idzie o instrumenty o kształcie zbliżonym do ósemki, przypominające z wyglądu małe skrzypce, tzw. ćwiartki. Instrumenty te występowały w pierwszej połowie XIX wieku na obszarze kozła wielkopolsko-Iubuskiego, skąd zostały wyparte przez skrzypce. Miały zatem ścisły związek z instrumentami dudowymi, z którymi współtworzyły kapele. Jednakowoż ślad po nich niemal całkowicie zaginął, a polskie źródła XIX-wieczne dają o nich bardzo skąpe wzmianki. Co prawda Oskar Kolberg wspomina o tym instrumencie w tomie 10. swego monumentalnego Ludu (Dzieła Wszystkie, W Ks. Poznańskie, cz. II), lecz tylko w odwołaniu do artykułu Edwarda Kierskiego. W tej nie do pozazdroszczenia sytuacji E. Dahlig postanowiła posiłkować się badaniami przeprowadzonymi nad podobnym instrumentem: małymi skrzypcami łużyckimi, zwanymi "male fidle". Mając na uwadze sąsiedztwo obszarów oraz znaczną zachowawczość kultury łużyckiej w zakresie instrumentarium, można domniemywać, iż tam właśnie znajdowało się centrum oddziaływania na wschód, aż po Ziemię Lubuską. Wiedza o mazankach i ich idiomie wzbogacona została w latach 1946-50, kiedy Jadwiga i Marian Sobiescy odnaleźli w trakcie badań terenowych trzy egzemplarze tego instrumentu. Wtedy nastąpiła reanimacja wytwórstwa mazanek, a wraz z nią i gry na tym instrumencie. Współcześnie znajdujące się w kolekcjach muzealnych mazanki pozwoliły autorce określić cechy tych instrumentów. Są to: - małe rozmiary instrumentu, - pudło żłobione w całości razem z szyjką, - charakterystyczny podstawek z jedną nóżką długą, przechodzącą przez dodatkowy otwór w płycie, - trzy struny. �Recenzje i noty recenzyjne 321 Ponadto w inwentaryzowanych egzemplarzach można rozróżnić trzy typy mazanków: - najstarszy, głównie anonimowy, - grupę instrumentów wykonanych wg wzoru Tomasza Śliwy, stanowiącą w istocie krok w kierunku wiolonizacji, - mazanki autorstwa Stanisława Grocholskiego, reprezentujące odrębny nurt, w minimalnym tylko stopniu nawiązujący do wzorów najstarszych. Waga spostrzeżeń E. Dahlig spoczywa również w fakcie, że na ich podstawie można sobie uzmysłowić dynamikę zmienności w aktualnie przebiegającym procesie przekształcania form mazanek. A jednocześnie umożliwiają one dostrzeżenie "pierwotnej", najbardziej autentycznej (o ile o takiej w ogóle można mówić) formy instrumentu. Wiele miejsca poświęcono w publikacji złóbcokom (podrozdział trzeci), instrumentom mocno związanym z kulturą górali podhalańskich. Autorka zajmuje się na wstępie nazewnictwem, jako że instrument ten był w literaturze często określany terminem "gęśle podhalańskie". Przy tej okazji wskazuje także na historyczność źródeł, bowiem pierwsze wzmianki o tym instrumencie pochodzą z połowy XIX wieku. Sporo miejsca poświęca także trudnemu zagadnieniu typologii tych instrumentów, co wynika z wielkiej różnorodności form złóbcoków. Wcześniej próby takiej typologii, zresztą mało przekonującej, dokonał L. Kunz (1983). Dla autorki inspiracją w porządkowaniu złóbcoków stała się metoda diagraficzna, stworzona przez polskiego antropologa Jana Czekanowskiego. W proponowanej typologii kwestią podstawowąjest dobór właściwych kryteriów dla wyszczególnienia cech oraz sporządzenie tablicy odległości badanych obiektów (tzw. macierzy), zaś jej istotą - wykazanie wszystkich ilościowych relacji zachodzących pomiędzy badanymi obiektami. Autorka dla potrzeb swych badań wyłoniła siedem kryteriów morfologicznych, określających kształt instrumentu w ujęciu frontalnym, czyli kształtu płyty rezonansowej. W wyniku procedury porządkującej materiał został ugrupowany w pięć rozdzielnych dendrytów i zostało wyłonionych 19 typów złóbcoków. W ten sposób zinterpretowany i opisany materiał pozwolił na sformułowanie spostrzeżeń i uogólnień, z których wynika, że historyczny rozwój złóbcoków przebiegał w kierunku wiolonizacji formy, a jednym z takich przejawów było stopniowe wydłużanie instrumentów. Autorka mogła sobie również pozwolić na wyartykułowanie spostrzeżeń porównawczych, sięgając do instrumentarium słowackiego i morawskiego, oraz historycznych, które sprowadzają się do tezy, iż złóbcoki wykazują związki z XVI-wiecznymi rebekami. Ważne miejsce w publikacji stanowią skrzypce (podrozdział czwarty), instrumenty, które swym idiomem oraz praktyką muzyczną nadały specyficzne cechy polskiej ludowej muzyce instrumentalnej. Bowiem oddziaływanie skrzypiec profesjonalnych na chordofony ludowe, jak przypuszcza autorka, zaczęło się od wieku XVI. Od tego czasu chordofony ludowe stopniowo zaczęły przyjmować formę skrzypiec. Stąd też, obok skrzypiec, występowały również inne ludowe formy chordofonów skrzypcowych. Badania prowadzone w polskich kolekcjach muzealnych pozwoliły wyodrębnić następujące grupy: - formy prymarne, - skrzypce właściwe: żłobione i klejone, - formy hybrydyczne. Instrumenty prymarne to różnego rodzaju prymitywne chordofony, często wchodzące w skład inwentarza dziecięcych zabawek. W obrębie tej grupy badany materiał podzielony został wg sposobu wykonania korpusu instrumentu. Wyodrębniono instrumenty o korpusie jedno-, dwu- i trzyczęściowym, te ostatnie są najbardziej zbliżone do skrzypiec właściwych. Pierwotnie skrzypce właściwe były wykonywane techniką żłobienia, dopiero później klejenia. Skrzypce klejone w wersji ludowej są, w porównaniu ze skrzypcami profesjonalnymi, morfologicznie zróżnicowane. Różnorodność ta wynika z różnego stopnia zbliżania form �322 Recenzje i noty recenzyjne ludowych do cech instrumentów profesjonalnych. Autorka wyodrębniła tutaj pięć grup: od amatorskiego prymitywnego wykonania poczynając, na instrumentach pochodzących z masowej produkcji fabrycznej kończąc. Uwagę zwrócono także na sposób wykonania poszczególnych akcesoriów instrumentów, jak: podstrunnicy, strunociągu, strun i kołków, prożków, podstawki. Interesująca jest propozycja autorki w zakresie obliczania odchyleń poszczególnych proporcji skrzypiec ludowych od danych modelowych skrzypiec profesjonalnych, co dosyć dobrze ilustruje różnorodność wytworów ludowych. Autorka kończy rozważania nad skrzypcami omówieniem form hybrydycznych, a więc egzemplarzy wyróżniających się odmiennością formy, co można tłumaczyć, jak pisze autorka, wyrazem estetycznych poszukiwań prowadzonych przez wytwórców. W uwagach końcowych autorka stara się wyartykułować zjawiska determinujące wielość norm jawiących się w polskim lutnictwie ludowym. Wymienia ustną formę przekazu, rozproszenie nosicieli tradycji, czyli wytwórców instrumentów oraz uzależnienie od lokalnej spuścizny kulturowej. W procesie przemian chordofonu na przestrzeni od XVI do XX wieku konstruuje teoretyczny model ewolucji norm w aspekcie jakościowym i ilościowym. Autorka omawianej książki podjęła się niełatwego, lecz ważnego zadania. Dążąc do nakreślenia specyfiki ludowych instrumentów skrzypcowych w Polsce, ujęła problem jako zjawisko złożone - historyczne, sięgające do źródeł XVI wieku, a zarazem współcześnie udokumentowane. Poszczególne rodzaje instrumentów przeanalizowała bardzo wnikliwie, korzystając z osiągnięć badawczych europejskiej instrumentologii. Wypada tylko żałować, że swymi badaniami nie objęła wszystkich instrumentów smyczkowych. Podejmując bowiem temat chordofonów kolanowych można z powodzeniem rozwinąć ważny wątek dotyczący chordofonów basowych. Powstałaby wówczas pełna monografia interesujących nas chordofonów. Trzebajednak uznać, że praca E. Dahlig to niewątpliwe osiągnięcie polskiej organologii, praca budząca pełne szacunku refleksje nad koncepcją, sposobem ujęcia metodologicznego oraz istotą badanych przedmiotów. Alojzy Kopaczek Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XXw., Wrocław 2001, ss. 134. Książka dotyczy terenu Ziemi Kłodzkiej, autorka swoją uwagę skoncentrowała na silnych związkach jakie występują na tym obszarze pomiędzy przyrodą a sztuką. Intensywny rozwój sztuki ludowej na Ziemi Kłodzkiej uwarunkowany był licznymi pielgrzymkami do sanktuariów i kalwarii. W części zatytuowanej "Cudowne wizerunki na Ziemi Kłodzkiej źródłem inspiracji dla sztuki ludowej" autorka charakteryzuje sanktuaria oraz rozwój pielgrzymowania do miejsc kultu, które rozwija się na omawianym terenie pod koniec XVIII wieku. Wtedy powstała większość obiektów sakralnej sztuki ludowej. Jednocześnie rozwijał się kult cudownych wizerunków, do którego przyczyniały się apokryfy i legendy. W książce omówiony został m.in. kult Bardzkiej Madonny Tronującej, Matki Boskiej Wambierzyckiej, Matki Boskiej Kłodzkiej zwanej też Łaskawą, kult św. Floriana na Górze Parkowej w Bystrzycy Kłodzkiej czy św. Jerzego w Lądku Zdroju. Autorka opisuje także powstałe w pobliżu miejscowości pielgrzymkowych kalwarie: w Bardzie, Wambierzycach, Iglicznej, na Wzgórzu Ciemiak koło Radochowa, na Górze �Recenzje i noty recenzyjne 323 Wszystkich Świętych koło Nowej Rudy, w Leśnej, w Batorowie i w Miejskim Lasku koło Lewina Kłodzkiego. Przedstawia historie ich powstania związane albo z jakimś cudownym objawieniem - tak było w kalwarii w Bardzie, albo z chęcią ufundowania obiektu sakralnego przez ówczesnych możnych. W następnym rozdziale "Obrzędowe formy kultu a sztuka ludowa"zostały omówione różne formy pozyskiwania przez pielgrzymów przychylności świętych. Aby osiągnąć swój cel wierni ofiarowali im wota błagalne w postaci świec lub ofiar przedstawiających postać ludzką, części ludzkiego ciała bądż zwierzęta wykonane z wosku oraz wota dziękczynne, zaświadczające o mającym miejsce cudzie czyli pozostawione, zbyteczne już kule, sznury niedoszłych wisielców, kajdany więżniów, którzy odzyskali wolność. Kult koncentrował się również wokół relikwii a także wokół drzew na których objawiała się Madonna. W części "Sztuka ludowa" Elżbieta Berendt zaznajamia czytelnika z technikami w jakich powstawały obrazy dewocyjne - było to przede wszystkim malarstwo na szkle. Kolejną techniką jest grafika ijej odmiany: miedzioryt, litografia, staloryt, drzeworyt, rysunek tuszem i piórkiem. Scharakteryzowana została również rzeźba, którą cechuje polichromia olejna, a także tradycyjna kolorystyka: biel i róż w karnacji ciała, czerwień płaszcz Chrystusa, błękit i biel szat Marii. Nieco uwagi poświęcono też kapliczkom, krzyżom i figurom przydrożnym. Wyszczególniono kapliczki i krzyże pokutne - wznoszone w miejscu tragedii kapliczki skrzynkowe i słupowe. W zakończeniu autorka przedstawiła poszczególne typy ikonograficzne, jakie występują w sztuce Ziemi Kłodzkiej. Scharakteryzowała sposób przedstawiania Madonny Wambierzyckiej, Madonny Bardzkiej, Wielisławskiej, przedstawienia Dzieciątka Jezus, św. Anny Nauczycielki, św. Anny Samotrzeć, św. Jana Nepomucena, św. Floriana, św. Rocha, św. Onufrego. Książka zawiera liczne kolorowe fotografie kapliczek i figur przydrożnych - które autorka zgromadziła podczas swoich badań terenowych. Anna Torobińska - ODIE Łódź Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 200 I Muzeum Etnograficzne w Krakowie upamiętniło jubileusz swego 90-lecia atrakcyjnym albumem, wydanym nader starannie w znanej serii wydawniczej. Ponieważ wszystkie pozycje z tej serii mają zwyczajowo jedno słowo w tytule, stąd przyjęto tytuł zwięzły, ale bardziej nośny dla zagranicznego niż polskiego czytelnika, zamiast np. rozwlekłego: "Polska kultura ludowa w zbiorach ...". W krótkim wprowadzeniu prof. Franciszek Ziejka, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, który przyjął patronat nad jubileuszowymi obchodami, nawiązał do rewolucji cywilizacyjnej, zmieniającej współczesny świat w "globalną wioskę". W tej sytuacji coraz więcej osób poszukuje swoich korzeni i - zwłaszcza wśród nich - autor przewiduje gorące przyjęcie albumu. Wstęp przygotował Andrzej Rataj, omawiając założenia i układ publikacji, a dalej historię i dorobek muzeum, którego zbiory dosyć szczęśliwie przetrwały okres IIwojny światowej (zaginęło ok. 10% muzealiów). Obecnie posiada ono około 80 tysięcy obiektów, z których co dziesiąty pochodzi z obszarów pozaeuropejskich oraz ponad 200 tysięcy archiwaliów i cenną bibliotekę. �324 Recenzje i noty recenzyjne Do prezentacji w albumie dokonano wyboru obiektów unikatowych, najbardziej reprezentacyjnych i cennych ze wszystkich działów. Zasygnalizowano tylko paroma obiektami kultury pozaeuropejskie oraz kilku reprodukcjami archiwalny zbiór fotografii, skupiając się na polskiej kulturze ludowej. Na ponad 300 fotografiach pokazane zostały kolejno mieszkania chłopskie - izby, meble i sprzęt domowy, dalej narzędzia rolnicze i rzemieślnicze. Następny, pięknie prezentowany temat to stroje, biżuteria i dodatki, tkaniny. W sztuce związanej z obrzędami główne miejsce zajmują szopki kolędnicze, w tym krakowskie ze słynną szopką Ezenekierów z końca XIX wieku na czele. Końcowy, mocny akcent to wybór malarstwa, grafiki (tu pokazano obok odbitek na papierze również klocki drzeworytnicze), rzeźby, wycinanek i malowanek. Na szczególne podkreślenie zasługuje poziom zdjęć, wykonanych przez Jacka Kubienę. Spokojne, neutralne tła, świetne oświetlenie fotografowanych obiektów skupia uwagę oglądającego i pozwala dostrzec szczegóły, umykające często przy bezpośrednim kontakcie z eksponatem. Wzbogaca i ożywia ten zestaw kilka umiejętnie dobranych fotografii wykonanych w plenerze (budownictwo) i we współczesnych izbach wiejskich. Idealnie współgra z tym opracowanie plastyczne całości, dokonane przez Władysława Plutę, który wprowadził rytmiczny układ zdjęć, nie oszczędzając światła pomiędzy nimi. Pozwolę sobie wspomnieć na koniec początki mojej pracy zawodowej, kiedy to jedynym źródłem barwnych ilustracji do popularnych pogadanek i odczytów była książeczka dla dzieci Malowane domy z niezłymi offsetowymi reprodukcjami obiektów ludowej sztuki. W latach późniejszych doszły do tego skwapliwie wycinane ze śląskiej "Panoramy" fotografie S. Gadomskiego, przedstawiające stroje ludowe. Dlatego cieszy mnie ogromnie narastająca w ostatnich latach liczba publikacji upowszechniających obiekty ludowej kultury, a zwłaszcza sztuki w sposób taki, najaki zasługują. Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002. Album upamiętnia 60 konkursów na najpiękniejszą szopkę krakowską. "Bożonarodzeniowa prezentacja szopek przy pomniku Adama Mickiewicza na Rynku Głównym stała się uroczystością rodzinną, a nawet pokoleniową, bowiem uczestniczą w niej całe rodziny, dając w ten sposób wyraz wielkiego przywiązania do tradycji, sztuki i religii", napisał w słowie wstępnym kardynał Franciszek Macharski. Tekst, przygotowany przez Annę Szałapak, omawia genezę szopki, od pierwszych wieków chrześcijaństwa, poprzez kościelne jasełka, szerzone przez zakony franciszkańskie i późniejsze ich zeświecczenie. W XVIII wieku powstała szopka przenośna, połączona z teatrzykiem kukiełkowym. Najbardziej okazałym i specyficznym zamzemjej przykładem stała się szopka krakowska, nie mająca odpowiednika w świecie. Rozpowszechniła się w I połowie XIX wieku, budowana i obnoszona przez bezrobotnych zimą murarzy z przedmieść Krakowa. Do I wojny światowej byli oni zapraszani na spektakle do domów mieszczańskich, inteligenckich, również do pałaców. Inspiracje teatrzykiem szopkowym widać w Betlejem Polskim Lucjana Rydla, w Pastorałce Leona Schillera, a także w Weselu Stanisława Wyspiańskiego, jak również w dziełach plastycznych. Później zwyczaj ten zaczął podupadać, robiono jeszcze w Krakowie szopki, ale małe, bez teatrzyku. Żyli jeszcze starzy szopkarze, gdy w 1937 roku z inicjatywy dr. Jerzego Dobrzyckiego, późniejszego dyrektora Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, ogłoszony został pierwszy, a w rok później drugi konkurs szopek. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Po przerwie wojennej co roku konkurs taki organizuje właśnie Muzeum Historyczne. Autorka tekstu, która od wielu lat jest kustoszem tego muzeum i kieruje Działem Folkloru i Tradycji Krakowa, omawia w dalszej części charakterystyczne cechy architektury i dekoracji szopki krakowskiej oraz zmiany zachodzące w nich w drugiej połowie XX wieku. Największy zbiór szopek posiada Muzeum Historyczne i, poza doroczną wystawą pokonkursową na miejscu, urządza liczne wystawy w różnych krajach Europy, a także w Stanach Zjednoczonych. Kalendarium konkursów zostało lakonicznie przedstawione w postaci reportażowych zdjęć z kolejnych imprez. Jak przystało na jubileusz, nie zabrakło zbiorowej fotografii kilkudziesięciu współczesnych szopkarzy na tle Sukiennic. Większość z nich to wybitni twórcy, wielokrotni zwycięzcy konkursów. W części albumowej, którą rozpoczynają i kończą nastrojowe fotografie zabytkowych zespołów i budynków miasta w nocnym oświetleniu, uwidaczniające wpływ tej architektury na szopki, zamieszczono zdjęcia około stu najlepszych szopek ze zbiorów Muzeum Historycznego oraz - oczywiście - naj starszej szopki, zachowanej w zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego, która została wykonana około 1900 roku przez Michała Ezenekiera. Przy wielu szopkach pokazano w zbliżeniach ciekawsze fragmenty architektury i wyposażenia, sceny figuralne (m.in. bitwę pod Racławicami, taniec chochoła z Wesela), a także pojedyncze figurki postaci historycznych i współczesnych, od Ojca Świętego począwszy, poprzez pana Twardowskiego, generała Jaruzelskiego, Jerzego Urbana, po obecnego dyrektora Muzeum i autorkę tekstu. Wszystkie oprócz archiwalnych fotografie, na doskonałym pod względem artystycznym i dokumentalnym poziomie, zostały wykonane przez Jacka Kubienę. Mimo iż zdjęcie każdej szopki opatrzone jest podpisem, zawierającym nazwisko autora, rok wykonania i wysokość obiektu, brakuje jednak katalogu. Oprawa plastyczna, przemyślana i konsekwentna, jest dziełem Władysława Pluty. Jedyna rzecz, którą można by jej zarzucić, to brak światła wokół zdjęć przedstawiających fragmenty szopek, trochę męczący przy tak wielkim nagromadzeniu detali, ale to moje indywidualne wrażenie. Ewa Fryś-Pietraszkowa Wacław P a w l a k, Minionych zabaw CZai; czyli czas wolny i roz/ywka w dawnej Łodzi, Łódź 200 l, ss. 107. Podstawowym źródłem informacji dla autora tej książki była codzienna prasa łódzka oraz dawne kalendarze. Na tej podstawie autor snuje opowieść o sposobach spędzania wolnego czasu w dawnej Łodzi - czyli w XIX i na początku XX wieku. Do najstarszych sposobów spędzania czasu wolnego przez łodzian należał przejęty od niemieckich osadników w XIX wieku zwyczaj gawędzenia z przyjaciółmi przy piwie bądź wódce w szynku. Ciągle wzrastająca liczba szynków oraz tradycja picia po wypłacie doprowadziła do pijaństwa, co zmusiło władze do wydania w roku 1844 zarządzeń ograniczających liczbę szynków oraz zamknięcie szynków przyfabrycznych. Doprowadzenie do Łodzi w 1866 roku kolei żelaznej przyczyniło się do zwiększenia liczby przyjezdnych. W związku z tym powstały dwa hotele: Grand Hotel z restauracją, którą chętnie odwiedzali przemysłowcy i bogaci kupcy, oraz hotel Victoria z restauracją, w której spotykali się aktorzy, dziennikarze i publiczność teatralna. Życie towarzyskie kwitło także w kawiarniach, zwanych wtedy cukierniami. Do jednej z bardziej znanych należała cukiernia Aleksandra Roszkowskiego, zwanego "Roszkiem". Spotykali się tutaj dziennikarze, aktorzy, lekarze, bywał w niej Władysław Reymont. �326 Recenzje i noty recenzyjne W okresie wiosenno-Ietnim, pod koniec kwietnia, rozpoczynał się w Łodzi czas zielonego karnawału, czyli zabaw na wolnym powietrzu. Duchota przemysłowego miasta sprzyjała "ucieczkom" poza jego granice. Robotnicy pozbawieni wówczas prawa do urlopu swoje wolne od pracy dni spędzali w okolicznych lasach: w Gałkówku, lesie Mania, parku na Zdrowiu oraz w Łagiewnikach. Woda ze studzienki w kaplicy św. Antoniego w Łagiewnikach słynęła ze swoich właściwości leczniczych. Po obiedzie w lesie łagiewnickim łodzianie mieli zwyczaj tańczyć przy akompaniamencie dźwięków harmonii, głównie polki i oberki. Kolejnym miejscem, gdzie spędzali swój wolny czas, były teatrzyki letnie przy ul. Piotrkowskiej 175 i Konstantynowskiej 14/16 (obecnie ul. Legionów). Nie stroniono od widowisk cyrkowych. W dawnej Łodzi uprawiano też sport. Działało Towarzystwo Strzeleckie, którego członkami byli głównie rzemieślnicy. Strzelectwo było łączone czasem z myślistwem, przede wszystkim przez przemysłowców - posiadających duże przestrzenie leśne. Osoby zamożne uprawiały teżjeżdziectwo. Uprawiano również kolarstwo na welocypedach o kole przednim większym od koła tylnego. Do ulubionych form wypoczynku należał również spacer po Piotrkowskiej. Okres zimy zmniejszał możliwości wypoczynku, zwłaszcza ludzi biednych. Większość robotników nie mogła sobie pozwolić na bilet do kina lub teatru. Odwiedzano więc krewnych i znajomych, więcej czasu spędzano w domu. Różnorodne sposoby wypoczynku zależały od możliwości finansowych, osobistych zainteresowań, ilości posiadanego czasu oraz poziomu wykształcenia. Uzupełnieniem tekstu pisanego są liczne czarnobiałe fotografie restauracji, fabryk, hoteli, rodzin robotniczych. Anna Torobińska. ODIE Łódź Grzegorz P e ł c z Yń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, ss. 252. Autor przedstawia specyficzny charakter polskiej kultury w okresie 1944-1989, uwikłanej w politykę propagandową prowadzoną przez władze Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Zwraca uwagę na wpływ intensyfikacji bądź odporu restrykcyjnych działań w ramach totalitarnego reżimu komunistycznego na jakość powstających wtedy książek czy filmów. Punktem wyjścia rozważań autora jest dyskusja dotycząca statusu kultury ludowej - czy jest ona tworem żywym czy raczej już martwym. Książka omawia sposób przedstawiania kultury ludowej, a ściślej rzecz ujmując - kultury chłopskiej - w filmach fabularnych. Zamierzeniem autora było objęcie w swych badaniach, w miarę możliwości, wszystkich filmów kinowych oraz seńali telewizyjnych powstałych w czasie PRL-u, w których przedstawiono przynajmniej kilka elementów kultury chłopskiej. Poszczególne etapy PRL-u autor podzielił na cztery okresy: - I epoka to lata 1944-1956; - II epoka - Gomułkowska 1957-1970; - III epoka - Gierkowska (lata siedemdziesiąte); - IV epoka -lata osiemdziesiąte. Książka dzieli się na cztery części, które składają się z poszczególnych rozdziałów. Część I "Chodzenie w jarzmie" omawia lata realizmu socjalistycznego ijego wpływ na jakość powstających wtedy filmów. W kinie tego okresu obowiązywał określony schemat, który nakazywał pokazywać bohaterów jako przedstawicieli swojej klasy społecznej. Dygnitarze reżimowi, robotnicy i biedni chłopi należeli do grupy bohaterów pozytywnych, natomiast przedstawiciele klas posiadających - przynależeli do grupy bohaterów negatyw- �Recenzje i noty recenzyjne 327 nych. Powodem takiego a nie innego rozdziału ról pozytywnych inegatywnych, przynależnych określonym warstwom społecznym, była realizacja wytycznych propagandowych, które miały na celu zniszczyć kulturę ludności wiejskiej i zastąpić ją obowiązującą w społeczeństwie komunistycznym - jednolitą dla całego narodu. Społeczność wiejska w filmach: "Jasne łany" (Eugeniusza Cękalskiego), "Gromada" (Jerzego Kawalerowicza), "Trudna miłośc" (Stanisława Różewicza), ,,ziemia" (Jerzego Zarzyckiego), podzielona jest na biedaków, średnio zamożnych i bogatych (zwanych przez komunistów kułakami). Proponowanym wyjściem dla wyzyskiwanych chłopów jest powstanie gospodarstw kolektywnych, które umożliwią wyswobodzenie się od wyzysku bogaczy oraz zapewnią dostatniejsze życie. Część druga "Płodozmian" dotyczy okresu gomułkowskigo. Omówione są tutaj takie filmy jak: "Ubranie prawie nowe" (Włodzimierza Haupe), "Wiano" (Jana Łomnickiego), "Mój drugi ożenek" (Zbigniewa Kużmińskiego), "Głos ma prokurator" (Włodzimierza Haupe). Ukazane są w nich uwikłania uczuciowe i ekonomiczne bohaterów, ich zależność od swoich rodzin i społeczności lokalnych. Kontynuowany jest też wątek walki z religią, choć w nieco łagodniejszym stylu. Pokazywano brak tolerancji wobec ateistów. W filmach tego okresu pojawia się wątek walki bohaterów o swoje szczęście, a nie dobro całej społeczności. Kino czasów gomółkowskich podejmowało też często problematykę wojenną. W filmach tych młodzi mężczyżni zostali zmuszani do opuszczenia swoich gospodarsw i służby warmii lub partyzantce. Do grupy filmów o tej tematyce należy: "Kierunek Berlin" (Jerzego Passendorfera), "Ostatnie dni" oraz serial "Czterej pancerni i pies" (Konrada Nałęckiego). W sposób szczególny przedstawiono kulturę chłopską w filmach "Sami swoi" (Sylwestra Chęcińskiego), "Żywot Mateusza" (Witolda Leszczyńskiego) oraz "Słońce wschodzi raz na dzień" (Henryka Kluby). Część trzecia "Obfite plony" omawia lata siedemdziesiąte, na które przypadają rządy E. Gierka. Był to okres dominacji ballady filmowej: "Ballada o ścinaniu drzewa" (Ferudina Erola), "Kaprysy Łazarza" (Janusza Zaorskiego), "Ostatnie takie trio" (Jerzego Obłamskiego). Bohaterowie ballad filmowych wierzą w cuda, skutecznośc zabiegów magicznych. Zło musi być ukarane, a dobro nagrodzone - taki jest porządek kosmiczny. Lata siedemdziesiąte to także ekranizacje utworów literackich: "Chłopi" (Jana Rybkowskiego), "Antek" (Wojciecha Fiwka), "Wesele" (Andrzeja Wajdy), serial "Noce i dnie" (Jerzego Antczaka). Autor, za W. Kaczochą, wymienia następujące funkcje kultury ludowej, jakie pełniła w kulturze socjalistycznej: - widowiskowo-zabawową; - propagandową; - obrzędową; - estetyczną; - edukacyjną; -użytkową. Pojawił się także problem konfliktu między wsią a miastem. Dostrzeżono zagrożenia natury przez technikę, a także problem ucieczki młodych ze wsi do miasta (szczególnie kobiet). Część czwarta "Gatunki szlachetne, samosiejka, plewy" opisuje rzeczywistość lat osiemdziesiątych. Wprowadzenie 13 XII 1981 roku stanu wojennego powoduje wyraźny podział na rządzących irządzonych. Powstaje tzw. "drugi obieg", czyli wydawnictwa konspiracyjne. Filmy mogły powstawać tylko w ramach kinematografii będącej pod stałym nadzorem "poprawności" politycznej. W książce zamieszczono czarno-białe fotografie kadrów omawianych filmów oraz filmografię. Praca zawiera również streszczenie w j. angielskim. Anna Torobińska, ODIE Łódź �328 Izabella S a r i u s z - Skąp s k a, Polscy świadkowie 1939-1989, Universitas, Kraków 2002, ss. 394. Recenzje i noty recenzyjne GUŁagu. Literatura lagrowa Dlaczego po pozycję tę chętnie sięgnęłam jako etnolog, owszem, naukowo zainteresowana polskimi Sybirakami i przygotowująca o nich własną, etnologiczną właśnie - rozprawę? Zamieszczona na wstępie książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej dedykacja sugeruje, iż niemały wpływ na powstanie Polskich świadków GUŁagu miały względy osobiste. Pracę swą Sariusz-Skąpska poświęciła bowiem pamięci dziadka, prokuratora Bolesława Skąp skiego, zamordowanego w Katyniu w 1940 roku. Można sięjedynie domyślać, iż fakty i wydarzenia, które dalej rozpatruje, sąjej znane nie tylko z opracowań - by tak rzec - "oficjalnych" (a więc ze źródeł historycznych oraz przybliżających owe fakty i wydarzenia licznych ujęć literackich), lecz także z relacji prywatnych - ze wspomnień i opowieści bliskich, rodziny i przyjaciół. W jakiej mierze to, osobiste bądź co bądź, "uwikłanie" zaważyło na kształcie i zawartości prezentowanych przez nią rozważań, rozstrzygnąć nie sposób. Warto jednak od razu podkreśl ić, iż z całą pewnością nie okazało się zgubnym ciężarem - nie odebrało żywości i ostrości badawczemu spojrzeniu, a także nie wpędziło w myślowąjednostronność i interpretacyjny schematyzm. Przeciwnie, próby analizy rozmaitych wątków i motywów literatury obozowej (a dokładniej - łagrowej) są tu całkiem twórcze i oryginalne, dotychczas bardzo rzadko, a nawet w ogóle - w refleksji nad pisarskimi wysłowieniami GUŁagu - nie spotykane, prywatna zaś, rodzinna pamięć, sprzyja raczej ich dogłębnemu i starannemu traktowaniu: rozpala ciekawość, podsuwa ważne tropy, zachęca do odważnych odczytań. Zacznijmy od tego, na czym Sariusz-Skąpska buduje swoją syntezę literatury łagrowej. Otóż na wykorzystywany przez nią materiał źródłowy składa się starannie wyselekcjonowany zbiór kilkudziesięciu utworów opisujących losy polskich więźniów, przebywających na "nieludzkiej ziemi" od 1939 roku aż po koniec lat pięćdziesiątych. Są to przy tym teksty pod wieloma względami dość niejednorodne: powstałe i w kraju i za granicą, tworzone przez wybitne postaci polskiej historii i kultury (takie choćby jak Gustaw Herling-Grudziński, Józef Czapski, Anatol Krakowiecki, generałowie Władysław Anders i Zygmunt Szyszkcr-Bohusz czy Barbara Skarga), ale i przez osoby czytelniczym kręgom bliżej nieznane, przez amatorów, nierzadko autorów jednej książki (w tej grupie wymienić można na przykład nazwiska Ady Halpem Danuty Tęczarowskiej, Bronisława Brzezickiego, księdza Józefa Hermanowicza). Tym, co w istotny sposób różnicuje owe świadectwa, jest także czas ich powstania. Z jednej strony mamy tu bowiem dzienniki (spisywane na gorąco w obozach, w miejscach internowania, w więzieniach, w trakcie drogi na Sybir), z drugiej zaś przywoływane z pamięci - nawet wiele lat po tych wydarzeniach - wspomnienia (wśród nich także wspomnienia mówione). Prócz tego osobną grupę stanowią utwory poświęcone losom polskich dzieci w Sowietach (tak zwanych Sybirątek) oraz teksty przynoszące osobisty zapis dzieciństwa tam spędzonego. Co istotne, świadectwa łagrowe Sariusz-Skąpska uzupełnia w swojej pracy wybranymi fragmentami literatury zesłańczej. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż stawia znak równości pomiędzy tymi dwoma ludzkimi doświadczeniami - obozowym i przesiedleńczym. Oczywiście nie, jest w pełni świadoma wielu dzielących je różnic i odrębności. Odruch sięgnięcia po te wypowiedzi wyzwoliła w niej raczej chęć opisania fenomenu GUŁagu w sposób jak najdokładniejszy, a przy tym - o ile to możliwe - wszechstronny, akceptujący całą różnorodność - determinowanych taką lub inną sytuacją egzystencjalną - perspektyw poznawczych i narracyjnych. Ta wielość i rozmaitość źródeł stanowi wszak, w moim przekonaniu, jeden z głównych (także dla etnologa) walorów całej rozprawy. Jej bowiem czytelnik zawdzięcza szansę poznania rozmaitych twarzy i wizerunków "innego świata", ona (gdy właśnie jest etnologiem) daje mu okazję zgłębienia licznych jego "ukrytych" właściwości - bogatych pokładów znaczeń, metafor, symboli. �Recenzje i noty recenzyjne 329 Innym ważnym rysem książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej jest jej trans dyscyplinarny charakter. Jakkolwiek bowiem Polscy świadkowie GUŁagu przedstawiani są przez niąjako praca z historii literatury, już od pierwszych linijek czytelnik bez trudu dostrzega, jak chętnie wykracza się w niej poza konwencjonalnie pojęte granice własnej dyscypliny ijak odważnie przemieszcza się na terytoria tradycyjnie zajmowane przez inne gałęzie wiedzy - przez antropologię kultury, socjologię albo filozofię. Szczególnie wyrażne i czytelne są tu zwłaszcza inspiracje antropologiczne. Świadczą o nich chociażby kluczowe pojęcia, jakimi Sariusz-Skąpska posługuje się dla objaśnienia i zrozumienia objętej narracjami rzeczywistości. Są wśród nich pojęcia przestrzeni, czasu, a także pojęcie Innego - stosowane u niej jak w "klasycznym" (a więc i najczystszej próby) opisie antropologicznym. Ich wykorzystanie sprawia, iż ukazywana przez Sariusz-Skąpską odyseja zesłańcza jawi się jako swoisty obrzęd inicjacyjny, przenoszący jego uczestników w "inną" przestrzeń i w "inny" czas. Autorka Polskich świadków GUŁagu niezwykle pieczołowicie i wnikliwie relacjonuje kolejne etapy owego procesu "wtajemniczania" w świat Archipelagu. Na wzór Boskiej komedii Dantego rozpoznaje kolejne kręgi i granice przekraczane przez jej bohaterów w przestrzeni syberyjskiego "lodowego piekła". Wskazuje rozliczne przejścia, furty i bramy, które doń prowadzą. Bada też i charakteryzuje czas upływający w "innym świecie". Odtwarza jego wyjątkowy rytm i strukturę, śledzi mechanizmy jego odzyskiwania - mechanizmy, dzięki którym możliwe stają się pamięć i narracja o tych wydarzeniach. Pisze także o codzienności GUŁagu, o specyficznej organizacji życia w jego obrębie oraz o zasiedlających go ludziach (za przykład "wzorcowych" mieszkańców "krainy wiecznych śniegów" obiera zaś więźniów kryminalnych). Wreszcie, opierając się na Buberowskiej koncepcji relacji Ja-Ty, opisuje fenomen ludzkiej koegzystencji w warunkach zesłania. Zasadniczym celem analizy Izabelli Sariusz-Skąpskiej nie jest oczywiście opis systemu sowieckich łagrów - jego podstawowych prawideł, zarządzających nim funkcjonariuszy ani charakteryzujących go zewnętrznych właściwości i realiów. Patrzy ona przecież - jako przekraczający horyzont własnej dyscypliny badacz literatury - na rzeczywistość GUŁagu oczyma antropologa, nie zaś historyka czy politologa. Tym, co tak naprawdę ją interesuje, jest zatem - wydobywany z relacjonowanych doświadczeń - czysto ludzki wymiar tej rzeczywistości: to, w jaki sposób jest ona przetwarzana w pamięci i wyobraźni ludzi, jakie rodzi (nabrzmiałe znaczeniami, symboliczne) skojarzenia oraz emocje, do jakich intelektualnych ocen i "metafizycznych" refleksji prowokuje. Zastosowanie takiego właśnie podejścia, a więc zgoda na to, aby historia przemawiała ustami - czyli objawiała się i tworzyła w narracjach - swoich bezpośrednich uczestników i spektatorów, owocuje zarazem odkryciem prawdziwie ludzkiej prawdy o świecie GUŁagu - prawdy wyrastającej z osobistego losu i życiowej próby, prawdy pamięci i wewnętrznego przeżycia. Wydobycie jej na światło dzienne jest zaś o tyle istotne, iż - w miarę upływu lat - coraz bardziej zwiększa się czasowy dystans oddzielający nas od tamtych wydarzeń, coraz wyraźniej blednie pamięć o nich, coraz częściej odchodzą ostatni ich świadkowie i niestrudzeni kronikarze. Czy podobne odczucie, iż - być może jako ostatni - odkrywamy "przemijające światy", nie wpisuje się stale w doświadczenie badawcze wielu spośród nas, etnologów? Czyjak autorka omawianej książki - nie stajemy się wówczas "świadkami świadków", dopełniając ich narracje własnymi glosami i odczytującymi sens "Iudzkiej historii" komentarzami? Aleksandra Rzepkawska �330 Recenzje i noty recenzyjne Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, opracowała Larysa Wachnina/Pisenna kultura polskoji diaspori Ukrajini, uporiadnik Larisa Wachnina, Kijiw 2002, ss. 287, ilustr. Wydana w Kijowie, w ramach Głównej Specjalistycznej Redakcji Literatury w Językach Mniejszości Narodowych Ukrainy, antologia pieśni ludowych Polaków z Ukrainy zasługuje na uwagę nie tylko wąskiej grupy specjalistów, głównie folklorystów i etnomuzykologów, ale i etnologów, historyków, kulturoznawców, socjologów,językoznawców, i oczywiście, szerokiego grona czytelników, interesujących się polską tradycją kulturową na Ukrainie. Larysa Wachnina z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy opublikowała zbiór 102 pieśni, funkcjonujących w aktywnym bądź biernym repertuarze Polaków, głównie najstarszego pokolenia, w wielu przypadkach również znanych przez młodszych informatorów, urodzonych pod koniec lat 40. i w latach 50. XX wieku. Pieśni autorka wyboru podzieliła na sześć grup tematycznych: kolędy (II tekstów), pieśni weselne (I6), ballady (19), pieśni żołnierskie i patriotyczne (20), liryczne (16) i żartobliwe (18). Jest to pierwsza tego typu edycja pieśni, opublikowanych w języku polskim, w dominującej mierze z zapisem nutowym, z dokładnymi notami proweniencyjnymi (imię i nazwisko śpiewaka, rok jego urodzenia, miejscowość, rejon, szczegółowa data zarejestrowania: dzień, miesiąc rok; dane osobowe zbieracza/y, imię i nazwisko osoby odpowiedzialnej za "muzyczne odszyfrowanie"), z przedmową autorstwa L. Wachniny pt. Wspólczesnafolklorystyczna kultura Polaków Ukrainy w trzech wersjach językowych: ukraińskiej, polskiej i angielskiej, posłowiem Ludmiły Jefremowej w języku ukraińskim pt. Muzyczni osobliwosti polskich narodnich piseń. Całości dopełniają: Indeks badań terenowych Instytutu Sztuki. Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy w dwóch wersjach językowych (ukraińskiej i polskiej), materiał ilustracyjny (14 czarno-białych fotografii z badań terenowych z polsko-ukraińskimi podpisami) i w języku polskim Indeks incipitów tekstowych. Dodać tu trzeba, że Indeks badań terenowych dotyczy lat 70. i 80. XX wieku, pominięto w nim późniejsze badania nad diasporą polską na Ukrainie z lat 90. i początków nowego stulecia, o których świadczą informacje pomieszczone w notach proweniencyjnych poszczególnych pieśni. Opublikowane pieśni zostały zarejestrowane przez pracowników wymienionego wyżej Instytutu, w tym w dużej mierze przez autorkę opracowanej antologii, wiele właśnie jej zapisów pochodzi z lat późniejszych (1996-2001), a 17 tekstów, zachowanych w archiwum Instytutu, zapisał Hnat Tanciur, folklorysta ukraiński, w latach 20. minionego stulecia we wsi "Ziatkiwci na Winnyczni". Jak pisze autorka antologii, materiały pochodzą przede wszystkim z Ukrainy Środkowej. Na tym obszarze od lat 70. XX wieku pracownicy NAN Ukrainy prowadzili systematyczne badania terenowe w wybranych "polskich wsiach", w latach 90. badaniami objęto również pogranicze polsko-ukraińsko-białoruskie, wybrane wsie na Wołyniu, w których polska tradycja "żyje w ukraińskim językowym środowisku", a śpiewacy podczas wykonania pieśni "zaznaczają, że pamiętająje jeszcze z przedwojennych lat «za Polszczi»" (s. 21). L. Wachnina z wielką kulturą wspomina o tragicznych losach Polaków na Ukrainie, o antypolskim charakterze polityki Rosjan wobec Polaków, o represjach i ludobójstwie w czasach stalinowskich, masowych deportacjach wielu narodów w latach 30., za M. Iwanowem przyjmuje tezę o Polakach jako "pierwszym narodzie ukaranym w tragicznym stalinowskim eksperymencie" (s. 18), przesiedleniach z ziem Zachodniej Ukrainy do Polski w latach 1946-47, "analogicznym losie Ukraińców w Polsce według znanej Operacji Wisła", przywołuje różne liczby osób przesiedlonych. Wyraźnie pomija aspekt żywych do dziś waśni i zbrodni ukraińsko-polskich, ich podłoże społeczno-polityczne i konsekwencje. Wystarcza jej dla kontekstu refleksji nad badaniami folklorystycznymi konkluzja, że "cały kompleks funkcjonowania Polaków Ukrainy był faktycznie zniszczony i zaznał niepowetowanych strat" (s. 18), wspomnienie o asymilacji w niepodległym państwie ukraińskim, utracie "zdolności �Recenzje i noty recenzyjne 331 mówienia we własnym języku" (s. 19). Cenne jest więc tu spostrzeżenie, że "Polacy, jak i inne nmiejszości narodowe, zaczęli aktywnie mówić o sobie" dopiero pod koniec lat 80. XX wieku podczas pierestrojki, gdy poczęto tworzyć "pierwsze kulturowo--oświatowe organizacje według narodowej przynależności" (s. 19). Jak ocenia Wachnina, to "właśnie folklor został ostatnim przejawem świadomości narodowej Polaków Ukrainy" (s. 20). Cenne dla badaczy mniejszości narodowych są spostrzeżenia i oceny autorki dotyczące funkcjonowania konkretnych grup pieśni, ich popularności wśród Polaków i Ukraińców, obiegu w dwóch wersjach językowych, tworzeniu dwujęzykowych kontaminacji itp., świadomości wykonawców o międzypokoleniowym przekazie dziedzictwa kulturowego, procesie przemian, zaniku, ale i wykorzystywania tradycyjnego repertuaru w zespołach amatorskich. Ludmiła Jefromowa, analizując właściwości muzyczne polskich pieśni, eksponuje ich pierwotną cechę - jednogłosowość, odróżniającąje od tekstów wschodniosłowiańskich, towarzyszące ich wykonaniu instrumenty (polskie gęśle, lutnia), układy polskich tańców: mazurka, krakowiaka, kujawiaka, oberka, poloneza, chodzonego. W tym kontekście autorka wspomina również o wpływach sąsiednich kultur na polski repertuar pieśniowy i taneczny. Kilka uwag o jeszcze jednej ważnej również dla specjalistów rzeczy. Opracowana przez L. Wachninę antologia polskich pieśni wydaje się być szczególnie interesująca dla badaczy języka Polaków żyjących na Ukrainie. Trzeba przyznać i pochwalić tu folklorystów transkrybujących z wielką starannością zarejestrowane na taśmie magnetofonowej teksty, nie modyfikujących ich według pierwotnych zapisów, np. Oskara Kolberga. W rezultacie zostały one zapisane w takim kształcie językowym, w jakim zostały zaśpiewane przez wykonawcę. Mimo specyfiki gatunku,jakimjest zrytmizowana i zrymowana pieśń ludowa, ocalono tu żywy język wykonawców, zachowując wiele archaizmów, osobliwości gwarowych typowych dla kresów wschodnich, naleciałości gramatycznych, fonetycznych, stylistycznych, słownikowych z sąsiednich języków: rosyjskiego i ukraińskiego, jak np.: iż róży, hraje w karty, Dunaj głybokyj, uż bolsze nie będą, zołoti obrączki, kluczi, wyj szła, zmieniwsia jej, pijut, mene, myne, synoczek, tłustyj, skrypka, w Polszu naszu, sidaj, uże, maty, perszyj, pysze wiersze, na niedzielu, gława, togo ja żałuju, kawalir, woźmu ja, idesz, slozy, wianok, na wodu, taj stała płakaty, myślu, talirz, mołodeńl<i, daju. Na zakończenie z recenzenckiego obowiązku krytyczna uwaga; antologia wymaga zdecydowanie staranniejszej korekty językowej, zarówno w tekstach pieśni,jak i w przedmowie w języku polskim i polskich cytacjach w posłowiu, w podpisach pod fotografiami w polskiej wersji językowej. Napiszę tak: w pracy roi się od błędów stylistycznych, gramatycznych, a w zapisach pieśni ortograficznych, zob. np.: przybierzali (s. 33), Piorun (s. 67,69), powędrójemy (s. 69), pszyszła (89), tróciznę (107), gotóje (107), poźucę ciebie (114), źucaj się (116), niemam (133),jakże ź(135), poprój (136), otrój brata (137), niema (156), dobrydzień (157), ostszelali (177), zpod oka (181). Zacytowane przykłady wskazująjednoznacznie, że tekst w polskiej wersji językowej powinien być bezwzględnie skonsultowany z polskim specjalistą. Teresa Smolińska Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obycząj, red. Janusz Gudowski, Warszawa 2001, ss. 267. W pracy zostały przedstawione wyniki badań przeprowadzonych na Huculszczyźnie w latach 1998-200 l przez badaczy polskich i ukraińskich. Celem badań było ustalenie form organizacyjnych gospodarki jednorodzinnej przy wypasie krów i owiec. �332 Recenzje i noty recenzyjne Poszczególne artykuły dotyczą organizacji gospodarki pasterskiej, szaty roślinnej połonin oraz strefy wysokogórskiej, rodzajów wełny owiec, pożywienia pasterzy, pasterskich zwyczajów dorocznych oraz budownictwa połoninnego. Pasterstwo owiec ma wyższą rangę społeczną niż pasterstwo krów. Hierarchia pasterzy wygląda następująco: deputat (własciciel połoniny), watah - przełożony pasterzy oraz pasterze. Przy wypasie bydła pracują też dojarki. Rozpoczęcie sezonu wypasu rozpoczyna uroczyste wejście ze zwierzętami na połoniny w strojach ludowych i przy muzyce góralskiej (między 20 maja a 15 czerwca). Sezon kończy święto Matki Boskiej Siewnej, które przypada w kalendarzu greckorzymskim na 21 września. Wypas krów rozpoczyna się nieco później w połowie czerwca. Jest mniej pracochłonny, gdyż krów nie trzeba pilnować, nie istnieje dla nich niebezpieczeństwo ataku ze strony wilka a ich dojenie jest łatwiejsze. Pasterze otrzymują wynagrodzenie w naturze - przy nadwyżkach sera, a obecnie także w formie pieniężnej - ok. 11 hrywien od owcy. W artykule omawiającym roślinność poruszono problem pojawienia się, w wyniku pasterstwa wysokogórskiego, wcześniej niespotykanych grup roślin, przede wszystkim szczawiu alpejskiego, który nie jest jedzony przez zwierzęta, przyczynia się do rugowania innych roślin, co w konsekwencji doprowadza do degradacji środowiska naturalnego. Podstawową potrawą pasterzy jest kulesza - potrawa z grubo zmielonej mąki kukurydzianej, natomiast napojem - żentyca (serwatka pozostała po wyrobie sera z mleka owczego lub krowiego). Opisano także wyrób sera oraz sera wtórnego zwanego wurdą i bryndzy wyrabianej z sera i wurdy. W celu zapewnienia sobie schronienia podczas wypasu, konieczne było budowanie sezonowych zagród pasterskich dla zwierząt i ludzi. Budowano więc wesnarki (chaty połonińskie używane wiosną) oraz zymarki (chaty połonińskie używane zimą), koriwniki (obory dla krów), struszki (dojarnie owiec) oraz zagrody do zatrzymania owiec pod gołym niebem -koszary. W ostatnim rozdziale została omówiona literatura dotycząca pasterstwa na omawianym terenie. Krótko scharakteryzowane zostały prace m. in. Włodzimierza Zawadzkiego, Augusta Bielowskiego, Oskara Kolberga, Jury Nesteruka, Adama Fischera i Małgorzaty Ćwiklińskiej. Książka zawiera barwne fotografie budownictwa połonińskiego, psów pasterskich, poszczególnych ras krów, a także ryciny układów przestrzennych osiedli pasterskich. Każdy rozdział jest streszczony w języku francuskim iukraińskim. Anna Torobińska Nad'a Va l a Sk o v a, Frantisek Rehor (1857-1899) a jeho etnograficka Cinnost (S ukazkami ćlankil F Rehore z Ha/iće), Etnologicky ustav Akademie voo Ceske Republiky v Praze, Praha 1999, ss. 182. Doktor N. Valaskova, pracownik naukowy Instytutu Etnologii Akademii Nauk w Pradze, podjęła się opracowania działalności naukowej Franciszka Rehofa, któremu czeska etnografia zawdzięcza początki zainteresowań kulturą ludową Ukraińców. W setną rocznicę jego śmierci ukazała się publikacja, w której Autorka zgromadziła rozproszony po czasopismach i gazetach dorobek naukowy badacza; prowadzącego poszukiwania naukowe na pograniczu galicyjsko-ukraińskim, m.in. wśród Hucułów i Łemków. F. Rehor, urodzony w 1857 roku �Recenzje i noty recenzyjne 333 w Czechach i tam zmarły w 1899 roku, przez 16 lat mieszkał w okolicy Lwowa (1877-1890 i 1891-1893), gdzie w 1877 roku ojciec jego zakupił gospodarstwo rolne. Okoliczność ta umożliwiła badaczowi poznanie życia i kultury nie tylko Polaków i Ukraińców, ale zamieszkujących te tereny Ormian, Żydów i Niemców. Interesując się szczególnie kulturą Ukraińców, od 1891 roku prowadził też badania na Huculszczyźnie, gromadząc ponad 1200 eksponatów kultury ludowej, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Pradze. Tematyka jego zainteresowań obejmowała m.in. zwyczaje rodzinne i doroczne, sztukę ludową, lecznictwo, wiedzę, wierzenia, opowiadania. Równocześnie prowadził dokładną dokumentację rysunkową i fotograficzną, gromadząc ponad 500 ilustracji zaopatrzonych w szczegółowe opisy. F. Rehor był autorem ponad 100 haseł do encyklopedii historii i kultury zachodnio-galicyjskiej Ukrainy. W uznaniu dla jego wszechstronnej i owocnej działalności etnograficznej w 1895 roku został powołany na członka-korespondenta Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie. Omawiana publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej zamieszczono najważniejsze fakty z życia i etnograficznej działalności F. Rehora. Druga zawiera wybór jego rozpraw i artykułów, takich jak m.in. Kalendarik z narodniiho iivota Lemkil, Novy rok na halieske Rusi, Nedela kvetna, bibliografię prac badacza za lata 1880-1910 (w tym artykuł poświęcony budownictwu zamieszczony w 2 tomie "Ludu" z 1896 roku), mapę Galicji i Bukowiny, dokumentację rysunkową, wykaz opracowanych haseł encyklopedycznych, słownik wyrazów gwarowych użytych w artykułach oraz publikowane źródła omawiające działalność naukową F. Rehora. Autorka publikacji sumiennie zebrała dane faktograficzne do działalności etnograficznej badacza kultury ludowej galicyjsko-ukraińskiego pogranicza, informując o miejscu przechowywania spuścizny po F. Rehoi'u, co może zainteresować polskiego badacza tych terenów. Publikacja posiada dwa streszczenia obcojęzyczne: angielskie i ukraińskie. Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11b4d52763bf426444e33a12988658ff.pdf d784a75464296cde9a9139dd8ddf6ad4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4520 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.252-255 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text о QUARTERLY N o 3/4 I PUBLISHED о н BY THE ART INSTITUTE YEAR BOOK OF к THE POLISH XXIII ACADEMY OF SCIENCES 1969 SUMMARY OF A R T I C L E S T h e m a i n s u b j e c t of t h i s issue a r e t h e c h a n g e s a n d t r a n s f o r m a t i o n s i n the a r t i s t i c c u l t u r e of the villages of t h e K u r p i e r e g i o n . W e a r e p u b l i s h i n g s u m m a r i e s o f t h e d i p l o m a d i s s e r t a t i o n s of t h r e e g r a d u a t e s of t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r s i t y w i t h an i n t r o d u c t o r y article by J a c e k O l ę d z k i — T H E ARTISTIC OUTLOOK OF THE R U R A L POPULATION IN THE LIGHT OF STUDIES ON THE CULTURE OF THE K U R P I E REGION. The a u t h o r has a l r e a d y p u b l i s h e d a n u m b e r of articles i n our p e r i o d i c a l on the f o l k a r t of the K u r p i e people. T h i s is a n a t t e m p t a t a s y n t h e s i s o f t h e aesthetic a t t i t u d e s a n d a r t i s t i c w o r l d o u t l o o k of the p o p u l a t i o n of the K u r p i e region. The p r o b l e m of the artistic w o r l d outlook of the r u r a l p o p u l a t i o n has p r e o c c u p i e d m a n y researchers a n d the first w o r k s on this subject w e r e published i n Poland i n t h e i n t e r - w a r y e a r s ( J . S. B y s t r o ń , E. F r a n k o w s k i . К. P i w o c k i ) . M . G ł a d y s z w r o t e a b o u t o r n a m e n t a t i o n a n d t h e a r t i s t i c s e n s i t i v i t y o f t h e p e o p l e . T h e a u t h o r s of these w o r k s p o i n t e d to t h e differences between the artistic w o r l d outlook of f o l k artists a n d professional artists. I n t r o d u c i n g the reader to t h e question of the a r t i ­ stic s e n s i t i v i t y o f t h e K u r p i e a r t i s t s , t h e a u t h o r s u g ­ gests t h a t t h i s n o t i o n s h o u l d e m b r a c e a e s t h e t i c s e n s i t i ­ v i t y f r o m t h e p r a c t i c a l , u t i l i t y .social a n d i d e o l o g i c a l p o i n t s of v i e w . I d e o l o g i c a l s e n s i t i v i t y i s t h e r e a c t i o n t o i d e o l o g i c a l ideas, magic r i t e s , beliefs, p o l i t i c a l , social a n d c u l t u r a l c o n t e n t . S o c i a l s e n s i t i v i t y is t h e r e a c t i o n to f a m i l y , v i l l a g e c o m m u n i t y a n d t e r r i t o r i a l g r o u p ties. U t i l i t y s e n s i t i v i t y is, a b o v e a l l , s e n s i t i v i t y to t h e m a ­ terial advantages a n d a e s t h e t i c s e n s i t i v i t y is t h e r e ­ action to the s u r r o u n d i n g r e a l i t y — n a t u r e a n d the products of man's w o r k . The importance and significance of f o l k a r t f o r s o c i a l g r o u p s is d e c i d e d b y i t s f u n c t i o n i n t h e l i f e o f a g i v e n g r o u p . T h e f u n c t i o n o f a w o r k of a r t is expressed b y t h e needs, a s p i r a t i o n s a n d i n t e r e s t s of a g i v e n m i l i e u . The a u t h o r considers w h a t functions the d i f f e r e n t branches of a r t i s t i c w o r k f u l f i l i n the l i f e o f t h e K u r p i e p e o p l e , ( f i g . 9). T h e f u n c t i o n of some f i e l d s of a r t ( s c u l p t u r e , p a i n t ­ ing, paper-cuts) w e r e connected w i t h beliefs and social ideas. Fabrics, blacksmithery. carving, fulfilled the f u n c t i o n of s h a p i n g c u l t u r a l d i f f e r e n c e s . T h e b r a n c h e s of a r t i s t i c w o r k w h i c h h a v e n o w b e e n r e a c t i v a t e d h a v e c h a n g e d t h e i r m a i n f u n c t i o n . I n a l l of t h e m t h e aes­ thetic and utility function predominate T h e a r t i s t i c w o r k done b y t h e K u r p i e people served to e x p r e s s i d e o l o g i c a l a n d s o c i a l ideas. T h e d i s a p p e a r ­ a n c e of s o c i a l t i e s , o l d b e l i e f s a n d m a g i c r i t e s c a u s e d t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e m o s t i m p o r t a n t b r a n c h e s of f o l k a r t . T h e d e v e l o p i n g a e s t h e t i c i n t e r e s t has h a d t h e i n f l u e n c e of k e e p i n g s o m e o f t h e s e b r a n c h e s of f o l k art alive i n an incomplete f o r m , not fulfilling their original function. J a d w i g a H i l c z e r - P i l c h — THE CONTEMPO­ R A R Y AESTHETIC TASTES OF THE K U R P I E PEOPLE ON THE BASIS OF A N A N A L Y S I S OF THE INTER­ IOR DECORATION OF COTTAGES I N KADZIDŁO: I n p o s t - w a r e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e , a t t e n t i o n has been d r a w n to t h e changes i n villages due to t h e i n ­ f l u e n c e o f i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . O n e of the manifestations of these changes are the needs connected w i t h a n e w a n d h i g h e r l e v e l of i n t e r i o r de­ coration. The authoress tries to f i n d out w h a t condi­ t i o n s d e t e r m i n e t h e a e s t h e t i c tastes o f t h e i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e o f K a d z i d ł o . I n h e r s t u d i e s she i n v e s t i g a t ­ ed t h e t a s t e s o f r e p r e s e n t a t i v e s o f v a r i o u s s o c i a l g r o u p s , t a k i n g i n t o account the l o c a t i o n of t h e i r cottages a n d t h e d i f f e r e n t ages o f t h e s e representatives. She d e s c r i b e s t h e p o s i t i o n a n d t h e k i n d o f b u i l d i n g i n K a d z i d ł o . I t is a w e l l d e v e l o p e d c e n t r e w h e r e r e g i o ­ n a l t r a d i t i o n s a r e c u l t i v a t e d a n d is s i t u a t e d c e n t r a l l y along the m a i n road going t h r o u g h the K u r p i e region; i t is t h e seat o f a v i l l a g e c o m m u n i t y p e o p l e ' s c o u n c i l , 252 a p a r i s h a n d t h e „ C e p e l i a " c o o p e r a t i v e „ K u r p i a n k a " is there too. T h e m a i n s o u r c e of m a i n t e n a n c e of t h e m a j o r i t y o f f a m i l i e s are f a r m s , some people w o r k i n the l o c a l a d m i n i s t r a t i v e offices ,others c o m m u t e t o w o r k i n O s t r o ­ łęka ( p a p e r m i l l ) . T h e e l i t e o f t h e v i l l a g e a r e t h e w o r k ­ ers o f t h e „ K u r p i a n k a " c o o p e r a t i v e a n d of the local administrative offices. Contacts b e t w e e n groups are c o n f i n e d to meetings a t w e d d i n g s a n d c h r i s t e n i n g s . E a c h of t h e s o c i a l g r o u p s is a s e p a r a t e c i r c l e k e e p i n g i t s o w n c o m p a n y . The traditional K u r p i e interiors were furnished w i t h f u r n i t u r e made by the local village carpenters a n d decorated w i t h paper-cuts, „spiders" a n d tissue paper curtains. Beds w e r e covered w i t h bedspreads made of home spun fabrics. A t present the interiors i n K a ­ dzidło a r e as f o l l o w s : c o t t a g e s d i v i d e d i n t o f o u r p a r t s ( k i t c h e n , c o r r i d o r , l i v i n g r o o m , alcove), a n d the m o r e recent l a y o u t — four large rooms d i v i d e d by the cor­ ridor. The new interior layout predominates i n the c e n t r e of K a d z i d ł o . T h e a r r a n g e m e n t o f t h e f u r n i t u r e depends on the l a y o u t of the i n t e r i o r . I n m o d e r n i n t e r i o r s very l i t t l e of the o l d f u r n i t u r e m a d e b y c a r p e n t e r s has r e m a i n e d . The rooms are f u r n i s h e d w i t h f a c t o r y - m a d e s u i t e s of f u r n i t u r e . F a c ­ tory-made equipment predominates i n the kitchens ( w h i t e dresser a n d c o m m o d e s ) . I t i s t h e c u s t o m i n t h e c o t t a g e s of K a d z i d ł o t o p l a c e t h e f u r n i t u r e a l i o s t h e w a l l s . S o m e pieces of f u r n i t u r e (etagere, book-cases, d r e s s i n g t a b l e s ) a r e p l a c e d i n c o r n e r s . T h e r e a r e also s m a l l altars decorated w i t h flowers i n pots a n d doilies i n the corners of rooms. T h e n e w f a c t o r y - m a d e f u r n i t u r e ( s e t t e e - b e d s , couches, a r m c h a i r s ) a r e c o v e r e d w i t h K u r p i e f a b r i c s or c o l o u r f u l striped covers made b y the „Kurpianka" cooperative. W h i t e steelon (Polish k i n d of n y l o n ) c u r t a i n s are h u n g a t t h e w i n d o w s a n d i n t h e m o r e p r o s p e r o u s h o m e s , also coloured curtains. The kitchen windows have short curtains o n l y covering p a r t of the w i n d o w . I n t h e w i n ­ t e r , c o t t o n w o o l is p l a c e d b e t w e n t h e d o u b l e w i n d o w - p a n e s a n d also C h r i s t m a s t r e e d e c o r a t i o n s as a n o r n a ­ mentation. U n t i l recently, the walls were painted i n patterns (flowers, stars, clouds), b u t f o r t h r e e years n o w i t has been t h e f a s h i o n to p a i n t t h e w a l l s one p l a i n c o l o u r . T h e most v a l u a b l e w a l l decoration, are p a t t e r n e d or striped rugs made by the „Kurpianka" cooperative. S t r a w mats are not f o u n d there very often. Most of the pictures of lay subjects i n c l u d i n g f a m i l y p h o t o ­ g r a p h s a n d scenes w i t h n y m p h s , s l e i g h s i n w i n t e r - t i m e , l a n d s c a p e s w i t h stags. I n t h e p o o r e r h o m e s c h e a p t a p ­ e s t r i e s s h o w i n g scenes w i t h stags p u r c h a s e d a t b a z a a r s are s t i l l f o u n d v e r y f r e q u e n t l y . Some of t h e v i l l a g e elite h a n g p a p e r - c u t s f r a m e d u n d e r glass o n t h e i r w a l l s . N o t a single K u r p i e Cross (pasyjka) c o u l d be f o u n d i n t h e c o t t a g e s of K a d z i d ł o , a l t h o u g h t h e y a r e s t i l l g e n e ­ r a l l y found in other villages of the K u r p i e region. A f e a t u r e o f t h e r i t u a l a n d s e a s o n a l d e c o r a t i o n s is the r i c h e r decoration w i t h a p r e d o m i n a n c e of f r e s h g r e e n e r y . T h e n also, t h e best b e d s p r e a d s a r e p u t o n t h e beds. The statements made b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l ­ lage to the authoress r e g a r d i n g the k i n d of i n t e r i o r t h e y d r e a m of i n d i c a t e t h e process of changes i n t h e a e s t h e t i c tastes o f t h e p e o p l e . A l m o s t e v e r y b o d y was d i s s a t i s f i e d w i t h t h e h o m e as i t w a s a n d t h e c h a n g e s t h e y w o u l d l i k e to m a k e depend on t h e i r social p o s i t i o n The avant garde have aspirations t o w a r d s i n t e r i o r de­ coration after the model of m o d e r n flats i n towns. I n poorer homes, t h e people copy t h e i n t e r i o r decoration i n t h e houses o f t h e e l i t e . I n m a n y h o m e s , t h e o e o p i p take a negative attitude towards the t r a d i t i o n a l K u r p i e interior decoration. A s p i r a t i o n s t o w a r d s changes are g e n e r a l b u t the model of t h e changes v a r y i n the d i f f e r e n t social g r o u p s . I t is a g e n e r a l l y a c c e p t e d p r i n c i p l e t h a t i n t e r ­ i o r s s h o u l d be m o r e s a p c i o u s , n o t so c r o w d e d with furniture. �M a g d a l e n a S z e s k a — THE PLACE OF CREA­ TIVE W O R K I N THE LIFE OF THE PAPER CUT ARTIST. T h i s w o r k is an a t t e m p t to l o o k at t h e a r t o f m a k ­ i n g p a p e r - c u t s t h r o u g h t h e eyes o f t h e a r t i s t w h o m a k e s t h e m . T h e a u t h o r e s s , o n t h e basis o f a t h o r o u g h analysis of the l i f e stories of three p a p e r - c u t makers, outstanding for their attitude towards their art and t h e p a p e r - c u t s t h e y m a k e ( M a r i a n n a Bałdyga, S t a n i ­ sława B a k u ł o w a , C z e s ł a w a Koinopkówna), t r i e s t o e s t a b ­ l i s h w h a t place p a p e r - c u t m a k i n g has i n t h e i r lives. A p a r t f r o m detailed interviews w i t h the artists t h e m ­ selves a n d also p e o p l e f r o m t h e i r e n v i r o n m e n t , t h e a u t h o r e s s also k e p t a d i a r y o f o b s e r v a t i o n s i n w h i c h she w r o t e d o w n remarks about the atmosphere i n w h i c h she c o n d u c t e d t h e c o n v e r s a t i o n s . I n t h e case o f t h e t h r e e a b o v e - m e n t i o n e d p a p e r - c u t m a k e r s , i t h a s b e e n t h e i r - p r o f e s s i o n a l j o b since t h e e n d of t h e w a r , t h a t i s , s i n c e t h e y b e g a n t o w o r k f o r „Cepelia". F r o m the materials presented b y the a u t h o r ­ ess, i t a p p e a r s t h a t t h e d e c i s i o n t o t a k e u p p a p e r - c u t - m a k i n g on a w i d e scale w a s d i c t a t e d b y economic reasons. M r s Bakułowa m a k e s e x t r a m o n e y t o i n v e s t i n her f a r m i n t h i s w a y . M r s Bałdyga, f o l l o w i n g the death of her h u s b a n d a n d going to l i v e w i t h her daughter, makes m o n e y for her s m a l l expenses t h i s w a y . Miss K o n o p k ó w n ą does t h e m o s t p a p e r c u t - w o r k ; she is a r e g u l a r employee of the local cooperative, evaluates a n d acceptes p a p e r - c u t s . H e r f a m i l y s t a t u s (she is s i n g l e ) e n a b l e s h e r t o d e v o t e a l l h e r t i m e to c r e a t i v e artistic w o r k and its organization. W i s h i n g to establish the social advantages t o be gained b y t h i s profession, the authoress analyses the relation between the paper-cut makers and: the v i l ­ lage, the f a m i l y , the purcahsers, t h e i r c o - w o r k e r s i n the local cooperative a n d the m e m b e r s of the p a r i s h . The p o s i t i o n of t h e p a p e r - c u t m a k e r is d e t e r m i n e d b y h e r m a t e r i a l s i t u a t i o n . M r s Bałdyga a n d M r s Bakułowa gain only m a t e r i a l advantages f r o m this w o r k . Only M i s s K o n o p k ó w n ą is f u l l y e n g a g e d i n h e r c r e a t i v e w o r k (demonstrations on television, interviews for the radio, e x h i b i t i o n s a b r o a d ) . I n a l l t h r e e cases i t c a n b e s a i d that m a k i n g paper-cuts fulfills a compensatory function. I n t h e case o f M r s B a k u ł o w a a n d M r s B a ł d y g a , i t is a compensation for not being to w o r k i n the household and provides t h e m w i t h a possibility of giving financial h e l p to t h e i r f a m i l i e s . M i s s K o n o p k ó w n ą has b a s e d a l l her life's plans on p a p e r - c u t m a k i n g . T h e K u r p i e p a p e r - c u t s do n o t a t p r e s e n t p l a y t h e i r original r i t u a l and decorative role. The t r a d i t i o n of decorating t h e rooms with paper-cuts is associated w i t h t h e i n t e r - w a r p e r i o d . A t p r e s e n t t h e y are h u n g o n t h e w a l l s i n f r a m e s u n d e r glass. T h e r a n g e o f a e s t h e t i c e v a l u a t i o n o f p a p e r - c u t s is s m a l l . T h e b a s i c c r i t e r i o n i n j u d g i n g t h e m is w h e t h e r t h e y are composed of delicate, s m a l l cuts. The paperc u t s a r e s t i l l a c c e p t e d b y t h e l o c a l p e o p l e as s u i t a b l e for a small gift. Ornamental p a p e r - c u t s are p r e d o m i n a n t a n d are m o s t r e a d i l y m a d e . I t is o n l y i n c o m p e t i t i o n s t h a t s u b ­ j e c t s a r e set. A n e x c e p t i o n t o t h i s r u l e a r e t h e p a p e r cuts made b y M r s Bakułowa, the subjects of whose w o r k are „forests" a n d „farms". Paper-cuts of religious s u b j e c t s no l o n g e r f u l f i l t h e i r o r i g i n a l f u n c t i o n , t h a t i s , d e c o r a t i o n of r o o m s f o r feast days — t h e y are n o w made on order for priests. Paper-cut m a k i n g is c r e a t i v e w o r k . I t is r a t h e r a h a n d i c r a f t , b u t one w h i c h gives m a n y m o r e p o s s i b i ­ lities of creative development than other handicrafts. The a u t h o r e s s says t h a t t h e p r e s e n t s i t u a t i o n is f a v o u r a b l e f o r k e e p i n g alive the t r a d i t i o n of paper-cuts i n the K u r p i e r e g i o n . T h i s is t h a n k s to the i n t e r e s t t a k e n i n t h e m b y i n s t i t u t i o n s a n d a r t l o v e r s , a n d also to economic factors. K r y s t y n a Bałabanow — THE ATTITUDE OF FOLK ARTISTS TOWARDS THEIR OWN ARTISTIC ACTIVITY. T h e a u t h o r e s s discusses t h i s p r o b l e m , t a k i n g as a n e x a m p l e t h e v i l l a g e o f B r z o z ó w k a (Ostrołęka d i s t r i c t ) . T h e l a c k of i n d u s t r y i n t h i s p a r t caused a b i g e m i g r a ­ t i o n of p o p u l a t i o n a n d t h e f l o u r i s h i n g development of various kinds of handicrafts, p a r t i c u l a r l y weaving. The cooperative „ K u r p i a n k a " f o u n d e d i n K a d z i d ł o i n 1950 changed the s i t u a t i o n of the i n h a b i t a n t s of Brzozówka, almost a l l of t h e m w o r k for „Cepelia". T h e a u t h o r e s s discusses t h e l i f e s t o r i e s a n d w o r k of r e p r e s e n t a t i v e s of a l l t h e b r a n c h e s o f c r e a t i v e w o r k done i n B r z o z ó w k a : p a p e r - c u t s , w e a v i n g , b a s k e t - m a k ­ ing, m a k i n g „spiders". ( P o l i s h n a m e kierecy), ritual confectionary and smithery. Stanisław C i a k , b a s k e t - m a k e r ( f i g . 3—6) does h i s w o r k t h e w h o l e m a k e r ( f i g . 7, 8). Józef B r z o z o w y i s a most i n t e r e s t i n g creative p r e s o n a l i t y ; he makes r i t u a l confectionary ( f i g . 10—14). Stanisława Lenkiewicz is t h e b e s t w e a v e r i n B r z o z ó w k a ( f i g . 22, 23) A l e k s a n d r a R e i c h m a k e s „ s p i d e r s " f r o m s t r a w (see f i g . 1, 2, 7, В i n a r t i c l e b y Jacek Olędzki). A l e k s a n d e r M a r k o w s k i is a c a r p e n t e r a n d c a b i n e t m a k e r ( f i g . 17—19). T h e w o r k i n g tools of these people are of t h e s i m ­ p l e s t k i n d , t h e y use l o c a l r a w m a t e r i a l s , o n l y t h e w e a ­ v e r s get t h e i r r a w m a t e r i a l s f r o m t h e cooperative. T h e cooperative dicates the p a t t e r n s i t w a n t s . The a t t i t u d e of the creative w o r k e r s t o w a r d s t h e i r o w n w o r k varies. The w e a v e r s to t h i s w o r k f r o m n e ­ cessity, t h e economic f a c t o r p l a y i n g t h e m a i n r o l e here, n a m e l y , e x t r a earnings. The representatives of the other h a n d i c r a f t s see o t h e r v a l u e s i n t h e i r c r e a t i v e w o r k , they f i n d satisfaction i n doing i t , although the question o f e a r n i n g s is n o t e l i m i n a t e d . Józef B r z o z o w y is p a r t i ­ c u l a r l y f o n d o f h i s w o r k , i t is a c o m p e n s a t i o n f o r t h e f a c t t h a t h e i s a c r i p p l e a n d c a n n o t do m u c h w o r k o n the farm. T h e p e o p l e o f t h e v i l l a g e do n o t see a n y v a l u e in* this artistic activity, judging it m a i n l y by the amount of m o n e y t h a t c a n be e a r n e d b y i t . T h i s c a n be e x ­ p l a i n e d b y the economic s i t u a t i o n of t h i s l o c a l i t y . This leads to r i v a l r y b e t w e e n t h e d i f f e r e n t f o l k a r t i s t s a n d n e w p a t t e r n s a r e j e a l o u s l y g u a r d e d secrets. T h e w o r k e r s do n o t k e e p c o n t a c t s w i t h e a c h o t h e r a n d do n o t t e l l each o t h e r h o w m u c h t h e y e a r n . Stanisław G a j e r s k i — SOURCE MATERIALS CONCERNING THE HISTORY OF THE BRUSNA STONE-CUTTERS CENTRE IN THE PERIOD OF SERFDOM. The author publishes the results of his a r c h i v a l studies. T h e past h i s t o r y of B r u s n a can be d i v i d e d i n t o t w o p e r i o d s : I — t i l l 1848, a n d I I — a f t e r t h a t d a t e . T h e y e a r 1848 w a s a m o m e n t o u s t u r n i n g p o i n t in the history of the stone-cutters centre, for i t was in that year that serfdom was abolished. This fact was c o m m e m o r a t e d i n t h e v i l l a g e b y the e r e c t i o n of a stone cross i n t h e v i l l a g e ( f i g . 1). T h e a u t h o r p u b l i s h e s a r c h i v e materials concerning the first period. The settlement was founded i n the 15th c e n t u r y and f r o m that t i m e on the l i m e s t o n e deposits t h e r e h a v e been e x p l o i t e d . A l e k s a n d e r Jaśkiewicz — THE DRAWINGS A N D A R T I C L E OF A D R I A N GŁĘBOCKI, A SOURCE OF K N O W L E D G E ABOUT DEVOTIONAL ART IN CZĘSTOCHOWA. A d r i a n Głębocki was a p a i n t e r a n d magazine i l l u s t r a t e r . I n t h e y e a r s 1863—73 h e w e n t t o C z ę s t o c h o w a w h e r e he d i d several d r a w i n g s of the i n t e r i o r s of the w o r k s h o p s o f t h e p a i n t e r s a n d c a r v e r s o f Częstochowa. H e also p u b l i s h e d a n a r t i c l e e n t i t l e d : A F e w Words a b o u t P a i n t i n g i n Częstochowa. H e g i v e s a d e t a i l e d description of the t e c h n i q u e of p a i n t i n g p i c t u r e s i n oils a n d gouache. The second h a l f of the 19th c e n t u r y was a p e r i o d of t h e decline of t h e Częstochowa p a i n t e r s ' centre. A t that t i m e the pictures p a i n t e d w e r e almost e x c l u s i v e l y i n gouache, due to the fact t h a t i t was easy t o r e p r o d u c e t h e m i n l a r g e n u m b e r s . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — A FEW RE­ M A R K S ABOUT P A I N T I N G IN CZĘSTOCHOWA AND SKULSK. T h i s is a s h o r t a r t i c l e p o l e m i z i n g w i t h t h e a r t i c l e s of Stanisław S z y m a ń s k i ( F a s c i c l e s o f t h e S t a t e E t h n o ­ g r a p h i c M u s e u m i n W a r s a w ) i n w h i c h he questions the hypothesis p u t f o r w a r d b y A. Kunczyńska-Iracka (Pain­ t i n g s f r o m C z ę s t o c h o w a , „ P o l i s h F o l k A r t " 1966, N o . 2) on t h e d o m i n a t i o n of t h e Częstochowa centre of f o l k p a i n t i n g i n P o l a n d . S. S z y m a ń s k i is o f t h e o p i n i o n t h a t Skulsk was a centre w i t h stronger traditions a n d that Częstochowa f o l l o w e d i n i t s footsteps. A r c h i v e data show the v e r y o l d t r a d i t i o n s of f o l k p a i n t i n g i n Często­ c h o w a (18th c e n t u r y ) . T h e fact t h a t i t was a b i g c e n t r e o f p i l g r i m a g e s also c o n f i r m s t h i s h y p o t h e s i s . A . K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a does n o t a g r e e w i t h S z y m a n s k i ' s i n t e r ­ p r e t a t i o n of some p r i m a r y source m a t e r i a l s . 253 �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1969 XXIII Р Е З Ю М Е Основная часть номера посвящена переменам и преображениям, которым подвергалась художествен­ ная к у л ь т у р а к у р п ё в с к о й д е р е в н и . П у б л и к у ю т с я с о ­ к р а щ е н н ы е т е к с т ы д и п л о м н ы х работ т р е х в ы п у с к н и ­ ков К а ф е д р ы э т н о г р а ф и и В а р ш а в с к о г о университета и вступительная статья Я ц е к а О л е н д з с к о г о под з а г л а в и е м : Х У Д О Ж Е С Т В Е Н Н О Е МИРОВОЗЗРЕ­ Н И Е СЕЛЬСКОГО Н А С Е Л Е Н И Я В СВЕТЕ ИССЛЕ­ ДОВАНИЙ КУРПЁСКОЙ КУЛЬТУРЫ. А в т о р н е о д н о к р а т н о п е ч а т а л на страницах н а ш е г о журнала статьи, п о с в я щ е н н ы е народному и с к у с т в у К у р п ё в щ и н ы . В н а с т о я щ о й статье д е л а е т с я п о п ы т к а синтеза э с т е т и ч е с к и х взгядов и х у д о ж е с т в е н н о г о м и ­ ровоззрения Курпёвского населения. Вопрос художественного мировоззрения сельского населения волновал многих у ч е н ы х ; в П о л ь ш е пер­ в ы е т р у д ы на эту т е м у в ы ш л и в м е ж в о е н н ы й период ( Я . С. Б ы с т р о н ь , Э. Ф р а н к о в с к и , К . П и в о ц к и ) . О п р и ­ к л а д н о м и с к у с с т в е и э с т е т и ч е с к и х ч у в с т в а х народа п и с а л М . Гладыш!. А в т о р ы э т и х т р у д о в с и г н а л и з и р о ­ в а л и и у к а з ы в а л и на своеобразное, инное ч е м у п р о ­ фессионалов, художественное мировоззрение народ­ н ы х творцов. С т а в я вопрос х у д о ж е с т в е н н о й впечатлительности курпё'вских у м е л ь ц е в , автор у т в е р ж д а е т , ч т о под этим п о н я т и е м п о д р а з у м е в а е т с я эстетическая, п р а к т и ч е с к а я , т.е. у т и л и т а р н а я , о б щ е с т в е н н а я и идейная в п е ч а т л и ­ т е л ь н о с т ь . И д е й н а я — это способ в о с п р и я т и я идейного, магического, р е л и г и о з н о г о , п о л и т и ч е с к о г о , о б щ е с т в е н ­ ного, к у л ь т у р н о г о с о д е р ж а н и я и з в у ч а н и я п р о и з в е ­ дения. О б щ е с т в е н н а я в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь — это р е ­ агирование на у з ы , с в я з ы в а ю щ и е семью, д е р е в е н с к у ю общественность, т е р р и т о р и а л ь н у ю г р у п п у . У т и л и т а р ­ ная в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь — это п р е ж д е всего с т р е м л е н и е и з в л е ч ь материальную пользу, эстетическая впеча­ т л и т е л ь н о с т ь — это р е а г и р о в а н и е на окружающую действительность: природу и произведения ч е л о в е ­ ческих рук. О в а ж н о с т и и з н а ч е н и и искусства д л я о б щ е с т в е н ­ ной г р у п п ы р е ш а е т его ф у н к ц и я в ж и з н и г р у п п ы . В ф у н к ц и и художественных произведенний в ы р а ж а ­ ю т с я з а п р о с ы , с т р е м л е н и я и ч а я н и я среды. А в т о р статьи рассматривает к а к и е ф у н к ц и и и с п о л н я л и и и с ­ п о л н я ю т в н а с т о я щ е е время о т д е л ь н ы е о т р а с л и т в о р ­ чества в ж и з н и к у р п ё в с к о г о н а с е л е н и я (илл....9). Н е к о т о р ы е в и д ы творчества (скульптура, ж и в о ­ пись, в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бу­ маги) и с п о л н я л и религиозные и общественные ф у н к ­ ции. Т к а н ь е , х у д о ж е с т в е н н а я ковка и р е з ь б а и с п о л ­ няли функцию формирования культурных особен­ ностей. В о с с т а н а в л и в а е м ы е т е п е р ь о т р а с л и народного творчества к о р е н н ы м образом и з м е н и л и свои Ф у н к ­ ции — п р е о б л а д а ю т э с т е т и ч е с к и е и у т и л и т а р н ы е . К у р п ё в с к о е изобразительное искусство б ы л о испол­ нено и д е й н о г о и о б щ е с т в е н н о г о с о д е р ж а н и я . Осла­ б е л и о б щ е с т в е н н ы е взаимосвязи, не с т а л о р е л и г и о з ­ ного и м а г и ч е с к о г о с о д е р ж а н и я , в р е з у л ь т а т е ч е г о н а с т у п и л у п а д о к в а ж н е й ш и х о т р а с л е й народного и з о бразительттого искусства. В о з р о с ш и е эстетические за­ п р о с ы способствовали ч а с т и ч н о м у с о х р а н е н и ю н е к о т о ­ р ы х видов творчества, н о они у ж е н е в ы п о л н я ю т своих первоначальных функций. Ядвига Г и л ь ч е р - П и л ь х — СОВРЕМЕННЫЕ ЭСТЕТИЧЕСКИЕ ВКУСЫ КУРПЁВСКОГО НАСЕЛЕ­ Н И Я Н А ОСНОВЕ А Н А Л И З А ВНУТРЕННОГО У Б ­ Р А Н С Т В А ДОМОВ В КАДЗИДЛЕ В э т н о г р а ф и ч е с к о й л и т е р а т у р е , издаваемой п о с л е в о й н ы , о б р а щ а е т с я внимание на п р е о б р а ж е н и я в д е ­ р е в н е под в л и я н и е м и н д у с т р и а л и з а ц и и и у р б а н и з а ц и и . Об этом, в частности, с в и д е т е л ь с т в у ю т н о в ы е з а п р о с ы , в о з р а с т а ю щ и е по м е р е п о в ы ш е н и я благоустройства квартир. А в т о р статьи п ы т а е т с я п р о с л е д и т ь у с л о в и я , в л и я ю щ и е на э с т е т и ч е с к и е в к у с ы ж и т е л е й К а д з и д л а . Исследованиями б ы л и охвачены представители раз­ л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . У ч и т ы в а л и с ь при этом р а з м е щ е н и е домов и возраст о п р а ш и в а е м ы х . Деревня Кадзидло является центром сильно развитой и культивируемой региональной традиции; 254 I р а с п о л о ж е н а она при г л а в н о м шоссе, п е р е с е к а ю щ е м территорию К у р п ё в щ и н ы . В К а д з и д л е находится во­ л о с т н о й (громадзкий) нарсовет, п р и х о д ы , кооператив Ц е п е л и и ( „ Ц е п е л и я " — Союз к о о п е р а т и в о в н а р о д н ы х художественных промыслов) „Курпянка". Г л а в н ы м источником з а р а б о т к о в б о л ь ш и н с т в а на­ селения является сельское хозяйство. Часть ж и т е л е й работает в м е с т н ы х у ч р е ж д е н и я х , ч а с т ь ездит на р а ­ боту в О с т р о л е н к у . П р и в и л е г и р о в а н н у ю г р у п п у в д е ­ ревне с о с т а в л я ю т с л у ж а щ и е „ К у р п я н к и " и м е с т н ы х учреждений. К о н т а к т м е ж д у г р у п п а м и сводится к встречам на свадьбах и крестинах. К а ж д а я о б щ е с т в е н н а я группа ж и в е т своей ж и з н ь ю . Т р а д и ц и о н н у ю обстановку к у о п ё в с к и х ж и л и щ с о ­ ставляла мебель работы деревенских столяров: стены у к р а ш а л и выцинанки (художественные вырезки из б у м а г и ) , с о л о м е н н ы е п а у к и : занавески на о к н а х и з папиросной б у м а г и , д о м о т к а н н ы е п о к р ы в а л а на к р о ­ ватях дополняли убранство избы. В нястояшеее R P P м я в с т р е ч а ю т с я и н т е р ь е р ы со с л е д у ю щ е й п л а н и р о в к о й : к у х н я , сени, комната, б о к о в у ш к а : б о л е е новая п л а н и ­ ровка — ч е т ы р е П Р О С Т О Р Н Ы Х п о м е щ е н и я , р а з г о р о ж е н ­ н ы х сенями. Э т о т н о в ы й тип п л а н и р о в о к п р е о б л а д а е т в центре деревни. М е б е л ь р а с с т а в л я ю т в еоотвествии со с х е м о й в н у т р е н н е г о р а с п о л о ж е н и я . В современной квартире старой м е б е л и , и з г о т о в л е н н о й столярами, встречается н е м н о г о . К о м н а т ы о б с т а в л я ю т готовыми ф а б р и ч н ы м и гарнитурами. К у х н ю т а к ж е о б с т а в л я ю т г л а в н ы м образом готовой м е б е л ь ю (белые буфеты т-г ш к а ф ч и к и ) . М е б е л ь п р и н я т о ставить в д о л ь стен. Часть мебели (этажерки, библиотечные ш к а ф ы , т у ­ а л е т н ы е с т о л и к и ) ставят по у г л а м . В у г л а х п о м е ­ щают также небольшие ЯЛТЯРИ, у к р а ш а е м ы е ц в е ­ т о ч н ы м и вазонами и с а л ф е т к а м и . НОВУЮ фабричную мебель (диваны-кровати, тахты, кресла) кроют курпёвскими тканями л и б о цветными п о л о с а т ы м и тканями, которые выделывает „Кур­ п я н к а " . В о к н а х в е ш а ю т с т и л о н о в ы е занавеси, в б о л е е зажиточных домах — дополнительно цветные шторы. На о к н а х в K v x H e висят к о р о т к и е з а н а в е с к и ; зимой м е ж д у о к о н н ы м и рамами к л а д у т вату, а на ней д е ­ коративные елочные украшения. Д о недавнего в р е м е н и б ы л о п р и н я т о р а с к р а ш и в а т ь с т е н ы ц в е т н ы м и у з о р а м и (цветочки, з в е з д о ч к и , о б ­ л а ч к а ) , за п о с л е д н и х три года с т а л и м о д н ы г л а д к и е о д н о ц в е т н ы е с т е н ы без УЗОРОВ. С а м ы м ц е н н ы м у к р а ­ ш е н и е м стен я в л я ю т с я у з о р ч а т ы е к о в р ы и п о л о с а т ы е ткани, так наз. п а с я к и ич „ К у р п я н к и " . С о л о м е н н ы е м а т ы в с т р е ч а ю т с я редко. ^На стенах ч а щ е всего висят о б о я з а : среди к а р т и н светского с о д е р ж а н и я п р е о б л а ­ дают с е м е й н ы е снимки, с ц е н ы с н и м ф а м и , с а н н ы й п у т ь , л а н д ш а ф т ы с о л е н я м и . В менее зажиточных ломах по-прежнему вешают дешевые рыночные K O R рики, на к о т о р ы х и з о б р а ж е н ы о л е н и . В н е к о т о р ы х домах прибилегированной r p v n n b i вешают выцинанки в застекленных рамках. Совершенно отсутствуют в квартирах Кадзидла традиционные курпёвские рас­ пятия, до сих п о р ш и р о к о р а с п о с т р а н е н н ы е в д р у г и х д е р е в н я х к у р п ё в с к о г о района. : Обрядовое и л и праздничное убранство отличается большей декоративностью; преобладает свежая рас­ тительность. Кровати застилают праздничными покрывалами. А в т о р статьи приводит в ы с к а з ы в а н и я на т е м у у с ­ тройства ж и л и щ , на о с н о в а н и и к о т о р ы х м о ж н о с у ­ дить о процессе и з м е н е н и я э с т е т и ч е с к и х в к у с о в . П о ­ ч т и в с е н о о д о б р и т е л ь н о оценивают т е п е р е ш н и е к в а р ­ тиры. Изменения, которые б ы л и б ы желательны, за­ висят от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я , о п р а ш и в а е м ы х . Ведущая группа населения стремится к с о в р е ­ м е н н ы м г о р о д с к и м образцам, б о л е е б е д н ы е п о д р а ж а ­ ют т е п е р е ш н и м о б р а з ц а м п р и в и л е г и р о в а н н о й г р у п п е . В о м н о г и х д о м а х н е одобряют т р а д и ц и о н н ы х э л е м е н ­ тов к у р п ё в с к и х и н т е р ь е р о в . Т я г а к переменам з а м е ч а е т с я у всех, но к а ж д а я о б щ е с т в е н н а я группа и м е е т свои о б р а з ц ы . Однако, по о б щ е м у м н е н и ю к в а р т и р ы д о л ж н ы б ы т ь п р о с т о р ­ нее и менее з а г р у ж е н ы мебелью. �Магдалена Шеска — МАСТЕРА ВЫЦИНАНОК ТВОРЧЕСТВО В ЖИЗНИ А в т о р п ы т а е т с я подойти к в ы ц и н а н к а м с точки зрения художника. Подробно анализируя биографию т р е х л у ч ш и х с п е ц и а л и с т о к по в ы ц и н а н к а м ( М а р и а н ­ на Б а л ы г а , С т а н и с л а в а Б а к у л о в а , Ч е с л а в а К о н о п к у в на), автор старается установить, к а к о е место з а н и ­ мает в и х ж и з н и творчество. К р о м е п о д о б н ы х бесед с мастерицами и с и х о к р у ж е н и е м , автор статьи в е л а д н е в н и к н а б л ю д е н и й , отмечая в нем атмосферу, в к о ­ торой в е л и с ь беседы. В т р е х п р и в е д е н н ы х с л у ч а я х в ы р е з ы в а н и е из б у ­ маги с т а л о п о с л е в о й н ы и с момента у с т а н о в л е н и я сотрудничества с Ц е п е л и е й п р о ф е с с и о н а л ь н ы м з а н я ­ тием н а з в а н н ы х ж е н щ и н . И з п р е д с т а в л е н н ы х м а т е ­ р и а л о в с л е д у е т , что вопрос р а с ш и р е н и я в ы п у с к а в ы цинанок р е ш и л э к о н о м и ч е с к и й ф а к т о р . Б а к у л о в а д о ­ п о л н я е т этим свои ф и н а н с ы , Б а л д ы г а п о с л е смерти м у ж а п о с е л и л а с ь у д о ч е р и и зарабатывает в ы ц и н а н к а м и на м е л к и е р а с х о д ы . К о н о п к у в н а теснее всех связана оо своей п р о ф е с с и е й ; работая по ш т а т у в к о ­ оперативе, она оценивает и принимает в ы ц и н а н к и . Е е семейное п о л о ж е н и е (она н е з а м у ж н я я ) дает ей в о з м о ж н о с т ь ц е л и к о м п о с в я т и т ь себя творческой и о р ­ ганизационной работе. А в т о р статьи, п ы т а я с ь у с т а н о в и т ь , к а к у ю о б щ е ­ с т в е н н у ю п о л ь з у несет за собой эта п р о ф е с с и я , ана­ л и з и р у е т с о о т н о ш е н и е м е ж д у мастерицей и деревней, семей, п о к у п а т е л я м и , сотрудниками кооператива и п р и х о ж а н а м и . О позиции м а с т е р и ц ы р е ш а е т ее ма­ териальное положение. Ь а л д ы г е и Вакуловой профес­ сия приносит единственно м а т е р и я л ь н у ю п о л ь з у . И т о л ь к о одна К о п о н к у в н а раОотает п о п р и з в а н и ю ( п о ­ к а з ы п о т е л е в и д е н и ю , и н т е р в ь ю д л я радио, з а р у о е ж н ы е выставки). В трех упомянутых случаях выцинанки в ы п о л н я ­ ют ф у н к ц и ю компенсации. В а к у л о в о й и Б а л д ы г е это занятие возмещает их неполноценность в хозяйстве, давая в о з м о ж н о с т ь м а т е р и а л ь н о помогать с е м ь е ; К о ­ н о п к у в н а в я ж е т с этим занятием свои ж и з н е н н ы е п л а н ы . В с е три в о з м е щ а ю т таким ооразом свои ж и ­ зненные неудачи. ц н а с т о я щ е е в р е м я к у р п ё в с к и е в ы ц и н а н к и не в ы ­ полняют у ж е оорядово-декоративной функции. Тра­ д и ц и я у к р а ш е н и я изб в ы ц и н а н к а м и относится к м е ж ­ в о е н н о м у периоду. Т е п е р ь и х в е ш а ю т в з а с т е к л е н н ы х рамках. Эстетические оценки выцинанок односторонни. Главным критерием является сложность узора, ь ы ц и нанка п о - п р е ж н е м у считается п о д х о д я щ и м мелким подарком. ч а щ е и о х о т н е е всего в ы п о л н я ю т с я о р н а м е н т а л ь ­ н ы е в ы ц и н а н к и , с ю ж е т н ы е — д е л а ю т т о л ь к о на к о н ­ к у р с ы . И с к л ю ч е н и е составляют и ы щ и н а н к и ъ а к у л о в о и , которая вырезывает „леса ' и „хозяйства", ь ы ц и н а н к и с р е л и г и о з н о й тематикой п о т е р а л и свою ф у н к ц и ю — по п р а з д н и к а м и м и у к р а ш а л и избу, а теперь и х д е л а ю т по заказу ксендзов. В ы р е з ы в а н и е из б у м а г и м о ж н о отнести к т в о р ­ ч е с к и м р а б о т а м ; это своего рода х у д о ж е с т в е н н о е р е ­ м е с л о , к о т о р о е скорее чем д р у г и е предоставляет в о з ­ можность творческих решении. Автор приходит к у б е ж д е н и ю , что настоящие условия благоприятствуют сохранению в Курпевском районе традиции в ы ц и н а н о к . Это о о ъ я с н я е т с я и н т е р е ­ сом, к о т о р ы й п р о я в л я ю т к ним у ч р е ж д е н и я и л ю о и т е л и , а т а к ж е п р и ч и н а м и экономического характера. Кристина Балабанов — НАРОДНЫЕ УМЕЛЬ­ Ц Ы И И Х О Т Н О Ш Е Н И Е К СВО.ьИ Х У Д О Ж Е С Т В Е Н ­ НОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ А в т о р рассматривает п р о б л е м у , опираясь на ма­ т е р и а л ы , с о б р а н н ы е в деревне ь ж о з у в к а словят О с т р о л е н к а ) . о т с у т с т в и е п р о м ы ш л е н н ы х оОъектов часто з а с т а в л я л о ж и т е л е й этого района эмигрировать, с п о сооствуя в то ж е в р е м я р а з в и т и ю р а з л и ч н ы х видов р у ч н о г о р е м е с л а , особенно ткачества, и з л и ш е к и з ­ делий продавали в индустриализированные районы, логда в 1950 г. в К а ц з и д л е о т к р ы л с я кооператив „ К у р п я н к а " положение жителей Бжозувки изменилось; п о ч т и все они сотрудничают т е п е р ь с Ц е п е л и е й . А в т о р пишет о ж и з н и и р а б о т е п р е д с т а в и т е л е й в с е х о т р а с л е й творчества, п р о ц в е т а ю щ и х в Б ж о з у в к е : •о в ы ц и н а н к а х , ткачестве, п л е т е н и и , с о л о м е н н ы х п а у ­ ках ( к е р е ц ы ) , обрядовом печении, художественной ковке. С т а н и с л а в Ц я к — п л е т е л ь щ и к ( и л л . 3—6) з а н и м а ­ ется п л е т е н и е м к р у г л ы й год. Э л е о н о р а К р и с т и я н д е л а ­ ет в ы ц и н а н к и ( и л л . 7, 8). И н т е р е с е н творческий о б л и к Юзефа Бжозового, к о т о р ы й занимается в ы п е ч к о й обрядового п е ч е н и я ( и л л . 10—14). С т а н и с л а в а Ленкевич — л учшая ткачиха в Бжозувке (илл. 22, 23). А л е к с а н д р а Р е й х д е л а е т п а у к о в из с о л о м ы (см. и л л . 1, 2, 7, 8 в статье Я . О л е н д з к о г о ) . А л е к с а н д р М а р к о в с к и плотник и столяр (илл. 17—19). О р у д и я труда у в с е х мастеров о ч е н ь н е с л о ж н ы е ; все п о л ь з у ю т с я с о б с т в е н н ы м и с ы р ь е м , т о л ь к о т к а ч и х и п о л у ч а ю т с ы р ь е из кооператива. К о о п е р а т и в дает т а к ж е свои о б р а з ц ы . Х у д о ж н и к и относятся к своей работе по р а з н о м у . Т к а ч и х и з а н и м а ю т с я е ю по необходимости и г л а в н у ю р о л ь играет у н и х экономический ф а к т о р — дополни­ т е л ь н ы й заработок. П р е д с т а в и т е л и о с т а л ь н ы х р у к о д е р о л ь играет у н и х э к о н о м и ч е с к и й ф а к т о р — дополни­ т е л ь н ы й заработок. П р е д с т а в и т е л и о с т а л ь н ы х р у к о д е ­ л и й л ю б я т это з а н я т и е и находят в нем у д о в л е т в о р е ­ ние, х о т я д о п о л н и т е л ь н ы й заработок т о ж е имеет свое значение. О с о б е н н о л ю б и т свою работу Ю з е ф Б ж о з о в ы . Он к а л е к а и м а л о пригоден в х о з я й с т в е . В ы п а л н я е м о е им р е м е с л о частично компенсирует его увечье. Ж и т е л и деревни н е понимают з н а ч е н и я х у д о ж е с т ­ венной д е я т е л ь н о с т и у м е л ь ц е в , оценивая л и ш ь е е м а ­ т е р и а л ь н у ю сторону. П р и ч и н о й этого я в л я е т с я э к о н о ­ м и ч е с к о е п о л о ж е н и е района, к о т о р о е в ы з ы в а е т с о ­ перничество между отдельным мастерами; новые о б р а з ц ы ревниво оберегаются, т в о р ц ы не п о д д е р ж и ­ вают м е ж д у собой отношений. Станислав Гаерски — ИСТОЧНИКОВЕДЧЕ­ СКИЕ М А Т Е Р И А Л Ы ПО ИСТОРИИ БРУСНЕНСКОГО КАМНЕРЕЗНОГО " Е Н Т Р А ВРЕМЕН Б А Р Щ И Н НО-КРЕПОСТНОГО ПРАВА А в т о р п у б л и к у е т р е з у л ь т а т ы своих а р х и в н ы х и с ­ с л е д о в а н и й . П р о ш л о е Б р у с н а д е л и т он на два периода: Д о 1848 г. и от 1848 г. Д л я к а м н е р е з н о г о п о с е л к а 1848 год и м е л п е р е л о м н о е з н а ч е н и е в связи с о т м е ­ ной к р е п о с т н о г о права. В о з н а м е н о в а н и е этой д а т ы в д е р е в н е б ы л п о с т а в л е н к а м е н н ы й крест ( и л л . 1) Автор публикует архивные материалы, касающиеся первого периода. П о с е л о к б ы л построен в X V в. и с того времени д а т и р у е т с я э к с п л у а т а ц и я з а л е ж е й и з ­ вестняка. А л е к с а н д р Яськевич — РИСУНКИ И СТАТЬЯ ЖИВОПИСЦА АДРИАНА ГЛЕМБОЦКОГО — КАК ИСТОЧНИК ПОЗНАНИЯ ЧЕНСТОХОВСКОГО ИС­ КУССТВА КУЛЬТОВОГО НАЗНАЧЕНИЯ. Адриан Глембоцки — живописец и художник — и л л ю с т р а т о р ж у р н а л о в — ж и л в 1863—1873 гг. в Ч е н ­ стохове и в ы п о л н и л несколько рисунков, отобража­ ю щ и х интерьеры мастерских ченстоховских живописцевирезчиков. В о п у б л и к о в а н н о й им статье под з а г л а ­ вием „ Н е с к о л ь к о с л о в о ч е н с т о х о в с к о й ж и в о п и с и " , Г л е м б о ц к и подробно описывает т е х н и к у и с п о л н е н и я образков м а с л о м и г у а ш ь ю . В т о р а я п о л о в и н а X I X в. б ы л а периодом у п а д к а ч е н с т о х о в с к о г о х у д о ж е с т в е н ­ ного центра. О б р а з к и в ы п о л н я л и ь почти т о л ь к о г у а щ ь ю , п о с к о л ь к у это п р е д о с т а в л я л о в о з м о ж н о с т ь в ы ­ пускать б о л ь ш е количество экземпляров. Анна СЛОВ СКЕ К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а — НЕСКОЛЬКО О ЖИВОПИСИ В ЧЕНСТОХОВЕ И СКУЛЬ- А в т о р ведет к р а т к у ю п о л е м и к у со статьями С т а ­ н и с л а в а Ш и м а н ь с к о г о (Записки Государственного Э т ­ н о г р а ф и ч е с к о г о М у з е я в В а р ш а в е ) , в к о т о р ы х он о п р о ­ вергает г и п о т е з у А . К у н ч и н ь с к о й - И р а ц к о й („Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e " , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , ч. X X , 1966, № 2) о в е д у щ е й р о л и ч е н с т о х о в с к о г о центра народной ж и в о п и с и в П о л ь ш е . С. Ш и м а н ь с к и у т в е р ж д а е т , ч т о традиции С к у л ь с к а б ы л и с и л ь н е е и Ч е н с т о х о в з а и м ­ ствовал и х оттуда. А р х и в н ы е д а н н ы е у к а з ы в а ю т на давность ч е н с т о х о в с к и х т р а д и ц и й народной ж и в о ­ писи ( X V I I I в . ) . Э т у г и п о т е з у п о д т в е р ж д а е т факт, ч т о Ченстохов был крупным центром паломничества. А . К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а в о з р а ж а е т против того к а к Ш и м а н ь с к и интерпретирует н е к о т о р ы е т е к с т ы и с с л е д у ­ е м ы х источников. 255 �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e (przykłady C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ą p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . termmie do dnia 10 Prenumeratą n a k r a j d l a czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmują urzędy pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również na k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ ratę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40°/» droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, teł. 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks Ośrodek Kultury 37132 Z a k ł a d y G r a f i c z n e „ T a m k a " . Zakł. N r 2. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 578. i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n biały k l . I I I 220 g. B l . N a k ł a d 1720 egz. K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aadf4c8521578c6a9a40fa00ed181328.pdf f83d4856519cd67571c1c9669373cbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4522 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.68-69 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s p i n a c z e i g ó r a l e - p r z e w o d n i c y — o t o ładunek w s p o m n i e ń dział s k u p u a u t e n t y c z n y c h w y r o b ó w podhalańskiej w y b r a n y c h z t r z y d z i e s t u zakopiańskich l a t " . T a k p r z e d ­ ludowej. stawiają swoją książkę a u t o r z y . A jeśli można coś dodać, „Moi to rozpacz, chyba rodzaju, tylko, że z których Zakopanem, bardziej Rudej Pyszna szczera pomiędzy czerpiemy tyloma naszą jest książkami wiedzę może tego o tamtym miejscami i a u t e n t y c z n a , powstała z naj­ prawdziwej p o t r z e b y serca, n i e t y l k o zaś umysłu i p a m i ę c i . ludowi". dostawcach Uczy, takiego n i e mówi dokształca, miałam uświadamia. chłopaka z Ratułowa, Gentil- twórczości. N i e r u s z a się — krążyło po Zakopanem powiedzenie Wandy. odwala A folkloru. w y s t a w y *, artykuły w o r n a m e n t y k a — pozo­ 1 praca w Związku P l a s t y k ó w . W przeciągu stają i wyraźnie pod wpływem sztuką ludową góralskiego kontaktów z życiem Podhala. terenie plastyk w zachodniej fabryce odbyła Ukrainy wyrobów (ZSRR), pracując drzewnych jako pod Kowlem. i druk cyjne i bytowe. szawy, nie zajmuje się aż do z panem powstania tajnym Widigierem, znanym „Polskiej żadna potem Sztuce większa udziału i w s p ó ł p r a c y . katalogów, dębianie" gdzie „wyrypy". Ludowej". Pomoc stypendiów wystawa bez zaniedbuje własnej Przy twórczości. kolegom, Obrazy na a s t a w c e w G a l e r i i Pegaz. W y s t a r c z y ł o , b y p o w i a ł miosła. W czasie w o j n y , w W a r s z a w i e oboje w s z e l k i c h starań, b y ocalić p r z e d z n i s z c z e n i e m rze­ wystawione po raz pierwszy dokładają halny — Wanda dziesiątki łowskiej i maluje ręce. Z P o w s t a n i a z j a k i m i rezultatami!... wychodzi Wanda sztychy z małym zawiniąt­ angielskie owinięte perskim modlitewniczkiem... W 1945 r . jest już powrotem O p p e n h e i m staje do p r a c y w w GOPR-ze, Zakopanem. wznawia akcje organizacyjne. W r o k p o t e m g i n i e o d skrytobójczej bandyckiej. Ciężko ranna w jego obronie kuli Ruda do końca życia będzie przysłaniała b u r s z t y n o w y m i w ł o s a m i Nie w 1948 r . w r a c a z n o w u d o Z a k o p a n e g o . W zbudowanym gromadzi swój przez Czarniaka sztychy wtajemniczeni. słuchała próśb i r a d przyjaciół. ,„Co j a się będę r a m i o n a m i , poprawiając moim znaku z Marsem m a m Słońce n a d horyzontem, coś t a m , gdzieś t a m , wskazują, a włosy że w Wenus że j a k m n i e z m o ż e t o prędko. Zresztą co t a m , ż y c i e j e s t j e d n o , a j a m a m w s o b i e indiańską k r e w . . . " N i e znaliśmy się n a g w i a z d a c h R u d e j , a l e w i e r z y l i ś m y , że r z e c z y w i ś c i e n i c J e j n i e z m o ż e . T r u d n o u w i e r z y ć dziś jeszcze, k i e d y n a J e j g r o b i e , n a C m e n t a r z u Zasłużonych, domku na świat. P o r t r e t S t a b r o w s k i e g o z o b r a z k a m i n a szkle. Ocalone pierwszy n a Chocho­ — „mnie i t a k n i c n i e zmoże. N i e z a p o m i n a j c i e , głęboką szramę n a czole. W y j e d z i e w ó w c z a s n a d w a l a t a do W a r s z a w y , b y p r a c o w a ć w M i n i s t e r s t w i e O ś w i a t y , a l e szkle, t a k w ł a ś n i e było. A i l e czasu pochłaniał ogród, a l e też oszczędzać" — wzruszała z siedzi k r o k u s y " — mówili I d w a XVIII-wieczne „wy- n a „Zaduszkowej" w y ­ znikała. „ N a p e w n o depozytów — m e b l e , o b r a z y , d y w a n y — składanych w i c h kiem: pro­ b a t i k i , a p r z e d e w s z y s t k i m a k w a r e l e , l i c z o n e dziś n a s e t k i , styczną W a n d y artystycznego i organiza­ t y m wszystkim a n t y k w a r i u s z e m i k o l e k c j o n e r e m , pogłębia kulturę a r t y ­ o głębokie z n a w s t w o Rudej pieniędzy materiałów potrzebującym i zasiłków. No 15 l a t n i e Zdobywanie gromadzenie po­ konkursy, b l e m y e k s p o z y c j i . A jeszcze z w i ą z k o w e s p r a w y P o zajęciu t y c h t e r e n ó w p r z e z N i e m c ó w w r a c a d o W a r ­ nauczaniem. Małżeństwo już teraz, się c h y b a aktywnego W o k r e s i e o d października 1939 r . d o 1941 r . p r z e b y w a na Walczy swoje, ją elementy obej­ o d przysiółka d o przysiółka n i e z m o r d o w a n a „ p a n i G e n t i lowa-Tippenhauerowa-Widigierowa" szukiwawcze bogatsza rzeźbił rzał w y s t a w y p a m i ą t k a r s k i e i t e r a z m i p o p a d ł w r e a l i z m " pojawia­ się n a J e j o b r a z a c h niż: „ C o za j a k s a m J a n o s z Dębna, przyjechał d o Z a k o p a n e g o , w góry bez s z k i c o w n i k a , m a l u j e , , c o r a z częściej Rodzajowe scenki, coraz sztuki inaczej 0 p o z i o m zakopiańskiego p a m i ą t k a r s t w a . O d w s i d o w s i , L a t a przed I I wojną światową t o d l a W a n d y -Tippenhauer okres wzmożonej O swoich obok Uboczy p o d listwą stanął j u ż d r e w n i a n y t r y p t y k — dzieło u c z n i ó w ze Szkoły K e n a r a — zwieńczony w i e l k i m sercem. łyżników, Anna perski d y w a n i k , otoczony f o t o g r a f i a m i z gór O p p e n h e i m a . Micińska N a d góralską, m a l o w a n ą skrzynią zachód słońca n a H a i t i . Przed oknami spływający kwiatami ogród zamknięty Giewontem... R z u c a się w w i r Z a k o p a n i s c h e P r o b l e m e n , Z a k o p i a n i cal P r o b l e m s , Problemes de Zakopane. Związek Plasty­ ków, C e p e l i a , Zakopiańskie Z a k ł a d y W z o r c o w e p e ł n e są Rudej. Organizuje,, wszyscy, cych zdobywa może inicjuje, działa i ożywia. Znają rangę P o s t a c i , którą n i e w i e l u z się jeszcze poszczycić. W Cepelii prowadzi Fot. K R O Ją żyją­ K o n k u r s y S z t u k i L u d o w e j i P a m i ą t k a r s t w a Podhalań­ skiego ( w r a z z w y s t a w a m i p o k o n k u r s o w y m i ) : Z a k o p a n e — 1950, 1953/1954; W y s t a w a p n . : O użyteczność sztuki, Z a k o p a n e — 1959; W y s t a w a p o k o n k u r s o w a s z t u k i l u d o ­ wej, N o w y Targ —1960; Wystawa sztuki ludowej, Zako­ p a n e — 1962; W y s t a w a j u b i l e u s z o w a 5 0 - l e c i a P l a s t y k i w Z a k o p a n e m — 1963; W s p ó ł p r a c a p r z y w y s t a w i e m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , z o r g a n i z o w a n e j p r z e z M u z e u m Tatrzań­ s k i e w Z a k o p a n e m — 1960. Halina N za okres X - XII. Działalność kursy muzeów, wystawy i kon­ 3 0 . I X o t w a r t a została w o d b u d o ­ w a n y c h s a l a c h Pałacu O p a t ó w w O l i w i e stała w y s t a w a p n . „Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" p o ­ kazująca dział e t n o g r a f i i M u z e u m P o m o r s k i e g o w Gdańsku i o p r a c o ­ w a n a przez d r L . M a l i c k i e g o . W y ­ stawa prezentuje kilkaset ekspo­ natów z a b y t k o w y c h ( g ł ó w n i e z X I X , 68 Vogel. I K A 1965 а także z X V I I I w.) i współczes­ nych. Pierwszą wystawą w nowo o t w a r ­ t y m ( w październiku) p o r e m o n c i e gmachu Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u była „ S z t u k a l u d o w a M a ­ zowsza". Wystawę zorganizowało M u z e u m p r z y p o m o c y Zespołu d o Spraw Plastyki Ministerstwa K u l ­ t u r y i S z t u k i . E k s p o n a t y pochodzą ze zbiorów muzeów: w Płocku, P M E w Warszawie i Muzeum w Łowiczu. Wystawa- o b e j m u j e wszyst­ k i e r e j o n y etnograficzne Mazowsza i m a następujące działy: k u l t u r a m a t e r i a l n a (narzędzia p r a c y r o l n i ­ k ó w , r y b a k ó w , sprzęty gospodar­ s t w a d o m o w e g o ) , p l e c i o n k a r s t w o ze słomy i k o r z e n i , urządzenie wnętrza c h a t y (sprzęty, z d o b n i c t w o , t k a n i n y dekoracyjne), stroje. Rzeźba w d r e w n i e r e p r e z e n t o w a n a j e s t przede w s z y s t k i m p r z e z współczesną twór­ czość r z e ź b i a r z y z o k o l i c Sierpca. K o m i s a r z e m w y s t a w y był m g r A. Sledziewski. �Muzeum Miejskie w Zabrzu roz­ poczęło g r o m a d z e n i e k o l e k c j i r z e ź b w węglu, w y k o n a n y c h p r z e z t w ó r ców-amatorów, p r z e w a ż n i e górni­ ków. W g r u d n i u z o r g a n i z o w a n o w salach M u z e u m p i e r w s z ą w y s t a w ę tych rzeźb, o b e j m u j ą c ą około s t u eksponatów, m . i n . p r a c e E u g e n i u s z a Bąka, P a w ł a W r ó b l a i J a n a L i s z k i . * 25.IX, z o k a z j i z j a z d u P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego, o t w a r ­ to w M u z e u m Z i e m i Przemyskiej w Przemyślu w y s t a w ę p n . „Stroje ludowe województwa rzeszowskie­ go". P o k a z a n o n a j b a r d z i e j repre­ zentatywne stroje l u d o w e regionów znajdujących się n a t e r e n i e w o j . rzeszowskiego, uzupełniając w y s t a ­ wę e k s p o n a t a m i z i n n y c h d z i e d z i n ludowej k u l t u r y plastycznej. W y ­ dano i n f o r m a t o r (składankę) „ W y ­ stawa — Stroje ludowe woje­ wództwa r z e s z o w s k i e g o " , Przemyśl 1965, z a w i e r a j ą c y k r ó t k i e w p r o w a ­ dzenie w z a g a d n i e n i a s t r o j u l u d o ­ wego w R z e s z o w s k i e m o r a z 5 zdjęć. Autorką scenariusza była mgr T. Szetela, k o m i s a r z e m wystawy i a u t o r e m i n f o r m a t o r a m g r S. L e w . * 24.IX nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu „Sztuka ludowa ziemi wieluńskiej", zorganizowanego przez Cepelię w Ł o d z i i M u z e u m w W i e ­ luniu. Konkurs ten zgromadził eksponaty z zakresu t k a c t w a (głów­ nie z a b y t k o w e ) , z d o b n i c t w a w n ę t r z a ( k w i a t y z bibuły, w y c i n a n k i , f i r a n ­ ki), c e r a m i k i , p l e c i o n k a r s t w a , m e ­ blarstwa (zabytkowe skrzynie) oraz rzeźby o charakterze twórczości amatorskiej. Uczestniczyły w k o n ­ k u r s i e 43 o s o b y z 112 m i e j s c o w o ś c i w powiatach Wieluń i Pajęczno. Nadesłano 201 e k s p o n a t ó w , które złożyły się n a w y s t a w ę o w a r t ą w październiku w gmachu Muzeum w Wieluniu. Wydano katalog. * 28.IX o t w a r t o w W ę g r o w i e w y ­ stawę p n . „ S z t u k a l u d o w a Podla­ sia", z o r g a n i z o w a n ą p r z e z W y d z i a ł Kultury P W R N w Warszawie oraz Cepelię w W a r s z a w i e i W ę g r o w i e . Wystawę poprzedziły b a d a n i a p e n e tracyjne powiatów: Węgrów, Siedlce, Sokołów i Ł o s i c e . P o k a z a n o o k o ł o 250 eksponatów, pochodzących z 40 wsi. Dominowały t k a n i n y dekora­ cyjne — dywany dwuosnowowe wełniane, n a r z u t y z b a w e ł n y i l n u oraz części s t r o j ó w . P o k a z a n o też plastykę o b r z ę d o w ą , r z e ź b ę i p l e ­ cionki. K o m i s a r z e m wystawy był mgr A . Śledziewski. * 20.X nastąpiło w M u z e u m w S i e ­ radzu rozstrzygnięcie k o n k u r s u n a sztukę o b r z ę d o w ą i z a b a w k a r s t w o ludowe, zorganizowanego przez d y ­ rektora M u z e u m m g r Z. N e u m a n o wą. W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 41 osób z 16 m i e j s c o w o ś c i z p o w i a t ó w Sieradz i Łask. Nadesłano 207 p r z e d ­ miotów s z t u k i o b r z ę d o w e j i 82 z a ­ bawki. 24.X o d b y ł o się w M u z e u m w Sieradzu o t w a r c i e w y s t a w y p o k o n ­ kursowej. Poziom prac był w y s o k i i wyrównany. Wśród nadesłanych e k s p o n a t ó w znajdują się z a r ó w n o p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e jeszcze n a w s i a c h współcześnie ( p a l m y w i e l ­ kanocne, wieńce dożynkowe, k w i a ­ t y sztuczne, z a b a w k i gliniane), j a k i zapomniane, a odtworzone spe­ c j a l n i e n a k o n k u r s (różne n i e z n a n e dotychczas f o r m y podkoziołków, j a błoneczek w e s e l n y c h , p i e c z y w a o b ­ rzędowego, w y c i n a n k i i zabawki w y k o n y w a n e około 40 l a t t e m u p r z e z dzieci na pastwiskach). K a t a l o g w y s t a w y „Sieradzka s z t u ­ k a obrzędowa i z a b a w k a r s t w o l u ­ d o w e " , Ł ó d ź 1966, s. nlfo. 28, 19 11. Opracowała Z. N e y m a n . * W y s t a w a p n . „Dokumentacja k o ­ lorytu i form dawnej w s i przewors k i e j " o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w h a l l u pałacu Kazimierzowskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Orga­ nizatorami w y s t a w y były: M u z e u m Etnograficzne w Rzeszowie i Koło N a u k o w e Studentów E t n o g r a f i i U n i ­ wersytetu Warszawskiego. Pokaza­ no eksponaty z zakresu s t r o j u , h a f ­ t u , k o r o n k i , rzeźby w d r z e w i e , p l a ­ stykę o b r z ę d o w ą , w y p i e k i z c i a s t . Zostały óne z g r o m a d z o n e w czasie badań terenowych, prowadzonych p r z e z studentów p o d k i e r u n k i e m pracowników M u z e u m w Rzeszowie. P o k a z a n o też i m p r e s y j n e akwa­ rele art.-plastyka towarzyszącego e k i p i e . M i a ł y one, w założeniu o r g a ­ nizatorów, dokumentować koloryt w s i p r z e w o r s k i e j . Była to j e d n a k dokumentacja bardzo s u b i e k t y w n a i w y d a j e się, że r a c z e j k o l o r o w a f o ­ tografia stanowić dziś powinna względnie o b i e k t y w n y zapis k o l o ­ r y t u w s i , a nie i m p r e s y j n e szkice akwarelowe. * W y s t a w a p n . „Zdobnictwo m e t a ­ l o w e na P o d h a l u " o t w a r t a była o d 1 4 . X I d o końca r o k u w Muzeum w Tarnowie. Wystawę zorganizo­ w a n o z eksponatów p o k a z a n y c h w 1965 r . n a w y s t a w i e w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem (por. K r o n i k a n r 4/1965). * 6 . X I I nastąpiło w K r a k o w i e r o z ­ strzygnięcie dorocznego, XXIII z k o l e i k o n k u r s u szopek. Zgłoszono do k o n k u r s u 97 e k s p o n a t ó w , w y ­ k o n a w c a m i i c h b y l i zarówno znani już s z o p k a r z e , j a k i uczestniczący w k o n k u r s i e po raz pierwszy, w t y m dużo m ł o d z i e ż y i k i l k a k o b i e t . Pierwsze nagrody przyznano: Zyg­ m u n t o w i Grabarskiemu, Wacławo­ w i M o r y s o w i i F e r d y n a n d o w i Sa­ d o w s k i e m u . Nagród d r u g i c h p r z y ­ z n a n o 6, t r z e c i c h — 9, c z w a r t y c h — 10, p o n a d t o 56 w y r ó ż n i e ń . 8 g r u d ­ n i a o t w a r t o w y s t a w ę szopek w P a ­ w i l o n a c h Z P A P p r z y p l a c u Szcze­ pańskim. K o n k u r s i w y s t a w a , j a k co r o k u , cieszyły się o g r o m n y m p o ­ wodzeniem w ś r ó d publiczności. * 13.XII otwarto w krakowskim Domu Kultury wystawę „Zdob­ n i c t w o ludowe Zalipia", zorganizo­ w a n ą p r z e z Cepelię. P o k a z a n o m a ­ l o w a n k i 25 m a l a r e k zalipiańskich, w y k o n a n e n a płytach spilśnionych. Wśród autorek i c h były m . i n . F e l i ­ cja Curyłowa, M a r i a W o j t y t o , A n n a Borek, K r y s t y n a i Maria Owca, D a n u t a i M a r i a Wnęk, H a l i n a J u r e k i M o n i k a Salosek. Zabrakło nieste­ t y F e l i c j i K o s i n i a k , która zmarła niedawno w K r a k o w i e . Obok m a ­ l o w a n e k znalazły się n a w y s t a w i e pająki, b u k i e t y kwiatów sztucz­ nych, w y c i n a n k i , skrzynie malowa­ n e n a odzież. * 1 2 . X I I o t w a r t o n a Z a m k u w Szcze­ c i n i e w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a i twórczość a m a t o r s k a " . O t w a r c i e połączono ze z j a z d e m a u t o r ó w p r a c . Organizatorami wystawy byli: W y ­ dział K u l t u r y P W R N , W o j e w ó d z k i D o m K u l t u r y i Zarząd Z M W . Po­ kazano przede w s z y s t k i m t k a n i n y i h a f t y , przeważnie przywiezione p r z e z r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny i Polesia, częś­ ciowo wykonane współcześnie w p o w . Choszczno. E k s p o n a t ó w tego r o d z a j u b y ł o 107. R z e ź b ę (17 e k s ­ ponatów) reprezentowały prace Z. Skrętowicza i E. Kołacza. * 1 5 X 1 1 w K o s z a l i n i e rozstrzygnię­ to wojewódzki k o n k u r s pamiąt­ k a r s t w a ludowego. Pokazano t k a n i ­ ny i h a f t y przeważnie wykonane przez repatriantów jeszcze przed przybyciem na ziemie zachodnie, a t a k ż e współczesne w y c i n a n k i i wyroby z drewna. * 22. V I I otwarto w Hawanie na K u b i e wystawę polskiej sztuki l u ­ d o w e j . Z ł o ż y ł y się n a nią 84 e k s ­ p o n a t y przekazane w darze przez Polskę d l a M u z e u m S z t u k i L u d o w e j w H a w a n i e , których w y b o r u d o k o ­ nano w w a r s z a w s k i m Państwowym Muzeum Etnograficznym. Są to w s p ó ł c z e s n e o b r a z k i n a szkle, p r z e d ­ m i o t y d r e w n i a n e zdobione, z a b a w k i i w y c i n a n k i . Z okazji wystawy w y ­ dano katalog-składankę, zawiera­ jący krótkie i n f o r m a c j e o ekspono­ w a n y c h d z i e d z i n a c h twórczości l u ­ d o w e j o r a z spis eksponatów. * W listopadzie i g r u d n i u w ramach obchodów T y g o d n i a K u l t u r y Polskiej w A u s t r i i o t w a r t a były w L i n z u w y s t a w a „Tatrzańska s z t u k a l u d o ­ w a " , zorganizowana przez M u z e u m i m . O r k a n a w Rabce. K o m i s a r z e m i a u t o r e m scenariusza w y s t a w y był m g r J . B u j a k . Pokazano ogółem 137 e k s p o n a t ó w reprezentujących m a l a r s t w o , r z e ź b ę figuralną, sny­ cerkę, c e r a m i k ę , z d o b n i c t w o w m e ­ t a l u , strój o r a z p r a c e uczniów L i ­ ceum Technik Plastycznych i m . A. Kenara w Zakopanem. Katalog w y ­ stawy „Volkskunst d e r T a t r a i n P o l e n " , L i n z 1965, Oberósterreichisches L a n d e s m u s e u m " , s. 30 z a w i e r a artykuł wprowadzający J . B u j a k a o r a z spis e k s p o n a t ó w i 11 f o t o ­ grafii. * W ś r ó d w y s t a w B i e n n a l e w Sao Paulo zorganizowano m . i n . wystawę k o s t i u m ó w l u d o w y c h zespołu „ M a ­ z o w s z e " , p o k a z a n o też w d z i a l e p o l ­ s k i m o k . 20 o b r a z k ó w N i k i f o r a z k o l e k c j i prof. Т. Kulisiewicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad95d5084a6bf4de0bf7ea07c55e3a6f.pdf 7d9d6b51a8122d689bfed0a7c1e19254 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4874 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4523 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.70-71 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text н QUARTERLY No. 1 PUBLISHED BY THE к ART INSTITUTE YEAR BOOK OF THE POLISH XX ACADEMY OF SCIENCES 1966 SUMMARY OF ARTICLES R o m a n R e i n f u s s - STUDIES ON THE CULTURE OF T H E ŁEMKOWIE O N B O T H SIDES OF T H E CAR­ PATHIANS T h e Ł e m k o w i e , o n e of t h e g r o u p s of U k r a i n i a n h i g h l a n d e r s l i v i n g o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s f r o m Poprad to the valleys of Oslawa a n d Labore, have been r e g a r d e d b y m o s t r e s e a r c h e r s as a g r o u p w i t h a u n i f o r m culture. T h e a u t h o r , w h i l e agreeing w i t h t h e thesis of t h e close r e l a t i o n s h i p s i n t h e f o l k c u l t u r e of t h e Ł e m ­ k o w i e of t h e n o r t h , i n h a b i t i n g areas i n s o u t h e r n P o l a n d and Slovakia, points to a n u m b e r of differences between t h e m . These differences are the r e s u l t of t h e d i f f e r e n t conditions of d e v e l o p m e n t caused b y b e l o n g i n g t o d i f ­ f e r e n t states n e i g h b o u r i n g o n d i f f e r e n t e t h n i c a l g r o u p s . The a u t h o r justifies his thesis b y a n a l y s i n g t h e v a r i o u s f i e l d s of t h e m a t e r i a l f o l k c u l t u r e o f t h e Ł e m ­ k o w i e o n t h e basis o f t h e l i t e r a t u r e o n t h e s u b j e c t p u b l i s h e d t o d a t e a n d — a b o v e a l l — o n t h e b a s i s of h i s own studies conducted i n t h e t h i r t i e s a n d c o n t i n u e d i n recent years. E s s e n t i a l d i f f e r e n c e s c a n b e o b s e r v e d i n t h e sense of b e l o n g i n g t o d i f f e r e n t g r o u p s , w h i c h is m u c h s t r o n g e r i n t h e n o r t h a n d i s seen i n a v e r y m a r k e d b o r d e r l i n e , difficult to establish i n Slovakia, a n d i n t h e a t t i t u d e t a k e n t o w a r d s t h e n a m e of Ł e m k o , w h i c h is o n l y ge­ n e r a l l y used i n t h e P o l i s h areas. I n b u i l d i n g , t h e d i f f e r e n c e s c a n b e seen i n t h e l a y o u t of s e t t l e m e n t s a n d o f houses ( T a b l e I , M a p II),, t h e k i n d of t i m b e r u s e d f o r b u i l d i n g , t h e t e r m i n o l o g y u s e d t o d e f i n e d i f f e r e n t c o n s t r u c t i o n a l e l e m e n t s , a n d also i n t h e p a i n t e d d e c o r a t i o n of t h e f r a m e w o r k o f b u i l d i n g s , w h i c h is m u c h r i c h e r i n t h e n o r t h . G e n e r a l l y s p e a k i n g , t h e f o l k architecture of the Łemkowie developed m u c h m o r e i n t h e P o l i s h areas. I t w a s o n l y a f t e r t h e S e c o n d W o r l d W a r that the situation changed. Whereas the Polish Ł e m k o w i e r e b u i l t t h e i r houses, d e s t r o y e d i n t h e w a r , i n the t r a d i t i o n a l fashion, n e w forms appeared i n Slo­ v a k i a ( f i g . 7). As regards i n t e r i o r furnishings, t h e differences on b o t h sides of t h e C a r p a t h i a n s a r e i n s i g n i f i c a n t . T h e m o s t representative t r a d i t i o n a l i t e m are the coffers i n w h i c h c l o t h i n g is kept. T h e o l d f o r m shaped l i k e a sarcophagus can t o d a y be f o u n d i n t h e n o r t h T h e l a t e r t y p e of c o f f e r , painted w i t h a f l o w e r p a t t e r n , can be f o u n d a l l over t h e area i n h a b i t e d b y t h e Ł e m k o w i e . T h e y a r e m a d e on b o t h sides of t h e C a r p a t h i a n s a n d h a v e p e n e t r a t e d over t h e b o r d e r easily. The biggest r e l a t i v e differences a r e t o be f o u n d i n the r e g i o n a l costumes. H o w e v e r , studies i n t h i s f i e l d a r e m a d e v e r y d i f f i c u l t t o d a y as t h e m o s t t r a d i t i o n a l e l e m e n t s h a v e a l m o s t d i s a p p e a r e d n o w . M a n y of t h e e l e m e n t s of t h e o r i g i n a l c o s t u m e o f t h e Ł e m k o w i e , c o m m o n f o r the w h o l e g r o u p , have been changed u n d e r the i n f l u e n c e of n e i g h b o u r i n g g r o u p s . T h e strongest influences are Slovakian, p a r t i c u l a r l y i n the women's c o s t u m e s ( s h o r t s k i r t s , b l o u s e s w i t h s h o r t p u f f sleeves). T h i s i n f l u e n c e has e x t e n d e d as f a r as t h e P o l i s h b o r d e r areas. O n t h e P o l i s h side, as a r e s u l t of t h e g r e a t e r i s o l a t i o n of t h e Ł e m k o w i e , t h e i r c o s t u m e s h a v e r e t a i n e d a more i n d i v i d u a l character a n d have gone t h r o u g h a n e v o l u t i o n of t h e i r o w n . T h e m o s t e l e m e n t s c o m m o n t o a l l t h e Ł e m k o w i e o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s h a v e been r e t a i n e d i n t h e m e n ' s c o s t u m e s . I n c o n c l u s i o n , t h e a u t h o r states t h a t t h e s o u t h e r n areas i n h a b i t e d b y t h e Ł e m k o w i e , w h i c h u p t i l l t h e F i r s t W o r l d W a r w e r e one of t h e m o s t p o v e r t y s t r i c k e n areas of t h e H u n g a r i a n s t a t e o f t h a t t i m e , d o n o t e x h i b i t a n y a c t i v e d e v e l o p m e n t of t h e i r o w n c u l t u r e . T h e t r a d i ­ t i o n a l f o r m s have been preserved t h e r e w i t h o u t a n y change i n t h e i r m o s t p r i m i t i v e f o r m s (or h a v e been replaced b y forms b o r r o w e d f r o m t h e S l o v a k i a n culture, w h i c h w e r e a t t r a c t i v e f o r t h e s o u t h e r n Ł e m k o w i e as being f r o m villages w i t h a higher economic culture). T h e Ł e m k o w i e o f t h e s o u t h p l a y e d a c e r t a i n r o l e , as c o m p a r e d w i t h t h o s e of t h e n o r t h , i n t r a n s p l a n t i n g e l e ­ m e n t s of S l o v a k i a n c u l t u r e . 70 O n t h e P o l i s h side, t h e i n f l u e n c e o f t h e i n h a b i t a n t s on t h e o t h e r side of t h e C a r p a t h i a n s w a s w e a k , a n d t h e i r contacts w i t h t h e i r neighbours few. T h i s created g o o d c o n d i t i o n s f o r t h e d e v e l o p m e n t of t h e i r o w n , o r i ­ g i n a l culture. T h e p e n e t r a t i o n of influences f r o m t h e n o r t h to t h e south, despite f r e q u e n t m u t u a l contacts, was however v e r y i n s i g n i f i c a n t i n d e e d . T h i s can be e x p l a i n e d b y t h e f a c t of t h e l o w e c o n o m i c l e v e l o f t h e v i l l a g e s of t h e Ł e m k o w i e , a l s o o n t h e P o l i s h side. I n this situation, the i m i t a t i o n of the Polish Łemkowie wac not connected w i t h aspirations towards a higher standard of l i v i n g , a n d was consequently no attraction. A n n a Ś w i ą t k o w s k a - T H E INTERIORS OF ŁO­ W I C Z C O T T A G E S O F T H E 18th A N D 20th C E N T U R I E S O n t h e basis of a r c h i v e m a t e r i a l s , h i s t o r i c a l r e l i c s and i n t e r v i e w s , t h e authoress desaribes t h e i n t e r i o r s of Ł o w i c z c o t t a g e s a n d t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n t h e i r a p p e a r a n c e o v e r t h e l a s t 150 y e a r s u n d e r t h e i n f l u e n c e of t h e m o d e r n i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n o f t h e c o u n t r y s i d e . 1. Layout of interior: the m o s t p r i m i t i v e a n d oldest f o r m was t h e o n e - r o o m cottage, w h i c h was g r a d u a l l y r e p l a c e d b y t w o or t h r e e n r o o m cottages i n t h e last cen­ t u r y , t h e n l a t e r b y f o u r a n d f i v e - r o o m cottages. T h e y all h a d t h e l a y o u t of rooms opening o f f one c o r r i d o r . 2. The functions of the various parts of the cottage interior: a) R o o m s . I n t w o - r o o m cottages, o n e r o o m w a s for w o r k a n d cooking a n d t h e o t h e r w a s t h e „best" r o o m . I n f o u r - r o o m cottages t h e r e a r e : kitchen,, b e d r o o m , d i n i n g r o o m f o r e n t e r t a i n i n g guests a n d t h e g u e s t r o o m , b) H a l l . I n t h e 1 8 t h a n d 1 9 t h c e n t u r i e s , t h e f i r e p l a c e was i n t h e hall a n d household equipment was kept t h e r e . I n t h e l a t e r cottages w i t h m o r e r o o m s , t h e s t o v e was i n one of rooms a n d t h e h a l l w a s j u s t for passing t h r o u g h a n d for doing w o r k t h a t w o u l d m a k e t h e rooms d i r t y . I n m o s t r e c e n t t i m e s , t h e h a l l is m o s t l y u s e d as a n a n t e ^ r o o m . c) C l o s e t . T h e c l o s e t i s f o u n d i n t h r e e - r o o m cottages. I t h a s n o w i n d o w s a n d i s u s e d f o r k e e p i n g p r o d u c t s a n d a l s o as a b e d r o o m o r d r e s s i n g r o o m for girls. 3. F i r e p l a c e s and stoves. T h e o l d e s t w e r e m a d e of c l a y a n d , f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y , of b r i c k . A t t h e e n d of t h e 1 9 t h c e n t u r y , k i t c h e n r a n g e s a n d t i l e d stoves began t o appear, t h e l a t t e r o f t e n r e p l a c e d by central heating. 4. Furniture. I n v e n t o r i e s o f t h e f i r s t h a l f o f t h e 19th c e n t u r y m e n t i o n : coffers, beds, tables, stools, triple shelves f o r dishes a n d plates a n d also w e a v i n g looms and s p i n n i n g wheels. I n later times the f o l l o w i n g items are a d d e d : benches, sideboards. A n d a t t h e e n d of the 19th c e n t u r y w e f i n d t h e f i r s t c h a i r s . A t t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y , glass cases, chests o f d r a w e r s a n d , even later, wardrobes began to appear. A t first the f u r n i t u r e was homemade, later purchased i n t h e t o w n o f Ł o w i c z or f r o m t h e l o c a l c a r p e n t e r s . E a c h p i e c e of f u r n i t u r e h a d i t s o w n t r a d i t i o n a l set p l a c e ( f i g . 24). T h e o l d e s t p i e c e s o f f u r n i t u r e w e r e v e r y simple, later they w e r e painted or ornamented w i t h c a r v i n g . A f t e r t h e last w a r essential changes t o o k place; t h e t r a d i t i o n a l p i e c e s of f u r n i t u r e d i s a p p e a r e d a n d also t h e i r t r a d i t i o n a l a r r a n g e m e n t i n t h e i n t e r i o r of t h e cot­ tage. T h e o l d pieces o f f u r n i t u r e a r e b e i n g r e p l a c e d by m o d e r n ones p u r c h a s e d i n t o w n s . 5. D e c o r a t i v e e l e m e n t s i n t h e Ł o w i c z cottages. A t f i r s t , the rooms w e r e decorated w i t h p a i n t i n g o n t h e walls ( f r o m t h e e n d o f t h e 1 8 t h c e n t u r y t i l l a b o u t 1860), l a t e r t h e p a i n t i n g s w e r e o u s t e d b y p a p e r c u t s (1866—1935), a n d a l s o t h e s o - c a l l e d " S p i d e r s " ( d e c o r a t i o n i n t h e shape o f a s p i d e r ' s w e b h u n g f r o m t h e c e i l i n g ) , ( f i g . 35—39), as w e l l as f l o w e r d e c o r a t i o n s m a d e of p a p e r a n d feathers. Beds w e r e decorated w i t h o r n a m e n t a l bedspreads and c u s h i o n s w i t h c o l o u r e d e m b r o i d e r y o r l a c e i n s e t s and e d g i n g s ( f i g . 37). A s f r o m 1935 t i l l t h i s d a y , t h e t r a d i t i o n a l c u l t u r a l elements are being ousted by the g r o w i n g urban i n ­ f l u e n c e s a n d t h e o l d f o r m s of d e c o r a t i n g Ł o w i c z cottages �are d i s a p p e a r i n g . W a l l p a p e r i s t a k i n g t h e p l a c e o f p a p e r cuts o n t h e w a l l s , a n d s i n c e t h e S e c o n d W o r l d W a r walls a r e p a i n t e d w i t h stencilled patterns a n d decorated with f a m i l y photographs a n d reproductions c u t o u t of illustrated magazines. M a t s purchased a t v i l l a g e fairs are h u n g o v e r beds a n d d i v a n s ( f i g , 44,45). B e d s a r e covered w i t h f a c t o r y m a d e b e d s p r e a d s a n d c u s h i o n s a r e o r n a m e n t e d w i t h m a n u f a c t u r e d lace. P a p e r c u t s a r e only m a d e t o be sold i n t h e t o w n s . Józef M i ko łaj t is AT JASNA GORA SOUVENIR PHOTOGRAPHS The author writes about t h e " F i v e - m i n u t e " souvenir photographs t a k e n against a p a i n t e d b a c k g r o u n d showing t h e J a s n a G ó r a M o n a s t e r y a t Częstochowa. A s f r o m t h e n i n e t i e s -of t h e l a s t c e n t u r y , p h o t o g r a p h i c e n t e r p r i s e s o p e r a t e d i n t h i s t o w n , b u t 'they o n l y s e r v e d t h e m o r e w e a l t h y people. I t w a s o n l y d u r i n g t h e F i r s t W o r l d W a r that photographers w i t h cameras a n d e q u i p m e n t f o r making " F i v e - m i n u t e " photographs appeared there, using Talbot's calotype technique, w h i c h m a d e souvenir p h o ­ tographs f r o m Częstochowa accessible t o a l l , t h u s satis­ fying t h e great d e m a n d every year o n t h e p a r t of t h e hundreds o f thousands of pilgrims going there. A t first, photographs w e r e taken against t h e back­ g r o u n d o f F r e n c h p r i n t e d l a n d s c a p e s (1918), b u t a l r e a d y i n 1920, I . R e b o s o r d e r e d t h e f i r s t " s c r e e n " w i t h a p i c t u r e of t h e t o w e r o f t h e m o n a s t e r y . T a k i n g a n e x a m p l e f r o m Rebes, S. K o n d a s z e w s k i b e g a n t o o r d e r c o l o u r e d screens too. T h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e w o r k o f K o n d a s z e w s k i , r e f e r r i n g t o t h e photographs of h i s t h a t have been p r e ­ s e r v e d ( f i g . 2 — 5 ) . H e also discusses t h e w o r k o f F . M a ­ z u r e k , w h o , i n 1929, r e t u r n e d f r o m s e v e r a l y e a r s ' t r a v e l s i n France, b r i n g i n g w i t h h i m n e w ideas, such a p h o t o ­ graph taken against a background showing a motor car or a s c r e e n w i t h a n a e r o p l a n e ( f i g . 11,6). T h e n u m b e r of photographers constantly increased, a n d i n 1939 t h e r e w e r e s e v e r a l d o z e n o f t h e m . A f t e r t h e war, t h e f i v e - m i n u t e " photographers began t o oust t h e photographers w h o used t h e Leica cameras. T h e y t o o often used a l l sorts of " p r o p s " (painted screens, s t u f f e d a n i m a l s , d w a r f s c u t o u t o f p l y w o o d , e t c ) , (fig. 3 4 - 3 7 ) . П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1 ЖУРНАЛ T h e a u t h o r a t t r i b u t e s t h e o r i g i n o f t h e p a i n t e d screens t o t h e t r a d i t i o n s o f f o l k p a i n t i n g s a d v e r t i z i n g t h e cures or w a n d e r i n g doctors a n d t h e wares of p i c t u r e pedlars at religious festivals a n d c o u n t r y fairs. T h e screens, w h i c h w e r e p a i n t e d i n v i v i d c o l o u r s a n d r i c h l y decorated, w e r e calculated t o suit t h e taste of t h e l o c a l p e o p l e . S o m e o f t h e m w e r e n o t w i t h o u t s o m e of t h e c h a r m o f p r i m i t i v e a r t . A p a r t f r o m screens r e p r e ­ s e n t i n g t h e s a c r a l b u i l d i n g s o f Częstochowa ( e s p e c i a l l y t h e m o n a s t e r y ) , ( f i g . 26, 27, 29, 30), t h e r e w e r e also screens s h o w i n g o t h e r s u b j e c t s — p a l a c e s , b e a u t i f u l g a r ­ dens w i t h a l a k e , castles ( f i g . 2 1 , 22, 25) a n d also cars a n d p l a n e s ( o f l a t e - r o c k e t s ! ) - fig. 12, 13, 19, 20, 23 a n d w i t h i n s c r i p t i o n s s u c h as " R e m e m b e r m e " ( f i g . 3 1 — 33). T h e r e h a v e a l s o b e e n n o n - t y p i c a l s c r e e n s , f o r i n ­ s t a n c e , s h o w i n g B e r l i n i n 1945 ( f i g . 28). T h e a u t h o r discusses t h e w o r k o f t h e v a r i o u s s c r e e n painters. M o s t of t h e m a r e self-taught, b u t sometimes t h e y do have a c e r t a i n k n o w l e d g e o f t h e a r t of p a i n t i n g . T h e m o s t i n t e r e s t i n g o f t h e m i s T . Z . Barański, p h o t o ­ g r a p h e r a n d screen p a i n t e r , w h o i s s t i l l w o r k i n g today. H e helps photographers i n other t o w n s of Poland w i t h his w o r k . (fig. 20-30). T h e screens a r e p a i n t e d i n o i l s o n l i n e n c a n v a s a n d usually measure t w o a n d a h a l f b y three metres. Every so o f t e n t h e screens a r e r e p a i n t e d , t o u c h e d u p . S o m e ­ times t h e date o n t h e m i s changed every f e w days. T h e d e v e l o p m e n t of screen p a i n t i n g w a s f u r t h e r e d b y t h e fact t h a t w h e r e c o m p e t i t i o n w a s keen between photographers, those w h o h a d t h e m o s t b e a u t i f u l a n d e f f e c t i v e screens h a d m o r e c h a n c e o f a t t r a c t i n g c u s t o ­ m e r s . So e f f o r t s w e r e m a d e t o a d a p t t h e screens t o t h e taste of t h e local customers, t o keep t o t h e e x i s t i n g s t e r e o t y p e n o t i o n s o f " w e a l t h " o r s o c i a l p o s i t i o n (screens w i t h palaces). O n t h e o t h e r h a n d , these stereotype n o ­ t i o n s m a d e t h e screens v e r y p o p u l a r a n d , p e r h a p s , e v e n led to their being made. T h e photographs are p u t i n a p r o m i n e n t place i n t h e house, especially b y villagers a n d t h e p e o p l e o f s m a l l t o w n s , a n d a r e t r e a t e d as a valuable a n d beautiful "souvenir". S i n c e t h e l a s t w a r t h e screens h a v e b e e n d i s a p p e a r i n g a n d a t t h e m o m e n t o n l y o n e o r t w o p h o t o g r a p h e r s use t h e m , as t h e c u s t o m e r s p r e f e r p h o t o g r a p h s t a k e n w i t h a Leica camera against t h e background of the real monastery. Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ИСКУССТВА XX ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1966 РЕЗЮМЕ Р о м а н Р е й н ф у се — ИССЛЕДОВАНИЯ В ОБ­ ЛАСТИ НАРОДНОЙ К У Л Ь Т У Р Ы ЛЕМКОВЩИЗНЫ ПО О Б Е И М С Т О Р О Н А М К А Р П А Т Л е м к и , г р у п п а у к р а и н с к и х горцев проживающих по обеим сторонам К а р п а т в д о л и н е Попрада, Ославы и Ляборца, с ч и т а л и с ь б о л ь ш и н с т в о м и с с л е д о в а т е л е й однородной п о к у л ь т у р е г р у п п о й . Н е о с п а р и в а я тезиса о б л и з к о м родстве народной к у л ь т у р ы с е в е р н ы х л е м ков, п р о ж и в а ю щ и х в П о л ь ш е , и ю ж н ы х , п р о ж и в а ю ­ щих в С л о в а к и и , автор в т о ж е в р е м я у к а з ы в а е т на ряд с у щ е с т в у ю щ и х м е ж д у ними р а з л и ч и й . Э т и р а з ­ личия б ы л и вызваны иными условиями жизни, зави­ севшими от того, к к а к о й стране л е м к и п р и н а д л е ж а л и и к к а к и м соседним э т н о г р а ф и ч е с к и м г р у п п а м при­ мыкали. Свой тезис автор отстаивает на основе а н а л и з а о т ­ дельных областей материальной к у л ь т у р ы лемков, а т а к ж е на основе л и т е р а т у р ы предмета, в п е р в у ю ж е очередь на основе с о б с т в е н н ы х исследований с тридцатых годов, к о т о р ы е он п р о д о л ж а е т вести д о сих пор. Существенная разница в ы с т у п а е т у ж е в смысле чувства п р и н а д л е ж н о с т и к о п р е д е л е н н о й г р у п п е , к о ­ торое б ы л о г о р а з д о с и л ь н е е на севере Э т о н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в ч е т к о о б о з н а ч е н н о й там г р а н и ц е которая в С л о в а к и и о щ у щ а л а с ь м е н е е я в с т в е н н о ; е с л и дело касается я з ы к а , то и в данном с л у ч а е надо от­ метить, что т о л ь к о на территории П о л ь ш и л е м к и п о л ь з о в а л и с ь своей родной р е ч ь ю . Р а з л и ч и я в а р х и т е к т у р е выступают в р а с п о л о ж е ­ нии с е л е н и й , п л а н и р о в к е домов ( Т а б л . I , карта 11), в с т р о и т е л ь н о м м а т е р и а л е , в терминологии, опреде­ л я ю щ е й о т д е л ь н ы е э л е м е н т ы конструкций, а т а к ж е в д е к о р а т и в н о й росписи срубов, которая на севере з н а ч и т е л ь н о богаче. В общем народное зодчество л е м ­ к о в с т о я л о в ы ш е на п о л ь с к о й территории. Л и ш ь п о с л е второй мировой в о й н ы это и з м е н и л о с ь . В то время как п о л ь с к и е л е м к и в о с с т а н а в л и в а л и свои р а з р у ­ ш е н н ы е войной дома п о старым традиционным о б р а з ­ цам, в С л о в а к и в о з н и к л и н о в ы е ф о р м ы ( и л л . 7). В н у т р е н н я я о т д е л к а домов п о т у и д р у г у ю сторону К а р п а т м а л о рознится. С а м ы м в н у ш и т е л ь н ы м •объек­ том я в л я е т с я т р а д и ц и о н н ы й у л е м к о в с у н д у к д л я х р а н е н и я о д е ж д ы . С т а р и н н ы й тип с у н д у к а в форме с а р к о ф а г а м о ж н о е щ е и теперь встретить на севере. Б о л е е п о з д н и й тип с у н д у к о в с р а с к р а ш е н н ы м цветоч­ н ы м орнаментом встречается по всей Л е м к о в щ и з н е . С у н д у к и эти д е л а л и п о обе стороны К а р п а т и г р а ­ ница н е я в л я л а с ь д л я н и х препятствием. С р а в н и т е л ь н о самая б о л ь ш а я разница замечается в одежде. О д н а к о в этом о т н о ш е н и и труднее всего вести исследования, п о с к о л ь к у традиционные э л е м е н ­ т ы л е м к о в е к о г о наряда почти совершенно исчезают. М н о г и е д е т а л и старого традиционного костюма, х а р а к ­ терного д л я в с е х Л е м к о в , и з м е н и л и с ь под в л и я н и е м 71 �соседних н а ц и о н а л ь н ы х групп. С и л ь н е е всего ска­ з а л о с ь словацкое в л и я н и е , особенное о т р а з и в ш е е с я на женском наряде (короткие юбки, с о р о ч к и с к о р о т к и м и рукавами в сборку). Это в л и я н и е р а с п р о с т р а н я л о с ь в п л о т ь до п о г р а н и ч н ы х территорий П о л ь ш и . П о с к о л ь ­ ку в П о л ь ш е л е м к и д е р ж а л и с ь о б о с о б л е н н е е и х наряд сохранил б о л е е своеобразный х а р а к т е р , п р о х о д я с о б ­ ственную эволюцию. М у ж с к о й костюм по т у и д р у г у ю сторону К а р п а т с о х р а н и л б о л ь ш е о б щ и х э л е м е н т о в . В р е з у л ь т а т е своих и с с л е д о в а н и й автор п р и х о д и т к выводу, что ю ж н а я Л е м к о в щ и з н а , к о т о р а я до пер­ вой мировой в о й н ы б ы л а одним и з самых бедных районов тогдашней В е н г р и и , не п р о я в и л а особой активности в области р а з в и т и я собственной к у л ь т у р ы . Ее традиционные ф о р м ы с о х р а н и л и с ь там в самом примитивном виде; порой и х з а м е н я л и формами, з а и м ­ ствованными у с л о в а ц к о й к у л ь т у р ы , к о т о р ы е к а з а л и с ь ю ж н ы м Л е м к а м достойными п о д р а ж а н и я , п о с к о л ь к у уровень экономической к у л ь т у р ы с л о в а ц к о й деревни стоял выше. П о о т н о ш е н и ю к с е в е р н ы м л е м к а м , ю ж ­ н ы е л е м к и и г р а л и и з в е с т н у ю р о л ь в процессе р а с ­ пространения э л е м е н т о в с л о в а ц к о й к у л ь т у р ы . Н а п о л ь с к о й стороне в л и я н и е З а к а р п а т ь я б ы л о н е ­ велико, к о н т а к т ы с соседним н а с е л е н и е м б ы л и т о ж е н е з н а ч и т е л ь н ы е . Это содействовало развитию соб­ ственной о р и г и н а л ь н о й к у л ь т у р ы . В с е ж е , несмотря на взаимные контакты, в л и я н и е севера на юг б ы л о минимальным. Это о б ъ я с н я е т с я н и з к и м экономическим уровнем л е м к о в с к о й д е р е в н и на п о л ь с к о й стороне, что при ж е л а н и и п о в ы ш а т ь свой ж и з н е н н ы й у р о в е н ь , не в ы з ы в а л о с т р е м л е н и я к п о д р а ж а н и ю . Анна Свионтковска — КСЕНЖАЦКАЯ (ЛОВИЦКИЙ Р А Й О Н ) X I X — X X ВВ. ИЗБА А в т о р , опираясь на а р х и в н ы е м а т е р и а л ы , п а м я т н и ­ ки старины и у с т н ы е беседы, описывает в н у т р е н н и й вид л о в и ц к о й и з б ы и перемены, к о т о р ы е п р о и з о ш л и в течение п о с л е д н и х 150 л е т в связи с м о д е р н и з а ц и е й и урбанизацией деревни. 1) Ьнутренняя планировка: Самой старой п р и м и т и в ­ ной формой ж и л и щ б ы л а однокомнатная изба, к о ­ торую постепенно с т а л и з а м е н я т ь ее в прошлом столетии д в у х к о м н а т н ы е и л и т р е х к о м н а т н ы е п о с т р о й ­ ки — а затем ч е т ы р е х и п я т и к о м н а т н ы е ; и з б ы с т р о и ­ л и с ь по однотрактному п л а н у . 2) Функции отдельных комнат: а) Д в у х к о м н а т н а я изба д е л и л а с ь на две п о л о в и н ы : ч е р н у ю — к у х н ю и ч и с ­ тую — горницу. В ч е т ы р е х к о м н а т н ы х д о м а х была к у х н я , с п а л ь н я д л я х о з я е в , с т о л о в а я и горница, где п р и н и м а л и гостей, б ) Сени, где в X V I I I — X I X вв. п о ­ м е щ а л а с ь печь и х о з я й с т в е н н а я у т в а р ь . П о з д н е е в м н о ­ гокомнатных домах п е ч ь п е р е н е с л и в комнату, сени б ы л и п р о х о д н ы м и и там в ы п о л н я л и ч е р н у ю работу. В настоящее время с е н и скорее всего з а м е н я ю т п е ­ реднюю, в) К л е т ь с т а л и с т р о и т ь в т р е х к о м н а т н ы х домах. К л е т и строят без о к о н ; они с л у ж а т д л я х р а ­ нения продуктов, а т а к ж е к а к с п а л ь н и д л я д е в у ш е к . 3) Очаги и печи. Самыми старыми б ы л и глиняные очаги; в н а ч а л е X I X в. п о я в и л и с ь к и р п и ч н ы е . В к о н ц е X I X в. мы видим у ж е к а ф е л ь н ы е п л и т ы и п е ч и ; в п о с л е д н и е время встречается и паровое о т о п л е н и е . 4) Мебель: В и н в е н т а р я х первой п о л о в и н ы X I X в. у п о м и н а ю т с я : с у н д у к и , кровати, с т о л ы , т а б у р е т ы , т р о й ­ н ы е п о л к и д л я мисок и т а р е л о к , т к а ц к и е станки и п р я л к и . П о з д н е е п о я в л я ю т с я скамьи, б у ф е т ы , а в конце X I X в. — п е р в ы е с т у л ь я . В н а ч а л е X X в. имеют­ ся у ж е серванты, комоды, а затем — п л а т я н ы е ш к а ф ы . В н а ч а л е у п о т р е б л я л а с ь м е б е л ь собственной р а б о т ы , потом с т а л и п о к у п а т ь в Л о в и ч е л и б о у м е с т н ы х д е ­ ревенских с т о л я р о в . М е б е л ь и м е л а свою традицию, свое постоянное место в и з б е ( и л л . 24). Старейшая м е б е л ь б ы л а с о в е р ш е н н о простая, потом ее с т а л и красить и л и п о к р ы в а т ь р е з ь о о й . П о с л е второй м и р о ­ вой войны п р о и з о ш л а с у щ е с т в е н н а я п е р е м е н а : и с ч е з л а традиционная м е о е л ь , к о т о р у ю р а з м е щ а л и в строго установленном традицией порядке, с т а р у ю м е о е л ь заменила современная, городская. 5) Сначала декоративными элементами ловицких ж и ­ лищ были расписные украшения на стенах (конец X V I I I в. — п р и м е р н о д о 1860 г.). Затем вместо н и х п о я в и л и с ь в ы р е з к и из бумаги (1866—1935), свисающие с п о т о л к а „ п а у к и " ( и л л . 35—39), и с к у с с т в е н н ы е ц в е т ы из бумаги и перьев ( и л л . 40). К р о в а т и з а с т и л а л и п о ­ к р ы в а л а м и и п о д у ш к а м и с цветной в ы ш и в к о й и л и к р у ж е в а м и ( и л л . 37). С 1935 г. н а б л ю д а е т с я процесс и з м е н е н и я традицион­ ной к у л ь т у р ы , к о т о р ы й п р о д о л ж а е т с я д о с и х п о р ; р а с т у щ е е в л и я н и е города в ы т е с н я е т п р е ж н и е д е к о ­ ративные элементы ловицкой избы. Вместо бумажных в ы р е з о к на с т е н а х п о я в и л и с ь обои, а п о с л е второй мировой в о й н ы с т е н ы с т а л и к р а с и т ь п о ш а б л о н а м и увешивать семейными фотографиями, а также ре­ продукциями из иллюстрированных ж у р н а л о в . Над кроватями и топчанами с т а л и в е ш а т ь к о в р и к и , п р и ­ о б р е т а е м ы е на я р м а р к а х ( и л л . 44,45). К р о в а т и п о ­ к р ы в а ю т сейчас ф а б р и ч н ы м и о д е я л а м и , а п о д у ш к и расшивают фабричными кружевами. В ы р е з к и делают т о л ь к о д л я г о р о д с к о г о экспорта. Юзеф М и к о л а й т и с ГРАФИЯ — ЯСНОГУРСКАЯ ФОТО­ А в т о р так н а з ы в а е т м о м е н т а л ь н ы е п я т и м и н у т н ы е снимки на ф о н е р а с к р а ш е н н ы х экранов у п о д н о ж и я известного ч е н с т о х о в с к о г о монастыря Ясна Гура. В Ч е н с т о х о в е у ж е в д е в я н о с т ы х г о д а х п р о ш л о г о века р а б о т а л и ф о т о г р а ф и и , н о они о б с л у ж и в а л и . >лько б о л е е с о с т о я т е л ь н ы х к л и е н т о в . К о г д а ж е во зремя первой мировой в о й н ы п о я в и л и с ь ф о т о а п п а р а т ы д л я „ п я т и м и н у т н ы х " снимков, д е й с т в у ю щ и е на о с н о в е т е х ­ ники т а л ь б о т и п и и , с н и м к и - п а м я т к и и з Ченст< х о в ы с т а л и д о с т у п н ы массам, у д о в л е т в о р я я спрос отен тысяч паломников. В н а ч а л е снимки д е л а л и на ф о н е ф р а н ц у з с к и х п е ­ ч а т н ы х декораций, и з о б р а ж а ю щ и х п е й з а ж и (1918), но в 1920 г. И. Р е б е с (Rebes) з а к а з а л п е р в ы й экран с ви­ дом м о н а с т ы р с к о й башни. П о д его в л и я н и е м стал т а к ж е з а к а з ы в а т ь р а с п и с н ы е э к р а н ы С. К о н д а ш е в с к и . А в т о р статьи п и ш е т о д е я т е л ь н о с т и К о н д а ш е в с к о г о , с с ы л а я с ь на его с о х р а н и в ш и е с я ф о т о г р а ф и и ( и л л . 2—5). В статье говорится т а к ж е о р а б о т а х Ф . М а з у р к а , к о ­ т о р ы й в 1929 г. в е р н у л с я из Ф р а н ц и и , где п р о б ы л н е с к о л ь к о л е т и откуда п р и в е з р а з л и ч н ы е образцы, как, например, снимок на ф о н е а в т о м а ш и н ы и л и ж е экран с и з о б р а ж е н и е м с а м о л е т а ( и л л . 11,6). Ч и с л о фотографов неуклонно возрастало и в 1939 г. и х б ы л о у ж е н е с к о л ь к о д е с я т к о в , а п о с л е войны „пятиминутников" стали вытеснять фотографы с „ Л е й ­ к а м и " . Они т а к ж е часто п о л ь з о в а л и с ь реквизитами (расписные э к р а н ы , ч у ч е л а ж и в о т н ы х , ф а н е р н ы е гно­ м ы и т.д. ( и л л . 34—37). П о мнению автора э к р а н ы б е р у т свое н а ч а л о от народных лубочных картинок, п р о д а в а в ш и х с я во время п р е с т о л ь н ы х п р а з д н и к о в и я р м а р о к . К а р т и н к и эти я в л я л и с ь р е к л а м о й б р о д я ч и х л е к а р е й и продавцов с в я т ы х образков. Я р к о р а с п и с а н н ы е и п ы ш н о р а з у к р а ш е н н ы е экра­ н ы у д о в л е т в о р я л и э с т е т и ч е с к и е в к у с ы н а р о д н ы х масс. И н о г д а среди экранов м о ж н о б ы л о н а й т и примитивы, не л и ш е н н ы е своеобразной п р е л е с т и . Р я д о м с экрана­ ми, и з о б р а ж а в ш и м и к у л ь т о в ы е с о о р у ж е н и я Ч е н с т о ­ х о в ы особенно м о н а с т ы р ь ( и л л . 26,27,29,30) п о м е щ а л и э к р а н ы и с д р у г о й т е м а т и к о й : д в о р ц ы , з а м к и , пре­ к р а с н ы е с а д ы с п р у д а м и — ( и л л . 21,22,25) а т а к ж е авто­ м о б и л и и с а м о л е т ы (в п о с л е д н е е в р е м я п о я в и л и с ь р а к е т ы ! ) ( и л л . 12,13,19,20,23) и в то ж е в р е м я виньетки с н а д п и с я м и в р о д е — „ Н е з а б ы в а й м е н я " ( и л л . 31—33). Случаются т а к ж е нетипичные экраны, изображающие скажем, Б е р л и н 1945 г. ( и л л . 28). А в т о р статьи рассматривает творчество о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в п о р а с п и с ы в а н и ю экранов. Это главным ооразом самоучки, п р и ч е м н е к о т о р ы е и з н и х обладают известными знаниями в области живописи. Самой интересной л и ч н о с т ь ю я в л я е т с я Т . 3 . Бараньеки, фо­ т о г р а ф и х у д о ж н и к экранов, р а б о т а ю щ и й п о сей день. О н с н а б ж а е т э к р а н а м и своей р а б о т ы ф о т о г р а ф о в ряда п о л ь с к и х городов ( и л л . 20—30}. Э к р а н ы р а с п и с ы в а ю т м а с л я н ы м и красками на л ь н я ­ ном п о л о т н е р а з м е р о м 2,5 A 3 м. Б р е м я от времени их п е р е к р а ш и в а ю т и р е т у ш и р у ю т , м е н я я т а к ж е дату. р а з в и т и ю э к р а н н о й ж и в о п и с и спосооствовал факт, что, в в и д у к о н к у р е н ц и и среди ф о т о г р а ф о в , к л и е н т ы о о ы ч н о в ы б и р а л и т е х и з н и х , ч ь и э к р а н ы отличались особой к р а с и в о с т ь ю и Э ф ф е к т н о с т ь ю . Поэтому все стремились к тому, чтоиы э к р а н ы удовлетворяли в к у с ы к л и е н т о в , о т в е ч а л и ш а о л о н н ы м понятиям за­ житочности и л и общественного положения. г После 1945 г. становится все м е н ь ш е экранов. �CZASOPISMA INSTYTUTU wydawane P.P. WYDAWNICTWA SZTUKI PAN przez: ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego f o r m a t u , b o g a t y materiał i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 3(i zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I LUDOWEJ" C e n a p r e n u m e r a t y : półrocznie zł 36, r o c z n i e zł 72. Prenumeraty przyjmowane są d o 10 d n i a miesiąca poprzedzającego okres p r e n u m e r a t y . P r e n u m e r a t ę n a k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą urzędy pocztowe oraz listonosze. C z y t e l n i c y i n d y w i d u a l n i mogą również dokonywać wpłat na k o n t o P K O N r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch" W a r s z a w a , u l . W r o n i a 23. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne mogą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ ratę w y ł ą c z n i e /.a p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i D e l e g a t u r „ R u c h " . P r e n u m e r a t ę n a zagranicę, która j e s t o 40% droższa — p r z y j m u j e B i u r o Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „Ruch" Warszawa, u l . W r o n i a 23, teł. 20-46-88, k o n t o P K O N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „ R u c h " , W a r s z a w a , u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17, k o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k j w Warszawie. Ośrodek Kultury Z a k ł a d y G r a f i c z n e „ T a m k a " Zaikład N r 2 W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 893. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1300 egz. M-7 Wkładką kolorową w y k . D r u k a r n i a „ Z n a k " , W a r s z a w a , F o k s a l 11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a439a1d854ec3bc859e379f87c0422a.pdf acbdc7db37e8200467ae4346e4c683b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4524 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Jadwiga Jarnuszkiewiczowa Ksawery Piwocki Oto B i h a l j i - M e r i n Moda czy k o n i u n k t u r a 3 K i l k a słów o sztuce w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w 5 Świat 7 naiwnych Georges Schmits O malarstwie n a i w n y c h Aleksander Jackowski Pogranicze sztuki Anna Ilustracje k r o n i k i ojca Pokorskiego . Kunczyńska-Iracka naiwnej 30 i ludowej . . . . 35 . . 61 Aleksander Jackowski Po I Triennale sztuki naiwnej w B r a t y s ł a w i e . 67 80 Jerzy D a r o w s k i Heródek Michaił Ł a d u r Radosny ś w i a t M a r i i Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Głosy o wystawie i Neuchatel Primaczenko naiwnych w . . . . 83 Stuttgarcie 89 RECENZJE Stefania Krzysztofowicz H a l i n a Wójcik Spinal et 1'imagerie populaire L ' a r t et les sociétés p r i m i t i v e s á travers le monde KRONIKA 92 96 97 SUMMARY OF ARTICLES 101 РЕЗЮМЕ ЮЗ Na okładce: Nikifor, Krajobraz z kościołem na górze, akwarela. W i . Alfons Fot. Leonard Sempoliński. Na stronie tytułowej: Edward Kołacz, Powrót marnotrawnej, drewno, wys. 43,5 cm. Fot. Jan Swiderski. Karny. córki �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXII 1968 NR 1 polska sztuka ludowa �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — M a r i a K l u k o w s k a . U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris R o nowicz (angielski), Natalia S t a s i ń s k a (rosyjski). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc52b1ca8a91a2875b1b887e07eda74d.pdf c808039381715776e73d2d8f65c569e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1892 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.347-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESeI lo ARTYKUŁY I MATERIAŁY Qtakar N a h o d i 1, Tradycja jako definiens kultury (Profesorowi Józefowi Burszcie in memoriam) . Katarzyna G o ł ą b Marciniak, Wpływ wzorców obcych w kulturze ludowej regionu na przykładzie budownictwa, rzeźby i snycerki Nowosądecczyzny o Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Medycyna komplementarna w Polsce i jej badanie. Wojciech Ł y s i a k, Powstanie 1848 roku w folklorze mieszkańców Wielkopolski Stanislaw B l a s z c z y k, Wielkopolscy "smolarze" o Alfred M a k s y m o w i c z, "Wieszanie Judasza" dawny obrzęd Wielkanocny w Kailczudze . II. PRZED lOO-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA A. POGLĄDY 23 43 55 71 89 LUDOZNAWCZEGO Bronisław P i ł s u d s k i, Projekt zasad zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów . Władysław Ł a t y s z e w, Komentarz do "Projektu zasad zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin ..." . Michał So W y s o k o w, Naukowy dorobek Bronisława Piłsudskiego i losy rdzennej ludności Sachalinu Michał M. P rok o f i e w, Wiera W. K o b k o, Kolekcje etnograficzne B. O. Piłsudskiego z terenu Dolnego Amuru, w zbiorach Państwowego Przymorskiego Zjednoczonego Muzeum im. W. K. Arseniewa i Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego (koniec XIX wieku początek XX wieku) . Antoni K u c z y ń s k i, Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii . III. 5 95 107 111 127 143 I DYSKUSJE Od Redaktora Dyskusja wokół pojęcia "kultura ludowa". Odpowiedzi na ankietę Barbara B a z i e l i c h, Kultura ludowa . Michał B u c h o w s k i, Kultura ludowa - mit czy rzeczywistość? Jan G r a d, Kultura ludowa - kultura chłopska - kultura wsi Aleksander J a c k o w s k i, Kultura ludowa. Sztuka ludowa Zbigniew J a s i e w i c z, Kultura ludowa a ludowość kultury Jacek K o l b u s z e w s k i, Kultura ludowa . 176 176 178 181 186 191 196 �348 B. Krystyna P i ą t k o w s k a, Kultura ludowa - kultura typu ludowego Wojciech S a d o w s k i, Twórca ludowy - twórca nieprofesjonalny Kazimiera W o ł o s, Kultura ludowa a etnologia . Perypetie folklorystyki (Wojciech Burszta) 202 206 212 214 IV. RECENZJE I S. Kon, Riebionok (Grażyna Leonowicz) i obszcziestwo, Wyd. "Nauka", Moskwa 1988, ss. 270 219 . Henryk Zimoń SVD, Monoteizm pierwotny, Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka, Katowice 1989, ss. 291 (Janusz Kamocki) . Emmanuel Todd, L'invetion de l'Europe, "Collection l'Histoire immediate", Editions Seuil, Paryż 1990, ss. 538 (Jędrzej Kośmicki) . Piotr Chmielewski, Kultura i ewolucja. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 407 (Renata Tańczuk) . Wenacjusz Panek, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ss. 233 (Katarzyna Gołąb-Marciniak). . Czesław Deptula, Galla Anonima mit genezy Polski. Studium z historiografii i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa średniowiecznego, Redakcja Wydawnictw KUL. Lublin 1990, ss 411 (Wojciech Łysiak) . Marek Latoszek (red.), Kaszubi. Monografia socjologiczna, Wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszowski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzeszów 1990. ss. 378, 1 mapa (Anna SzYfer) . Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza, Instytut Zachodni, Poznań 1990, ss. 342 (Anna SZyfer) . Jacek Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991, ss. 432, ilustracje, plany (Zbigni.ew Jasiewicz) 222 225 229 232 233 236 238 . Róża Fiszman - Sznajdman, Mój Lublin, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1989, ss. 213, iI. 79 (Ryszard Kantor) . Aleksander Błachowski, Polska wycinanka ludowa, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1986, ss. 158, il. 348 (Teresa Karwicka) . Danuta Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i współczesność, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989, ss. 130 (Danuta Penkala-Gawęcka) . Studia nad polszczyzną kresową, tom V, pod redakcją Janusza Riegera i Wiaczesława Werenicza, Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, nr 112, Wrocław 1990, ss. 222 (Mirosław Boruta) . Zenon Jasiński, Mały leksykon nadolziański, Opole 1990, ss. 200 (Ryszard Kantor) 221 242 24:ł 246 248 251 . Mikołaj Iwanow, Polacy w Związku Radzieckim w latach 1921-1939, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1990, ss. 424 (Zbigniew Jasiewicz) . Lucjan Kocik, Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław 1990, ss. 224 (Ryszard Kantor) . Emil Orzechowski, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Wrocław 1989, ss. 332, ił. (Ryszard Kantor) . Barbara Szydłowska-Ceglowa, Wojciech Chojnacki, Polski Wujek Sam. KUDlety 253 256 257 �349 polskie w Ameryce, (Ryszard Kantor) Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989, ss. 287, ił. 260 . Stanisław Zahradnik, Czasopiśmiennictwo w języku polskim na terenach Czechosłowacji w latach 1848-1938, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląskich w Opolu, Studia i monografie nr 146, Opole 1989, ss. 256 (Mirosław Boruta) . Tomasz Szarota, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i auto stereotypu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 583, il. 175 (Jacek Schmidt) . Emil Mika, Pieśni orawskie, Kraków 1991, ss. 76 (Ryszard Kantor) . M. Je. Stankewicz, Ukrainśki wytynanki, wyd. Naukowa Dumka, Kijów 1986, ss. 122, il. 92 (Anna Spiss) . Mode Tracht Regionale Identitat Historische Kleidungsforschung Heute, Referates des internationalen Symposions im Museumsdorf Cloppenburg-Niedersachsisches Freilichtmuseum, herausgegeben von Helmut Ottenjann, Cloppenburg 1985, ss. 76, il. (Barbara Bazielich) . Ake Daun, Billy Ehn (red.), Blandsverige, Kulturkillnader och kulturmoten, Sztokholm 1988, ss. 361 (Waldemar Kopczyński) . Elmira Mjedżitowa, Marijskoje narodnoje iskusstwo, (b.m.w.) 1985, ss. 270, 120 kol. il. (Barbara Bazielich) Borys Stawiski, Sztuka Azji Środkowej, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1988, ss. 324, przekład z rosyjskiego Ireny Dulewiczowej (Roman Karczmarczuk) 261 263 266 267 273 275 278 280 . Jadwiga Pstrusińska, Afghanistan 1989 in Sociolinguistic Perspective, Central Asian Survey Incidental Papers Series No.7, Londyn 1990, ss. 80 (Zbigniew Jasiewicz) 282 . Stephen C. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Westview Press, Boulder-Londyn 1984, ss. 220 (Leszek Dzięgiel) . Sana Al - Khayyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, Saqi Books, Londyn 1990, ss. 232, Bibliogr. (Leszek Dzięgiel) . N. A. Butinow, Socyalnaja organizacya Polinezijcew, wyd. "Nauka", Moskwa 19B5, ss. 223 (Jacek Schmidt) . Czesław Osiecki, SVD, Słotne dni na Flores, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1986, ss. 351; Pod upalnym niebem Flores. Akademia Teologii Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (Grzegorz Pelczyński) . 284 286 290 292 V. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1989 roku do września 1990 (Krystyna Kaczko) . . Działalność Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w latach 1£:87-1990 (Aleksander Posem-Zieliński) . Działalność Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL w okresie od maja 1989 roku do kwietnia 1990 (Michael Abdalla). Konferencja naukowa "W setną rocznicę śmierci Oskara Kolberga" Warszawa 6-7 czerwca 1990 roku (Ewa Miller, Agata Skrukwa) . Etnologia a film. VII Przegląd Filmów Etnograficznych (Danuta Nadaj) . Xl i\liędzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, sym- 299 295 .304 305 306 �350 pozjum: "Folklor a proces historyczny" (Wojciech Łysiak) . Sesja naukowa "Folklor a współczesność" w 25-lecie istnienia Sekcji Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego, Mosty koło Czeskiego Cieszyna, 27-28.10.1990 (Ewa Sadowska) . "Wielokulturowość Lwowa" - dyskusja panelowa, Warszawa 23 maja 1989 roku (Tomasz Marek Leoniuk) Dwie wystawy poświęcone Zaolziu w Krakowie (Ewa Sadowska) . Program spiski na 45 Międzynarodowym Festiwalu Folklorystycznym w Strażnicach (13-15.07.1990) (Ewa Sadowska) . Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA), I Konferencja EASA, Coimbra 1990 (Danuta Penkala-Gawęcka) . Seminarium "Die christlische Zukunft Europas'" (Janusz Kamocki) . Czwarta Konferencja Poświęcona Badaniom Mniejszości Narodowych w Bckescsaba (Węgry), 5-7.10.1990 (Ewa Sadowska) . Sesja Międzynarodowego Komitetu Muzeologów do Badań nad Strojami (ICOM Comite), czerwiec 1990 roku (Barbara Bazielich) . Laureaci Nagrody im. Oskara Kolberga w 1990 roku. Profesor Roderyk Lange (Mirosława Bobrowska) . Mgr Mirosława Bobrowska (Aleksandra Wojciechowska) . VI. IN 3J~ 3J 5 316 3J 7 319 :j22 324 325 326 :n9 M'F;MORIAI\T Jan-Krzysztof Makuiski 1938-1989 (Janina N. Skrzyńska) Andrzej MikołajCżyk 1948-1990 (Elżbieta Królikowska) . Maria Znamierowska-Prtifferowa 1898-1990 (Roman Tubaja) Kazimierz Więcław 1913-1990 (Jan Kapłon) . Franciszek Wokroj 1906-1991 (Andrzej Malinowski) Wspomnienie o śp. profesorze Franciszku Wokroju (Aleksander Hński) 309 . 333 334 :l35 341 342 Posern-Zie344 VII. LISTY DO REDAKCJI �CONTENTS I. ARTICLES AND MATERIALS Otakar N a h o d i I, Tradition as definiens of culture (In memoriam of Professor J6zef Burszta) . Katarzyna G o l ą b - M a r c i n i a k, The influence of foreign patterns in the folk culture of the Nowy Sącz region (building, sculpture and wood-carving) . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Complementary medicine in Poland and its research Wojciech Ł y s i a k, The insurrection of 1848 in the folklore of the inhabitants of Wielkopolska. . Stanislaw B l a s z c z y k, "Wood-distillers" of Wielkopolska. Alfred M a k s y m a w i c z, "The hanging of Judas" an old Easter custom practised in Kańczuga . II. BEFORE THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL A. 23 43 55 71 89 SOCIETY Bronislaw P i ł s u d s k i, A Draft of Rules for the Establishment of Authority over the Sakhalin Ainu. With Short Explanations on Particulare Points Wladysław L a t y s z e w, A Commentary to the "A Draft of Rules for the Establishment of Authority over the Sakhalin Ainu. With Short Explanations on Particulare Points" . Michal S. W y s a k o w, Scholarly achievements of Bronislaw Piłsudski 'and vicissitudes of the native population of Sakhalin . Michal M. P rok o f i e w, Wiera W. Kobko, Ethnographic collections of B. O. Piłsudski from lower Amur. Collections of the State United Museum named after W. K. Arsieniev and the Sakhalin District Sight-seeing Museum (end of the 19th century - beginning of the 20st century) . Antoni K u c z y ń s k f, Bronislaw Piłsudskis' way to ethnography III.VIEWS 5 95 107 111 127 143 AND DISCUSSIONS Editorial Discussion of the "folk culture" concept. Answers to the questionnaire Barbara B a z i e l i c h, Folk culture . Michał B u c h o w s k i, Folk culture - a myth or reality? . Jan G r a d, Folk culture - culture of peasants - culture of villages . Aleksander J a c k o w s k i, Folk culture. Folk art . Zbigniew J a s i e w i c z, Folk culture versus the folk character of culture Jacek K o l b u s z e w s k i, Folk culture . 176 176 178 181 186 191 196 �352 B. Krystyna P i ą t k o w s k a, Folk culture - a folk type culture Wojciech S a d o w s k i, A folk artist - an unprofessional artist Kazimiera W o ł o s, Folk culture versus ethnology . Problems of folklore (Wojciech BUTszta) 102 206 212 214 IV. REVIEWS 1. S. Kon, Riebionok i obszcziestwo, "Nauka", Moscow 1988, pp. 270 (Grażyna Leonowicz) . Henryk Zimoń SVD, Monoteizm pierwotny (Primary monotheism), Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka, Katowice 1989, pp. 291 (Janusz Kamocki) Emmanuel Todd, L'invention de l'Europe, "Collection l'Histoire immediate", Editions Seuil, Paris pp. 538 (Jędrzej Kośmicki) . Piotr Chmielewski, Kultura i ewolucja (Culture and evolution), PWN, Warsaw 1988, pp. 407 (Renata Tańczuk) . Wenancjusz Panek, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb człowieka (Folk creativity as manifestation of man's psychic needs), PWN, Warsaw 1990, pp. 238 (Katarzyna Gołąb-Marciniak) . Czesław Deptuła, Galla Anonima mit genezy Polski. Studium z historiozofii i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa średniowiecznego (Gall Anonymous' myth of the origin of Poland. A study in the philosophy of history and hermeneutics of symbols of medieval historiography), Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1990, pp. 411 (Wojciech ł,ysiak) . Marek Latoszek (ed.), Kaszubi. Monografia socjologiczna (Kashubians. Sociological' monograph). Wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszo\vski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzeszów i990. pp. 378, 1 map (Anna Szyfer) Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza (Mazurians .- the people of the borderland), Instytut Zachodni, Poznań 1990, pp. 342 (Anna Szyfer) .Jacek Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Murzynowo. Signs of the existence and culturał identity of the inhabitants of a village on the Vistula river in the 18th-20th c.), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991, pp. 432, illustrations, maps (Zbigniew Jasiewicz) Róża Fiszman-Sznajdman, Mój Lublin (My Lublin), Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1989, pp. 213, 79 illustrations (Ryszard Kantor) . Aleksander Blachowski, Polska wycinanka ludowa (Polish folk paper cut-outs). Ethnographic Museum in Toruń, Toruń 1986, pp. 158, 438 illustrations (Teresa KaTwicka) . Danuta Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja l współczesność (Folk medicine in the culture of villages in the Polish Carpathions. Tradition. and today).Biblioteka Etnografii Polskiej No. 42, Ossolineum, Wrocław 1989, pp. 130 (Danuta Penkala-Gawęcka) Studia nad polszczyzną kresową (Studies on borderland Polish), Vol. V;· cd. Janusz Rieger' and Wiacżesław Werenicz, Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, No. 112, Wrocław 1990, pp. 222 (Mirosław Boruta) Zenon Jasiński, Mały leksykon nadolziański (Small Lexicon of the Olza river region), Opole 1990, pp. 200 (Ryszard Kantor) . Mikołaj Iwanow, Polacy w Związku Radzieckim w latach 1921-1939 (Poles in the Soviet Unron between 1921-1939), Wydawnictwo Uniwersytetu Wro- . ciawskiego, Wrocław 1990, pp. 424 (Zbigniew' Jasiewicz) . 219 221 222 225 229 232 233 236 238 242 243 246 248 251 253 �353 ć,ucjan l(oeili:, Fobki [alI ,le, w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA (Polish farmer in America. An example from the state of Wisconsin). Wrocław 1990, pp. 224 (Ryszard Kantor) . Emil Orzechowski, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych (The theatre of Polish Americans), Wi'oc!aw 1989, pp. 332, illustrations (Ryszard Kantor) l3,:l'hara Szydlowska-Ccglowa, Wojciech Chojnacki, Polski Wujek Sam. Kuplety polskie w Ameryce (Polish Uncle Sam. Polish couplets in America), Wydav;.'nidwo Polonia, Warsaw 1989, pp. 289, illustrations (Ryszard Kantor) Stanislaw Zahradnik. Czasopiśmienn'ctwo w języku polskim na terenach Czechosłowacji w liltach U,48-1938 (Periodical press in Polish in Czechoslovakia in the years 1848-1938), Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich in Opole, Studies and monographs No. 146, Opole 1989, pp. 2.')6 (MirosŁaw Boruta) . Tomasz SZ<Jrota, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereotypu (The Germ&n Michel. The history of the national symbol and ;utostereotype). PWN, Warsaw 1988, pp. 583, 175 illustrations (Jacek Schmidt) Emil :\lika, Pieśni (Songs from Orava), Cracow 1991, 261 266 . 267 273 275 278 280 282 Stephen C. Pelletiere, Tlw KUl'ds. An Unstable Element in the Gulf, \Vestview Press, Boulder - London 1984, pp, 220 (Leszek Dzięgiet) . Sana AI-Kh,lyyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, Saqi Books, London 19DO. pn. 232, Bibliography (Leszek Dzięgiel) . :-OJ, A, Butinov, Socyalnaja organizacya Polinezijcev, ,.Nauka", Moscow 1985, pp. 223 (Jacek Schmidt) Czesław Osiecki, SliD, Słotne dni na Florc;s (Halny days on Flores), Catholic Teology Academy, Warsaw 1986, pp. 351; Pod upalnym niebem Flores (Under ihe hot sun of Flores), Catholic Teology Academy, Warsaw 1989, pp. :lOO (JanlLsz Kamocki) Publications of the; Armenian Culture Interest Circle (Grzegorz Pelczyltski) v, 284 286 290 292 292 CHRONICLE Report 0:1 the work of Uw i\Tain Board cf the Polish from September 1989 to September 1990 (Krysty,w 23 Luci t. LXXIV 260 pp. 76 (Ry- ;;zarcL Kantar) Jasiewicz) 257 263 orawskie :\1. Jc. Stankcwicz, Ukrainśki wytynanki, Naukowa Dumka, Kiev 1986, pp. 122, 92 illustrations (Anna Spiss) . :'vlode Tracht - Hegionale IdcntiUit - Historische Kleidungsforschung Heute, llcfcratC's des internationa1en Symposions im IVIuseumsdorf CloppenburgNiedcJ":iichsi:;ches Freilichtmuseum, herausgegeben von Helmut OUenjann, Cloppenburg 1985, pp. 76, illustrations (Barbara Bazielich) . Ak" Daun. Billy Ehn (cds), Blandsverige, Kulturskillnader och kulturmiiten, Stockholm 1988. pp. 361 (Wddemar Kopczyński.) . Elmira lVIjedżiiowa, lVIarijskoje narodnoje iskusstwo, (b.m,w,) 1985, pp. 270, 120 colour illustrations (Ba.rbara Bazielich) . Eorys Stawski, Sztuka Azji Środkowej (Art of Central Asia), Wydawnictwa /',rtystyczne i Filmowe, Warsaw 1988, pp, 324, translated from Russian by Irena Dulewiezowa (Roman Kc:rczmarczlLk) . Jadwiga Pstrusiilska, Afganistan 19B9 in Sociolinguistic Perspective, Central Asian Survey lncide!lbl Papers Series No.7, London 1990, pp. 80 (Zbigniew 256 Ethnological Kaczko) . Society 299 �354 Work of the Ethnological Sciences Committee oI the Polish Academy of Sciences between 1987-1990 (Aleksander Posem-Zieliński) . Work of the Assyrian Culture Interest Circle affiliated with the Poznań Branch of the Polish Ethnological Society from May 1989 to April 1990 (Michael Abdalla) 304 . Scientific conference "On the centennial anniversary of Oskar Kolberg's death", Warsaw June 6th-7th, 1990 (Ewa Miller, Agata Skrukwa) . Ethnology versus film. 7th Festival of Ethnographic Films (Danuta Nadaj). ] I th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences. Symposium: "Folklore versus historical processes" (Wojciech Łysiak) . Scientific session "Folklore versus today" on the silver jubilee of the Folkloristic Section of the Polish Cultural and Educational Association. Mosty n. Czech Cieszyn, October 27th-28th, 1990 (Ewa Sadowska) . "The multicultural character of Lvov" - panel discussion, Warsaw, May 23rd, 1989 (Tomasz Marek Leoniuk) . Two exhibitions on the region beyond the Olza river in Cracow (Ewa Sadowska). Bobrowska) Mirosława Bobrowska, 305 306 309 313 315 316 . The Spisz programme at the 45th International Folk Festival in Straznice (July 13th-15th, 1990) (Ewa Sadowska) European Association of Social Anthropologists (EASA), 1st EASA Congress, Coimbra 1990 (Danuta Penkala-Gawęcka) . Seminar "Die christlische Zukunft Europas" (Janusz Kamocki) . 4th Conference on the Research of National Minorities in Bekcscsaba (Hungary), October 5th-7th, 1990 (Ewa Sadowska) Session of the International Committee of Museologists on Research on Garments (rCOM Comite), June 1990 (Barbara Bazielich) . Winners of the Oskar Kolberg Award in 1990. Professor Roderyk Lange (Mirosława 295 . M.A. (Aleksandra Wojciechowska) 317 319 322 324 325 326 329 VI. IN MEMORIAM Jan Krzysztof Makuiski 1938-1989 (Janina N. Skrzyńska) Andrzej Mikołajczyk 1948-1990 (Elżbieta Królikowska) . Maria Znamierowska-Priifferowa 1898-1990 (Roman Tubaja) Kazimierz Więcław 1913-1990 (Jan Kaplon) . Franciszek Wokroj 1906-1991 (Andrzej Malinowski) . Professor Franciszek Wokroj. An obituary (Aleksander Pasem-Zieliński) VII. LETTERS TO THE EDITOH 333 334 335 341 342 344 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8117304a1059d1c8c14249fd0b5b80fd.pdf 8e4bed0b71ec624730948ed7a4e03d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2037 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1891 Title A name given to the resource Listy do redakcji / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 VII. LISTY DO REDAKCJI Korzystając z uprzejmości Redakcji pragnę się zwrócić do wszystkich Szanownych Czytelników z prośbą o przysyłanie różnego rodzaju materiałów związanych z etnoornitologią. Nie chodzi tylko o preferowaną przeze mnie tematykę związaną z bocianem, ale również o informacje dotyczące innych ptaków: kopie starodruków, informacje o bibliografii etnoornitologicznej, informacje zasłyszane od ludzi w czasie prowadzenia badań na inny temat, informacje o osobach mogących przekazać mi wiadomości. Zainteresowanym osobom mógłbym wysłać opracowanie wyników pierwszego etapu badań. Mam nadzieję, że mój apel nie pozostanie bez echa, a dzięki temu nie zaginą te elementy kultury ludowej, które są związane ze współobecnością ptaków wśród ludzi. Krzysztof Mqczkowski ul. H. Sienkiewicza 64-200 Wolsztyn 2a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4828d9529d1d2efe7bd584c2f093457.pdf c3e0673365ae98961daa1c36abdb6a76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2036 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1890 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.333-345 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 IN MEMORIAM DR JAN-KRZYSZTOF MAKULSKI (1938-1989) Dr Jan-Krzysztof Makuiski urodził się w Warszawie 15 stycznia 1938 roku, zmarł 18 listopada 1989. W latach 1956-1961 studiował etnografię i archeologię na Uniwersytecie Warszawskim; okres 1959-60 spędził we Francji jako stypendysta Instytutu Etnologii Uniwersytetu Paryskiego, Praca pod kierunkiem takich mistrzów jak prof. A. Leroi-Gourhan oraz Roger Bastide znalazła trwałe odbicie w jego pasjach i zainteresowaniach kontynentem afrykańskim, którym dał wyraz w wielu publikacjach poświęconych kulturze mieszkaliców tego obszaru świata. Studia etnograficzne ukończył w Warszawie w roku 1961, w tym samym 'roku rozpoczął pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk specjalizując się, początkowo w etnografii Polski, później zaś w etnografii Afryki i krajów Trzeciego Świata. W latach 1966-68 był starszym asystentem w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego gdzie prowadził zajęcia z socjologii polityki i jednocześnie wykładał socjologię na Studium Afrykańskim. W roku 1968 przeszedł do pracy w Katedrze Socjologii Kultury kierowanej przez prof. Józefa Chałasińskiego, koncentrując swoje zainteresowania wokół zagadnień socjologii kultury wiejskiej. W roku 1969 uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych; jego rozprawa doktorska traktuje o przemianach społecznych i ekonomicznych u plemion tuareskich Sahary. W marcu 1970 obejmuje stanowisko wicedyrektora ds. naukowych w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 1 września 1974 zostaje mianowany dyrektorem Muzeum. W początkach lat siedemdziesiątych dokonuje się przełomowe wydarzenie w powojennych dziejach warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Uzyskanie stałej siedziby przy ulicy Kredytowej 1/Mazowieckiej 13 umoźliwia przeniesienie do odbudowanego i zaadaptowanego na cele muzeum gmachu wszystkich działów Muzeum, zlokalizowanych dotąd tymczasowo w trzech przypadkowych obiektach. Ogromną zasługą dr Makulskiego jest opracowanie - wspólnie z zespołem pracowników naukowych założeń mel'ytorycznych wraz z koncepcją wystaw stałych oraz wszechstronnych kierunków działania placówki. Uroczyste otwarcie Muzeum w jego nowej siedzibie odbyło się w końcu roku 1973. Z biegiem lat kierowane przez dr. Makuiskiego Muzeum Etnograficzne powiększa swoje zbiory, zakres działania oraz kadrę stając się centralną placówką muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Waga, jak'l dr Makuiski przywiązuje do sprawy współpracy z zagranicą sprawia. iż l\~uzcurn nie tylko wpisuje się w sposób trwaly VI' życie kulturalne Warszawy, lccz również zyskuje rozglos międzynarodowy notując na swym koncie wieL~ sukcesów \V popularyzacji dorobku polskiej kultury ludowej za granicą. Przez wszystkie te lata dr Makuiski łączy obowiązki dyrektora Muzeum z pracą naukOWa i dydaktyczną. Dużo publikuje, przy czym jego opl'acowania dotyczą zarówno proillcmów muz.calnietwa, jak i zagadniell szerszych, odnoszących się do w~zlowych problemów współczesnej etnologii i socjologii oraz metodologii badań. �334 Pisząc o muzealnictwie szczególną uwagę poświęca kwestiom przydatności zbiorów i dokumentacji muzealnej do analizy przemian kulturowych, roli muzeum etnograficznego w dokumentacji przemian współczesnej obyczajowości, a przede wszystkim zadaniom muzealnictwa etnograficznego w Polsce traktowanym jako instrument polityki kulturalnej. Pasjonują go problemy złożone i trudne, np. sprawa miejsca kultury ludowej w kulturze wsi współczesnej, czy też zagadnienia definicji i zakresu etnografii w świetle współczesnych potrzeb społecznych. Był członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Orientalistycznych Polskiej Akademii Nauk a także szeregu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych. Aktywny działacz ruchu ludowego, znajdował również czas na 'pracę w licznych zespołach doradców i ekspertów. Swojq wiedzą i doświadczeniem dobrze służył nauce polskiej i polskiemu muzealnictwu. Janina N. SkTzyńska DOC. DR HAB. ANDRZEJ MIKOŁAJCZYK (I94S-19Bl) 16 stycznia 1991 roku zmarł nagle doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk, Dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Kierował muzeum, łączilcym parę dyscyplin naukowych, od 1979 roku. Jego ideą było powiązanie archeologii. Doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk (1948-1991) �335 etnografii i numizmatyki wspólną płaszczyzną antropologicznie pojmowanej kultury. Etnografia była w tym łańcuchu ogniwem, które dostrzegał i rozumiał. Będ'lc wysokiej klasy specjalist'l-numizmatykiem wychodził zainteresowaniami poza jej ramy stawiając na pierwszym miejscu człowieka ,jako twórcę kultury i zarazem jej wytwór. Zostawił ogromny dorobek naukowy w postaci 377 prac opublikowanych, w tym 20 pozycji książkowych, należał do licznych towarzystw naukowych, między innymi do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od 1979 roku. W latach, od 1982 roku do 1986, 'wchodził w skład Komisji Rewizyjnej PTL przy Zarządzie Głównym. Był wyróżniany wieloma odznaczeniami pa11stwowymi i resortowymi, w tym: Srebrną Odznak'l za Opiekę Nad Zabytkami (1977), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1989). Dużą wagę przywiązywał do rozpowszechniania wiedzy zarówno w sposób specjalistyczny jak i popularyzatorski. Ze szczególną troską traktował wydawnictwa muzealne. Rozszerzył istniejące serie "Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" o trzecią serię Numizmatyczną i Konserwatorską. Dbał również o serię "Biblioteki Muzealnej" publikującej głównie katalogi, foldery oraz zwarte monotematyczne opracowania. Był naczelnym redaktorem wszystkich wydawnictw. Zdołał je utrzymać mimo trudnej sytuacji finansowej muzeum. Popierał różne formy popularyzacji nauki, za jedną z najważniejszych uważał wystawiennictwo. Kilka wystaw etnograficznych, nie licząc archeologicznych i numizmatycznych, powstało z Jego inspiracji, jak choćby ostatnio otwarta (16.11.1990) wystawa czasowa "Znad Niemna, Prypeci i Dniestru". Odszedł Człowiek o szerokich horyzontach umysłowych, ogromnie zasłużony dla nauki i muzealnictwa polskiego. Był silną osobowością, która jednych pobudzała do działania, innych porażała, rzadko kto pozostawał obojętny. Zrobił dla kultury bardzo dużo, mógłby jeszcze więcej. Zmarł w wieku 42 lat, zostawiając nas z gorzką refleksją nad odwiecznym problemem przemijania. Elżbieta Królikowska PROF. DR MARIA ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA (1898-1990) W dniu 20 sierpnia 1990 roku zmarła prof. dr Maria Znamierowska-Priiffcrowa - twórca, założyciel i pierwszy, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Maria Znamierowska urodziła się 13 maja 1898 roku w Kibartach na Litwie. Po ukończeniu szkoły średniej w Libawie rozpoczęła studia na Wydziale Filologicznym Wyższych Zeńskich Kursów oraz w Polskim Kollegium Uniwersyteckim w Kijowie. W tym też czasie prowadziła przedszkole pod kierunkiem Janusza Korczaka. W 1920 roku wstąpiła na Wydział Humanistyczny Wolnej Wszechnicy w Warszawie, gdzie studiowała historię kultury i historię sztuki. Równocześnie pracowała jako wychowawczyni w Domu Sierot w Pruszkowie pod kierownictwem Marii Falskiej i Janusza Korczaka. Bez wątpienia praca ta dała początek trwałym już potem zainteresowaniom problemami wychowawczymi, pedagogicznymi, przywiązywaniu tak wielkiej wagi do pracy z dziećmi i młodzieżą, pracy popularyzatorskiej, szeroko pojętej dydaktyce; te właśnie predyspozycje ornz rozwijane �336 umiejętności i zainteresowania sprawią, że z czasem stanie się wybitnym pedagogiem. W 1921 roku przenosi się Maria Znamierowska na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Przez okres dw6ch lat uczęszcza na, wykłady z zakresu historii sztuki i polskiej architektury ludowej na Wydziale Sztuk Pięknych tej uczelni. W latach 1922-1925 studiuje przyrodę na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym tegoż Uniwersytetu. Wobec kłopot6w zdrowotnych nie kończy studi6w przyrodniczych (choć jej praca magisterska o ważkach zostaje wydana drukiem) i powt6rnie podejmuje studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, tym razem są to już studia etnograficzne. Prof. dr Maria Znamierowska-Pri.if1'ewwa (1898-1990) Ten dość długi okres poszukiwań mający w efekcie przynieść wyłonienie się, spośr6d r6żnorodnych zainteresowań, ich głównego nurtu, kOflczy się w 1927 roku podjęciem pracy w Muzeum Etnograficznym przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie pod kierunkiem prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Od tej pory Maria Znamierowska koncentruje swe zainteresowania i poczynania na problemach kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego. W 1932 roku kończy studia na Wydziale Humanistycznym uzyskując tytuł magistra w zakresie etnologii i etnografii. W okresie swej pracy \V Uniwersyteckim Muzeum Etnograficznym w Wilnie �337 przes7.ła mgr Maria Znamierowska wszystkie stopnie służbowe od zastępcy młodszego asystenta do stanowiska kustosza włącznie. Naukowe poczynania ostatnich lat przedwojennych uwieńczone z05tały uzyskaniem w 1939 roku stopnia doktora w zakresie etnologii i etnografii u prof. Kazimierza Moszyńskiego, pod którego kierunkiem pracowała w ciągu poprzednich dwóch lat. W latach 1927-1939 gromadziła Maria Znamierowska-PrUfferowa materiały naukowe oraz zabytki kultury ludowej z terenów ówczesnego województwa wileńskiego i nowogródzkiego, a także częściowo białostockiego, dorywczo zaś również z Pomorza, Polesia i Wołynia. Opublikowała kilkanaście artykułów i prac naukowych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej. Wśród nich najpoważniejszą była monografia pl. Rybołówstwo jezior trockich. Ta właśnie tematyka już wówczas zaczyna dominować w pracy naukowo-badawczej dr Prtifferowej. Lata te to także okres intensywnej pracy na polu muzealnictwa etnograficznego. Rozwój Muzeum Etnograficznego przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, znaczne powiększenie jego zbiorów, tworzenie podstaw naukowej dokumentacji obiektów i metodologicznych założeń placówki uniwersyteckiej to w znacznej mierze efekty działań dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. W tym miejscu należy również przypomnieć, że już w 1934 roku wystąpiła Ona z koncepcją utworzenia w Wilnie muzeum na wolnym powietrzu. Była to jedna z nielicznych w owym czasie inicjatywa powołania tego typu placówki. Lata pobytu w Wilnie to również pierwszy etap pracy społe£znej w. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, a więc między innymi organizacja i udział w zespołowych badaniach wsi Mieszkańce w pow. wileńskim oraz podjęcie się redakcji studenckiego pisma "Ethnographica", którego pierwszy numer ukazał się w 1937 roku. Wszystkie te nurty działalności staną się odtąd wielką P;lsjążyciową .. Dużą rolę w poczynaniach w owym okresie odegrały niewątpliwie liczne podróże zagraniczne, których celem było zapoznanie siEi z organizacją muzealnictwa, działalnością innych instytucji naukowych oraz archiwów wielu krajów Europy, między innymi Francji i Włoch (1925), Węgier (1927), Czechosłowacji, Austrii i Jugosławii (1929), Danii i Norwegii (1930), Litwy (1931), Finlandii, Łotwy i Estonii (1935), Niemiec (938). Po wybuchu II wojny światowej kustosz. __ dr Maria Znamierowska-Prtifferowa zostaje zwolniona z pracy w Uniwersytecie Stefana . Batorego; w Muzeum pracuje jednak nadal - społecznie, podejmując jednocześnie pracę zarobkową jako prywatna nauczycielka; bierze też aktywny udział w tajnym nauczaniu. W 1941 rokll rozpoczyna pracę w Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie; w 1944 rokupodejmuje pracę w Urzędzie Konserwatorskim Litewskiej SRR, a· nieco później w 1'v'Iiejs~im Muzeum Sztuki w Wilnie. W maju 1945 roku, z transportem przesiedlonych z Wilna pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdża dr Maria Znamierowska-PrtiffeI:owa do Torunia. Już 1 listopada tegoż roku rozpoczyna pracę pedagogiczną i naukową j:lko adiunkt w Katedrze Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, kierowan'~j przez prof. Bożenę Stelmachowską. Bardzo szybko uświadamia sobie skromny stan badań nad kultur'l ludową Polski północnej i jeszcze szybciej - nader nikły stan posiadania obiektów z tego zakresu i tak lI1ielicznych wówczas placówek muzealnych. Zdając sobie sprawę z olbrzymich potrzeb w tej dziedzinie, z ogromną energią i właściwą sobie pasją przystępuje do pracy~ Proponuje utworzenie przy Uniwersytecie muzeum obejmującego swym zasięgiem Polskę póinocną, a przy nim budowę skansenu. Kiedy propozycja ta natrafia na trudr.ości i realizacja projektu nie zostaje podjęta,· prawie natychmiast, bo.. już"W' o 22 Lud t. LXXIV �338 1946 roku tworzy Dział Etnograficzny przy ówczesnym Muzeum Miejskim v.' Toruniu; pracami tego działu kieruje do końca 1958 roku. Zastane w Toruniu zbiory etnograficzne z przedwojennej kolekcji parlstwa Steinbornów to 162 obiekty. Już po dwóch latach zbiory liczą ponad 2.000 obiektów, a w listopadzie 1948 roku udostępniona zostaje zwiedzającym stała ekspozycja kultury ludowej Pomorza i Kujaw. Dział Etnograficzny przy Muzeum Miejskim w Toruniu był pierwszym działem etnograficznym utworzonym w Polsce po II wojnie światowej. Lata następne to okres niezwykle intensywnej terenowej pracy badawcze] nad kulturą ludową różnych regionów Polski, to tworzenie kolekcji etnograficznej, to wiele publikacji - artykułów i prac dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej, praca dydaktyczna na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i wn'~zcie bardzo aktywny udział w pracach wielu towarzystw naukowych i społecznych, a w tym przede wszystkim w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Był to nie tylko okres intensywnego rozwoju Działu Etnograficznego w Muzeum, ale wysiłków i pracy, których efektem było powst:mie wielu muzeów i działów etnograficznych na obszarze Polski północnej. W 1955 roku dr Marii Znamierowskiej-Prlifferowej nadany zo:,tał tytuł profesora. W drugiej połov.rie lat 50. Profesor koncentruje swe działania wokół tworzenia odn;bnego muzeum etnograficznego, co stało się faktem 1 stycznia 1959 roku. V: tym bowiem dniu rozpoczęło działalność samodzielne Muzeum Etnograficzne \V Toruniu, obejmujące swym zasięgiem obszar Polski północnej. Pierwszym jego dyrektorem została oczywiście Profesor Maria Znamierowska-Prlifferowa. Faktem bez preceden~ su w owym okresie było już w ciągu następnych dwóch lat wybudowanie nowego pawilonu Muzeum. Był to bodaj pierwszy po II wojnie światowej w Polsce budynek wzniesiony z przeznaczeniem na muzeum. W pełnym toku znajduj,} się JUŻ też w tym czasie prace zmierzające do budowy przy muzealnego skansenu. Lata 60. to okres szybko postępującej, szeroko pojętej rozbudowy Muzeum, gromadzenia jego zbiorów, tworzenia nowoczesnej placówki muzealnej prowadzącej wielostronną działalność naukową, badawczą, kolekcjonerską, wydawniczcl or<lZ popularyzatorską. Znacznej rozbudowie ulega też kolekcja z zakresu rybołówstwa w Polsce, kolekcja, którą w znacznej mierze gromadzi Profesor osobiście, a która wkrótce staje się największą w kraju. Kolejno organizuje się i udostępnia zwiedzającym ekspozycje stałe Muzeum; wystawa tradycyjnego rybołówstwa ludowego w Polsce istnieje do dnia dzisiejszego i nadal stanowi przykład ekspozycji dobrze rozwiązanej i ujętej dydaktycznie. W 1969 roku, w roku lO-lecia istnienia Muzeum, otwarta zostaje część kujawska skansenu, w której do dziś funkcjonująca ekspozycja wnętrz, realizowana była pod osobistym, naukowym kierownictwem Profesor i przy bezpośrednim, czynnym Jej udziale. Już po dziesięciu latach istnienia Muzeum, stało się ono pod kierownictwem Marii Znamierowskiej-Prlifferowej jedną z czołowych i największych placówek etnograficznych w kraju. Zaangażowanie i ogromna pasja, wiedza i doświadczenie prof. Priifferowej, umiejętność rozbudzania zapału u młodszych pracowników. ich fascY'l1acja osobowością swego Dyrektora, przyniosły w krótkim czasie znakomite efekty. W tym samym okresie Maria Prlifferowa wysuwa projekt organizacji SIeci placówek typu skansenowskiego in situ na obszarze byłego \-voj. bydgoskiego, w tym skansenu rybackiego przy ul. Winnica w Toruniu oraz rozpoczynu prace związ;:me z budową takiego skansenu w Kaszczorku, u ujścia Drwęcy. �339 Oczywiście, równoczesme, Profesor kontynuuje żywą działalność naukowo-badawczą i dydaktyczną. Prowadzi indywidualne i organizuje zespołowe badania terenowe nad różnymi dziedzinami kultury ludowej regionów Polski północnej. W 1957 roku opublikowana została ogromna Jej praca zatytułowana Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich; pxaca ta wydana została potem powtórnie w języku angielskim przez Fundację Kościuszkowską w Stanach Zjednoczonych. Okres ten obfituje także w szereg innych publikacji oraz wiele prac redakcyjnych; przez szereg lat była członkiem Komitetu Redakcyjnego "Ludu", "Prac i Materiałów Etnograficznych", a następnie "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Wiele czasu poswięca też Profesor inspirowaniu działalności publikacyjnej młodszych pracowników Muzeum oraz merytorycznej i metodologicznej pomocy w tym zakresie. Równolegle kontynuuje działalnośĆ dydaktyczną jako pracownik naukowy (w latach 1958-59 także kierownik) Katedry Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w, Toruniu prowadząc wykłady z zakresu etnografii i muzealnictwa aż do 1988 roku; ostatnio - na Podyplomowym Studium Etnograficznym. Przez blisko 10 lat, począwszy od 1954 roku, była też Profesor kierownikiem toruńskiego Zakładu Etnografii l!nstytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, który w owym czasie zajmował się głównie badaniem kultury ludowej Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Odbyła szereg podróży zagranicznych, między innymi do Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Grecji, Jugosławii, Kanady, Rumunii, Stanów Zjednoczonych, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Włoch, Węgier, Związku Radzieckiego, biorąc czynny udział w organizowanych tam kongresach i konferencjach etnologicznych związanych z muzealnictwem. Okres toruński naukowego życia Marii Priifferowej charakteryzuje się także niezwykle intensywną pracą w licznych towarzystwach naukowych i organizacjach społecznych; w wielu z nich pełni Prof. Priifferowa odpowiedzialne funkcje w zarządach. Szczególnie podkreślić należy ponad 40-letnią pracę 'w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, którego była w ostatninl okresie członkiem honorowym, a w którego Zarządzie Głównym pracowała od 1946 roku przez wiele kadencji (w latach 1961-64 oraz 1967-73 pełniąc funkcję wiceprezesa), wnosząc wiele twórczej inicjatywy, organizując jego walne zgromadzenia i konferencje naukowe, reprezentując to Towarzystwo w kraju i poza jego granicami. Od 1946 roku była też Profesor członkiem (jednym z założycieli) jego Toruńskiego Oddziału, członkiem zarządu tego Oddziału, a od 1962 roku przez szereg kadencji - prezesem '. Nie sposób również nie wspomnieć o Towarzystwie Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, którym faktycznie przez wiele lat Profesor kierowała, będąc nie tylko jego twórczynią, ale i inicjatorką jego poczynań, a w którym aktywnie pracowała jeszcze do niedawna. Była członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Czynnie uczestniczyła w pracach Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego przez kilka kadencji, także jako członek zarządu. POtTladto należała do 13 innych towarzystw naukowych i towarzystw przyjaźni (między innymi pol- l Szerzej patrz: B. Kopczyńska-Jaworska, DzialaLność prof. dr Martl Znamlcrowsklej-Prllffcrowej w PoLskim TowarzystwIe Ludoznawczym, w: Rocznik Muzeum Etnografic:r.nego w Toruniu, t. l, Toruń 1978, s. 17-27; tamże: F. Midura, ZnaczenIe dzlaLalnoścl prof· dr MartI Znamierowsklej-Priifferowej dLa muzeaLnlctwa etnograflcznego, s. 13-16; tamże: D. Poklewska, Bibliografia (publikacji Profesor do 1978), s. ~8-34. �340 sko-fińskiego, polsko-indyjskiego, polsko-szwedzkiego), Wiele z nich, między innymi Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków, przyznało Jej członkostwo honorowe. Profesor była również członkiem Polskiego Komitetu Narodowego IeOM oraz przez wiele lat aktywnym członkiem zespołów doradczych, działających przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, między innymi Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego. W końcu 1971 roku prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, wbrew swej woli, skierowana została na emeryturę, ale przez kilka lat nadal pracowała w Muzeum jako konsultant. W dalszym ciągu była niezwykle czynna jako etnograf, muzeolog, działacz społeczny. Bierze udział w indywidualnych i zespołowych badaniach terenowych organizowanych przez Muzeum, aktywnie uczestniczy w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w działaniach Towarzystwa Przy jacióllVIuzeum Etnograficznego w Toruniu, kieruje pracami Zespołu ds. badań rybołówstwa ludowego i ochrony jego zabytków przy Komitecie Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, którego była członkiem. W jego ramach zainicjowala Prof. Prlifferowa opracowanie słownika rybackiego. Spośród publikacji z lat osiemdziesiątych poczesne miejsce zajmuje praca pt. Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce na tle zbiorów i badań terenowych Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wydana w 1988 roku. Nie zaniechała także Profesor działalności inspiratorskiej i organizacyjnej w odniesieniu do powstających, nowych placówek typu muzealnego. Jeszcze w latach osiemdziesiątych konsultowała zagadnienia merytoryczne i opracowywała koncepcję tworzącego się muzeum w Jastarni, a w czerwcu 1987 roku bierze udział w otwarciu zagrody wiejskiej w Nadolu (filia Muzeum Ziemi Puckiej w Pucku). Pewne odbicie tego wypełnionego pracą życia stanowi długa lista od:z.naczeń, medali i nagród, którą otwiera Złoty Krzyż Zasługi - nadany W, 1939 roku, Następne wysokie odznaczeńia to: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1957), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1978), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1984) oraz tytuł honorowy "Zasłużony dla kultury narodowej" (1988). Spośród innych, z lat powojennych, wymieńmy przykładowo: Medal lO-lecia· Polski Ludowej, Medal 30-lecia Polski Ludowej, Od7ll1akę Tysiąclecia przyznaną za działalność społeczną w obchodach tysiąclecia Państwa Polskiego, złotą odznakę pamiątkową Gryfa Pomorskiego (1960), odznakę "Zasłużony dzialacz kultury" (1963), złotą odznakę "Za opiekę nad zabytkami", ponadto odznaki za zasługi dla województwa bydgoskiego (1960), za zaslugi dla województwa wrocławskiego (1978) i torUr1skiego (1979), Medal 50-lecia Instytutu Bałtyckiego (1977) oraz liczne nagrody państwowe i wojewódzkie, a także dyplomy hOO1orowe Ministra Kultury i SztukL Osobno wymienić trzeba odznaczenia przyznane przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, które prof. Priifferowa ogromnie ceniła. Były to: Złota Odznaka UMK z okazji 25-lecia Uczelni, okolicznościowy medal w 40. rocznicę powolania do życia Uniwersytetu, wreszcie medal "Za zasługi położone dla rozwoju uczelni" przyznany przez Senat w 1978 roku. Prof. Priifferowa otrzymała również najwyższe prestiżowe wyróżnienie środowiska etnograficznego, jakim jest Nagroda i Medal im. O. Kolberga "W uznaniu zasług dla kultury ludowej" (1976). Ponad 100 publikacji naukowych, wkład w rozwój polskiej etnografii, ogromne zasługi w zakresie koncepcji, teoretycznych podstaw i organizacji muzealnictwa etnograficznego w Polsce, w tym również nowatorskie inicjaty'wy, koncep~je i poc~ynania w zakresie muzealnictwa skansenowskiego oraz ochrony kultury ludowej łącznie z budownictwem, popularyzacja wartości tej kultury wśród społeczeń- �341 stwa, praca pedagogiczna - wykształcenie i wychowanie wielu pokoleń etnograf6w i muzeologów, inicjowanie i aktywny udział w organizacji i pracach wielu konferencji międzynarodowych i ogólnopolskich, działalność twórcza i organizacy jna w wielu t&warzystwach naukowych i społecznych, kolegiach doradczych, komitetach redakcyjnych i wiele, wiele innych prac to dorobek, który można by roz~ dzielić na kilka życiorysów. Ogrom tych dokonań nie jest jednak w stanie przesłonić niespotykanej, fa~;cyr.J.ującej osobowości Pani Profesor. Pełna temperamentu, konsekwentna i wytrwała, niespotykanie pracowita, z pasją angażująca się w kolejne działania, a jednocześnie obdarzona fantazją i posiadająca niespotykaną wyobraźnię, wymagająca od siebie i innych, a jednocześnie pełna wyrozumiałości i pobłażania wobec cudzych dabości, Pani Profesor zawsze gotowa była nieść pomoc innym, zawsze znajdo'Nala czas na współczucie, pocieszenie czy udzielenie życzliwej rady. Polskie środowisko etnograficzne i muzealne, środowisko naukowe i kulturalne Tort;nia, przyjaciele, wychowankowie i współpracownicy, przedstawiciele towarzystw naukowych i społecznych, władze centralne, wojewódzkie i miejskie Torunia pożegnały prof. dr Marię Znamierowską-Prilfferową w dniu 2·i sierpnia 1990 roku w sali Muzeum Etnograficznego w Toruniu - w Jej Muzeum, które stworzyła i którego była pierwszym, wieloletnim Dyrektorem; w tym samym miejscu, w którym w 1978 roku zorganizowano Jej Jubileusz 50-lecia pracy naukO\vej, a w 1988 roku Jubileusz gO-lecia urodzin. Spoczęła na cmentarzu Św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu, w mieście, któremu poświęciła przeszło 45 lat swego życia i pracy, i w którym pozostawiła swe ukochane dzieło - Muzeum Etnograficzne w Toruniu wraz z przymuzealnym skansenem, którego rozbudową do ostatnich niemal dni żywo się int.erewwała. Odeszła nestorka etnografii polskiej po długim, pełnym pasji, niezwykle twórczym życiu, wypełnionym niemal do ostatnich dni intensywną pracą zawodową i społeczną. Zostanie na zawsze znaczącą postacią w historii etnografii i muzealnictwa etnograficznego w Polsce I. Roman Tubaja KAZIMIERZ WIĘCŁAW (1913-1990) 18 maja 1990 roku zmarł w Mszanie Dolnej Kazimierz Więcław. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Mszanie Dolnej był od 1975roku. Urodził się 2 stycznia 1913 r. w Międzybrodziu Bialskim. We wrześniu 1939 roku uczestniczył w kampanii wrześniowej, rozbrojony pod Przemyślem, uciekł z transportu i podjął pracę w kopalni węgla w Trzebini. Po latach porzucił tę I W końcu 1990 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu przejęło bibliotekę, spuściznę (dokumenty, materiały terenowe, rękopisy, maszynopisy prac i artykułów, w tym część niepublikowanych itp.) oraz pamiątki po prof. Marii Znamierowskiej-PrUfferowej. Muzeum, po opracowaniu przyjętych materiałów, zamierza zorganizować stałą ekspozycję biograficzną poświęconą ~yciu i działalności Profesor. �342 pracę i przeniósł się do Żywca, gdzie znalazł zatrudnienie w Cegielni. W 1954 r. przyjechał do Mszany Dolnej i podjął pracę w PKP, pracując tam aż do przejścia na emeryturę. Żonaty, miał troje dzieci. Śp. Kazimierz był artystą malarzem, amatorem, lecz Jego malarstwo było sztuką wielkiego lotu. Jego dzieła miały duże powodzenie. Mniej znany jest fakt Kazimierz nie lubił się chwalić, że uznali Go profesjonaliści, o czym świadczy powierzenie Mu przez artystę z dużego ośrodka artystycznego wykonania obrazu na mającą się odbyć wystawę. Nasuwa się pytanie skąd u śp. Kazimierza zrodziły się zainteresowania ludoznawcze. W Jego przypadku odpowiedź jest prosta. Pochodził ze środowiska wiejskiego (Beskid Mały), miał artystyczną duszę, malował głównie pejzaże regionu Gorców i Beskidu Wyspowego. W poszukiwaniu tematów w swoich wędrówkach stykał się z ludźmi regionu, a stąd już tylko krok do poznawania i zainteresowania się kulturą ludu i ludoznawstwem szeroko pojętym. O skali Jego ludoznawczych zainteresowań świadczy, że nie opuścił omal żadnego ze zjazdów krajowych, organizowanych przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak wiadomo wciąż w innym regionie Polski. Nasuwa się z okazji tych wspomnień pewna refleksja. Artystyczna wrażliwość, a taką dysponował śp. Kazimierz, pozwala intensywnie przeżywać piękno otaczającego nas świata, pozwala dostrzegać zjawiska, niedostępne dla zwykłego zjadacza chleba. Przekonany jestem, że śp. Kazimierz tak właśnie głęboko przeżywał piękno tego świata. Niech Dobry Bóg przyjmie Go do Swojej chwały! Jan Kaplon PROF. DR FRANCISZEK (1906-1991) WOKROJ W dniu 29 kwietnia 1991 roku odszedł na wieczny spoczynek prof. dr Franciszek Wokroj, emerytowany profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Prof. Wokroj był ostatnim, wykształconym przed drugą wojną światową, antropologiem sławnej szkoły Jana Czekanowskiego. Urodził się 12.10.1906 roku we Lwowie w rodzinie robotniczej. Jego ojciec, litograf, umarł gdy profesor miał niespełna 12 lat. Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym w zakresie antropo-geografii, które ukończył 1937 roku uzyskując dyplom magistra na podstawie rozprawy pt. Badania antropologiczne na terytorium nordycznym Polski. Po stracie ojca, już od 15 roku życia, pracował między innymi w emigracyjnym towarzystwie okrętowym Holland-America Line we Lwowie a następnie w urzędzie skarbowym jako księgowy. Po studiach podjął pracę w Katedrze Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W tym krótkim przedwojennym okresie prowadził liczne badania wykopaliskowe pod kierunkiem prof. L. Kozłowskiego, oraz badania antropologiczne nad młodzieżą akademicką Lwowa (w tym Lwowskiego Korpusu Kadetów), a także wśród kolonistów niemieckich i Łemków na Podkarpaciu oraz Słowińców i Kozaków. Po wybuchu wojny, gdy do Lwowa we- �343 szła Armia Czerwona, był w latach 1940-1941 asystentem Zakładu Geologii Uniwersytetu im. Iwana Franko, a po ponownym wejściu tej armii do Lwowa· w latach 1944-45 pracownikiem naukowym w gabinecie antropologicznym przy Katedrze Zoologii. W 1945 roku repatriował się do Poznania. Jak pisał M. Cwirko-Godycki (1958) "różnorodne zainteresowania prof. Wokroja ożywiły Zakład Antropologii Uniwersytetu Poznańskiego, do którego trafił od 1.X.1945 roku jako starszy asystent". Jednocześnie pracował jako nauczyciel ·w In Państwowym Gimnazjum im. Bergera. W 1946 roku został delegatem Miinistcrstwa Oświaty z ramienia Referatu Rewindykacji do przewiezienia majątk~ Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W tym trudnym czasie, dzięki Jego ni~zwykłej pomysłowoki, udało się Mu przywieźć do Polski 25 wagonów zbiorów, w tym biblioteki prywatne wielu profesorów, także Jana Czekanowskiego. Doktoryzował się 1948 roku na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym u J. Czekanowskiego na podstawie rozprawy pt. Zróżnicowanie społeczne, zawodowe i antropologiczne młodzieży szkół Wyższych akademickich we Lwowie. W czasie kierowania Katedrą Antropologii Uniwersytetu Poznańskiego przez J. Czekanowskiego, F. Wokroj był jego prawą ręką do spraw organizacyjnych i administracyjnych, których stary już Mistrz nie lubił. W tym czasie. podjął pracę nad rozprawą habilitacyjną badania kolonistów niemieckich na Podkarpaciu w zakresie antropologii i demografii. W 1954 roku został mianowany zastępcą profesora, zaś w maju 1956 roku, na podstawie nowej ustawy, został mianowany na stanowisko docenta. Od 1946 był współpracownikiem Komitetu A!!1tropologii PAN, a od 1956 roku Komitetu Antropologicznego PAN. Pełnił też funkcję sekretarza Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, sekretarza redakcji "Przeglądu Antropologicznego" i zastępcy redaktora naczelnego. W latach 1955/57 był prodziekanem Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi. Tytuł profesora nadzwyczajnego nadała mu Rada Państwa w 1962 roku. We wrześniu 1956 roku objął kierownictwo Zakładu Antropologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, na którym przebywał do 1962 roku. Od l.XII.l962 do l.III.1965 roku był kierownikiem Katedry Antropologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Po śmierci prof. L Michalskiego w 1965 roku objął na dwa lata kuratorstwo Zakładu Antropologii w Łodzi. 1.01.1967 roku objął kierownictwo Zakładu Antropologii Regionalnej i Etnicznej w Katedrze Antropologii UAM w Poznaniu, na którym przebywał do momentu likwidacji Katedry w 1969 roku. W 1969 roku przeszedł w stan spoczynku. W swym naukowym dorobku pozostawił około 75 prac o tematyce ontogenetycznej, antropologiczno-demograficznej, socjologicznej, a przede wszystkim z zakresu kraniologii Ostrów Lednicki, Cedynia. Po wojnie w swej działalności skupiał się na pozyskiwaniu materiałów szkieletowych z licznych cmentarzysk Wo·lin-Młynówka, Koszalin-Góra Chełmska, Kołobrzeg-Kolegiata, Łowyń pod Międzychodem i inne. Prowadził również systematyczne badania studentów Uniwersytetu Poznańskiego, a w latach 1961-64 pół ciągłe badania licealistów Wielkopolski i Pomorza, w których uczestniczyli pracownicy Zakładów w Poznaniu i w Toruniu. Wykształcił około 50 magistrów i 11 doktorów. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Czechosłowackiego Towarzystwa Antropologicznego. W latach 1958/59 uczestniczył w Polsko-Egipskiej ekspedycji naukowej badającej ludność pustynnych obszarów Egiptu, a w 1975 roku prowadził w Moskwie badania materiałów byłej Katedry Etnologii i A!!1tropologii UJK we Lwowie i współdziałał na rzecz przekazania ich do Polski. Szczególne wię:ti łączyły Go ze �344 środowiskiem etnograficznym i stomatologicznym, na którego gruncie propagował badania paleopatologii uzębienia. Antropologię pojmował szeroko, dostrzegał jcj różnorodne powiązania z archeologią, etnografią, demografią, socjologią i medycyną. Najbardziej twórczym naukowo okresem życia F. Wokroja były łata 1939-1950, kiedy publikował nowoczesne naówczas prace z pogranicza antropologii, socjologii i demografii. W latach sześćdziesiątych skupił się na badaniach wykopaliskowych i ontogenetycznych. Nikt w okresie powojennym nie może dorównać Mu w liczbie prowadzonych prac wykopaliskowych, na których kształciło się wielu antropolog6w. Pozostawił po sobie bogatą spuścizinę naukową i duży dorobek organizacyjny. Andrzej WSPO:vINIENIE O SP. PROFESORZE FRANCISZKU Malinow~ki WOKROJU Zmarły w 1991 r. śp. profesor Franciszek Wokroj należał do grona moich profesorów, pod których kierunkiem studiowałem w latach 60. na UAM w Poznaniu. Wykładał On wówczas studentom etnografii podstawy antropologii fizycznej wplatając także w program zajęć elementy antropologii etnicznej. Jak pamiętam, był On nie tylko bardzo wymagającym wykładowcą, ale ró\',mież naukowcem potrafiącym łączyć suche fakty z interesująco podanymi anegdotami i zabawnymi opowieściami nawiązującymi często do prowadzonych przez Niego badań terenowych. Jeszcze w czasie studiów, gdy stałem się członkiem PTL, poznałem profesora Franciszka Wokroja od innej strony, a mianowicie jako niestrudzonego działacza społecznego ruchu naukowego, który wiele swego wolnego czasu i energii poświęcił polskiemu ludoznawstwu i jego stowarzyszeniu. Był On jednym z nielicznych antropologów fizycznych aktywnie uczestniczących w pracach PTL. Choć' sam nie podejmował problematyki etnograficznej, to do środowiska etnologicznego zbliżały Go bez wątpienia zarówno tradycje szkoły antropologicznej J. Czekanowskiego, akcentującej jedność wszystkich nauk antropologicznych, jak i własne zainteresowania problemami antropologii etnicznej i historycznej, a także osobiste doświadczenia z badań terenowych prowadzonych wielokrotnie w środowisku wiejskim. Już od pierwszych powojennych lat profesor Franciszek Wokroj uczestniczył w pracach na rzecz odradzającego się PTL. Był jednym z tych, którzy walnie przyczynili się do uratowania dla Towarzystwa i połskiej nauki cennych zbiorów bibliotecznych znajdujących się we Lwowie - byłej siedzibie stowarzyszenia. Dzięki wielu zabiegom, w których niebagatelną rolę odegrał także profesor Franciszek Wokroj, unikatowa kolekcja książek, będąca do dziś najlepszym księgozbiorem etnograficznym w Polsce, znalazła się w nowych granicach naszego kraju i po kilku latach wędrówek jako biblioteka imienia J. Czekanowskiego, otworzyła swe podwoje we Wrocławiu. W uznaniu osobistych zasług oddanych tej sprawie, jak i w podzięce za lata społecznej, bezinteresownej pracy na rzecz PTL, Walne Zgromadzenie Delegatów na zjeździe w Łańcucie w 1983 roku nadało profesorowi Franciszkowi Wokrojowi zaszczytny tytuł członka honorowego. Począwszy od lat 40. profesor Franciszek Wokroj wybierany był do centralnych władz PTL, pełniąc w nich przez wiele kadencji szereg funkcji, które wypełniał zawsze z wielkim poczuciem odpowiedzialności. Znany był ze swej solidności, �345 akuratności i dociekliwości, a te właśnie cechy czyniły z Niego dobrego kandydata na stanowisko odpowiedzialne za sprawy finansowe i kontrolne. W latach 1954-1958 był skarbnikiem Towarzystwa, w okresie 1961-1963 oraz 1976-1979 członkiem, a w kadencji 1973-1976 przewodniczącym Głównej Komisji Rewizyjnej. To właśnie w tych latach miałem zaszczyt współpracować z profesorem Franciszkiem Wokrojem podziwiając Jego niespożyte siły, energię, stanowczość oraz biegłość w sprawach budżetowo-administracyjnych, jakże odległych - jak mi się wówczas błędnie zdawało, od czystego dyskursu naukowego. Wielokrotnie wybierany był także do Zarządu Głównego - jako zastępca członka (lata 1956-1959, 1967-1969) i jako członek rzeczywisty (lata 1959-1961, 1973) aktywnie uczestnicząc w opracowywaniu strategii działań PTL i w rozwiązywaniu małych i większych spraw bieżących. W okresie 1964-1966 był profesor Franciszek Wokroj także członkiem Sądu Koleżeńskiego przy Zarządzie Głównym. Jednak ukoronowaniem tej wieloletniej nie zawsze przecież wdzięcznej - pracy na rzecz Zarządu Głównego stał się Jego wybór w maju 1980 roku na prezesa Towarzystwa, którym przyszło Mu kierować w wyjątkowo trudnym okresie politycznych przełomów - aż do 1982. Warto tu również wspomnieć, iż nie bez racji profesor Franciszek Wokroj uchodził za jednego z najlepszych znawców statutu PTL, którego był nie tylko doskonałym prawnym interpretatorem, ale również krytykiem. To za Jego sprawą ożyła w Towarzystwie dyskusja nad brakami i mankamentami tego podstawowego dokumentu, co w końcu doprowadziło do uchwalenia :mlowelizowanej jego wersji. Aktywnie działając przede wszystkim w Zarządzie Głównym był profesor Franciszek Wokroj przez wszystkie lata także członkiem Poznańskiego Oddziału PTL zasiadając wielokrotnie w jego władzach i reprezentując Oddział jako delegat na Walnych Zgromadzeniach PTL. Należał On do generacji profesorów będących łącznikami między przedwojenną tradycją akademicką a nowymi czasy. Cząstkę tej tradycji starał się przekazać środowisku etnograficznemu poprzez swą pracę dla, i w Towarzystwie. Dla tych, którzy Go znali pozostanie we wdzięcznej pamięci jako niestrudzony, ofiarny i zasłużony działacz ludoznawczego ruchu. Aleksander Posern-Zieliń.ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d694de3fa807a295f27500ea2579a64.pdf 1a358f55cdc8b9110f5edca7dc1c2723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1549 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.209-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WYSTAWA F O T O G R A F I C Z N A „ŚW. WOJCIECH W P O L S K I E J K U L T U R Z E LUDOWEJ", 18.04 - 04.05.2000, C E N T R U M K U L T U R Y „ZAMEK" W POZNANIU W dniach od 18 kwietnia do 4 maja 2000 г., w Centrum Kultury „Zamek" w Poznaniu, w Holu Kolumnowym, miała miejsce wystawa fotograficzna „Św. Wojciech w polskiej kulturze ludowej". Zdjęcia pochodziły z Archiwum Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu. Organizatorami wystawy była Pracownia Etnologii I A E PAN O/Poznań oraz C K . „Zamek" a jej sponsorami Władze Miasta Poznania, Międzynarodowe Targi Poznańskie oraz Piwnica Murna. Patronat medialny objęło Radio Merkury i „Gazeta Wyborcza". Wystawa przedstawiała zdjęcia wyobrażeń postaci św. Wojciecha i przejawów jego kultu w sztuce i kulturze polskiej. Fotogramy zostały wykonane przez etnologów z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz zatrudnionych przez w/w Instytut etnologów pracujących na umowach zleconych. Zdjęcia są materiałem dokumentacyjnym z badań terenowych nad kultem św. Wojciecha w Polsce przeprowadzonych w okresie od sierpnia 1995 do lutego 1998, pod kierunkiem prof, dr hab. Marii Paradowskiej, kierownika Pracowni Etnologii I A E PAN O/Poznań. Badania finan­ sowane były przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej, Komitet Badań Naukowych oraz Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Wędrując przez wioski i miasteczka pięćdziesięciu etnologów i studentów etnologii z Po­ znania, Warszawy i Krakowa zebrało ponad 2200 wywiadów, 380 ankiet, wykonało dokumenta­ cję w formie 1160 zdjęć i prawie 200 sprawozdań. Badacze próbowali dowiedzieć się, co Polacy wiedzą o swoim patronie, św. Wojciechu, czy w ogóle go znają i coś o nim słyszeli, o jego życiu, pochodzeniu i śmierci. Zbierali legendy, podania, przysłowia, przypowieści. Próbowali ustalić, czy kult św. Wojciecha jest powszechny, wypływający z indywidualnej religijności i głęboko zakorze­ niony, czy raczej połowiczny, okazjonalnie i odgórnie sterowany. Zbierali informacje o miejscach związanych w tradycji i historii z postacią świętego misjonarza, o jego sanktuariach, kościółkach rzekomo przez niego zakładanych lub jemu dedykowanych, o kamieniach, źródłach, wzgórzach i drzewach, przy których miał czynić cuda, nauczać, nawracać, chrzcić i uzdrawiać. Rejestrowali sztukę przedstawiającą postać św. Wojciecha w świątyniach, w prywatnych domach, kapliczkach i figurach przydrożnych. Nie wszędzie była okazja i możliwość wykonania zdjęć. Na wystawie pokazano małą cząstkę interesującego i cudownego świata kultury religijnej, choć na co dzień nie dostrzeganej, jednak nadal żywej i mocno zakorzenionej w polskiej historii i tradycji. Większość zaprezentowanych fotografii (około 156 sztuk) pochodziła z Wielkopolski, Kujaw, Małopolski i Pomorza, skąd materiał fotograficzny należący do Pracowni Etnologii jest najbogatszy. Projekt wystawy przygoto­ wała Anna Urbańska z Pracowni Etnologii I A E PAN O/Poznań, a opracował artystycznie Waldemar Idzikowski z C K . „Zamek". Autorami wystawionych zdjęć są: Piotr Andrusieczko (UAM), Rafał Beszterda (IAE PAN Poznań), Krystyna Hermanowicz-Nowak (IAE PAN Kra­ ków), Natalia Maksymowicz-Maciata (UAM), Agnieszka Oleśkowicz-Popiel (UAM), Alicja Pasek (UAM), Dariusz Sowul (UAM) i Anna Urbańska (IAE PAN Poznań). Z okazji wystawy wydany został przez C K . „Zamek" folder, którego autorkami są Maria Paradowska i Anna Urbańska. Na wystawie można było obejrzeć zdjęcia formatu 15/21 i 18/28, zgrupowane na trzynastu planszach. Trzy z nich przedstawiały kapliczki i figury przydrożne z woj. małopolskiego, głównie z doliny Popradu, doliny Dunajca i rejonu krakowskiego (miejscowości: Wiśniowa, Tymowa, �210 KRONIKA Kraków-Piaski, Kunowo, Łomnica Zdrój, Ciężkowice, Staszkówka, Dominikowice, Moszczenica Wyżna, Rajbrot, Łazany, Raciechowice, Librantowa, Rożnowice, Sitnica, Modlnica, Rożnów, Wola Krogulecka, Mystków). Na dwóch tablicach można było zobaczyć tzw. „kamienie św. Wojciecha" i „studzienki" z woj. wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego oraz jedno z woj. małopolskiego (miejscowości: Gościeszyn, Las Dąbrowa k/Maciejowa, Strzelno, Margonin, Pomarzany, Budziejewko, rewir leśny Gródek k/Drzycima). Między nimi znajdowały się plansze ze zdjęciami „dróg krzyżowych" św. Wojciecha z jego sanktuariów w Cieszęcinie na południowo- wschodnim skraju Wielkopolski i w Świętym Gaju w woj. warmińsko-mazurskim. Cztery tablice prezentowały figury, obrazy i witraże św. Wojciecha z 27 różnych kościołów z woj. pomorskiego (Gorzędziej), zachodnio-pomorskiego (Sępólno Wielkie, Wyszewo, Koszalin), kujawsko-pomorskiego (Gościeszyn, Strzelno, Inowrocław), warmińsko-mazurskiego (Święty Gaj, Pieniężno), wielkopol­ skiego (Krotoszyn, Kobierno, Rozdrażew, Janków Zaleśny, Wilkowyja, Rusko, Pogorzelica, Rojów, Lewków, Wągrowiec, Poznań), małopolskiego (Murzasichle, Jurgów, Rożnów, Ciężkowice, Gorlice), łódzkiego (Cieszęcin) i lubuskiego (Kargowa). Na kolejnej planszy przedstawiono 13 kościołów św. Wojciecha z woj. wielkopolskiego (Chrzypsko Wielkie, Margonin,, Wilkowyja, Pogorzelica, Rusko, Janków Zaleśny, Lewków, Budziejewko, Wągrowiec, Trzemeszno), dolno-śląskiego (Trzebicko Górne), małopolskiego (Rożnów) i warmińsko-mazurskiego (Święty Gaj). Ostatnia tablica poświęcona była relikwiarzom oraz rzadko spotykanym sztandarom i wotom dożynkowym związa­ nym ze św. Wojciechem. Spośród licznych relikwiarzy wybrano kilka z Poznania, Ruska, Pogorzelicy, Świętego Gaju i Rudy k/Wielunia. Między planszami zaprezentowano 13 dużych pojedynczych powiększeń formatu 50/70, wśród których przedstawiono V I stację „drogi krzyżowej" św. Wojciecha i tablicę pamiątkową ze Świętego Gaju, św. lipę z Cieszęcina, pod którą, według legendy, odpoczywał misjonarz, witraż z kościoła Św. Trójcy w Strzelnie, postaci św. Wojciecha z kapliczek przydrożnych z Moszczenicy Wyżnej, Dominikowie, Ciężkowic, Wiśniowej oraz z nagrobków kamiennych w Wiśniowej i Ra­ ciechowicach, sztandar z Murzasichla oraz relikwiarz z Pogorzelicy. Zwiedzanie wystawy roz­ poczynało się od trzech tablic, na których można było przeczytać o badaniach etnologicznych nad kultem św. Wojciecha w Polsce, o legendarnych „szlakach św. Wojciecha", jego kamieniach, studzienkach, drzewach, kapliczkach i kościołach oraz pokrótce przedstawiony życiorys świętego. Wernisaż wystawy połączony był z prezentacją najnowszej książki prof. Marii Paradowskiej p.t. / szedł przez łąki, pola, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, opublikowanej nakładem wydawnictwa „W drodze". Otwarciu wystawy towarzyszyło wielu gości ze środowiska poznańs­ kiego oraz prasa. Spotkanie otworzyła pani Anna Hryniewiecka, zastępca dyrektora ds. pro­ gramowych C K . „Zamek" oraz prof. Maria Paradowska. Po wystawie oprowadziła Anna Urbańska. Wernisaż zakończył się poczęstunkiem przygotowanym przez Piwnicę Murną z Po­ znania. W ciągu dwóch tygodni ekspozycja cieszyła się dużą frekwencją, co miało swoje odbicie w prasie poznańskiej. Wystawa zostanie zaprezentowana również w innych miejscach na terenie Poznania, jak i w innych miejscowościach. W czerwcu 2000 zdjęcia pokazywano w kościele p.w. św. Wojciecha w Poznaniu. Anna Urbańska NA NOWO O D C Z Y T A N I E / N A NOWO PISANIE, C Z Y L I AMERYKAŃSKIE I E U R O P E J S K I E BADANIA S L A W I S T Y C Z N E U SCHYŁKU W I E K U Tegorocznym miejscem spotkania slawistów amerykańskich i europejskich była stolica stanu Missouri, St. Louis, jeden z głównych ośrodków przemysłowo-handlowych centralnej części USA, miasto założone przez Francuzów w 1764 г., leżące nad rzeką Mississippi, znane też z pielgrzym­ kowego szlaku wielkiego Słowianina, papieża Jana Pawła I I . W dniach 18-21.XI. 1999 r. odbyła się tam 31st National Convention of the American Association for the Advancement of Slavic �KRONIKA 211 Studies (AAASS), która zgromadziła ponad 850 slawistów reprezentujących ośrodki uniwersytec­ kie i inne placówki naukowo-badawcze, głównie Ameryki Północnej, ale i niemalże wszystkich krajów Europy. W 300 panelach i obradach okrągłego stołu przedstawiono najnowsze spojrzenia na słowiańskie kraje w perspektywie ich historii, kultury, literatury, ekonomii i polityki, ze wskazaniem na preferencje, stan i kierunki badań, funkcje, konteksty, itp. Obserwowane od lat anglo-amerykańskie „głębokie czytanie" Rosji i tym razem stanowiło dominantę naukowych zainteresowań wielu dyscyplin, co potwierdza jednocześnie specyfkę slawi­ stycznych ośrodków uniwersyteckich w Ameryce i Europie Zachodniej, skąd w większości wywo­ dzili się referenci i dyskutanci. To szczególne zainteresowanie wielkim państwem wynika też z generalnej amerykańskiej tendencji do globalizmu i ujmowania rzeczywistości światowej dużymi figurami, co dostrzega się na bardzo wielu kongresach i konferencjach naukowych przy decydu­ jącym udziale komponentu amerykańskiego (globalizm kontra lokalność). Wprawdzie imponu­ jące było nadzwyczaj szczegółowe i wieloaspektowe rozpoznanie tego ogromnego obszaru badań (w jego części europejskiej i azjatyckiej), to prowokowało ono jednocześnie do różnorakich refleksji z megalomanią narodową i imperializmem kulturowym włącznie. Dla nakreślenia specyfiki zainteresowań slawistycznych zaprezentowanych podczas Konwen­ cji zasadne będzie przyjęcie kryteriów porządkujących, etnogeograficznego i etnohistorycznego, z wyeksponowaniem polskich tematów i kontekstów w aspekcie kultury i literatury oraz paneli stricte folklorystycznych, z uwagi na osobistą orientację naukową autorki tego omówienia - jednej z nielicznych przedstawicielek polskiego środowiska uniwersyteckiego biorących udział w Kon­ wencji w St. Louis. Rosja i jej byłe państwa satelickie (o nie w pełni jeszcze wykrystalizowanej nowej tożsamości), można by stwierdzić, przeglądając kilkudziesięciostronicowy program obrad (obecny też w Inter­ necie), wzbogacony o reklamy czołowych wydawnictw, głównie amerykańskich i angielskich, takich jak Indiana University Press, Cambridge University Press, Yale University Press, M.E. Sharpe Inc., University of Washington Press, Orbis Books London, i in. oraz new titles w większości wskazujące na wciąż żywą fascynację postkomunistycznym rosyjskim fenomenem i przeszłością oraz przyszłością tego byłego imperium, wzbudzającą naukowe emocje i spekulacje również w zderzeniu z nową sytuacją geopolityczną w odniesieniu do Europy Centralno-Wschodniej i Południowej. Właśnie ta konfiguracja geopolityczna, wyróżnik geopolityczny, stał się waż­ niejszy niż konfiguracje kulturowe w identyfikacji słowiańskich krajów. Konwencji towarzyszyła ogromna wystawa i sprzedaż książek tych i innych wydawnictw naukowych (także rosyjskojęzycznych z Rosji), ciesząca się ogromnym zainteresowaniem międzynarodowej grupy badaczy. Koniec tysiąclecia to czas prowokujący również do naukowego „rachunku sumienia", archi­ wizacji przeszłości - potężnej retrospekcji i ujęć prospektywnych w każdej dziedzinie wiedzy, także w naukach humanistycznych o orientacji slawistycznej. Konwencja AAASS w St. Louis potwierdziła tę prawidłowość. Historyczny rekonesans wartościujący w odniesieniu do Rosji określały cezury czasowe i differentia specifica poszczególnych okresów jej historii (expressis verbis wskazujące na jej model kultury, antytetycznej wobec kultury Europy Centralnej i Połu­ dniowej): Rusi Kijowskiej, Rosji średniowiecznej europejskiej, imperialnej i późnoimperialnej, wczesnonowoczesnej, Rosji Radzieckiej, sowieckiego czasu I I wojny światowej, Rosji stalinows­ kiej, późnego okresu stalinizmu (1945-1953), jak również Rosji poststalinowskiej, postsowieckiej, postkomunistycznej i ostatnich lat kryzysu. Szczegółowemu naukowemu oglądowi poddano więc m.in. kluczowe pojęcia w rosyjskiej historii: narodowość, etniczność, przemieszczenia ludności, problemy państwa, armii, rosyjskich reform prawnych, polityki wewnętrznej i zewnętrznej w ra­ mach dawnego Bloku Wschodniego i Wspólnoty Niepodległych Państw oraz nowych niepodleg­ łych państw, „budowania drogi do Kościoła", kultury mieszczańskiej, rewolucyjnej, popularnej, wizualnej, rytuałów i mitów „nowej kultury", perspektyw rosyjskiego federalizmu, zimnej wojny, estetyki radzieckiej władzy, własności i władzy, rosyjskiej edukacji, sprawiedliwości i pra­ wa, warunków zdrowotnych i demograficznych implikacji, kwestii kobiet, rosyjskiej ekonomii w aspektach globalizmu i regionalizmu, prowincjonalizmu, obywatelskiej edukacji, grup zawodo­ wych: robotników i chłopów oraz elit, prywatności i publiczności, opozycji metropolia (Moskwa, �212 KRONIKA St. Petersburg) - prowincja, ortodoksyjności, archiwów i bibliotek, rosyjskich kultur młodzieżo­ wych (ciągłości i zmian), utrzymywania porządku, programu gospodarczo-politycznego i strategii militarnych, oblicza islamu w Federacji Rosyjskiej, wzorów cenzury, śmierci i pamięci, transfor­ macji postaw i wartości, rosyjskiej prezydentury, Rosji w wieku elektroniki (też w aspekcie badań lingwistycznych), aeroprzestrzeni kultury (kosmonauci-bohaterowie), naukowców jako prze­ wodników Zachodniej kultury, społeczno-politycznej mapy Syberii, strategii adaptacji do nowego życia (lata dziewięćdziesiąte), wreszcie pisarzy oddających fikcję i prawdę historyczną w rosyj­ skiej literaturze: A. Puszkina, L . Tołstoja, F . Dostojewskiego, M . Gorkiego, W. Nabokowa, W. Makanina, W. Trifonowa, N. Sokołowa, M . Petruszewskiej, B. Achmaduliny, A. Sołżenicyna i literatury gułagu, rosyjskiego kina i mediów, nowostrojki w kanonie literackim, zbiorów, archi­ wów, diaspory, rosyjskiej poetyki (rytm, wiersz) i komparatywnej metryki oraz specyfiki studiów sowietologicznych i postsowieckich. Poszukiwanie nowej tożsamości stanowiło płaszczyznę łączącą ekspansję rosyjskiej orientacji w badaniach slawistycznych z pozostałymi ich narodowymi odmianami - w odniesieniu do państw Europy Wschodnio-Centralnej (głównie Czech, Słowacji, Polski, Węgier) i Południowej (Słowenia, Chorwacja, Serbia, Macedonia, Bułgaria, Rumunia, Albania). Mamy tu do czynienia z jednej strony z utrwalaniem narodowych wartości w realiach postkomunistycznej ekspansji sowieckiej, odejścia od sowieckiej zależności, jednak z tendencją do zaznaczania nowego panslawizmu, z dru­ giej strony z konstruowaniem nowych relacji w obliczu aktualnych procesów transformacyjnych w czasie przejścia - budowania nowej Europy. Na tendencje te wskazywały i badania szczegółowe dotyczące m.in. problemów tożsamości regionalnej i narodowej (Śląsk - Niemcy, Kresy, Biało­ ruś), powojennej rekonstrukcji Europy, antysemityzmu i lokalizmu, ekonomicznych i społecznych przeobrażeń, niezależnych mediów i demokratyzacji Centralnej i Wschodniej Europy, zmieniają­ cych się obrazów płci i narodowości (w literaturze i kinematografii), roh przestrzeni publicznych w konstruowaniu zbiorowej tożsamości, rozwoju społeczeństw obywatelskich, tradycji i innowacji we Wschodnio-Centralnej historii europejskiej, doświadczeń multikulturalizmu, etniczności, naro­ dowej tożsamości, również w perspektywie porównawczej (Bałkany), zmiany postaw i wartości, ról społecznych w okresie transformacji, miejsko-wiejskiego dysonansu (na Bałkanach), liderów politycznych i grup interesu, klasy średniej, imperium i narodowej tożsamości (Rosja - Ukraina), polityki kulturalnej w czasie przejścia, w obrazie dawnego Bloku Wschodniego, narodowości i konfliktów etnicznych, utrzymywania tożsamości, ponownego jej ustanawiania w aspekcie tra­ dycji kulturowej (Ukraina). Pochodną powyższych zagadnień, także aktualną u schyłku wieku, była relacja państwo - diaspora, dostrzegana w perspektywie społeczno-polityczno-kulturowej i literackiej w odniesie­ niu do emigracji węgierskiej, słowackiej, ukraińskiej, słoweńskiej, a przede wszystkim kwestii żydowskiej. Tej ostatniej poświęcono sporo uwagi w kontekście miejsca „innych", „przypad­ kowych obywateli" w kulturze rosyjskiej i podczas zimnej wojny, w obrazach rzeczywistości ukraińskiej, w XX-wiecznej Polsce i powojennych rekonstrukcjach struktur świadomościowych - antysemityzmu, lokalizmu i represji wraz z ambitną próbą stworzenia poetyki diaspory opartej na polsko-żydowskim dialogu literackim (w płaszczyźnie pisarstwa J. Maurer) oraz nowym odczy­ taniem „życia" w przekładzie, czyli problemów literatury emigracyjnej wyłaniających się z działal­ ności twórczej i doświadczeń H . Grynberga, E . Hoffman, A. Holland. Nie jest budujące spostrzeżenie o peryferyjności problematyki polskiej i innych państw Cen­ tralnej Europy w slawistyce amerykańskiej, peryferyjności rozumianej w wielu planach, zwłaszcza w obszarze interesującym filologa, czy badacza kultury. Częściej kontekst polski pojawiał się w nawiązaniach do europejskich aktualiów społeczno-pohtyczno-miHtarnych, potwierdzając pra­ widłowości rządzące rozwojem nauk społecznycyh (np. panele: sowiecki neokolonializm w powo­ jennej Polsce, przebudzenie do rewolucji - polska opozycja w 1988 г., pogłębianie się zróżnicowań we wschodnio-centralno-europejskiej klasie średniej). Jedynie dwa panele dotyczyły w całości polskiej literatury: młodej prozy polskiej (A. Stasiuk, S. Chwin), oraz polskiej najnowszej prozy i eseju (J. Pilch, P. Lisicki, H . Grynberg). Ponadto, przy temacie: konfiguracje wyobcowania we współczesnej poezji rosyjskiej i polskiej, analizowana była twórczość W. Szymborskiej obok �KRONIKA 213 M . Cwietajewej i A. Achmatowej; w innym panelu - determinanty kulturowe płci, interpretacje kobiet w X I X i wczesnym X X w. w Polsce, na Ukrainie i w Rosji - przywoływano N. Żmichowską łącznie z K . Pawłowa jako pisarki narodowe. Przy transformacjach narodowego mitu - analizie symbolicznej przestrzeni i etnicznej tożsamości w sztuce pojawił się W. Gombrowicz, w panelu: kontestowe dyskusje imperialne - polski i ukraiński orientalizm, W. Wężyk wraz z osobliwościami polskiego orientu oraz J . Sękowski wystąpili w triadzie z T. Szewczenką. Panoramiczne spojrzenie na przedmiot poznania i badania slawistycznych obszarów, zwłaszcza literackich, pozwala na kolejną refleksję uwydatniającą tendencję wyraźną w ostatnich latach w amerykańskiej nauce o literaturze - traktowania dzieła literackiego jako dzieła idei, zaintereso­ wań literaturą jako przekazem idei, odbijających system wartości wyznawanych w danym społe­ czeństwie, stosunki tam panujące, system władzy, traktowanie jej jako jednego z ogniw powszechnej debaty wokół kryzysów politycznych, ekonomicznych, społecznych, w tej konkretnej sytuacji istotnej w optyce transformacji ustrojowych czasu przejścia dla słowiańskich narodów Europy. Nie kategoria estetyki staje się dominująca w traktowaniu dzieła literackiego, lecz odniesienia kulturowe, społeczne, polityczne i ekonomiczne. Przy takiej orientacji peryferie literatury przyjmują status centrum, a kreowanie nowych arcydzieł jest próbą modyfikacji dotychczasowego kanonu. Ciągła aktualność kwestii rosyjskich, ukraińskich, żydowskich, postaw rewizjonistycznych, dekonstrukcyjnych stanowisk zdeterminowała więc i same obszary badań, i naukowy ich ogląd. Takie też było miejsce tematów literackich w ogromnym szeregu społeczno-politycznych dyskusji nad teraźniej­ szością narodów słowiańskich w zderzeniu z historią, która zawsze była „nauczycielką życia". W tej naideologizowanej przestrzeni słowiańskiego świata nie mogło zabraknąć innego z jej ważnych ogniw - kwestii kobiecych. Dotyczyły one konstruowania i dekonstruowania żeńskości we wschodniosłowiańskiej kulturze fin-de-siecle 'w, w polityce, w relacji do działania pamięci w archi­ wach i kulturze emigracyjnej, w czasopiśmiennictwie, w odniesieniu do organizacji kobiecych, kobiecych głosów w literaturze, ich nowych ról społecznych (m.in. kobiety-intelektualistki), w eko­ nomii handlowej. Również wśród sześciu paneli folklorystycznych jeden w całości dotyczył obrazu kobiet w tradycyjnych słowiańskich gatunkach: w ludowych opowiadaniach, we wschodniosłowiańskich pieśniach emigracyjnych, w rosyjskich dowcipach. Pozostałe folklorystyczne prezentacje dope­ łniały wizerunek Słowiańszczyzny Wschodniej, Zachodniej i Południowej o tradycyjne uwarunko­ wania światopoglądowe wpisane w system wierzeniowy uwidoczniony w tekstach werbalnych folkloru i w literaturze, w rytuale, w zachowaniach magicznych. Utrwalały tendencje zmierzające do budowania nowej tożsamości na podstawie starych wzorców, wyróżników, ale i powszechników kulturowych. Nie były to jednak prezentacje pogłębione. W odniesieniu do większości z nich dominująca była funkcja informacyjna i wycinkowość obserwacji analitycznych - co zdaje się być regułą wielu kongresów naukowych jako ekspresji naukowej tożsamości badacza, autorskiego zaznaczania pól badawczych, miejsc naukowej identyfikacji i integracji. T a etnokulturowa identyfi­ kacja w odniesieniu do piszącej te słowa dotyczyła polskiego folkloru magicznego i mechanizmów kodowania symbolicznych znaczeń w tekstach werbalnych towarzyszących sytuacjom liminalności naturalnej i okazjonalnej. Była to jednocześnie pierwsza w ramach AAASS promocja polskiej folklorystyki. Stała się ona możliwa dzięki pomocy finansowej Fundacji Kościuszkowskiej w No­ wym Jorku, za co również tą drogą autorka składa Fundacji serdeczne podziękowania. Nieustannie w takich okolicznościach nasuwa się smutna refleksja dotycząca właśnie bariery finansowej, nie intelektualnego potencjału polskiej humanistyki i jej miejsca w światowej wymia­ nie myśli. T a pełniejsza wymiana w odniesieniu do badań slawistycznych pozwoliłaby na za­ chowanie proporcji w oglądzie słowiańskiego, w tym i polskiego obszaru badawczego, bez poli­ tycznego koniunkturalizmu, natomiast z uwzględnieniem przesłanek wynikających ze społeczno-kulturowych różnic europejskiej geografii i analizy mitu słowiańskiego. Dla pełnej orientacji czytelników o zainteresowaniach folklorystycznych celowe wydaje się przywołanie zawartości programowej wszystkich paneli z tej dyscypliny 31 Konwencji AAASS zorganizowanych przez Stowarzyszenie afiliowane przy AAASS - Slavic and East European Folklore Association. Przy tej okazji warto nadmienić, iż Stowarzyszenie to wydaje pismo „SEEFA Journal", w którego vol. I V , no. 1 z 1999 r. znalazły się materiały dotyczące polskiej folklorystyki �214 KRONIKA (po raz pierwszy w historii tego pisma): Polish Folklore Studies at the End of the Twentieth Century (A. Brzozowska-Krajka) oraz Select Annotated Bibliography of Polish Folkloristics for the Period: 1990-1998 (A. Brzozowska-Krajka, A. Monies-Mizera). Program paneli folklorystycznych: I. Views of Women in Traditional Genres (Obrazy kobiet w tradycyjnych gatunkach) 1. P. Rappaport (University of Virginia): „Warming the Mermaid Ancestors in 'Sister-Killer' Folktales" (Ożywianie syreny w ludowych opowiadaniach o siostrze-zabójczyni); 2. R. Rothstein (University of Massachusetts): „The Girl He Left Behind: Women in East European Songs of Emigration" (Dziewczyna, którą pozostawił za sobą: kobiety we wschodnioeuropejskich pieśniach emigracyjnych); 3. J. Rouhier-Willoughby (University of Kentucky): „There Are Ladies Present: Images of Women in Russian Jokes" (Są tam obecne kobiety: obrazy kobiet w rosyjskich dowcipach). I I . South Slavic Epic (Epika południowosłowiańska) 1. J.M.Foley (University of Missouri): „The Challenge of Translating Moslem Epic from the South Slavic Tradition" (Trudne zadanie tłumaczenia muzułmańskiego eposu z południowosłowiańskiej tradycji); 2. L . Parpulova Gribble (Ohio State University): „Reprogramming the Time Machine: The Study of the Early South Slavic Epics" (Powtórne programowanie machiny czasu: studia nad wczesnymi eposami połuniowosłowiańskimi); 3. N. Renee Margulis (University of Cincinnati): „Marko Kraljevic in the Nineteenth Cen­ tury" (Marko Kraljevic w X I X wieku). III. Folk Beliefs in Tales and Literature (Wierzenia ludowe w opowiadaniach ludowych i literaturze) 1. A. Chumachenko (Ohio State University): „Wolves and Vovkulak in Ukrainian Dias­ pora" (Wilki i wilkołak w diasporze ukraińskiej); 2. J. Sagaidak Houkom (University of Pittsburgh): Representations of Evil in Nina Sadur's Prose" (Sposoby przedstawiania zła w prozie Niny Sadur); 3. A. Johns (University of California): „Koshchei Bessmertnyi in Slavic Folklore" (Nieśmier­ telny Kościej w folklorze słowiańskim). IV. Maintaining Identity, Reestablishing Identity: Folklore, Continuity, and Change (Utrzymy­ wanie tożsamości, ponowne ustanawianie tożsamości: folklor, kontynuacja i zmiana) 1. A.M. Ingram (University of Virginia): „Ukrainian Oral Folklore: Traditional and Modern Manifestations of Folk Belief (Ukraiński folklor ustny: tradycyjne i współczesne przeja­ wy ludowych wierzeń); 2. N.Kononenko (University of Virginia): „Ukrainian Courtship: Past and Present" (Ukraiń­ skie zaloty: przeszłość i teraźniejszość); 3. H . Rothstein: „Issues of Identity in Russian Children's Lore" (Kwestie tożsamości w rosyj­ skiej subkulturze dziecięcej). V. Slavic Magical Folklore (Słowiański folklor magiczny) 1. A. Brzozowska-Krajka (Maria Curie-Skłodowska University): „Polish Magical Folklore: Natural and Occasional Liminality" (Polski folklor magiczny: naturalna i okazjonalna liminalność); 2. S.A. Minyonok i Yelena V. Minyonok (Russian Academy of Sciences): „The Image of Rusalka in Russian Mythological Stories and Rituals" (Obraz rusałki w rosyjskich opo­ wiadaniach mitycznych i rytuałach); 3. J. Conrad (University of Kansas): „Female Spirits in South Slavic Folklore" (Duchy kobiet w folklorze południowosłowiańskim). �KRONIKA 215 VI. The Unclean Force: An Interdisciplinary Approach (Nieczysta siła: interdyscyplinarne podejście) 1. V.V. Sevastianova (University of Virginia): „The Unquiet Dead in Petrushevskaia's Short Fiction: Abandoned Wives and Protecting Mothers" (Niespokojny zmarły w opowiada­ niach Pietruszewskiej: porzucone żony i opiekuńcze matki); 2. K . Stauter-Halsted (Michigan State University): „Witchcraft and Identity in the Ninete­ enth-Century Polish Villages" (Czary i tożsamość w XlX-wiecznych wsiach polskich); 3. M . Storsved (North Dakota State University): „Preventivě Measures: Village Practices Concerning Undead" (Środki zapobiegawcze: wiejskie praktyki dotyczące żywych). Anna Brzozowska-Krajka MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM „FOLKLORYZM NA PRZEŁOMIE S T U L E C I " („FOLKLORIZMUS NA PŘELOME STOROČI") BRATYSŁAWA - BAŃSKA B Y S T R Z Y C A , 10-12 listopada 1999 W dniach 10-12 listopada 1999 r. odbyło się na Słowacji, w Bańskiej Bystrzycy, międzynaro­ dowe sympozjum „Folkloryzm na przełomie stuleci". Zorganizowane zostało z okazji 10 rocznicy uchwalenia Deklaracji U N E S C O o ochronie kultury tradycyjnej i ludowej. Patronat nad sympo­ zjum objęło Ministerstwo Kultury Republiki Słowackiej, a jego głównymi organizatorami byli m.in.: Instytut Etnologii oraz Narodowe Centrum Oświatowe przy Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Katedra Etnologii Uniwersytetu im J.A. Komeńskiego w Bratysławie, stowarzysze­ nie „Przebudzona pieśń" (Prebudená pieseň) w Bratysławie oraz Rada Miejska w Bańskiej Bystrzycy. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele ośrodków naukowych, stowarzyszeń i pla­ cówek kulturalno-oświatowych ze Słowacji, Czech, Węgier oraz Polski. W ciągu trzydniowych obrad wiele miejsca i uwagi poświęcono przedstawieniu różnych po­ glądów i stanowisk w kwestii granic pojęciowych dyskutowanego na sympozjum zjawiska folkloryzmu. Właśnie m. in. temu zagadnieniu, jak i naświetleniu najważniejszych problemów związa­ nych z formami zachowania i ochrony folkloru poświęcony był wykład wprowadzający w tema­ tykę obrad, wygłoszony przez doc. dr Milana Leščáka - Folklorizmus ako forma uchovávania a ochrany etnokultúrnych tradicii. W dalszych wystąpieniach zaprezentowano wyniki badań nau­ kowych związanych z różnymi przejawami folkloryzmu w życiu współczesnym, kwestię dzi­ siejszej percepcji folkloryzmu i jego funkcji w społeczeństwie, perspektywy i projekty dalszego ukierunkowania rozwoju omawianego zjawiska w krajach Europy Środkowej. Poruszono też sprawy dokumentacji, archiwizacji, a także upowszechniania folkloru w różnych kręgach spo­ łecznych, biorąc pod uwagę nowe warunki społeczno-ekonomiczne, jakie zaszły w wyniku trans­ formacji systemowej. W szerokim wachlarzu referowanych, różnorodnych tematów wyłoniło się szereg opracowań o profilu ogólnym, przekrojowym, syntetyzującym. I tak, w referacie A. Móži wyeksponowano problemy ludowych, autentycznych i antropologicznych cech kultury narodowej {Autentické ludové a antropologické vlastnosti národnej kultury), J. Darulová mówiła o zjawisku folkloryzmu jako pośredniku identyfikacji z tradycją lokalną i regionalną {Folklorizmus ako prostriedok identifikácie s lokálnou a regionálnou tradiciou), w wystąpieniu A. Jackovej poruszony został problem roli społeczności lokalnych w rozwoju ludowej kultury {Záujem a postavenie obce pri rozvoji l'udovej kultury), a w referacie J. Zajonca była mowa o dziedzictwie kulturowym w perspektywie przekazu informacji {Kulturně dedičstvo - dedičstvo informácií). Żywotne problemy związane ze współczesnym obliczem folkloryzmu w mieście i na wsi poruszyli: V. Gruska {Rázcestia folklorizmu), M . Dubayová {Kultura - ludová kultura a kultivovanosť 21. storočia) i I.Krištek {Rozvoj vidieka, program obnovy dědiny a folklorizmus). Pewne aspekty współczesnych badań etnologicznych rozważał J. Michálek {Monografia v etnologickej spisbie), natomiast formy realizacji wytycz­ nych deklaracji U N E S C O o ochronie folkloru w Republice Czeskiej przybliżył słuchaczom J. Janear {Plněni doporučeni UNESCO k ochraně tradičné a lidově kultury w ČR). �216 KRONIKA Wiele wystąpień dotyczyło funkcjonowania folkloryzmu w środowisku szkolnym, zarówno w społeczności uczniowskiej szkół podstawowych, jak i w szkołach średnich i wyższych. W od­ czycie M . Benža naświetlone zostały zobowiązania słowackiej etnologii wobec słowackiego szkol­ nictwa (Podlžnosti slovenskej etnologie voči slovenskému školstvu), natomiast J . Čukan przedstawił problem wprowadzania treści związanych z tradycjami kulturowymi do szkolnej edukacji (Aplikácia kultúrnych tradicii v školskej výucbe). Szkół podstawowych dotyczyły referaty L . Revajovej (Uplatnenie poznatkov o tradičnej kultuře vo výucbe a výchove na ZŠ), V. Struhára (Výskům piesňověho folkloru žiakov ZŠ v Sliačoch), L . Vajduláka (Tradičná ludová kultura z pohVadu učitel'a základné] umeleckej školy), środowiska studenckiego natomiast wystąpienia Z. Beňuškovej (Ludová kultura v představách, vedomostiach a živote vysokoškolákow) i J. Hrušovský'ego (Vyso­ koškolský folklórny súbor a jeho podiel na udržiavani tradičnej Vudovej kultury). Z kolei J . Buřič mówił o oddziaływaniu folkloryzmu w środowisku uczniów szkół specjalnych (Folklorizmus a mentalne postihnutí). Zagadnienia treści związanych z folklorem w nowych programach szkol­ nych, będących wynikiem wdrażanej w bieżącym roku reformy powszechnej edukacji w Polsce (Folklor i folkloryzm w nowych koncepcjach edukacyjnych w Polsce) przedstawiła V. Przerembska. Niektóre z prezentowanych na sympozjum referatów dotyczyły takich dziedzin sztuki ludowej jak muzyka, taniec, teatr, plastyka. I tak na przykład J. Stráňavský zaprezentował przewidywane perspektywy rozwoju muzyki ludowej w trzecim tysiącleciu (L'udová hudba v treťom tisicroči), o współczesnej, instrumentalnej muzyce ludowej mówił D. Daloš (Využitie Vudovej nástrojovej hudby v súčasnom prostředí), SL O problemie folkloru i folkloryzmu w relacji do współczesnych gatunków folkloru (Folklor a folklorizmus vo vzťahu k folklórnym žánr om v súčasností) traktował egzemplifikowany interesującymi nagraniami referat E . Krekovičovej. Tańcem ludowym i jego współczesnymi prezentacjami zajęli się V.Urban (Ludový tanec na scéně a mimo nej), E . Varga (Pohl'ad vysokoškolského pedagoga na výučbu ludových tancov), P. Homolka (Súasný stav folklórneho hnutia z pohVadu metodika NOC), o problemach teatru ludowego i jego funkcjonowaniu w dzisiejszych czasach mówił M . Mikola (Podněty ludového divadla pre modeme scénické umenié), a o ludowych sztukach plastycznych O. Dangjová (Výtvarný folklorizmus a dnešok). Rękodzieła i ludowej kultury materialnej dotyczyły wystąpienia P. Černo i V. Černovej (L'udová výšivka vo světle počitacovej éry - modeme přístupy k spracovaniu ludovej výšivky a výrobě ludových krojov), którzy zaprezentowali w praktyce komputerowe haftowanie ludowych strojów, I . Chorvata (Úloha a charakter výrobkov ludového umenia áko turistických suvenirov v cestovnom ruchu), S. Dillnbergerovej (Využitie kultúrnych tradicii v turizme). Z kolei na pro­ blemach budownictwa ludowego koncentrowały się referaty L . Młynka (Dokumentácia a ochrana ludových technických stavieb) i D . Nociarowej (Folklorizmus vo vzťahu k architektuře a interiéru domácnosti na konci 20. storočia). Różne aspekty ludowego gawędziarstwa, jego funkcje i miejsce we współczesności przed­ stawiła w swym wystąpieniu H . Hlóšková (Ludové rozprávačstvo v procesoch folklorizmu), a o tra­ dycyjnych i nietradycyjnych tematach i wątkach we współczesnym folklorze traktował referat Z. Vanovičovej (Tradičné témy a netradičné látky v súčasnom folklóre). Jednym z problemów poruszonych na sympozjum było funkcjonowanie folkloryzmu w różnych regionach Słowacji, a także wśród Słowaków żyjących za granicą. Wyniki swych badań na te właśnie tematy zaprezentowali: I . Zuskinová (Podujatia propagajúcu a popularizujúce ludovú kulturu v Liptove, ich súčasný stav a perspektivy), E . Trgiňa (Podněty a ich napinanie na hornej Nitre), O. Křupa (Otázky folklorizmu v spojitosti s ludovými zvykmi Slovákov v Maďarsku), M.K. HrkTová (Zahraniční Slováci a slovenský folklór), V . Fegjová (Tradičné obycaje v mestskom prostředí). Kilka referatów poświęcono także działalności państwowych i niepaństwowych instytucji związanych z upowszechnianiem folkloru. Były to następujące odczyty: V. Sedlákovej (Úlohy Matice slovenskej pri získávaní, prezentácii a dokumentácii tradičnej ludovej kultury), V. KyseFa (Prebudená pieseň - pohlady, možnosti, a pósobenie neštátnej inštitúcie), E . Klepáčovej (Prvá informada o novozaloženom Kabinete tradičnej a ludovej kultury), J . Hamara (Slovenská národná sekcia CIOFF), Š. Zima (Ludová kultura zpohladu nestatných subjektov), M . Šipka (Vstup muzea do folkloristického prostredia). �KRONIKA 217 Na sympozjum o tematyce tak ściśle związanej z kulturą współczesną nie zabrakło oczywiście referatów dotyczących wykorzystania mass- i multimediów w procesie upowszechniania folkloryz­ mu. Tym właśnie zagadnieniom poświęciły swe wystąpienia H . Kysel'ová {Fond obrazových dokumentov NOC) i E . Akácsová {Internet - súcasně využitie a možnosti propagácie Vudovej kultury). Trzydniowym obradom towarzyszyła muzealna wystawa Tradycje w przemianach czasu oraz program sceniczny z udziałem zespołów folklorystycznych z różnych regionów Słowacji. Szeroko omawiane i dyskutowane na sympozjum procesy współczesnego rozwoju folkloryz­ mu, jego pozytywne, jak i w niektórych przypadkach (związanych np. z komercjalizacją życia) negatywne oddziaływania ukazane zostały w kontekście kulturowo-cywilizacyjnych przemian ostatnich lat. Spotkanie pozwoliło lepiej naświetlić obecny stan folkloryzmu w Słowacji i krajach sąsiednich, stan i kierunki badań nad nim, a także zainspirować kolejne działania w kierunku jego ochrony i dalszego, właściwie stymulowanego rozwoju. Violet ta Przerembska POBYT N A U K O W Y W B A M B E R G U W lutym 2000 została zawarta umowa pomiędzy Instytutem Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i Otto-Friedrich-Universitát w Bambergu, dotycząca współpracy naukowej w zakresie badań nad problemami asymilacji, adaptacji i wzajemnych wpływów nie­ miecko-polskich. Ustalono w niej, że strona niemiecka będzie realizowała temat: „Między iden­ tyfikacją a asymilacją. Kulturowe problemy imigracji w rejonie poznańskim na przykładzie nie­ mieckich imigrantów od XVIII do X X wieku", strona polska natomiast: „Rodziny Bambrów w Bambergu i w Poznaniu. Dzieje, tożsamość, kultura. Studium porównawcze". Porozumienie zawarte jest na lata 2000-2005. Przewiduje ono m.in. wymianę doświadczeń i osiągnięć w badaniach, udział pracowników naukowych z obydwu krajów w poszukiwaniach bibiotecznych, archiwalnych i terenowych, wyjazdy etnologów na staże-pobyty studyjne do Niemiec i Polski, wymianę publi­ kacji. Koordynatorami są: ze strony Instytutu Archeologii i Etnologii PAN - prof, dr Maria Paradowska, a ze strony Otto-Friedrich-Universitát - prof. Klaus Guth. W ramach powyższego porozumienia, w dniach 15.03-15.04. 2000, przebywałam w Bamber­ gu. Wyjazd miał charakter rekonesansu naukowego. Głównym celem było nawiązanie kontaktów z rodzinami bamberskimi. Mogą się one okazać pomocne w dalszych poszukiwaniach powiązań pomiędzy miejscową i poznańską ludnością pochodzenia niemieckiego oraz zebraniu materiałów dotyczących emigracji do Polski w XVIII w. Pierwsze zadanie okazało się stosunkowo łatwe. Miałam zaszczyt poznać nadburmistrza Bambergu - Herberta Lauera, bardzo wysoko ceniącego sobie kontakty z Polską. Nadburmistrz i jego małżonka zaoferowali wszelką pomoc w dalszych pracach naukowych oraz wyrazili chęć podtrzymywania dotychczasowych, bardzo dobrych relacji z Towarzystwem Bambrów w Poznaniu. Nawiązałam także znajomość z przedstawicielami miejscowej elity intelektualnej, a więc pracowni­ kami Uniwersytetu, wydawnictw literackich, miejscowych archiwów, oraz ze zwykłymi obywatela­ mi, niezwykle przychylnie ustosunkowanymi do polsko-niemieckiego projektu badań. Szczególnie interesujące okazały się kontakty z rodzinami noszącymi nazwiska tożsame z nazwiskami pojawia­ jącymi się w Poznaniu. Bambrzy przez długi okres nie byli świadomi tego, że ich przodkowie osiedlali się w Polsce. Widać to nawet na przykładzie literatury, która wiele mówi o wyjazdach na Węgry, do Rosji i USA, a bardzo mało o emigracji do Polski. Od kilku lat sytuacja jednak zmienia się, głównie dzięki działaniom Towarzystwa Bambrów Poznańskich, organizującego wizyty bamberczyków w Poznaniu i wyjazdy poznaniaków do Bambergu. Spotkałam się z kilkoma osobami, które w ostatnich latach odwiedziły Poznań i w efekcie zainteresowały się historią wzajemnych stosunków oraz możliwością przeanalizowania na ich tle losów własnej rodziny. Przykładem może być rodzina Bayerleinów. W Poznaniu mieszkało kilku potomków osadników bamberskich o tym nazwisku. Trzech z nich na początku wieku X X było sołtysami w podpoznańskich wsiach Winiary, �218 KRONIKA Jeżyce i Górczyn. Bayerleinowie z Bambergu nie przypuszczali, że niektórzy ich przodkowie mogli wyemigrować do Polski. Po wizycie w Poznaniu oraz moich odwiedzinach zainteresowali się możliwością odszukania swoich polskich powiązań. Oprócz spotkań z ludźmi, zajmowałam się poszukiwaniami w miejscowym archiwum miejs­ kim. Zgromadzone tam archiwalia sięgają wieków średnich i dotyczą głównie samego miasta Bamberg. Są wśród nich pisma biskupów i książąt bamberskich adresowane zarówno do innych władców niemieckich, jak i do poddanych, podsumowania dorocznych zbiorów, informacje doty­ czące zawodów wykonywanych w minionych wiekach. Dokumenty uporządkowane są chrono­ logicznie i umieszczone w księgach dotyczących kilkunastoletnich odcinków czasu. Niestety, nie udało mi się znaleźć wśród nich odezwy skierowanej prawdopodobnie przez poznańskie władze miejskie lub arcybiskupa do mieszkańców Bambergu, nawołującej do osiedlania się w podpoznań­ skich wioskach. Wystosowano ją w związku z wyludnieniem Poznania w 1719 roku w wyniku wojny północnej i zarazy. Bardzo ciekawe są natomiast odnalezione przeze mnie karty osobowe mieszkańców Bambergu. Umieszczono je na mikrofilmach, ponieważ w większości są to bardzo stare dokumenty, sięgające X V I wieku. Najbardziej wartościowe są te, zawierające pełne informa­ cje, a więc imię i nazwisko mieszkańca, zawód, nazwiska jego rodziców, małżonka i dzieci, daty ich urodzin i zgonów, oraz wcześniejsze miejsca zamieszkania. W kartach znalazłam wiele nazwisk odpowiadających nazwiskom poznańskich Bambrów. Prześledzenie ich będzie z pewnością po­ mocne przy odnajdowaniu analogii. W moich poszukiwaniach natrafiłam także na artykuły z prasy i miejscowej kroniki z lat 1925-1972. Mówią one o emigracji do Polski zawierają cenne informacje, uwagi, i anegdoty. Ich wadą jest jednak brak obiektywizmu, wynikający z korzystania z publikacji asystenta Królew­ skiego Archiwum Państwowego M . Bára, pt. Die Bamberger bei Posen, z 1882 roku. Przez długie lata było to jedyne opracowanie tej tematyki. Książka ta napisana została tendencyjnie, z akcen­ tami antypolskimi. Celem jej autora było bowiem „przywrócenie" spolonizowanych potomków osadników z Bambergu do narodu niemieckiego. I tak dla przykładu Friedrich Metz (1953, s. 274.) w artykule pt. „Die Bamberger um die Stadt Posen" przytacza wypowiedź komendanta twierdzy poznańskiej, A. von Bogusławskiego: „Kiedy w 1860 przybyłem po raz pierwszy do stolicy Wielkopolski, gospodarze zasiedziali we wsiach bamberskich mówili po niemiecku, władali bardzo dobrze zarówno językiem literackim, jak i południowo-niemieckim dialektem. Teraz, pod koniec stulecia, polonizacja dokonała się całkowicie. Żaden człowiek we wsi nie zna więcej niż jedno słowo po niemiecku. Polonizacja wielu tysięcy Niemców dokonała się przed bramami stolicy prowincji, w twierdzy Poznań, na oczach najwyższych urzędników państwowych i władz szkolnych, z pomocą kościoła i szkoły". „Bamberger Standortchronik" zdecydowanie potępia tych Bambrów, którzy ulegli wpływom polonizacyjnym i zdecydowali się na spolszczenie swoich nazwisk, postuluje jednak żeby mimo wszystko „nie rzucać kamieniami w tych synów niemieckiej ziemi", ponieważ niektórzy z nich „nawrócili" się po wkroczeniu niemieckich wojsk do Polski (Qast 1942, s. 48). Autorzy z dumą podkreślają, że Polacy chętnie przejmowali od Bambrów sposób budowania domów, strój [nie będący w rzeczy­ wistości strojem bamberskim - przyp. A. SzJ czy sposoby świętowania, co jakoby miało świad­ czyć o wyższości kultury niemieckiej. Jak już wspomniałam, pomimo propagandowych uwag publikacje dostarczają wielu interesu­ jących wiadomości. Wszystkie odnalezione przeze mnie artykuły zawierają listy osadników. Na każdej z nich umieszczone są także nazwiska nie napotkane przeze mnie w polskich źródłach. I tak np. „Fránkischer Heimatbote" wymienia rodziny: Hissel i Steberg (Reinfelder 1972, s. 2). W „Geschichte der Stadt Posen" spotykamy Remelhamerów, Thieraufów, Stegertów i in. (Metz 1953, s. 270). Odszukanie polskich rodzin o tych samych nazwiskach może doprowadzić do odnalezienia kolejnych bamberskich potomków zamieszkujących Poznań. W jednym z artykułów mowa jest o emigracji z Bambergu na Węgry i do Rosji. Na Węgry osadnicy zaczęli przybywać po 1724 roku. Kraj ten, podobnie jak Polska, zniszczony był przez wojnę. Ponieważ bamberski arcybiskup Friedrich Karl posiadał tam znaczne dobra ziemskie, postanowił sprowadzić około 50 rodzin znających się na uprawie roli i winorośli oraz kilku cieśli, �KRONIKA 219 młynarzy i murarzy. Osadnicy byli wyznania katolickiego, ze swojej ojczyzny mogli zabrać majątek wartości 100 guldenów. Na miejscu arcybiskup zwolnił ich na pewien czas z obowiązku płacenia podatków. W roku 1763 caryca Katarzyna I I wystosowała pismo do wszystkich krajów europejskich, zachęcające do osiadania w Rosji. W swojej odezwie wychwalała klimat zbliżony do panującego we Francji, żyzną ziemię, jeszcze nigdy nie tkniętą ręką człowieka, obiecywała zwolnienie od podatków a nawet zwrot kosztów podróży. Jak się okazało, obietnice były tak kuszące i odpływ ludności tak duży, że biskup bamberski wydał z dniem 21.05.1766 r. zakaz wyjazdu do Rosji (Diener 1925, s.156). Legendarna pracowitość i sumienność mieszkańców tego miasta musiała być w Europie powszechnie znana, skoro właśnie te cechy zadecydowały o skierowaniu przez Węgry i Rosję zaproszenia do osiedlania. Temat dotyczący kolonizacji bamberskiej w sąsiadujących krajach jest w źródłach niemieckich bardzo dobrze opracowany, w przeciwieństwie do emigracji do Polski. Zachowały się archiwalia, powstało też kilka książek i opracowań naukowych. Ich wykorzystanie, oraz współpraca z autorami z pewnością może stanowić ważny element przy porównywaniu warunków emigracji do Polski. Bardzo ciekawe są rozmaite anegdoty, dotyczące przybyszów z Bambergu. Ilustrują one realia, w jakich odbywało się zasiedlanie oraz stosunek ówczesnych Polaków i Niemców do emigrantów. Pierwsza fala osadników, na ogół z Bambergu, przybyła do Poznania w roku 1719. Osadnicy przybywali wozami lub pieszo. „Bamberska kronika miejska" przytacza wypowiedź pani Handschuh, która wspomina, że jej ojciec przywiózł ją do Poznania na taczce (Qast 1942, s. 47). W pierwszej kolejności zasiedlona została wieś Luboń. „Tágliches Unterhaltung" utrzymuje, że koloniści zastali tam przy życiu zaledwie dwie osoby, pozostali mieszkańcy zginęli w wyniku wojny i dżumy (Schwertfeger 1929, s.18). Polacy określali mianem Bambrów także przybyszów z innych części Niemiec. I tak rodzina Jeske przybyła z Prus Wschodnich, osiedliła się we wsi Rataje, zyskała miano zarówno Bambrów, jak i Kaszubów. To drugie określenie z czasem zresztą objęło wszystkich mieszkańców Rataj (Metz 1953, s. 270). Co ciekawe, jedna z legend wskazuje na to, że emigrujący do Poznania nie cieszyli się zbytnią sympatią w swej ojczyźnie. Podobno po wyjeździe posądzono ich o kradzież figurki św. Jakuba, skąd od imienia tego świętego pojawiło się określanie „Jakubowy złodziej", stosowane wobec Bambrów (Qast 1942, s.48). Taki pogląd mógł być spowodowany zawiścią. Osadnicy przybywa­ jący do Polski pochodzili z przeludnionych wsi, byli bardzo biedni. Korzystne warunki osadnicze powodowały jednak, że dorabiali się znacznych majątków. Spekulowano więc zapewne o powo­ dach tak szybkiego wzbogacenia. Opisywane przeze mnie karty osobowe, fakty, legendy, wspomnienia i anegdoty udało się zebrać podczas pracy w Stadtarchiv, będącym jednym z trzech archiwów znajdujących się w Bam­ bergu. O ile zdążyłam się zorientować, inne archiwum bamberskie - archiwum państwowe, czyli Staatarchiv - nie posiada żadnych materiałów dotyczących wyjazdów do Polski. Można nato­ miast zdobyć tam informacje o emigracji do Rosji, USA i na Węgry. Pojawia się więc szansa na odtworzenie powiązań poznańskich osadników z wyjeżdżającymi do innych krajów, jak to miało miejsce choćby w wypadku rodziny Muth, której członkowie emigrowali zarówno do Wielko­ polski, jak i do Stanów Zjednoczonych. W trzecim z bamberskich archiwów - Archiv des Erzbischofs, znajdują się między innymi karty osobowe, podobne do tych, o których wspomina­ łam już wcześniej, lecz dotyczące mieszkańców wiosek należących do Arcybiskupstwa bamberskiego. Z pewnością są one bardzo cennym źródłem informacji, ponieważ duża część osadni­ ków osiemnastowiecznych wywodziła się właśnie z podbamberskich wiosek, z urzędów Baunach, Lichtenfels, Schesslitz i Hallstadt. Moja wizyta w Bambergu miała, jak już wspominałam, charakter rekonesansu. Ograniczony czas pobytu nie pozwolił mi na zapoznanie się z wieloma materiałami, w tym - znajdującymi się w Archiwum Arcybiskupim. Mam jednak nadzieję, przy okazji kolejnego wyjazdu uda mi się uzu­ pełnić zdobyte wiadomości. �220 KRONIKA LITERATURA Diener E . 1925, Zur Auswanderung aus Bamberg, Alt=Franken, Nr. 19, s. 155-158. Metz F . 1953, Die Bamberger um die Stadt Posen, [w:] G . Rhode, Geschichte der Stadt Posen, Neuendettelsau, s. 273. Qast W. 1942, Standortchronik, Bamberg. Reinfelder G . 1972, Bamberger Volksgruppe ber Posen, Frankischer Himatbote, nr 3, s. 1-3. Schwertfeger E . 1929, Die Bamberger in Posen, Tagliches Unterhaltung, s. 18. Agnieszka Szczepaniak SARA - KRÓLOWA WĘDROWCÓW. ŚWIĘTO SAINTES-MARIES-DA-LA-MER, PROWANSJA U ujścia Rodanu do Morza Śródziemnego, w departamencie Bouche-du-Rhone w Prowansji, znajduje się niewielka turystyczna miejscowość Saintes-Maries-de-la-Mer. Słynie ona z potężnego ufortyfikowanego kościoła (pamiątka po najazdach saraceńskich) pod wezwaniem Trzech Marii, do którego ściągają co roku tłumy pielgrzymów, szczególnie liczne 24 i 25 maja. Odbywa się wtedy święto poświęcone Marii Jakubowej (siostrze Matki Boskiej), której szczątki spoczywają obok relikwii drugiej świętej - Marii Salomei (matki apostołów Jana i Jakuba - jej święto obchodzone jest 22 października) i Sarze (ich czarnoskórej służącej). Choć dwie pierwsze kobiety zostały uznane przez Kościół za święte, to właśnie ta trzecia przyciąga największą uwagę pielgrzymów, ale i turystów, z tej racji, że uznali ją za swoją patronkę Romowie, którzy są szczególnie licznie obecni wśród wszystkich pielgrzymujących. Hagiografowie podają, że w 48 roku n.e. przybyła do Prowansji z Palestyny barka, cudownie wyrzucona na brzeg pomimo braku żagla i steru, która wiozła na swoim pokładzie grupkę uciekinie­ rów: owe trzy wymienione już wcześniej kobiety oraz św. Marię Magdalenę (to ona jest „brakującą" trzecią Marią w nazwie kościoła), św. Martę oraz św. Maksymiliana i Łazarza. W podzięce za cudowne ocalenie i szczęśliwe przybicie do brzegu, postanowili wznieść ołtarz z kamienia. Następnie rozdzieli się. Część z nich podążyła na zachód, część na wschód, a trzy najstarsze kobiety - Maria Jakubowa i Maria Salomeą wraz ze swoją służącą Sarą postanowiły zostać na miejscu, by szerzyć wśród mieszkańców wybrzeża Dobrą Nowinę. Gdy umarły, wokół wybudowanego przez nie orato­ rium i ich grobów powstawać zaczęło osiedle, a mała świątynia została przebudowana wkrótce na kościół. Kult tego miejsca szerzyć się zaczął począwszy od X V wieku, kiedy to król René d'Anjou, zwany Dobrym (pod jego panowaniem Prowansja przeżywała swój rozkwit jako potęga kulturalno-pohtyczno-ekonomiczna) nakazał w 1448 roku przeprowadzenie badań i wykopalisk na terenie kościoła. Odkryto wtedy, oprócz licznych śladów po starożytnych świątyniach (liguryjskich, celtyckich i grecko-rzymskich poświęconych kultowi bogiń płodności) oraz prehistorycznych cmentarzyskach, także pozostałości po pierwszym oratorium i ołtarzu, obok którego odnaleziono dwa szkielety wydzielające cudowny zapach... Wtedy też odkopano źródło z cudowną słodką wodą. Zmieszana z pyłem zdrapanym ze ścian kaplic, w których umieszczono później relikwie, czyli ciała dwóch Marii, miała ona uzdrawiać bóle oczu i likwidować bezpłodność kobiet. Niestety, nie odkryto trzeciego szkieletu - Sary. Choć nie kanonizowana, jest obecna w nau­ czaniu Kościoła, według którego owa ciemnoskóra Egipcjanka i wierna służąca pozostała do końca swych dni w Palestynie, nie wyruszając wcale w podróż. W księdze dewocyjnej z X V I w., która spisała w formie powieści żywot świętych „prowansalskich", przypisano Sarze rolę troskli­ wej służącej, odwiedzającej pasterzy, u których zaopatrywała swoje dwie panie w jedzenie i inne środki niezbędne do życia. Według tego źródła zresztą, dlatego właśnie Romowie mogą ją przyjąć za swój przykład i swoją patronkę (Guide de la Provence mysterieuse 1986). Według legendy cygańskiej, Sara była ich rodaczką, która jako jedna z pierwszych Romów otrzymała chrzest. Nazywana była przez swoich ziomków Sara-Kali, wywodziła się z rodziny przywódców i stała na czele taboru, który przywiodła nad brzeg Rodanu. W tym czasie Romowie �KRONIKA 221 praktykowali jeszcze religię politeistyczną i oddawali cześć bogini Isztar, której statuę nieśli na swoich ramionach i zanurzali w wodzie, prosząc o błogosławieństwo. Pewnego dnia Sara przeżyła wizję. Przewidziała w niej przybycie barki ze świętymi, którzy byli obecni przy śmierci Jezusa. Ale tego dnia morze było bardzo niespokojne, więc Sara widząc, że dobicie do brzegu jest prawie niemożliwe, rzuciła swój płaszcz na wodę. Posłużył on za linę holowniczą i pomogło to w szczęśliwym zakotwiczeniu łodzi. Święci ochrzcili potem Sarę, która pomagała im w szerzeniu Ewangelii {Guide..). W 1496 r. odnaleziono domniemany szkielet Sary; zbiegło się to niewątpliwie ze wzmiankami na temat instalowania się na wybrzeżu pierwszych taborów cygańskich. W wigilię „właściwego", czyli kościelnego święta ku czci Marii Jakubowej (25 maja) tłumy wiernych modlą się w kościele podczas nocnego czuwania, obchodzą dookoła kaplicę z czarną statuą Sary (umieszczoną na zachowanym starogreckim ołtarzu, poświęconym najprawdopodob­ niej Artemidzie), dotykają jej i pocierają o nią kawałkiem materiału bądź swoim ubraniem. Dzień wcześniej - 24 maja - wczesnym popołudniem, relikwiarze świętych Marii przenoszone są do górnej kaplicy św. Michała, a potem formuje się procesja Romów zmierzająca nad brzeg morza, niosących na swoich ramionach figurę ciemnoskórej Sary, której statua wykonana jest z gipsu pomalowanego na czarno. Następnego dnia odbywa się kolejna procesja po odprawieniu uroczys­ tej śpiewanej mszy porannej. Tym razem nad brzeg morza przenosi się barkę z figurami świętych, błogosławiąc morze, kraj i pielgrzymów. Szczegół, na który zwraca się największą uwagę i podkreśla się go najmocniej we wszystkich przewodnikach turystycznych to zjazd wielkiej liczby Romów. Podnoszący wartość widowiskowej procesji, tak przecież „egzotycznej" dzięki ich obecności, nie jest jednak obyczajem bardzo za­ mierzchłym. Pierwsze sygnały o obecności Romów podczas uroczystego święta w Saintes-Maries-de-la-Mer odnotowane zostały w 1849-1850 r. przez dziennikarza paryskiej gazety „LIllustration", wspominającego także o uczestniczeniu Romów w procesji i ich szczególnej adoracji dla czarnej figury Sary (Clebert 1982). A w zasadzie dopiero od 1935 г., kiedy to markiz Baroncelli polecił księżom, by wzięli sobie do pomocy Romów i sprawniej zorganizowali trasę i teren pochodu coraz liczniej przybywających pielgrzymów, można mówić o ich stałej, oficjalnej już obecności. Niewątpliwie fenomen pielgrzymek do tego miejsca i w ogóle powszechna cześć, jaką się mu oddaje, ma bardzo stare korzenie, na co wskazywałyby wykopaliska prowadzone w X V w. Poza tym, każdy szczegół wskazuje na liczne możliwości interpretacji symboliki i wymowy obchodów święta majowego, począwszy od imienia Sary (pokrewieństwo z imionami bogiń płodności staro­ żytnego Wschodu, jak np. Sarai na Kaukazie czy Sarasvati w Indiach, co już jest odwołaniem się do prawdopodobnego pochodzenia Romów), sam kult świętych kobiet (tradycja miejsca? - ślady po poprzednich kultach Wielkich Matek akurat w tym samym miejscu też mógłby być jakimś tropem), błogosławieństwo powiązane z zanurzaniem figur w wodzie i w ogóle pielgrzymka Romów nad brzeg morza (sama w sobie nie będąca czymś rzadkim w kulturze śródziemnomor­ skiej), co wydawało się niejakim kuriozum, zwłaszcza w powiązaniu z Romami, którzy w zasadzie nigdy nie parali się zajęciami związanymi z wodą (odnotowano nieliczne przykłady rodzin cygańs­ kich utrzymujących się „z morza" na tych terenach pod koniec X V I I I w.); (Guide...), a skoń­ czywszy - choć nie wyczerpuje to wcale tej symbolicznej skarbnicy - na pojawiającej się postaci św. Michała, szczególnie wymownej podczas święta wiosennego, jakim jest ono przecież. Nawet figura czarnej „świętej" wymagałaby studiów nad wcale nie rzadkim fenomenem prowansalskim - kultem czarnych Madonn (warto wymienić gwoli przykładu sanktuarium czarnej Madonny w Manosque, Berre, Mazane czy w Goult - zwanej, co więcej, Notre-Dame-de-Lumiere). Trudno jest w tym miejscu silić się na zwięzłą interpretację tego kultu, który tylko w 1999 roku przyciągnął 12 tysięcy uczestników (wliczyć w to trzeba tłumy turystów i tak przez cały rok zalewających malowniczą Prowansję). Niech jednak za podsumowanie wystarczy wypowiedź Blanki, młodej Romki wyjaśniającej powód, dla którego uczestniczy w pielgrzymce: „Sara jest królową wędrowców. Wskazała nam drogę do Boga. Przybyliśmy tu, by uczcić naszą pielgrzymką Sarę, ale także Marię Jakubowa i Salomee i by dać dowód, że wybraliśmy dobrą drogę. Jestem katoliczką i ten dzień jest dla mnie najważniejszy z wszystkich innych w moim życiu - pierwszy raz mogę uczestniczyć w pielgrzymce do Saintes-Maries-de-la-Mer" (Leroux 2000). �222 KRONIKA LITERARURA B e n o i t F . 1975, La Provence et le comtat Venaisstin. Artes et traditions populaires, Avignion, éd. Aubanel. C l e b e r t J . 1982, Les fetes en Provence, Avignon, Aubanel. L e r o u x R., Les Saintes-Maries á Pheures de pělerinage, La Provence, 24.05.2000, s 12. M a s s o n J . - R . (red.) 1986, Guide de ¡a Provence mystérieuse, Paris, éd. Sand. Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71228b87f8090ba43fef98489d775a9a.pdf c669be783828abdae94fe55a3223017c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1673 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1548 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówiena / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.193-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK CZASOPISMO K A U K A S K I E J POLONII 1 „Kaukaska Polonia" - tytuł wydawanego od niedawna w Tbilisi czasopisma, wywołuje skojarzenie przede wszystkim historyczne. Do połowy lat dziewięćdziesiątych o współczesnej kaukaskiej Polonii słyszało się niewiele. Często pisano o Polakach na Litwie, Białorusi, Ukrainie, czy w odległym Kazachstanie. Pojawiały się wiadomości o skupiskach polskich na Łotwie i w in­ nych rejonach dawnego Związku Radzieckiego. O Polakach na Kaukazie napisano wprawdzie sporo, ale publikacje te odnosiły się do dość odległej przeszłości - X I X i początków X X wieku. Skupiska polskie na Kaukazie, zwłaszcza w Gruzji i w Azerbejdżanie, były wówczas stosunkowo liczne, nieźle zorganizowane, a Polacy zajmowali niejednokrotnie wysoką pozycję w życiu społecznym krajów osiedlenia. Rewolucja 1917, a następnie proklamowanie w 1918 r. niepodległości i związane z tym „unaradawianie" i reorganizacja wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego krajów kaukaskich, spowodowały głębokie zmiany w położeniu większości mieszkających tu, niekiedy od paru pokoleń, Polaków. Wielu z nich, zatrudnionych na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia oraz wojsku, straciło pracę z dnia na dzień, a ich miejsca zajmowali obywatele nowo powstających państw. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre z nich znalazły się wręcz w biedzie. Wyjazd do odzyskującego wówczas niepodległość kraju był zatem często jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Zaczynają się więc powroty kaukaskich Polaków do ojczyzny, z upływem czasu coraz bardziej masowe. Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przer­ wami do 1924 r. Pozostali na Kaukazie nieliczni. Tak np. w Gruzji, gdzie przed I wojną światową mieszkało około 15 tys. Polaków, w 1926 r. było już tylko niewiele ponad 3 tys. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były - z obawy przed represjami - bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć, a wszelkie przejawy jej działalności zamarły. Losy Polaków, którzy pozostali na Kaukazie po sowietyzacji są badaczom niemal zupełnie nieznane, dlatego też trudno dziś określić, jakie straty poniosły owe resztki kaukaskiej Polonii w okresie lat trzydziestych i w latach wojny. Wiadomo natomiast, że w latach 1939-1948 znalazła się na Kaukazie znaczna liczba obywa­ teli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych. Od końca 1943 r. liczba ta jednak szybko malała. Początkowo było to spowodowane mobilizacją do tworzonych pod dowództwem płk. Z. Berlinga formacji polskich, później rozpoczęły się indywidualne powroty do kraju, a w latach 1946-1948 prowadzona była oficjalna akcja repatriacyjna. Po jej zakończeniu, oprócz Polaków „miejscowych", mieszkających na Kaukazie od dawna, pozostała tu również niewielka, trudna do określenia liczba byłych obywateli polskich, którzy znaleźli się tam w czasie wojny i z różnych powodów nie powrócili do kraju. W okresie powojennym nie było, oczywiście, żadnych możliwości tworzenia na Kaukazie organizacji polonijnych. Przez wiele lat jedynym miejscem, w którym 1 „Kaukaska Polonia", nr 1, nr 2, 1999: wyd. Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji (Tbilisi). �194 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA spotykać się mogli tutejsi Polacy (a przede wszystkim mieszkańcy stolicy Gruzji) pozostawał kościół św. Piotra i Pawła w Tbilisi, którego proboszczem był przez wiele lat ks. Jan Śnieżyński. Sprzyjające warunki tworzenia organizacji polonijnych powstały po rozpadzie Związku Radziec­ kiego i odzyskaniu niepodległości przez trzy republiki zakaukaskie - Gruzję, Azerbejdżan i Armenię. Krajem, w którym możliwości te zostały najwcześniej i najszerzej wykorzystane była Gruzja, gdzie od kilku lat mamy do czynienia ze zjawiskiem określanym przez Justynę Doboszyńską w jej pracy magisterskiej jako „eksplozja polskości". Ta „eksplozja polskości" to dający się od kilku lat zauważyć wśród mieszkańców Tbilisi o polskich korzeniach, rosyjskojęzycznych i przeważnie nie znających języka polskiego, wzrost zainteresowania własnym pochodzeniem, krajem przodków, jego kulturą i językiem, to powstające od lat kilku i coraz liczniejsze organizacje polonijne. Dziś jest ich w Gruzji parę, o starszej lub nowszej metryce. Niektóre przestały już istnieć, nie zapisawszy się niczym trwalszym w dziejach tbiliskiej Polonii, inne rozwinęły lub rozwijają ożywioną działalność. Niewielkie grupy Polaków podejmujących mniej lub bardziej udane próby tworzenia własnych organizacji istnieją w zniszczonej, wyludnionej i pozostającej w konflikcie z Gruzją Abchazji oraz w Azerbejdżanie. O Polakach w Armenii i na Północnym Kaukazie niewiele wiadomo. O potrzebie powołania organizacji „Polaków lub ludzi polskiego pochodzenia" mówiono w Gruzji już w 1991 roku, wkrótce po odzyskaniu niepodległości. W rok później powstał w Tbi­ lisi, z inicjatywy Aleksandra Rusieckiego, potomka polskiego zesłańca na Kaukaz z 1863 г., Klub skupiający Gruzinów polskiego pochodzenia. Klub ten „o charakterze polityczno-elitarnym", jak pisał korespondent paryskiej „Kultury" Konrad Brodziński, w latach 1994-1995 praktycznie przestał istnieć, gdyż większość jego członków wyemigrowała z Gruzji „za chlebem", przeważnie do Moskwy i Petersburga. Na początku 1995 roku zarejestrowana została, również w Tbilisi, nowa organizacja zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia - Stowarzyszenie Polaków Gruzji „Polonia". Miała ona jednak zupełnie inny charakter niż Klub A. Rusieckiego. Statut Stowarzyszenia mówił, że jest to organizacja 0 charakterze kulturalno-oświatowym i charytatywnym, zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia mieszkające w Gruzji. Nie jest związana z żadnym ugrupowaniem politycznym i nie stawia sobie za cel działalności politycznej. Jej celem jest „umacnianie i rozwój wieloaspektowych związków Polaków z Gruzji z Polską i Polakami na całym świecie, udzielanie wszechstronnej pomocy Polakom Gruzji w zaspokajaniu ich różnorodnych potrzeb i zainteresowań [...] a także rozwój polsko-gruzińskich kontaktów w różnych dziedzinach". Jego założycielką i prezesem jest wnuczka powstańca z 1863 г., profesor Uniwersytetu w Tbilisi - Maria Filina. Już w pierwszych dniach po rejestracji do Stowarzyszenia zgłosiły się setki osób, w znacznej części należących do elity intelektualnej Gruzji. Byli to początkowo głównie mieszkańcy stolicy, ludzie z rodzin mieszanych, związani z Gruzją od kilku niekiedy pokoleń, w ogromnej większości nie mówiący po polsku i od dawna pozbawieni kontaktów z polską kulturą. Później kontakt ze Stowarzyszeniem nawiązali mieszkańcy wsi w różnych rejonach kraju - gruzińscy chłopi, potomkowie Polaków zesłanych niegdyś na Kaukaz „w sołdaty". W pierwszym okresie działalności Stowarzyszenia, przypadającym na apogeum gruzińskiego kryzysu, spośród jego celów statutowych, w najszerszym zakresie podejmowane były działania charytatywne wspierane przez liczne organizacje i instytucje w kraju („Wspólnota Polska" i inne) 1 za granicą. W następnych latach, mimo trwającego kryzysu i trudnej nadal sytuacji materialnej gruzińskiej Polonii, zmienia się hierarchia jej potrzeb i w działalności Stowarzyszenia na czoło wysunęły się przedsięwzięcia kulturalno-oświatowe. Poszerzyły się możliwości kontaktów, zwłasz­ cza młodzieży polonijnej, z krajem. Zmieniająca się hierarchia potrzeb i nowe układy personalne wśród działaczy gruzińskiej Polonii doprowadziły do głębokich przekształceń w łonie Stowarzy­ szenia Polaków Gruzji „Polonia". W 1998 r. istniejące przy Stowarzyszeniu kursy języka pol­ skiego dla dzieci i młodzieży przekształciły się w Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji. Dyrek­ torem Centrum została mieszkająca w Gruzji od ponad 15 lat obywatelka polska, Małgorzata Pawlak, która wcześniej przez dwa lata prowadziła kursy języka polskiego przy Stowarzyszeniu. Centrum Edukacyjne i działająca przy nim szkółka cieszą się nie tylko poparciem Ambasady R P w Tbilisi. Do ich powstania przyczyniły się m.in. „Wspólnota Polska", Kancelaria prezydenta RP, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Senat RP. Dzięki tak możnym protektorom Centrum mogło �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 195 nowocześnie wyposażyć swoją Szkółkę Języka Polskiego, w której uczy się już 120 uczniów w wieku szkolnym i 45 osób dorosłych. W programie szkółki jest nie tylko nauka języka polskiego, lecz także historii i geografii Polski oraz religii. Oprócz programu oświatowego P C E prowadzi szeroką działalność kulturalną. Przy Centrum istnieje Koło Teatralne oraz Koło Miłośników Polskiej Muzyki Klasycznej i Poezji, od niedawna działa również Oddział Współpracy Kulturalnej między Polską a Gruzją, którego celem jest wspieranie wymiany kulturalnej między obu krajami. Centrum organizuje lub popiera różnego rodzaju imprezy kulturalne, urządza wystawy, koncerty, stara się upowszechniać zapomniane tu tradycje związane z obchodzeniem świąt dorocznych, np. Bożego Narodzenia czy Wielkiej Nocy. Do najnowszych i niewątpliwie najważniejszych inicjatyw Centrum należy wydawane od ubiegłego roku czasopismo „Kaukaska Polonia". Dotychczas ukazały się numery pierwszy i drugi za rok 1999, na druk oczekuje numer trzeci. Redaktorem naczelnym pisma jest dyrektor P C E Małgorzata Pawlak. W skład zespołu redakcyjnego wchodzą również Anna Keszelaszwili (sekre­ tarz redakcji), Katarzyna Eliawa-Czestnowicz, Nukri Gabunia, Gija Kandaszwili. Z redakcją współpracują jako tłumaczki Maria Niezabitowska i Zofia Choperska. Numer pierwszy „Kauka­ skiej Polonii" sfinansowany został przez Ambasadę R P w Tbilisi, od numeru drugiego koszty wydawania czasopisma ponosi Fundacja Pomocy Polakom na Wschodzie. Inauguracyjny numer „Kaukaskiej Polonii" otwiera krótki tekst programowy {Od redaktora). Małgorzata Pawlak przedstawia w nim cele i zadania pisma, które chce „szeroko pisać o życiu i działalności Polaków w tej części świata". Rozwijając tę myśl, pisze dalej: „Polacy na Kaukazie wywarli znaczący wpływ na rozwój kultury, nauki i gospodarki w tym regionie. Prowadzili badania naukowe, budowali drogi i mosty, zakładali rezerwaty przyrody, szpitale i szkoły. W tu­ tejszych muzeach znajdują się ciekawe kolekcje prac polskich plastyków tworzących na Kaukazie. W okresie I wojny światowej zamieszkiwało na Kaukazie ok. 40-50 tys. naszych rodaków. Nie­ stety, ulega zapomnieniu historia działalności i życia tych zasłużonych synów polskiego narodu. Postawiliśmy przed sobą zadanie przypomnienia Państwu ich losów i zasług". Po tych uwagach o potrzebie edukacji historycznej współczesnej Polonii kaukaskiej, M . Pawlak zapowiada, że w „Kaukaskiej Polonii" znajdzie się również „skrót najważniejszych wydarzeń współczesnej Pol­ ski, będziemy pisać o naszym codziennym życiu, problemach i planach na przyszłość, zaprezen­ tujemy nieco polonijnej poezji, kącik znajomości". Zgodnie z tym programem w pierwszym numerze pisma wyodrębniono następujące działy: „Polskie losy na Kaukazie", „Religia", „Sztuka", „Kromka życia polonijnego", „Sylwetki znanych Polaków", „Wieści z Polski". W numerze drugim przybyły działy: „Listy do redakcji" oraz „Gruzja a Polska". Najobszerniejszy jest dział „Polskie losy na Kaukazie", wypełniający około połowy objętości czasopisma. Znalazł się w nim artykuł Piotra Borawskiego, Polacy w Abchazji, którego autor, charge d'affaires ambasady R P w Tbilisi, zajął się zagadnieniem niemal zupełnie w Polsce nieznanym w aspekcie przede wszystkim historycznym. W zakończeniu artykułu znajdujemy jednak krótką wiadomość o Polakach we współczesnej Abchazji, gdzie „mieszka zaledwie kilkadzie­ siąt osób polskiego pochodzenia. Mają oni własną organizację, której szefową jest Walentyna Szczekowska". Następny tytuł to przedrukowany z „Roty" z 1995 r. artykuł Marka Mądzika, Z dziejów inteligencji polskiej na Kaukazie na przełomie XIX i XX wieku. Kontynuacją niejako tej tematyki jest artykuł M . Pawlak o generale Antonim Kułassowskim, w którym autorka pisze również dość obszernie o działalności szkoły polskiej istniejącej w Tyflisie przed I wojną światową. Interesującą informację pt. Achalsopoli - polska wieś w Kachetii (Wschodnia Gruzja - AW) zamieszcza P. Borawski. W dziale „Religia", ks. Adam Ochał, proboszcz katolickiej parafii w Tbilisi, pisze o historii „swojego" kościoła pw. św. Piotra i Pawła. W dziale „Sztuka" znajdujemy niewielki artykuł Henryki Justyńskiej Polscy artyści-plastycy w Gruzji. Zygmunt Waliszewski. „Kronika życia polonijnego" zawiera kilkanaście krótkich wiadomości o bieżących wydarzeniach z życia skupisk polonijnych, a m.in. o oficjalnym otwarciu PCE, urządzonym przez Centrum opłatku, choince, święceniu pokarmów w Wielką Sobotę, a także o obchodach Roku Mickiewiczowskiego urządzanych przez P C E oraz o konferencji naukowej poświęconej Mickiewiczowi, a zorganizowanej przez Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia" i Uniwersytet Tbiliski. Jest tu �196 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA również informacja o wystawie rysunków dziecięcych w PCE, wieczorze poświęconym rocznicy urodzin F . Chopina wraz z okolicznościowym wierszem, o obchodach w rocznicę Konstytucji 3 Maja, itp. Sporo miejsca zajmują w dziale wiadomości o nowo powstających w Gruzji organizacjach polonijnych. Drugą obok P C E organizacją powstałą w 1998 r. w wyniku podziału Stowarzysze­ nia Polaków Gruzji „Polonia" jest wspomniany już Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia", którego przewodniczącą jest prof. Maria Filina. W 1998 roku powstał również Związek Polaków Południowej Gruzji. Działa on w prowincji Samcche-Dżawachetia i , jednoczy 50 rodzin polskiego pochodzenia". Jego przewodniczącym jest Nodar Poniatowski. Dwie nowe organizacje polonijne zarejestrowane zostały w 1999 roku. Są to: Związek Polonii Medycznej w Gruzji im. św. Grigoła Peradze, którego zadaniem jest niesienie pomocy lekarskiej najbiedniejszym członkom polskiej wspólnoty (dyrektor Tatiana Kurczewska) i Dom Polski, jednoczący 70 polskich rodzin. Jego przewodniczącym jest Anatol Kazbielewski. „Główny cel tej organizacji to pomoc w odradzaniu wartości narodowych wśród członków wspólnoty polskiej w Gruzji, a także niesienie materialnej i medycznej pomocy tym ludziom". W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdujemy odredakcyjny biogram Adama Mickiewicza, a w dziale „Wieści z Polski" kilka krótkich informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce i osiągnięciach polskich artystów za granicą. Numer zamyka kolorowa wkładka fotograficzna ilustrująca najważniejsze wydarzenia kulturalne ostatnich miesięcy w P C E . Numer pierwszy „Kaukaskiej Polonii" poświęcony był przede wszystkim środowiskom polonij­ nym w Gruzji, w drugim znajdujemy kilka pozycji o Polakach w Azerbejdżanie, a mianowicie: streszczenie książki Raufa Bodirbejli o Polakach w Azerbejdżanie w X I X i na początku X X wieku, artykuł Czesława Seniucha o wybitnym polskim inżynierze - specjaliście od poszukiwań ropy naftowej, pracującym wiele lat w Baku - Wiktorze Zglenickim. W dziale „Religia" znalazła się przygotowana przez redakcję Krótka historia kościoła rzymsko-katolickiego w Baku. Koresponden­ cja E . Teer-Potockiej z Baku zawiera interesujące wiadomości o podjętych w latach 1990-1991 próbach zorganizowania Stowarzyszenia „Polonia". Stowarzyszenie to liczyło około 50 członków, w tym jedynie 1/5 stanowili Polacy, statut Stowarzyszenia dopuszczał bowiem przynależność każdego obywatela Azerbejdżanu, zainteresowanego polską kulturą i historią oraz kontaktami między obu krajami. Stowarzyszenie nawet zarejestrowano, ale w końcu 1991 r. praktycznie przestało funkcjonować, choć nie zostało rozwiązane. Nieliczni tamtejsi Polacy skupiają się wokół istniejącej w Baku wspólnoty katolickiej. Poza blokiem materiałów poświęconych obecności polskiej w Azerbejdżanie, w numerze drugim znajdujemy artykuł Piotra Borawskiego Polonia w Gruzji Południowej, Małgorzaty Pawlak Siódma pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, Magdy Nowakowskiej-Korinteli Otwarcie nowego kościoła w Tbilisi, o zamkniętym w latach trzydziestych, najstarszym katolickim kościele Tbilisi pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, oddanym niedawno gruzińskiej wspólnocie katolickiej. W nowym dziale „Gruzja a Polska" znalazł się redakcyjny skrót artykułu Andrzeja Woźniaka Z dziejów diaspory gruzińskiej w Polsce. O otwartej w czerwcu 1999 r. w Tbilisi wystawie „Polscy malarze w Gruzji" pisze w artykule Łączność epok, Katarzyna Eliawa-Czestnowicz (dział „Sztuka"). Kronikę życia polonijnego wypełniają wiadomości o zakończeniu roku szkolnego w szkółce P C E , wakacjach dzieci polonijnych w Polsce i w Gruzji, wieczorze poświęconym 150 rocznicy śmierci Fryderyka Chopina i innych polonijnych wydarzeniach kulturalnych w Tbilisi. W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdują czytelnicy biogramy Fryderyka Chopina i Juliusza Słowackiego, w „Wieściach z Polski" nieco informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce. Kolorowa wkładka fotograficzna przynosi min. zdjęcia z III Forum Oświaty Polonijnej, z życia Polskiej Sobotniej Szkoły w Tbilisi i wakacji jej uczniów oraz wywiad M. Pawlak z prof. Z. Religa. „Kaukaska Polonia" wydawana jest w dwu językach - polskim i rosyjskim. Identyczne w treści teksty oddzielone są kolorową wkładką fotograficzną. Łącznie stanowi to około 50 stron formatu A-4. Czasopismo wydawane jest niezwykle starannie, na doskonałym papierze, z licznymi ilustracjami. „Kaukaska Polonia" nie jest pierwszym pismem polonijnym na tym terenie. Czasopismo kulturalno-literackie zamierzał wydawać w Tyflisie już w latach czterdziestych X I X w. poeta Tadeusz Łada-Zabłocki, ale nie otrzymał na to zezwolenia. W latach pięćdziesiątych i początku �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 197 sześćdziesiątych X I X w. „Kawkazskij Kalendář" w części zatytułowanej „Miesiacesłowy" zamie­ szczał również kalendarz katolicki w języku polskim. W latach 1907-1908 w Baku wychodziła gazeta naukowo-artystyczna „Farys". Redaktorem jej był J. Wojniłowicz. W Tyflisie, w 1918 roku wydawano czasopismo pt. „Tygodnik Polski" pod redakcją W. Jordańskiego. Żywot obu tych poprzedników „Kaukaskiej Polonii" był jednak krótki. Mamy nadzieję, że Redakcji nowego czasopisma uda się wydać jeszcze wiele numerów, kontynuując tak potrzebną tutejszej społeczności polonijnej, pozbawionej przez dziesiątki lat kontaktów z krajem, edukację historyczną i pogłębiając jej związki ze współczesną kulturą polską. Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999, Ars nova, ss. 256 Urszula Kaczmarek od lat zajmuje się problematyką polonijną. Jest autorką ponad 100 artyku­ łów oraz książek: Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945-1989 (Poznań 1991), Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej. 1945-1989 (Poznań 1993), Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993). Najnowsza publikacja U . Kaczmarek jest pierwszym w literaturze tak obszernym opracowa­ niem ukazującym przeszłość i współczesność Polaków mieszkających na Węgrzech. Praca ta jest wynikiem wieloletnich badań terenowych Autorki (przeprowadzonych w Budapeszcie oraz miejs­ cowościach Táta, Tatabanya, Gyór, Szekésfehérvár, Istvánmajor i in.) a także żmudnych po­ szukiwań archiwalnych, obserwacji życia węgierskiej Polonii i bezpośrednich kontaktów z wielo­ ma organizacjami reprezentującymi tę zbiorowość. Autorka omawia dzieje Polaków na ziemiach węgierskich, wpisując je w wydarzenia historyczne, jakie miały miejsce w Europie w różnych okresach. Wydarzenia znaczące dla Polaków, Węgrów i wielu innych mieszkańców naszego kontynentu. Charakteryzuje kontakty polsko-węgierskie, przebiegające na różnych poziomach: dworskim, oświatowym, wojskowym, ekonomicznym. Ukazuje też efekty procesów osadniczych. Jednym z nich było powstanie kilku polskich wsi, m.in. Derenk (zał. w 1717 г.). Badania prze­ prowadzone przez autorkę pozwoliły stwierdzić пр., że do dziś wśród mieszkańców Derenku istnieje pamięć polskiego osadnictwa i polskiego pochodzenia, szczególna więź lokalna z tą „małą ojczyzną" oraz świadomość odrębności polskiej kultury. Wiele miejsca poświęcono szczegółowemu omówieniu działalności polskich instytucji - tych sprzed I I wojny światowej i tych późniejszych, także istniejących współcześnie. Wspomnę tu chociażby o działającym do II wojny światowej Stowarzyszeniu Polaków w Budapeszcie, Towarzystwie pod Opieką św. Józefa, Towarzystwie „Przyjaźń", Stowarzyszeniu Polaków na Węgrzech, Katolickim Związku Młodzieży Żeńskiej i dwóch drużynach harcerskich. Spośród powojennych organizacji reprezentujących Polaków można wymienić: Stowarzyszenie Polaków na Węgrzech, Stowarzyszenie Studentów Polskich na Węgrzech, Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Józefa Bema i wiele innych. Autorka dotarła do różnorodnych, często unikalnych materiałów archiwalnych, w tym m.in. do statutów poszczególnych organizacji, deklaracji, sprawozdań, spisów członków oraz fotografii dokumentujących ich działalność. Udostępniła też Czytelnikom wybrane źródła, zamieszczając ich kopie w swojej książce. Są one niezwykle cennym materiałem obrazującym formy i metody pracy poszczególnych instytucji. Szczególną uwagę Autorka poświęciła dziejom i współczesności Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. Józefa Bema (rozdział III) oraz Stowarszyszenia Katolików Polskich na Węgrzech (rozdział IV). Omówiła także, korzystając z różnorodnych typów źródeł, działalność oświatową prowadzoną wśród węgierskiej Polonii oraz pracę organizacji samorządowych. Część pracy (rozdział VI) poświęcono roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu węgierskiej Polonii. Autorka ukazała narodowy charakter tej instytucji, udział w podtrzymywaniu polskości i kształtowaniu tożsamości etniczno-narodowej badanej grupy. Rozdział ten, podobnie jak pozostałe, ma solidną podbudowę źródłową. Dzieje Kościoła Rzymskokatolickiego na Węgrzech ukazane też zostały w szerokim kontekście historycznym. W kolejnym rozdziale (VII) poznajemy dzieje prasy polskiej na Węgrzech, bogactwo tytułów wydawanych przez polskie instytucje, a także - działalność poszczególnych redakcji i związanych �198 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA z nimi osób. Autorka omówiła m.in. „Tygodnik Polski na Węgierskiej Ziemi", „Wieści Polskie", „Nowiny Polskie", „Kurier Węgiersko-Polski", „Magazyn Polonijny", „Biuletyn" wydawany przez Stowarzyszenie J. Bema, „Głos Polonii - Bem Hirado" i in. U . Kaczmarek dotarła i obficie czerpała z zachowanych do dziś publikacji prasowych wydawanych przez polskie środowiska na Węgrzech, ukazując zarazem znakomicie funkcje prasy polonijnej. Odrębny charakter ma VIII rozdział książki, w którym omówione zostały podstawowe cechy tożsamości etniczno-kulturowej węgierskiej Polonii: poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej i do katolickiej wspólnoty religijnej, znajomość języka polskiego, więzi z polską kulturą, charakter więzi z krajem pochodzenia i z „małymi ojczyznami". Zasygnalizowane także zostały problemy związane z asymilacją ludności polskiego pochodzenia do społeczeństwa węgierskiego. Niewielki podrozdział poświęcony został funkcjonowaniu stereotypów etnicznych. Jeden z rozdziałów (V) poświęcono omówieniu polityki narodowościowej państwa węgierskie­ go, dziejom Ustawy regulującej sprawy narodowościwe oraz - widzianej w tym świetle - sytuacji Polaków na Węgrzech. Pisząc o polityce narodowościowej Węgier i o sytuacji Polaków Autorka posługuje się wymiennie terminami: polska grupa etniczna, polska mniejszość narodowa, narodo­ wość polska, Polonia, grupa mniejszościowa, a także - tożsamość narodowa, świadomość narodo­ wa, tożsamość etniczna, tożsamość etniczno-kulturowa, świadomość etniczna, przynależność naro­ dowa. W pracy zabrakło mi rozdziału wyjaśniającego i porządkującego terminologię używaną przez Autorkę. Rozdziału, w którym znalazłyby się definicje poszczególnych pojęć i uzasadnienie ich wymiennego traktowania. Niejasne są też np. kryteria odróżnienia mniejszości narodowej od mniejszości etnicznej (o grupach tych mówi się m. in. w obecnej Konstytucji Węgier). Jak już wspomniałam, omawiana tu praca oparta jest na niezwykle solidnej bazie źródłowej. Autorka sięgnęła m.in. do istniejących opracowań wydanych drukiem, do prasy polonijnej oraz do licznych archiwaliów i rękopisów tekstów pamiętnikarskich, przechowywanych w archiwach państwowych i prywatnych, w zbiorach ambasad i stowarzyszeń polonijnych. Bogaty jest także zamieszczony w pracy materiał ilustracyjny, mający bezcenną wartość dokumentacyjną. Znajdziemy tu m.in. liczne fotografie, pochodzące z różnych okresów, dokumentujące działalność węgierskiej Polonii, ukazujące jej reprezentantów, członków poszczególnych instytucji, wspólnot parafialnych, drużyn harcerskich, przedstawiające poszczególne rodziny i portrety działaczy. Karty książki wypełniają też fotokopie rozmaitych dokumentów oraz druków i wydawnictw okolicznościowych. Książka została przygotowana niezwykle starannie, z troską o najdrobniejsze szczegóły i wielką znajomością badanej problematyki. W 1999г., za zasługi dla węgierskiej Polonii, U.Kaczmarek otrzymała nagrodę św. Władysława. Myślę, że jej praca znajdzie także uznanie polskich Czytelników, przybliżając im tak mało znane w kraju losy i współczesne karty z życia węgierskiej Polonii, jej osiągnięcia i problemy. Iwona Kabzińska Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku, Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 Totalitaryzm nie narodził się w X X stuleciu. Autorka przypomina, iż zjawisko to występowało w Rzymie za czasów Dioklecjana i w idealnej republice Platona. Wiek X X pozwolił mu jednak zaistnieć w sposób bezprecedensowy, na niespotykaną wcześniej skalę, w wyjątkowo okrutnej postaci. B. Olszewska-Dyoniziak próbuje ukazać czym był dwudziestowieczny totalitaryzm hitlerows­ kich Niemiec i stalinowskiej Rosji (ZSRR), w jaki sposób funkcjonował, jakie było jego podłoże ideologiczne, mechanizmy społeczne i aspekty psychologiczne, jakie było jego zaplecze kulturowe i dlaczego zyskał on tak masowe poparcie. Ciekawa wydaje się teza, iż podłożem ruchów totalitar­ nych były (i - dodajmy - być może są nadal) skutki intensywnej industrializacji, która „dopro­ wadziła do powstania bezkształtnych politycznie i społecznie mas i niespotykanego dotąd w dzie­ jach wyobcowania jednostki. Pozbawione oparcia w dotychczasowych wspólnotach jednostki �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 199 zaczęły poszukiwać remedium na własne konflikty i problemy we wszechogarniającej władzy państwa i osobie charyzmatycznego wodza, który stawał się idolem, półbogiem, uosobieniem wszelkich niezrealizowanych dążeń i pragnień tłumów" (s. 15). Nie bez znaczenia był też (i jest?) strach przed wolnością, bezradność wobec problemów i konfliktów społecznych (s. 18). Autorka przypomina tu słynną koncepcję „ucieczki od wolności", sformułowaną przez Ericha Fromma. Przywołuje też m.in. słowa Zbigniewa Pucka, który stwierdził, że „«w totalitarnym eksperymencie», jaki podjęto w Rosji sowieckiej i nazistowskich Niemczech chodziło o powołanie do życia jakiegoś ekwiwalentu trybalnej wspólnoty, która zastąpić miała zanikające więzi społeczne zwią­ zane ze społecznością lokalną, regionem, narodem, o jakiś nawrót do wspólnoty pierwotnej, którą uważano za idealny ustrój społeczny z jej powszechną równością i sprawiedliwością" (s. 55-56). Autorka koncentruje się na przybliżeniu Czytelnikom ideologicznego podłoża totalitaryzmu i jego ram instytucjonalnych. Omawia podstawy doktryny oraz sylwetki i sposoby działania czołowych przywódców dwóch państw europejskich, w których dwudziestowieczny totalitaryzm przybrał monstrualne rozmiary. Ukazuje też formy pracy, dzięki którym wspomniana ideologia uzyskała masowe poparcie. Oddzielny rozdział poświęcono funkcjonowaniu gospodarki niemiec­ kiej i radzieckiej, działaniu aparatu partyjnego oraz upowszechnianej w obydwu państwach idei „wroga obiektywnego". Część pracy poświęcono skutkom totalitaryzmu dla ludności żydowskiej i ideologicznemu podłożu antysemityzmu w Niemczech. Wspomniano także o udziale tej grupy ludności i jej miejscu w procesach historycznych, których areną była Rosja (ZSRR). Oddzielny rozdział został poświęcony stosunkowi totalitaryzmu do demokracji i współczesnym transfor­ macjom ustrojowym w wybranych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Ukazane również zostały psychologiczne aspekty totalitaryzmu. Na początku książki Autorka stawia pytanie: „Jakie są mechanizmy funkcjonowania współ­ czesnych wysoko rozwiniętych społeczeństw cywilizowanych?" (s. 9). Mam jednak wątpliwość, czy w stosunku do państw totalitarnych użycie określeń „wysoko rozwinięte" i „cywilizowane" jest zasadne. Lektura omawianej tu książki, podobnie jak wielu innych prac, których autorzy podejmują próbę ukazania złożonego zjawiska totalitaryzmu, w tym przypadku rodzi poważne wątpliwości. Dotykamy tu jednak nie obcych etnologowi kwestii terminologicznych, precyzyjnego określenia czym jest cywilizacja i jak należy rozumieć termin „społeczeństwo wysoko rozwinęte". Najnowszą książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak przeczytałam z dużym zainteresowaniem, ale też z niedosytem. Zabrakło mi tu przede wszystkim jasno sformułowanego stanowiska Autorki wobec omawianych zjawisk i przytaczanych przez nią prac jako przedstawicielki dyscypliny określanej mianem antropologii. Zabrakło pogłębionej analizy, wyraźnie zarysowanego komentarza antropologa, który byłby w istocie zasygnalizowanym przez Autorkę połączeniem podejścia historycznego, holistycznego i porównawczego do omawianego zjawiska (s. 9), ukazanego Czytelnikowi właśnie z perspektywy antropologicznej, ó w komentarz Autorki - antropologa stanowiłby pewne novum na gruncie rozważań nad istotą totalitaryzmu. Mógłby być jednocześnie znakomitym połączeniem spojrzenia przedstawiciela określonej dyscypliny badawczej i przedstawiciela narodu, który w szczegól­ ny sposób, choćby z racji swego położenia, doświadczył działania totalitaryzmu w jego niemieckim i radzieckim wydaniu, wspomaganego nierzadko przez totalitaryzm rodzimy. Czytając książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak zastanawiałam się nad systematycznym poszerza­ niem się pola badawczego współczesnej antropologii, nad widoczną od dawna antropologizacją nauk społecznych, ale też nad koniecznością stałego definiowania tej dyscypliny, by przy roz­ mywaniu się jej granic nie zagubiła się nam jej istota, specyfika. Myślę, że Autorka podjęła temat niezmiernie ważny, a jej książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych historią Europy, a także jej przyszłością. Publikacja ta pisana jest wyraźnie „ku przestrodze". Wiemy dobrze, że totalitaryzm nie odejdzie w niepamięć wraz z od­ chodzącym w przeszłość wiekiem X X . Mottem książki są słowa Hannah Arendt: „Nic nie poraża nas mocniej niż kompletna niewinność jednostki wciągniętej w tryby przerażającej machiny i pozbawionej wszelkich szans na odmianę własnego losu". Szkoda, że Autorka Antropologii totalitaryzmu tak mało miejsca poświęciła jednostce poddanej doświadczeniu tego systemu, jednostce będącej jego ofiarą, nie twórcą i wykonawcą. �200 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 1 Literatura na ten temat, zwłaszcza pamiętnikarska, jest bogata . Myślę, że należało do niej sięgnąć w pracy mającej na celu m.in. ukazanie psychologiczny eh aspektów totalitaryzmu, nie koncentrując się wyłącznie - jak to uczyniła Autorka - na doświadczeniach grupy, na bohaterze masowym. Książka byłaby wówczas pełniejsza i zapewne jeszcze bardziej dramatyczna. Iwona Kabzińska Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited by Janusz Mucha, East European Monographs, No D X I I , Distributed by Columbia University Press, New York 1999, ss. 274 W czternastu rozdziałach, poprzedzonych „Wstępem" J.Muchy, omówione zostały relacje wybranych grup mniejszościowych i grup dominujących mieszkających na terenie kilku państw europejskich, azjatyckich i w Afryce. Ukazano je w różnych okresach historycznych i różnych kontekstach społeczno-politycznych. Przedmiotem uwagi autorów (polskich i zagranicznych)* są m.in. relacje ludności muzułmańskiej (tzw. Pomaków) wobec większościowej grupy bułgarskiej (artykuł Anny Krastevej), stosunek ludności rodzimej Górnego Śląska do Polaków i Niemców (autorzy: Kazimiera i Jacek Wodzowie), relacje arabsko-tureckie w Imperium Ottomańskim (Eliezer Tauber), kaszmirsko-angielskie w Wielkiej Brytanii (Patricia Ellis i Zafar Khan) i słowacko-węgierskie na Słowacji (Viera Bacowa i Maria Homisinova). Odrębny rozdział poświęcono Chińczykom mieszkają­ cym obecnie na Węgrzech (Pal D. Nyiri). Jest to jedna z nowych mniejszości węgierskich, jakie pojawiły się w tym państwie w ostatnich latach. Charakter relacji: mniejszość - grupa dominująca zilustrowano też na przykładzie Turków w Holandii (Dirck H. J. van Bekkum), Niemców w Szwajcarii (Walter Suess), Ukraińców, Litwinów i Niemców w Polsce (Sławomir Łodziński), Żydów w Nie­ mczech (Feiwel Kupferberg) oraz działalności misjonarzy portugalskich w Etiopii w X V I - X V I I w. (Manuel Joáo Ramos). Odrębny rozdział poświęcono Kościołowi Rzymskokatolickiemu w Polsce, który może być postrzegany jako grupa mniejszościowa, lecz także - jako grupa dominująca (Paweł Załęcki). Kolejny tekst dotyczy mężczyzn jako mniejszości we współczesnym świecie zachodnim, widzianych w kontekście koncepcji feministycznych (Krzysztof Olechnicki). W omawianej tu pracy znajdziemy również refleksje Finki z pobytu w Wielkiej Brytanii (Marja Keranen). Każdy z rozdziałów książki poświęcony jest określonej mniejszości i jej relacji wobec grupy dominującej, rządzącej, inspiruje on jednak do szerszych rozważań nad naturą tego typu związ­ ków, mechanizmem ich powstawania i przejawiania się w określonej sytuacji, nad wpływem zmian historyczno-politycznych na zachowania poszczególnych grup i na sposób widzenia grupy domi­ nującej przez mniejszość. Pobudza też do zastanowienia się nad wyznacznikami odrębności kul1 Z najnowszych prac na uwagę zasługuje, moim zdaniem, książka Andrzeja Kownackiego, Czy bylo warto?, Lublin 2000, wydana w dwadzieścia lat po śmierci autora dzięki upartym staraniom jego żony Danuty, przy finansowym wsparciu Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjono­ wanych. Wspomnienia A. Kownackiego są przykładem niezwykle osobistego opisu systemu totalitarnego i wydarzeń (dwie wojny światowe, rewolucja październikowa, powstanie warszawskie, czasy Polski Ludowej), które w istocie „wciągały człowieka w tryby przerażającej machiny", nie zdołały jednak zniszczyć w nim kodeksu wyznawanych wartości, wrażliwości i postaw. Można także wspomnieć o artykule Kazimierza Obuchowskiego, Zesłanie i zesłańcy, [w:] Polacy na zesłaniu, Komitet Organizacyjny obchodów „Tygodnia zesłańca", 9-16 kwietnia 2000, Poznań 2000, s. 13-19. Autor, urodzony na Kresach Wschodnich, poddany traumatycznemu doświadczeniu zesłania do sowieckiego łagru, analizuje fenomen przetrwania w nieludzkim systemie gułagu. Efekt tych doświadczeń szczególnie mocno wyrażony został w zdaniu: „Tak jak inni, nigdy psychicznie stamtąd nie wyjechałem i całe te lata pozostaną we mnie do końca" (s. 13). Chciałabym tu sedecznie podziękować prof, dr hab. Marii Paradowskiej za udostępnienie tej pozycji. * Szkoda, że w pracy nie zamieszczono not o autorach poszczególnych rozdziałów, przybliża­ jących Czytelnikom ich sylwetki naukowe oraz reprezentowane przez nich ośrodki. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 201 turowej i ich trwałością. Lektura poszczególnych rozdziałów potwierdza znany fakt, iż zasadniczą rolę wśród tych wyznaczników odgrywa język i religia. Zdarza się jednak, że grupa mniejszoś­ ciowa i większościowa należą do tej samej konfesji. Język religii nie jest jednak językiem grupy dominującej, co w pewnym stopniu ogranicza jej kulturową dominację, nie podważając jednak jej przewagi politycznej, wynikającej chociażby z faktu bycia gospodarzem państwa narodowego. Przykładem wspomnianego tu zjawiska jest relacja: Arabowie - Turcy w Imperium Ottomańskim przed I wojną światową. Oprócz religii i języka odrębność grupy może być wyznaczona przez specyficzny charakter powiązań instytucjonalnych, działanie organizacji społecznych, stosunek do terytorium pochodzenia, endogamię, znajomość historii własnej grupy i politykę jej członków. Lektura książki nasuwa pytanie o możliwość kontynuacji dziedzictwa kulturowego przez mniejszości pozostające w określonych relacjach do grupy dominującej, jak też - o sposoby utrwalenia i manifestowania tej odrębności oraz o charakter powiązań z państwem narodowym lub terytorium traktowanym jako ziemie pochodzenia (przykład ludności kaszmirskiej miesz­ kającej na terenie Wielkiej Brytanii), jak też o powiązania z międzynarodową zbiorowością. W tym ostatnim przypadku szczególnym przykładem są światowe związki ludności muzułmańs­ kiej (artykuły E . Tauber, P. Ellis i Z. Khana). Poszczególne rozdziały nasuwają też pytania o mechanizmy asymilacji, przyczyny konfliktów etnicznych, o istnienie różnych form relacji między mniejszością i grupą rządzącą, takich jak: dominacja, subordynacja, dyskryminacja, wyłączenie i in. Bardzo ważne jest też, moim zdaniem, pytanie o mechanizm kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej członków grup mniejszoś­ ciowych, o możliwości i przyczyny wyboru określonej opcji tożsamościowej, wynikające m.in. ze sposobu widzenia grupy dominującej i stosunku do niej. Kolejny problem dotyczy sposobów organizowania się grupy zdominowanej kulturowo i politycznie przez inną grupę, a także funk­ cjonowania stereotypów etnicznych. Tytuł książki brzmi: Kultura dominująca jako kultura obca. Moim zdaniem, nie wszyscy autorzy dowiedli, iż grupa będąca przedmiotem ich uwagi, pozostająca w określonej relacji wobec mniejszości, jest w istocie grupą „obcą". Myślę, że taki sposób widzenia jest uprawniony zwłasz­ cza w sytuacjach konfliktowych. Dominująca społeczność może być wówczas postrzegana jako wroga. Możliwe są jednak sytuacje, gdy większość będzie po prostu „inna". W pracy brak wyraźnie wyróżnionych kryteriów „obcości". Omawiana tu książka została wydana w Nowym Yorku, co w pewnym stopniu ogranicza dostęp polskiego czytelnika do niej. Zapewne jednak w obecnej dobie rozbudowanej informacji elektronicznej nie będzie większych problemów z sięgnięciem po tę wartościową i niezwykle interesującą publikację. Polecam ją gorąco wszystkim, którzy interesują się problematyką etniczną, zarówno z uwagi na zawartość poszczególnych rozdziałów, jak też na wspomniane już inspiracje i możliwości stawiania nowych pytań badawczych, do czego pobudzają autorzy poszczególnych tekstów. Warto też odnotować fakt, iż redaktorem książki jest Polak, prof, dr hab. Janusz Mucha z Instytutu Socjologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Polscy badacze znaleźli się także w gronie autorów tej publikacji. Iwona Kabzińska Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomami, the Gold Miners and the Amazon, Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 Indianie Yanomami zamieszkują obszar Amazonii przynależący częściowo do Brazylii a częś­ ciowo do Wenezueli. W 1975 roku stwierdzono, iż na zamieszkałych przez nich terenach znajdują się bogate złoża zasobów mineralnych, m.in. złota. Szacuje się, iż w latach osiemdziesiątych gorączka złota przyciągnęła na obszar basenu Amazonki ponad milion nielegalnych poszukiwaczy - więcej niż XIX-wieczne boomy w Klondike i Kalifornii łącznie. Na terenach zamieszkałych przez brazylijskich Yanomami w końcu lat osiemdziesiątych przebywało nielegalnie około 40 tysięcy poszukiwaczy. W lipcu 1993 kilkunastu garimpeiros (nielegalnych poszukiwaczy złota) dokonało masakry Yanomami w osadzie Haximu. �202 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA O wydarzeniu tym krążyło wiele niesprawdzonych i nieprawdziwych informacji. Jan Rocha - dziennikarka, która pracowała przez wiele lat w Brazylii dla B B C i dla „Guardiana", a obecnie zaangażowana jest w działalność C C P Y (Pro-Yanomami Commission) - przedstawia w książce, którą chciałabym polecić, zarówno dokładny przebieg wydarzeń w indiańskiej wiosce Haximu, jak i ich polityczne tło. Publikacja opatrzona jest krótkim „Wstępem", który w części napisany został przez Claudię Andujar (fotografa, koordynatora C C P Y i jedną z osób, które w 1978 tworzyły tę organizację), a w części przez Davi Kopenawę - szamana Yanomami, często reprezentującego tych Indian zarówno w Brazylii, jak i poza jej granicami. Pierwszy rozdział książki to „kromka masakry" przedstawiająca dokładnie napaść poszuki­ waczy złota na wieś indiańską, a także poprzedzające ją wydarzenia, które stały się jej bezpośred­ nią przyczyną. Dalej Jan Rocha opisuje, w jaki sposób informacja o tragedii ujrzała światło dzienne oraz jakie były reakcje polityków, dowódców wojska, F U N A I oraz samych Indian. Następny rozdział analizuje przebieg śledztwa oraz procesu wytoczonego oskarżonym poszukiwa­ czom. Kolejne - zapoznają nas ze światem Yanomami, z historią i skutkami gorączki złota na ich terenach oraz z oficjalną brazylijska polityką wobec Indian. Istotną zaletą książki jest przedstawienie sytuacji politycznej w Brazylii (a częściowo także w Wenezueli) jako elementu determinującego wszystkie omawiane wydarzenia (w tym także działalność F U N A I - rządowej agencji ds. Indian). Wiarygodność podawanych faktów wspiera częste odwoływanie się przez autorkę do opinii Bruca Alberta (French Institute of Scientific Research for Development in Cooperation) i Alcidy Ramos (University of Brasilia) - antropo­ logów, którzy od lat żyją i pracują wśród Yanomami, a także podejmują wysiłki zmierzające do poprawienia sytuacji tych Indian. Publikację polecam czytelnikom zainteresowanym kulturą Yanomami, chcącym poznać różnicę pomiędzy teoretyczną i faktyczną sytuacją prawną Indian brazylijskich, a także zrozumieć istotę „tego kolosalnego kulturowego nieporozumienia" - jak relacje pomiędzy Yanomami i garimpeiros nazwała Alcida Ramos - które doprowadziło nie tylko do masakry w Haximu, lecz także do innych tragedii. Magdalena Krysińska-Kałużna Bělorusy, B . K . Bondarčik, R . A . Grigoťeva, M . F . Pilipienko (red.), Moskwa 1998, seria „Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych Niemal przed pół wiekiem Instytut Etnografii A N ZSRR rozpoczął publikację serii zatytułowanej „Narody mira". W latach 1954-1966, w ramach tego wydawnictwa, ukazało się 18 tomów. Kilka lat temu rosyjscy etnolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii R A N , nawiązując do „Narodów mira", rozpoczęli pracę nad serią „Narody i kultury". W 1997 r. ukazała się książka poświęcona Rosjanom. Po niej wydano Bělorusy. W przygotowaniu jest tom poświęcony Ukraińcom. Bělorusy są pracą zbiorową, napisaną przez autorów rosyjskich i białoruskich. Całość utrzy­ mana jest w konwencji klasycznej monografii, zawierającej podstawowe informacje dotyczące historii grupy, etnogenezy, liczebności i procesów demograficznych, języka, podstaw gospodarki, budownictwa, stroju, pożywienia, rodziny i małżeństwa, form działalności artystycznej, wierzeń ludowych, świąt, obrzędów oraz zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Jeden z rozdziałów po­ święcono „kulturze profesjonalnej" - literackiej, muzycznej, teatralnej i filmowej - Białorusinów. W książce zamieszczono obszerną bibliografię (nie jest to jednak pełny wykaz publikacji). Uzupeł­ nieniem tekstu są fotografie, rysunki, mapy oraz tabele. We „Wstępie" zaznaczono, że Białorusini są ludem wschodniosłowiańskim spokrewnionym z Rosjanami, ich kultura zaś jest zbliżona do kultury rosyjskiej. W ten sposób utrzymano w mocy formułowane od dawna w literaturze rosyjskiej tezy o bliskości Rosjan i Białorusinów, o braku cech, które wyróżniałyby w znaczący sposób kulturę białoruską. W poszczególnych rozdziałach nie znajdujemy jednak prób porównania obydwu kultur, ani też analizy mającej na celu ukazanie ich podobieństwa. Autorzy koncentrują się na opisie zjawisk, obiektów i zachowań bez odniesienia �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 203 do szerszego kontekstu porównawczego. Utrzymane zostało też twierdzenie o polonizacji Białorusi­ nów. Wspomniano jednak również o procesach rusyfikacyjnych, podkreślając zarazem wpływ Imperium Rosyjskiego na ekonomiczny, społeczno-polityczny i kulturowy rozwój etnosu białoru­ skiego „po przyłączeniu Białorusi do Rosji" (s. 101-102). Autorowi tych słów (W.K. Bondarczik) procesy te nie wydają się sprzeczne. Do dobrze napisanych, bogatych w materiały i w miarę szeroko ukazujących omawiane zagadnienia zaliczyłabym rozdziały poświęcone tradycyjnej gospodarce wiejskiej i rzemiosłu (W.S. Titow, N.I. Burakowskaja, i in.), odzieży (L.A. Mołczanowa), pożywieniu (W.S. Titow, A.N. Kuriłowicz), małżeństwu i rodzinie (L.W. Rakowa, A.N. Kuriłowicz) i twórczości ludowej (A. S. Fedosik, W.N. Bieljawina, E . M . Sachuta). Interesujący jest też rozdział poświęcony procesom migracyjnym i diasporze białoruskiej mieszkającej na terenach dawnego Związku Radzieckiego, w państwach Europy Zachodniej i Środkowej, w obydwu Amerykach i w Australii (S.W. Matiunin). W tekście tym zamieszczono liczne dane statystyczne oraz wykazy miejscowości, które w różnych okresach były (i są) największymi skupiskami Białorusinów żyjących w diasporze. Niektóre zagadnienia omówione zostały w sposób dalece niepełny. Myślę tu chociażby o rozdzia­ le dotyczącym budownictwa, zwłaszcza sakralnego. Jego autor (AJ. Łokotko) skoncentrował się na opisie wybranych budowli i charakterystyce ich stylów architektonicznych pomijając np. rys histo­ ryczny i informacje o zróżnicowaniu religijnym mieszkańców terenów Białorusi w różnych okresach. Nie wspomniał też o tym, w jaki sposób różnice konfesyjne znalazły odzwierciedlenie w budownictwie sakralnym. W rozdziale nie uwzględniono np. drewnianego budownictwa sakralnego Kościoła unickiego. Pominięto też politykę religijną Imperium Rosyjskiego i ZSRR oraz jej konsekwencje dla budownictwa sakralnego. Ciekawe też, że wśród świątyń opisanych przez autora przeważają budowle rzymskokatolickie, bardzo mało miejsca poświęcono natomiast cerkwiom prawosławnym. Autorka rozdziału o profesjonalnej kulturze białoruskiej (W.N. Bieljawina) ograniczyła się do wyliczenia najważniejszych nazwisk twórców i tytułów dzieł, nie podejmując próby analizy zagad­ nienia, koncentrując się na historii, marginalnie traktując współczesne osiągnięcia artystów biało­ ruskich. Zabrakło tu także refleksji nad tym, jakie treści mogłaby wnieść kultura białoruska do kultury europejskiej, na czym polega jej specyfika, jakie zmiany dokonały się w sferze kultury po powstaniu Republiki Białoruś. Generalnie można stwierdzić, że Bělorusy są monografią opisową. Autorzy unikają stawiania pytań badawczych, rozważania problemów, spojrzenia na przeszłość i współczeność kultury biało­ ruskiej z perspektywy czasu i zmian, jakie dokonały się w ostatnich latach. Mimo pewnych niedostatków, które mogą być wynikiem świadomego zawężenia omawianych zagadnień przez poszczególnych autorów i zamierzonej koncentracji na niektórych kwestiach, jak też z braku miejsca na szerszą, wyczerpującą charakterystykę każdej z dziedzin kultury, uważam, iż omawiana tu pozycja zasługuje na uwagę. Jest ona syntetycznym ujęciem kultury białoruskiej, porząd­ kującym zasadnicze wiadomości na jej temat. Książka ta nie powstałaby, gdyby nie upór i ogromny wysiłek R.A. Grigoriewej, z I E A R A N , włożony w zebranie i opracowanie materiałów oraz przygotowanie całości do druku. Jej też przede wszystkim należy się uznanie za tę publikację i znakomite przygotowanie książki od strony edytorskiej. Iwona Kabzińska „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ss. 274 1 Kolejny tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" przynosi wiele nowych informacji m.in. na temat stosunków Polski z jej wschodnimi sąsiadami w różnych okresach historycznych oraz stosunków etnicznych za naszą wschodnią granicą. Większość tematów poruszanych w poszcze­ gólnych artykułach traktowana była dotychczas przez badaczy w sposób marginalny. Przez 1 Omówienie 1 i 2 tomu „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazało się w 43 numerze „Etnografii Polskiej", z. 1-2, s. 230-232. �204 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA długie lata, ze względów politycznych, należały też one do grupy tematów-tabu. W grupie tej mieści się np. prawda o stosunkach polsko-ukraińskich. Nowe światło na tę kwestię rzuca artykuł Jarosława Syrnyka poświęcony internowaniu żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce w latach 1920-1924. Stosunki polsko-ukraińskie, ukazane przez pryzmat dziejów Teatru Pol­ skiego w Kijowie, są przedmiotem artykułu Janusza M . Kupczaka. Antoni Giza charakteryzuje natomiast sytuację ludności ukraińskiej na południowo-wschodnich terenach Polski w latach międzywojnia. Wspomniani tu badacze wykorzystali w artykułach niepublikowane wcześniej ma­ teriały archiwalne oraz unikalne źródła prasowe. Bardzo ciekawe studium Mariana S. Wolańskiego przybliża Czytelnikom najważniejsze ośro­ dki politycznej emigracji z krajów Europy Środkowo-Wschodniej w pierwszych latach po I wojnie światowej (1945-1951). Autor omawia proces powstawania i rekonstrukcji poszczególnych ośrod­ ków emigracji rosyjskiej, ukraińskiej, czeskiej, słowackiej, węgierskiej, rumuńskiej, białoruskiej, litewskiej, łotewskiej i estońskiej.Dzieje tych ośrodków nie są w Polsce szerzej znane. Najwięcej uwagi poświęcono u nas dotychczas - ze zrozumiałych względów - działalności władz polskich na obczyźnie i dziejom emigacji z terenów Polski. Osoby zainteresowane losami Sybiraków, zarówno zesłańców, jak i tzw. dobrowolnych prze­ siedleńców, znajdą z pewnością wiele cennych informacji o tej zbiorowości w artykule Walerego A. Skubniewskiego. Dane przytaczane przez autora dotyczą liczebności tej grupy, wyznania, ukazują także jej strukturę stanową i zawodową. Autor wykorzystał spisy gubernialne z 1897 r. oraz trzytomowe dzieło opracowane przez statystyka S. Patkanowa, poświęcone strukturze etnicz­ nej Syberii. Materiały na temat losów Polaków na terenach Rosji (południowy Ural) w czasie I wojny światowej można znaleźć w artykule Walentyny Łatypowej. Opracowanie to rzuca nowe światło na stosunki polsko-rosyjskie oraz problem wspólnoty słowiańskiej. Tekst Jarosława Neja przenosi Czytelnika do odległego Harbina. Przedstawiony tu został nieznany szerzej proces likwidacji kolonii polskiej w Harbinie w latach 1945-1949 oraz jego przyczyny. Podobnie jak autorzy pozostałych tekstów, J. Nej wykorzystał unikalne źródła archi­ walne oraz trudno dostępne tytuły prasowe. Oprócz artykułów w 3 tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" znajduje się dział „Miscellanea" oraz blok recenzji i „Kronika". W pierwszym z tych działów na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Aleksandra Srebrakowskiego. Jego przedmiotem są postawy Tatarów i Karaimów wileńskich wobec powojennej ewakuacji ludności polskiej i żydowskiej z Litewskiej SRR. Opublikowano tu ponadto dokumenty świadczące o próbach porozumienia polskiego i ukraińskiego podziemia w latach 1945-1946 (artykuł Łukasza Kamińskiego). Andrzej Chlebicki jest autorem ciekawych informacji dotyczących kultury i historii Nieńców. Małgorzata Ruchniewicz publikuje natomiast fragmenty wspomnień Sybiraków. Dokumenty te przechowywane są w Archiwum Naukowym przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Te niezwykle osobiste materiały z pewnością zainteresują badaczy i wszystkich, którym bliska jest problematyka polsko-syberyjska. Obszerny dział recenzji i „Kroniki" informuje o najnowszych wydawnictwach oraz ini­ cjatywach naukowych, kulturalnych, muzealnych związanych z badaniami szeroko rozumianego Wschodu. Warto zauważyć, że większość autorów reprezentuje wrocławskie placówki naukowe (Uniwersytet Wrocławski i Oddział PAN). Miasto to należy dziś z pewnością do silniejszych i ciekawszych ośrodków zajmujących się problematyką wschodnią, w tym np. losami Polaków za naszą wschodnią granicą, procesami historycznymi i stosunkami etnicznymi na tych obszarach. Redaktorzy „Studiów" zaprosili także do współpracy badaczy związanych z placówkami uniwer­ syteckimi w Szczecinie i Gdańsku. Stworzyli też Czytelnikom rzadką okazję zapoznania się z dorobkiem badaczy pracujących w odległych placówkach rosyjskich - Gabinecie Ministra Republiki Baszkorstan (W. Łatypowa) i na Uniwersytecie Ałtajskim w Barnaule (W.A. Skubniewski). Trzecim badaczem zagranicznym, którego pracę opublikowano w najnowszym tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" jest Margarita Chartanowicz, autorka studium o Wincentym Wiszniewskim, członku Sankt Petersburskiej Akademii Nauk. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 205 Jestem przekonana, że najnowszy tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" stanie się cenną pozycją źródłową dla osób zainteresowanych historią Polski i jej wschodnich sąsiadów, a także dla etnologów zajmujących się problematyką etniczną. Problematyki tej nie można badać bez solidnej podbudowy historyczno-politycznej, demograficznej, statystycznej. Poszczególne artykuły zamieszczone w omawianym tu tomie charakteryzują się rzetelnością ujęcia, bogatą podstawą źródłową i stanowią znakomite uzupełnienie studiów wschodnich prowadzonych od lat w Polsce i w innych krajach świata. Iwona Kabzińska Miscellanea Ethnomusicologica Lodovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. X L I V : 1999, nr 2, Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN, ss. 173 W 1999 r. prof. Ludwik Bielawski, kierownik Zakładu Historii Muzyki ISPAN, najwybitniej­ szy reprezentant nurtu antropologicznego w etnomuzykologu polskiej, obchodził siedemdzie­ siątą rocznicę urodzin. Wyrazem ogromnego uznania dla osiągnięć naukowych Profesora, a także dla Jego wielkiej skromności i życzliwości, jest numer „Muzyki" przygotowany przez kolegów i uczniów Jubilata. Anna Czekanowska (Ludwik Bielawski - uczony wielkiej pasji) przedstawiła dorobek Ludwika Bielawskiego, koncentrując się przede wszystkim na Jego głównym osiągnięciu - strefowej teorii czasu i rozwiniętej z biegiem lat na jej podstawie uniwersalnej koncepcji poziomów temporalnych jako perspektyw pozwalających w nowy sposób spojrzeć na badania nad sztuką. Zamieszczony w dziale lektur tekst Profesora (Ludwik Bielawski, Ludzka perspektywa czasu u podstaw muzyki) pozwala skonfrontować Jego oryginalną myśl z relacjami i opiniami innych. Odniesień do tej teorii nie brak także i w innych zamieszczonych artykułach, ukazujących bogaty wachlarz zainteresowań i temperamentów badawczych w ramach dzisiejszej etnomuzykologu, nierzadko wykraczających poza powszechne wyobrażenia o zakresie tej dyscypliny. Zbigniew Jerzy Przerembski (Sceny muzyczne na kaflach gotyckich i renesansowych w Polsce) zestawia i wnikliwie interpretuje informacje o historycznej praktyce muzycznej, jakie oddaleźć można w przedstawieniach ikonograficznych na dawnych kaflach. Najstarsze, nielicznie tylko zachowane XV-wieczne egzemplarze gotyckich kafli płytowych zdobią płaskorzeźbione przedstawienia ludzi i zwierząt, budowli, a także wzory geometryczne, sceny realistyczne i fantastyczne, ujęcia symboliczne. Tematem niektórych z nich są sceny muzyczne z udziałem trębaczy, surmaczy, muzyków grających na szałamajach, lutnistów, niedźwiedników z piszczałkami i bębenkami, a także muzykujące zwierzęta i stwory fantastyczne. Dla kafli okresu odrodzenia charakterystyczne jest bogactwo motywów roślinnych i przedstawień portretowych. Instrumenty pojawiają się na nich głównie jako atrybuty postaci symbolicznych, mitologicznych. Wizerunki portretowe, dzięki większym rozmiarom postaci, dokładniej oddawały szczegóły, również te dotyczące budowy instrumentów muzycznych. Na gotyckich i renesansowych kaflach najczęściej przedstawiano aerofony (instrumenty dęte) i membrano­ fony (różne odmiany bębnów), najrzadziej natomiast instrumenty strunowe. Jakkolwiek wizerunki instrumentów cechuje różny stopień realizmu - od szczegółowego oddania detali budowy czy spo­ sobu gry, do ujęć mało czytelnych - autor stwierdza, że sceny muzyczne na ogół dość wiernie od­ zwierciedlają realia swojej epoki, stanowiąc cenne źródło informacji o kulturze muzycznej. Nieco późniejszym okresem zajmuje się Jadwiga Bobrowska (Obraz kultury muzycznej siedem­ nastowiecznej Polski w świetle twórczości Wacława Potockiego), która dokonuje próby rekonstruk­ cji życia muzycznego w X V I I w. na podstawie źródeł literackich. Zakres tematów muzycznych w twórczości Potockiego jest niezwykle szeroki. Jako ziemianin, miał bezpośredni kontakt z kul­ turą wsi polskiej X V I I wieku. Koncentrował się na opisach życia szlachty, nie pomijając jednak innych wartsw społecznych. Najwięcej informacji odnaleźć można w jego fraszkach, wierszach herbowych i okolicznościowych, w których pojawiają się liczne wzmianki o instrumentach, zwy­ czajach, rodzajach repertuaru, tańcach i sytuacjach muzycznych. �206 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Danuta Pawlak (Z zagadnień warsztatu terenowego i edytorskiego Oskara Kolberga) nawiązuje do działalności najwybitniejszego polskiego etnografa X I X w., szczegółowo i krytycznie przed­ stawiając nie tyle powszechnie znany dorobek Kolberga, ile tajniki jego warsztatu. W artykule przedstawiono niektóre zagadnienia dotyczące Kolbergowskiej metody gromadzenia, a przede wszystkim przygotowywania melodii ludowych do publikacji. W pierwszym okresie prac wydaw­ niczych (do końca lat czterdziestych) Kolberg opatrywał melodie ludowe akompaniamentem fortepianu, od 1857 r. natomiast publikował pieśń ludową „tak jak wybiegała z ust ludu". W ciągu swego życia zebrał kilkadziesiąt tysięcy melodii, z których wydał około ośmiu i pół tysiąca, blisko trzydzieści tysięcy pozostawiając w rękopisach. Był to plon jego podróży etno­ graficznych po wszystkich regionach przedrozbiorowej Polski, jak i poza jej granicami, z uwzględ­ nieniem zapisów dokonanych przez innych zbieraczy. Dysponując tak ogromnym materiałem, musiał Kolberg dokonywać selekcji, wybierając melodie najbardziej typowe dla danego regionu. Selekcja wynikała w głównej mierze z ograniczeń finansowych, które były również przyczyną rezygnacji z publikowania wariantów melodii. W jego zapisach terenowych widoczny jest po­ śpiech, przejawiający się np. w opuszczeniu szeregu oznaczeń muzycznych i stosowaniu skrótów. Wszelkie elementy zapisu nutowego, opuszczone w zapisie terenowym, uzupełnił Kolberg w trak­ cie sporządzania czystopisu. Na tym etapie prac wprowadził również zmiany w linii melodycznej, łączył samodzielne melodie wokalne i instrumentalne w cykle wokalno-instrumentalne, a w chro­ nologicznie późniejszych redakcjach zmienił wcześniejsze układy melodii, np. rozdzielając je, łącząc z innymi, czy nawet opuszczając części cyklu. Artykuł Ariety Nawrockiej-Wysockiej {Pieśń protestancka w mazurskiej tradycji ludowej) przenosi nas do czasów bardziej współczesnych, omawiając - na podstawie powstałych w prze­ dziale wielu lat zbiorów fonograficznych Instytutu Sztuki PAN - sposób funkcjonowania pieśni protestanckich w ludowej tradycji Mazur, źródeł bliskości obu kultur poszukując zarówno w dzie­ jach samego regionu, jak i w sposobie oddziaływania religii protestanckiej. Jedną z głównych idei religii protestanckiej było zastąpienie pieśni świeckiej pieśnią religijną i stworzenie repertuaru, który mógłby towarzyszyć człowiekowi w każdej sytuacji. Typowe dla obszaru pogranicza kulturowego i językowego zjawisko ścierania się kultur - wpływów Kościoła protestanckiego i miejscowej kultury ludowej - zaowocowało powstaniem nowej tradycji lokal­ nej. Pieśń protestancka występowała w wielu obrzędach dorocznych (obrzęd plonu, wykupek wielkanocny), a także rodzinnych (wesele, pogrzeb). Pieśni tzw. „pasterstwa domowego" składały się na tradycję śpiewu rodzinnego obejmującego pieśni poranne, stołowe, wieczorne i psalmy. Pieśń protestancka występowała także w religijnym obrzędzie Jutrzni na Gody - uludowionej formie liturgicznego nabożeństwa - i w nabożeństwach pozakościelnych wspólnot gromadkarskich. Podstawą muzyk ologiczno-socjologicznych obserwacji Piotra Dahliga {Pomorze Zachodnie jako region etnomuzyczny) są również najnowsze materiały terenowe, uwzględniające nie tylko repertuar, ale i różne aspekty regionalnej kultury. Artykuł porusza problem kształtowania się regionu muzycznego na przykładzie Pomorza Zachodniego, gdzie po 1945 r. licznie napłynęła ludność ze wschodu, przynosząc ze sobą własne tradycje muzyczne. Dla pierwszego pokolenia osadników typowe było przywiązanie do rodzimych tradycji, które kontynuowano w sposób zasadniczo niezmieniony. Kolejna generacja przystosowała się do nowego środowiska, przełamując bariery dzielące grupy osadników o różnym pochodzeniu. Trzecie pokolenie zainteresowane jest zarówno historią samego regionu, jak i przeszłością osadników. Stosunek poszczególnych generacji mieszkańców Pomorza do tradycji muzycznych określa autor odpowiednio jako kontynuację, redukcję i retrospekcję, przy czym ta ostatnia faza odpowiada okresowi przemian politycznych po 1989 r. O tym, w jaki sposób dzisiejsza technika pozwala bardziej efektywnie posługiwać się mate­ riałami muzycznymi pochodzącymi z dokumentacji terenowej i dawnych zapisów mówi artykuł Ewy Dahlig (Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych). Jednym z waż­ nych zadań współczesnej etnomuzykologu jest archiwizacja materiałów muzycznych, tak nagra­ nych, jak i utrwalonych w nutach. W tym ostatnim przypadku zastosowanie komputera otwiera zupełnie nowe możliwości w zakresie dostępu do informacji i możliwości ich przetwarzania. Służy temu stosowany w Instytucie Sztuki P A N system EsAC (Essenere Assoziativ Code). Jest �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 207 to kod przekładający zapis muzyczny (rytm i wysokość dźwięku) na ciągi alfanumeryczne, które przy pomocy pakietu oprogramowania można przeszukiwać, opracowywać i analizować. W sys­ temie tym zakodowany został zbiór przeszło 1500 pieśni i tańców kaszubskich, opublikowany w postaci trzytomowej antologii Kaszuby z serii „Polska pieśń i muzyka ludowa" (autorzy: Ludwik Bielawski i Aurelia Mioduchowska, Warszawa 1997-1998). Tekst Katarzyny Dadak-Kozickiej (Pionowy wymiar antropologii muzyki) powraca do zagad­ nień szczególnie Profesorowi Bielawskiemu bliskich, przedstawiając Jego koncepcje z zakresu antropologii muzyki na tle historii tej dyscypliny. Autorka dokonuje przeglądu różnych podejść badawczych i ukazuje ich ograniczenia, uniemożliwiające stworzenie ogólnej antropologii muzyki. Za najbardziej uniwersalne rozwiązanie uważa Ludwika Bielawskiego koncepcję stref czasowych i poziomów temporalnych, która pozwala ująć wszelkie zjawiska muzyczne w jeden system. „Potrzebna jest nam ujednolicona metoda analizy muzycznej, którą można by zastosować do muzyki różnych rodzajów, a która, zarówno formę muzyki, jak jej społeczną i emocjonalną treść oraz oddziaływanie ukazywałaby w postaci systemów powiązań między nieskończoną liczbą zmiennych", postulował John Blacking (1995, s. 56-57). Założenia takie spełnia propozycja metodologiczna Bielawskiego, w myśl której „pewne pozytywne efekty może dać powrót do najbardziej podstawowych kategorii ludzkiego myślenia, działania i istnienia w świecie, a do takich należą bez wątpienia kategorie czasu i przestrzeni" (Bielawski 1993, s. 195). Do tematyki tej nawiązuje w praktycznym wymiarze także artykuł Krystyny Lesień-Płacheckiej (Kilka uwag na temat czasu i przestrzeni we współczesnych obchodach dożynkowych). Autorka przedstawia przebieg uroczystości dożynkowych w parafii powsińskiej, które analizuje z punktu widzenia symboliki czasu i przestrzeni. Czas to zarówno konkretna data uroczystości, jak i spoj­ rzenie na miniony rok i otwarcie na ten, który ma nadejść. Ponieważ przebieg dożynek odwołuje się do wydarzeń ważnych dla społeczności lokalnej w ciągu minionych dwunastu miesięcy, a także oczekiwań na przyszłość, związana z konkretnym czasem „treść" obchodów jest zmienna. Prze­ strzeń centralnych wydarzeń natomiast pozostaje stała i organizuje się wokół określonych znaków (figura Najświętszej Maryi Panny, przy której gromadzą się delegacje, krzyż, za którym podąża procesja, ołtarz, przy którym wierni zbierają się podczas mszy). Jak pisze autorka, „znak, nosiciel treści religijnych, gwarantuje stały porządek i wyklucza nieład". Różnorodność prezentowanych materiałów obrazuje mnogość zainteresowań współczesnej etnomuzykologu. W tym przypadku spoiwem całości tomu jest osoba Mistrza - Prof. Ludwika Bielawskiego, którego dorobek naukowy trwale wpisał się w historię rozwoju tej dyscypliny (Bibliografia prac Prof Ludwika Bielawskiego znajduje się na s. 161-166 omawianego tu numeru „Muzyki"). LITERATURA B i e l a w s k i L . 1993, Poziomy czasu. U podstaw antropologii muzycznej, Zeszyty Naukowe, nr 25 (Witoldowi Rudzińskiemu w 80-lecie urodzin), Warszawa, Akademia Muzyczna im. F . Chopina, s. 195-217. B l a c k i n g J . 1995, The Problem of Music Description, [w:] Music, Culture & Experience. Selected Papers of John Blacking, R. Byron (ed.), The University of Chicago Press, s. 54-72. Ewa Dahlig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bd66a64a6685f2b9bf0abefe06e7d47.pdf 5b4501a706a0bebc28b044d18cf99676 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1095 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.5-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXIX Zeszyt 1 �4 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÜW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1985 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I Ñ S K A - S T A WA R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JŮZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A , (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , u l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny A d a m Korektor Printed © Copyright by Zaklad Narodowy Hanna in Kostka Przylibski Nasz Poland im. Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw 1985 PL ISSN 0071-1861 Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1984. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 17, ark. druk. 15,88, ark. A - 2 l . Papier druk. sat. k i . I V , 70 g, 7 0 x 1 0 0 . Oddano do skła­ dania 11 I V 1984. Podpisano do druku 0 X 1984. Druk ukończono w październiku 1984. "Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 198/84. Z-19. Cena zł 200.— t �SPIS TREŚCI Cząść I WSPÓŁCZESNE P R O B L E M Y P O L S K I E J E T N O G R A F I I (MATERIAŁY OGÓLNOPOL­ S K I E J KONFERENCJI ETNOGRAFICZNEJ ZORGANIZOWANEJ PRZEZ KOMITET N A U K E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K , KATEDRĘ E T N O G R A F I I U N I W E R S Y T E T U ŁÓDZKIEGO ORAZ ZAKŁAD E T N O G R A F I I I N S T Y T U T U H I S T O R I I K U L T U R Y MATERIALNEJ P O L S K I E J AKADEMII NAUK W D N I A C H 24-26 M A R C A 1983 R O K U ) Uwagi wstępne Tekst w Anna — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 14 К u t r z e b a-P o j n a r o w a Katarzyna K a n i o w s k a — ny p r o b l e m etnologii Zadr o ż y ń s k a Jacek B e d n a r s k i , — — Zagajenie Dychotomia konferencji natura — 17 kultura jako szczegól­ 25 Michał B u c h o w s k i , Wojciech daniach etnologicznych Anna 13 języku angielskim Burszta — Kultura symboliczna w ba­ 33 Założenie badań nad Zbigniew J a s i e w i c z mitologią narodową . — Badania nad kulturą europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe w y n i k i . . . . 41 rodzin . . 45 Wanda C z a p r a n — Problem znaczenia w i ę z i krewniaczej i powinowac­ twa w badaniach s p o ł e c z n o ś c i wiejskich na Dolnym Ś l ą s k u . . . . 53 Teresa 51:) D o b r o w o l s k a Bronisława — Więź lokalna К о p с z у ń s к a-J a w o r s к a — Badanie kultury robotniczej d u ż e g o miasta Bożena B e b a , graficznych 65 Halina M u r a w s k a wymiana Małe miasto w badaniach etno­ 77 M i r o s ł a w a D r o z d-P i a s e c k a ki ludowej Małgorzata — Maj, Anna darów w — Z b a d a ń nad s p o ł e c z n y m i funkcjami sztu­ 85- Z a m b r z y c k a-K u n a c h o w i c z — Obrzędowa kulturze ludowej 93 Z o f i a S z r o r a b a-R. y s o w a — Z p r o b l e m a t y k i b i e s i a d w i e j s k i c h . . . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a — Problematyka b a d a ń nad ś w i a d o m o ś ­ cią h i s t o r y c z n ą w folklorze C z e s ł a w R o b o t y c k i — M y ś l e n i e t y p u ludowego w p o l s k i e j k u l t u r z e m a ­ s o w e j (propozycje b a d a w c z e ) A d a m P a l u c h — Pierwsze kroki uniwersyteckiego ś r o d o w i s k a w r o c ł a w ­ skiego w b a d a n i a c h e t n o b o t a n i c z n y c h Janusz B o h d a n o w i c z , A d a m S z y m a ń s k i — Polski ficzny. P o d s t a w y ź r ó d ł o w e , o s i ą g n i ę c i a , p e r s p e k t y w y Teresa Lech K a r w i c k a Mróz — — Rola tradycji w Badania nad Cyganami kulturze wsi Atlas kujawskiej . 99 105 111 119 Etnogra­ 125 . . . 129 131 �SPIS TREŚCI 6 Tomasz S t r ą c z e k — Badania polsko-macedońskie 135 Aleksander P o s e r n-Z i e l i ń s k i — Polska amerykanistyka Jej d o ś w i a d c z e n i a , m o ż l i w o ś c i i perspektywy Iwona К a b z i ń s к a-S t a w a r z — Zachowania ludyczne s t e r s k i c h A z j i Ś r o d k o w e j (na p r z y k ł a d z i e Mongolii) w etnologiczna. 143 kulturach pa­ 169 Część II INFORMACJE O OŚRODKACH B A D A N E T N O G R A F I C Z N Y C H I FOLKLORYSTYCZNYCH K a t e d r a Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Zofia Sokolewicz Katedra Etnografii S ł o w i a n Uniwersytetu brzycka-Kunachowicz, Czesław Robotycki Instytut Etnologii Uniwersytetu niew Jasiewicz im. A. Mickiewicza w K a t e d r a Etnografii worska Łódzkiego — nuta Poznaniu Uniwersytetu B o l e s ł a w a Bieruta we — — . Etnografii Archeologii i Etnografii Uniwersytetu IHKM w Krakowie — Mikołaja Szynkiewicz Krystyna . . Kwaśniewicz, . Ośrodek Anna 199 201 Da206 Pracownia Atlasu Bohdanowicz Sztuki 193 195 Instytutu Tyikowa Instytut 184 Zbig­ Kopczyńska-Ja­ P r a c o w n i a E t n o g r a f i i I H K M P A N w P o z n a n i u — Aleksander Zakład Zam. Wrocławiu Bronisława K o p e r n i k a w T o r u n i u — T e r e s a Karwicka Z a k ł a d E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e — Sławoj Pracownia Anna 189 im. Etnografii — 179 Jagiellońskiego — Katedra Etnografii Uniwersytetu Barbara Bazielich . Zakład Warszawskiego Etnograficznego IHKM PAN we Posern-Zieliński W r o c ł a w i u ;— 210 Janusz 215 Polskiej Akademii Badań Naukowych Szyfer im. Nauk — Wojciecha Aleksander Jackowski Kętrzyńskiego w . Olsztynie . . 217 — 221 Folklorystyki W S P w O p o l u — Dorota Simonides 222 Instytut Rolnictwa i L e ś n i c t w a K r a j ó w Tropikalnych i Subtropikalnych A k a ­ demii Rolniczej w K r a k o w i e jako o ś r o d e k b a d a ń etnograficznych — Leszek Dzięgiel 224 KRONIKA Badanie kultury czyńska-Jawor II Kongres swojej i obcej. Problemy i metody — Bronisława Kop­ ska 227 Europejskiej Etnografii i Folkloru — Bronisława Kopczyńska- Jaworska Lalka jako stawa 231 zabawka i odzwierciedlenie p e w n y c h w M u s é e de I ' H o m m e w Paryżu w zjawisk społecznych. 1983 r o k u — Irena Tuman Wy­ . 237 K a i s u J a a k k o l a , Muuttuva joulu. Kansatieteellinen tutkimus (The changing Christmas. A n ethnological s t u d y ) , K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, ss. 384, fotografie, tabele, r y c i n y , m a p y — Mieczysław Trojan . . 239 RECENZJE Stará dělnická Praha. Život a kultura p r a ž s k ý c h d ě l n í k ů 1848—1939. red- �SPIS TREŚCI 7 A Robek, M . M o r a v c o v á , J . Šťastná, wyd. Academia, Praha ss. 311 — Andrzej Stawarz C o l i n M . T u r n b u l l , I k o w i e ludzie g ó r , W a r s z a w a 1980, ss. 242 — Maria kowska 1981, Lou 1983, Taylor, Mourning dress. ss. 327, r y e . 160 — Irena A costume Turnan and social history, London, 243 Ma­ 248 252 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ ПОЛСКОЙ ЗТНОГРАФИ (МАТЕРИАЛЫ ВСЕПОЛЬСКОЙ ЭТНОГРА­ ФИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИ, ОРГАНИЗОВАННОЙ КОМИТЕТОМ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ НАУК ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. КАФЕДРОЙ ЭТНОГРАФИИ ЛОДЗИНСКОГО УНИВЕРСИТЕТА -И КАБИНЕТОМ ЭТНОГРАФИИ ИНСТИТУТА ИСТОРИИ МАТЕРИАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ ПОЛЬ СКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 24-26 МАРТА 1983 ГОДА) Предварительные замечания — Анна Кутигеба-Пойнароза 13 Текст на английском языке А н н а К у т ш с б а - П о й н а р о в а — Открытие- конференции Катажина К а н ё в с к а — Д и х о т о м и я п р и р о д а 17 — культура как о с о б а я п р о б л е м а э т н о ­ логии Михал ; J4 25 Буховски, Войцех Б у р ш т а — Символическая культура в этнологических исследованиях . А н н а З а д р о ж и н ь с к а — П р е д п о с ы л к и исследований в о б л а с т и народной м и ф о л о г и и 3341 Яцек Б е д н а р с к и , Збигнев Я с е о и ч — И с с л е д о в а н и я культуры европейских семейств. Предпосылки, проблематика, настоящие р е з у л ь т а т ы 45 Ванда Ч а п р а н — П р о б л е м а значения связи между р о д с т в е н н и к а м и и свойственниками в исследованиях сельской о б щ е с т в е н н о с т и Н и ж н е й Силезии 53 Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Местные связи Бронислава города. К о л ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Исследование 59* культуры рабочих крупного . 65 Б о ж е н а Б э б а , Галина М у р а в е к а — Маленький г о р о д о к в этнографических исследо­ ваниях- 77 Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а - - И з исследований п о вопросу общественных функций н а р о д н о г о искусства 85 М а л г о ж а т а М а й , Анна З а м б ж и ц к а - К у и а х о в и ч — О б р я д о б м е н а д а р а м и в н а р о д н о й культуре 93 9 Зофия Ш р о м б а - Р ы с о в а - И з п р о б л е м а т и к и сельских з а с т о л и й Я н и н а Г а й д у к - Н н я к о в с к а — исследования проблематики исторического 99 сознания в фольклоре Чеслав Р о б о т ы ц к и ,. ;05- - Н а р о д н о е мышление в польской массовой культуре (Иссле­ довательские приемы) ill А д а м П а л ю х — Первые шаги вроцлавской университетской среды в области э т н о ботанических исследований II9' Я н у ш Б о г д а н о Б и ч , А д а м Ш и м а н ь с к и — Польский Этнографический атлас. Источ­ ники, достижения, перспективы 125 Тереса К а р в и ц к а — Роль т р а д и ц и й в культуре куявской деревни Í29 Лех М р у з — Исследования, посвященные ж и з н и цыган J 31 Т о м а ш С т р о и ч е к — Польско-македонские исследования 135 �СОДЕРЖАНИЕ О Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Польская этнологическая американистика: о п ы т ы , в о з м о ж н о с т и и перспективы Ивона 143 К а б з и н ь с к а - С т а в а ж — Характер развлечений в пастушеских культурах С р е д н е й А з и и (на примере М о н г о л и и ) 1 69 Часть II СВЕДЕНИЯ О ЦЕНТРАХ ЗТНОЕРАФИЧЕСКИХ И ФОЛЬКЛОРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ К а ф е д р а культуры этнологии и антропологии Варшавского университета — Зофи.ч Соколович 179 К а ф е д р а этнографии славян Я г е л л о н с к о г о университета Чеслав — Анна Замбжицка-Кунахокич, Роботыцки 184 Институт этнологии Университета и м . А . Мицкевича в П о з н а н и К а ф е д р а этнографии Университета и м . Б о л е с л а в а — Збигнев Берута в о Вроцлаве Ясевич — Базелих Кафедра 189 Барбара 193 этнографии Лодзинского университета — Бронислава Копчиньска-Яворска Отделение этнографии И н с т и т у т а археологии и этнографии Университета Коперника в Т о р у п е — Тереса 195 Миколая Карвш/ка 1.99 Отделение этнографии Института истории м а т е р и а л ь н о й культуры П о л ь с к о й А к а д е м и и наук в Варшаве — Славой Шнпкевич Этнографический кабинет Академии наук в Кракове Этнографический кабинет i Института истории материальной — Крыстына Квасьиевич, Данута Института истории материальной А к а д е м и и наук в П о з н а н и — Александр культуры 201 Польской Тылькова 206 культуры Польской Посерн-Зелиньски 210 К а б и н е т Этнографического атласа Института истории материальной культуры П о л ь ­ ской А к а д е м и и наук в о Вроцлаве — Яну-ui Богданович И н с т и т у т искусства Польской А к а д е м и и наук — Александр 2:5 Яцковеки 2,7 Ц е н т р научных исследований и м . Войцеха Кентжиньского в Ольштыне — Анна Шифер Отделение фольклористики В ы с ш е й педагогической школы в О п о л е — Дорота 221 Си- монидес 222 Институт сельского и лесного хозяйств тропических и субтропических стран Сельско­ хозяйственной академии в Кракове как центр этнографических исследований Лешек Дзеигель — : • • 224 ХРОНИКА И с с л е д о в а н и е р о д н о й и иностранной культуры. П р о б л е м ы и м е т о д ы — Бронислава Копчиньска-Яворска 227 И К о н г р е с с европейской э т н о г р а ф и и и фольклора — Бронислава Копчиньска-Яворска 231 Кукла, как игрушка и о т о б р а ж е н и е некоторых общественных явлений. Выставка в Му­ зее человека в П а р и ж е в 1983 т. — Ирена Турнау 237 РЕЦЕНЗИИ K a i s u Jaakkola, Muuttuva joulu. Kansatieteellinen tutkimus (The Changing Christmas. A n ethonological study), Kansatieteellinen Arkisto 28, Helsinki 1977, с. 384 — Мечислав Тро.чи 239 Starádelnicka Praha. Život a kultura pražských dělníků 1848-1939, red. A . Robek, M . Mo­ ravcová, J . Štástná, Academia, Praha 1981, cc. 311 — Анджей Colin M . Turnbull, Inkowie ludzie gór, Warszawa 1982, Ставаж cc. 242 — Марии 243 Идзъковска 248 L o u Taylor, Mourning dress. A costumes and social history, London 1983, cc. 327 — Ирена Турнау 252 �CONTENTS Part I T H E CONTEMPORARY PROBLEMS OF POLISH ETHNOLOGY. (PAPERS PRESENTED AT T H E MEETING OF POLISH ETHNOLOGISTS ORGANIZED B Y T H E COMMITTEE O F E T H N O L O G I C S C I E N C E S OF P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S , T H E C H A I R O F E T H N O G R A P H Y A T T H E U N I V E R S I T Y O F ŁODZ A N D T H E D E P A R T M E N T O F ETHNOGRAPHY AT T H E INSTITUTE OF HISTORY OF MATERIAL CULTURE OF POLISH ACADEMY OF SCIENCES. T H E CONFERENCE W A S H E L D ON M A R C H 24 TO 26 1983) I n t r o d u c t o r y r e m a r k s — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 13 T e x t in E n g l i s h A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a — T h e opening 14 17 address K a t a r z y n a K a n i o w s k a — T h e "nature-culture" dychotomy-the p r o b l e m of ethnology. M i c h a ł B u c h o w s k i , "Wojciech B u r s z t a — T h e s y m b o l i c p h i c studies Anna Z a d r o ż y ń s k a nal mythology" Jacek •— S o m e European families. J a s i e w i c z D o b r o w o l s k a a big ethnogra­ 33 research of — R e s e a r c h of the Assumptions, problems and achievements of r u r a l c o m m u n i t y *— L o c a l social Bronisława К о p с z у ń s к a-J a w o r s ка in the in "natio­ culture . . — T h e p r o b l e m of the m e a n i n g of k i n s h i p a n d r e l a t i o n s i n the studies Teresa in 25 culture 41 B e d n a r s k i , Zbigniew Wanda C z a p r a n assumptions particular in L o w e r Silesia . . of . . . . links folk — T h e studies of w o r k e r s ' c u l t u r e town 65 D r o z d-P i a s e с к a — The studies the social functions exchange 77 of . 8 5 Maj, of Anna gifts Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — in folk The ritual culture 83 Zofia S z r o m b a - R y s o w a — T h e problems Janina cal of art Małgorzata 53 59 B o ż e n a B e b a , H a l i n a M u r a w s k a — E t h n o g r a p h i c studies of a little t o w n Mirosława 45 affinity H a j d u k-N i j a k o w s k a consciousness i n folklore of p e a s a n t s ' feasts . — T h e problems of the studies . . . 99 of h i s t o r i ­ 105 • C z e s ł a w R o b o t y c k i — T h e folk w a y (suggestions for r e s e a r c h ) of t h i n k i n g i n P o l i s h m a s s culture Ill A d a m P a l u c h — T h e first steps of the e t h n o g r a p h e r s f r o m the U n i v e r s i t y of W r o c ł a w i n ethnobotanic studies 119 Janusz B o h d a n o w i c z , A d a m S z y m a ń s k i — T h e Polish Ethnographic Atlas. Source material, achievements and perspectives 125 Teresa K a r w i с к а wy region 129 — T h e role of t r a d i t i o n i n p e a s a n t culture i n Kuja­ �CONTENTS Lech M r ó z Tomasz — Studies S t r ą c z e k Aleksander 11 of the G y p s y c u l t u r e — Polish-Macedonian 131 researches 135 P os e r n-Z i e 1 i ń s к i — The Polish Americanistics of ethnography. Its experience, i n the possibilities a n d p e r s p e c t i v e s . field . . . I w o n a К a b z i ń s к a - S t a w a r z — P l a y s a n d games i n p a s t o r a l c u l t u r e s Middle Asia (the case of 143 of Mongolia) 169 Part II I N F O R M A T I O N A B O U T E T H N O G R A P H I C AND F O L K L O R I S T I C R E S E A R C H The Chair of Warsaw The Chair ków The The Ethnology — of — Institute Ethnography of E t h n o l o g y Jasiewicz Chair of E t n o g r a p h y Anthropology at the at the Jagiellonian Czesław University Robotyckí The of at the Ethnography at of the Ethnology Culture of Polish Study of Ethnography of at Academy Polish Danuta t Study ture Kra­ B o l e s ł a w Bierut University in W r o c ł a w — University of Łódź of E t h n o g r a p h y at the I n s t i t u t e Department C u l t u r e of The in . — Bronisława Kop­ ska Department niewicz of at the A d a m M i c k i e w i c z U n i v e r s i t y i n P o z n a ń — of A r c h a e o l o g y g r a p h y of M i k o ł a j K o p e r n i k U n i v e r s i t y i n T o r u ń — Teresa The University Bazielich czyńska-Jawor The Cultural Zambrzycka-Kunachowicz, Zbigniew Chair and Sokolewicz Slavian Anna Barbara The Zofia CENTRES the of at Academy Sciences the of — Sławoj Institute of S c i e n c e s the of History of Szynkiewicz the History in K r a k ó w — . Material , of Material Krystyna Kwaś- Tylkowa of E t h n o g r a p h y at the Polish Institute and Ethno­ Karwicka Academy of Institute Sciences of the in H i s t o r y of M a t e r i a l C u l ­ Poznań — Aleksander Posern- Zieliński The Study of Polish Ethnographic Atlas Material Culture nusz Bohdanowicz 'The Institute of of Polish Academy at the of Institute Sciences of in the History Wrocław — of Ja" Art at the Polish Academy of Sciences — Jackowski The The 217 W o j c i e c h K ę t r z y ń s k i R e s e a r c h C e n t r e i n O l s z t y n — Anna Department of O p o l e — Dorota The Folklore Studies at the High School Szyfer of . . . Pedagogics in Simonides a t the H i g h S c h o o l — Leszek 221 222 I n s t i t u t e of A g r i c u l t u r e a n d F o r e s t r y of T r o p i c a l a n d S u b t r o p i c a l researches 215 Aleksander of A g r i c u l t u r e i n K r a k ó w - t h e centre of Areas ethnographic Dzięgiel 224 CHRONICLE The studies of one's o w n c u l t u r e a n d a l i e n c u l t u r e s . P r o b l e m s a n d methods — Bronisława Kopczyńska-Jawor ska The I I C o n g r e s s of E u r o p e a n E t h n o g r a p h y a n d F o l k l o r e — Bronisława czyńska-J aw or ska "The d o l l - a toy a n d a n i m a g e of some social p h e n o m e n a . T h e exposition M u s é e de Г Н о т т е i n P a r i s i n 1983 — Irena Turnau Kop­ in �12 CONTENTS REVIEWS K a i s u Jaakkola, Muuttuva joulu. Kansatieteellinen tutkimus (The Changing C h r i s t m a s . A n E t h n o l o g i c a l study), K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, 384 pages, photos, tables, i l l u s t r a t i o n s , m a p s — Mieczysław Trojan 239 S t a r á d ě l n i c k á P r a h a . Ž i v o t a k u l t u r a p r a ž s k ý c h d ě l n í k ů 1848-1939 ( T h e old w o r k e r s P r a g u e . L i f e a n d c u l t u r e of the w o r k e r s i n P r a g u e 1948-1939) r e d . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , J . S t a s t n á ed. A c a d e m i a P r a h a 1981, 311 pages — Andrzej Stawarz 243 C o l i n M . T u r n b u l l , l k o w i e l u d z i e g ó r . ( T h e people s z a w a 1980, 242 pages — Maria Idźkowska 248 Lou T a y l o r , M o u r n i n g dress. A c o s t u m e a n d 327 pages. 160 i l l u s t r a t i o n s — Irena Turnau of social the mountains) history, London War­ 1983, 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26b502529fe4598badab5e420e9af4fb.pdf b5a6e3994e4b9d5515897947375b8298 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1094 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.269-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KU.ilAK P R Z Y P O M N I A N Y ŚWIAT SRÓDZIEMIA. PRÓBA E T N O L O G I C Z N E G O O D C Z Y T A N I A W Ł A D C Y PIERŚCIENI J . R. R. T O L K I E N A 1 „ N i e każde złoto j a s n o błyszczy, N i e każdy błądzi, k t o w ę d r u j e , N i e każdą siłę starość n i s z c z y , K o r z e n i w głębi lód n i e s k u j e , Z popiołów strzelą z n ó w o g n i s k a , A m r o k rozświetlą błyskawice, Z ł a m a n y m i e c z swą m o c o d z y s k a , K r ó l tułacz w r ó c i n a stolicę". Choć T o l k i e n umieścił t e n , choć t y l k o w czytelnikom, inny swój wiersz jako motto n i e w i e l k i m s t o p n i u mówi o a k c j i zawiera bowiem esencjonalny opis trylogii, w y d a j e książki, b a r d z i e j problematyki tego się, że podobał dzieła się i tak b a r d z o potrzebną w m o m e n c i e u k a z y w a n i a się książki (przełom 1981 i 1982 r) d a w ­ kę o p t y m i z m u i w i a r y w v i c t o r i e wartości n a c z e l n y c h . M i m o iż j e s t to już d r u g i e w y d a n i e tego u t w o r u , zdecydowałem się je p r z e d ­ stawić, gdyż podobnie j a k p r z y p i e r w s z y m w y d a n i u i dość dużym ják n a nasze w a ­ runki nakładzie etnografa (40 000 e g z e m p l a r z y ) , znów okazało książka t a jest szczególnie interesująca todę a n a l i z y . Z a w a r t y ewolucjonizmu, się to niewystarczające. Dla bez względu n a stosowaną m e ­ w n i e j materiał s t a n o w i wystarczającą bazę d l a w y z n a w c ó w p r z e d s t w i c i e l i szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , f u n k c j o n a l i z m , struk­ t u r a l i z m u i k i l k u j e s z c z e i n n y c h „izmów". Chciałbym Nie upieram ograniczała przedstawić się, b y inne kilka możliwości a n a l i z y etnologicznej zaprezentowana punkty dzenie. T e m a t y k a książki widzenia, przeze mnie a powinna próba właściwie pracy spojrzenia pobudzić Tolkiena. n a to dzieło ich wypowie­ jest mitologiczna, baśniowa, chciałoby się powiedzieć n a ­ w e t o d w i e c z n a . J e s t o n a w t a k i m stopniu f i k c y j n a i odżegnująca się od w s z e l k i c h k o n e k s j i ze współczesnością, że aż n a m a c a l n i e współczesna, a l u z y j n a i prawie publicystyczna. Naturalnie tują różny jest odbiór Władcy Pierścieni; momentami jedni t r a k ­ ją j a k baśń d l a d z i e c i l u b dorosłych, i n n i j a k zbeletryzowaną mitologię, a są i tacy, co patrzą n a to dzieło j a k n a t r a k t a t filozoficzny (w r ó w n y m s t o p n i u h i s t o ­ r y c z n y co f u t u r y s t y c z n y ) l u b j a k n a ujętą w literackiej formie rozprawę socjolo­ giczną c z y kronikę historyczną. P o p r o s t u każdy znajdzie t u coś d l a siebie, n a t o m i a s t niewątpliwą zaletą książki jest j e j niezwykły c z a r sprawiający, że c z y t e l n i k jest nie t y l k o odbiorcą opowieści T o l k i e n a , a l e i j e j współuczestnikiem, słowem p r z e n o s i się w świat jego baśni. T r z e b a powiedzieć, że nie jest to j e d y n a książka T o l k i e n a wydana 1 Króla, w P o l s c e . Wcześniej ukazał się Hobbit, r z e c z o t y l e ważna, choć klasą n i e J . R . R. Dwie Tolkien, Wieże), Władca Pierścieni t. 1-3, W a r s z a w a 1981. (trylogia — t o m y : Wyprawa, Powrót �270 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E dorównująca t r y l o g i i , że jest to f a b u l a r n y się o w y d a n i u kolejnej wstęp do n i e j . T r z e b a też dodać, że m ó w i p r a c y T o l k i e n a Silmarilliona — książki ułatwiającej n i e h i s t o r i i i geografii Sródziemia ( k r a i n y , gdzie t o c z y się a k c j a Władcy pozna­ Pierścieni), a także p o s t a c i i rekiwzytów mających w p ł y w n a późniejszy kształt społeczny, p o ­ l i t y c z n y i dalszą historię tego t e r y t o r i u m . Profesor badacz J . R . R . T o l k i e n (zm. 1973) z U n i w e r s y t e t u najstarszej dynawskiej i islandzkiej) manuskrypty danych na opisywane literatury angielskiej zawierające półkuli trafił, przez T o l k i e n a j a k twierdzi Teresa k r o n i k i Sródziemia — północnej. Epoka w Oxfordzie, i północnoeuropejskiej Kieniewicz , skan­ n a nie г znane- k r a i n y leżącej w e d ł u g w s z y s t k i c h historyczna, wydarzenia, znakomity (irlandzkiej, w której miałyby n i e jest i d e n t y f i k o w a l n a toczyć się n a podstawie za­ p r e z e n t o w a n e g o p r z e z niego materiału. Ó w t o n traktujący dzieło T o l k i e n a nie j a k o pracę literacką, ale j a k o s p o p u l a r y z o w a n e charakterystyczny dla wszystkich (przetłumaczone?) dzieło h i s t o r y c z n e , j e s t pasjonatów tego w w i e l u k r a j a c h z a c h o d u (nie mylić z z a c h o d e m dobieństw jest w i e l e ) w księgarniach sprzedaje autora. powiedzieć, że się m a p y Sródziemia z różnych jego epok, p l a n y k o l e j n y c h m a r s z r u t bohaterów, i l u s t r o w a n e k a m i z różnych książek tego a u t o r a . P a k t e m Dość w ujęciu t o l k i e n o w s k i m , choć p o ­ kalendarze ścienne ze s c e n ­ jest, że powstało stale powiększające się grono l u d z i , którzy (podobnie j a k Wańkowicz S i e n k i e w i c z e m ) z a f a s c y n o w a n i egzegezą T o l k i e n a , s p r a w d z a n i e m terminologii dencji znajomości t e k s t u , r o z u m i e n i e m h i s t o r y c z n e j i geograficznej, jest w y d a n a przez prof. T y l e r a zastąpioną pomocą d l a b a d a c z y T o l k i e n a j a k o źródło n a u k o w e , logii bezwzględnej sobie pozwolić Etnografowi daje tolkienowska" to książka T y l e r a będzie n a u k o w y m źródła n i e pozwalają potraktowanie tych ten­ będąca 8 samą nie­ pracę wkładem „tol- h i s t o r i i i k u l t u r y Sródziemia. Przyjmując, (podobnie rzecz się na poważnym e f e k t e m Sródziemia. Jeśli z a t e m p o t r a k t u j e m y kienologów" w poważne t r a k t o w a n i e dotychczas u j a w n i o n e itd. Bardzo „encyklopedia przy analizie n a zastosowanie ma z wymiarem opowieści to możliwość w k r o c z e n i a o ze s w o i m jako warsztatem mitu że chrono­ geograficznym) Sródziemiu są jego p r z e b o g a t e j możemy c z y baśni. analizy (i z a t u ­ s z o w a n i a w t e n sposób wątpliwości co do o k a l e c z a n i a i n n y c h w a l o r ó w tego dzieła). „Nieuważny i spieszący niestworzonych, szego p o z n a n i a się fantastycznych czytelnik przygód może potraktować czterech hobbitów t e j niezwykłej c y w i l i z a c j i . T y m j e d n a k , z i e m i a , prostota, mądrość i poczucie dzenie l u d z i i elfów, grube t o m y trudności w poznaniu graficznych, imion humoru dzieło hobbitów, wielkość, u p a d e k k r o n i k i stawiają w n i e z n a n y c h językach. [...] faktów wymagania historycznych, Orientację historie z bliż­ których urzekł c z a r całej p r a w d y . T e k s t b o w i e m najeżony własnych, jako i zrezygnować i nastręczają wiele jest masą n a z w legend, dodatkowo utrudnia Sród­ i odro­ opowieści, geo­ cytatów wielość i m i o n i nazw używanych p r z e z różne l u d y Sródziemia n a określenie t y c h s a m y c h osób c z y m i e j s c . Typowym przykładem jest Gandalf Szary, czyli Szary Pielgrzym, którego elfy zwą M i t h r a n d i r , K r a s n o l u d y - T h a r k u n , a który z a młodu nosił imię O l o r i n . Równiewiele i m i o n nosił w ciągu życia A r a g o r n — E s t e l z a d z i e c i n n y c h l a t w RievendelL później D u n a d a n , w B r e e z n a n y j a k o Obieżyświat l u b Strażnik, w G o n d o r z e ny Kamieniem Elfów choć n i e z a w s z e , maczenie jednej panował jako Król E l e s s a r . Wielość n a z w w y n i k i e m posługiwania się k i l k o m a językami, stanowią W języku S z a r y c h Elfów określenie samo, co w e Wspólnej M o w i e — ludzie z W e s t e r n e s s e , Kieniewicz, Zapomniany świat Dunedaini nazwa­ przeważnie, myśli, oddają t e n s a m sens i dlatego też autor k r o n i k i się n i m i w y m i e n n i e . * T. jest one t ł u ­ posługuje znaczy tyle- t e n zaś z k o l e i t e r m i n j e s t Sródziemia, „Literatura n a Świecie", n r 11: 1977, s. 321. ' J . E . A. T y l e r , Kieniewicz, The Tolkien op. cit., s. 321-326. Companion, London 1976; omówienie tej p r a c y : �RECENZJE tłumaczeniem z języka Quenya 271 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Elfów Wysokiego Rodu) słowa Numenorejczycy, ludzie z Z a c h o d u " . 4 Tłumaczką książki Lewik. Wydaje jest Maria się, że p o p r a w k i Skibniewska, wiersze tłumaczył Włodzimierz w tłumaczeniu w i e r s z y w s t o s u n k u do pierwszego w y d a n i a n i e były najszczęśliwszym pomysłem. Powieść Hobbit byciu pierścienia, z a z n a j a m i a n a s z częścią bohaterów t r y l o g i i i o p o w i a d a o z d o ­ o jego dziwnych nięwidzialność. Z Wyprawy czuwający właściwościach dowiadujemy n a d bezpieczeństwem zapewniających się j a k G a n d a l f Sródziemia, szukający posiadaczowi Szary, dobry czarodziej sygnałów rosnącej w tęgę Siły Zła i współpracujący z w s z e l k i m i i s t o t a m i dobrej w o l i o d k r y w a , ścień będący w posiadaniu hobbita Froda jest J e d y n y m Pierścieniem, wszystkimi Pierścieniami Władzy. W s z y s t k i e są posiadaniu już w Nieprzyjaciela. n a r a z i e j e s z c z e szykującym doru, wszechwieczne F r o d a stają się p r z e d m i o t a m i wity tryb życia małych, szami z S h i r e ' u udaje w go swym wschodnim n a d światem. poszukiwań zapewniłoby Kraj hobbitów rządzącym tego siłom jednego, ciemności, królewstwie Mor- Shire osoba oraz obu stron. Zakłóca to spokojny, sympatycznych, jowialnych niziłkami) istot a n t r o p o i d a l n y c h , odeń owłosionych. F r o d o Zdobycie się do w o j n y panowanie pozostałe, z wyjątkiem hobbitów z hobbickiego praco­ (zwanych inaczej choć m n i e j s z y c h od człowieka i o w i e l e rezygnuje po­ że p i e r ­ sybarytyzmu i wraz bardziej z towarzy­ się do k r a i n y elfów R i v e n d e l l , gdzie odbyła się W i e l k a n a której postanowiono zniszczyć k l e j n o t . Najświatlejsi uczestnicy R a d y w i e d z i e l i , że p o s i a d a n i e i k o r z y s t a n i e z Pierścienia W ł a d z y z a t r u w a Rada, doskonale duszę właści­ c i e l a złem i żądzą władzy, a więc próba w y k o r z y s t a n i a p r z e z n i c h Pierścienia p r z e ­ ciw Nieprzyjacielowi doprowadzi do tego, że s a m i staną się do niego podobni. następnych wskazuje wieka, kart naszej trylogii n a niebezpieczeństwo społeczeństw, państw przez n a d m i a r n i e l i c z e n i e się z o p i n i a m i i n n y c h w Pierścienia. A b y dopomóc m u w spośród w s z y s t k i c h p l e m i o n władzy, b e z p r a w n e jej sprawowaniu. spełnieniu misji zamieszkujących się w n i e j 4 h o b b i c i ( F r o d o , S a m , M e r r y w i Pippin), Aragorn Powiernikiem uczestników t r z e c i e j erze i wreszcie Boromir — s y n właldcy G o n d o r u , wyprawy Sródziemie. i Gandalf Znaleźli Szary, Legó­ l a s — s y n króla elfów i doskonały łucznik, G i m l i — k r a s n o l u d i w i r t u o z topora czło­ j e j zgarnięcie c z y F r o d o zostaje wybrano Wiele deprawacji bojowego p r z e d s t a w i c i e l Dużych L u d z i . F r o d o i S a m m i m o w i e l u przeciwieństw docierają do s z c z e l i n Zagłady, a b y u n i c e s t ­ wić Pierścień. W t y m s a m y m czasie w o j s k a Gondoru i sprzymierzonego h a n u odnoszą ostateczne zwycięstwo n a d władcą M o r d o r u , Hobbici dokonują cudów o d w a g i i w o s t a t n i c h m o m e n t a c h w y r y w a n i śmierci. O s t a t n i a część książki o p o w i a d a , j a k drużyna z nim Ro- S a u r o n e m i jego armią. są z r a m i o n hobbitów w r a c a do swego- k r a j u , b y k u s w e m u przerażeniu i z d u m i e n i u zastać t a m ustrój a u t o r y t a r n y , z n i s z ­ c z o n y k r a j o b r a z , l u d z i żyjących bez n a d z i e i , biurokrację — słowem to w s z y s t k o , c o s p r z e c z n e było z naturą i kulturą hobbitów. Następuje p o w s t a n i e ( r e w o l u c j a ) z a c z y n a wracać do d a w n e j i Shire doświadczonych człon­ k ó w drużyny. Opowieść kończy się odejściem drużyny do k r a i n y elfów. N a końcu autor zamieszcza bardzo ziemia, genealogiom świetności pod p r z e w o d n i c t w e m starannie opracowane najważniejszych n y m i l i n g w i s t y c z n y m . R o b i to z a p e w n e filologicznych wątpliwy. i w i historycznych, a wpływ S a m Tolkien twierdzi, dodatki postaci, niektórym poświęcone historii Sród­ problemom etnogenetycz- równie poważnie, j a k i w s w y c h p r a c a c h jego profesji że zarówno przy jest w doborze tej literaturze nazw własnych, nie­ jak i n n y c h k w e s t i a c h czerpał z t r a d y c j i s t a r o a n g i e l s k i e j , j a k również z m o t y w ó w gockich 4 i frankońskich. Kieniewicz, Wydaje się być rzeczą niewątpliwą, op. cit., s. 323-324; f r a g m e n t książki T y l e r a , ale równie t e n odnosi że i n s p i r o w a n y się co p r a w d a dobrze możemy użyć go do o m a w i a n i a był do prac Tolkiena.. �Tabela I MORDOR SRODZIEMIE „szlachetnej postawy", zazwyczaj jasno­ istoty antropoidalne, włosi, zielono- lub blękitnoocy. Istoty formowane. Szkaradni, często skośnoocy, antropoidalne monstrualni, o nieprzyjemnym zapachu. o dużej frekwencji cech lecz szalenie zde­ Twarze ciemne, nawet czarne. Bezduszne z dominantą pozytywną automaty selekcjonowane na dokładne wykonywanie rozkazów, pozbawione j a ­ kichkolwiek skrupułów etos rycerski w życiu i w wojnie. W naj­ przedmiotowe traktowanie innych nawet gorszym razie zamknięci w sobie nie swoich krajan. szkodzą innym. Poczucie odpowiedzial­ sownie źli i okrutni. Opętani żądzą pięcia Potrafią ności za innych cechuje nie tylko po­ się po drabinie szczególne jednostki, ale w miarę rozwoju walni" — zatruci złem być władzy. bezintere­ „Niereformo- wydarzeń także całe społeczności demokratyczne [sic!], oświecone, mo­ dyktatura, totalitaryzm. Obywatel mechanizmem wości autorealizacji. Państwo jest akcep­ którego celem jest narzucenie tego sys- towane przez ogół obywateli. Władcy aparatu jest narchie. Jednostka posiada liczne możli­ państwowego, całemu Śródziemiu. Środkiem do tego cieszą się szacunkiem, są wyrozumiali jest ucisk i pozbawienie i sprawiedliwi. Instytucje społeczne są alnych plemion wyrazem potrzeb społecznych i posza­ nych jego nowania tradycji urzędnicy są dyktatorami. Kontrolę nad nimi obywateli. może ich indywidu­ M o r d o m i poszczegól­ Władca sprawować tylko i jego wyższy rangą. O stopniu akceptacji takiej władzy trudno w ogóle mówić wobec własnowolnienia społeczeństwa. ubez­ Trudno mówić o społeczeństwie w ogóle. Społe­ czeństwo jest straszliwie shierarchizowane. Aparat policyjny bardzo rozbudowany zwyczajny, zarówno w skali doby jak bezczas, czas wypłaszczony i roku, oraz epok historycznych. Jest to teraz w skali dnia i roku. Jest niewy­ — wielkie czas wymierny. Poszczególne jego jed­ mierny (można mierzyć go tylko, ze Sród­ nostki są łatwo ziemia). identyflkowalne Orientacja w porze dnia czy roku niemożliwa. Posiada jednak skie­ rowanie w przeszłość i przyszłość. W Mordorze ważniejsze jest jednak pojęcie przyszłości zachodni i południowy przynoszą świe­ wschodni żość i otuchę, rozwiewają ciemne chmury raża, odbiera nadzieję — odurza, paraliżuje, prze­ unoszące się nad światem duże różnice zarówno w krajobrazie na­ obszar zatruty, wyludniony, turalnym, jak i kulturowym. Krajobraz Sielskie łąki i pola. Jasne lasy. Przyjaźnie wyglą­ spopielony. wulkaniczny, mroczny. Bu­ dowle na ogół zrujnowane i opuszczone. dające góry. W krajobrazie widać har­ Populacja Mordoru zamieszkuje monijne współżycie człowieka (lub in­ tyczne miasta- puebla pełne machin za­ nych istot) i przyrody truwających środowisko. Jest to bra? „podobny do siebie", gigan­ krajo- monotonny w swej szpetocie i smutku. Trudno w nim znaleźć punkty charakterystyczne, uła­ twiające orientację biel, srebrny, zieleń, złoto słońca. Czerń czerń, czerwień, żółty i wszelkie odcienie używana jako kontur lub tło dla tym ciemne i posępne większego podkreślenia jasności barw �RECENZJE w równym stopniu odnajdujemy przez 273 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E tradycją celtycką, j a k i skandynawską. chociażby w opozycji w s c h ó d — z a c h ó d organizującej 5 Siad pierwszej geografię i h i s ­ torię Sródziemia, w p ł y w d r u g i e j w n a z w a c h t a k i c h istot, j a k troll, o r k , c z y w p e w ­ n y c h pomysłach f a b u l a r n y c h konstrukcji opowieści i w genealogiach ków układ pokrewnych przypominającej sagom i s l a n d z k i m , c z y w r e s z c i e w zarówno w części wydawniczy. Tolkien wypiera c z y c h wątkach odnaleźć możemy j e d n a k Okrągłego Stołu, Pieśni się związków książki najazdów pobrzmiewają Tatarów, wojen tycznych i szpiegowskich Sądzę, że b a r d z i e j motywy o Rolandzie, Joanny d'Arc czy idei Zjednoczonej kart jak i s u p l e m e n t a c h właśnie sagi i przyjęty p r z e z filologów i h i s t o r y ­ z jakąkolwiek inną dycją, negliżuje również w p ł y w ówczesnej rzeczywistości n a s w e dzieło. W rzach samej wprowadzającej, echa o królu A r t u r z e i R y c e ­ o Robin Hoodzie, biografii E u r o p y w okresie K a r o l a Wielkiego. wędrówek napoleońskich, oraz legend opowieści ludów, wojny tra­ pojedyn­ alpejskiego krymskiej rajdu Z innych Hannibala, c z y epizodów wynalazków t e c h n i c z n y c h I i I I w o j n y batalis­ światowej. uważny c z y t e l n i k mógłby p r z y n a j m n i e j podwoić listę t y c h s z c z e ­ gółowych motywów. Zajmiemy się t e r a z topografią jest o n a z o r g a n i z o w a n a najmniej 3 krainy, wokół Sródziemia. P o w i e d z i a n e zostało poprzednio, że osi wschód—zachód. Występują d l a których przeciwstawienie istotny. G d y b y ś m y p r z e d s t a w i l i j e n a j e d n e j Krotna Elfrfw t u jednakże wschód—zachód przy­ walor osi, wyglądałyby o n e następująco: Srodziemie N (daleko na zachodzie, za morzem I posiada Mordor r-j (wschód) [•-] (zwane również zachodem) H i s t o r y c z n i e S r o d z i e m i e podlegało e k s p a n s j o m zarówno z e w s c h o d u , j a k i z z a ­ c h o d u . Jednakże w I I I erze, w której toczy się a k c j a książki, k i e r u n e k „ W ę d r ó w k i ludów" może Oczywiście być t y l k o Mordor jeden: przyciąga Mordor-vSródziemie^-Daleki również terenów n a d g r a n i c z n y c h , a l e k i e r u n e k m i g r a c j i strugą w porównaniu opowiada boju z nawałnicą, o odwróceniu kierunku Zachód, istoty ze Sródziemia, jaką Sródziemie->-Mordor przewiduje zakładanej przez doktryna Saurona Nie m a tu jednak zwycięskie n i e zajmują ścisłego odwrócenia Saurona. tzn. wojska n a likwidacji a r m i i p r z e c i w n i k a i z n i s z c z e n i u jego g r a n i c z n y c h f o r t y f k a c j i . Wejście rantannie. Skażenie tej krainy jest * Por. np. J . G ą s s o w s k i , w mitach iryjskich ważnie więc zachodniego zapewne oceanu, Celtów, czyli lub wysp Atlantyku, były w mniemaniu z kwa­ jakiemu 1978, s. 153: „raj a n i n a niebie, l e c z r,a z a c h o d n i m oceanie Iryjczyków, [...] prze­ Wyspy lecz także i n n y c h mieszkańców c e l t y c k i e g o Z a c h o d u , z a m i e s z k a n e p r z e z bóstwa, d u ­ c h y zmarłych k r ó l ó w i bohaterów"; s. 154: „ w mitologii wyspy ze skażeniem, Warszawa n i e mieści się a n i w p o d z i e m i a c h , m a postać m i t y c z n e j w y s p y do M o r d o r u dopiero po długotrwałej porównywalne Mitologia Książka Do pod­ się n a obszarze kierunków, M o r d o r u , k r a i n y skażonej złem. Poprzestają i k o l o n i z a c j a tego o b s z a r u będzie możliwa z a p e w n e też k i l k a jest niewielką „migracji". Sródziemia n i e dochodzi. B a t a l i s t y c z n i e r z e c z cała r o z g r y w a przygranicznym. z a morzem. opanowuje Zachodu, których nie zawsze Celtów, Warszawa telnych herosów) c e l t y c k i e j o w e szczęśliwe z a m i e s z k a n e p r z e z d u c h y zmarłych są c e l e m w y p r a w i podróży, się w r a c a . " P o r . też J . R o s e n - P r z e w o r s k a , Religie 1971, s. 137: „ M a g m e l l albo m a g m e l d ( k r a i n a bogów, nieśmier­ jest też „słodką równiną", „krainą rozkoszy", wiecznie zieloną, pełną k w i a t ó w i łąk, gdzie w w i e c z n e j szczęśliwości bytują h e r o s i - ucztują, patrzą na tańczące dziewczęta, świata". 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 słuchają pieśni. M a g mell leży po zachodniej stronie �274 RECENZJE podlega każdy posiadacz I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pierścienia Władzy. Człowiek usiłujący zawładnąć t y m t e r y t o r i u m stałby się więc z a t r u t y złem, t a k j a k istoty żyjące t a m nieco wcześniej. Horyzontalia obydwu k r a i n — Sródziemia i M o r d o r u d l a l e p s z e j czytelności w tabelce I . N i e w y c z e r p u j e liwości przeciwstawień, ale już te z a p r e z e n t o w a n e — zostały ona zapewne przedstawione w s z y s t k i c h moż­ w n i e j budzą u uważnego c z y ­ t e l n i k a bądź z n a w c y T o l k i e n a p e w n e wątpliwości. Co do bardziej zapowiadanych widoczną wokół której wątpliwości, niekonsekwencją zorganizowane wschód. T y m c z a s e m wśród j a k i c h doświadczy jest p o j a w i e n i e są wartości M o r d o r u wiatrów czytelnik tabelki, się w i a t r u naj­ południowego. Oś, i Sródziemia, t o l i n i a zachód— pozytywnych o i d e n t y c z n y c h właściwościach, co w i a t r z a c h o d n i , występuje w i a t r południowy. N i e j e s t to j e d n a k p r z y p a d e k czy nieuwaga autora. Musimy odwołać się w t y m miejscu do Sródziemia, h i s t o r i i , której n a s z a opowieść jest t y l k o kolejną przedniej erze o d p o w i e d n i k i e m położone w później w północnej Mordorze. mierzone Mordoru siły tego państwa t e r y t o r i a południowe ze śródziemnym królewstwem N u m e n o r u . Umbar Zatem historii wersją. Otóż w było czarnoksięskie królewstwo części Sródziemia. C i e m n e Natomiast wcześniejszej odrodziły i Harad były l i n i a podziału siłami przypływa n a odsiecz n a zdobytych południowy w wymiar zatem nie tylko w historię. Z Angmar królewstwu Aragorn. na piratach U m b a r u wieje czasu, w ciwstawienie swemu — jednej Numenor), o śmiałym r a j d z i e A r a g o r n a okrętach Armia przebie­ rzeką władcy Przenosi Wiatr on nas więc s t r o n y jest j e j p r z y p o m n i e n i e m z drugiej zaś j e j zapowiedzią i odzyskaniu przez Gondor z po­ Gondoru z południa. p r z e s t r z e n i geograficznej. się sprzy­ gała wówczas n a osi północ—południe. P o n a d t o właśnie z południa p r z y b y w a kaźnymi po­ Angmaru (prze­ (przepowiednia u t r a c o n y c h obszarów p o ­ łudnia). Opisanie problemami tego jednego, jakże d r o b n e g o szczegółu p o z w a l a z e t k n i e się b a d a c z zrozumieć, z j a k i m i Sródziemia. M a m więc nadzieję, że c z y t e l n i c y w y ­ baczą m i pominięcie w i e l u i n n y c h , n i e k i e d y b a r d z i e j i s t o t n y c h wątpliwości, których wyjaśnianie wymagałoby ciągłego porzucania głównego wątku w t a k krótkim tekście ( j a k t e n artykuł) więcej z a m i e s z a n i a niż K o l e j n y m paradoksem związanego z M o r d o r e m , wydaje i n n y m i słowy mówiąc p r z y p o m i n a Sródziemia. Czerń występuje t a m mediacyjnym graniczne bądź w przyłączenia używają cały czas p r z e d rynsztunku bojowym c z y ubiorze Mamy Mordor to k r a j mechanicznej zła, jest z dobrem, ciemności, — po słabszej sił zła. W r e s z c i e jako nie­ emblematem są to obszary stronie czerń (np. A r a g o r n , dobra stosowana Frodo) jest charakteru. o p o z y c y j n y m i światami, z których Sród- jasnością, kłamstwa c y w i l i z a c j i podporządkowanej tego świata są zarówno przedmioty, barwach niektórych p o s t a c i t u z a t e m do c z y n i e n i a z d w o m a utożsamiane swych pozostania zwycięstwa dystynkcją i c h podwójnego, m e d i a c y j n e g o ziemie czerń jest więc także jej w wyborem: się do p e w n y c h zastosowanej Sródziemia, może być o d c z y t y w a n y z nim. T a k traktowana terytoriów, które stojące t y l k o i s t n i e n i e c z e r n i w ogóle; o i s t n i e n i u zła. F a k t , iż dzięki t a k są j a s n e k o l o r y zgoda n a złó i w a l k a wprowadziłoby się być występowanie c z e r n i , k o l o r u t a k mocno w zestawach b a r w n y c h głównie j a k o k o n t u r l u b tło. T a k a czerń p o t w i e r d z a czerni uwydatniane i wyjaśnienia. prawdą, szlachetnością, i n i s k i c h instynktów, idei zawładnięcia natomiast kraj nieludzkiej światem. Produktem j a k i ludzie, w r e s z c i e cała p r z y r o d a , Mordor ze s w y m i k r z y w y m i s z a b l a m i p r o w a d z i wojnę totalną niszcząc, paląc i tnąc w s z y s t ­ k o n a s w e j drodze. Zachód żyje w d o s t a t k u i t y l k o n i e w i e l k a część jego mieszkań­ ców zdaje sobie sprawę ze wzrastającego człowiek (lub i n n a istota) żyjący zagrożenia potęgą wschodu. bądź prześwietlonych lasów niechętnie myśli o możliwości u t r a t y s w e j S k o r o myśl t a k a jest o d r z u c a n a , n i e powstają oczywiście żadne a k c j e Rolę tę przejmują Przeciętny wśród s i e l s k i c h łąk, pól przynoszących dostatek stabilizacji. prewencyjne. n a siebie n i e l i c z n e , odcięte od r e s z t y Sródziemia s z c z e p y i osoby, �RECENZJE które t r a k t o w a n e są potrosze 275 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E j a k istoty z innego świata, niepotrzebnie wprowadza­ jące niepokój w powszedność s p o k o j n y c h d n i . M o r d o r n a t o m i a s t p r z e d m i o t o w o tuje zarówno własnego żołnierza, j a k i własne t e r y t o r i u m , n i e w a h a trak­ się unicestwić s w o i c h , gdy w y m a g a V go wyższa konieczność, c z y l i „dobro państwa i i d e i " . nierze Mordoru potrafią być bezinteresownie koniecznością pięcia się po d r a b i n i e nia Sródziemia. wykonywanie podjęcia Fakt, iż pewnych do M o r d o r u lewstwie Saurona i okrutni. Wszyscy Żoł­ opętani są władzy, N a m i e s t n i k Z ł a dąży zaś do o p a n o w a ­ mieszkańcy Wschodu są tresowani, programowani na zadań s p r a w i a , że gubią się, gdy s y t u a c j a w y m a g a od n i c h d e c y z j i — są więcej niż b e z d u s z n y m i wejściu źli t r a c i poczucie nie jest czasu odczuwany Pierścienia po p r z e k r o c z e n i u granic automatami. O s o b a z zewnątrz po i p r z e s t r z e n i . Zwłaszcza przez Mordoru przybyszów z czas zewnątrz. „nie mógł zorientować w Kró- Powiernik się w porze d n i a ; przypuszczał, że jest noc, a l e n a w e t r a c h u n e k d n i mylił m u się t e r a z . W t y m kraju ciemności gubiło się d n i , t a k j a k g u b i ł się każdy, k t o t u t a j d z i ł " *. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t t u ostatnie słowo T o l k i e n a — nie się", ,trafił", użył on wyrażenia Mordoru mieszczą „dotarł", się w e słowem zawierają w sobie „przedarł wspólnym mianowniku gdyż „obłędu", zabłą­ „zabłądził',, C e l o w o wszystkie „błędu", wartości „błądzenia", antytetyczną inność w s t o s u n k u do wartości rządzących światem Sródziemia niezależnie od tego, c z y będą one dotyczyły czasu, p r z e s t r z e n i , e t y k i , p o l i t y k i , c z y i n n y c h wymiarów. Odczuwanie czasu i dokonywanie jego p o ­ m i a r u w sposób choćby n a t u r a l n y n i e jest więc n a t e r y t o r i u m M o r d o r u podobnie j a k n i e sposób jest zorientować się dokładnie w jego topografii. możliwe, Zewnętrz- ność M o r d o r u s t a r a się s a m a narzucić p r z y b y s z o m (czy r a c z e j „zabłąkanym"), w c h ł o ­ nąć i c h w siebie, doprowadzić do tego, b y s t a l i się p o d o b n i i n n y m tego państwa. C z a s toczy się w e d l e przyjętych w mieszkańcom poza Mordorem, Sródziemiu. D l a M o r d o r u czas n i e m a z n a c z e n i a , gdyż n i e o d c z u w a się go t a m i n i e poddaje się on p o m i a r o m . Napisałem w m i a r n a obszarze tabelce, że może o n być mierzony z t e r e n u Sródziemia, a l e t y l k o dlatego, że do M o r d o r u „zabłądziło" dwóch hobbitów (Sam W i F r o d o ) , przenosząc j a k b y rzeczywistości więc p o m i a r część wartości Sródziemia n a z a t r u t e ów dotyczy terytorium. j e d y n i e c z a s u Sródziemia, który dzięki hobbitom „znalazł" się n a t e r y t o r i u m p r z e c i w n i k a . A z a t e m to S a m i F r o d o wpro­ wadzają czas Sródziemia n a t e r e n M o r d o r u . Gdyby fiction, science- chcieć t a k j a k niektórzy potraktować tę powieść j a k o literaturę obydwa światy musiałyby być odrębnymi galaktykami. Gwoli ścisłości należałoby powiedzieć, że n a o p i s y w a n y c h t e r e n a c h istnieją t r z y różne t y p y r z e c z y ­ wistości społecznych. przedstawicielami Leśni L u d z i e Pierwszą są choćby c z y pająk P r z e z w i e k i żyli w tworzy entowie Szeloba. świat — natury czy raczej Strażnicy D r z e w , Oni tworzyli wzorzec prenatury. Jego T o m Bombadil, w Dzicy pierwowieku przyrody. i z o l a c j i , zdała od e m o c j i , bez konie||pości w y b o r u dobra czy zła. M i m o t e j r z e c b y można „neutralności" większość istot świata n a t u r y pod k o ­ niec I I I e r y bierze tem jest rzeszą Wojnie o Pierścień po n a s z e j stronie. D r u g i m rzeczywistość kultury tajemniczych protoplastów różnych krasnoludy, dor; udział w zachód — l u d z i e , hobbici). Wreszcie i „humanistycznej" rzemiosł, sztuk i cywilizacji wszystko zwrócony i p r z e c i w k o inne sprawia, (elfy, trzecią rzeczywistość społeczną t w o r z y Mor­ że w y k r e o w a n y boko wszech­ z t y c h pragnień świat społeczeństwom i p r z e c i w k o całej p r z y r o d z i e (trolle, źli ludzie). Główne całą umiejętności k r a i n a zarówno a n t y k u l t u r y , j a k i a n t y n a t u r y . Dążność do z d o b y c i a władzy p o n a d świa­ z jest orkowie, " • wartości w zanurzone w świecie Sródziemia rozmieszczone czasie (historii). O d p o w i a d a t e m u czy e t n i c z n y c h . I choć oś S r o d z i e m i e — M o r d o r Tolkien, op. cit., t. 3, s. 219. są h o r y z o n t a l n i e s i a t k a powikłań i głę­ społecznych jest granicą światów o p r z e c i w n y c h �276 RECENZJE wartościach, I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E n i e z n a c z y to, że n a t e r y t o r i u m Sródziemia skażone, o p a n o w a n e p r z e z zło. I znów, b y wyjaśnić n i e występują obszary i c h położenie, należałoby o d ­ wołać się do h i s t o r i i , czego t y m r a z e m n i e zrobię n i e chcąc w p r o w a d z a n i a niezbyt i s t o t n y c h szczegółów. rejony skażone: n a granicy Gościńcu W s c h o d n i m , występującyh Na obszarze Shire'u kopalnie epizodycznie. Sródziemia Stary Morii w Jednakże pojawiają L a s i Kurhany, Górach M g l i s t y c h każde z nich się wielu, następujące Siedziby Trolli przy i k i l k a innych miejsc posiada swój antyteren, na którym mieszkają istoty walczące ze złem, co przez długi czas pozwalało zachować, jeśli n i e przewagę, to swego r o d z a j u lokalnym Trolli kontrolerem byłyby terenu neutralizowane równowagę byłby dla przez elfy n a obszarze Starego Lasu z Rivendell, Sródziemia. T o m Bobmadil, natomiast Takim Siedziby wpływom istot z M o r i i przeciwstawiałaby się działalność elfów z k r a i n y L o r i e n . O Mordorze wiemy punktów wewnątrz bardzo n i e w i e l e ; częściowo opisane są jego g r a n i c e i k i l k a k r a j u . I t u również w s t o s u n k u do h i s t o r y c z n i e utrwalonych s t r e f w p ł y w ó w w Sródziemiu m a się wrażenie, że M o r d o r p r z e d s t a w i a obraz cha­ osu, jest t e r y t o r i u m n i e z b a d a n y m . Perspektywa omawianych przez l i z o w a n a , co może d l a r o z w o j u zrozumienia rzeczywistości n a s obszarów jest jednakże lekko zwertyka- a k c j i n i e mieć pierwszorzędnego z n a c z e n i a , a l e d l a Sródziemia warto ją opisać. P o d z i e l m y przestrzeń tej k r a i n y n a pionowe strefy: dalsze niebo : domena Nazguli, Upiorów Pierścienia [—] niebo „nadziemne" : teren Gwaihira i białych orłów — awiatycznych sprzy­ [+] mierzeńców Sródziemia : miejsce najintensywniejszego Śródziemie [ + ] i [—] nych podziemie Tej : krasnoludy [+] „korzenie gór" pewne odmiany orków, trolli i innej szkarady [—] przestrzennej Sródziemia ścierania się przeciwstaw­ światów przez zło k o n s t r u k c j i wskazującej odpowiada pogląd n a opanowanie Tolkiena pionów y c h o przedwieczności zła, granic którego n i e d a się zlikwidować n a z a w s z e , t r z e b a z n i m walczyć s y s t e m a t y c z n i e , pamięta­ jąc, że gdy w a r u n k i będą m u sprzyjać niepostrzeżenie wzrośnie w potęgę, b y bywać panowanie n a d światem. M ó w i o t y m G a n d a l f wskazując zdo­ sens w a l k i r y c e ­ r z o m z a c h o d u i przestrzegając p r z e d przedwczesną radością: „inne złe siły mogą się pojawić, bo S a u r o n też jest t y l k o sługą i wysłannikiem. A l e n i e do n a s należy p a ­ nowanie nad wszystkimi falami przepływającymi p r z e z t e n świat; m y m a m y za z a d a n i e zrobić co w n a s z l i mocy, d l a t e j epoki, w której żyjemy, wytrzebić chwas­ t y ze znanego upraw,. n a m pola, a b y przekazać następcom rolę czystą, gotową do J a k a i m będzie sprzyjała pogoda, to już n i e n a s z a r z e c z i ma to n i e możemy mieć wpływu" . 7 I s t n i e j e podobieństwo w jednak czas, istniejąc. Jest odbiorze tam krajobraz, ale bez o d c z u w a l n y c h jednostek c z a s u i topografii ale bez punktów pomiaru, Mordoru. N i e istnieją one c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , jest choć zdaje się posiadać pojęcia: teraz, przyszłość i przeszłość. ze Sród- z i e m i e m j e s t s w o i s t y m s t a n e m równowagi, o t y l e p i o n o w e s f e r y tego o b s z a r u O ile zależność pomiędzy poszczególnymi terytoriami ogra­ niczone są p r z e z zło. Z i l u s t r u j e n a m to następujący 7 Tolkien, op. cit., s. 196. wykres: związanymi �RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E И 1 „dalsze niebo" „niebo nadziemne" M IV.-3 Sredziemie podziemia M H « „korzenie -ger" r -iDaleki Zachód' w t Mordor [-] ! Istoty z krańców t e j osi, m i m o swego p r z y p i s a n i a do p e w n y c h obszarów, mogą •uprawiać działalność n a obszarze Sródziemia, t z n . że choć n p . „dalsze n i e b o " jest sferą osiąganą t y l k o przez Nazgule, to mogą one przemieszczać się n a niższe p o ­ ziomy. Podobnie jest gór" do p o w i e r z c h n i z podziemnymi trollami, Sródziemia. I d e n t y c z n e z i o m y m ; c z y l i n p . D a l e k i Zachód to k r a j pod granicami Mordoru. Istoty stref które mogą dochodzić z „korzeni możliwości istnieją w wymiarze po­ elfów, a l e istoty te s p o t y k a n e są n a w e t krańcowych n i e mogą jednak docierać do p r z e c i w n e g o krańca osiг np. p r z e d s t a w i c i e l M o r d o r u n i e może dotrzeć do Z a c h o d n i e j K r a i n y Elfów. Z fabuły książki w y n i k a , że największe możliwości p r z e m i e s z c z a n i a posiadają istoty ze Sródziemia, Horyzontalność i to zarówno Sródziemia o g r a n i c z o n a w pionie, jak i jest n e g a t y w n y m w poziomie. pierwiastkiem czaso­ w y m , t z n . zło według opinii G a n d a l f a jest w i e c z n e zarówno w z n a c z e n i u przeszłości, j a k i przyszłości. N i e można go całkowicie pokonać, można j e t y l k o — j a k b y p o ­ wiedział lekarz — „zaleczyć". O w o ograniczenie Sródziemia wyglądałoby" zatem następująco: Czas i Daleki [•] Zachdd Mordor И Oś c z a s u p r z e d s t a w i o n a została w formie drogi, której p r a w e ograniczenie ( o d ­ p o w i e d n i k i e m p r z e s t r z e n n y m jest t u s t r o n a w s c h o d n i a ) jest u j e m n e ; l e w a , z a c h o d ­ n i a krawędź jest zaś dodatnia. K r z y w a wewnątrz p o k a z u j e h i s t o r y c z n e możliwości {ograniczenia) r o z w o j u Sródziemia. W e d ł u g słów G a n d a l f a oraz n a podstawie z n a n e j n a m już h i s t o r i i Sródziemia można stwierdzić, że zło występuje j a k o j e d n a z moż­ liwości, d l a r e a l i z a c j i której k o n i e c z n e są p e w n e w a r u n k i . K o s m o g o n i a T o l k i e n a j e s t z a t e m n a wskroś d u a l i s t y c z n a . Stąd zresztą bierze się popularność tej książki o d c z y t y w a n e j j a k o opowieść o w a l c e D o b r a ze Złem. Zło występuje w dwóch p o s t a ­ c i a c h : zewnętrznej — j a k o k o n s t r u k t geograficzno-społeczny określony o b s z a r e m i g r u p a m i istot, które m u się zaprzedały oraz wewnętrznej — j a k o s u b s t a n c j a p r z e ­ nikająca w głąb poszczególnych jednostek, z a pomocą drążących j e p a s j i i słabości. O f i a r a m i zła wewnętrznego padają: G o l l u m (ex właściciel Pierścienia), F r o d o ( z r a ­ n i o n y s z t y l e t e m N a z g u l a , z a t r u t y żądłem S z e l o b y i stopniowo opętywany chorobą w ł a d z y emitowaną przez Pierścień), S a r u m a n , Denethor, częściowo B o r o m i r . W s z e ­ l a k o t a k z n a k o m i c i e l i t e r a c k o s k o n s t r u o w a n e przykłady zła rozwijającego się w czło­ w i e k u wskazują n a m , że to jednakże n i e s a m człowiek jest p r o d u c e n t e m zła. Nieco w b r e w t e m u , co p o w i e d z i a n e zostało poprzednio, człowiek ( n i e k i e d y i n n a istota) s z a w a 1974, s. 34 �278 RECENZJE może stworzyć w sobie I ARTYKUŁY RECENZYJNE możliwość z a i s t n i e n i a , r o z w o j u zła, może też go uniknąć. Zło jest k o n s t r u k t e m zewnętrznym w s t o s u n k u do człowieka i b y zaistnieć w jego wnętrzu wymaga pośrednictwa c z y to i n n y c h , z d e p r a w o w a n y c h już istot, c z y też i istot, i używanych p r z e z nie rekwizytów. Taką iniekcją zła jest z r a n i e n i e zatrutym sztyletem Nazgula c z y . żądłem Szeloby. wodującym tę chorobę n a t u r y l u d z k i e j (Bilbo, F r o d o , G o l l u m ) . P a l a n t i r y jasnowidzenia), pośrednikami których Zła. używają zarówno Najskuteczniej Denethdr, opiera się Froda Pierścień też jest środkiem jak i mu zdrowy Saruman rozsądek, po­ (kryształy, są właśnie stały system wartości, bezkompromisowość i dobroduszność S a m a , który posiadając może najniż­ szy stopień świadomości spośród członków Drużyny w y c h o d z i poszkodowany, z zagrożeń najmniej choć też z m i e n i o n y i dużo d o j r z a l s z y . U większości t y c h postaci k o n t a k t ze złem o d b y w a się stopniowo, wsącza się o n o w niewielkich dawkach. staje p r z e d koniecz­ nością w y b o r u drogi dobra l u b zła. Możemy więc spojrzeć n a te p r o c e s y jako n a swego r o d z a j u P o każdym t a k i m „zabiegu" bohater akty inicjacji. Bohaterowie ce i micie, p o d d a w a n i są przeróżnym w n a s i , podobnie j a k to m a m i e j s c e w próbom. baj­ I c h przeżycia dadzą się opisać języku obrzędów Przejścia. Wyodrębniając c e c h y i n i c j a c y j n e ograniczyłem je d o członków Drużyny Pierścienia, choć mogłyby książki. Poprzestańmy być w i e l e byśmy więc z b r a k u t u znaleźć się i inne miejsca na uwadze, z kart i wprowadziłyby one niepotrzebną do t y c h rozważań komplikację. wówczas do czynienia z licznymi wariantami inicjacji. wymienić choć k i l k a spośród t y c h osób. A z a t e m E o w i n a Nazguli z trudem w y r w a n a gółem tego epizodu występowała w byłby fakt, że jego b o h a t e r k a przebraniu męskim walcząc Mieli­ jednakże ciężko r a n n a p r z y ataku do c h w i l i dcenniemanego pod z m i e n i o n y m g a c h R o h a n u , b y w końcu 3 e r y zostać żoną udzielnego jest S a r u m a n imieniem piastujący Sharkey. Warto została z r a m i o n śmierci. C i e k a w y m i n i c j a c y j n y m s z c z e ­ kładem odwórconej i n i c j a c j i później osoby że osób t a k i c h mogłoby Onegdaj do r o l i tchórzliwego dyktatora, zabitego szere­ S h i r e ' u występujący godność w w zgonu, w księcia k r a i n y I t i l i e n . P r z y ­ jako dyktator najwyższą imieniem końcu Białej przez Radzie własnego pod spadł służą­ cego. Można b y mówić o F a r a o m i r z e , o częściowych i n i c j a c j a c h l u b j e j o d w r ó c o ­ nych wariantach weny. Można w przypadku by wreszcie kształcenia m o d e l u inicjacji dząc do t o l k i e n o w s k i e g o Theodena, n a podstawie Boromira, materiału indywidualnej Denethora, na schemat rozumienia zasad rozwoju Eomera inicjacji społecznej są b e z d o m n i w obywatelstwie prze­ docho­ społecznego. Członkowie Drużyny Pierścienia są n a długi czas wyłączni ze s w y c h ności. N i e k i e d y czy A r - z t e j książki próbować społecz­ ( A r a g o r n ) l u b bezdomność i c h polega n a u c z e s t n i c t w i e świata ( G a n d a l f ) . W s z y s c y przebywają n a n i e z n a n y c h sobie w c z e ś ­ n i e j t e r y t o r i a c h . Kontaktują się z n i e b e z p i e c z n y m i i s t o t a m i , które często mają c e c h y demoniczne. Odkrywają i s t n i e n i e nie z n a n y c h sobie E n t o w i e , D z i c y Leśni L u d z i e , T o m B o m b a d i l ) . i większości świata istot ( n p . Wszyscy przechodzą próbę śmierci. W t r a k c i e t r w a n i a w t a j e m n i c z e n i a l u b po jego zakończeniu większość z n i c h o t r z y ­ muje nowe przydomki, ważne, pełne Meriadok, imiona tytuły l u b wręcz i m i o n a . T r z e j h o b b i c i ze szkodą Pippin—Peregrin, dla używanych Sam-Samwise). poprzednio Członkowie odzyskują s w e p o ­ zdrobnień Drużyny (Merry— Pierścienia są p o d d a w a n i najprzeróżniejszym próbom, np. odporności zarówno f i z y c z n e j j a k i p s y ­ chicznej, odwagi, odpowiedzialności, dojrzałości indywidualnej i społecznej, w o l i itp. P o zakończeniu i n i c j a c j i stają się j a k g d y b y i n n y m i osobami nymi do pełnienia zainteresowanie trzem, S a m — sprawny w historią swych społecznościach i bibliofilstwem, wspaniały b u r m i s t r z zarządca B u k l a n d u , mują odwieczną i odnowiciel Peregrin j e d e n z n a j l e p s z y c h królów G o n d o r u , nowych przez krótki ról (Frodo czas ogrodnictwa jest siły przygotowa­ zapoczątkowuje również burmis­ Shire'u, Meriadok — -than, czyli namiestnik Shire'u, Aragorn — G i m l i i Lególas dzięki s w e j przyjaźni p r z e ł a ­ nienawiść krasnoludów i elfów). Jedyną osobą, która nie m a n i - �RECENZJE czego nowego do spełnienia, jest Gandałf, Morze. To zdobywa właśnie najwyższy wygrania bywają on wojny jest pułap mistrzem wtajemniczenia. o c z y s z c z e n i e i wracają „części, z i n n y m s t a t u s e m " . A Jego bractwo z grupą elfów odpływa z a inicjacyjnej, dzięki rola się kończy której więc z inicjacyjne o członkach Drużyny: odbywające obrzęd w t a j e m n i c z e n i a wspólnie n i ­ J a k o p i e r w s i inicjację rozpoczynają H o b b i c i , oni też ją kończą, co jest baśń p o w i n n a zakończenia Hobbici w S h i r e i reformują gestia, że efekt Pierścień, swoje inicjacji tymczasem pewnym skończyć się w dokonują jeszcze chwili rewolucji państwo. Byłaby więc w t a k i m u s t a w i e n i u książki s u ­ jest ważny n i e t y l k o w s k a l i całego świata lecz również w s k a l i i n d y w i d u a l n e j Gandalf, jego Pier­ Krzywickiego d y s o n a n s e m w k o n s t r u k c j i książki. N o r m a l n a o „od­ do „społeczności", t y l e , że do i n n e j c z y m „pułk jednego w i e k u " w g t e r m i n o l o g i i wojny sam chwilą z a t e m możemy śmiało potraktować Drużynę 8 ścienia j a k o który w r a z ceremonii o Pierścień. Mieletyński powiedziałby rytualne 279 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Sródziemia) i w s k a l i swego społeczeństwa. Dlatego właśnie którego s k a l a działań dotyczy całego świata, o p u s z c z a Hobbitów n a gra­ n i c y S h i r e ' u , b y c i m o g l i s a m o d z i e l n i e wykorzystać nabytą wiedzę. I n i c j a c j a Robbitów jest wielką podróżą zarówno w sensie m e t a f o r y c z n y m , j a k i dosłownym. O d początku przebywają gdzie n a n i e z n a n y c h sobie od r a z u z a c z y n a się d l a n i c h s t o p n i o w a n i e wierzba, kurhany, atak Nazguli na Wichrowym wcześniej t e r y t o r i a c h , k o n t a k t u ze śmiercią (np. s t a r a C z u b i e , n i e w o l a u orków, z r a n i e n i e przez Szelobę ltd). Zwycięsko przechodzą przez te próby dzięki o d w a d z e , wierności przyjaciołom i solidarności. Lęk, egoizm, u c i e c z k a , wątpliwości p r z y dokonywaniu w y b o r u powodują n i e z a l i c z e n i e próby (casus F r o d a podczas a t a k u Nazguli). przejście pewnych śmiercią. Dokonują czy Aragorn, przypisywane okolic może być traktowane tego np. S a m i F r o d o G i m l i i Lególas pokonując dotychczas jedynie nięcia d o d a t k o w y c h duchom komplikacji problemu jako metaforyczne przeprawiając się przez M a r t w e Ścieżkę Umarłych zmarłych. Z Również zetknięcie braku — obydwa ze Bagno terytoria miejsca i dla u n i k ­ p o m i n i e m y t u kwestię l a s u , odludzi c z y szerzej „obcej" p r z e s t r z e n i j a k o m i e j s c a , w którym d o k o n y w a n o obrzędów inicja­ c y j n y c h . Z t y c h s a m y c h p o w o d ó w p o m i n i e m y również sprawę m r o k u , , c i e n i a , n o c y , które to pojęcia także p o w i n n y znaleźć się w pełnej a n a l i z i e obrzędów czenia. przyjmiemy, Na użytek tej „obcych" t e r y t o r i a c h analizy oraz i c h zetknięcie jest m e t o n i m i a ś m i e r c i . P o w i n i e n e m 10 że fakt przebywania wtajemni­ bohaterów z c i e n i e m , m r o k i e m / nocą lub na czernią również zasygnalizować fakt, iż a n a l i z a z n a ­ c z e n i a śmierci, p r z e z o g r a n i c z e n i e j e do członków Drużyny Pierścienia (choć z tego tylko powodu), jest niepełna. Należałoby s a m y c h członków Drużyny p o s i a d a właściwie pokazać, jakie znaczenie śmierć i n n y c h ^ jest to przecież w dla dramaturgii obrzędu w t a j e m n i c z a n i e i c h s a m y c h w śmierć. O t o " t a b e l k a ilustrująca c e c h y i n i c j a ­ c y j n e poszczególnych członków Drużyny: Spośród 9 członków Drużyny Pierścienia j e d e n ginie podczas i n i c j a c j i ( B o r o m i r ) , • E . M i e l e t i n s k i , Poetyka mitu, W a r s z a w a 1981, s. 281-282: „tak więc, i n i ­ c j a c j a i przejście z jednego s t a n u w d r u g i t r a k t o w a n e są j a k o zniesienie starego s t a t u s u i u s t a n o w i e n i e nowego, j a k o śmierć i p o n o w n e n a r o d z i n y , które nieściśle byłoby uważać z a „zmartwychwstanie". L . K r z y w i c k i , Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1957, s. 232. Ilustrację związku c i e n i a ze śmiercią z n a j d z i e m y w tomie 3, s. 170: „ostat­ n i o wszakże s z t u k a u z d r o w i c i e l i zawodziła, szerzyła się b o w i e m n o w a choroba, n a którą n i e z n a n o r a d y . N a z w a n o j ą C z a r n y m C i e n i e m , ponieważ j e j s p r a w c a m i b y ł y N a z g u l e . Dotknięci nią c h o r z y z a p a d a l i stopniowo w coraz głębszy s e n , p o t e m m i l k l i i śmiertelny chłód ogarniał i c h ciała, w końcu u m i e r a l i . „Niektóre w r o g i e t e r y t o r i a , przez które przejście jest niebezpieczne, posiadają e l e m e n t c i e n i a , c z e r n i w swej nazwie, np. Mroczna Puszcza, Góry C i e n i a w Moidorze. S 10 �Tabela I I Funkcje społeczne „Stan cywilny" Członkowie Drużyny Pierścienia Frodo Bezpo­ średni przed inicjacją (-) po przed po inicjacji inicjacją inicjacji kontakt ze śmier­ cią Pobyt Nowe akcesoria: na obcych Nowe imię, przy­ strój, oręż, ranytery­ domek Frodo Dziewolny wolny (+) (+) nowe Uzyskanie nie­ śmiertelności umiejętności toriach burmistrz i kronikarz blizny + (+) (+) więciopalcy o Wojny o Pier­ ścień S3 N ^ 7 krotny burmistrz Sam żonaty z Różą wolny (+) (+) Cotton (-•) Samwise (jego (+) (+) — wzmian­ prawdziwe ka przypisywa­ imię — bez na Elanor, 'cór­ zdrobnienia) ce Sama, że jako ostatni Po­ wiernik Pierście­ nia odpłynął za Morze Pippin (-) — gwardzista wolny Gondoru żonaty z Perłą (+) (+) T u k — zyskuje prawo do no­ z Long Cleeve (+) (-) ka, Peregrin I Wielki Podczaszy Merry (-) Marchii — zarządca Bucklandu ? wzmianka na wolny początku książ­ ki, że stał się głową licznej rodziny. N i e potwierdzona w genealogiach (+) (+) Meriadok „Wspaniały" > я H и с я м n н a N << «ч н szenia nazwis­ — T h a n Shire'u - M '(+) (-) �Gandalf Aragorn zwykły czło­ przewodni­ nek Białej R a ­ czący B i a ­ dy, czarodziej łej R a d y bezdomny Król Gondoru Gandalf Biały wolny wolny wolny żonaty z Arwe- strażnik ną z plemienia (+) (+) (poprzednio Szary) (+) (+) Elessar, Nasz elfów Król, Telkon- (+) (+) (+) (-) (+) (+) tar, Envinyatar Gimli wolny wolny (+) (+) Gimli Przyjaciel Elfów Lególas wolny wolny (+) (+) M (-) (+) (+) ( + ) o z n a c z a wystąpienie c e c h y (czsto ęwlelokkrotnie); (—) — o z n a c z a nlewystąpienie c e c h y ; — (?) — o z n a c z a b r a k d a n y c h . Niektóre i n f o r m a c j e p o d a n e w t a b e l c e mogą okazać się nieścisłe. C h o d z i szczególnie o t e , które dotyczą niewystąpienia c e c h y l u b b r a k u d a n y c h . T a b e l a o p r a c o w a n a została n a p o d s t a w i e t r y l o g i i W ł a d c a P l e r i c i e n i — b y ć może w i ę c w i n n y c h książkach T o l k i e n a znalazłyby się i n f o r m a ­ c j e uzupełniające niektóre d a n e . M o и N > to н к! Я С г> «! Я М О и N .>< Cl а и to CO 4 �282 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n n i zwycięsko przechodzą próbę śmierci, a część n a w e t Bohaterowie wane w jako muśnięcie śmierci. W y b i e r z m y sposób o c z y w i s t y mieszczą się w kontaktu uzyskuje nieśmiertelność. podlegają w i e l u próbom śmierci. Każde s p o t k a n i e ze złem jest t r a k t o ­ realnego, żenie. Rezygnuję w te rodzaje modelu k o n t a k t u ze śmiercią, i n i c j a c y j n y m . Będą to z a t e m których śmierć występuje j a k o r z e c z y w i s t e , cielesne więc z i l u s t r o w a n i a tego, co poprzednio nazwaliśmy które sytuacje zagro­ stopniowaniem k o n t a k t u ze śmiercią, gdyż są to p r z y p a d k i m n i e j czyste, a s a m a śmierć z a m a s k o ­ wana jest tam metaforą. Dla poszczególnych członków Drużyny t e n najbliższy k o n t a k t ze śmiercią, w w y n i k u którego u z n a n i zostają co daje i m okazję do symbolicznego narodzenia Pierścienia z a zmarłych, się n a nowo, przedstawiałby się następująco: uznany za zmarłego Gandalf gdy niknie w przepaściach Morji zmagając się z Balrogiem Pippin po przywaleniu przez olbrzymiego trolla Merry ciężko ranny w Walce z Wodzem Nazguli Aragorn przechodzą Ścieżkę Umarłych, drogę, której nikomu z żywych nie udało się Gimli dotychczas pokonać Lególas Sam po uznaniu przez siebie samych i przez wszystkich pozostałych swej śmierci Frodo zostają ocaleni z centrum Mordoru przez orły Część członków Lególas, gdyż Drużyny plemię Pierścienia to z n a t u r y swej zyskuje nieśmiertelność. P o s i a d a , ją jest nieśmiertelne. Z d o b y w a ją posiadający b a r d z o w y s o k i stopień w t a j e m n i c z e n i a już n a początku w y p r a w y . K r a s n o l u d jest nią n a g r o d z o n y j a k i m było zaprzyjaźnienie elf Gandalf Gimli m. i n . z a niebywały w y c z y n w d z i e j a c h Sródziemia, się z elfem. Nieśmiertelnymi zostają także Pierścienia, którzy n i e u l e g l i jego w p ł y w o w i , a więc B i l b o (bohater F r o d o i S a m . Próby, p r z e z j a k i e przechodzą, wymagają Powiernicy książki Hobbit), od n i c h w c o r a z większym s t o p n i u p r z e k r a c z a n i a g r a n i c s a m y c h siebie. K a ż d y k o l e j n y etap umożliwia osiąg­ nięcie wyższego s t o p n i a doskonałości, ale też r o d z i n o w e trudności. K o l e j n y m r y s e m i n i c j a c y j n y m jest p r a w i e zupełny b r a k kobiet w pierwszych p a r t i a c h t r y l o g i i l u b z n i k o m a i c h rola, p o d c z a s g d y końcowe części zaczynają z a ­ wierać wątki n i e m a l r o m a n s o w e . D o w i a d u j e m y i skonfederowanych z Drużyną) więc następujące p a r y : A r a g o r n s?ę, że d l a części bohaterów ( w t y m jest to po części i n i c j a c j a małżeńska. Powstają i A r w e n a , E o w i n a i F a r a m i r , S a m i Róża, P e r e g r i n i Perełka z L o n g C l e v e . P o n a d t o G i m l i zostaje r y c e r s k i m , p l a t o n i c z n y m miłośnikiem Galadrieli, a Eomer (król R o h a n u ) Arweny. Wątki romansowo-małżeńskae m i c i e paralelizują się z p o w r a c a n i e m krajów i społeczeństw do bezpiecznego kojnego O i spo­ życia. wielkiej przemianie F r o d o : „może n a w e t bo j a j e s t e m następuje inny" również bohaterów będącej wynikiem przebytej inicjacji mówi dojadę do S h i r e ' u , ale n i c już n i e będzie t a k i e , j a k d a w n i e j , 1 1 Hobbici jesienią; są n a swą to więc wyprawę miary udają się jesienią. P o w r ó t i c h zamkniętego j a k o p i e r w s i członkowie swego p l e m i e n i a wyruszają W znako­ cyklu c z a s u . O n i to w t a k daleką i długą podróż. rzeczywistości jest to d l a n i c h podróż do i n n y c h światów. T a m też przechodzą zwycięsko wiedzę, przez mądrość. " T o l k i e n , wszystkie Próba próby. Z podróży mądrości op. cit., s. 342. jest w owe więc inne „galaktyki" ostatnią, przed przywożą jaką muszą �RECENZJE 283 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E stanąć, próba najcięższa i n a j b a r d z i e j s a m o d z i e l n a . Do n i e j prowadziła cała d o t y c h ­ czasowa i n i c j a c j a . G a n d a l f odprowadzający hobbitów do i c h k r a i k u , j a w i się j a k o n a u c z y c i e l i m i s t r z c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j , który nia. Mówi o n : „nie pojadę tego właśnie Mój czas minął, n i e j e s t już m o i m nawet od dawna doskonale pomaganie zdaje sobie sprawę z celów do S h i r e ' u . S a m i m u s i c i e swoje was przygotowywałem. Czy jeszczeście zadaniem wprowadzanie i n n y m , gdy się do tego zabierają. W y wtajemnicza­ sprawy załatwić, do nie zrozumieli? ładu n a świecie a n i zresztą, p r z y j a c i e l e , już n i e potrzebujecie pomocy. Wyrośliście, wyrośliście bardzo w y s o k o , dosięgliście n a j ­ większych, o w a s w s z y s t k i c h już mogę być s p o k o j n y " . Podobnie z w r a c a 1 2 nich poczciwy karczmarz Butterbur S h i r e ' u : „co p r a w d a , prowadzący swą gospodę tuż pod się do granicami jeśli w o l n o mówić s z c z e r z e , przyjechaliście z tej podróży t a c y odmienieni, że z jpewnością dacie sobie radę ze w s z y s t k i m i kłopotami. N i e wątpię, że prędko z a p r o w a d z i c i e u siebie porządek!" *. e 1 Hobbici wkraczają do S h i r e ' u . Zastają kraj pogrążony w czerni autorytarnej d y k t a t u r y z w s z e l k i m i j e j k o n s e k w e n c j a m i . I t u m u s i m y porzucić n a chwilę r o z ­ ważania n a t e m a t i n i c j a c j i i zająć się t o l k i e n o w s k i m o b r a z e m totalitarnego państwa oraz koncepcją c z y r a c z e j w i z e r u n k i e m p o w s t a n i a w S h i r e . W a r t o będzie posłużyć się t u k i l k o m a c y t a t a m i . H o b b i c i z a r a z po p r z e k r o c z e n i u g r a n i c y orientują się, że n i e j e s t to t a k i s a m k r a i k , j a k t e n , który liczebność a p a r a t u ucisku — dawniej opuszczali. P r z e d e porządek „teraz jest p a r u s e t szeryfów i werbują utrzymywało w s z y s t k i m wzrosła k i l k u szeryfów, i c h jeszcze więcej, b o wyszły n o w e gdy prze­ pisy. Większość służy w b r e w w o l i , a l e n i e w s z y s c y " . A p a r a t u c i s k u i pochodząca 1 4 z importu grupa rządząca otacza się p r z y w i l e j a m i spychając n a poziom e g z y s t e n c j i zwierzęco-niewolniczej. Zło a p l i k o w a n e b e z i n t e r e s o w n y . „Ziela do f a j e k przeciętnego hobbita j e s t często w sposób n i k t n i e miał prócz L u d z i W o d z a ; W ó d z n i e l u b i p i w a , więc go hobbitom odmówił, pozwalając pić t y l k o s w o i m l u d z i o m ; w s z y s t k i e g o było coraz m n i e j , t y l k o przepisów c o r a z więcej, żeby n i k t n i e mógł n i c z własnego dobra zachować, gdy zbiry plądrowały d o m niby to dokonując rozdzialu»; w rzeczywistości b r a l i w s z y s t k o d l a siebie, a hobbitom prócz r e s z t e k , które można nabyć w domach «sprawiedliwego nie dawali nic, szeryfów, ale to p a s k u d z t w o n i e do s t r a w i e n i a " . Z a t e m g r u p a rządząca w państwach tego t y p u t r a k t o w a n a j e s t p r z e z 1S Tolkiena jako (okradzenie) organizacja społeczeństwa przestępcza, z własności której jednym prywatnej, z z celów poczucia jest pozbwienie społecznej inte­ g r a c j i , b y ostatecznie odebrać wszelką nadzieję i t y m łatwiej n i m rządzić. S z a r y hobbit m u s i ná wydając coraz co dzień czuć „autorytet" władzy. Próbuje to n o w e ustawy odbierające, zakazujące o n a osiągnąć t e n c e l l u b ograniczające. Mon­ s t r u a l n i e rozrośnięta b i u r o k r a c j a u c i n a n i e m a l myśli o możliwości p o k o n a n i a d y k t a ­ tury. Gospodarka S h i r e ' u nie posiada żadnych p o d s t a w ekonomicznych. Widz p a ­ trzący n a nią jest p e w n y , że. obliczono ją t a k , b y m a t e r i a l n i e 'zniszczyć społeczeń­ stwo. Wizję t a k i e g o i r r a c j o n a l n e g o , s p r z e c z n e g o z tradycją S h i r e ' u przedsięwzięcia p r z e d s t a w i a hobbitom n i e j a k i C o t t o n : „posłuchajcie j a k było z młynem S a n d y m a n a . " T o l k i e n , ' op. cit., s. 351. T r z e b a j e d n a k zauważyć, że w dość długich n i e k i e d y o k r e s a c h c z a s u r o l a m i s t r z a i n i c j a c j i j e s t w i n n y c h rękach. M u s i m y p a ­ miętać, że p r a w i e każda n o w a s y t u a c j a t w o r z y t u n o w y w a r i a n t , w którym role ulegają z m i a n i e (np. n a początku w y p r a w y inicjację p r o w a d z i A r a g o r n , p o t e m G a n d a l f , gdy drużyna j e s t r o z b i t a a S a n i i F r o d o podążają do M o r d o r u rolę taką spełnia F r o d o b y w p e w n y m m o m e n c i e oddać ją S a m o w i , który zwrócił m u ją pod k o n i e c książki). " T o l k i e n , op. cit., s. 350. Tolkien, op. cit., s. 359. 14 " T o l k i e n , op. cit., s. 372-373. �28á RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pypeć. go zburzył, j a k t y l k o sprowadził się do B a g E n d . P o t e m sprowadził Dużych L u d z i , z m i n a m i zbójów, żeby z b u d o w a l i nych nowy bandę młyn, większy i pełen r ó ż ­ z a g r a n i c z n y c h wynalazków. Pypeć zapowiadał, że w jego młynie będzie się mełło więcej i s z y b c i e j . M a t a k i c h młynów k i l k a . A l e żeby mleć, t r z e b a mieć z i a r ­ no, a do n o w e g o młyna n i e dostarczano go więcej niż do starego. Odkąd Sharkey p a n u j e , w ogóle n i e m a co mleć. Wciąż t y l k o słychać łoskot, d y m b u c h a z k o m i n a , smród z a p o w i e t r z a okolicę, a w w wylewają nocy. Umyślnie Hobbitonie jakieś nikt nie zazna spokoju brudy, zapaskudzili nimi w za dnia a n i dolnym biegu W o d ę i całe to p l u g a s t w o spływa do B r a n d y w i n y . Jeśli i m o to chodzi, żeby S h i r e zamienić w pustynię, to w y b r a l i dobrą drogę" . w Tak tylko w więc odgórne n i e usuwają „reformy" despoty chcącego d o t y c h c z a s o w y c h " kłopotów jeszcze dalsze zaułki a b s u r d u z a t r u c i e ^ środowiska i brak uchodzić z a oświeconego e k o n o m i c z n y c h , ale wpędzają ekonomicznego, a ich efektem j a k i c h k o l w i e k sukcesów rzeczą, o której w a r t o wspomnieć p r z y opisie jest gospodarczych. dyktatury nie kraj wiekopomne J e s z c z e jedną S h i r e ' u , jest e s t e t y k a . D y k t a ­ t u r a n i e l u b i przejawów wolności w i n d y w i d u a l n e j k r e a c j i l u d z k i e j , więc s t a r a się uniformizować wszelkie formy zewnętrzne. T o m a g i c z n e działanie m a pobudzić n a zasadzie s y m p a t i i podobny proces w e wnętrzu człowieka, m a doprowadzić do z g l a j szlachtowania mają jego obowiązywać świadomości. jako Dyktator j e d y n e . Oddają ustanawia nowe hobbici n i e mogą poznać swego rodzinnego krajobrazu: brakowało. Niektóre, j a k się zdawało, spłonęły. W aż n a brzeg, były zapuszczone p r z e d t e m droga do H o b b i t o n u nowych budowli. „wielu z n a j o m y c h tym wszystkim muszą szumiały drzewa. 17 oddali byłoby doraźnym celem t a m , gdzie Dziś w s z y t k i e sobie hobbici. są więc Oczywiście importowani; i c h do r e w o l u c j i ; w inicjacji. zniknęły. . poradzić Przywódcy p r z e s z k o l e n i e przygotowujące Nad w y s o k i k o m i n z cegły. P l u ł społeczeństwo S h i r e ' u jest p r z e c i w n e d y k t a t u r z e , n i e m a j e d n a k o d p o w i e d n i c h leaderów stanąć n a czele p o w s t a n i a . domów zbiegające b a r w n y m k o ­ chwastów. C o gorsza stronę B a g E n d u j r z e l i w c z a r n y m d y m e m pod w i e c z o r n e n i e b o " Z i pełne odtąd Powracający ciągnęła się tuż n a d s t a w e m , wyrósł rząd s z p e t n y c h Niegdyś wzdłuż drogi Patrząc z rozpaczą w które północnym s t o k u wzgórza Wodą, miłe h o b b i c k i e n o r k i opustoszały; ogródki, d a w n i e j biercem formy, one świetnie d u c h a reżimu. Problemem optyce etnologicznej jest jednak mogących z a granicą p r z e s z l i przekonanie to właśnie lękliwego i biernego tłumu, który, choć p r z e c i w n y d y k t a t u r z e , p r z e z t y l e c z a s u j e d n a k s z p i k o ­ wany j e j językiem, nie m a o d w a g i odwołują nego r o d u władzy zacząć w a l k i . H o b b i c i z Drużyny Pierścienia się do m i e j s c o w y c h opozycjonistów, przede w s z y s t k i m do a r y s t o k r a t y c z ­ Tuków dyktatora z Wielkich S m a j a l i , j e d y n y c h , którzy n i e podporządkowali zachowując pod s w y m panowaniem część wolnego S h i r e ' u . O n i to w r a z z k i l k o m a niezależnymi i prześladowanymi p r z e z reżim m i stanowią a r g u m e n t wraz z hobbitami — się terytorium osoba­ d l a społeczeństwa, że można riepocząć p o w s t a n i e , i oni też emigrantami j e organizują. N i e m a ono c h a r a k t e r u z e m s t y . Nie dochodzi do k a r a n i a i samosądów n a k o l a b o r a n t a c h , n a w e t d y k t a t o r zastaje z a ­ b i t y n i e p r z e z hobbitów, a przez swego sługę. Próby, j a k i m p o d d a w a n i są w części i n i c j a c j i bohaterowie, polegają n a p o w s t r z y m y w a n i u się od z a d a w a n i a ci. H o b b i c i są w i e l k o d u s z n i . Występują to oni są d l a swego społeczeństwa przecież w r o l i „magicznych tej śmier­ pomocników"; nauczycielami i mistrzami wielkiej, społecznej c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j . K r a j z a c z y n a odnawiać się. Już w następnym r o k u wiosna jest n i e z w y k l e piękna, łato zapisuje się w y j ą t k o w y m przed­ # tem przyroda grować, wspomaga krajobraz odnowionego odzyskuje piękno. I urodzajem. człowieka. Społeczeństwo jest to c h y b a Niszczona z a c z y n a się i n t e ­ największa próba, z j a k i e j hobbici również wychodzą zwycięsko, próba polegająca n a z b u d o w a n i u Tolkien, op. cit., s. 373. " T o l k i e n , op. cit., s. 361. 16 dostatniego �RECENZJE i ' szczęśliwego społeczeństwa 285 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E nie na kapitale kradzionych, cudzych własnej p r a c y , przemyślności i d a r a c h o d d a n y c h dóbr, ale na. przyjaciół. T a k więc próba mądrości r o z b i t a n a szereg stopni (danie l u d z i o m w i a r y w moż­ liwość z m i a n , r e w o l u c j a , powstrzymanie się od z a d a w a n i a logicznych skutków d y k t a t u r y , u s t a n o w i e n i e śmierci, l i k w i d a c j a praworządnego eko­ państwa, itd.) kończy się s u k c e s e m hobbitów. Ó w e l e m e n t ostatecznej próby i n i c j a c y j n e j , próby mądrości, pojawia się zresztą wcześniej i n i e d o t y c z y on wyłącznie członków Drużyny ścienia, l e c z także i i c h sprzymierzeńców w zostają nierozłączni j e s z c z e p r z e z walce z Sauronem. Wszyscy około pół r o k u po zakończeniu w o j n y Pier­ oni p o ­ i w tym czasie odwiedzają różne k r a j e , w których z a w s z e jest coś do p o p r a w i e n i a i uporząd­ kowania. I c h wspólna p r a c a potwierdza i t r o s k a o dobro k o l e j n y c h społeczeństw jeszcze r a z możliwość t r a k t o w a n i a uczestników w y p r a w y jako grupy pobratymstwa zawiązanego podczas i n i c j a c j i . T u również zauważyć można różnicę między zwykłą baśnią, która p o w i n n a kończyć się w momencie pokonania sił zła, a trylogią Tol­ D l a hobbitów p r z y b y c i e do S h i r e ' u opanowanego przez zło jest j a k g d y b y dal­ kiena, która p o z w a l a n a m śledzić dalsze próby bohterów. s z y m ciągiem podróży; przybywają przecież do zupełnie i n n e j k r a i n y niż t a , którą opuszczali. S tracji a f n i zresztą są i n n i — mądrzy i tę mądrość potrafią zastosować. I l u s ­ zastosowania nabytej mądrości służy n i e t y l k o ścisły t e k s t książki. Wszak" jest to baśń „ n a u k o w a " zrobiona przez h i s t o r y k a specjalistę i również a n e k s y o p o ­ wiadają o d a l s z y c h d z i e j a c h różnych ludów, k r a i n i z n a n y c h n a m p o s t a c i . I jak­ k o l w i e k n i e jest to już w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u l i t e r a t u r a , z jaką mieliśmy do c z y n i e n i a poprzednio, n i e sądzę j e d n a k , b y znalazł się c z y t e l n i k , który p o w s t r z y ­ małby się p r z e d wrażenie, że p r z e c z y t a n i e m również wszystkie opisywane i t y c h fragmentów, wydarzenia dzjały się dających kiedyś dodatkowo- i gdzieś n a- pra wdę. Książka t a jest wielką opowieścią o w a l c e dobra ze złem. O b y d w i e te wartości występują kultury pod różnymi p o s t a c i a m i i kryją metafory. Książka ziemia. B o h a t e r a m i Dlaczego pokazuje j e j są e p i g o n i czas je p r z e j r z y s t e d l a n a s z e j wielkiego przełomu w europejskiej dziejach I I I ery i zarazem prekursorzy j e d n a k T o l k i e n - n a u k o w i e c zdecydował się napisać to l i t e r a c k i e dzieło,, wykorzystując w n i m zresztą swoje umiejętności p r o f e s j o n a l n e ? O s t a t n i m i czasy- 1 8 słyszy się coraz częściej o n a u k o w c a c h z a n g i e l s k i c h c z y amerykańskich n y c h uniwersytetów porzucających łalnością b a r d z i e j tego z j a w i s k a , swoim s w e h u m a n i s t y c z n e profesje, konkretną. W y d a j e choć k i e r u n e k zawodem, mało tego renomowa­ b y zająć się d z i a ­ się, że T o l k i e n jest j e d n y m z prekursorów jego u c i e c z k i jest i n n y . N i e z r y w a on przecież ze — w literackiej pracy wykorzystuje swe naukowe umiejętności. N i e jest to z a t e m u c i e c z k a „ o d " tego c z y m żył do c h w i l i działalności l i t e r a c k i e j . J e s t to r a c z e j u c i e c z k a , „do" w y k r e o w a n e g o rającego e l e m e n t y z n a n y c h n a m światów i epok rzeczywistości Drudzy traktują jedynie l e k k i kamuflaż, W książce ucieczka barwne pozwala ucieczkę zawie­ od realiów w n i m świat naszej bajkowej, współczesności. dzieło T o l k i e n a j a k o historyczną scenografię uważając, że jest to zatem podczas spełnione od rzeczywistości opowiadanie n i a c h t a k bardzo na podjęcia świata, h i s t o r y c z n y c h . P o d o b n i e r z e c z się m a z c z y t e l n i k a m i tego dzieła. D l a j e d n y c h p r z e d s t a w i o n y mitycznej Sród­ I V ery. są gdy naprawdę dwa naszego właśnie jest to książka zapotrzebowania c z a s u i p r z e n i e s i e n i e się o współczesności, o współczesności. współczesnego w człowieka: świat baśni o konfliktach, pasjach i albo zagroże­ dotyczących współczesnego człowieka i u b r a n y c h j e d y n i e w kos­ t i u m baśni c z y m i t y c z n e j h i s t o r i i . O k o l e j a c h p i s a n i a Władcy Pierścieni, przyjęciu dzieła, i n t e r p r e t a c j a c h por.:. A. Z i ó ł k o w s k a , J.R.R. Tolkien, albo baśń zrehabilitowana, „Znak", R . 1983; n r 9, s. 1479-1490. 1 8 �.286 RECENZJE „ROCZNIK P O L O N I J N Y " , D l a badacza I ARTYKUŁY RECENZYJNE n r 2: 1981, ss. 217 zajmującego się problematyką polonijną p o w s t a n i e pisma specjalistycznego n i a artykułów z tego z a k r e s u . W p r z y p a d k u ' kolejnego, Polonijnego", nowego czaso­ s t w a r z a możliwości p o s z e r z e n i a płaszczyzny do w y d a w a n e g o przez Polonijne Centrum publikowa­ t j . drugiego, t o m u „Rocznika Kulturalno-Oświatowe UMCS w L u b l i n i e , m a m y wyraźny dowód potwierdzający tę tezę. B o oto z a przyczyną tego nowego czasopisma wspomnianym blikacjach jest do szerszego zamieszczonych wprawdzie szanse p u b l i k o w a n i a łamach bieżącego zamknięte numeru Pismo d l a autorów z i n n y c h ośrodków ba3awcze nie badawwiększe Centrum i p r z e d e w s z y s t k i m r e z u l t a t y t y c h badań p u b l i ­ kolejności. T a k jest w przypadku o m a w i a n e g o t u „Rocz­ n a łamach którego publikują przede w s z y s t k i m a u t o r z y związani z P o l o n i j n y m C e n t r u m Kulturalno-Oświatowym U M C S D r u g i zeszyt „Rocznika" — p i e r w s z y s k i e j " , t. 26: 1982 — o t w i e r a się skupiska „Rocznika". we w pu­ zrozumiała, że d l a t z w . autorów własnych istnieją pierwszej n i k a Polonijnego", polskiej prowadzone aniżeli d l a t y c h z zewnątrz. N i c w t y m zdrożnego, b o w i e m m a własne p l a n y są w na hermetycznie -czyoh, r z e c z to j e d n a k kowane obiegu społecznego weszły p r a c e powyżej C e n t r u m , a także i c h r e z u l t a t y mające swój w y r a z polonijnego emigracji w Lublinie. był n a łamach „Etnografii artykuł K r z y s z t o f a G r o n i o w s k i e g o w Buffalo do omawiany Buffalo. (USA), s. 5-24. O m a w i a Tworzyli ją wychodźcy Pol­ Ukształtowanie pt. w n i m autor polityczni początki doby powstań, n a t o m i a s t większa f a l a e m i g r a c j i z a r o b k o w e j przybyła t u w o s t a t n i m ćwierćwieczu X I X s t u l e c i a z t e r e n u całej r o z b i o r o w e j P o l s k i . Ludność tę wchłonął przede wszyst­ k i m przemysł amerykański. Z c z a s e m j e d n a k wyłoniła się z n i e j mała g r u p a , mująca się h a n d l e m i rzemiosłem n a s t a w i o n y m przede zaj­ w s z y s t k i m n a obsługę p o l - •skiej społeczności. Dużą rolę w życiu tej ludności odegrał Kościół k a t o l i c k i . N i e m a l •od początku e m i g r a c j i w j e j składzie z n a j d o w a l i ności d u s z p a s t e r s k i c h z a j m o w a l i nych sferach życia. O się księża, którzy oprócz sprawach t y c h pisze wyczerpująco artykuł jest c i e k a w y m przeglądem złożonych s p r a w Polonii i stanowi wartościowe powin­ isię także działalnością społecznie użyteczną w i n ­ dopełnienie Groniowski. W sumie dziejących się wśród t e j g r u p y ogólnej w i e d z y o j e j życiu w Stanach Zjednoczonych. Równie c i e k a w y jest artykuł W ł a d y s ł a w a K u c h a r s k i e g o i rozmieszczenie Temat w to polskiej rzadko grupy dotychczas etnicznej poruszany okresie o s t a t n i c h dwóch s t u l e c i — zatytułowany w Austrii w XIX w literaturze naszej г XX wieku, Wielkość s. 25-46. polonijnej, chociaż co słusznie podkreśla autor — A u s t r i a j e d n y m z ważnych odszarów napływu emigrantów p o l s k i c h . Już n a wstępie nuje była doko­ K u c h a r s k i p e w n e j k l a s y f i k a c j i tego wychodźstwa. D z i e l i j e n a osiadłe i c z a ­ sowe, a także kreśli historię tej e m i g r a c j i , w której w y d z i e l a sześć okresów. T r u d n o "tutaj wdaje w szczegółowo się autor „rdzennej nych charakteryzować w tematykę rozważania t e r m i n o l o g i c z n e A u s t r i i można określić t e r m i n e m instytucjach Polaków. P o n a d t o monarchii austriackiej artykułu. W pewnych i teoretyczne Polak". pełniło swe jego p a r t i a c h dotyczące tego, kogo W i e m y b o w i e m , że w obowiązki służbowe róż­ wielu cały zabór a u s t r i a c k i t a k silnie związany był z monarchią, że przez t e r e n A u s t r i i przewijało się w o w y m o k r e s i e w i e l u kupców, studentów, urzęd­ ników, pracowników różnych f i r m p o l s k o - a u s t r i a c k i c h itp. Konkretyzując, u c z e s t n i ­ czyli Polacy w wielu rzuconej i m zaborami s f e r a c h życia społecznego, gospodarczego i k u l t u r a l n e g o , m o n a r c h i i . Później, w l a t a c h po I w o j n i e t a uległa z n a c z n e j z m i a n i e . W i e l u P o l a k ó w wróciło do w o l n e j na­ światowej, s y t u a c j a Polski, wielu jednak osiadło w A u s t r i i n a stałe, a i c h l i c z b a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h wynosiła ok. 25 t y ­ sięcy. S t a n u tego dopełnili wychodźcy P o l s c y z 1939 г., a po k a p i t u l a c j i Niemiec h i t l e r o w s k i c h n a t e r e n i e A u s t r i i znajdowało się ok. 80 tysięcy Polaków. L i c z b a t a �RECENZJE I ARTYKUŁY •w latach 1945-1948 z n a c z n i e zmalała. A k t u a l n i e kowych z 1980 г., w 287 RECENZYJNE natomiast, według d a n y c h A u s t r i i m i e s z k a ok. 11 tysięcy Polaków. którzy posiadają już dzisiaj t y l k o świadomość polskiego pochodzenia, sięga nie m n i e j niż 40 tysięcy. Z d a n i e m są to A u s t r i a c y Kucharskiego szacun­ Są j e d n a k i tacy, a liczba ich trzeciego i następnych pokoleń p o l s k i c h emigrantów. Uzupełniając d a n e zaczerpnięte z a r t y ­ kułu wspomnieć należy, że autor p o r u s z a w n i m szereg s p r a w rodnych form tytuły instytucjonalnego czasopism, kreśli w naczelnych organach życia tej P o l o n i i . W y m i e n i a główne skupiska „Dorn Polski" w powszechnie polonijne, charakteryzuje i c h udział polonijnego. Tyjlisie teresujący artykuł n a łamach n u m e r u dzieje mało z n a n e j i a d m i n i s t r a c j i a u s t r i a c k i e j itp. W s u m i e jest to wartościowy artykuł dotyczący w y b r a n e g o p r o b l e m u Stowarzyszenie Polaków dotyczących różno­ organizacje polskiej (1907-1914), s. 47-62, to k o l e j n y i n ­ „Rocznika", w którym M a r e k i n s t y t u c j i kulturalno-oświatowej wiadomą z n a s z e j historii, że obszar w Mądzik kreśli G r u z j i . J e s t rzeczą K a u k a z u stanowił również sce zsyłek Polaków, którzy w a l c z y l i z c a r a t e m . W pojęcie t z w . „gorącego S y b i r u " , c z y l i K a u k a z u , który był przeciwieństwem właściwej, n a s z p i k o w a n e j przedmiotu wiemy przez cały w i e k X I X zesłańcami z P o l s k i . Z aktywności polskiego Prowadzili oraz p r a c o w a l i gospodarczych. Syberii literatury dokładnie, j a k dobrze przysłużyli się P o l a c y S y b e r i i . o n i b o w i e m n a j e j o b s z a r a c h rozległe b a d a n i a n a u k o w e instytucjach administracyjnych i jednostkach miej­ historiografii p o l s k i e j z n a n e j e s t w różnych J e d n y m z przejawów żywiołu było zakładanie w różnych częściach r o s y j s k i e g o i m ­ p e r i u m placówek kulturalno-oświatowych pod nazwą „Dom P o l s k i " . W placówkach tego t y p u ogniskowało się życie p o l s k i e w R o s j i . Prowadziły one działalność oświa­ tową, kulturalną, dobroczynną itp. O w s z y s t k i c h t y c h s p r a w a c h w s w o i m a r t y k u l e , przybliżając n a m mało z n a n e dzieje Kolejnym problemem dzieci polskich z Niemiec pióra H e n r y k a n a łamach „Rocznika" są Kolonie Polski Chałupczaka, i n f o r m u j e n y c h związków z k r a j e m obszarze omawianym na terenie w latach letnie o niebagatelnej sprawie utrzymania o potrzeb realnej kulturalno-oświatowych. Powstały w (1922) w działalności s w o j e j charakterze narodowym. pomocy Berlinie powstaje szereg przeciwności. Zrodziły stronie n i e m i e c k i e j , j a k też i p o l o n i j n e j . czaka, w wakacyjne którym omówiono także w za­ Związek kładł główny n a c i s k n a w y c h o ­ Wychowaniu jakie organizowano d l a dzieci polskich z Niemiec. akcjach pew­ po zakończeniu p r o c e s u kształtowania g r a n i c p o l - w a n i e dzieci i młodzieży w d u c h u p o l s k i m , b y podjąć następnie s z e r o k o działalność dla d l a około półtora m i l i o n a ludności p o l s k i e j pozostałej n a Republiki Weimarskiej Polaków w N i e m c z e c h Mądzik 1923-1938, s. 63-82. A r t y k u ł ten, s k o - n i e m i e c k i c h . Ludność t a oczekiwała od R z e c z y p o s p o l i t e j kresie r e a l i z o w a n i a informuje Polonii tyfliskiej. temu służyły J a k zwykle zakrojoną kolonie letnie, p r z y tego rodzaju się one i t u t a j , i to zarówno po O s p r a w a c h t y c h t r a k t u j e artykuł C h a ł u p ­ kwestie zasad do P o l s k i , zasięg a k c j i k o l o n i j n e j , kwalifikacji rozmieszczenie dzieci n a wyjazdy turnusów n a t e r e n i e P o l s k i , s t o s u n e k władz n i e m i e c k i c h do tej a k c j i , działalność finansową z nią z w i ą ­ zaną i w r e s z c i e jej rezultaty. Organizowana w latach 1923-1938 działalność kolo­ n i j n a d l a d z i e c i p o l s k i c h z N i e m i e c , Górnego Śląska, O p o l s z c z y z n y i Gdańska była Pod względem wielkości jedną z najważniejszych przez Drugą dzieci z i to obyczaje dobrze Rzeczpospolitą. Niemiec miało W kontakt efekcie a k c j i społecznych t e j działalności, z krajem rodzinnym. Poznawały n a r o d o w e , język, uczyły się p o l s k i c h tańców i piosenek. zorganizowana akcja ukierunkowana prowadzonych ok. 120 tysięcy n a zachowanie one W polskich zwyczaje sumie odrębności d o w e j P o l a k ó w w N i e m c z e c h , umożliwiająca p a t r i o t y c z n e w y c h o w a n i e była naro­ młodego p o ­ kolenia. w Mało z n a n a jest również w e współczesnej l i t e r a t u r z e polonijnej p e w n y m s t o p n i u przybliżą n a m T a d e u s z R a d z i k - w a r t y k u l e t e m a t y k a , którą pt. Szkolnictwo �288 RECENZJE polskie Po w Wielkiej zakończeniu Brytanii I I wojny I ARTYKUŁY w latach światowej RECENZYJNE 1945-1954. Instytucje n a terenie i organizacje, Wielkiej s. 83-113. B r y t a n i i znalazło się o k . 250 tysięcy Polaków. B y l i to n i e t y l k o l u d z i e dorośli, ale również d z i e c i i młodzież. Z każdym r o k i e m przybywało też n o w y c h o b y w a t e l i polskiego pochodzenia, potom­ k ó w osiadłej t a m e m i g r a c j i . Zaistniała więc p i l n a konieczność z o r g a n i z o w a n i a szkol­ nictwa wojny i w polskiego, a właściwie związku ze zmianą jego zakończeniu przez rząd brytyjski Rządu Jedności N a r o d o w e j , który powstał w wy­ Polsce. Działalność ta obejmowała s z k o l n i c t w o p o d s t a w o w e , średnie i wyższe. Regulowało ją s z e r e g ustaleń z rządem a n g i e l s k i m , p r z y b r y t y j s k i m Polish wstała po stosunków p o l i t y c z n y c h po u z n a n i u (w l i p c u 1954 r.) T y m c z a s o w e g o zwolonej przeorganizowania section, w której koncentrowały d l a młodzieży p o l s k i e j . P r z e d m i o t o w y pozwala n a szersze poznanie m i n i s t e r s t w i e oświaty p o ­ się s p r a w y związane artykuł o bogatej w a r s t w i e ze szkołami dokumentacyjnej złożonych problemów s z k o l n i c t w a polskiego w k i e j B r y t a n i i . S z k o l n i c t w o to i związane ¡z n i m różne i n s t y t u c j e polonijne teryzowało się dużą sprawnością organizacyjną, a jego zasługi w Wiel­ charak­ kreowaniu pol­ s k i e j i n t e l i g e n c j i w t y m k r a j u były ' z n a m i e n n e . Interesującej stwo problematyki zachodnioniemieckie Federalnej Niemiec, dotyczy wobec artykuł działalności s. 114-135. D a n e Grzegorza środowisk Społeczeń­ J a n u s z a pt. polonijnych o liczbie P o l a k ó w w w Republice Niemczech Zachodnich są dość zróżnicowane. P o d a w a n e są d w i e l i c z b y : p i e r w s z a ok. 80 tysięcy oraz d r u g a ok. 130-150 tysięcy. F a k t e m niewątpliwym jest, że P o l o n i a z różnych okresów n a s z e j h i s t o r i i , a s z a c u n k o w o tutejsza wywodzi się ok. 52 tysięcy to c i , którzy w y ­ w i e z i e n i n a roboty do byłej t r z e c i e j R z e s z y , pozostali t a m po I I w o j n i e światowej. P o n a d t o do P o l o n i i t e j zaliczyć należy również t y c h , którzy znaleźli się n a t e r e n i e RFN w ramach zdaniem a k c j i łączenia rodzin lub na innych Suma zasadach. sumarum, a u t o r a , wielkość P o l o n i i n a t e r e n i e R F N należy szacować n a 200 tysięcy osób. Dopełniając i n f o r m a c j i o zawartości o m a w i a n e g o „Rocznika" wspomnieć j e s z c z e należy o interesującym a r t y k u l e pt. Korespondencja skiej i Azjatyckiej z Towarzystwem Achmatowicz-Otok, zastosowania Andrzej teorii dyfuzji „Polonia", Polonii Lisowski i Andrzej innowacji Australijskiej, s. 136-159. A u t o r z y Kowalczyk, podjęli do badań n a d Polonią. W Afrykań­ artykułu, w Anna n i m próbę s u m i e j e s t to i n ­ teresujące s p o j r z e n i e n a zbiorowość polonijną odbiegające od jakże częstego jeszcze w n a s z e j l i t e r a t u r z e wyłączenia historyczengo omawiania Specjaliści zajmujący się artykuł J a c k a Serwańskiego w latach Chicago formy w oświatą polonijną pt. Niektóre z zagadnienia nauczania siedemdziesiątych, s. 160-171. W s k a z u j e tego n a u c z a n i a , i to zarówno w sensie p e d a g o g i c z n y m , n y m . N a w s z y s t k i c h poziomach nauczania odczuwa pomocy naukowych i podręczników, angielskojęzycznych. wiele tematyki oczekując Nie wchodząc zwłaszcza w rodzi od P o l o n i i , t a k mało j e j d a j e m y ? się przeczytają języka on n a polskiego różnorodność jak i instytucjonal­ się d o t k l i w y pomyślanych meritum, polonijnej. zainteresowaniem brak odpowiednich specjalnie pytanie: A l e to już s p r a w a dla osób dlaczego tak n i e do r o z ­ trząsania t u t a j . Omawiany sa polska sięgają 1948 г., szyńskiego", ona „Rocznik" kończy artykuł Stanisława Z a h r a d n i k a w Czechosłowacji ważną rolę publicystyczną. narodowoobronny, początkowo W numer „Tygodnika C i e ­ przeważającej przeciw p r z e c i w c z e c h i z a c j i . W y d a w a ł y ją różne u g r u p o w a n i a ne, słowem oddziaływała germanizacji, mierze miała później zaś społeczne, r e l i g i j n e i p o l i t y c z ­ ona n a w s z y s t k i e n u r t y życia ludności p o l s k i e j w g r a n i c a c h państwa czeskiego. Pra­ zatytułowany 1920-1980, s. 173-179. P r a s a t a , której początki k i e d y to pojawił się w C i e s z y n i e p i e r w s z y spełniała charakter w latach osiadłej �RECENZJE Tematykę 289 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E „Rocznika" dopełniają recenzje i dział „Kroniki". G o d z i wspomnieć o s t a r a n n e j r e d a k c j i tego k o l e j n e g o numeru pisma. W się j e s z c z e sumie otrzyma­ liśmy t e k s t y n a p r a w d ę bogate i n f o r m a c y j n i e , r z e t e l n e i k o m p e t e n t n e . K a ż d y z z a p r e z n t o w a n y c h artykułów w y m a g a szczegółowego z n a w s t w a t e m a t u , stąd też p r z e d ­ stawione omówienie traktować należy jako refleksje czytelnika, a nie uwagi r e ­ cenzenta. Antoni JANINĘ Wydawniczy, I DOMINIQUE Warszawa Cywilizacja SOURDEL, islamu, Państwowy i zagadnienia związane z tą najmłodszą religią uwagę w i e l u l u d z i n a u k i pochodzących z europejskiego łego na tradycji jest to r e l i g i a wciąż chrześcijańskiej. nadal bardzo jeszcze posiadająca Zainteresowanie dynamiczna wielką siłę i — pomimo ekspansywną, się, i s l a m tradycji, niejednokrotnie wchłaniał (i bibliografie monoteiczną absorbują kręgu k u l t u r o w e g o islamem dalej wyros­ jest t y m większe, że okresowych kryzysów co jest szczególnie w w i e l u współczesnych k r a j a c h C z a r n e j A f r y k i i A z j i Rozprzestrzeniając Instytut 1980, ss. 671, 148 i l u s t r a c j i czarno-białych, 16 i l u s t r . k o l o ­ r o w y c h , 65 rysunków, t a b l i c i m a p w tekście, 5 m a p l u z e m , Islam Kuczyński Południowo-Wschodniej. to czyni) wiele narodowych b a r d z o o d m i e n n y c h od t y c h , z których t a r e l i g i a wyrosła, n p . a r a b s k i c h beduinów. Jednakże dzięki p r o s t e m u i przystępnemu k o d e k s o w i wiązań i n d y w i d u a l n y c h nych czy n a r o d o w y c h ukształtować s w o i c h kulturowego — widoczne i społecznych oraz zastąpieniu więzi k l a n o w y c h , obowiązkiem wyznawców wyciskając n a nich braterstwa niezależnie swoje muzułmanów, od p o c h o d z e n i a religia zobo­ plemien­ ta potrafiła narodowego c z y też c h a r a k t e r y s t y c z n e piętno, które do d z i s i a j s t a n o w i o s w o i s t e j odmienności muzułmanów. Celem pracy sformułowanej małżeństwa Sourdel n a założeniach proroka M u h a m m a d a jest u k a z a n i e prawno-religijnych cywilizacji islamu, cywilizacji opartych n a ogłoszonym przez O b j a w i e n i u , t j . od V I I w. aż do r o z b i c i a i m p e r i u m muzułmań­ skiego p r z e z n a j a z d y T u r k ó w i Mongołów. Książka t a zasługuje nie m a zbyt w i e l u n a uznanie z kilku powodó^ Po pierwsze studiów s y n t e t y c z n y c h dotyczących p r z e d s t a w i o n e j dlatego, przez r ó w p r o b l e m a t y k i ; po drugie, że może o n a służyć — j a k się wyraził w że auto­ przedmowie R a y m o n d B l o c h — z a d o b r y przykład z a s t o s o w a n i a m e t o d y h i s t o r y c z n e j , a po t r z e ­ cie, że z a w i e r a ogromną ilość materiałów f a k t o g r a f i c z n y c h , dzięki którym można ją traktować niemalże j a k o podręcznik h i s t o r i i (dotyczy to zwłaszcza części p i e r w s z e j ) . P r a c a składa się z t r z e c h części obejmujących n a j b a r d z i e j istotne t e m a t y dotyczące zarówno h i s t o r i i , r e l i g i i , j a k i aspektów społecznych oraz g o s p o d a r c z y c h imperium muzułmańskiego. Część p i e r w s z a p r z e d s t a w i a n a r o d z i n y i r o z p a d i m p e r i u m . Z a w a r t e działy informują o początkach 750), l o s a c h władzy padzie imperium latach 622- (750-936) i ośrodkach p r o w i n c j o n a l n y c h oraz o r o z ­ tło g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e przedmuzułmańskiej, a u t o r z y przedstawiają wspaniały s u k c e s t e j r e l i g i i był m i a s t k u p i e c k i c h niepokój w niej roz­ (w (900-1260). Naświetlając «konomiczne A r a b i i i centralnej c y w i l i z a c j i arabsko-muzułmańskiej jakby odpowiedzią i społeczno- tezę, że n a nurtujący powstania społeczeństwo i powsta­ n i e m b o g a t y c h rodów k u p i e c k i c h . Z a tą tezą przemawiają l i c z n e c y t a t y z Objawie­ nia d a l s z y c h rozdziałach autorzy Muhammada związany z rozkładem s y s t e m u p l e m i e n n e g o przedstawione w części d r u g i e j . W zapoznają czytelników z d z i e j a m i podbojów a r a b s k i c h , w a l k o władzę w tworzącym się imperium, z których Í9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 wyłoniła się p i e r w s z a dynastia kalifów — Umajjadów, �290 RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE a następnie d r u g a — Abbasydów. W a l k a o władzę doprowadziła już n a początku p o w s t a n i a i m p e r i u m a r a b s k i e g o do rozłamów, a n a w e t w a l k wewnętrznych. Podział muzułmanów n a sunnitów, szyitów i chacydżytów osłabiał n i e t y l k o władzę c e n ­ tralną, a l e i spójność nowo powstałego świata muzułmańskiego. N i e można z a ­ pominać, że podbite n a r o d y , n i e j e d n o k r o t n i e o w i e l o w i e k o w y c h t r a d y c j a c h , n p . Mezopotamia, P e r s j a c z y E g i p t , korzystając z o w y c h n i e s n a s e k starały się uzyskać niezależność polityczną. P o d k o n i e c i s t n i e n i a władzy kalifów a b b a s y d z k i c h c o r a z większe z n a c z e n i e uzyskują w o j s k o w i n a j e m n i c y t u r e c c y , którzy zdobywając — n i e j e d n o k r o t n i e siłą — urząd e m i r a , d o p r o w a d z i l i w końcu do o g r a n i c z e n i a t e j władzy, właściwie t y l k o do wypełniania f u n k c j i r e l i g i j n y c h . N a j a z d y t u r e c k i c h , a p o t e m m o n g o l s k i c h koczowników dokończyły dzieła p o l i t y c z n e j d e s t r u k c j i i m ­ p e r i u m a r a b s k i c h kalifów. Materiał f a k t o g r a f i c z n y tej części jest z w a r t y t e m a ­ t y c z n i e i chronologicznie, co umożliwia c z y t e l n i k o w i dokładne prześledzenie d z i e ­ jów p o l i t y c z n y c h i m p e r i u m muzułmańskiego od jego początków aż do u p a d k u . Część d r u g a z a w i e r a n a t o m i a s t rozdziały mówiące o r e l i g i i i społeczeństwie. W części t e j p r z e d s t a w i o n e są rozdziały ukazujące główne e l e m e n t y Objawienia M u h a m m a d a i i c h rozwój ( V I I - V I I I w.), kształtowanie się d o k t r y n i ruchów r e l i ­ g i j n y c h ( I X - X I I ) , a także p r a w o , i n s t y t u c j e p o l i t y c z n e i moralność. D o w i a d u j e m y się, j a k i e to e l e m e n t y zawierało O b j a w i e n i e P r o r o k a i j a k przedstawiał się i c h rozwój i i n t e r p r e t a c j a n a p r z e s t r z e n i dziejów. I s t n i e j e w i e l e i n t e r p r e t a c j i i rozbież­ ności w z g r o m a d z o n y c h t e k s t a c h Koranu. G ł ó w n y m p o w o d e m było to, że i c h z a p i s u dokonano dopiero po śmierci M u h a m m a d a . Trudności przysparzał także s a m język a r a b s k i posiadający wieloznaczność słów i p e w n y c h l i t e r p i s m a w p r z y p a d k u , gdy b r a k i m znaków d i a k r y t y c z n y c h . T a k niedoskonały zbiór stał się oczywiście źródłem a n a l i z y i i n t e r p r e t a c j i , których w y n i k i doprowadziły do p o w s t a w a n i a d o k ­ t r y n i ruchów r e l i g i j n y c h , , które p o z n a j e m y w t e j p r a c y . D y s k u s j e i s p o r y n a d Koranem i sunną, c z y l i tradycją, legły u p o d s t a w b u j n i e rozkwitającej filozofii muzułmańskiej. Z filozofią były natomiast ściśle związane n a u k i p r z y r o d n i c z e z a ­ pożyczone od c y w i l i z a c j i a n t y c z n e j . D a l e j p o z n a j e m y historię r o z w o j u p r a w a muzułmańskiego, które od początku miało c h a r a k t e r obowiązujący, zwłaszcza w s t o s u n k u do aktów o c h a r a k t e r z e k u l ­ t o w y m , do których ograniczała się istota r e l i g i i , t z n . r e c y t o w a n i a w y z n a n i a w i a r y , m o d l i t w y , postu, p i e l g r z y m k i i jałmużny. Z obowiązków k u l t o w y c h wynikały również p r a w a l u d z i , których reguły opierały się oczywiście n a w e r s e t a c h Koranu i s u n n i e . Dotyczyły one głównie k a r a n i a przestępstw, o r g a n i z o w a n i a życia r o d z i n ­ nego oraz p r a w własności i dziedziczenia. O c h r o n a z a s a d n i c z y c h p r a w każdej j e d ­ n o s t k i znajdowała w y r a z w i n s t y t u c j a c h p u b l i c z n y c h związanych z władzą. N a c z e l e t e j władzy stał k a l i f , początkowo j a k o w y k o n a w c a p r a w a i s l a m i c z n e g o u s t a n o ­ wionego przez P r o r o k a , a potem już t y l k o strażnika dogmatu. K a l i f przekazywał niektóre s w e u p r a w n i e n i a p o m o c n i k o m zajmującym się sądownictwem, a d m i n i s ­ tracją c z y s p r a w a m i w o j s k o w y m i . Niektórzy z n i c h , j a k n p . kadiowie-sędziowie, m u s i e l i znać p r a w o religijne, c z y l i szari'e. Z b i e g i e m l a t r o z b u d o w a n y do p r a w i e a b s u r d a l n y c h g r a n i c a p a r a t b i u r o k r a t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y coraz b a r d z i e j hamo­ w a ł rozwój społeczno-ekonomiczny i m p e r i u m , a ponadto stał się s i e d l i s k i e m n e ­ p o t y z m u i k o r u p c j i . I d e e m o r a l n e związane z c n o t a m i męskimi, c z y l i muruwwa, a pochodzące od beduinów A r a h i i przedmuzułmańskiej, coraz b a r d z i e j były m o ­ d y f i k o w a n e p r z e z z a s a d y moralności irańskiej bądź też indo-irańskiej, tracąc t y m s a m y m swoją surowość opartą n a szlachetności, o d w a d z e i d u m i e wojownika-zdobywcy. Część d r u g a n i e jest już t a k k o h e r e n t n a , j a k część p i e r w s z a . P o interesująco p r z e d s t a w i o n y c h p o d s t a w a c h d o k t r y n a l n y c h i s l a m u , a także k o m p o z y c j i ' i t e m a t y k i niektórych s u r , c z y l i wersetów Koranu, autorzy zapoznają c z y t e l n i k a z d o k t r y n a m i i r u c h a m i r e l i g i j n y m i u k a z a n y m i w porządku c h r o n o l o g i c z n y m . P o z n a j e m y tutaj �RECENZJE głównych przedstawicieli tych I ARTYKUŁY doktryn 291 RECENZYJNE c z y ruchów, i c h poglądy filozoficzno-reli- gijne, obce w p ł y w y i t d . Bardzo rzy się p r z e d e prawowiernego kazu p r a w o muzułmańskie, c z y l i szari'a. krótko zostało p o t r a k t o w a n e ograniczyli w s z y s t k i m do muzułmanina recytowania wyznania przedstawienia podstawowych wiary, „filarów" modlitwy, i jałmużny. Zupełnie skrótowo p o t r a k t o w a n o rodzinnego, pozycji kobiety Zupełnie b r a k informacji była (i jest n a d a l ) moralności, do Mekki w o d n i e s i e n i u do życia w społeczeństwie, d z i e c i c z y też służby i niewolników. w y z n a w c ó w , c z y l i umma. podstawowej kończy omówienie każdego t j . wypełniania n a ­ pielgrzymki zakres p r a w a bazy społecznej j e d n o s t k i społecznej, Uderza żeństwa S o u r d e l nieuwzględnianie p r z y o m a w i a n i u i wiary, poszczenia, dotyczących r o l i p o d s t a w o w e j gmina Auto­ obowiązujących prawa imperium jaką również w p r a c y mał­ muzułmańskiego, j a k też — chłopstwa. Część moralności i e t y k i i s l a m u , które ograniczono prawie drugą wyłącznie do rozważań teologów i filozofów. Część t r z e c i a d o t y c z y życia gospodarczego i środowiska społecznego. Rozdziały zawarte w t e j części przedstawiają panoramę i m p e r i u m i jego zasoby, pałac i o t o ­ czenie władcy, a także m i a s t o i środowisko m i e j s k i e . W z życiem gospodarczym Cywilizacja i s l a m u była i środowiskiem cywilizacją społecznym miejską części tej z a p o z n a j e m y imperium regionów p u s t y n n y c h , a więc w s z y s t k i m terenów, których życie zależało od w o d y i n a w a d n i a n i a . kie z n a c z e n i e wiają szereg przypisywano rozwijaniu nie p u b l i k o w a n y c h rysunków archeologa ki pustynne", pustyni, których r u i n y n i e były odkrywane rezydencjami J . Sauvageta na wiel­ przedsta­ ukazujących udowodnił, że t z w . „zam­ są n a p o g r a n i c z u przeznaczonymi przede Stąd też systemów i r y g a c y j n y c h . A u t o r z y sieci i s y s t e m y kanałów nawadniających. Tenże archeolog się muzułmańskiego. lub nawet odpoczynek i w centrum rozrywki mu­ zułmańskich możnowładców, l e c z c e n t r a m i ośrodków r o l n i c z y c h o p a r t y c h n a d o p r o ­ wadzonym do p e r f e k c j i rolnej, rodzajach o systemie irygacyjnym. Dalej dowiadujemy u p r a w , hodowli, wykonywanych rzemiosłach. bogactwach się o gospodarce n a t u r a l n y c h i i c h .przeróbce, a także Gospodarka merkantylna przeważała m i a s t a c h muzułmańskich i o n a też legła u p o d s t a w bujnego r o z w o j u w dużych h a n d u , które­ go s z l a k i lądowe i m o r s k i e obejmowały n i e t y l k o z i e m i e i m p e r i u m , ale p r a w i e ówcześnie z n a n y świat. K u p c y docierający brymi propagatorami Następna wszelkie czyli państwa o pałacu i o t o c z e n i u architektoniczną do­ idei islamu. część t r a k t u j e dochody cały do odległych zakątków świata b y l i o miejscu i z którego uprzywilejowanym, emanowały władcy. Z a p o z n a j e m y i wyglądem zewnętrznym k u któremu wszelkie objawy się z l o k a l i z a c j a m i , pałaców spływały jego potęgi, konstrukcją i zespołów pałacowych, które powstawały w m i e j s c a c h krzyżowania się szlaków h a n d l o w y c h , b a r d z o często w p o ­ bliżu r z e k l u b i n n y c h źródeł w o d y . Wznoszono j e z k a m i e n i a , z w y p a l a n e j wypalanej wewnętrzny układ opierał się n a c e n t r a l n y m dziedzińcu z portykami, przez znaczną liczbę pomieszczeń. W r a z z r o z b u d o w y w a n i e m pleksu otoczonym się pałacowego kom­ dochodziły do niego jeszcze meczet, łaźnie, sady, ogrody i p a r k i ze zwie­ rzyńcami. T e ostatnie i c h po śmierci w setki i nie- cegły, zwieńczano potężnymi wieżami i otaczano w y s o k i m i m u r a m i . I c h niewolników, służby, .rzemieślników służb i f u n k c j i . O p i s y i n t r y g , wspaniałych dworzan oddają miały przypominać w i e r n y m r a j u . N a d całością i sprawną pałacowego ten j e s t n a p i s a n y i atmosferę bardzo barwnie dworzan, czekającycb tego zespołu wszyscy podzieleni czuwały według życia, h i e r a r c h i i , w y g l ą d u l u d z i i pomieszczeń, ceremonii i parad, charakter i o wspaniałościach organizacją a także c o d z i e n n y c h zajęć k a l i f a i i n n y c h siedziby władcy muzułmańskiego. Rozdział i interesująco. Uwzględniono w n i m h i s t o r y c z n y rozwój a r c h i t e k t u r y pałacowej, wyglądu i f u n k c j i d w o r z a n , a także indywidualnych upodobań s a m y c h władców. Część ostatnia dostarcza czytelnikowi wiadomości dotyczących drugiego waż- �292 RECENZJE riego składnika społeczeństwa I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E muzułmańskiego — m i a s t a i środowiska miejskiego. Można je, idąc z a a u t o r a m i książki, określić j a k o „centrum p o l i t y c z n e , e k o n o m i c z ­ ne, r e l i g i j n e i a r t y s t y c z n e , gdzie mógł żyć w idealnym namiestnika, tam kupcy "tam odprawiano tam opracowywano spokoju. rytualną muzułmanin, dzięki k o m f o r t o w i Stąd w y k o n y w a n a prowadzili swoje modlitwę, interesy, jedyny szczegóły p r a w a , byłą i bezpieczeństwu, władza książęca l u b jego tam pracowali widoczny znak t a m pisano, w z n o s z o n o rzemieślnicy, jedności wspólnoty, budowle, dekorowano j e , t a m było pod d o s t a t k i e m w o d y bieżącej i dóbr k o n s u m p c y j n y c h , t a m w r e s z c i e znajdowały się cele p i e l g r z y m e k i o b i e k t y k u l t u , n a których b a r d z o się l e g e n d a r n y n y zarówno s a m y c h miast, j a k i jego głównych b u d o w l i czetów. P o z n a j e m y turę Opisy obrazu mieszczańskich, co n i e tego m i a s t a . W i a d o m o przecież, że większość m i a s t s t a n o w i l i prości ludzie — struk­ życia mieszkańców m i a s t a , które jego atmosferę, dotyczą głównie średnich w a r s t w pełnego — przede w s z y s t k i m m e ­ także hierarchię a d m i n i s t r a c j i , urzędów, zawodów, c z y l i spoełczno-polityczno-religijną. ciedla często opierał i r e l i g i j n y prestiż m i a s t a " (s. 358). O b r a z t e n uzupełniają l i c z n e p l a ­ rzemieślnicy, uliczni sprzedawcy, oddają odzwier­ mieszkańców robotnicy war­ sztatów c z y też służba i n i e w o l n i c y . Czytelnika, uderza który całkowity •struktury przeczytał brak dokładnie informacji wszystkie części o w s i muzułmańskiej. przestrzenno-urbanistycznej, j a k i zasad oraz Cywilizacji islamu, Dotyczy to zarówno jej sposobów współżycia jej mieszkańców. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze sferą życia rodzinnego, zwłaszcza uboższych w a r s t w ludności, a także z kształtowaniem się obyczajowości. Braki w swojej utrudniającymi pracy dostrzegają s a m i autorzy, dokładne p r z e s t u d i o w a n i e tłumacząc się przeszkodami k u l t u r y muzułmańskiej, a zwłaszcza k u m e n t a c j i . „Tak n a przykład — piszą w e wstępie do s w o j e j książki — społeczeństwa, w którym t a k u l t u r a wyrosła i rozprzestrzeniała się, źródła lub dokumentalne ukazują jedynie arystokrację oraz intelektualistów, do­ z całego opisowe pozostawia­ j ą c przeważnie w c i e n i u l u d pracujący" (s. 23). Pomimo wielkich warto wspomnianych erudytów, powyżej jest głębokim braków praca i subtelnym dwojga studium francuskich uczonych, cywilizacji islamu, i należy przeczytać, jeśli się c h c e zapoznać z bogatą i interesującą które kulturą muzułmańską. To obszerne naukowych, studium uzupełnia,.^ dodając mu szczególnych j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i c h , słownik osób, n a z w wartości zarówno geograficznych i termi­ nów, który właściwie jest małą encyklopedią k u l t u r y świata muzułmańskiego. P o ­ nadto wskazówki formacyjnych, bibliograficzne dotyczące wydawnictw periodycznych, a także dzieł o c h a r a k t e r z e ogólnym, umożliwiają dzieł i n ­ pogłębianie wie­ dzy. W y k a z t a b l i c c h r o n o l o g i c z n y c h oraz k o m p l e t m a p pozwalają prześledzić rozwój i s t o t n i e j s z y c h wydarzeń i faktów ze świata i s l a m u n i e t y l k o n a tle poszczególnych części i m p e r i u m , ale także n a tle wydarzeń E u r o p y Z a c h o d n i e j , Wschodniej. ficznych Całość z a m y k a i n d e k s osób, d y n a s t i i i p l e m i o n , oraz indeks rzeczowy. Dodatkowo s z a t a i l u s t r a c j i czarno-białych i k o l o r o w y c h , wzbogaca tę Bizancjum i Azji indeks nazw cenną pozycję r y s u n k i , tablice i mapy Andrzej geogra­ bogata w tekście. Romanowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d210ff54cb8e08265d03cc9c7777a196.pdf 9ae3eaf1e441eae874d911e038d4335f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:843 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.211-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I , z. 2 P H . B A G B Y , Kultura i historia. Prolegomena lizacji. Tłum. J . Jedlicki. Warszawa 1975. do porównawczego badania cywi­ Książka ta w równej mierze dotyczy historii, co antropologii kulturowej, a w i ę c nie może b y ć obojętna i dla tych, którzy zajmują się ogólnymi zagadnieniami etno­ grafii. Jej autor, historyk i antropolog amerykański, uczeń m. in. słynnego A. L . Kroebera, przedstawił propozycję nowych założeń programowych dla historii jako nauki, wyprowadzonych z doświadczeń antropologii kulturowej. Dyscyplina ta, rozwinięta i ugruntowana w Stanach Zjednoczonych, uwzględnia w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi ich historię i zmierza do całościowych ujęć badanych kultur. Tego rodzju ujęcia, oparte na empirycznych podstawach oraz na określonych założeniach modelowych, przedstawił Bagby jako szczególnie cenną właściwość antro­ pologii. Osiągnięciem antropologii są także porównawcze studia kultur. Historia powinna, zdaniem Bagby'ego, przyswoić sobie te pozytywne właściwości antropo­ logii, aby tworzyć poprawne naukowo syntezy i studia porównawcze cywilizacji, które uznał on za najważniejszy cel badań historycznych. Syntezy tworzone przez historiozofów nie są bowiem oparte na solidnych podstawach naukowych, grzeszą dowolnością założeń i dlatego b y w a j ą chybione lub w ą t p l i w e , jak ostatnia z wiel­ kich syntez historiozoficznych stworzona przez A. Toynbee'ego. Wydaje się, że polemika z historiozofią Toynbee'ego była g ł ó w n y m źródłem inspirującym omawianą książkę i jej g ł ó w n e tezy. Autor przedmowy, prof. J . Topolski, znakomity znawca metodologicznych pro­ b l e m ó w nauki historycznej, dał w przedmowie wnikliwą, krytyczną analizę książki Bagby'ego na tle współczesnych dążeń do zreformowania historii i ugruntowania naukowego charakteru syntez historycznych. Podkreślił wybitne jej znaczenie ze w z g l ę d u na nowy i nie wyrażony dotąd z taką pasją punkt widzenia na niedo­ statki historii oraz na proponowany sposób ich wyeliminowania. Program Bagby'ego ma swoje słabe strony, wynikające m. in. z niedostatków samej antropologii kultu­ rowej oraz z faktu, że autor położył główny nacisk na porównawcze badanie wiel­ kich cywilizacji nie uwzględniając należycie podstawowych zasad historyzmu. Problem wyjaśniania stwierdzanych empirycznie f a k t ó w za pomocą bardziej ogólnych wzorów i modeli, które powinny być uporządkowane w jednolity, spójny system, jest wspólny dla nauk o społeczeństwie i kulturze, dla socjologii i antropo­ logii, coraz bardziej też dla historii. Dla tej ostatniej jest on może mniej „bolesny", gdyż dotyczy tylko badań szczególnego rodzaju i syntez na w y ż s z y m poziomie ogól­ ności, zwłaszcza w zakresie badań nad zjawiskami masowymi i powtarzalnymi (historia gospodarcza, społeczna i kultury). Wyjaśnianie procesów i zdarzeń histo­ rycznych w kontekście i uwarunkowaniach konkretnych okresów historycznych musi pozostać podstawowym zadaniem historii, lecz pytanie o podstawy metodologiczne i merytoryczne wielkich studiów porównawczych w obrębie historii mają coraz bardziej istotne znaczenie. Do w y n i k ó w konkretnych badań historycznych odwołuje się antropologia i etnografia, a także socjologia w miarę narastania świadomości o czasowy! h i przestrzennych ograniczeniach wszelkich uogólnień i modeli nie ma- �212 RECENZJE jących dostatecznego oparcia w uogólnieniach nauk przyrodniczych lub psychologii. Sam Bagby przypisuje szczególne znaczenie psychologii i pisze wręcz, że „badanie kultury musi poprzedzić ostateczne ustalenie prawd psychologii nomotetycznej" (s. 202), które by umożliwiło m. in. sformułowanie adekwatnej teorii potrzeb i teorii zachowania, sprawdzalnych we wszelkich kulturach. Historyczne i antropologiczne badania nad kulturami i społeczeństwami nie mogą się zlać w jeden, wspólny nurt, lecz w zakresie niejednej syntezy mogłyby się spotkać bardzo ściśle, wypracowując wspólnie jej treść. Przykłady nowego podejścia w p o r ó w n a w c z y m studium cywilizacji, podane przez Bagby'ego w ostatnim rozdziale książki, nie są niestety przekonujące. Pole­ mizując z syntezami dziejów wielkich, naczelnych cywilizacji Spenglera i Toyn­ bee'ego przestaje się Bagby kierować rygorami empirycznymi, obowiązującymi w antropologii kulturowej i pogrąża się w rozważania nazbyt niesprecyzowane, spekulatywne. W większej mierze, niż uczyniła to przed nim H. Benedict w swym nieudanym raczej dziele Chryzantema i miecz, gdzie próbowała dać antropologiczną syntezę cywilizacji japońskiej. Bagby miał oczywiście poprzedników w próbach wiązania antropologii i historii, lecz on dopiero przedstawił dokładne propozycje w tej mierze. Warto przypom­ nieć, że tendencja do nadania historii bardziej naukowego charakteru przez zastoso­ wanie do badań i syntez historycznych dorobku socjologii i etnologii datuje się jeszcze od X I X wieku. U nas znakomite analizy prawidłowości rozwoju i zmian kultury, na przykładzie m. in. kultury greckiej i celtyckiej, ogłosił w latach 30-tych S. Czarnowski. Próbowali podobnych analiz niektórzy socjologowie. „Socjologizująca" lub „antropologizująca" historia ma przed sobą niewątpliwie przyszłość, lecz nie taką, jak zaproponował Bagby. On sam zresztą nie przecenia wartości swych propozycji, nie uważa ich też za szczególnie oryginalne. Książka Bagby'ego warta jest uważnej lektury ze strony etnografów zajmują­ cych się problemami kultury i badań międzykulturowych także dlatego, że zawiera przemyślany i przejrzysty w y k ł a d zagadnień antropologii kulturowej, a także jej historii, ze szczególnym uwzględnieniem pojęć kultury i cywilizacji oraz ich anali­ zowania i wyjaśniania. Jest w i ę c ona nie tylko p e w n ą propozycją przebudowy nauki historycznej, lecz także interesującym przewodnikiem po antropologii kulturowej, szczególnie w ujęciu szkoły A. L . Kroebera. Edward A. I N K E L E S , D. H . S M I T H , Becoming Modern, Developing Countries, Harvard University Press, 1974. Individual Pietraszek Change in Six Wydawcy opatrzyli t ę pracę notą D. Lernera, informującą, że jest ona „książką na dziesięciolecia", która będzie studiowana przez wszystkich pragnących zrozu­ mieć ogromny proces rozwoju i modernizacji dokonany w minionym ćwierćwieczu. Jest to jedno z niewielu fundamentalnych studiów na temat modernizacji, oparte na przebadaniu wielkiej próby prawie 6000 osób z 6 krajów: Argentyny, Chile, Izraela, Nigerii, Indii i Bangladeszu. Problem modernizacji, szczególnie krajów Trzeciego Świata, przyciąga coraz bardziej u w a g ę badaczy od około 20 lat. Podstawowym problemem omawianego dzieła jest pojęcie człowieka nowo­ czesnego, jego cechy i drogi kształtowania się w krajach, które w latach 60-tych należały do rozwijających się. Problem to więc istotny i dla współczesnego etnografa, zarówno zajmującego się tymi krajami, jak i zainteresowanego ogólnym zjawiskiem zmiany kulturowej i modernizacji. Autorzy przystąpili do formułowania koncepcji �RECENZJE 213 badań przed kilkunastu laty, a w 1966 roku ogłosili pierwsze, związane z nimi studium w czasopiśmie „Sociometry" pt. The OM Scale: A Comparative Socio-Psychological Measure of Individual Modernity. Było to omówienie narzędzi ba­ dawczych zastosowanych do badań, zwłaszcza „ogólnej miary nowoczesności" (OM — Overall Measure of Modernity). Zastosowano do badań rozbudowany aparat ba­ dawczy, w y m a g a j ą c y dużych środków finansowych i technicznych oraz licznych współpracowników. Obok wielu wymienionych z nazwiska współpracujących uczo­ nych i innych osobistości wspomniano w przedsłowiu o rzeszach pomagających stu­ dentów, licznych programistach i analitykach przy komputerach, a także o wielkim budżecie i stertach zużytego papieru. W tej recenzji wypadnie się ograniczyć do krótkiego omówienia treści i wniosków publikacji z dodaniem kilku uwag. W pierwszej z czterech części książki przedstawili autorzy obszernie założenia i sposób wykonania badań, w drugiej problem mierzenia indywidualnej nowoczesności, zwłaszcza przy zastosowaniu skali OM, w trzeciej konteksty i przyczyny modernizacji, w czwartej zaś zawarli wnioski. Rozdział wprowadzający (1) daje ogólny i pełen ekspresji pogląd autorów na rolę nowoczesności we współczesnym świecie. Odnotować tu warto w a ż n e dla auto­ rów wyznanie na temat dobrze nam znany i pozornie prosty: „Nasza teoria stwier­ dza, że ludzie stają się nowocześni dzięki szczególnym dośwadczeniom życiowym, jakim podlegają", zwłaszcza zaś poprzez doświadczenia zawodowe uzyskane w nowo­ czesnych fabrykach (s. 6). Wiąże się to z polemicznym stanowiskiem autorów wobec mocnego jeszcze w amerykańskiej psychologii społecznej przeświadczenia o decydu­ jącym znaczeniu dla rozwoju osobowości okresu dzieciństwa i wczesnej młodości, gdy człowiek podlega celowym zabiegom wychowawczym. Autorzy stwierdzają dalej słabą znajomość problematyki człowieka przez ekonomistów zajmujących się zagad­ nieniami rozwoju i wyrażają przekonanie, iż ich badania oparte na skali OM dopomogą w usunięciu tego niedostatku. Wyrażają w związku z tym krytyczne uwagi o w p ł y w i e Freuda na amerykańską psychologię, a następnie starają się wykazać, że Marks jako psycholog społeczny przewyższał Marksa ekonomistę, gdy w s k a z y w a ł na siłę oddziaływania środowiska społecznego na jednostkę (s. 9-11). Podejmują także polemikę z tymi antropologami społecznymi, którzy podkreślają przesadnie odrębność każdej kultury, gdyż ich zdaniem odmienne kultury nie naruszają pod­ stawowego ustrukturalizowania osobowości wszystkich ludzi, a więc wspólnej l u ­ dziom natury, dlatego możliwe jest i celowe formułowanie generalizacji ponadkulturowych. Oponują też przeciwko tezie, że modernizacja może być osiągnięta tylko za cenę dużych strat psychicznych ludzi, którzy jej podlegają jako opartej na obserwacji przypadków skrajnych. Wreszcie stawiają problem utożsamiania modernizacji z importowaniem jej jako swoistego tworu cywilizacji zachodniej, opowiadając się przeciw łączeniu modernizacji z westernizacją. Z rozważań zawartych w rozdziale 2 w y m i e ń m y stwierdzone przez autorów cechy człowieka nowoczesnego, a to: otwartość na nowe doświadczenia, gotowość poddawania się zmianom społecznym, zdolność formułowania opinii o sprawach wykraczających poza zasięg spraw prywatnych i lokalnych, szanowanie opinii od­ miennych od w ł a s n e j , skłonność do zbierania informacji o świecie, orientacja ku teraźniejszości i przyszłości, doskonalenie skuteczności działania, skłonność do pla­ nowania na dalszą przyszłość, zaufanie do świata jako znajdującego się pod ludzką kontrolą, pozytywna ocena zdolności technicznych, aspiracje zawodowe i związane z wykształceniem, szanowanie godności innych niezależnie od okoliczności, zrozu­ mienie dla prawidłowości procesów produkcyjnych. Autorzy rozważali także zagad­ nienie pokrewieństwa i rodziny, praw kobiety, kontroli urodzeń, wieku starego, religii, polityki, środków porozumienia, konsumpcji, uwarstwienia oraz przywiązania do pracy. Te charakterystyczne cechy i zagadnienia, uzupełnione innymi kryteriami �214 RECENZJE (wieku, płci, pochodzenia, rodzaju wykonywanej pracy i in.) stały się podstawą opracowania wielodziałowego kwestionariusza OM. Dołączony jako aneks A kwe­ stionariusz ten obejmuje 20 stron dokładnie zakodowanych p y t a ń i 7 stron p y t a ń uzupełniających (s. 320-347). Jest on na pewno wart uważnej analizy i p r z e m y ś l e ­ nia dla w ł a s n y c h wniosków. Pomijając treść szczegółowych rozważań kilkunastu rozdziałów warto wspom­ nieć o zagadnieniu podniesionym w rozdziale 16: pochodzenie miejskie a wiejskie, gdzie autorzy poddali analizie stopień nowoczesności osób badanych w e d ł u g pocho­ dzenia z miasta lub ze wsi podkreślając, że różnice na korzyść populacji miejskiej wynikają raczej z gorszego na wsi wykształcenia, aczkolwiek przy równych po­ ziomach wykształcenia tradycjonalizm wśród w i e ś n i a k ó w jest znacznie większy niż wśród mieszkańców miast wiejskiego pochodzenia (s. 235). Kryterium wiejskiego pochodzenia było jednak niezbyt konsekwentnie określone w tych badaniach. Wy­ brano słusznie do analizy przeciwstawne typy osiedli miejskich i wiejskich pomi­ jając formy pośrednie (s. 369 i n . ) , uznając za miasta osiedla liczące ponad 20 000 mieszkańców, za wsie zaś osiedla do 2000 i wyraźnie rolnicze. Pochodzenie miejskie lub wiejskie określano przez różną dla każdego z badanych krajów liczbę lat prze­ żytych w dzieciństwie w jednym z tych środowisk. Warto przypomnieć tu jeszcze wniosek autorów na temat roli miast w procesie modernizacji, ten mianowicie, że sama kultura miejska jako taka nie czyni ludzi nowoczesnymi. Modernizację wsi można przeprowadzić przez rozwinięcie tam instytucji odpowiadających wymogom współczesnej cywilizacji (s. 228-229). W ostatniej części zwraca u w a g ę k o ń c o w e podsumowanie i wnioski dotyczące znaczenia indywidualnej modernizacji oraz politycznych perspektyw rozwoju nowo­ czesnego człowieka. Podniesione zostało tu duże znaczenie ważnej, a nie zawsze w ł a ś c i w i e uznawanej zasady, że rozmiary postępu nie mogą być mierzone tylko wskaźnikami dochodu narodowego na głowę mieszkańca określonego kraju, lecz że „rozwój wymaga przekształcenia całej natury człowieka, stanowiącego zarazem narzędzie dla dokonania jeszcze większego wzrostu, jak równocześnie jeden z naj­ ważniejszych celów samego procesu rozwoju" (s. 289). Przyznano, że niedorozwój społeczny jest uwarunkowany przez określony stan u m y s ł o w y społeczeństwa. Autorzy podkreślili zasadniczą trudność skonstruowania modelu nowoczesnego człowieka oraz fakt, iż oni sami nie poszli śladem tych socjologów, którzy stworzyli ogólne koncepcje pewnych t y p ó w idealnych osobowości społecznej, jak Redfield, Riesman czy inni, lecz próbowali skonfrontować swoją koncepcję z danymi empi­ rycznymi i na podstawie tych danych stworzyć ostatecznie model nowoczesnego człowieka. Zgodnie z nimi wyróżniają się przede wszystkim cztery charakterystyczne cechy tego człowieka. Jest on mianowicie aktywnym obywatelem, posiada wyraźne odczucie osobistej efektywności, jest w znacznym stopniu niezależny od tradycyjnych autorytetów, szczególnie przy podejmowaniu decyzji dotyczących własnych spraw, jest wreszcie gotów do podejmowania nowych doświadczeń i idei, ma więc u m y s ł otwarty i czynny poznawczo (s. 290). Badania empiryczne doprowadziły do skorygowania założeń wyjściowych w nie­ których ich punktach, szczególnie w odniesieniu do roli pracy w przemyśle jako czynnika modernizującego osobowość ludzką. Okazało się, że inne rodzaje pracy w miastach mogą w p ł y w a ć na ludzi jeszcze bardziej modernizująco przez dostar­ czanie im m. in. bardziej zróżnicowanego pola doświadczeń w życiu. Także samo znaczenie pracy okazało się mniej doniosłe, niż zakładali autorzy, w i ę c na skali czynników determinujących modernizację pierwsze miejsce zajęło wykształcenie, następnie niemal jednakowo w a ż n e okazało się oddziaływanie pracy (i środowiska pracy) oraz środków masowego przekazu. W p ł y w miasta jako takiego miał, jak za­ znaczono w y ż e j , mniejsze znaczenie, podobnie jak w p ł y w pochodzenia �215 RECENZJE Wyniki badań Inkelesa i Smitha mogą się w y d a ć skromne, a nawet banalne w swych ostatecznych wynikach (poza sferą obliczeń komputerowych i wskaźników, lecz wrażenie takie byłoby niesłuszne. Wydaje się, że największą siłą pizedstawionego opracowania jest jego wartość dowodowa dla poprawności uogólnień charak­ teryzujących współczesnego człowieka. Narastanie ukazanych przez autorów cech człowieka wyzwolonego od „tradycyjnych" ograniczeń i zależności, w y w o d z ą c y c h się ze wspólnoty pierwotnej lub feudalizmu, można odnaleźć np. już dawno u rhłopów polskich, gdy zwłaszcza u schyłku X I X wieku zaczęli tworzyć swój ruch polityczny i opuszczać wsie w poszukiwaniu pracy oraz później, gdy podejmowali masowo pracę w socjalistycznych zakładach przemysłowych. Ukazany przez Inkelesa i Smitha człowiek nowoczesny nie jest odniesiony do jakiegoś konkretnego przedziału czaso­ wego, choćby do trzeciej ćwierci X X wieku, której dotyczą badania, lecz do całej współczesnej epoki, która zaczęła się dla wielkich mas ludzkich Europy i Ameryki głęboko w X I X wieku. Cechy tej nowoczesnej osobowości możemy odnaleźć jeszcze u starożytnych Greków, później zaś w Europie czasów nowożytnych. Dlatego może się w y d a ć słabo uzasadnione przyjęcie terminu „nowoczesny" (modern) na okre­ ślenie tego typu osobowości ludzkiej, lecz autorzy przyznali, że zdają sobie sprawę z jego względnej umowności; spośród proponowanych innych określeń (np. aktywny, postępowy) żaden nie w y d a w a ł się lepszy. „Nowoczesny" oznacza więc u autorów nie to, co „nowy", „zgodny z duchem czasu", lecz syndrom cech, które zdają się mieć charakter ponadczasowy i oznaczają ludzi o otwartej umysłowości, skłonnych •do innowacji. Syndrom ten został w omawianych badaniach odniesiony do naszych czasów i do społeczeństw poddanych uprzemysłowieniu i urbanizacji, mających rozwinięty system komunikowania itd. Nowoczesność potraktowano jako zespół wzajemnie uwarunkowanych cech występujących w różnym nasileniu u osób z róż­ nych środowisk kulturowych i dających się mierzyć. Dodać warto na zakończenie, że zamieszczony w tej książce wykaz literatury dotyczącej problematyki modernizacji jest niezbyt obfity (ok. 100 pozycji) i zawiera publikacje wyłącznie anglosaskie, przeważnie amerykańskie (nie licząc paru pozycji klasycznych). Trudno tego nie uznać za jeszcze jeden dowód ograniczonej znajomości spraw współczesnego świata i badań prowadzonych w innych krajach, jaką w y k a ­ zują zazwyczaj amerykańscy przedstawiciele nauk społecznych. Tylko nieliczne pozycje wskazują pośrednio na wykorzystanie w nich innych opracowań i źródeł nie tylko anglosaskich. Ciekawie są opracowane przypisy, bardzo obfite i zamieszczo­ ne po tekście, uzupełniające go w istotny sposób. W Stanach Zjednoczonych liczą się poważnie badania, na które wydano przy­ najmniej milion dolarów. Można przypuszczać, że na omówione badania wydano nawet w i ę c e j i nie bez pewnego pożytku. Dobór badanych krajów i grup ludności b y ł jednak niezbyt reprezentacyjny dla „modernizującego się" świata. Można zadać pytanie, jakie byłyby wnioski autorów, gdyby uwzględnili też inne społeczeństwa o wysokiej, starej kulturze oraz ludy o kulturach prostych, pierwotnych. Przepro­ wadzenie podobnych badań na terenie Europy, gdzie można znaleźć spore enklawy słabo zmodernizowane, nie wyłączając krajów wysoko rozwiniętych, przy u w z g l ę d ­ nieniu perspektywy historycznej, mogłoby też w istotny sposób wzbogacić i chyba również skorygować wnioski wyprowadzone z badań w sześciu wymienionych k r a ­ jach trzech k o n t y n e n t ó w . ! Edward 1 Pietraszek Autorzy pragnęli włączyć do badań także jeden z mniej rozwiniętych krajów socjalistycznych, biorąc pod u w a g ę Polskę i Rumunię. Ostatecznie przeprowadzono odpowiednie badania w Rumunii, lecz ich wyniki nie zostały opracowane w terminie, który by umożliwił uwzględnienie ich w tej książce. �216 RECENZJE , B E Y O N D T H E C O M M U N I T Y : S O C I A L P R O C E S S I N E U R O P E . Edited by Jeremy Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univer­ sity), Published for the European-Mediterranean Study Group of the University of Amsterdam by the Departament of Education and Science of Netherlands (Ministrie van Onderwijs en Wetenschappen) the Hague 1975, s. 183. W ciągu ostatnich kilkunastu lat wzrosło wśród antropologów zainteresowanie Europą, rosną również zadania antropologii jako nauki społecznej zajmującej s i ę całą ludzkością, nie tylko tzw. ludami prymitywnymi. Duża różnorodność i zawiłość spraw europejskich sprawia, że jest to ważny obszar zarówno dla rozważań teore­ tycznych, jak i bezpośrednich badań terenowych, przy czym g ł ó w n y trend tych badań dotyczy gwałtownych procesów, których areną jest Europa, oraz odbijających się na ludności skutkach tych przemian. Przykładem tych zainteresowań może być sesja zorganizowana w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tybindze w 1966 г., której celem było przedyskutowanie metod i osiągnięć etnografii skierowanej ku proble­ mom współczesności >, a także opracowania na ten temat pojawiające się głównie po 1960 roku. Trzynaście artykułów zamieszczonych w omawianym tomie opracowano na podstawie dyskusji oraz referatów wygłoszonych na sympozjum pn. „Znaczenie ma­ łych społeczności w kontekście (ponad-)narodowych procesów w Europie", zorgani­ zowanego przez European-Mediterranean Study Group of the University of Amster­ dam przy znacznym udziale holenderskiego Ministerstwa Oświaty w dniach. 25-29 czerwca 1973 roku w Amsterdamie. Cztery pierwsze artykuły odnoszą się do Włoch, następne do Hiszpanii, Francji, Szwajcarii, Holandii (dwa), Irlandii oraz Norwegii (dwa). Za przedmiot rozważań autorzy obrali sobie mniejszości narodowe, takie j a k Lapończycy w Norwegii, Niemcy z płd. Tyrolu oraz małe grupy społeczne wydzie­ lone z jakiegoś regionu czy prowincji, w stosunku do których termin „wieś" nie zawsze jest adekwatny. Na określenie tych grup używają zamiennie terminów „local community", „smali community", określenia te w d o s ł o w n y m tłumaczeniu stosuję w poniższym omówieniu. Wszystkie artykuły są oparte na badaniach tere­ nowych. Do stosunkowo niedawna antropolodzy z zachodniej Europy prowadzili bada­ nia przede wszystkim wśród ludów trzeciego świata, a jeśli zajmowali się Europą, to skupiali się na studiowaniu małych grup ludzkich wyizolowanych z ich o g ó l n o ­ narodowego podłoża, traktowanych ahistorycznie. Sytuację w y w o ł a n ą przez taką p o s t a w ę ilustruje w y p o w i e d ź jednego z antropologów wyrażona jeszcze w 1973 roku: „Odległość pięciu kilometrów między dwoma europejskimi wioskami, z punktu w i ­ dzenia antropologii społecznej, jest dłuższa niż te same pięć kilometrów w większości innych części świata" (s. 11). Obecny zwrot w antropologii Europy w y w o ł a n y jest kilkoma czynnikami. Wy­ mienia się tu m. in. deficyt funduszy na badania ludów prymitywnych, spowodo­ wany wzrostem liczby absolwentów antropologii. W tej sytuacji łatwiej jest studio­ w a ć społeczeństwo we w ł a s n y m kraju albo krajach sąsiednich, niż np. jechać w góry Nowej Gwinei. U podłoża leżą także przyczyny natury politycznej, miano­ wicie wyzwalanie się z zależności kolonialnej państw trzeciego świata, które kształcą w ł a s n e kadry naukowe i niezbyt chętnie widzą u siebie byłych kolonistów. Istnieją również inne przyczyny dla koncentrowania badań w Europie, na co zwraca u w a g ę we wstępie J . Boissevain. Jednym z zadań nauk społecznych jest analiza stosunków i procesów społecznych, które nastąpiły w przeszłości, zrozumienie teraźniejszości i na tej podstawie snucie prognoz na przyszłość. Otóż antropolog 1 G . Kloska, recenzja, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, ss. 345-346. �RECENZJE 217 pracujący w Europie ma do czynienia ze społeczeństwami na różnym stopniu roz­ woju, inaczej niż to jest u l u d ó w prymitywnych. Te bowiem zmierzają dopiero ku wielkiej industrializacji, centralizacji, urbanizacji, biurokratyzacji etc. Analiza pro­ c e s ó w europejskich i problemów małych społeczności w Europie może w przyszłości uchronić społeczeństwa trzeciego świata przed nieprzewidzianymi konsekwencjami tych przemian, pozwoli uniknąć na tym terenie raz już popełnionych błędów w Europie. Ponadto wymienione w y ż e j procesy takie, jak narodowa integracja,, industrializacja, urbanizacja, konflikty klasowe i ekonomiczne najszybciej rozwinęły się właśnie na kontynencie europejskim, wobec czego badania takie mogą dać zna­ jomość istotnego zespołu współzależności dla perspektywicznego poznania rozwoju różnych instytucji. Instytucje państwowe, aparat władzy lokalnej i miejscowy kapitał są g ł ó w n y m i instrumentami eksploatacji opóźnionych w rozwoju okolic, zwłaszcza okręgów rolniczych. Badanie s k u t k ó w tej eksploatacji stanowi tylko część zadania antropologa, istotne jest również odkrycie źródeł niesprawiedliwości i zatrzymanie jej dalszego postępu. Najistotniejszym jednak bodźcem skłaniającym do badań współczesnego społe­ czeństwa Europy jest poważny brak głębszych studiów wynikających z długoletnich zaniedbań. Znacząca jest w tej mierze w y p o w i e d ź Thomasa Crumpa (The Context of European Anthropology: Lesson from Italy), który stwierdził, że kiedy w 1972 roku rozpoczynał studia nad małymi społeczeństwami Włoch, w Bibliotece Królewskiego Instytutu Antropologicznego w Amsterdamie znajdowało się jedynie 5 antropolo­ gicznych prac odnoszących się do tego kraju, gdy tymczasem opracowań dotyczących Nigerii mogło być 50 razy w i ę c e j . Jest to wymowny rezultat nastawienia się na badanie l u d ó w egzotycznych i poszukiwania egzotyki. Wszyscy prawie autorzy zamieszczonych w omawianym tomie esejów podkreślają podobne braki i związane z tym trudności, jakie napotykają przy prowadzeniu prac badawczych z danego zakresu. Drugim istotnym problemem, co do którego współautorzy niniejszego tomu są zgodni, jest konieczność zmiany dotychczasowych metod i technik badawczych lub raczej wypracowanie nowych dla potrzeb współczesnej antropologii, stawiającej sobie za cel badanie bieżących procesów zachodzących w społeczeństwach europej­ skich. Okazuje się, że stosowany przy badaniu społeczeństw plemiennych funkcjonalizm-strukturalizm w odniesieniu do obszaru Europy nie spełnia swojej roli, jest niezdolny do rejestrowania i analizy zachodzących tam g w a ł t o w n i e procesów. J . Boissevaiu podkreśla to mocno we wstępie, że „nowe procesy w y m a g a j ą nowych teorii". Rozwiązanie tego dylematu widzą autorzy na ogół w badaniach interdyscy­ plinarnych ~. powodzeniem stosowanych w innych naukach. Jeszcze niedawno opo­ wiadali się niektórzy antropologowie za ścisłą specjalizacją i trzymaniem się jednej linii badawczej (s. 15). Z perspektywy czasu można stwierdzić, że postawa ta wy­ pływała ze specyficznego celu badawczego, jaki im przyświecał, gdyż dotyczył kul­ tur i instytucji tradycyjnych. Autorzy przedstawianej pozycji reprezentują natomiast punkt widzenia w y w o ł a n y aktualnymi potrzebami antropologii jako nauki społecz­ nej. Wszyscy oni zanim zajęli się wyłącznie tą dyscypliną, pracowali na polu po­ krewnym. Niektórzy zaczynali jako historycy, kilku interesowało się problemami wchodzącymi w zakres nauk polityczno-ekonomicznych. Wyrażają pogląd, iż teraź­ niejszość i przyszłość problemów antropologicznych nie może być oddzielona od dyscyplin pokrewnych. Propagują potrzebę większego zunifikowania i integracji struktury teoretycznej wszystkich nauk społecznych. Ich zdaniem istniejące dziś jeszcze między nimi granice powodują borykanie się z różnymi trudnościami, ha­ mują i utrudniają zrozumienie społeczeństwa ludzkiego. Obrazowo przeszkody te sumuje cytowany już T. Crump: „Nie jest łatwo antropologom rozstrzygnąć proble­ my włoskie. Nie mogą oni w swej pracy opierać się wyłącznie na metodach i tech- �•218 RECENZJE nikách w ł a ś c i w y c h ich dyscyplinie; antropolog musi być także ekspertem z dziedzi­ ny historii, literatury, demografii, ekonomiki Włoch; musi dokładnie przeanalizować bogate dane z tych dziedzin, przeważnie dostępne tylko we Włoszech" (s. 24). Stosując w praktyce preferowane przez siebie metody autorzy nie skupiają się na lokalnych społecznościach jako przedmiotach badań samych w sobie. Służą im one za punkt wyjścia do szerszych rozważań natury ekonomicznej, demograficz­ nej, politycznej, społecznej. Robert Wade (The Base of a „Centrifugal Democracy": Party Allegiance in Rural Central Italy) pisząc o Toskanii odnosi się krytycznie do pewnych uogólnień sformułowanych przez nauki polityczne, według których Włochy są „odśrodkowo demokratyzowane". John Davis (Beyond the Hyphen: Some Notes and Documents on Community — State Relations in South Italy) dostarcza kilku obserwacji dotyczących w e w n ę t r z n e g o funkcjonowania administracji na południu Włoch, gdzie w niewielkiej prowincji Basilicata przywódcy z w i ą z k ó w zawodowych robotników mają pewien pozytywny w p ł y w na wytyczne ogólnonarodowej polityki. Z kolei Phillip Т. Katz (Village Responses to National Law. A Case from the South Tyrol) ukazuje stosunek niemieckiej mniejszości narodowej z południowego Tyrolu, pragnącej zachować s w ą etniczną niezależność, do prawa ogólnowłoskiego. Donny Meertens (South from Madrid: Regional Elites and Resistance) badając wzrastającą falę robotniczych strajków w Andaluzji podkreśla jednocześnie zna­ czenie regionalnych skupisk o wyrobionej świadomości klasowej w walce z nie­ sprawiedliwością społeczną. Ukazuje to na tle historycznego zróżnicowania Hiszpanii. Soon Young Song Yoon .(Provencal Wine Cooperatives) na podstawie analizy trzech spółdzielni z płd.-wsch. Francji, uprawiających w i n n ą latorośl, dowodzi, że sukce­ sywne przechodzenie do zindustrializowanej kapitalistycznej gospodarki rolnej miało dla społeczeństwa wiejskiego, głównie dla gospodarstw chłopskich tego regionu, skutek zarówno zachowawczy, jak i modernizujący. Dzięki spółdzielniom tym zachowała się warstwa chłopska dostosowana do w y m o g ó w współczesnej gospo­ darki. Daniela Weinberg (Swiss Society and Part Society: Organizing Cultural Pluralism) przedstawia federacyjną strukturę wewnętrzną Szwajcarii, w skład k t ó ­ rej wchodzą trzy narodowości konsekwentnie stawiające opór ingerencji central­ nego rządu. Dwa studia dotyczące Holandii naświetlają nieprzewidziane skutki narodowych i międzynarodowych procesów, których areną są Niderlandy. Jojada Verrips (The Decline of Small-Scale Farming in a Dutch Village) bada współzależ­ ność zachodzącą między ogólnonarodowymi a regionalnymi przemianami, podaje kilka specyficznych przykładów ilustrujących relacje między społecznościami lokal­ nymi a całym holenderskim społeczeństwem. Lodevijk Brunt (Social Change in a Dutch Village) przedstawia zaś migracje w e w n ę t r z n e w zachodniej Holandii, mia­ nowicie ucieczkę ludności z wielkich miast na w i e ś oraz stosunek miejscowej lud­ ności do obcych przybyszów. Mart Bax (On the Increasing of the Small Community in the Irish Political Process) analizuje w p ł y w małych społeczności w Irlandii na politykę, który jest n a s t ę p s t w e m wzrostu ogólnonarodowego dobrobytu. Tom ten kończą dwa studia o Norwegii. Walling Т. Gorter (Ethnic Identity, Resource Management and Nation Building in Northern Norway) dostarcza przykładów ilustrujących wysuniętą uprzednio tezę, że wzrost integracji narodowej niekoniecznie niszczy małe społeczności złożone z różnych grup etnicznych. Helle G . Snell i Tom Snell (Samish Responses to Processes of National Integration) przedstawiają pro­ cesy integracji narodowej, które zmniejszają trudności będące przeszkodą w unifi­ kacji kulturowej całego kraju, z drugiej strony dostarczają lapońskiej mniejszości nowych środków pozwalających na utrzymanie i ochronę autonomicznej niezależ­ ności. Większość tych studiów podkreśla wysoki stopień centralizacji będącej wynikiem wysokiego poziomu integracji państw europejskich. Pokazują jednocześnie wzmaga- �219 RECENZJE nie się ruchów autonomicznych wśród mniejszości narodowych i grup regionalnych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że procesy te niejednokrotnie przedstawione są na tle analogicznych zmian rozgrywających się w innych częściach Europy np. w Walii, Szkocji czy kraju Basków. W swoich wywodach autorzy ci sugerują, iż ruchy tego rodzaju mogą być w s t ę p e m do uzyskania niezależności autonomicznej przez grupy, które jej jeszcze nie posiadają. Snują analogie między ruchami robotniczymi a akcja­ mi aranżowanymi na wsi przez chłopów dowodząc, że istnieje między nimi struktu­ ralne i ideologiczne podobieństwo. Omawiana publikacja jest traktowana jako pierwszy krok do dyskusji nad kształtem współczesnej antropologii, którą jeden z autorów nazywa „antropologią narodowych i międzynarodowych procesów". Studia te dotyczą jedynie Europy za­ chodniej i, jak podkreślono w zakończeniu, przyszłe publikacje muszą ten brak skorygować. Ś w i a t staje się coraz bardziej zurbanizowany, scentralizowany i o na­ rastającej orientacji socjalistycznej. Analiza problemów urbanizacji, wzajemnych powiązań ekonomicznych i politycznych, łącznie ze stanem administracji, także społeczeństw socjalistycznych uznana została przez autorów omawianych studiów za nieodzowną. Wanda Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e9593415de9fa126b15131ba11de05.pdf 614cc4c5d6baee6d83edcd4c10f58352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:844 Title A name given to the resource Aneks: Spis treści "Etnografii Polskiej" I-XX: 1958-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.221-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 2 ANEKS W 1976 roku ukazał się X X tom „Etnografii Polskiej", czasopisma wydawanego przez Zakład Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk, którego redaktorem od chwili powstania jest prof, dr Witold Dynowski. Jubileusz ten stwarza dogodną okazję do podsumowania dorobku cza­ sopisma i przedstawienia zawartości wydanych dotąd tomów. Zaspokoi to potrzeby polskiego środowiska etnograficznego, a jednocześnie stanowić będzie cenną informację dla innych nauk społecznych oraz — dzięki opra­ cowaniu w dwu językach — dla zagranicznych ośrodków etnograficznych i antropologicznych. Wybór formy aneksu — prezentacja zawartości tomów w kolejności ich ukazywania się — podyktowany został jego wielofunkcyjnością. Po­ zwala ona ukazać rozwój czasopisma, ewolucję problematyki publikowa­ nych prac, zmiany zainteresowań, postaw badawczych itd., ilustrując tym samym pewien okres w historii polskiej etnografii. Przyjęty układ ma jeszcze jeden walor — nie zmusza do sztucznego rozbicia tematycznych bądź problemowych całości, jakie stanowi szereg tomów „Etnografii Pol­ skiej". Wszystkie pozycje — a w aneksie uwzględniono pełną zawartość to­ mów, łącznie z kroniką i recenzjami — opatrzone zostały ciągłą nume­ racją. Umożliwia to korzystanie również według klucza alfabetycznego, za pośrednictwem zamieszczonego na końcu indeksu autorów, gdzie przy każdym nazwisku wymienione są numery wszystkich publikacji danej osoby w „Etnografii Polskiej". Pozwalają one na bezpośrednie odszukanie prac bez względu na tom, w k t ó r y m się znajdują. Dla uzupełnienia tych wstępnych informacji dodajmy, że 20 objętych aneksem tomów wydawane było przez pierwsze 13 lat jako rocznik ( I : 1958 do X I I : 1968; w 1961 r. ukazały się dwa tomy — I V i V), nato­ miast od 1969 r. ukazują się dwa zeszyty rocznie. Wszystkie tomy zawie­ rają spis treści w językach angielskim i rosyjskim, a ponadto tomy I - I X zaopatrzone są w indeksy osobowe, tomy zaś I - I V i V I - I X w indeksy nazw geograficznych i etnicznych. �222 ANEKS S P I S TREŠCI — L I S T O F T I T L E S Т о ю I : 1958 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 1. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycz­ nego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w. z płd. M a ł o ­ polski (Peasant traditional culture. A n attempt at a theoretical analysis based on X l X t h and X X t h century sources in Southern Małopolska), p. 19-56 (Engl. Russ. suram.). 2. M o s z y ń s k i Kazimierz, Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etno­ graficznego (Polish Ethnographic Atlas — some recommendations), p. 57-67 (Engl. Russ. summ.). 3. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Zagadnienie opracowań tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym (Texts in individual issues of the Polish Ethnographic Atlas), p. 68-71 (Engl. Russ. summ.). 4. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami. Rozważania dyskusyjne (Polish ethnography, its development, present aims and relations with other disci­ plines. Reflections for discussion), p. 72-83 (Engl. Russ. summ.). 5. G ł a d y s z Mieczysław, Prace nad etnograficzną monografią Górnego ś l ą s k a (Etnographic monograph of upper Silesia), p. 85-102 (Engl. Russ. summ.). 6. S z y d ł o w s k i Jerzy, Uwagi o pierwotnym osadnictwie Siołkowic Starych (Notes on early settlement in the village Siołkowice Stare), p. 103-108. 7. Z a r ę b a Alfred, Z badań dialektologicznych w Siołkowicach Starych (Dialectological investigations in Siołkowice Stare), p. 109-116. 8. D o b r o w o l s k a Danuta, M y r c i k - M a r k o w s k a Danuta, Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe od połowy X I X w. do 1955 r. (Class and occupational differentiation in Siołkowice Stare and Siołko­ wice Nowe from the middle of X l X t h century to 1955), p. 117-149. 9. B r o n i c z Stanisław, Rolnictwo wsi Siołkowice Stare i Nowe w X I X i X X w . (Farming in Siołkowice Stare and Siołkowice Nowe in the X l X t h and X X t h centuries), p. 150-161. 10. N i z i ń s к a Irena, Z badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych (Crafts in Siołkowice Stare), p. 162-187. 11. B a z i e l i c h ó w n a Barbara, Transport i komunikacja w Siołkowicach Sta­ rych (Transport and communication in Siołkowice Stare), p. 188-195. 12. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny (Rafts and boats in the North-Eastern region of Opole), p. 196-199. 13. G ł a d y s z o w a Maria, Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w X I X i X X w. (Housing in Siołkowice Stare in X l X t h the and X X t h centuries), p. 200-213. 14. D u b i e l Ludwik, Wnętrze domu chłopskiego w Siołkowicach Starych, (The interior of a peasant cottage in Siołkowice Stare), p. 214-220. 15. B r o n i c z Stanisław, Siołkowicki strój ludowy (Traditional costume from Siołkowice), p. 221-225. 16. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Siołkowickie obrzędy doroczne (Folk ceremo­ nies an festivities in Siołkowice), p. 226-231. 17. L i g ę z a Józef, O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego (Folk music of the Opole district), p. 232-239. 18. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Badania etnograficzne na Podhalu (Ethnog­ raphic research in the Podhale region), p. 240-256 (Engl. Russ. summ.). �ANEKS 223- 19. Z a m b r z y c k a Anna, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu (Peasant crafts in the Podhale region), p. 257-268. 20. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, F гу ś E w a , Materiały do rzemiosła ludowego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim (Materials for the study of peasant crafts in the Kielce province), p. 269-275 (Engl. Russ. summ.). 21. D o b r o w o l s k a Danuta, Prace pod kierunkiem К. Dobrowolskiego. Uwagi w s t ę p n e (Research under the supervision of Professor К . Dobrowolski. Intro­ ductory remarks), p. 276-277. 22. K w a ś n i e w i c z Władysław, Badania nad rozwojem narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej i ich rolą w przeobrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych w X I X i X X w. (Farm tools and implements in Małopolska in the X I X t h and X X t h centuries), p. 278-287. 23. D o b r o w o l s k a Danuta, Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w l a ­ tach 1880-1939 (Salt-miners of Wieliczka and their life and culture 1880-1939), p. 288-314 (Engl. Russ. summ.). 24. D o b r o w o l s k a Danuta, Wczasy robotnicze w Polsce Ludowej. Kształto­ wanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materiały (Workers' recreation in Poland), p. 315-322. 25. F r a n k o w s k a Maria, Prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski (Ethnographic monograph of Wielkopolska), p. 323-343 (Engl. Russ. summ.). 26. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Z działalności Zespołu Etno­ graficznego I H K M P A N w Toruniu (Ethnographic Centre at Toruń), p. 344347 (Engl. Russ. summ.). 27. F r y c z o w a Maria, Z badań nad budownictwem ludowym na Kujawach (Village housing in Kujawy), p. 348-350. 28. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Prace Zespołu Etnograficznego w Łodzi za lata 1954-1955 (Ethnographic Centre at Łódź 1954-1955), p. 351-356 (Engl, region), p. 357-360. 29. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Z badań nad pasterstwem i ho­ dowlą na Podhalu (Animal farming and pasture economy in the Podhale region), p. 357-360. 30. M i s i ń s к a Maria, Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazowieckim (Weaving in the village of Rzeczyca, distr. R a w a Mazo­ wiecka), p. 361-362. 31. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem na Pilicy (Rafting on the river Pilica), p. 363. 32. B i e r n a c k a Maria, Kamieńczyk nad Bugiem — osada flisacka, od końca wieku X I X do p o ł o w y X X w. (Kamieńczyk on the river Bug, a settlement of raftsmen), p. 364-366. K R O N I K A — CHRONICLE 33. Prof, dr Bożena Stelmachowska (In memory of Prof, dr Bożena Stelmachow­ ska) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 267-269. 34. Dział I V [Etnografii] Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej A k a ­ demii Nauk (Section I V [Ethnography] of the Institute of the History of Material Culture, Polish Academy of Sciences) — Wiíořd Dynowski, p. 370380. 35. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w latach 1953-1955 z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu (Report on work on the Polish Ethnog­ raphic Atlas) — Zofia Staszczakówna, p. 380-385. 36. Konferencja Polskiego Atlasu Etnograficznego (The conference on the Polish- �ANEKS Ethnographic Atlas) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Zofia Szyfelbejn, p. 386404. 37. Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu I V Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt­ k ó w (Reporting and planning conference of Section I V of the Institute of the History of Material Culture) — Zofia Szyfelbejn, p. 404-410. 38. Etnograficzna Konferencja Metodologiczna, K r a k ó w 23 I V 1956 (Ethnographic conference on methodology) — Edward Pietraszek, p. 410-431 Tom I I : 1959 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 39. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kazimierz Nitsch (In memory of Kazimierz Nitsch), p. 15-17. 40. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Organizacja pracy etnograficznej w Pol­ sce. Instytucje i wydawnictwa naukowe (The organization of ethnographic work in Poland. Scientific institutions and publications), p. 19-58, (Engl. Russ. summ.). •41. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Działal­ ność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956 (Univer­ sity chairs of ethnography in Poland 1945-1956), p. 59-107 (Engl. Russ. summ.). •42. G l a d y s z Mieczysław, Działalność naukowa etnograficznych placówek mu­ zealnych w okresie powojennym (Scientific activities of ethnographic muse­ ums since after the last war), p. 109-138 (Engl. Russ. summ.). •43. N a s z Adolf, Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu (Research work and publica­ tions of the Polish Ethnographical Society P T L ) , p. 139-144 (Engl. Russ. summ.). 44. W a l a w e n d e r Antoni, Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej p o ł o w i e X V I I w. (Inheritance and transfer of property usage in the village Kargowa during the first half of the X V I I t h century), p. 145-156 (Engl. Russ. summ.). 45. A d a m u s Krystyna, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej (Village monographs in Poland. Critical review of research problems), p. 157-204 (Engl. Russ. summ.). 46. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Prace nad monografią etnograficzną K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (The ethnographic monograph of the Kurpie reg­ ion — Puszcza Zielona), p. 205-225 (Engl. Russ, summ.). •47. D a m r o s z Jerzy, Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny (Ethnographic bibliography of the Kurpie region), p. 226-231. 48. S z y f e l b e j n Zofia, Chłopska gospodarka rolna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej (Agriculture of the Puszcza Zielona region from enfranchisement to the present times), p. 232-240. 49. B i e r n a c k a Maria, Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca X I X ; w. do lat pięćdziesiątych X X w. (Animal breeding in the P u ­ szcza Zielona region), p. 241-246. .50. O l ę d z k i Jacek, Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie (Some traditional nonagricultural occupations in the Kurpie region), p. 247-254. 51. A d a m u s Krystyna, Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie (Tra­ ditional techniques of wood working in the Kurpie region), p. 255-259. .'52. P o k r o p e k Marian, Budownictwo ludowe na obszarze kurpiowskiej Puszczy �ANEKS 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 15 225 Zielone] od p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i obecnej (Folk architecture i n the K u r p i e region of the Puszcza Zielona region), p. 260-267. Z a g ó r n a Barbara, K u r p i o w s k i s t r ó j ludowy Puszczy Zielonej (Kurpie folk costumes i n the Puszcza Zielona region), p. 268-273. S z w e n g r u b L i i i M a r i a , K s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi k u r p i o w s k i e j (Processes occuring i n the mode of everyday life i n the K u r p i e region), p . 274-276. J u d e n к o Konstanty, Zagadnienie ś w i a d o m o ś c i grupowej m i e s z k a ń c ó w K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (Problems of group consciousness of the K u r p i e population i n the Puszcza Zielona region), p. 277-281. S z y f e r Anna, N i e k t ó r e wnioski z m a t e r i a ł ó w j ę z y k o w y c h (Some conclu­ sions from linguistic studies), p. 282-287. D у n o w s k i W i t o l d , Wieś i miasto w pracach Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r ­ sytetu Warszawskiego (Country and t o w n i n the works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University), p. 288-290 (Engl. Russ. summ.). Paprocka Wanda, Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od k o ń ­ ca X I X w . do c h w i l i obecnej (Basketry i n the Warszawa region from the end of the X l X t h century t i l l the present times), p. 291-295. G e r l a c h Alicja, Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich (Folk pot­ tery i n the Warszawa region), p. 296-302. Brzeska Wanda, K u l t u r a ludowa Ziem Zachodnich w powojennych p r a ­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej (Folk culture of Western Provinces i n post-war investigations of professor Bożena Stelmachowska), p. 303-309 (Engl. Russ. summ.). Kwaśniewicz W ł a d y s ł a w , R o z w ó j w n ę t r z a domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880-1956 (Changes of interior of peasant cottages i n the Southern Poland between 1880 and 1956), p. 310-328 (Engl. Russ. summ.). K o t u l a Franciszek, Bartniczy r ó d S u d o ł ó w (Beekeeping traditions of the S u d o ł clan), p. 329-340 (Engl. Russ. summ.). G a 1 a s__PJoj£^-Gńrale z Podhala w Lubomierzu nad S t r a d o m k ą (Mountaineer settlers f r o m Podhale i n the village Lubomierz" on the r i v e r Stradomka), p. 341-360 (Engl. Russ. summ.). W ę g r z y n o w i c z Leopold, Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie l i m a n o w s k i m (Ethnographic investigations i n the L i m a n o w a district), p. 361371 (Engl. Russ. summ.). B i a ł y Zbigniew, L u d o w a wiedza o drzewach i drewnie w n i e k t ó r y c h re­ gionach Polski (Folk knowledge of trees and t i m b e r various parts i n Poland), p. 372-400, (Engl. Russ. summ.). P i a ś с i к Franciszek, P o w o ł a n i e Centralnego O ś r o d k a Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej (The creation of the Chief I n f o r m a t i o n Centre concerning the invetory surveys of folk archi­ tecture), p. 401-403 (Engl. Russ. summ.). C y w i ń s k a Izabela, M a t e r i a ł y inwentaryzacyjne do budownictwa i archi- • t e k t u r y ludowej zgromadzone przy Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej (Inventory archiv of folk architecture at the Chair of R u r a l Architecture and Planning, Polytechnic of Warszawa), p. 404-405. Grabski W ł a d y s ł a w , Sprawozdanie K a t e d r y H i s t o r i i A r c h i t e k t u r y P o l ­ skiej W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i K r a k o w s k i e j z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim b u d o w n i c t w e m l u d o w y m ( I n ­ ventory surveys and researches on Polish folk architecture carried out by the Chair of the H i s t o r y of Architecture i n Poland, Polytechnic of K r a k ó w ) , p. 406-409. — Etnografia Polska, XXI/2 �226 ANEKS 69. O l s z o w y Barbara, Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego. S p r a ­ wozdanie z badań Zakładu Etnografii S ł o w i a n U . J . (Inventory survays of folk architecture, investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków), p. 410-415. K R O N I K A — CHRONICLE 70. Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad ż y c i e m i kulturą klasy robotniczej, Smolenice к. B r a t y s ł a w y 22-24X 1956 (Conference of Czecho-Slovak ethnographers on researches on the life and culture of the working class) — Danuta Dobrowolska, p. 417-420. 71. Ze Zjazdu Antropologów Polskich (The Meeting of Polish Anthropologists) — Zofia Szromba, p, 420-422. 72. Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej (Ethnog­ raphic materials in researches on the history of material culture) — Wanda Paprocka, p. 423-424. 73. Tradycja pracy etnograficznej k ó ł krajoznawczych młodzieży szkolnej (Ethnog­ raphic activities of school tourist societies) — Leopold Węgrzynowicz, p. 424429. 74. Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" (Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handicraft „CPLiA") — Barbara Zagórna, p. 429-433. 75. Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa F i l m u Etno­ graficznego (On the need of setting up a Polish Society of Ethnographic Films) — Anna Jankowska, Zofia Szyfelbejn, p. 433-437. RECENZJE — REVIEWS 76. Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej (Researches on the culture of the working class in contemporary Czecho­ slovak ethnography) — Danuta Dobrowolska, p. 439-457. 77. K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce, S l o v e n s k á Akademia Vied, Sekcia Spoločenských Vied, pod red. dr. Jana Mjartana, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskiej Akademie Vied, Zv. 1, Bratislava 1956 (Notes on the monographic symposium: Banická dědina Ž a karovce) — Bronisława Jaworska, p. 457-459. 78. Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de géographie sociále. Publications de la Faculté des Lettres de 1'Université de Strasbourg, fase. 123, Paris 1953 — Antoni Stojak, p. 459-463. 79. Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej (Monographs of rural districts in contemporary German sociology) — Lili Maria Szwengrub, p. 463465. 80. „Kwartalnik Historyczny'*, 1956 — Edward Pietraszek, p. 465-468. 81. „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, z. 1-3 — Wanda Paprocka, p. 469-472. 82. Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" (The renewed publication of the ethnographic periodic Ziemia), — Zofia Szromba, p. 472-473. 83. K e r n Fritz, Der Beginn der Weltgeschichte, Bern 1953 — Edward Pietraszek, p. 473-479. �ANEKS 227 Tom I I I : 1960 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 84. G ł a d y s z Mieczysław, Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959 (In • memory of Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959) p. 13-30 (Engl. summ.). 85. M o s z y ń s k a Barbara, Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego (Bibliog­ raphy of Kazimierz Moszynski's works), p. 31-40. 86. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Naskalne wyobrażenia w o z ó w z końmi w pół­ nocnej Afryce i na Saharze (Horse and cart pictorial reck representations in North Africa and in the Sahara), p. 41-77 (French summ.). 87. B r a t a n i c Branimir, Několiko napomena o techničkoj konstrukciji starog slavenskog pluga (On technical construction of the ancient Slavic plough), p. 78-120 (Engl. summ.). 88. В r o n i с z Stanisław, Pług o konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim (Speci­ men of old plough found in the Opole district), p. 121-124 (Engl. summ.). 89. E r i X o n Sigurd, Der Wechsel von Wohnorten in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden (The change of the place of habitation and old primitive food relations in Sweden), p. 125-137 (Russ. summ.). 90. G a n s i n i e с Ryszard, Dożynki w starożytności klasycznej (Harvest festivals of classical antiquity), p. 138-148 (Engl. summ.). 91. G a n s i n i e c Zofia, Białka (The woman — „Białka"), p. 149-158 (Engl, summ.). 92. G a v a z z i Milován, Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini (The ap­ pearance of the West Pannonian Slavs in the past), p. 159-171 (French sum.). 93. G r a b o w s k i Tadeusz S., Z badań nad macedońską twórczością ludową (Studies on folk art of Macedonia), p. 172-208 (French summ.). 94. H a l t s o n e n Sulo, Einiges über Gebiet und Aufgaben der finnischen Ethno­ graphic (Some interests and tasks of Finnish Ethnography), p. 209-217 (Russ. summ.). 95. H e j n o s z Wojciech, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecz­ nej (Forest burning cultivation in early medieval Poland), p. 218-229 (German summ.). 96. H o r á k Jiří, Ludvík K u b a a polská lidová píseň (Ludwik Kuba and the Polish folk song), p. 230-244 (Engl. summ.). 97. K o s c h m i e d e r Erwin, Sopila. Instrument daty muzyki ludowej na wyspie K r k u (Sopila —a blowing folk musical instrument on the K r k Island), p. 245256 (German summ.). 98. K o s t r z e w s k i Józef, Haczyki do w ę d k i z b ł y s k a w k ą (Fish-hooks with spinners), p. 257-264 (Engl. summ.). 99. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, O nowy podręcznik etnografii Polski (A new textbook of Polish ethnography), p. 265-278 (French summ.). 100. L i g ę z a Józef, Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego (On ethnographic study of musical folklore), p. 279-293 (French summ.). 101. M j a r t a n Ján, Príspevok к v ý s k u m u 1'udového včelárstva na Hornej Nitre, Slovensko, C S R S (Some details of popular apiculture in the Horna Nitra Region, Slovakia, CSRS), p. 294-308 (Engl. summ.). 102. N a s z Adolf, Narzędzia żniwne w Polsce (Harvest implements in Poland), p. 309-328 (Engl. summ.). 103. R e i n f u s s Roman, Piece do w y p a ł u naczyń w polskim garncarstwie ludo­ wym (Potters' ovens in Polish folk pottery), p. 329-350 (French summ.). �228 A N E K S 104. S ł a w s k i Franciszek, O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budow­ nictwa (Two items of Slavic building terminology), p. 351-354 (French summ.). 105. T a s z y c k i Witold, Słowiańskie metronimiczne nazwy miejscowe (Slavic metroniminal place names), p. 355-365 (French summ.). 106. [ T o k a r i e w S. А.] Токарев С. А., К вопросу о методике изучения термино­ логии родства (Kinship terminology — some methodological problems), p. 366374 (Engl. summ.). 107. U r b a ń c z y k Stanisław, Słownik staropolski jako źródło etnograficzne (Ąn Old Polish Dictionary as ethnographic source), p. 375-385 (French summ.). 108. V á c l a v í k Antonín, Od práce k lidovému obřadu a k lidovému uměni (From work to popular usages and folk art), p. 386-407 (Engl. summ.). 109. [ W a k a r e l s k i Christo] Вакарелски Христо, Следи на еднополната земеделска система у Българите (Traces of the one-field system of cultivation in Bulgaria), p. 408-420 (Engl. summ.). 110. W ę g r z y n o w i c z Leopold, Fedorki (Fedorki — the Christmas puppet show), p. 421-425 (French summ.). 111. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Materiały dotyczące obrzędowoś­ ci Karaimów Wileńszczyzny (Material on ceremonial life of the Karaims), p. 426-432 (French summ.). Tom I V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 112. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Studia nad teorią kultury ludowej (Studies on the theory of folk culture), p. 15-92 (Engl. summ.). 113. D e m b i ń s k a Maria, Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce śred­ niowiecznej (Food consumption in Medieval Poland), p. 93-107 (Russ. summ.). 114. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Zakazy magiczne związane z rokiem_pbrzędowym w Polsce (Magical prohibitions connected with the traditional ceremo­ nial year in Poland), p. 109-140 (Engl. summ.). 115. A r m o n Witold, Polski badacz J a k u t ó w — Mikołaj Witaszewski (Mikołaj Witaszewski — Polish explorer of the Jakuts), p. 141-152 (Russ. summ.). 116. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej (The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the forms of ethnographic research work), p. 153-171 (German summ.). 117. F r a n k o w s k a Maria, Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala (Animals in the economy, beliefs and customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the light of the diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala), p. 173-206 (French summ.). 118. S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a Maria, Barwniki u ż y w a n e w Polsce do k r a ­ szenia jajek w X I X i X X wieku (Dye-stuffs for decorating egg used in Poland in the 19th and 20th cent.), p. 207-233 (Russ. summ.). 119. J e ż - J a r e c k i Władysław, Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 120. P a w ł o w s k a Jadwiga, Sposoby przesuszania zbóż w Polsce (Grain drying (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 121. B i e r n a c k a Maria, Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego (Economic cooperation on a community basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło), p. 261-275 (French summ.). �229 A N E K S 122. W i e l o w i e j s k i Jerzy, Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożyt­ ności — w okresie późnolateńskim i rzymskim (Early wood working in Silesia — Late L a Тёпе and Roman Period), p. 277-298 (German summ.). 123. G ł a d y s z Mieczysław, Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 (Field studies in Silesiaii villages in 1958-1959), p. 299-303. 124. K w a ś n i e w i e ż o w a Krystyna, K w a ś n i e w i c z Władysław, Błotnica Strzelecka i Centawa (The villages Błotnica Strzelecka and Centawa), p. 304315. 125. S z r o m b a Zofia, Wieś Dzierżysławice (The village Dzierżysławice), p. 316322. 126. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Wieś Owsiszcze (The village Owsiszcze), p. 323-331, K R O N I K A I R E C E N Z J E — CHRONICLE, R E V I E W S A N D SURVEYS 127. Prof, dr Antonín Václavík 12 V I I 1891 — 4 X I I 1959 (In memory oí Prof. dr Antonín Václavík) — Richard Jeřábek, p. 333-339. 128. Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach (Folk-Culture of the Carpathians: an international research project. Preliminary conference held in Cracow on 1959) — Mie­ czysław Gładysz, p. 339-343. 129. Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959 (The folk dance in Poland: research and practi­ cal teaching 1945-1959) — Jacek Tomasik, p. 343-349. 130. Rudolf H. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne P T L , t. V, Wrocław 1958 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 349-353. 131. Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. (Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia 1958 and 1959) — Christo Wakarelski, p. 353-359. 132. Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach (Report on the recently started cartographic study of folk culture in Czechoslovakia) — Drahomíra Stránská, p. 359-360. 133. „Československá Ethnografie", R. 1-7: 1953-1959, Praga, wyd. Czechosłowackiej Akademii Nauk — Zofia Szromba, p. 360-366. 134. „Slovenský Národopis", R. 17: 1953-1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 366-371. 135. Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 (Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959), — Palošija Djurdjica, p. 372-376. 136. „Zbornik za Narodni Život i Običaje Južnih Slavena", R. 35-39: 1951-1957. Zagreb — Irena Nizińska, p. 376-383. 137. Etnografia łużycka w 1959 roku (Lusatian ethnography in 1959) — Pavol Nedo, p. 383-385. 138. Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (Activities of the Institute of German Ethnography, Ger­ man Academy of Sciences in Berlin) — Doris Stockmann, p. 385-391. 139. Agrarethnographie. Vortrage der Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veróffentlichungen des Instituís fur Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie — Verlag Berlin 1957 — Stanisław Bronicz, p. 391-394. 140. Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim: I . I . Russu, Limba traco-dacilor, Editure Academiei Republicii Populare Romíne, Bucuresti 1959 — JVtcolae Dunáre, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 394-396. �230 ANEKS 141. Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 roku (Hungarian ethnography in 1959) — Jeno Bambas, p. 397-403. 142. Z działalności Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R w 1959 roku (Activities of the N. N. Mikłucho-Makłaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences in 1959) — Olga Ganckaja, p. 403-410. 143. „Советская Этнографиа", 1946-1959 — Edward Pietraszek, p. 410-419. 144. Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości, pr. zbiór, pod red. P. I . K u s z niera, Moskwa 1959, Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 41 — Krystyna Adamus, p. 419-422. 145. Międzynarodowe pismo antropologiczne: Current Anthropology — Andrzej Waligórski, p. 422-423. 146. Etnograficzne antologie: M. Mead, N. Calas, Primitive Heritage. A n Anthro­ pological Anthology, Random House, New York 1953; E . A. Hoebbel, J . D. Jennings, E . R. Smith, Readings in Anthropology, Mc G r a w - H i l l Book Com­ pany, New York—Toronto—London 1955 — Leszek Dzięgiel, p. 424-425. 147. Harry L . Shapiro, Aspects of Culture, Rutgers University Press, New Bruns­ wick, Brown and Haley Series No 4, New Jersey 1956 — Krystyna Małkow­ ska, p. 425-427. 148. Jacques Berque, Histoire sociále d'un village égyptien au X X m e siěcle, Paris 1957, Mouton and Co L a Haye — Anna Damrosz, p. 427-429. 149. Peter A. Munch, A Study of Cultural Change. Rural — Urban Conflicts in Norway, H . Aschehoug and Co. (W. Nygaard), Oslo 1956 — Antoni Stojak, p. 429-431. é Tom V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 150. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych (On the significance of the Study of folk culture of the Northern Carpathians), p. 15-27 (Engl. summ.). 151. J a m k a Rudolf, O roli Karpat w pradziejach i wczesnym średniowieczu (The role of the Carpathians in prehistory and in the early Middle Ages), p. 29-48 (French summ.). 152. Z b o r o w s k i Juliusz, Z badań nad etnograficzną wartością u t w o r ó w Se­ weryna Goszczyńskiego (The ethnographic value of the literary work of Se­ weryn Goszczyński), p. 49-61 (French summ.). 153. R e i n f u s s Roman, Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Ł e m kowszczyzny (The folk culture of the Łemki district — the present state of research and some problems involved), p. 63-69 (French summ.). 154. V 1 a d u t i u Ion, Об узученми пастушеской жизни в Румунии (A study of pastoral life in Romania), p. 71-84 (French summ.). 155. Š t i k a Jaroslav, Salašnictví na moravském Valašsku ve světle literárních pramenu do poloviny 19. století (Transhumance in the Moravian Walaehia in the Light of published sources till the middle of the X l X t h century), p. 8595 (French summ.). 156. E r i x o n Sigurd, Seasonal dwelling places (Osadnictwo sezonowe) p. 97-100 (Polish summ.). 157. K o w a l s k a - L e w i e k a Anna, Gospodarka i trzebież żarowa w K a r p a ­ tach polskich w X I X i X X wieku. Uprawa krzycy (Forest and field clearance �ANEKS 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 231 by burning in the Polish Carpathians in the X l X t h and X X t h centuries. The cultivation of krzyca — variety of rye), p. 101-116 (French summ.). Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Współczesne sposoby nabywania umiejętności w rzemiośle wiejskim na Podhalu w latach 1945 — 1960 (Modern methods of learning and acquiring skill in the cottage industries of Podhale), p. 117-134 (French summ.). J о s t o w a Wanda, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego (A note on the Podhale house building), p. 135-161 (French summ.). P о 1 o n e с Andrej, Slovenské opasky a iné remenné oděvné súčiastky (Slo­ vak broad belts and other leather dress additions), p. 163-196 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Owcze sery zdobione z Karpat (Ornamented sheep milk cheeses from the Carpathian region), p. 197-226 (French summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wędrówki pasterskie w Beski­ dzie Śląskim (Seasonal pastoral migrations in the Silesian Beskid), p. 227-231 (French summ.). M i s i ń s к a Maria, S p ł a w drewna w Karpatach i na Podkarpaciu w drugiej p o ł o w i e X I X i w wieku X X (Timber-floating in the Carpathian and SubCarpathian region in the second half of the X l X t h and X X t h centuries), p. 232-259 (French summ.). J e ř á b e k Ryszard, Przyczynek do studiów nad flisactwem i żeglugą w za­ chodniej Galicji na początku X I X w. (A note on the river transport in western Galicia in the early X l X t h century), p. 260-276 (French summ.). S z u r m i a k - B o g u c k a Aleksandra, B o g u c k i Kazimierz, Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat (The state of research on musical and dance folklore of the Polish Carpathians), p. 277-288 (Engl. summ.). K R O N I K A — CHRONICLE 166. Jiří Horák. W 75 rocznicę urodzin (Jiří Horák, in 75 annuary of birthday) — Emanuel Baláš, p. 289-292. 167. Stan i rozwój nauk etnologicznych i muzealnictwa etnograficznego w Izraelu (Anthropological studies and museums in Israel. The present state and pros­ pects of development) — Giza Frenklowa, p. 292-304. 168. Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czechosłowackiej Akademii Nauk za rok 1959 (The Institute of Ethnography and Folklore of the Czechoslovak Academy of Sciences. Report of activities in 1959) — Jiří Horák, p. 305-312. 169. Prace z zakresu hodowli bydła i pasterstwa w południowo-wschodniej Euro­ pie (Studies in cattle breeding and pastoral husbandry in South-Eastern E u ­ rope) — László Folates, p. 312-314. 170. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego (Postwar ethnographic work in Romania with particular emphasis on pastoralism) — Nicolae Dunáre, p. 314-329. 171. Badania karpackie Zakładu Etnografii U.Ł. oraz Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Łodzi (Carpathian studies of the Dept. of Ethnography, Univ. of Łódź and of the Ethnographic Group of I H K M P A N in Łódź) — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 329-331. 172. Etnograficzne badania terenowe w Karpatach Zachodnich prowadzone w 1960 r. przez Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii U . J . (Ethnographic field studies in the Western Carpathians conducted by the Dept. of General Ethnographv �232 173. 174. 175. 176. 177.. 178. 179. 180. 181. 182. 183. ANEKS and Sociology of the Univ. of Cracow in 1960) — Władysław Kwaśniewicz, p. 332. Prace Zakładu Etnografii Słowian U.J. na terenie Karpat (Ethnographic research in the Carpathian region — Dept. of Slavonic Ethnography, Univ. of Cracow) — Małgorzata Matušek, p. 332-335. Materiały do kultury pasterskiej Karpat w T r a n s y l w a ń s k i m Muzeum Etno­ graficznym w Cluj (Materials for the Carpathian pastoralism in the T r a n sylvanian Ethnographical Museum at Cluj) — Valeriu Butura, p. 335-341. Karpacka kultura ludowa w praskich zbiorach etnograficznych (Carpathian folk culture in the Prague Ethnographical Collections) — Helena Johnová, p. 341-354. Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. Т. Chałubińskiego w Zakopanem (The Chałubiński Tatra Museum at Zakopane. Report on activities) — Juliusz Zborowski, p. 354-359. Z działalności Muzeum im. W. Orkana w Rabce (The Orkan Museum at Rabka. Activities) — Jan Bujak, p. 359-361. Zbiory z Karpat i Podkarpacia w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie (Carpathian collections in the Warsaw Museum of Folk Culture and Folk Art) — Barbara Kaznowska-Jarecka, p. 362. Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Car­ pathian researches of the Ethnographic Group of the Archaeological and Ethnographical Museum in Łódź) — Maria Misińska, p. 362-367. Badania archeologiczne w Karpatach (Archaeological investigations in the Carpathians) •— Rudolf Jamka, 367-371. Uwagi o stanie badań nad starszą epoką kamienną w Karpatach (Observa­ tions on the paleolithic in the Carpathians) — Janusz К. Kozłowski, p. 371378. Leopold Węgrzynowicz 19 I X 1881-11 V I I I 1960 (In memory of Leopold W ę ­ grzynowicz) —• Mieczysław Cładysz, p. 378-383; Janina Krajewska 1 X I I 1901-11 X I 1960 (In memory of Janina Krajewska) — Piotr Dekoivski, p. 384-386. RECENZJE — REVIEWS 184. Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „Wierchy" 1923-1959 (Carpathian folk culture problems in the Tatra magazine „Wierchy") — Maria Lechowska-Bujak, p. 387-392. 185. „Gronie", R. 1—2: 1938-1939 (Regional periodical „Gronie") — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 393-395. 186. Acta Archaeologica Carpathica, t. 1: 1958 z. 1 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 395-398. 187. Rudolf Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Pol­ skich, K r a k ó w 1959 — Maria Gładyszowa, 398-400. 188. Pasterstwo w Słowenii (Pastoralism in Slovenia) — Bronisława KopczyńskaJaworska, p. 400-404. 189. I . I. Russu, Din trecutul pástoritului rominesc. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1959, C l u j 1958, p. 135-156 — Nicolae Dunáre, p. 404-405. 190. Nicolae Dunáre, Problema cercetarii etnografice a pástoritului. Studii si сегcetari de istorie, t. 7: 1956 p. 173-179 —• BTonislaíoa Kopczyńska-Jaworska, p. 405-406. �233 ANEKS 191. László Nagy Czirok, Pásztorélet a Kiskunságon, Budapest 1959 — Tomás Hofer, p. 406-408. 192. Adamson Hoebel E . , The law of primitive Man. A study in comparative legal dynamice. Cambridge 1954 — Franciszek Studnicki, p. 408-411. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY V I : 1962 — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 193. G ł a d y s z Mieczysław, Zarys planu działalności i organizacji Międzynaro­ dowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (International Commission for Cultural Research in the Carpathian Mountains. Plans and activities 1960-1962), p. 15-40 (Russ. summ.). 194. B i e r n a c k a Maria, Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach (Old and modern organization of sheep farming in the Biesz­ czady Region), p. 41-62 (Russ. summ.). 195. L e w i c k i Tadeusz, Południowe stoki Karpat w ś w i e t l e opisu Al-Idrlsiego — 1154 r. (The Southern slopes of the Carpathian mts. in the light of Al-Idrisi's description — year 1154), p. 63-73 (Engl. summ.). 196. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Problematyka polskich prac etnograficz­ nych dotyczących terenów Zachodnich Karpat (Polish ethnographical work on the Western Carpathian Regions), p. 75-82 (Russ. summ.). 197. J a c o b e i t Wolfgang, Owczarze i hodowla owiec w Europie środkowej do początku X X wieku (Sheepherders and sheepfarming in Central Europe up to the beginning of the X X t h century), p. 83-92 (Engl. summ.). 198. G o t k i e w i c z Marian, O czadeckich repatriantach z Bukowiny (Notes on the Czadc repartians from Bukovina), p. 93-133 (French summ.). 199. K w a ś n i e w i c z Władysław, Ze studiów nad rzemiosłem wiejskim Pogórza Karpackiego. Świątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914 (Studies on rural handicraft of the Carpathian Foreland. The Świątniki padlock trade 1850-1914), p. 134-162 (German summ.). 200. Z w o l i ń s k i Stefan, Badania nad historią górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich (Investigations into the history of mining and metallurgy in the Polish Tatra), p. 163-191 (Russ. summ.). 201. P e t e r a Janina, Wędrówki pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Migrations of the Aromenian pastoralists in Albania), p. 192-201 (French summ.). 202. U r b a ń s k a Barbara, Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach (The Krakatchans, the nomadic people of the Balkan Mountains), p. 202-225 (French summ.). 203. M a r k o w s k a Danuta, K i l k a uwag o procesie zanikania nomadzkich mi­ gracji pasterskich na terenie Bułgarii (Some notes on the process of dis­ appearance of nomad pastoral migrations on the Bulgarian territory), p. 226239 (French summ.). 204. J e ż - J a r e c k i Władysław, Bartnictwo Puszczy Solskiej (Apiculture of Sol­ ska Forest), p. 240-266 (French summ.). 205. G e r m a n Franciszek, Aleksander Rypiński. W 150 rocznicę urodzin... (Ale­ xander Rypiński), p. 267-280 (French summ.). 206. D a m r o s z Jerzy, Na marginesie edycji materiałów rękopiśmiennych M i ­ chała Federowskiego (Notes on the edition of M. Fedorowski's manuscript),, p. 281-290 (Russ. summ.). 207. T u r n a u Irena, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach X V I I I wie- �'234 208. 209. 210. 211. ANEKS ku (The ethnographic material in Polish periodicals of the 18th Century), p. 291-301 (Engl. summ.). O s t r o w s k a Elżbieta, Drewniane budownictwo i obróbka drewna we wczesnośredniowiecznym Wrocławiu (Wooden construction and woodworking in earlymedieval Wrocław), p. 302-319 (German summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Szałaśnictwo w Karpatach Pol­ skich w świetle prac zespołowych w roku 1960 (Summer grasing in the Polish Carpathians (transhumance) in the light of colect research conduited in Poland in 1960), p. 321-329. L e c h o w s k a - B u j a k Maria, Ż y w e tradycje pasterstwa górskiego w Beski­ dzie Wyspowym (Living hill-pasturing traditions in the „Island"-Beskids) p. 330-337. T y l k o w a Danuta, Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie (Barrel-arched wooden granaries in the Southern Sącz reg­ ion), p. 338-347. KRONIKA — CHRONICLE 212. Przed V I I Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (Before the V I I International Anthropological and Ethno­ logical Congress in Moscow) — Witold Dynowski, Krzysztof Makulski, p. 349356. 213. Sprawozdanie z wycieczki do Bretanii, odbytej po zakończeniu V I Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu (Report of an ethnog­ raphical excursion to Brittany) — Maria Znamierowska-Priifferowa, p. 357. 214. Archeologiczne Sympozjum Karpackie (Carpathian Archeological Symposium) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 358. 215. Osadnictwo wczesnośredniowieczne w dorzeczu Sanu (Early-medieval settle­ ment in the San basin )— Antoni Kunysz, p. 358-365. 216. O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala (Relies of rural in­ dustry in the Podhale region) — Henryk Jost, p. 366-381. 217. Z prac nad organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego (Works on the Podhale scansen) — Wanda Jostowa, p. 381-383. 218. Ochrona z a b y t k ó w techniki w powiecie nowotarskim (Conservation of ethnog­ raphical monuments in the Nowy Targ district) — Wanda Jostowa, p. 383384. 219. Związek Podhalan w Ameryce Północnej (The Podhale Association in U S A ) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 385-388. 220. Działalność etnograficzna w Estońskiej S R R w latach 1945-1960 (Ethnographical work in the Estonian Soviet Socialist Republic) — Jiiri Linnus, p. 388-400. 221. Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J . E . P u r k y ň e w Brnie (Activities of the Ethnography and Folklore Seminar of J E P at Brno) — Richard Jeřábek, p. 400-403. 222. Mapy etnograficzne w Atlasie Górnej Austrii (Ethnographical maps in the Atlas of Upper Austria) — Ernst Burgstaller, p. 403-407. 223. Próby zorganizowania w Czechosłowacji muzeum typu skansenowskiego (At­ tempts at the establishment of a Czechoslovakian scansen) — Helena Johnová, p. 407-413. RECENZJE — REVIEWS 224. „Sowietskaja Etnografija", 1960 — Edward Pietraszek, p. 415-418. 225. „Československa Ethnografie", R. 8: 1960 — Zofia Szromba, p. 418-422. �ANEKS 235 226. „Slovenský Národopis", R . 8: 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 422427. 227. „Acta Archaeologica Carpathica", t. I : 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 427-430. 228. „Rocznik Sądecki", t. I : 1939, t. I I : 1949, t. I I I : 1957, t. I V : 1960 — Helena Burchardówna, p. 430. 229. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, Red.: W. Antoniewicz, t. I - I I I ; Wrocław 1959-1960 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 430-432. 230. Hanna Pieńkowska, Podtatrzańskie obrazy na szkle. K r a k ó w 1961 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 433. 231. P a u l Chombart de Lauwe, Familie et habitation. Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociále, Centre National de la Recherche Scientifique, t. I - I I , Paris 19591960 — Danuta Dobrowolska, p. 433-438. 232. A. Leroi-Gourhan, J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. I, Afrique, Paris 1953 — Krzysztof Makulski, p. 438-444. 233. Paul Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofio Szyfelbejn, p. 444-448. 24. Przegląd prac o rzemiosłach zajmujących się obróbką metali na terenie r a ­ dzieckich republik środkowoazjatyckich (Review of literature on metal-work­ ing handicraft on the territory of the Middle-Asiatic Soviet Republics), — Zbigniew Jasiewicz, p. 449-455. 235. Theodor Hornberger, Die kulturgeographische Bedeutung der Wanderschaferei in Siiddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959 — Wolfgang Jacobeit, p. 456-459. 236. Ernst Burgstaller, Felsbilder und — inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich, Linz 1961 — Wolfgang Jacobeit, p. 459-460. Tom V I I : 1963 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 237. D y n o w s k i Witold, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej (The de­ ficit studies in Polish ethnography), p. 15-30 (French summ.). 238. L e w i c k i Tadeusz, P o ż y w i e n i e ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu w e d ł u g źródeł arabskich (The food of the West African peoples in the Middle Ages according to arabie sources), p. 31-191 (Engl. summ.). 239. M a k u l s k i Krzysztof, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo­ gicznych i etnograficznych (The origins of Bushmen in the light of archeological and ethnographic research), p. 192-298 (French summ.). 240. W a l i g ó r s k i Andrzej, Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo (Studies on the territorial and familial links in the East African tribe Luo), p. 299-362 (Russ. summ.). 241. W o l s k i Krzysztof, Powindah — patańscy koczownicy Afganistanu i P a k i ­ stanu (Powindah, the Patán nomadic tribe of Afghanistan and Pakistan), p. 363-396 (Engl. summ.). 242. M a c i e j e w s k a Joanna, Akulturacja w gospodarce i trybie życia L a p o ń ­ czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku (Acculturation in the economy and way of life of the Laplanders), p. 397-424 (Russ. summ.). 243. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 — 8 I I 1962 (Some reminiscences about Professor Eugeniusz Frankowski) p. 425-439. �236 ANEKS K R O N I K A — CHRONICLE 244. Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu. (Scientific Session on the occasion of the 50th anniversary of the existence of the Society of Folk Research in Poznań) — Zbigniew Jasiewicz, p. 442445. 245. Dyskusje o regionalizmie (Discussion about regionalism) — Krzysztof Makulski, p. 445. 246. Sesja popularnonaukowa w Płocku (Popular and scientific session in Płock) — Wanda Paprocka, Danuta Markowska, p. 445-449. 247. Wystawa „Afryka nieznana a bliska", Warszawa, wrzesień — październik 1962 (An exhibition „Africa unknown yet near") — Witold Dynowski, p. 449-458. 248. Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce (Some remarks on the Africanistic studies in Poland) — Stefan Strelcyn, p. 459-461. (French summ.). 249. Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w B i a ł y m s t o k u (International symposium on Africa in Białystok) — Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, p. 462463. 250. Egzotyczne eksponaty powiększyły zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego (Exo­ tic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania) — K[rzysztof] M[akulski], p. 463. 251. Dane statystyczne dotyczące Afryki (Statistic data concerning Africa) — A[ndrzej] W[aligar ski], p. 463. 252. Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki (Polish archaeological researches in the Northeastern Africa) — Wiktor A. Daszew­ ski, p. 464-473. 253. Listy z Konga (Letters from the Congo) — Krzysztof Makulski, p. 474-479. 254. Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba­ dań (A session of the Soviet researchers ever Africa devoted to the problem of coordination of researches) — Klrzysztof] M[akulski], p. 479-481. 255. Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii (Exposition of the ethnographic collections in Ethiopia) — Klrzysztof] M[akulski, p. 481-482. 256. V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty F r a n suskiej (The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Com­ monwealth) — K[rzysztof] M[akulski], p. 482-483. 257. Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n ­ cji (Scholarship holders of the French Government from the African countries at the French universities) —Klrzysztof] M[akulski], p. 483-485. 258. Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I sekcji Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu (The preparatory College to African studies by the V l t h Section of Ecole Pratique des Hautes Etudes in Paris) — Klrzysztof] M[akulski], 485-486. 259. Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej (The University Conference of West Africa) — Klrzysztof] M[akulski], p. 486-487. 260. Pierwsze czasopismo w Gwinei (The first newspaper in Guinea) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 261. Nowy periodyk w Gabonie (New Periodic in Gabon) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 262. Oryginalna twórczość muzyczna Ghany (Original music of Ghana) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 487. 263. Czasopismo literackie w Ghanie (Literary Paper in Ghana) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 264. Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad (New scientific centre in the Tschad Republic) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 488. �ANEKS 265. 266. 267. 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 2S0. 281. 282. 237 Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki (New periodic devoted to the history of Africa) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 438. Ostatnie seminaria afrykanistyczne (The recent African seminary) — A[ndrzejJ W[aligórski], p. 488. Włoski Instytut Afrykanistyczny (The African Institute in Italy) — Afndrzej] W[aligorski], p. 488-489. Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej (The educational role of the radio in the tropical Africa) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 489. Zagadnienia oświaty w Afryce (The problems of education in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Podręczniki szkolne w Afryce (School handbooks in Africa) — A[ndrzej 'W [aligar ski], p. 490. Stypendia na badania terenowe w Afryce (Scholarships for the field rese­ arches in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Badania naukowe na terenie Afryki (Scientific research in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Związek m u z e ó w afrykańskich (An Association of the African Museums) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Prenumeratorzy czasopisma „Africa" (The subscribers to the „Africa" news­ paper) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Węgierskie badania Ameryki (Hungarian researches over America) — I . Boglár, p. 491-492. V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r ­ patach, Smokowiec 17-20 X 1962 r. (The Fifth Conference of the International Committee for Researches on Folk Culture in the Carpathian Mountains) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 492-495. Przegląd polskich wydawnictw o Afryce (A review of Polish publications about Africa) — Jan Milewski, p. 495-499. „Revue Internationale des Sciences Sociales", 1961 •— A[ndrzej] W[aligórski], p. 500. Africa from the point of view of American Negro scholars. Red. John A. Da­ vis, Paris 1960 — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa The Institute of Race Relations (Publications of the Institute of Race Relations) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego (Publications of the International African Institute) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500-501. Nowa książka Kwame Nkrumaha (A new book by Kwame Nkrumah) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 501. RECENZJE — REVIEWS 283. Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna Kutrzeba-Poj­ narowa, p. 503-506. 284. Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Makulski, p. 506-515. 285. Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak, p. 515-521. 286. Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Davidson Basil, Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski, p. 521-531. 287. E . R. Leach, Pul Eliya — A Village in Ceylon. A Study of Land Tenure and Kinship, London 1961 — Jadwiga Kowalik, p. 531-534. �238 ANEKS 288. K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism. A Comparative Study of Total Power, New Haven 1957 — Leszek Dzięgiel, p. 534-539. 289. Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Firth Raymond, Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz, p. 539-544. 290. I . I . Potiechin, Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich B a n ­ tu, Moskwa 1955, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", Т. 39 — Joanna Maciejewska, p. 544-548. 291. Nie opublikowany manuskrypt prof. К . Moszyńskiego (An unpublished manu­ script of Prof. K . Moszyński) — Leszek Dzięgiel, p. 548-550. 292. „Etudes Rurales", Paris 1961, nr 1-3 — Anastazja Kojdecka, p. 550-553. Tom VIII: 1964 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 293. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Trzy studia z teorii kultury ludowej (Three studies on the theory of people's culture), p. 11-74. 294. M a r k ow s k a Danuta, Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian (Traditional village community in the process of change), p. 75-106 (French summ.). 295. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Przemiany kulturowe wsi podmiej­ skiej (Cultural transformation of a suburban village), p. 107-142. 296. P i e t r a s z e k Edward, Problem kultury robotniczej na tle rozpadu trady­ cyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej (Cultural problems of the working class in the K r a k ó w Mining Basin and the decline of the traditional peasant culture by the end of feudal era), p. 143-162. 297. S t o j a k Antoni, Społeczno-kulturowe skutki industrializacji (Social and cultural effects of industrialization), p. 163-171. 298. P o p i e l a Wojciech, Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych X I X wieku do 1939 roku (The position of the village proletariat in the Galician village of Brzeźna since the late X l X t h century to 1939) p. 172-206 (French summ.). 299. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Etnobotanika (Ethnobotany), p. 207-214. 300. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy" (The cu­ stom of „Drowing the Śrniercicha" in Wielkopolska), p. 215-250 (French summ.). 301. J e w s i e w i c k i Bogumił, Próba zasygnalizowania roli źródła ikonograficz­ nego w badaniach etnograficznych (An attempt to portray the role of iconographic sources in ethnographical studies), p. 251-263. 302. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Francji (Remarks on the organization and methods of ethnographical studies in France) p. 264-281. 303. J e s t Corneille, Uwagi na temat żniw w Normandii (A note on thrashing in Normandy), p. 282-290. 304. L e w i c k i Tadeusz, Traits d'histoire du commerce transsaharien. Marchands et missionnaires ibadites en Soudan occidental et central au cours des V I I I X I I siecles (Historical background of Trans-saharian trade. Ibadite merchands and missionaries in Western and Central Sudan between V I I I and X I I cen­ turies), p. 291-311. 305. W o l s k i Krzysztof, Dekorowanie w i e l b ł ą d ó w w prowincji Sind w Pakistanie �ANEKS 23» zachodnim (Decorating of camels in the Sind province of Western Pakistan), p. 312-325 (French summ.). 306. W o l s k i Krzysztof, Diogo Gomes i jego opis wybrzeży Afryki zachodniej w X V wieku (Diogo Gomes and his description of the West African Coast in X V t h century), p. 326-330. K R O N I K A — CHRONICLE 307. Profesor M. G . Lewin (In memory of Professor M. G . Lewin) — Witold Dynowski, p. 331-334. 308. Profesor M. J . Herskovits (In memory of Professor M. J . Herskovits) — Krzysztof Makulski, p. 335-341. 309. Trzecia Konferencja Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludowych „Demos" (Third Conference of the Board of Editors of the international ethnographical periodic „Demos", countries of peoples' democraties) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 342-344. 310. Sprawozdanie z badań w Indiach Pólnocno-Wschodnich w 1960 roku doty­ czących problemu dawności uprawy kukurydzy w Azji (Report on investiga­ tion carried out in North-Eastern India of the problem of the history of maize cultivation in Asia) — Tomasz Marszewski, p. 344-353. 311. Seminaria naukowe poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym (Sym­ posia on the underdeveloped countries) — Krzysztof Makulski, p. 354-358. 312. Nowe czasopismo „Afryka" (New periodical „Afryka") — Krzysztof Makulski, p. 358-362. RECENZJE — REVIEWS 313. Kultura indiejcew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju k u l ­ turu, Red. A. W. Jefimow, I. A. Zołotariewska, Moskwa 1963 — Witold Dynowski, p. 363-369. 314. „Sowietskaja Etnografija" 1961-1962 — Edward Pietraszek, p. 369-374. 315. „Československa Etnografie" R. 9-10: 1961-1962 — Zofia Szromba, p. 375-380. 316. „Studia i Materiały Lubelskie". Etnografia, t. I, Lublin 1962 — Zofia Staszczak, p. 380-381. 317. Dzieje ziemi słupeckiej, praca zbiór., Słupca — Poznań 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 381-383. 318. M. Biernacka, P o t a k ó w k a w i e ś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, Warszawa 1962 — Zofia Staszczak, p. 383-385. 319. K a j Birket-Smith. Primitive Man and his Ways, London 1960 — Leszek Dzię­ giel, p. 385-387. 320. Lloyd Cabot Briggs, Tribes of the Sahara, Cambridge, Mass. 1960 — Wiktor Andrzej Daszewski, p. 387-388. 321. Klaus Ferdinand, The Horizontal Windmills of Western Afghanistan, „Folk", vol. 5: 1963, Kobenhavn, s. 71-89 — Krzysztof Wolski, p. 388-390. 322. Fernand van Langenhove, Consciences tribales et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960 — Joanna Maciejewska, p. 390-394. 323. Lucy Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 — Leszek Dzięgiel, p. 394-396. 324. Guy Moréchand, Principaux traits du chamanisme Meo Blanc en Indochine, „Bulletin de l'Ecole Francaise d'Extreme Orient" T. 47: 1955, Fasc. 2, Paris —• Saigon, s. 509-546 — Tomasz Marszewski, p. 397-399. �240 ANEKS 325. M. Mead, Cultural Change and Technical Development — Sławoj Szynkiewicz, p. 399-405. 326. Reinhard Peesch, Kulturstromungen in den Küstenzonen der südlichen Ostsee, in: „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", В. 8: 1962, Teil 1 — Jadwiga Ku­ charska, p. 405-408. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY I X : 1965 — PAPERS, STUDIES A N D MATERIALS 327. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Z zagadnień metodyki polskich prac etno­ graficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej (Method in Polish ethnographical studies: time and space in research on folk culture), p. 25-40 (French summ.). 328. B u r s z t a Józef, Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicz­ nych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich (Ethnography and modern times. Some methodological reflections concerning research on Po­ land's Western Territories), p. 41-61 (Germ. summ.). 329. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Z badań nad zwyczajami dorocznymi w spo­ łeczności wiejskiej (Annual customs in a rural community), p. 62-102 (Germ, summ.). 330. K w a ś n i e w s k i Krzysztof, Brogi jako element zagrody chłopskiej w, Pol­ sce (Haystacks as an element on the Polish farm), p. 103-121 (Germ. summ.). 331. M a r k o w s k a Danuta, Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce (Contemporary research on the peasant family in Poland), p. 122-153. 332. N i z i ń s k a Irena, Olszowy Barbara, Szromba-Rysowa Zofia, Zambrzycka-Kunachowicz Anna, Zagadnienia wiejskiej w y t w ó r ­ czości domowej, rzemiosła i przemysłu Karpat Polskich w etnograficznej lite­ raturze powojennej (Post-war ethnographical literature on rural home indu­ stries, crafts and industry in the Polish Carpat hians), p. 154-183. 333. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, V I I Międzynarodowy Kongres Nauk A n ­ tropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 3-10 V I I I 1964 (Comments on the V I I International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Moscow 3-10 August 1964) p. 185-198. 334. D у n o w s к i Witold, 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego w Leningradzie (250th anniversary of the Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography in Leningrad), p. 199-220. 335. L e w i c k i Tadeusz, Źródła arabskie do dziejów Afryki na południe od S a ­ hary (Arab sources on the history of Africa south of the Sahara), p. 221-293 (French summ.). 336. S z y n k i e w i c z Sławoj, Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ zycja społeczna kobiety (The disintegration of the matriachal family on S u ­ matra and the social position of women), p. 294-321 (Engl. summ.). 337. K o h u t n i c k i Bohdan, Podobieństwo e l e m e n t ó w kultur niedźwiedzia u lu­ dów północnych obszarów Ameryki i Azji (Similarity of bear cult elements in the peoples of the northern parts of America and Asia — an attempt to confront two different hypotheses), p. 322-346 (Engl. summ.). 338. M а к u 1 s к i Krzysztof, Historia badań etnograficznych Sahary na tle hi­ storii ogólnej penetracji tej pustyni (A history of ethnographical research in the Sahara againts the background of the general penetration of the desert), p. 347-387. �ANEKS 241 339. B u r c h a r d Przemysław, Z problematyki łuku (The bow), p. 388-421 (Ger­ man summ.). 340. W o l s k i Krzysztof, Garncarstwo południowego Sindu — Pakistan Zachodni (Pottery making in Southern Sindu, Western Pakistan), p. 422-434 (Engl. summ.). 341. P a r a d o w s k a Maria, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Aleksandra Jabłonowskiego o Bliskim Wschodzie (Contribution of Polish explorers to the history of ethnographie. Aleksander Jablonowski's accounts of the Near East), p. 435-439. K R O N I K A — CHRONICLE 342. Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w K a r ­ patach (International Conference on the folk culture of the Carpathians) — Mieczysław Gładysz, p. 440-457. 343. Jubileusz Muzeum Etnograficznego w Warszawie 1888-1963 (Jubilee of the Ethnographical Museum in Warsaw) — Władysław Jeż-Jarecki, p. 457-461. 344. Wystawa jubileuszowa Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (Ju­ bilee exhibition of the Folk Culture and Art Museum in Warsaw) — Wła­ dysław Jeż-Jarecki, p. 461-463. 345. I I I Międzynarodowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych pracowników nauki (III Joint Ethnographical Seminar attended by the assistant staff of various ethnographical institutions) — Teresa Dobrowolska, p. 463-466. 346. Konferencja Demograficzna w Olsztynie (Demographic Conference in Olsztyn) — Adom Wyderko, p. 466-467. 347. Etnografia w Gruzińskiej S R R (Ethnography in the Georgian S S R ) — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz, p. 467-472. 348. Etnografia w ČSRS (Ethnography in Czechoslovakia) — Walerian Sobisiak, p. 472-477. 349. Kongres węgierskich etnografów w Budapeszcie 16-20 X 1963 r. (Congress of Hungarian Ethnographers in Budapest 16-20 October 1963) — Ireno Nizińska, p. 477-482. 350. Etnobotanika w publikacjach Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie К . Marksa w Lipsku (Ethnobotany in the publications of the J . Lips Institute at the K a r l Marx University in Leipzig) — Jadwiga Kucharska, p. 482-486. 351. Etnograficzna monografia muzealna pasterstwa i hodowli owiec we Francji — wystawa „Pasterze Francji" w Musée des Arts et Traditions Populaires w P a ­ ryżu (Monographic ethnographic exhibition on shepherds and sheep rearing in France — „Shepherds of France" exhibition at the Museé des Arts et Traditions Populaires in Paris) — Maria Frankowska, p. 486-497. 352. Ośrodek badań folklorystycznych w Kairze (Folklore Research Centre in Cairo) — Barbara Czerniak, p. 497-501. 353. D r Tadeusz Delimat 28 V I I I 1920 — 91 1964 (In memory of dr Tadeusz Delimat) — Ksawery Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 501-505. 354. Maksym Faddiejewicz Rylski (In memory of Maksym Faddiejewicz Rylski), p. 505. 355. Iwan Izosimowicz Potiechin (In memory of Iwan Izosimowicz Potiechin), p. 505. RECENZJE — REVIEWS 356. Marcel Griaule, Méthode de l'ethnographie, Paris 1957 — Krzysztof ski, p. 507-510. 16 — Etnografia Poiska, XXI/2 Kwaśniew­ �242 357. 358. 359. 360. 361. 362. 363. 364. 365. 366. 367. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379. 380. ANEKS Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la párente, Paris 1949 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 510-514. Essays on the Ritual and Social Relations, Red. Max Gluckman, Manchester 1962 — Zofia Sokolewicz, p. 514-521. Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź— Warszawa 1962 — Jacek Olędzki, p. 521-526. „Prace Etnograficzne", z. 1, K r a k ó w 1963 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu J a ­ giellońskiego) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 527-529. „Studia i Materiały Lubelskie", z. 1, Etnografia, Lublin 1962 — Teresa K a r wicka, p. 529-532. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae". t. I - I V : 1960-1962 — Irena Nizińska, p. 533-545. „Masalebi Sakhartwełos Ethnographiisathwis", t. X I I - X I I I : 1963 Tbilisi — Zbigniew Jasiewicz, Maiko Kwaliaszwili, p. 545-547. „Český Lid", R. 50: 1963 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 548-553. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", 1963 — Danuta Tylkowa, p. 553-557. „Museum", t. X V I : 1963, nr 3 — Jan Bujak, p. 557-560. Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J . Burszty, t. 2, Poznań 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 560-563. Biblioteka Słupska: Słowiańska w i e ś K l u k i , t. 2: 1958; Budownictwo S ł o w i ń ców, t. 5: 1960; Słowińcy i ich kultura, t. 11: 1963 — Magdalena Rostworowska, p. 564-567. Maria Znamierowska-Priifferowa, Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w k r a ­ jach sąsiednich, Toruń 1957 — Jadwiga Kucharska, p. 567-570. Marian Pokropek, Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej, Warszawa 1962 — Wanda Paprocka, p. 570-571. Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w w o j e w ó d z t w i e lubelskim (w X I X i X X wieku), Wrocław 1963, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 24 — Mariaw Pokropek, p. 572. Franziska Beck, Vom Volksleben auf der Danziger Nehrung nach archivalischen Quellen von 1594-1814, Marburg 1962, „Wissenschaftliche Beitráge zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas", Nr 61 — Walerian Sobisiak, p. 572-576. Wolfgang Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, Berlin 1961, Deutsche Ak. d. Wiss. z. Berlin. Veróffentl. d. Inst. f. d. Volkskunde, t. 25 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 576-580. K a r l Baumgarten, Zimmermannwerk in Mecklenburg. Die Scheune, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veroffentlichungen des Instituís für deutsche Volkskunde, t. 26 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 580-582. L'udové stavitel'stvo a b ý v a n i e na Slovensku. Sborník štúdii, Bratislava 1963, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskej Akademie Vied, t. 12 — Zofia Sta­ szczak, p. 582-585. Emanuel Balaš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stabilního katastru, „Český Lid", R. 51: 1964, z. 1, s. 33-43 — Maria Gładyszowa, p. 585-588. Edit Fél, Tomás Hofer, Klára К. Csilléry, Hungarian Peasant Art, Budapest 1958 — Wanda Paprocka, p. 588-590. Micul Atlas Linguistic Romin, seria nouá, t. 1: 1956 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 590-592. Arta Populara din Valea Jiului (Regiunea Hunedoara), pod red. Nicolae D u náre, Bacuresti 1963, Studii de Etnografie, t. 2 — B. Kopczyńska-Jaworska, p. 592-596. Jean-Michel Guilcher, L a tradition populaire de danse en Basse-Bretagne, �ANEKS 243 Paris 1963 — Anna Zadrożyńska, p. 596-599. 381. Placide Rambaud, Economic et sociologie de l a montagne. Albiez — le Vieux en Maurienne, Paris 1962 — Anastazja Kojdecka, p. 600. 382. Lucien Bernot, Blancard René, Nouville un village francais, Paris 1953 — Anastazja Kojdecka, p. 600-601. 383. D. Olderogge, Zapadnyj Sudan w X V - X I X w. w. Oczerki po istorii i istorii kultury, Moskwa—Leningrad 1960 — Jan Tyszkiewicz, p. 601-607. 384. Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Afrykanistów, Akra, grudzień 1962, pod red. S. Strelcyna, Warszawa 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 607-610. 385. Davidson Basil, Czarna Matka, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 610615. 386. Cheikh Anta Diope, L'Unité culturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Krzy­ sztof Makulski, p. 615-618. 387. Andrzej Zajączkowski, Aszanti — K r a j Złotego Tronu, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 618-620. 388. R. N. Ismagiłowa, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja charaktieristika, Moskwa 1963 — Andrzej Woźniak, p. 620-622. 389. Andrew Sharp, Ancient Voyagers in the Pacific, London 1957; Godlewski A. L . , Drogi S y n ó w Słońca, Wrocław 1963 — Barbara Matuszewska-Kohutnicka, p. 622-625. 390. B . Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, br. m. i r. wyd.; Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, br. m. i r. wyd. — Jaceřc Olędzki, p. 626-629. Tom X : 1966 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 391. D o b r o w o l s k i Kazimierz, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Sylwetka naukowa Jana S t a n i s ł a w a Bystronia (Jan S t a n i s ł a w Bystroń), p. 15-30 (French summ.). 392. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Funkcjonalny model kultury w ś w i e t l e ^ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii (A functional model (' of cultural analysis in the light of modern anthropology and sociology), p. 31-60 (Engl. summ.). 393. M a ł k o w s k a Krystyna, Problem akulturacji w etnologii a m e r y k a ń s k i e j (Acculturation in American ethnology), p. 61-73 (Engl. summ.). 394. P i e t r a s z e k Edward, Kultura ludowa i robotnicza wobec w s p ó ł c z e s n e j pro­ blematyki kultury (Peasant and working class and modern problems of culture), p. 74-93 (French summ.). 395. M i l e w s k i Tadeusz, Ludy starożytnych B a ł k a n ó w (People of the Balkans iň ancient times), p. 95-116 (French summ.). 396. B a t o w s k i Henryk, Bałkany. K r a j e i narody bałkańskie. O zmianach treści tych pojęć (The Balkans. The Balkan countries and peoples. Changes in the meaning of those terms), p. 177-126 (French summ.). 397. U r b a ń s k a Barbara, Etnografia historyczna P ó ł w y s p u Bałkańskiego w cza­ sach n o w o ż y t n y c h i dzisiejsza dyferencja etniczna (Historical ethnography of the Balkan Peninsula in modern times, and presend-day ethnical differentia­ tion), p. 127-157 (Russian summ.). 398. P e t e r a Janina, Budownictwo pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Building by Aromun shepherds in Albania), p. 158-177 (Russian summ.). �244 ANEKS 399. M r ó z Lech, O problemie cygańskim (The Gypsy problem), p. 178-195 (French summ.). 400. P a p r o c k a Wanda, Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenie północno-wschodniego Mazowsza w X I X w. — na przykładzie miasta Myszyńca (Conditions determining the development of village trade centres in North-east Mazowsze in the 19th century — illustrated by the town of Myszyniec), p. 176-207 (French summ.). 401. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Olga, Wiejskie tkactwo chałupnicze w B e ł chatowskiem (Weaving as a home industry in the B e ł c h a t ó w region), p. 208-216 (French summ.). 402. G ł a dу s z Mieczysław, Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej — Christo Wakarelski (Research on the development of Bulgarian ethnography — Christo Wakarelski), p. 217-235 (French summ.). 403. F r a n k o w s k a Maria, Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii (The aims and needs of Polish americanistics in the field of ethno­ graphy), p. 237-252 (Engl. summ.). 404. M i l e w s k i Tadeusz, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w od­ biciu j ę z y k o w y m (Origin of the peoples of pre-Columbian America in the light of language), p. 253-280 (Engl. summ.). 405. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii (Economic foundations of the culture of the prairie Indians), p. 281-301 (Engl. summ.). 406. K o h u t n i c k i Bohdan, Proces akulturacji Indian Pueblo (Acculturisation of the Pueblo Indians), p. 302-314, (Russian summ.). 407. S k a z i ń s k a Monika, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z go­ spodarką i ustrojem społecznym (Rituals among the Zuni Indians, and their connections with the economy and social structure), p. 315-338 (Engl. summ.). 408. M a ł k o w s k a Krystyna, Potlatch. Jego rola w kulturze Indian północnozachodniego wybrzeża Kanady (Potlatch. Its role in the culture of the Indians of the North-west coast of Canada), p. 339-375 (Engl. summ.). ., 409. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Przeobrażenia kulturowe Indian Montanu peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską (Cultural changes among the Indians of Peruwian Montana under the influence of contacts with European culture), p. 376-396. 410. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Problemy powiązań Ameryki przedkolum­ bijskiej z Oceanią (Cultural connections between pre-Columbian America and the Pacific Orean), p. 397-421 (Engl. summ.). 411. M r o z e k Anna, Społeczne funkcje Koranu (The social function of the Koran), p. 422-444. 412. L e w i c k í Tadeusz, Awunkulat w średniowiecznej Afryce (The avunculat in mediaeval Africa), p. 445-459. 413. M a r s z e w s k i Tomasz, Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji (Anthropomorphic figures with the bear-masks in the ancient Chinese art), p. 460-474. 414. К a m о с к i Janusz, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich (African collections in Polish museums), p. 475-486. K R O N I K A — CHRONICLE 415. Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku w Poznaniu (Exhibition of Ancient Mexican Art in Poznań) — Stanisław Błaszczyk, p. 487-490. 416. I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 2-4IV1965 (Second �245 ANEKS .Ethnographic Americanistics Seminar, Poznań 2-4 I V 1965), Maria Paradowska, p. 490-493. 417. ; Etnografia w N R D (Ethnography in the German Democratic Republic) — Walerian Sobisiak, p. 493-498. 418. .Badania Szwajcarskiego Instytutu i Muzeum Chleba i Pieczywa (Research done by the Swiss Institute and Museum of Bread and Baking) — Max Warren, . p. 498-506. RECENZJE — REVIEWS 419. 420. 421. 422. 423. 424. 425. 426: : 427. 428.' „Sowietskaja Etnografija", 1963-1964 — Zbigniew Jasiewicz, p. 507-513. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", R. 8: 1964 — Danuta Tylkowa, p. 513-517. „Český L i d " . R. 51: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 518-523. „Muveltség es Hagyomány", Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae. t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Irena Nizińska, p. 523-532. „Revista de Folklor Bucuresti", t. 1-8: 1956-1963 — Maria Misiňska, p. 533-564. „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", Nr 4: 1961 — Maria Misiňska, p. 534-535. „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", Anii 1957, 1958, 1959-1961 — Maria Misiňska, p. 535-539. „Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde", t. 10 (1-2): 1946 — Józef Burszta, p. 540-542. Můsée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1: 1958, nr 6: 1963 — Teresa Komornicka, p. 542-549. Jan Basara, Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, cz. I : Dom mieszkalny. Wrocław 1964 — Marian Pokropek, p. 550-553. Józef Ligęza, Maria Żywirska, Zarys kultury górniczej. Katowice 1964 — Edward Pietraszek, p. 554-56*0. Studia nad przyczynami powstania zbójnictwa w Karpatach Zachodnich, U w a ­ gi na marginesie opracowań polskich (Study of reasons for the emergence of banditry in the Western Carpathians), Henryka Hołda, p. 560-565. Alena Plessingerová, Vý v o j topeniště, jeho využívání á v ý z n a m ve slovenských obcích pod Javorníky. „Sborník Národního Muzea v Praze", Ser. A, t. 17 (4/5): 1963, p. 149-235 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 565-568. Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben. Zürich-Stuttgart 1960 — Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, p. 568-571. • K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und Kommentar der Kloster Inventariums von 1620, Berlin 1963 — Walerian Sobisiak, p. 571-574. Zarys litewskiej etnografii. Lietuviu etnografijos bruožai. Red.: A. Vyšniauskaité. Vilnius 1964, Kalina Skłodowska-Antoniewicz, p. 574-578. Romulus Vuia, Tipuri de pásťorit la romini (sec. X I X — ínceptůl sec. X X ) , Bucuresti 1964, „Studii de Etnografie" Т. 3 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska. p. 578-584. Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia. Ethnological Field-Research in Chitral, Sikkim, and Assam. Preliminary Report. Kobenhavn 1956, Historisk-filologiske Meddelelser" T . 36 nr 2 — Tomasz Marszewski, p. 584-588. Ostatnie książki Oscara Lewisa (The last books of Oscar Lewis) — Andrzej Wożniak, p. 588-591. Ekwador — Istoriko-etnograficzeskije oczerki. Red.: A. W. Jefimow, J . K . G r i gulewicz, W. M. Gonczarow, Moskwa 1963 — Andrzej Wożniak, p. 591-592. ! 429. 430. ' 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. �246 ANEKS 439. Marian Małowist, Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym śred­ niowieczu, Warszawa 1964 — Krzysztof Makulski, p. 593-598. 440. Egipskie czasopismo poświęcone sztuce ludowej (An egyptian periodical dealing with folk art) — Teresa Pfabé, p. 598-602. 441. Dwie książki o Indiach (Two books about India); — Sławoj Szynkiewicz, p. 602607. 442. Markowska Danuta, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ kowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 607-608. Tom X I : 1967 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 443. D y n o w s к i Witold, Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych (Ethnography in current trends of the social sciences), p. 17-29 (Engl. summ.). 444. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Współpraca nauk społecznych w studiach nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw źródłowych (Collaboration between the social sciences in studies of the past and present culture of the Polish rural areas. With reference to new published sources), p. 30-43 (French summ.). 445. G ł a d y s z Mieczysław, Juliusz Zborowski. Z historii etnografii Podhala (Ju­ liusz Zborowski. History of the ethnography of the Podhale district), p. 44-61 (French summ.): 446. D o b r o w o l s k a Agnieszka, Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie (Notes on ethnographic boundaries in central Europe), p. 62-86 (French summ.). 447. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Próba klasyfikacji t y p ó w paster­ stwa karpackiego (An attempt to classify types of pastoralism in the C a r ­ pathians), p. 87-98. 448. G ł a d y s z o w a Maria, O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody, kierunki badawcze. (Peasant buildings in the Polish Carpathians. Problem, methods, research trends), p. 99-111. 449. B a z i ń s k a Barbara, Ślady działania instytucji czarownictwa w pamięci h i ­ storycznej i praktykach pasterzy tatrzańskich (Survivals of magic in pastoral practices in the Tatras), p. 112-131. 450. O l e j n i k Jan, Magiczne wyobrażenia w rejonie Wysokich Tatr (Magic beliefs in the High Tatras), p. 132-149. 451. P i e t r a s z e k Edward, Zmiany wnętrz mieszkalnych we wsi nowotarskiej pod w p ł y w e m urbanizacji (Changes in the interior of houses in Nowy Targ villages under the impact of urbanisation), p. 150-172. 452. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Niektóre aspekty badań nad p o ż y w i e n i e m lud­ ności wiejskiej w Beskidzie Śląskim (Certain aspects of studies on the diet of the rural population in the Silesian Beskides), p. 173-177. 453. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Badania ośrodka krakowskiego nad rzemiosłem wiejskim. Problematyka i propozycje (Studies by Cracow ethnographers on rural handicrafts), p. 178-184. 454. W o j t o w i c z Janina, O Lasowiakach i gwarze lasowskiej. Porównanie wnio­ s k ó w etnografa i językoznawcy (Lasoviaks and their dialect. Comparison of conclusions reached by an ethnographer and a linguist), p. 185-191. �ANEKS 247 455. Ż y w i r s k a Maria, Kurpie w Puszczy Białej (The Kurpie people in the Biała Puszcza), p. 192-202. 456. С h ę t n i к Adam, Tłoki na Kurpiach (Work-bees in the Kurpie district), p. 203-207. 457. P a r a d o w s k a Maria, Karol Brzozowski — podróżnik i badacz Bliskiego Wschodu (Karol Brzozowski — traveller and expert on the Near East), p. 208223. 458. L e w i c k i Tadeusz, Najważniejsze problemy historiografii Afryki subsaharyjskiej na Międzynarodowym Kongresie Historii Afryki w Dar es Salaam 26 I X — 3 X 1965 r. (Key problems in the history of sub-Sahara Africa, raised at the International Congress of the History of Africa in Dar es Salaam), p. 225-264. 459. M r o z e k Anna, Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu (Defense of the value and importance of the individual in the eyes of the Islamic Sufics — mystics), p. 265-284 (Engl. summ.). 460. M a k u l s k i Krzysztof, Wprowadzenie historyczne do zagadnień współczesnej Sahary (A historical introduction to the problem of the Sahara today), p. 285308 (French summ.). 461. P r z e s ł a w s k a Helena, Studia nad problemem rodziny wiejskiej i biedniackiej w Meksyku (A study of rural and slum families in Mexico), p. 309-333 (Engl. summ.). 462. K o h u t n i c k i Bohdan, Zagadnienie rekonstrukcji archeologicznej na pod­ stawie materiałów etnograficznych. Część I : Układy społeczno-kulturowe ludów Australii (Archeological reconstruction on the basis of ethnographic material. Part I : Social and cultural systems among the people of Australia), p. 334-348 (Engl. summ.). 463. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych (Melanesian millenarian movements as an illustration of contemporary cultural change), p. 349-365 (Engl. summ.). 464. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Z dziejów rozwoju form bu­ downictwa ludów koczowniczych Ameryki Północnej. Namiot tipi (History of the development of various forms of building by the nomadic tribes of North America. The tipi tent), p. 366-384. 465. G u n d a Béla, Relikty dawnego rybołówstwa w Karpatach (Traces of ancient fishing customs in the Carpathians), p. 385-395. 466. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A. D. Awdiejewa (Material for studies on the origin of the theatre. Review of hypotheses. A. D. Avdeyev's conception), p. 396-410. 467. P e t e r a Janina, Tkactwo u pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Weaving among the Aromun shepherds in Albania), p. 411-432. 468. P a p r o c k a Wanda, Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu X I X i w X X w. (Sources on the history of the organization of home industries and rural crafts in Great Britain in the late 19th and 20th centuries), p. 433-446. K R O N I K A — CHRONICLE 469. Amerykanistyka radziecka w ostatnim dziesięcioleciu (Soviet Americanistics with the last decade) — Aleksander Posern-Zieliński, p. 447-460. 470. Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykistanie (Ethnographic activity in Tadzhikistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 460-466. �248 ANEKS 471. Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie (Ethnographic centres in Uzbekistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 466-473. 472. Działalność badawcza Niemieckiego Instytutu Etnograficznego przy Niemiec­ kiej Akademii Nauk w Berlinie w latach 1955-1965 (Research by the German Ethnographic Institute of the German Academy of Sciences in Berlin, 19551965) — Reinhard Peesch, p. 473-480. 473. Działalność Instytutu im. Juliusza Lipsa w zakresie etnografii gospodarczej (Work of the Julius Lips Institute on economic ethnography) — Jadwiga Ku­ charska, p. 480-483. 474. Węgierskie muzea etnograficzne (Hungarian ethnographic museums) — Gydngyi Béni, 483-487. 475. Muzea etnograficzne w Bułgarii (Ethnographical museums in Bulgaria) — Maria Misiňska, p. 488-494. 476. Pierwszy Ś w i a t o w y Festiwal Sztuki Murzyńskiej w Dakarze (First World Festival of Negro Art in Dakar) — Krzysztof Wolski, p. 494-500. 477. Wystawa Tatrzańskiej Sztuki Ludowej w Linzu (Exhibition of Tatra Folk Art in Linz) — Jan Bujak, p. 500-503. 478. Informacja etnograficzna krajów demokracji — nowy profil czasopisma „De­ mos" (Information about ethnography in the People's Democracies — new profile of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 504-505. 479. Z działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (Activities of the Polish Ethnographic and Sociological F i l m Society) — Grażyna Dąbrowska, p. 505-507. RECENZJE — REVIEWS 480. Pieski Swiat (Mondo Cane), scenariusz: Gualtiero Jacopetti, zdjęcia: Antonio . Climati i Benito Fratteri, muzyka: Nino Oliviero i Riz Ortolani, komentarz G. Jacopetti, produkcja Cineriz (Włochy 1962) — Jacek Olędzki, p. 508-510. 481. „Sowietskaja Etnografija", 1965 — Zbigniew Jasiewicz, p. 510-514. 482. Kałużyński Stanisław, Mongolia, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 514-516. 483. Andrés Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 516-520. 484. Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", Warszawa 1961; P u ­ trament Jerzy, Cztery strony świata, Warszawa 1963 (rozdz. Mongolskie pa­ storałki); Nowakowski Wiesław, W lakierkach przez Gobi, Warszawa 1964 — Jacek Olędzki, p. 520-527. 485. Stanisław Kałużyński, Głosy z jurty. Przysłowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Warszawa 1960 — Jacek Olędzki, p. 527-529. 486. The Music of the Mongols. Part I : Eastern Mongolia, Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin, T. 8, Ethnography, Stockholm 1943 — Jan Sta­ szewski, p. 529-532. 487. Jerzy Prokopczuk, Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964 •— Krzysztof Makulski, p. 532-536. 488. Nómades et nomadisme au Sahara, Paris 1963 — Krzysztof Makulski, p. 536539. 489. Emilia Horváthová, Cigáni na Slovensku, Bratislava 1964 — Lecři Mróz, p. 539-543. 490. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae", t. 7: 1965 — Irena Niziňska, p. 543-549. 491. „Revišta de Etnografie si Folclor", t. 9: 1964, nr 2, 3, t. 10: 1965, nr 1-6 — Maria Misiňska, p. 549-553. �249 A N E K S 492. Maria Brandon-Albini, Midi vivant. Peuple et culture en Italie du Sud, Paris 1964 — Anna Zadrożyńska-Barącz, p. 553-557. 493.. „Objects et Mondes". L a revue du Musée de 1'Homme, 1961-1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska, p. 557-563. 494. James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society and Culture, Univer­ sity of California Press, Berkeley — Los Angeles 1964, Publications in Anthro­ pology, Vol. 1 — Lech Krzyżaniak, p. 563-565. 495. Worterbuch der Vólkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissenschaften, Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska, p. 565-566. Tom X I I : 1968 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 496. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Fenomenologiczna koncepcja historii i k u l ­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych (Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research), p. 15-28 (Engl. summ.). 497. B i a ł y Zbigniew, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Mało­ polsce południowej w X I X i X X wieku (Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h centuries), p. 29-66. 498. Ł a p i ń s k a Krystyna; „Czas wolny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi („Spare time" in the social consciousness of countryfolk), p. 67-85. 499. К w i 1 e с к i Andrzej, Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce (Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland), p. 86-119. 500. D ą m b s к a Elżbieta, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabyt­ kowym budownictwie polskim (On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building), p. 120-136. 501. G ł a dу s z Mieczysław, Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii. Na margi­ nesie „Symposium o česko-polských vztazích v etnografii" (Some Polish-Czech contacts in the field of ethnography. Sidenotes on the „Symposium o č e s k o polských vztazích v etnografii"), p. 137-144. 502. G ł a dу s z Mieczysław, Włodzimierz Poźniak jako folklorysta. 28 V I 1904 — 291 1967 (Włodzimierz Poźniak as folklorist), p. 145-152. 503. S e t k o w i c z Jan, Rafy orawskie (The „rafy" — kind of small rake to. gather berries with •— of Orawa), p. 153-161. 504. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego znaczenie dla historii etnografii polskiej (Władysław Jablonowski's manuscript and its importance for the history of Polish ethnography), p. 162-172. 505. K u c z y ń s k i Antoni, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii (The first Polish report about the peoples of Siberia), p. 173-187. 506. С h ę t n i к Adam, Tkactwo na Kurpiach. Z teki pośmiertnej Adama Chętnika (Weaving among the inhabitants of Kurpie. From Adam Chetnik's posthumous papers), p. 188-198. 507. M a r k o w s k a Danuta, O l ę d z k i Jacek, S o k o l e w i c z Zofia, Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich (Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds), p. 199-252 (Engl. summ.). 508. S z y n k i e w i c z Sławoj, Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym (Rural community in South Vietnam), p. 253-284. �250 ANEKS 509. G o s w a m i В . В., Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach (Development of anthropological research work — centres in India), p. 285-303. 510. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mira, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu (The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism), p. 304-321. 511. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Pierwotni mieszkańcy Polinezji. Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami Oceanii z A m e r y k ą (The aboriginal inhabitants of Polynesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America), p. 322-358. 512. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Tadeusz Milewski. 1906-1966 (In memory of Tadeusz Milewski), p. 359-361. 513. M i l e w s k i Tadeusz, Wyprawy k u p c ó w azteckich na przełomie V i V I w. Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska (Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth centuries. Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska), p. 362-395. 514. K r z y ż a n i a k Lech, Tenochtitlan w ś w i e t l e niektórych dokumentów z epoki podboju (Tenochtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest), p. 396-413. 515. G a n d e w Christo, O współczesnej metodologii marksistowsko-leninowskiej i problemach etnografii bułgarskiej (On modern Marxist-Leninist methodology and problems of Bulgarian ethnography), p. 414-430. 516. К о 1 e w a Tatiana, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich (The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians), p. 431-451. 517. A r m o n Witold, Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965 (Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945-1965), p. 452-490. 518. J a s i e w i c z Zbigniew, Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X wieku (Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X L X t h and in the X X t h century), p. 491-517. 519. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachod­ nich T u w i ń c ó w . Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa (Shepherd­ ing and milk farming of a regional group of the U S S R called the West Tuwincy. Sidenotes to the last works of L . P. Potapow), p. 518-524. K R O N I K A — CHRONICLE •520. Sytuacja etnografii w Polsce (Situation of ethnography in Poland) — Kazimierz Dobrowolski, p. 525-529. 521. O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etno­ grafii rolnictwa (The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography) — Mario Biernacka, p. 529-533. 522. Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu (The social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec) — Andrzej Woźniak, p. 533-535. RECENZJE — REVIEWS 523. Zarys dziejów religii, pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 536-541. 524. Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Warszawa 1966 — Jacek Olędzki, p. 541-546. �ANEKS 251 525. „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego", Wrocław, t. 1: 1963 — Zbi­ gniew Jasiewicz, p. 546-551. 526. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 19641966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku") — Anna Pytlińska, p. 551-555. 527. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich (Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Carpathian regions) — Maria Gładyszowa, p. 555-559. 528. Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře, Bratislava 1966 — Ludwik Kunz, p. 559-562. 529. W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 562-566. 530. Siegmund Musiat, Zur Lebenweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlausitz, Bautzen 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 566-568. 531. Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a . Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a, Lucien L é v y - B r u h l , sa vie, son oeuvre avec un e x p o s é de sa philosophie, Paris 1963 (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl...) — Eligía Gąs­ sowska, p. 568-575. 532. Zoe A. Marsh, Kingsnorth G. W., A n Introduction to the History of East Africa, Cambridge 1961 — Leszek Dzięgiel, p. 575-579. 533. Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965 — Anna Rudzińska, p. 580-584. Tom X I I I (1): 1969 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P;APERS, S T U D I E S AND M A T E R I A L S 534. M a ł k o w s k a Krystyna, Uwagi o modelu (Some remarks on models), p. 11-23 (Engl. summ.). 535. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z Zofia, O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej (Some limitations of functionalism-structuralism in eyplaining cultural change), p. 25-41. 536. U n g e h e u e r Grażyna, Czynniki kształtujące współczesną strukturę zajęć rzemieślniczych we wsi Zawoja w powiecie Sucha (Factors affecting the presentday structure of handicrafts in the village of Zawoja in the country of Sucha), p. 43-62. 537. W i e r u s z e w s k a Maria, Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych (The sanction of public opinion in Polish folk rituals and customs), p. 63-72. 538. S w i e n k o Henryk, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego (The history of a lost manuscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 73-85. 539. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii (Polish travellers' contribution to the history of ethnography. Józef Kopec's accounts of the peoples of Siberia), p. 87-128. 540. W r ó b l e w s k i Tadeusz, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu w latach 1945-1967 (The Ethnography Department at the Adam Mickiewicz University in Poznań, 1945-1967), p. 129-143. 541. K u c h a r s k a Jadwiga, Etnografia w Szwecji (Ethnography in Sweden), p. 145-149. �252 ANEKS 542. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu (A picture of the traditional material < culture of Denmark in open-air museums), p. 151-170. 543. K o w a l s k i Marek Arpad, Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii (Ethnographic museums in Denmark), p. 171-182. 544. M а к u 1 s ki Krzysztof, „Négritude" w kategoriach antropologii kulturowej („Négritude" as a problem in cultural anthropology), p. 183-198 (French summ.). 545. K o m o r o w s k i Zygmunt, Historyczne i etniczne tło przemian społecznych w Senegalu (The historical and ethnic background of social changes in Senegal), p. 199-220 (French summ.). 546. T y m o w s k i Michał, Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru (Mediaeval fishing in the bend of the Niger), p. 221-242 (French summ.). 547. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Wkład indiańskiej historiografii w po­ znanie dziejów podboju Ameryki (American Indian historians' contribution to our knowledge of the conquest of America), p. 243-263 (Engl. summ.). ; KRONIKA — CHRONICLE 548. I I Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (Second Polish Ethnographical Conference) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 265-267. 549. Marian Sobieski (In memory of Marian Sobieski) — Jan Staszewski, p. 267274. 550. Wolfgang Steinitz i jego dzieło (Wolfgang Steinitz and his work) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 274-276. 551. Wystawa „Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes" w Paryżu (Exhibition ..Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes in Paris) — Barbara Kohutnicka, p. 277. RECENZJE — REVIEWS 552. Alfred Métraux, Inkowie, Warszawa 1968 — Andrzej Woźniak, p. 279-281. 553. Juan Comas, L a antropología social aplicada en México. Trayectoria y anto­ logía, México 1964 — Maciej Krukowski, p. 281-285. 554. Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy Wielka­ nocnej, Warszawa 1966; Aleksander Michajłowicz Kondratów, Wielokany Ostrowa Paschi, Moskwa 1966 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 285-291. 555. J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London 1965 — Wanda Paprocka, p. 291-294. 556. ..Revista de Etnografie si Folklor", t. 11: 1966, nr 1-6 — Maria Misińska, . p. 294-296. 557. Béla Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest 1966 — Eugenia Nagy, Bro­ nisława Jaworska, p. 296-300. 558. Czuner Taksami Michajłowicz, Niwchi. Sowriemiennoje chozjajstwo, kultura i byt, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 300-305. 559. A. F . , Jefimow, M. I . Biełow, O. M. Mieduszewskaja, Atłas gieograficzeskich otkrytij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie X V I I - X V I I I w w , Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 305-309. 560. Derk Kinnane, The Kurds and Kurdistan, London — New York 1964; Abdul Rahman Ghassemlou, Kurdistan and the Kurds, Praha 1965 — Maria Para­ dowska, p. 310-312. 561. Paolo Toschi, II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populari), Milano 1967, Conosci 1'Italiana, t. 11 — Anna Koziełł, p. 312-314. �253 ANEKS Tom XIII (2): 1969 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 562. G ł a d y s z Mieczysław, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej. 26 I I I 1888 — 18 I I 1968 (In memory of Siguard Erixon), р. Ц-25 (French summ.). 563. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j (Spontaneous changes in the villages of South Poland after World War I I ) , p. 27-39 (Engl. summ.). 564. K w a ś n i e w i c z Władysław, Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (The integral method of Kazimierz Dobrowolski), p. 41-57 (Engl. summ.). 565. W a l i g ó r s k i Andrzej, Implikacje teoretyczne etnograficznych badań tere­ nowych (Theoretical implications of ethnographical field studies), p. 59-63. 566. M a r k o w s k a Danuta, Wspólnota terytorialna a styczności społeczne (Ter­ ritorial community and social contacts), p. 65-79. 567. K u c h a r s k a Jadwiga, Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na terenie północnych Kaszub (Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the Northern Kaszuby area), p. 81-96. 568. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlan­ dii (The background of cultural separatism in Ireland), p. 97-114 (Engl. summ.). 569. M а к u 1 s к i Krzysztof, Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki (Pan-Africanism and cultural reality in Africa), p. 114-131 (French summ.). 570. M r o z e k Anna, Wybrane aspekty islamu sudańskiego (Certain aspects of Islam in the Sudan), p. 133-169 (Engl. summ.). 571. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Black Power, p. 171-198 (Engl. summ.). 572. В a 1 a s s a Iván, Z działalności naukowej i organizacyjnej węgierskich placó­ wek etnograficznych (Ethnographic centres in Hungary. Research and orga­ nization), p. 199-215. 573. O l e j n i k Jan, W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr. Strój ludowy (The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra. Highland costume), p. 217-245. K R O N I K A — CHRONICLE 574. Uczczenie zasług naukowych Profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych P A N (Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski. Meeting of the Ethnographic Com­ mission of the History Committee of the Polish Academy of Sciences) — Edward Pietraszek, p. 247-250. 575. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Smolenice 11-18IX 1967 r. (International conference on research on peasant culture in the Carpathians, Smolenice 11-181X 1967) — Maria Gładyszowa, p. 250-261. i 576. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czaso­ pisma „Demos" (International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 261265. �254 ANEKS RECENZJE — REVIEWS 577. l á n Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Bratislava 1967 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 267-269. 578. Ladislav Leng, Sl o v e ns ké 1'údové hudobné nástroje, Bratislava 1967 — Andre} Sulitka, p. 269-271. 579. Nautologia i „Ethnologia Marítima" (Nautology and „Ethnologia Marítima" — Aleksander Posern-Zieliński, p. 271-278. 580. „Afričan Arts" („Arts d'Afrique"), t. 1: 1967, nr 1 — KTZyszťof Makulski, p. 278-282. 581. Hanna Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski, p. 282-285. Vol. X I V (1): 1970 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 582. D ą b r o w s k a Grażyna, Uwagi o metodach badań polskich tańców ludowych (Notes on methods of studying Polish folk dances), p. 11-23. 583. K w i l e c k i Andrzej, Współżycie z ludnością polską i przemiany kulturalne w grupie Ł e m k ó w (Cultural changes among the Lems, and relations between them and the Polish population), p. 25-56, 584. K o w a l s k i Marek Arpad, Polacy w Danii (Poles in Denmark), p. 57-73. 585. K u c z y ń s k i Antoni, Etnograficzny obraz Syberii w ś w i e t l e osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego (An ethnographic picture of Siberia i n the light of an 18th century account by Ludwik Sienicki), p. 75-102. 586. D y n o w s k i Witold, Etnologia japońska. Jej obraz na V I I I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio (Japanese ethno­ logy as seen at the Eight International Congress of Anthropology and Ethno­ logy in Tokio), p. 103-121. 587. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandzka kultura narodowa: zespół zani­ kających treści (The vanishing national culture of Ireland), p. 123-137 (Engl, summ.). 588. C i e c h a n o w i c z Krzysztof, Z zagadnień modernizacji rolnictwa francuskie­ go. Wyniki badań w gminach Thuboeuf, - Haleine i Tesse-Froulay (Problems arising in the modernisation of French agriculture — results of investigations in the villages of Thuboeuf, Haleine and Tesse-Froulay), p. 139-157. 589. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Współczesne badania na Nowej Gwinei. Wyprawa Departamentu Etnograficznego British Museum i wystawa „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters 1963-64" (Contemporary research in New Guinea. Expedition of the Ethnographic Department of the British Museum, and an exhibition on „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters, 1963-64"), p. 159176. 590. K a ł u ż y ń s k i Stanisław, Terminologia p o k r e w i e ń s t w a u l u d ó w mongolskich (The terminology of kinship among the peoples of Mongolia), p. 177-201. 591. L a t u s e k Adam, Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń (The chadak — a Mongolian good wishes sash), p. 203-224. 592. M a k u l s k i Krzysztof, Model funkcjonowania gospodarki K e l Ahaggar 19451954 (Model of the functioning of the economy of K e l Ahaggar 1945-1954), p. 225-264. 593. M r ó z Lech, Cygańskie mieszkania. Próba typologii (Gypsy homes. A n attempt at typology), p. 265-282 (Engl. summ.). �ANEKS 265 KRONIKA — CHRONICLE 594. Sesja etnograficzna poświęcona kulturze ludowej Pomorza, Słupsk 9-11 wrze­ śnia 1968 r. (Ethnographical session devoted to the folk culture of Pomerania, Słupsk, 9-11 September 1968) — Hugona Ostrowśka-W ójcikowa, p. 283-287. RECENZJE — REVIEWS 595. „Sowietskaja Etnografija", 1966-1967 — Zbigniew Jasiewicz, p. 288-293. 596. Leksika Polesja, Matieriały dla dialektnogo słowarja, Moskwa 1968 — Alicia Bednarczuk, p. 293-296. 597. Wielka rodzina we współczesnej literaturze etnograficznej Gruzji i Armenii (The extended family in the modern ethnographical literature of Georgia and Armenia) — Andrzej Woźniak, p. 296-300. 598. P. I . Puczków, Nasielenije Okieanii. Etnogeograficzeskij obzor, Moskwa 1967 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 300-305. 599. J . Beaujeu-Gamier, Geography of Population, Aberdeen 1966 — Leszek Dzię­ giel, p. 306-309. 600. Thom Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York — Washing­ ton — London 1966 — Leszek Dzięgiel, p. 309-311. 601. Social Stratification in Tribal Africa, Red. Ladislav Holý, Praha 1968 — Krzy­ sztof Makulski, p. 311-314. 602. Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Kopenhaga 1963 — Krzysztof Makulski, p. 314-318. 603. Hermann Bausinger, Zur Volkskunde der industriellen Gesellschaft, „Zeitschrift des Deutschen Verbandes der Gewerbelehrer е. V . Die Berufsbildende Schule", Nr 5: 1964, s. 320-330 — Gerhard Kloska, p. 319-321. 604. Hermann Bausinger, Zur K r i t i k der Folklorismuskritik, in: Populus Revisus. Beitrage zur Erforschung der Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61-72 — Gerhard Kloska, p. 322-325. 605. G . N. Nasse, The Italo-Albanian Villages of Southern Italy, Washington 1964 — Antoni Kuczyński, p. 325-328. 606. William H . Alkire, Lamotrek Atoll and Inter-Island Socioeconomic Ties, T h e University of Illinois Press, Urbana and London 1965 — Konrad Wypych, p. 328-329. 607. Biblioteka Etnografii Polskiej w latach 1958-1968 (Bibliography of Polish Ethnography, 1958-1968) — Zyta Kwiecińska, p. 329-336. Tom X I V (2): 1970 ARTYKUŁY, K O M U N I K A T Y — P A P E R S , R E P O R T S 608. F r a n k o w s k a Maria, Problemy i kierunki etnologii m e k s y k a ń s k i e j (Problems: and directions of Mexican ethnology), p. 11-38 (Engl. summ.). 609. N о 1 a s с о Margarita, Region Cholula (The Cholula region), p. 39-53 (Engl, summ.). 610. T a z b i r Janusz, Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej (The discovery of America and the conquista in old Polish literature), p. 55-74 (Engl. summ.). 611. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w X I X i X X w. (From the history of Polish-Mexican relations in the 19th and 20th centuries), p. 75-94 (Engl. summ.). 612. A d a m o w i c z o w i e Helena i Stanisław, Kultura Lakandonów i jej prze- �256 613. 614. 615. 616. 617. 618. 619. ANEKS obrażenia w X X wieku (The Lacandon culture and its transformations during the 20th century), p. 95-113 (Engl. summ.). P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Dorobek meksykańskiej archeologii i etno­ grafii w świetle opracowań bibliograficznych (Achievements of Mexican archeology and ethnography; a bibliographical survey), p. 115-133 (Engl. summ.). M r ó z Lech, Cyganie m e k s y k a ń s c y i obraz zmian zachodzących w życiu C y ­ g a n ó w w Ameryce (The Mexican Gypsies and the changes in life of Gypsies in America), p. 135-155 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku (Metal in precolumbian Mexico cultures), p. 157-170 (Engl. summ.). M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku (Musical instruments in old Mexico), p. 171-187 (Engl, summ.). С h w o j к a Tadeusz, Z teoretycznych rozważań nad folklorem muzycznym Meksyku (Some theoretical problems of musical folklore of Mexico), p. 189-196 (Engl. summ.). > Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandia — dwa państwa, dwa narody (Ireland — two states, two nations), p. 197-205 (Engl. summ.). Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Nowa dziedzina deficytowa — etnografia Europy (The new deficient discipline, the ethnography of Europe), p. 207-214. KRONIKA — CHRONICLE '620. I I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 18-20IV1969 (The 3rd Seminar in American Ethnography, Poznań April 18-20, 1969) — Maria Paradowska, p. 215-222. RECENZJE — REVIEWS '621. Centralizm czy Federacja? (Centralism or federalism?) — Leszek Dzięgiel, p. 223-227. 622. Women of Tropical Africa, Red. Denise Paulme, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 227-230. 623. Micael Blundell, So Rough a Wind — The Kenya Memoirs, London 1964 — Leszek Dzięgiel, p. 230-234. 624. Iskusstwo tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Red. D. Olderogge, Mo­ skwa 1968 — Marek Arpad Kowalski, p. 234-240. 625. Russkie. Istoriko-etnograficzeskij atlas. Ziemledielije. Kriestjanskoje żiliszcze. Kriestjanskaja odieżda. Sieriedina X I X — naczalo X X wieka, Red. W. A. Ale­ ksandrów, Moskwa 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 240-242. 626. S. I . Rudienko, Kultura H u n ó w i noinulińskie kurhany, Moskwa — Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski, p. 242-245. 627. Uwagi do bibliografii socjologii wsi polskiej 1918-1965 opracowanej przez L i i i Marię Szwengrub (Remarks to the „Bibliography of Polish Rural Sociology" by L i l i Maria Szwengrub) — Gerhard Konrad Kloska, p. 245-250. 628. Konrad Bajan, Tadeusz Hunek, Roman Malinowski, Kółka rolnicze w Polsce, Warszawa 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 250-253. Tom X V (1): 1971 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S •629. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, T у 1 к o w a Danuta, Irena Nizińska 4 11924 — 12 VI1969 (In memory of Irena Nizińska), p. 11-14. �ANEKS 630. 631. 632. 633. 634. 635. 636. 637. 638. 639. 267 D y n o w s k i Witold, Założenia metodologiczne badań [we wsi Gramada w B u ł ­ garii] (Methodological assumption of the survey in the village of Gramada in Bulgaria), p. 15-33 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań (The village Gramada. Research problems and organization), p. 35-40 (Engl. summ.). Biernacka Maria, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada (The family and the local community of the Bulgarian village Gramada), p. 41-89 (Engl. summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie (The standard of living and budget of a Gramada peasant family), p. 91-125 (Engl. summ.). P a p r o c k a Wanda, Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczegól­ nym u w z g l ę d n i e n i e m rzemiosła (Occupational structure of Gramada w i t h special emphasis on handicraft), p. 127-162 (Engl. summ.). P o k r o p e k Marian, Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada (Spatial pattern and architecture in Gramada), p. 163-194 (Engl. summ.). M i c h a j ł o w a Ganka, Odbicie przemian ekonomiczno-społecznych ostatnie­ go stulecia w odzieży i stroju mieszkańców Gramady (Socio-economic changes of the recent century as reflected in garments and dresses of the inhabitants of Gramada), p. 195-223 (Engl. summ.). К o 1 e w a Tatiana, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady (The role of tribal and family rites i n the life of the inhabitants of Gramada), p. 225-248 (Engl. summ.). F a b i a ń s k i Jan, Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w świetle relacji Jana Potockiego (Northern Caucasus at the break of the 18th and 19th centuries as described by Jan Potocki), p. 249-283 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania (Ethnical structure of contemporary Georgia and its historical background), p. 285-301. K R O N I K A — CHRONICLE 640. Norweskie parki etnograficzne (Ethnographic parks of Norway) — Irena Turпаи, p. 303-307. 641. Muzeum pod otwartym niebem w Tbilisi (A museum under the open sky in Tbilisi) — Edward Pietraszek, p. 308-310. 642. Muzeum w Sieradzu (A museum at Sieradz) — Elżbieta Delida, p. 310-313. RECENZJE — REVIEWS 643. Strukturalizm a marksizm. Wybór a rt y k u ł ó w ze specjalnego numeru „La Pensée" pt. Structuralisme et marxisme, t. 11: 1967. Z francuskiego tłumaczyli: A. Brodzka i A. Weinsberg-Wajda. Wstęp: Tadeusz M . Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard Konrad Kloska, p. 315-320. 644. A. F . Ewing, Industry in Africa, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 321-325. 645. Kofi A. Busia, Africa in Search of Democracy, London 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 325-329. 646. Dmitrij Olderogge, Afrikanische Kunst. Aus den Afrika-Sammlungen des Mu­ seums für Anthropologie und Ethnographie, Leningrad, Praha 1969 — Marek Arpad Kowalski, p. 329-333. 647. Ladislav Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen der Ost- und S ü d afrikanischen Stamme, Praha 1967 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-339. 17 — Etnografia Polska, XXI/2 �258 ANEKS 648. Wasil Todorow, Migracionnite procesí i njakoi sociamo-ikonomiezeski i k u l turno-bitowi probierni na cełoto, Sofija 1968 — Wanda Paprocka, p. 339-342. 649. Kustaa Vilkuna, Zur Geschichte des finnischen Pierdes, „Studia Fennica", t. 13: 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 343-344. 650. „Populus Revisus". BeitrSge zur Erforschung der Gegenwart. Volksleben, t. 14. Untersuchungen des Ludwig Uhland — Instituts der Universitat Tubingen im Auftrag der Tübinger Vereinigung für Volkskunde herausgegeben von H e r ­ mann Bausinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert Schwedt, Tubingen 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 345-346. 651. „Ziemia i Pieśń" — autonomiczny dodatek kwartalny dwutygodnika społecznokulturalnego „Kamena", Lublin—Białystok—Kielce—Rzeszów, sierpień 1969 — Violetta Krawczyk, p. 346-348. Vol. X V (2): 1971 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 652. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski (Theoretical assumptions and a feasible program of work on a synthesis of Polish ethnography), p. 11-16. 653. G a j e к Józef, Znaczenie Polskiego Atlasu Etnograficznego dla etnografii Polski (The significance of the Polish Atlas of Ethnography for Polish ethno­ graphy), p. 17-36. 654. W o ź n i a k Andrzej, Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia (The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment), p. 37-51. 655. K a r a ś Mieczysław, Stare i nowe warstwy toponimiczne w polskich K a r p a ­ tach (Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians), p. 53-67. 656. F r a n k o w s k a Maria, Procesy akulturacyjne w indiańskich społecznościach Meksyku (Processes of acculturation in Indian communities in Mexico), p. 69-102. 657. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu (A revival of evolutionism. Basic problems and theoretical assumptions of the English neo- evolutionism), p. 103-136 (Engl. summ.). 658. M a k u l s k i Krzysztof, Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar 1954-1965 (Changes in economic and social life of K e l Ahaggar 1954-1965), p. 137-159. 659. K o w a l s k i Marek Arpad, Sztuka Afryki Wschodniej (The art of Eastern Africa), p. 161-184 (Engl. summ.). 660. K o w a l s k i Marek Arpad, Związki Danii z Afryką (Denmark's relations with Africa), p. 185-200. 661. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. „Pamiętnik" Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I w. (A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source), p. 201-223. 662. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej (The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethno­ graphy), p. 225-250. 663. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu (The dualistic aspects of the origin of feudalism), p. 251-274. �ANEKS 259 664. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej (The two meanings of the term „authority" in Bystron's model of folk culture), p. 275-279. K R O N I K A — CHRONICLE 665. I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w Ułan Bator, 3-101X 1970 r. (II International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-10, 1970) — Zofia Sokolewicz, Danuta Markowska, p. 281-284. 666. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" (Meeting of the Editorial Board of „Ethnologia Europaea") — K[rzysztof] M[akulski], p. 284285. 667. Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współcze­ snością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, 4-6 V I 1970 (A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6 1970) — Krystyna Małkowska, p. 286. RECENZJE — REVIEWS 668. Tomasz Marszewski, The age of maize cultivation in Asia (a review of hypotheses and new ethnographical, linguistic and historical data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The age of maize cultivation in Asia (Further investigations), „Folia Orientalia", t. 10: 1969 s. 91-191 — Tadeusz Lewicki, p. 287-294. 669. Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój. Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska, p. 295-297. 670. Vólkerkunde für Jedermann. Leipzig 1966 — Janusz Kamocki, p. 297-299. 671. Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism. „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969 (1/3), s. 247-266 — Vioíeíta Krawczyk, p. 299-302. 672. Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece. New York 1965 — Anna Kuczyńska, p. 302-304. 673. Materiały do Etnografii Gruzji. „Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis", t. 14: 1968 — Edward Pietraszek, p. 304-306. 674. A. I. Robakidze, The Social Structure of the Caucasian Mountaineers. Moskov 1968 — Edward Pietraszek, p. 307-308. 675. Neli Bregadze, Mits micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi. Tbilisi 1969 — Edward Pietraszek, p. 308-309. Tom X V I (1): 1972 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 676. N i z i ń s k a Irena, M a r k o w s k a Danuta, Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla (The basic occupations of the villagers of Gramada: Agriculture and husbandry), p. 11-55 (Engl. summ.). 677. P i s k o r z Jerzy Adam, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnic­ twa. Na przykładzie wsi okolic Ciechanowca (Social and economic aspects of mechanization of agriculture. An analysis of a village near Ciechanowiec), p. 57-78. �260 ANEKS 678. K l o s k a Gerhard, Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarcka (Edward Westermarck's ethological theory of morals), p. 79-114 (Engl. summ.). 679. N o w i c k a E w a , Typologia ruchów społecznych wśród l u d ó w pierwotnych (A typology of social movements among the primitive peoples), p. 115-142 (Engl. summ.). 680. D z i ę g i e l Leszek, Sudan — konflikt nierównych partnerów (Sudan — a conflict of unequal partners), p. 143-174. 681. K o w a l s k i Marek Arpad, Duńskie badania arktyczne (The Danish Arctic researches), p. 175-200. 682. O b r ę b s k i Józef, Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej (A ritual and social structure of a Macedonian village), p. 201-213. 683. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Pozycja Józefa Obrębskiego w etnografii polskiej (The position of Józef Obrębski in Polish ethnography), p. 215-219. 684. R. S. W a s s i n g, Asmat, kultura ł o w c ó w g ł ó w w południowo-zachodniej No­ wej Gwinei (Asmat: a culture of head-hunters in South-western New Guinea), p. 221-251. 685. R i n c z e n В., Chowusun — hipnotyzm szamanów mongolskich (Chowusun — hipnotism of Mongolian shamans), p. 253-258. 686. Ż u k o w s k a Natalia L . , Cagan Uwgun — postać lamajskiego panteonu. Wspól­ ne elementy modelu Białego Starca u l u d ó w wschodniej Azji (Cagan Uwgun. A personage of the lamaistic pantheon), p. 259-265. 687. W a s i l e w s k i Eustachy, Kasty indyjskie (The Indian castes), p. 267-280. 688. S t o m m a Ludwik, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych (An attempt at a structural analysis of four mediaeval legends), p. 281-293. K R O N I K A — CHRONICLE 689. I V Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna, 13-14 listopada 1970 (The I V Polish Ethnographical Conference, November 13-14, 1970) — Mirosława Cecylia Drozd, p. 295. 690. Ogólnopolskie Studenckie Seminarium Etnograficzne w Warszawie (The Ethno­ graphic Seminar of Polish Students in Warsaw) — Tadeusz Maciej Ciołek, p. 295-298. 691. Z działalności studenckiej Sekcji Amerykanistycznej (Activities of the students Americanist Section) — Anna Urban, p. 298-299. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 692. S z y n k i e w i c z Sławoj, Tajna Historia Mongołów jako źródło etnograficzne (The Secret History of the Mongols as an ethnographical source), p. 300-311. 693. W o ź n i a k Andrzej, Zagadnienie procesów etnicznych w radzieckiej litera­ turze etnograficznej (The problem of ethnic processes in the Soviet ethno­ graphical literature), p. 312-320. 694. M r ó z Lech, Próba klasyfikacji grup cygańskich (A tentative classification of Gypsy groups), p. 321-325. 695. Gordon K . Lewis, The Growth of the Modern West Indies, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 326-333. 696. Andrzej Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-336. 697. E r i c R. Wolf, Peasants, New Jersey 1966 — Agnieszka Bartelska, p. 336-338. 698. Etel Fél, Hofer Tamas, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, Viking Fund Publications in Anthropology, Nr 46 — Agnieszka Bartelska, p. 338-341. �ANEKS 261 699. Frank M. Mifsud, Customary Land L a w in Africa, Rome 1967, F A O Legislative Series, No. 7 —Anna Partyka, p. 341-347. 700. K i t Elliott, A n African School. A Record of Experience, Cambridge University Press, 1970 — Anna Partyka, p. 347-353. 701. Problem periodyzacji prahistorii w ujęciu etnograficznym. Dyskusja wśród etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej nad pracą I . Sellnow (The problem of periodisation of the prehistorie times in ethnographical approach. A discussion of East-German ethnographers on I . Sellnow's work) — Andrzej Prinke, p. 353-357. Tom X V I (2): 1972 R E F E R A T Y , K O M U N I K A T Y , ARTYKUŁY — P A P E R S . COMMUNICATIONS 702. F r a n k o w s k a Maria, Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku (Some problems of religious syncretism among Mexican Indians), p. 11-30 (Engl. summ.). 703. T a z b i r Janusz, Misje religijne wśród Indian w X V I wieku (Religious missions among Indians in the 16th century), p. 31-50 (Engl. summ.). 704. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach (Catholicism, protestantism and the formation of nations in the Antilles), p. 51-67 (Engl. summ.). 705. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Koncepcja zbawienia w doktrynach r u ­ chów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej (The concepts of salvation in the doctrines of religious-political movements of North American Indians), p. 69-91 (Engl. summ.). 706. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Funkcje millenarystycznego mitu w r u ­ chach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní (The functions of the millenarian myth in social-religious movements of Tupí — Guaraní Indians), p. 93-116 (Engl. summ.). 707. W a l e n d o w s k a Barbara, Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyki (Common elements in the syncretic religions of the Antilles), p. 117-132 (Engl. summ.). 708. N o w i c k a E w a , Indiański shakeryzm (The Indian Shakerism), p. 133-149 (Engl. summ.). 709. P a r a d o w s k a Maria, X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii (The 17th century relation by Krzysztof Arciszewski as a source to the study of beliefs of Indians of the Brasilian coast), p. 151-170 (Engl. summ.). 710. K u l a Marcin, Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu k u l ­ turowego (The brasilian movement of the „Palmares" as a case of cultural syncretism), p. 171-176. 711. H r a n k o w s k a Teresa, Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahia (Afro-Brasilian Candomble rites in the state Bahia), p. 177-183. 712. B r y k c z y ń s k i Piotr, Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki (The cult background of the forms of precolumbian Mezoamerican architecture), p. 185-189. 713. U r b a n Anna, Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim (Animals in the art and beliefs of Andes Mountains cultures before the Incan period), p. 191-198. 714. K o h u t n i c k i Bohdan, Nowe formy społecznego protestu Indian — okupacja �262 715. 716. 717. 718. 719. 720. ANEKS Alcatraz (New form of Indian social protest: the occupation of Alcatraz), p. 199-204. P a r a d o w s k a Maria, Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja I V Etno­ graficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25IV1971 (A report of the seminar discussion: the IVth Ethnographic Seminar in American Studies, Poznań, April 23-25 1971), p. 205-219. M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Stanowiska człowieka pre­ historycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycz­ nych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru (The find of a prehistorie man within the „lomas" as an instance of climatic and hydrological influence upon precolumbian colonization in the westeland of the Peruvian Andes), p. 221-230. K l o s k a Gerhard, Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych? (Do the values interfere in the propositions of the social sciences?), p. 231-244. К о 1 e w a Tatiana, Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura (Customs and rituals: their dynamics, function and structure), p. 245-258. K r ó l i k o w s k a Elżbieta, Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i infor­ macji naukowej (Some remarks on scientific documentation and information), p. 259-266. R y b i ń s k i Adam, Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. Uwagi ogólne (Stabilizing processes among nomad shepherds. General remarks), p. 267-277. KRONIKA — CHRONICLE 721. Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej (Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical eypedition) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 278-280. 722. V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii (The VIth International Display of Folklore in Yugoslavia) — Kalina Skłodowska-Antonowicz, p. 280282. 723. Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego. I I I seminarium orga­ nizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem (Contemporary transformations of the rural ateas of the district of Olsztyn — the I l l r d seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7-9, 1971) — Małgorzata Orlewicz, p. 282284. RECENZJE — REVIEWS 724. Chozjajstwo i matierialnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X w w „ Red. W. K . Gardanów, Moskwa 1971 — Andrzej Woźniak, p. 285-288. 725. Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriguí, Panama, Washington 1968, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 288-291. Tom X V I I (1): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 726. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, P o k r e w i e ń s t w o fikcyjne w kultu­ rze ludowej Słowiańszczyzny — próba interpretacji (Fictitious kinship in slavinic folk culture. A tentative interpretation), p. 11-18. �ANEKS 263 727. P a r a d o w s k a Maria, Pamiętniki polskie i ich wartość źródłowa w bada­ niach kultury l u d ó w pozaeuropejskich (Polish memoirs as sources for the study of non-European cultures), p. 19-39 (Engl. summ.). 728. P r i n к e Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii (Can ethnographical data be used for archeological comparisons), p. 41-66 (Engl. summ.). 729. Ł a p i ń s k a Krystyna, Postawy wobec wolnego czasu na wsi uprzemysło­ wionej (Attitudes towards leisure in industrialized rural areas), p. 67-81. 730. B i e r n a c k a Maria, Osady uchodźców greckich w Bieszczadach (Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains), p. 83-93. 731. P a p r o c k a Wanda, Problematyka współczesnych przemian w kulturze l u ­ dowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów (Contemporary changes in folk culture as seen in recent writings by Czech and Slovakian ethnographers), p. 95-104. 732. W i e r u s z e w s k a Maria, Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru (The integrative and educative function of folklore), p. 105-113. 733. K u c z y ń s k i Antoni, S k a r ż y ń s k i Tomasz, Spichrze o kopulasto sklepio­ nym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny (Granaries with cupola-vaulted frames south from Opole), p. 115-129. 734. K a r w i c k a Teresa, Zakazy związane z drzewami i m o t y w u j ą c e je wierzenia (Taboos related to trees and the underlying beliefs), p. 131-140. 735. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A . Tokariewa (De­ velopment and morphology of religion of clan-tribal societies), p. 141-169 (Engl, summ.). 736. K o w a l s k i Marek Arpad, Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii (Re­ marks on folk culture in Denmark), p. 171-192. RECENZJE — REVIEWS 737. Rejony uprzemysławiane. Problematyka i badania, praca zbiór., Warszawa 1971 — Agnieszka Baranowska, p. 193-195. 738. Jarmila Štástná, Změny ve sposobu života tkalců na Náchodsku v procesu industrializace, Praha 1970 — Wanda Paprocka, p. 195-198. 739. Stan Steiner, The new Indian, New York — Evanstone — London 1968 — Ewa Nowicka, p. 198-204. 740. Language Use and Social Change. Problems of Multilingualism with Special Reference to Eastern Africa, Red. W. H . Whitley, Oxford University Press, London 1971 — Leszek Dzięgiel, p. 204-206. 741. John C . de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, t. I : The Synthesis; t. I I : The Case Studies, Baltimore, Maryland 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 207-210. 742. Sylvia Leith-Ross, African Women. A Study in the Ibo of Nigeria, New York 1965 — Anna Partyka, p. 210-214. 743. Ester Boserup, Woman's Role in Economic Development, London 1970 — Anna Partyka, p. 214-219. 743a. Africa Remembered, Narratives by West Africans from the E r a of the Slave Trade, Red. Philip D. Curtin, The University of Wisconsin Press, Madison, Milwaukee, London 1968 — Anna Partyka, p. 219-226. 744. Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer in prakolumbischer Zeit, Leipzig 1970, Musikgeschichte in Bildern. Band 2: Musik des Altertums — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 226-227. �264 ANEKS 745. Polesje (Lingwistika, archeologia, toponimika), Red. W. W. Martynow, N. I . T o ł stoj, Moskwa 1968 — Alicja Bednarczuk, p. 227-231. 746. G. A. Siergiejewa, Arczyńcy, Moskwa 1967 — Edward Pietraszek, p. 231-238 747. L e w Abramowicz Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, od matierinskogo roda к sosiedskoj obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 238-245. 748. Ludmiła Wasilewna Chomicz, Nieńcy, istoriko-etnograficzeskie oczerki, Mo­ skwa—Leningrad 1966 — Antoni Kuczyński, p. 245-252. 749. Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968 — Leon Młyński, p. 252-257. 750. Konrad Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kubarego, Wrocław 1969 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. 751. Spichlerze Opolszczyzny, Kraków 1967 — Antoni Kuczyński, p. 260-261. 752. Muzeum Wsi Opolskiej, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 261-262. 753. Wiatraki i m ł y n y wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 262-264. Tom X V I I (2): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND M A T E R I A L S 754. P i e k a r c z y k Stanisław, Aksjologia antropologiczna i aksjologia formalna. Wybór zagadnień (Anthropological and formal axiology. Selected problems), p. 11-40 (Engl. summ.). 755. T o m i c k i Ryszard, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej (Tradition and its meaning in peasant culture), p. 41-58. 756. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Materiały do „alchemii gestów" (Materials to the ..alchemy of gestures"), p. 59-79. 757. O l ę d z k i Jacek, Chün bajna (Khün Bayna), p. 81-145 (Engl. summ.). 758. S z e m i ń s k i Jan, O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu (On the mysterious beginnings of the Tavantinsuyu empire), p. 147-178 (Spanish summ.). 759. M a c i e r e w i c z Antoni, Inkap Runam, czyli o tym jak rządzono T a w a n ­ tinsuyu (Inkap Runam, or on how Tavantinsuyu was ruled), p. 179-212 (Spanish summ.). 760. T o m i c k i Ryszard, Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze l u d ó w Nahua w X V - X V I wieku (Art as „the only relity" in the culture of the Nahua tribes in the 15th and 16th centuries), p. 213-224. 761. D z i ę g i e l Leszek, Rolnictwo chłopskie Afryki wschodniej u progu niepod­ ległości (Peasant agriculture in East Africa on the verge of independence;, p. 225-248. KRONTKA — C H R O N I C L E 762. I V Seminarium NauEowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych p o ś w i ę ­ cone przemianom m a ł y c h miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego, Iława, 29-31 maja 1972 r. (The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to trans­ formations of small towns in the Olsztyn voivodship, Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz, p. 249-250. 763. V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. (The V l t h Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972) — Krystyna Tubaja, p. 251-253. �265 ANEKS R E C E N Z J E — REVIEWS 764. N . N. Dłkow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — pietroglify Piegtymielja, Moskwa 1971 — Antoni Kuczyński, p. 255-256. 765. R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewnjaja kultura Koriakow, Nowosibirsk 1971 — Antoni Kuczyński, p. 256-258. 766. R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I X V I I I (1): 1974 MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 767. K l o s k a Gerhard, Ewolucja oddzielenia opisu od powinności (The evolutionof the distinction between description and obligation), p. 11-46 (Engl. summ.). 768. W o ź n i a k Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie na mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w. (The family and the peasant farm in Mazovian serfdom village in the 18th century), p. 47-55. 769. D r o z d Mirosława С , Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń prze­ ciw normom społecznym. Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwoc­ kiego (Conflict situations resulting from tresspasses against social norms. On. the example of a rural community in the district of Otwock), p. 57-62. 770. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i pro­ blematyka badań (Roumanian ethnography. Organization and problems of research), p. 63-84. 771. P i e t r a s z e k Edward, Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji. (Polonezkoy: a Polish peasant community in Turkey), p. 85-98. 772. P o s e r n - , Z i e l i ń s k i Aleksander, Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata (Conservative and revolu­ tionary tendencies in social-religious movements of the Third World), p. 99-128 (Engl. summ.). 773. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Indianie w eridokolonialnej strukturze społecznej Mezoameryki (Indians in the endocolonial social structure of Middle America), p. 129-160 (Spanish summ.). 774. D z i ę g i e l Leszek, Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości (The East African peasant and his situation after the winning of independence), p. 161-190. 775. S z y n k i e w i c z Alicja, Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii (The shaping of money market in Mongolia), p. 191-208. 776. D a s z d z e w e g Bütedijn, Adaptacja kleru lamajskiego do pracy społecznie użytecznej (Adaptation of the Lamaist clergy to socially useful work), p. 209220. 777. P l i t Florian, Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym (The relation of the range of shepherd nomadism in Africa to geographical environment), p. 221-233. KRONIKA — CHRONICLE 778. Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972 (Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian culture i society in 1972), — S ł a w o j Szynkiewicz, p. 235-238. �266 ANEKS R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 779. S z y n k i e w i c z S ł a w o j , Badania etnograficzne w Demokratycznej Republice Wietnamu (Ethnographic researches in the Democratic Republic of Vietnam), p. 239-244. 780. K u c z y ń s k i Antoni, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Siero­ szewskiego (The alleged discovery of an unknown maniscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 245-248. 781. D z i ę g i e l Leszek, Kolonializm w Czarnej Afryce (Colonialism in Black Africa), p. 249-252. 782. Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972 — Ryszard Tomicki, p. 252-257. 783. Gunnar Myrdal, Objektivitát in der Sozialforschung, Frankfurt am Mein 1971 — Gerhard Kloska, p. 257-264. 784. Tóth Janos, Az Orsěgek népi építészete, Budapest 1971 — Jerzy Czajkowski, p. 264-266. 785. Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 — Zbigniew Jasiewicz, p. 266-269. 786. Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi pery­ feryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971 — Leon Grela, p. 269-272. 787. Budownictwo ludowe Opolszczyzny, K r a k ó w 1970 — Antoni Kuczyński, p. 272273. 788. Leksika Polesja u prastory i czasie, Mińsk 1971 — Alicjo Bednarczuk, p. 273275. 789. E . B . Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 275-276. Tom X V I I I (2): 1974 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 790. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Włodzimierz Antoniewicz i jego p o w i ą ­ zania z etnografią. Wspomnienie pośmiertne (Włodzimierz Antoniewicz and his connections with ethnography. A n obituary), p. 11-15. 791. D[ynowski] W[itold], Prof. D r Antonio Jorge Diaz ((In memory of Prof. Dr Antonio Jorge Diaz), p. 16-17. 792. B u r s z t a Józef, Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbior­ czym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na I I Kongres Nauki Polskiej (Problems of ethnography, proposed to be discusses in the comprehensive report of the Sub-section of History, Archeo­ logy and History of Material Culture, read to the Hnd Congress of Polish Science), p. 19-22. 793. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Ocena dorobku i perspektywy etnografii (An appreciation of achievements and the perspectives of ethnography), p. 23-31. .794. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad „Syntezą etnografii Polski" (Theoretical and methodological aspects of researches on folk cu­ stoms. A contribution to the discussion on the „Synthesis of Polish Ethnog­ raphy") p. 33-55 (Engl. summ.). �ANEKS 267 795. T o m i c k i Ryszard, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K . K w a ś n i e w i c z (Customs and rituals. Remarks on the paper by K . K w a ś niewicz), p. 57-63. 796. D r o z d Mirosława Cecylia, Współczesne przemiany we wsi Goworki pod w p ł y w e m zatrudnienia pozarolniczego (Contemporary changes in the village Goworki near Ostrołęka as a result of non-agricultural employment), p. 65-85 (Engl. summ.). 797. D z i ę g i e l Leszek, Chłopstwo Afryki Wschodniej pod presją modernizacji (Peasant population in East Africa under the impact of modernization), p. 87128. 798. W i n n e r Irene Portis, Studia nad społecznościami chłopskimi w antropo­ logii amerykańskiej (Studies on peasant communities in American anthro­ pology), p. 129-144. 799. M a c i e r e w i c z Antoni, Upadek Tawantinsuyu czyli z czego żyli Inkowie (The fall of Tawantinsuyu, or what the Incas lived on), p. 145-178 (Spanish summ.). 800. T o m i c k i Ryszard, Funkcjonowanie rzeczywistej i mitycznej struktury prze­ strzennej Tenochtitlán (The functioning of the real and mythical structure of space in Tenochtitlán), p. 179-196 (Spanish summ.). 801. P a r a d o w s k a Maria, Badania Ignacego Domeyki nad kulturą A r a u k a n ó w (Studies by Ignacy Domeyko on Araucanian culture), p. 197-230 (Engl. summ.). KRONIKA — CHRONICLE 802. Robocza narada europejskich ekspertów od zagadnień rybołówstwa w Toru­ niu (The Conference of European fishing experts in Toruń) — Jadwiga Ku­ charska, p. 231-232. 803. Fishing Conference in Toruń (Poland). A rough proposal of conclusions — Maria Znamierowska-Priifferowa, Jadwiga Kucharska, Dietrich Treide, p. 232233. 804. I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne w Bułgarii (The Hnd National S y m ­ posium on Folklore in Bulgary) — Tatiana Koleva, p. 234-236. 805. I Sympozjum poświęcone ludom koczowniczym i ich roli w formowaniu się cywilizacji Środkowej Azji, Ułan Bator (The 1st Symposium on the role of the nomadic peoples in the civilization of Middle Asia, Ulan Bator) — Witold Dynowski, p. 236-240. 806. I X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, C h i ­ cago — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 240-244. 807. Konferencja naukowa poświęcona historii kontaktów polsko-rosyjskich w dzie­ dzinie etnografii, Wrocław, 19-20 I X 1973 (The Conference on the history of Polish-Russian contacts in ethnography, Wroclaw, September 18th and 19th 1973) — Sławoj Szynkiewicz, p. 244-245. R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 808. Seminaria afrykanistyczne Międzynarodowego Instytutu Afrykanistyki (Semi­ nars in African Studies by the International Institute for African Studies), — Anna Partyka, p. 247-253. 809. „Prace Etnograficzne". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Nr 1-6: 1963-1972 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 253-259. �268 ANEKS Tom X I X (1): 1975 ARTYKUŁY, STUDIA 1 MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 810. G ł a d y s z o w a Maria, Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu S l a w i s t ó w (Prom Conferences of the 7th International Congress of Slavic Studies), p. 1130. 811. D r o z d Mirosława Cecylia, Kontakty handlowe wsi (Trade contacts of the country), p. 31-50 (Engl. summ.). 812. S t o m m a Ludwik, Rytuał pokładzin w Polsce — analiza strukturalna (The ritual of consummation of marriage in Poland. A structural analysis), p. 51-64. 813. K a n t o r Ryszard, Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności pla­ cówek etnograficznych (The use of film in didactic activities of ethnographic institutions), p. 65-81 (Engl. summ.). 814. S t o m m a Ludwik, Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I — Analiza statystyczna bazy materiałowej (The state of research on Polish rituals from the m i d - X V I I I c. Part I — Statistical analysis of collected data), p. 83-92. 815. S e t k o w i c z Jan, Przyczynki do genezy pasterstwa owczego w Beskidzie Żywieckim w świetle toponomastyki puszczańskiej (A contribution to the origin of sheep shepherding in Beskid Żywiecki in the light of toponomastics of the region Pilsko), p. 93-107 (Russian summ.). 816. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Kategoria przestrzeni w kulturze koczow­ niczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej (The category of space in nomadic culture. A spatial analysis of the Mongolian yurta), p. 109-128. 817. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, Kto komu m ó w i „pan" w Addis Abebie? Szkic sociolingwistyczny (Who says „Sir" to whom in Addis Abeba? A n essay i n sociolinguistics), p. 129-142 (Engl. summ.). 818. W o l s k i Krzysztof, Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie (Tradi­ tional raising of grapevines in Afghanistan), p. 143-162 (Engl. summ.). 819. P e n к a 1 a Danuta, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej (The cul­ ture Hero in Polynesian mythology), p. 163-191. K R O N I K A — CHRONICLE 820. Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakładu Etnografii I H K M PAN" w roku 1973 (A report of the works of Mongolian expedition of the Depart­ ment of Ethnography of I H K M P A N in 1973) — Jerzy Sławomir Wasilew­ ski, p. 193-194. 821. Wystawa rzeźby w drewnie plemienia Makonde w Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu, 1973 (An exhibition of Makonda wood sculpture in the Ethnog­ raphic Museum in Zagreb, 1973) — Bogusław Zydok, p. 195-196. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 822. R o b o t y c k i Czesław, Cywilizacja współczesna a społeczności plemienne (Contemporary civilization and tribal communities), p. 197-205. 823. D z i ę g i e l Leszek, Z problematyki współczesnego Afganistanu (Some pro­ blems of contemporary Afghanistan), p. 206-208. 824. S i e r a w s k a Dorota, Wielkie odkrycia a staropolska mentalność (The great discoveries and the mentality of old Polishmen), p. 209-212. 825. J . Śmiałowski, Zarobkowanie pozarolnicze ludności rolniczej w Królestwie �269 A N E K S Polskim w latach przeduwłaszczeniowych (1815-1864), Łódź 1973 — Edward Pietraszek, p. 212-217. 826. Gruzinskoje narodnoje poeticzeskoje tworczestwo, Red. E . Wirsaladze, K . S i charulidze, M. Czikowani, Tbilisi 1972 — Andrzej Woźniak, p. 217-221. Tom X I X (2): 1975 ARTYKUŁY. STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 827. N e y m a n Elżbieta, Maria Ossowska 1896-1974 (In memory of Maria Ossow­ ska), p. 11-18. 828. D z i ę g i e l Leszek, Andrzej Waligórski 1908-1974 (In memory of Andrzej Waligórski), p. 19-23. 829. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Etnografia Polska w trzydziestoleciu Pol­ skiej Rzeczypospolitej Ludowej. Związek z tradycją i nowe kierunki badań (Ethnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's R e ­ public. Traditions and new directions), p. 25-65 (Engl. summ.). 830. P a p r o c k a Wanda, Biblioteka Etnografii Polskiej (The Library of Polish Ethnography), p. 67-72. 831. В o h d a n o w i c z Janusz, Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie X X X lecia (Achievements of the Atlas oí Ethnography during the recent thirty years), p. 73-78. 832. D y n o w s к i Witold, P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie (The State Ethnographical Museum in Warsaw), p. 79-90. 833. W o ź n i a k Maria, Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" (Problems of Folk art in work of the Rese­ arch Workshop of the „Cepelia" Association), p. 91-108. 834. K l o s k a Gerhard, Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych (Re­ flections on three models of social sciences), p. 109-137 (Engl. summ.). 835. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior, p. 141-148. 836. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu (The sources of relative deprivation and the origins of the Sha­ kers movement), p. 149-181. 837. K i e n i e w i c z Jan, Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej (The caste order in precolonial Kerala), p. 183-195. 838. K o w a l s k i Marek Arpad, Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści (Tribal art in Africa — its name and its contents), p. 197-219. K R O N I K A — CHRONICLE 839. V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 19-20 I V 1974 rok (The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974) — Maria Paradowska, p. 221-225. 840. Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy. V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 r. w ośrodku Z H P w Waszecie (A multiaspect approach to the problem of authority on community level — the 6th seminar of the W. Kętrzyński Rese­ arch Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center in Waszeta) — Małgorzata Orlewicz, p. 225-227. 841. Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Ethnography in works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences) — Zbigniew Jasiewicz, p. 227-228. �270 ANEKS ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 1 R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 842. M r ó z Lech, Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 (You cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973), p. 229-234. 843. D z i ę g i e l Leszek, Burzliwe dzieje górskiego narodu (The stormy history of a mountain nation), p. 235-240. 844. Z i ó ł k o w s k i Mariusz, Najnowsze badania nad kompleksem miejskim T i wanaku (Recent researches on the urban complex at Tiwanaku), p. 241-247. 845. C z a j k a Henryka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych. Struk­ tura treści, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973 — Ryszard Tomicki, p. 247-255. 846. Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak, p. 255. 847. Narodnoje Iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich, p. 256-260. 848. Ellen Marie Mager0y, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich, p. 260262. 849. Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich, p. 263265. 850. Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazie­ lich, p. 265-267. 851. Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich, p. 267-269. 852. „Vrulje". Glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, 1972, nr 2 — Barbara Bazie­ lich, p. 269-271. 853. Aboriginal Man and Environment in Australia, Red. D. J . Mulvaney, J . G o l son, Canberra 1971 — Adam Paluch, p. 271-274. 854. A. Treichel, Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums im Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka, p. 275-278. 855. M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti), Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz, p. 278-282. Tom X X (1): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 856. O l ę d z k i Jacek, Ksawery Piwocki 1901-1974 (In memory of Ksawery P i wocki), p. 11-15. 857. Ł o p u s z a ń s k i Bolesław, Tadeusz Seweryn 1894-1975 (In memory of T a ­ deusz Seweryn), p. 17-24. 858. M r ó z Lech, Mit i m y ś l e n i e mityczne (The myth and mythical thinking), p. 25-45 (Engl. summ.). 859. T o m i c k i Ryszard, S ł o w i a ń s k i mit kosmogoniczny (The Slavic cosmogonical myth), p. 47-97. 860. S t o m m a Ludwik, Mit Alkmeny (The myth of Alcmena), p. 99-110. 861. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania (Social anthropology as a subject of teaching), p. 111-125. 862. D z i ę g i e l Leszek, Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym (The traditional building in Afghanistan as example of the harmony between the natural and cultural environment), p. 127-146. 863. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, A b r e h a Aseffa, Formy własności ziemskiej �271 ANEKS i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu historycznym (The forms of land property and social stratification in the Ethiopian country­ side. A tentative historical analysis), p. 147-183 (Engl. summ.). 864. K r z a n o w s k a Roma, K r z a n o w s k i Andrzej, Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w p ó ł n o c n y m Peru (Folk pottery in the Alto Ch|icama valley, Northern Peru), p. 187-214 (Spanish summ.). 865. K u d a t - S e r t e l Ayse, Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tu­ reckiej (Marriage by rape and flight in the Turkish countryside), p. 215-235.. KRONIKA — CHRONICLE 866. Nowy księgozbiór naukowy (A new learned library) — Leszek Dzięgiel, p. 237-239. 867. Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 (Works of the Mongolian expedition 1974 of the Ethnography Workshop of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 239-241. 868. Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę (The African collection of Roger de la Burdę) — Leszek Dzięgiel, p. 241-242. 869. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu (Researches on the culture of the Gypse population in the region bordering with the Tatra Mountains) — Adam Bartosz, p. 243-249. 870. Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań (Changes in a country family (the villages Waleriany and Nowa Huta, the voivodship of Skiernie­ wice, formerly Łódź), a research report) — Danuta Kalinowska, Anna Kule­ sza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska, p. 249-253. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — R E V I E W S AND SURVEYS 371. T o m i c k i Ryszard, W kręgu m i t ó w peruwiańskich (In the circle of Peru­ vian myths), p. 255-270. 872. A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973 — Lech Mróz, p. 270-274. 873. Marian Pokropek, Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płock 1974 — Maria Woźniakowa, p. 274-276. 874. A. Theile, Sztuka Afryki, Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski, p. 276280. 875. A. E . Ter-Sarkisjanc, Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Longina Jakubowska, p. 281-283. 876. M. Sużikow, G. Diemakow, Wlijanije podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a Ata 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 283-285. 877. Siemja как obiekt fiłosowskogo i socijołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 286-289. Tom X X (2): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND MATERIALS 878. K l o s k a Gerhard, W p ł y w wartości na proces badawczy w naukach spo­ łecznych (The influence of values on the research process in the social scien­ ces), p. 11-34 (Engl. summ.). �272 ANEKS 879. W i e r z b i c k i Zbigniew Т., Metodologiczne rozważania o ponownych mono­ grafiach wiejskich społeczności lokalnych (Methodological considerations about the repeated monographs of the rural local communities), p. 35-65. 880. S o k o l e w i c z Zofia, Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich (The traditional pattern of the culture of Mongolian shepherds), p. 67-83. 881. S z y n k i e w i c z Sławoj, Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organi­ zacji w społeczeństwie postrodowym (Kin groups among the Mongols. A study of organisation in a post-tribal society), p. 95-145 (Russ. summ.). 882. S z a t k o w s k a Janina, Ruchliwość społeczna kast w Indiach (Social mobi­ lity of the castes in India), p. 147-170. 883. B o h d a n o w i c z Janusz, Przyczynek do rozważań nad genezą „chałupy podcieniowej" na Warmii i Mazurach (A contribution to the studies on the origin of the „arcade hut" on Warmia and Żuławy), p. 171-179. 884. B o h d a n o w i c z Janusz, Plecione beczki na ziarno (Plaited casks for grain), p. 181-200. 885. C z e k a l i ń s k a Alicja, J a k u b o w s k a Longina, J a s i с z e к Małgorzata, P r e w e n c k a Grażyna, Motywy zawierania m a ł ż e ń s t w a system wartościo­ wania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie (Motives of marriage and the system of evaluation. A n analysis of materials from the village Wólka Zamkowa, Białystok district), p. 201-214. KRONIKA — CHRONICLE 886. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii naro­ dów słowiańskich" (Topics and problems of the international session on ..Ethnography of the Slavonic Nations") — Maria Gładyszowa, p. 215-220. 887. Turystyka czynnikiem aktywizacji regionu (Tourism as a factor of activisation of a region) — Małgorzata Orlewicz, p. 220-222. 888. X V I I I Sesja Stałej Międzynarodowej Konferencji Ałtaistycznej Bloomington 26 V I — 5 V I I 1975 (The 18th Session of the Permanent International Con­ ference for the Altai, Bloomington, June 29 — July 5, 1975) — Edward Tryjarski, p. 222-224. �INDEKS AUTORSKI — AUTHORS' INDEX Abreha Asefía 863 Adamowicz Helena 612 Adamowicz Stanisław 612 Adamus Krystyna 45, 51, 144 Antoniewicz Włodzimierz 86 Armon Witold 115, 517 Balassa Ivan 572 Baláš Emanuel 166 Barabás Jeno 141 Baranowska Agnieszka 669, 697, 698, 737 Bartelska Agnieszka see Baranowska Agnieszka Bartosz Adam 869 Batowski Henryk 396 Bazielich Barbara 11, 847-852 Bazielichówna Barbara see BazielichBarbara Bazińska Barbara 449 Bednarczuk Alicja 596, 745, 788 Biały Zbigniew 65, 497 Biernacka Maria 32, 49, 121, 194, 521, 632, 730 Błaszczyk Stanisław 415 Boglár L . 275 Bogucki Kazimierz 165 Bohdanowicz Janusz 831, 883, 884 Bratanic Branimir 87 Bronicz Stanisław 9, 15, 88, 139 Brykczyński Piotr 712 Brzeska Wanda 60 Bujka Jan 177, 366, 477 Burchard P r z e m y s ł a w 339 Burchardówna Helena 228 Burgstaller Ernst 222 Burszta Józef 328, 426, 792 Butura Valeriu 174 Chętnik Adam 456, 506 Chwojka Tadeusz 617 Ciechanowicz Krzysztof 588 Ciołek Tadeusz Maciej 664, 690, 756, 835 Cywińska Izabella 67 18 — Etnografia Polska, ХХИ2 Czajkowski Jerzy 784 Czekalińska Alicja 885 Czerniak Barbara 352 Damrosz Anna 148 Damrosz Jerzy 47, 206 Daszdzeweg Bütedijn 776 Daszewski Wiktor Andrzej 252, 320 Dąbrowska Grażyna 479, 582 Dąbrowski Krzysztof 626 Dąmbska Elżbieta 500 Dekowski Piotr 183 Delida Elżbieta 642 Dembińska Maria 113 Dobrowolska Agnieszka 446 Dobrowolska Danuta 8, 21, 23, 24, 70, 231 Dobrowolska Teresa 345 Dobrowolski Kazimierz 1, 4, 112, 293, 391, 520, 563 Drozd Mirosława Cecylia 689, 769, 811 Dubiel Ludwik 14 Dunáre Nicolae 140, 170, 189 Dynowski Witold 34, 57, 212, 237, 307, 313, 334, 443, 586, 630, 791, 832 Dzierżykray-Rogalski T. 249 Dzięgiel Leszek 146, 288, 291, 319, 384, 532, 599, 600, 621, 622, 623, 645, 680, 695, 740, 741, 761, 774, 797, 823, 828, 843, 862, 866, 868 76, 150, 796, 247, 805, 323, 644, 781, Erixon Sigurd 89, 156 Fabiański Jan 638 Foldes László 169 Frankowska Maria 25, 117, 351, 403, 608, 656, 702 Frenklowa Giza 167 Fryczowa Maria 27 Fryś E w a 20 Gajek Józef 653 �274 TJNDEKS A U T O R S K I Galas Piotr 63 Ganckaja Olga 142 Gandew Christo 515 Gansiniec Hyszard 90 Gansiniec Zofia 91 Gasitaszwili Guram 347 Gavazzi Milován 92 Gąssowska Eligia 531 Gerlach Alicja 59 German Franciszek 205 Gładysz Mieczysław 5, 42, 84, 123, 128, 182, 193, 342, 402, 445, 501, 502, 562 Gładyszowa Maria 13, 187, 376, 448, 527, 575, 810, 886 Goswami В. B. 509 Gotkiewicz Marian 198 Grabowski Tadeusz 93 Grabski Władysław 68 Grela Leon 786 Gunda B é l a 465 Gyóngyi Bérů 474 Haltsonen Sulo 94 Hejnosz Wojciech 95 Hofer Tomás 191 Hołda Henryka 430 Horák Jiří 96, 168 Hrankowska Teresa 711 Jacobeit Wolfgang 197, 235, 236 Jakubowska Longina 875, 885 Jamka Rudolf 151, 180 Jankowska Anna 75 Jasiczek Małgorzata 885 Jasiewicz Zbigniew 234, 244, 347, 363, 419, 470, 471, 481, 518, 525, 595, 785, 841 Jaworska Bronisława see KopczyńskaJaworska Bronisława Jeřábek Richard 127, 164, 221 Jest Corneille 303 Jewsiewicki B o g u m i ł 301 Jeż-Jarecki W ł a d y s ł a w 119, 204, 343, 344 Johnová Helena 175, 223 Jost Henryk 216 Jostowa Wanda 159, 217, 218 Judenko Konstanty 55 Kabzińska-Stawarz Iwona 876, 877 Kalinowska Danuta 870 Kałużyński S t a n i s ł a w 590 Kamocki Janusz 414, 670 Kantor Ryszard 813 Karaś Mieczysław 655 Karwicka Teresa 361, 734, 854 Kaznowska-Jarecka Barbara 178 Kieniewicz Jan 837 Klimaszewska Jadwiga 16, 20, 41, 114 Kloska Gerhard (Konrad) 603, 604, 625, 627, 628, 643, 649, 650, 678, 717, 767, 783, 834, 878 Kohutnicka Barbara see MatuszewskaKohutnicka Barbara Kohutnicki Bohdan 337, 406, 462, 714 Kojdecka Anastazja 292, 381, 382 Kolewa Tatiana 516, 637, 718, 804 Komornicka Teresa 427 Komorowski Zygmunt 545 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 29, 77, 140, 161, 162, 171, 188, 190, 209, 379, 435, 447, 557, 631, 633, 806 Koschmieder E r w i n 97 Kostrzewski Józef 98 Kotula Franciszek 62 Kowalewski Zbigniew Marcin 571, 773 Kowalik Jadwiga 287 Kowalska-Lewicka Anna 18, 130, 157, 186, 214, 219, 227, 229, 230, 299, 409, 431, 512, 519, 548, 577 Kowalski Marek Arpad 543, 584, 624, 646, 647, 659, 660, 681, 696, 736, 838, 874 Koziełł Anna 561 Kozłowski Janusz K . 181 Krawczyk Violetta 651, 671 Królikowska Elżbieta 719 Krukowski Maciej 553 Krzanowska Roma[na] 616, 716, 725, 744, 864 Krzanowski Andrzej 616, 716, 725, 744, 864 Krzyżaniak Lech 494, 514 Kucharska Jadwiga 326, 350, 369, 473, 495, 541, 567, 802, 803 Kuczyńska Anna 672 Kuczyński Antoni 505, 529, 539, 558, 559, 585, 605, 661, 733, 747, 748, 750, 751, 752, 753, 764, 765, 766, 780, 787, 789 Kudat-Sartel Ayse 865 K u l a Marcin 710 Kulesza Anna 870 Kynusz Antoni 215 Kunz Ludwik 528 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 33, 36, 40, 41, 46, 99, 116, 196, 243, 276, 283, 302, 309, 327, 333, 353, 357, 360, 367, 373, 391, �275 INDEKS AUTORSKI 442.. 444, 478, 550, 576, 652, 683, 790, 793, 829 Kwaliszwili Maika 363 Kwaśniewicz Krystyna 124, 329, 794 Kwaśniewicz Władysław 22, 61, 124, 172, 199, 564 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 330, 356, 374, 378 Kwiecińska Zyta 607 Kwilecki Andrzej 499, 583 Nagy Eugenia 557 Nasz Adolf 43, 102 Nedo Pavol 137 Neyman Elżbieta 827 Nizińska Irena 10, 136, 332, 422, 490, 676 Nolasco Margarita 609 Nowicka E w a 679, 708, 739 Nowik Małgorzata 870 Latusek Adam 591 Lechowska-Bujak Maria 184, 210 Lewicki Tadeusz 195, 238, 304, 335, 458, 668 Ligęza Józef 17, 100 Linnus Jüri 220 Łapińska Krystyna 498, 729 Łepkowski Tadeusz 611, 704 Łopuszański Bolesław 857 Obrębski Józef 682 Olejnik Jan 450, 573 Olędzki Jacek 50, 359, 390, 480, 482-485, 507, 524, 757, 856 Olszewska-Dyoniziak Barbara 285, 295, 392, 861 Olszowy Barbara 69, 332 Orlewicz Małgorzata 723, 762, 840, 887 Ostrowska Elżbieta 208 Ostrowska-Wójcikowa Hugona 594 Maciejewska Joanna 242, 290, 322 Macierewicz Antoni 759, 799 Makulski Krzysztof 212, 232, 239, 245, 250, 253-259, 284, 286, 308, 311, 312, 338, 385-387, 439, 460, 487, 488, 544, 569, 580, 581, 592, 601, 602, 658, 666 Małkowska Krystyna 147, 393, 408, 534, 667 Mantel-Niećko Joanna 817, 863 Mańkowska Romana see Krzanowska Romafna] Markowska Danuta 8, 203, 246, 294, 331, 507, 566, 665, 676 Marszewski Tomasz 310, 324, 413, 436 Matušek Małgorzata 173 Matuszewska-Kohutnicka Barbara 389, 405, 464, 551, 589 Michajłowa Ganka 636 Milewski Jan 277 Milewski Tadeusz 395, 404, 513 Misińska Maria 12, 30, 31, 163, 179, 423425, 475, 491, 556 Mjartan Ján 101 Młyński Leon 749 Moszyńska Barbara 85 Moszyński Kazimierz 2, 39 Mrozek Anna 411, 459, 570 Mróz Lech 399, 489, 593, 614, 694, 842, 858, 872 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 401, 432 Myrcik-Markowska Danuta see Markow­ ska Danuta Palošija Djurdjica 135 Paluch Adam 853 Paprocka Wanda 58, 72, 81, 246, 370, 377, 400, 468, 555, 634, 648, 731, 738, 830 Paradowska Maria 341, 416, 457, 504, 560, 620, 662, 709, 715, 727, 801, 839 Partyka .Anna 699, 700, 742, 743, 743a, 808 P a w ł o w s k a Jadwiga 120 Peesche Reinhard 472 Penkala Danuta 819 Petera Janina 201, 398, 467 Pfabé Teresa 440 Piaścik Franciszek 66 Piekarczyk Stanisław 754 Pietraszek Edward 38, 80, 83, 143, 224, 296, 314, 394, 429, 451, 574, 641, 673, 674, 675, 746, 771, 825 Piskorz Jerzy Adam 677 Piwocki Ksawery 353 Plit Florian 777 Pokropek Marian 52, 371, 428, 635 Polonec Andrej 160 Popiela Wojciech 298 Posern-Zielińska Mira see Posern-Zie­ lińska Mirosława Posern-Zielińska Mirosława 510, 542, 547, 705, 836 Posern-Zieliński Aleksander 410, 463, 469, 511, 523, 554, 579, 598, 613, 657, 706, 735, 772 Prewencka Grażyna 885 412, 349, 362, �276 INDEKS AUTORSKI Prinke Andrzej 701, 728 Przesławska Helena 461 Pytlińska Anna 526 Regulska Elżbieta 870 Reinfuss Roman 103, 153 Rinczen B. 685 Robotycki Czesław 822 Rostworowska M . 368 Rudzińska Anna 533 Rybiński Adam 720 Sągajłło-Kaczanowska Maria 118 Setkowicz Jan 503, 815 Sierawska Dorota 824 Skarżyński Tomasz 733 Skazińska Monika 407 S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z Halina 434, 722 Sławski Franciszek 104 Sobieska Jadwiga 300 Sobisiak Walerian 348, 372, 417, 433 Sokolewicz Zofia 36, 37, 48, 75, 233, 358, 507, 535, 665, 880 Staszczak Zofia 35, 316, 318, 375 Staszczakówna Zofia see Staszczak Zofia Staszewski Jan 486, 549 Stockmann Doris 138 Stojak Antoni 78, 149, 297 Stomma Ludwik.688, 812, 814, 860 Stránská Drahomíra 132 Strelcyn Stefan 248 Studnicki Franciszek 192 Sulika Andrej 578 Swienko Henryk 538 Szatkowska Janina 882 Szemiński Jan 758 Szromba Zofia see Szromba-Rysowa Zo­ fia Szromba-Rysowa Zofia 71, 82, 125, 133, 225, 315, 332, 364, 421, 452, 530, 629, 770 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 165 Szwengrub L i i i Maria 54, 79 Szydłowski Jerzy 6 Szyfelbejn Zofia see Sokolewicz Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Zofia see Sokole­ wicz Zofia Szyfer Anna 56 Szynkiewicz Alicja 775 Szynkiewicz S ł a w o j 289, 325, 336, 441, 508, 692, 778, 779, 807, 855, 881 Štika Jaroslav 155 Taszycki Witold 105 Tazbir Janusz 610, 703 Tokariew S. A. 106 Tomasik Jacek 129 Tomicki Ryszard 755, 760, 782, 795, 800, 845, 859, 871 Treide Dietrich 803 Tryjarski Edward 888 Tubaja Krystyna 763 Turnau Irena 207, 640 Tylkowa Danuta 211, 365, 420, 629 Tymowski Michał 546 Tyszkiewicz J a n 383 Ungeheuer Grażyna 536 Urban Anna 691, 713 Urbańczyk S t a n i s ł a w 107 Urbańska Barbara 202, 397 Václavík Antonín 108 Vladutiu Ion 154 Wakarelski Christo 109, 131 Walawender Antoni 44 Walendowska Barbara 707 Walendowska-Zapędowska Barbara 493 Waligórski Andrzej 145, 240, 251, 260-274, 278-282, 565 Wasilewski Eustachy 687 Wasilewski Jerzy S ł a w o m i r 663, 721, 816, 820, 867 Wassing R. S. 684 Wáhren Max 418 Węgrzynowicz Leopold 64, 73, 110 Wielowiejski Jerzy 122 Wieruszewska Maria 537, 732 Wierzbicki Zbigniew T. 879 Winner Portis Irene 798 Wolski Krzysztof 241, 305, 306, 321, 340, 476, 818 Woźniak Andrzej 388, 437, 438, 522, 552, 597, 615, 639, 654, 693, 724, 768, 826 Woźniak Maria see Woźniakowa Maria Woźniakowa Maria 833, 846, 873 Wojtowicz Janina 454 Wróblewski Tadeusz 540 Wyderko Adam 346 Wypych Konrad 606 Zadrożyńska Anna see Zadrożyńska-Ba­ rącz Anna Zadrożyńska-Barącz Anna 380, 466, 492, 496, 568, 587, 618, 619 �INDEKS AUTORSKI Zagórna Barbara 53, 74 Zambrzycka Anna see Zambrzycka-Kunachowicz Anna Zambrzycka-Kunachowicz Anna 19, 126, 134, 158, 185, 226, 317, 332, 453, 809 Zaręba Alfred 7 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 3, 28, 726 Zborowski Juliusz 152, 176 277 Ziółkowski Mariusz 844 Znamierowska-Prüfferowa Maria 26, Ш , 213, 803 Zwoliński Stefan 200 Żukowska Natalia L . 686 Żydok B o g u s ł a w 821 Żywirska Maria 455 Opracowała Joanna Tomicka �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c9cd6b73232ec5ba61bdb129326b224.pdf 68c61bf1d245486fd939e70268c814da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:845 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA A K A D E M I A H I S T O R I I KULTURY NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1978 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE KOMITETU REDAKCYJNEGO: JOZEF BURSZTA, MARIA BIERNACKA, MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , Okładkę projektował Redaktor Zyta Świerczewskiego 105 Edward Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Perykles Galatos © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Printed in Wydawnictwo. Wrocław 1978 Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1978. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 18,60, a r k . d r u k . 15,50, a r k . A 20,60. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 2 X I I 1977. P o d p i s a n o do d r u k u 6 I V 1978. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1978 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Zam. nr 1667/77 — M-10 — C e n a zł 55.— 1 �SPIS TREŚCI Jóngsziebü B i a m b y n R i n c z e n 1905-1977 — Sławoj Szynkiewicz 11 ARTYKUŁY G e r h a r d К 1 o s к a — Aksjologia Streszczenie Maria w F r a n k o w s k a w Meksyku — J e r z y Sławomir b e h a w i o r y s t y c z n a C h a r l e s a M o r r i s a . Część I . j . angielskim — . Z badań n a d l u d o w y m tradycyjne synkretyzmem religijnym obchody z a d u s z k o w e W a s i l e w s k i — Symbolika 57 r u c h u obrotowego i rytualnej inwersji 81 Streszczenie w Sławoj j . rosyjskim S z y n k i e w i c z — O 107 interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha Streszczenie Andrzej 109 w j . angielskim Woźniak — 130 Małżeństwa chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pań­ szczyźnianej Mirosława 133 D r o z d-P i a s e с к а — Zmiany postaw ludności wiejskiej z i e m i . Założenia i w y n i k i badań w s i południowo-wschodniego Jolanta 15 55 K o w a l s k a — Taniec jako forma przekazu treści do Mazowsza 159 kulturowych. U w a g i wstępne 173 L e s z e k H e n s e 1 — E l e m e n t y węgierskie w f o l k l o r z e STUDIA I Eleonora A. N o w g o r o d o w a dyzacja Mirko B a r j a k t a r o v i c — r o d z i n n a w Jugosławii — polskim . . . . 193 MATERIAŁY S z t u k a starożytnej Mongolii i jej perio215 Najliczniejsza współczesna albańska zadruga 223 KRONIKA Badania Z X etnograficzne n a d kulturą robotniczą Ż y r a r d o w a — Andrzej Międzynarodowej Konferencji Roboczej w Z a b o r o w i e pod W a r s z a w ą — Grażyna Etnochoreologów Stawarz 233 Europejskich Dąbrowska 234 RECENZJE Franciszek Bujak, Wybór pism. Opracowanie, durowicz-Urbańska, t. 1-2, P W N , przedmowa, Warszawa 1976 — komentarze H. M a Edward Pietraszek 237 �6 S P I S TREŚCI Folklor robotniczej Łodzi. znawcze, Wrocław Wu Pokłosie 1976 — Andrzej C z ' e n g - e n , Małpi bunt, W a r s z a w a P h i l i p O. Nsugbe, O h a f f i a , konkursu, Polskie Towarzystwo Ludo­ Stawarz 1976 — Iwona a M a t r i l i n e a l I b o People, 239 Kabzińska-Stawarz London 1974 — . • Bogu­ sław Zydok 245 Pita Cruise O'Brien, White Society in B l a c k Africa: London 1972 — 244 Bogusław Zydok T h e F r e n c h of Senegal, 247 �СОДЕРЖАНИЕ Йонгшебю Бямбьщ Ринчен 1905—1977 — Славой Шинкевич 11 СТАТЬИ Герхард К л е с к а — Бихевиоральная аксиология Чарльса Морриса. Часть I . . . . Резюме на английском языке 15 55 Мария Франковска — Из исследований по народному религиозному синкретизму в Мексике — традиционное празднование дня поминовения усопших Ежи Славомир В а с и л е в с к и 57 — Симболика вращательного движения и ритуальной инверсии 81 Резюме на руском языке 107 Славой Шинкевич — О толковании систем родства типа Крау-Омаха 109 Резюме на английском языке 130 Анджей Возьняк — Крестьянские браки в крепостной деревне X V I I I века . . . . 133 Мирослава Д р о з д -Пясецка — Перемены отношения сельского населения кземле. Предположения и итоги исследований деревень юго-восточной Мазовии . . . . 159 Йолянта К о в а л ь с к а — Пляска как форма передачи культурных значений. Предвари­ тельные замечания 173 Лешек Х е н с е л ь — Венгерские элементы в польском фольклоре 193 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Элеонора А. Н о в г о р о д о в а — Искусство древней Монголии и его периодизация . . 215 Мирко Б а р я к т а р о в и ч — Многочисленнейшая албанская семейнаязадруга в Югосла­ вии 223 ХРОНИКА Этнографические исследования по рабочей культуре Жирардова — Анджей Ставаж . 233 Из X Международной рабочей конференции европейских этнохореологов в Заборове под Варшавой — Гражина Домбровска 234 РЕЦЕНЗИИ Францишек Буяк, Избранные сочинения. Составление, предисловие, комментарии Г. Мадурович-Урбаньска, т. 1-2, П В Н , Варшава Í976— Эдвард Петрашек . . . 237 Фольклор рабочей Лодзи. Результаты конкурса, Польское Народоведческое общество, Вроцлав 1976 — Анджей Ставаж 239 �8 S P I S TREŚCI By Ч'енг-эн, Обезьяний бунт, Варшава 1976 — Ивона Кабзиньска-Ставаж Philip О. Nsugbe, Ohaffia, a Matrilineal Ibo People, London 1974 — Богуслав Жидок 244 . 245 Pita Cruise O'Brien, White Society in Black Africa: T h e French of Senegal, London 1972 — Богуслав Жидок 247 �TABLE OF CONTENTS Jongsziebü B i a m b y n R i n c z e n 1905-1977 — Sławoj Szynkiewicz 11 PAPERS G e r h a r d К 1 o s к a — B e h a v i o r a l A x i o l o g y of C h a r l e s M o r r i s . P a r t I . A Summary 15 in English 55 M a r i a F r a n k o w s k a — A Note on F o l k R e l i g i o u s S y n c r e t i s m i n M e x i c o — T r a d i t i o n a l C e r e m o n i e s of A l l S o u l s ' D a y Jerzy Sławomir " W a s i l e w s k i tual A _ 57 T h e Symbolism of R o t a t i o n a n d of R i ­ Inversion 81 Summary in Russian Sławoj S z y n k i e w i c z — Systems A of O n the Interpretation of t h e C r o w and Omaha Kinship Terminology Summary Andrzej 107 109 in English Woźniak — 130 Peasant Marriages under Serfdom i n t h e 18th C e n ­ tury 133 Mirosława D r o z d-P i a s e с к a — Changes pulation towards Villages of S o u t h - E a s t e r n M a z o w s z e Jolanta K o w a l s k a Contents. the Soil. Assumptions — Dance Introductory • Leszek Hensel — as a A. and Results of the R u r a l of Po­ Researches in 159 Medium of Communicating Cultural Remarks Hungarian 173 Elements in Polish Folklore STUDIES Eleonora in Attitudes N o w g o r o d o w a AND — 193 MATERIALS The Art of Ancient Mongolia and Its Periodization Mirko 215 B a r j a k t a r o v i c — T h e Most Numerous Contemporary Albanian F a m i l y Zadruga in Yugoslavia 223 CHRONICLE Ethnographical Andrzej The Investigations on W o r k i n g Culture at Żyrardów — Ethnochoreologues at 233 10th I n t e r n a t i o n a l W o r k i n g Zaborów Class Stawarz near Warsaw — Meeting Grażyna of E u r o p e a n Dąbrowska 234 REVIEWS * F r a n c i s z e k B u j a k , W y b ó r P i s m (Selected W r i t i n g s ) . E d i t e d , w i t h a n i n t r o d u c ­ tion a n d c o m m e n t s , b y H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , v o l . 1, 2; P o l i s h S c i e n ­ tific P u b l i s h e r s , W a r s z a w a 1976 — Edward Pietraszek 237 �10 S P I S TREŚCI T h e W o r k i n g C l a s s F o l k l o r e i n Łódź. A C o n t e s t R e s u l t s . P o l i s h F o l k l o r e S o ­ ciety, W r o c ł a w 1976 — Andrzej Stawarz Wu C z ' e n g - e n , M a ł p i bunt (A R e v o l t of A p e s ) , W a r s z a w a zińska-Stawarz P h i l i p O. Nsugbe, O h a f f i a , sław Zydok a M a t r i l i n e a l I b o People, Pita C r u i s e O'Brien, White Society i n B l a c k A f r i c a : London 1972 — Bogusław Zydok 1976 — Iwona London 1974 — KabBogu­ T h e F r e n c h in Senegal, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e339b3d49098c9519082d9f38b62c8.pdf e69f1ae931c719efb3b69a049bdf65b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4067 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.59-61 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P R Z Y P I S Y 1 Wzmiankuje go W . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół jego dzieje i zabytki, Bożego 5 Ciała, i kłasztory Śródmieścia, 1, „ K a t a l o g Z a b y t k ó w . . . " , opr. В . Przybyszewski i A . Ciechanowiecki oraz Z. C i e r n i a k ó w n a s. 49. 2 Kościoły Warszawa 1971, t . 4, (tekst) cz. 2, s. 38 (Kościół M a r i a c k i , skarbiec K r a k ó w 1898, B i b l i o t e k a K r a k o w s k a , t . 5, Por. t a m ż e ; >S. M i h a l i k , Denkmałer und Schulen des i S. Odrzywolska). unga- 6 riachen Drahtemails im Ausłand, Kościoły Budapest 1958, A c t a H i s t o r i a o i kłasztory Artium Acadomiao Scientiarum H u n g a r i c a o , t . 5, s. 103—104, t . 4, cz. 3 ( K o ś c i ó ł fig. 27; A. Bochnak i J . Pagaczewski, Polskie w tyczne wieków średnich., rzemiosło K r a k ó w 1069, s. 109; Kazimierz „Katalog Z a b y t k ó w S z t u k i w J'olsco", t . 4, Miasto artys­ i Kraków, Zespole 7 Stradom, Por. w kościele cz. 5 Śródmieścia 2, ,,Katalog Inwentaryzacji Zabytków J . Samek, Nieznana Mariackim w Krakowie nictwie s z t u k i " , K r a k ó w 1972, z. 10, s. 73—82. s Kościoły PAN „Zoszyty Naukowe U J . i kłasztory w Śródmieścia, Krakowie. puszka (do zagadnienia (Kościół Bożego Ciała i klasztor k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h , skarbiec Krakowie. krakowskim), IS późnogotycka opr. Z. C i e r n i a k ó w n a i S. O d r z y w o l s k a ) , m n p s w Zespole I n w e n ­ taryzacji Z a b y t k ó w I S P A N w Zabytków...", śś. P i o t r a i P a w ł a opr. I . Samkowa), mnps na rytów hostię w złot- Praco z h i s t o r i i 1, „ K a t a l o g Z a b y t k ó w . . . " , Warszawa 1971, t. 4, cz. 2 ( I I zeszyt i l u s t r . ) , s. 129, 130, f i g . Przy badaniach n a d obu z a b y t k a m i p o m a g a ł a u t o r o w i mgr. W . K o m o r o w s k i , k t ó r e m u s k ł a d a m na t y m miojscu po­ dziękowanie. 3 Monogramu togo nie u d a ł o się r o z w i ą z a ć . 4 K i e l i c h t e n m ó g ł p o w s t a ć w c z e ś n i e j niż informujo 749, (Klasztor f r a n c i s z k a n ó w opr. A . M a ł k i e w i c z , P. Maliszewski, A. Olszewski, u z u p e ł n i e n i e z ł o t n i c t w a J . Samek). ' L . Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie, „Bocznik Kra­ k o w s k i " I , 1898, s. 208, ił. 16 na s. 195 i 20 na s. 209; T e n ż e , O mało data znanym naczyniu srebrnym roboty krakowskiej, „Sprawo­ zdania K H S " V , K r a k ó w 1890, s. 40, ił. 16 na s. 40. na plakietce, posiada b o w i e m na czarze nie d a j ą c y się obocnie odczytać boz o d ł ą c z e n i a koszyczka n a p i s . 1 0 T. Soweryn, Krakowskie klejnoty łudowe, Kraków 1935. Fot.: J . Łangda К R O N VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 1—4. V I I — w K a z i m i e r z u n a d W i ­ słą odbył się X O g ó l n o p o l s k i F e s t i w a l Kapel i Ś p i e w a k ó w L u d o w y c h , w k t ó r y m udział wzięło 40 k a p e l , 7 z e s p o ł ó w , 47 śpiewaków i 27 i n s t r u m e n t a l i s t ó w . Festiwal zaingurowany z o s t a ł k o n ­ certem „ O d K a s z u b do P o d h a l a " . W ś r ó d imprez t o w a r z y s z ą c y c h s z c z e g ó l n ą a t r a k ­ cją b y ł kiermasz s z t u k i l u d o w e j , w k t ó ­ r y m u c z e s t n i c z y ł o 80 t w ó r c ó w . D u ż ą o z d o b ą tegorocznego Festi­ walu b y ł a o p r a w a plastyczna A d a m a Kiliana. * 8—11. V I I — v/ Bukowinie Tat­ rzańskiej oil b y ł y się X „ S a b a ł o w e Baja­ n i a " — doroczny k o n k u r s g a w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpiewaków ludowych ziem g ó r a l s k i c h , zorganizowany przez Woj. O ś r o d e k K u l t u i y w N o w y m S ą c z u , filię P o d h a l a ń s k ą w N o w y m Targu, Gminny O ś r o d e k K u l t u r y i D o m L u ­ dowy oraz O d d z i a ł P o d h a l a n w B u k o w i n o Tatrzańskiej. W t e g o r o c z n y m konkursie u d z i a ł wzięło 300 a r t y s t ó w l u d o w y c h . J u r j ' p o d przewodnictwem prof, dr R o m a n a R e i n fussa p r z y z n a ł o n a g r o d y : „ S p i n k i ba­ cowskie" w grupio g a w ę d z i a r z y — T o ­ maszowi Sztokfiszowi z B u k o w i n y T a t ­ rzańskiej oraz J ó z e f o w i P i t o n i o w i z Za­ kopanego; w grupie i n s t r u m e n t a l i s t ó w l u d o w y c h - — J a n o w i Stochowi z B u k o ­ winy T a t r z a ń s k i e j i T o m a s z o w i Skupieniowi z P o r o n i n a ; w grupie ś p i e w a k ó w ludowych — d u e t o w i A n i e l i F i u s t i L u d ­ wice Dziubas z Poronina. I m p r e z ę u r o z m a i c i ł y a t r a k c j e dodat­ kowe, m . i n . kiermasz s z t u k i l u d o w e j , pokazy o b r z ę d ó w g ó r a l s k i c h oraz k o n ­ kurs na p o t r a w y i napoje regionalne. Czterodniowa impreza z a k o ń c z y ł a się spotkaniem p r z y ognisku i przedstawie­ niem sztuki regionalnej p t . „ G a z d ó w k a " I К A 1976 w w y k o n a n i u Amatorskiego Zespołu Teatralnego i m . J ó z e f a P i t o r a k a z B u k o ­ winy Tatrzańskiej. Po z a k o ń c z e n i u kiermaszu o d b y ł się k o n c e r t kapel l u d o w y c h . * 21. V I I — w G d y n i , z okazji g d a ń ­ skiego „ L a t a — 76", o d b y ł się „ J a r m a r k L u d o w y " , zorganizowany przez Regio­ nalne B i u i o S p r z e d a ż y „ C e p e l i a " . Program imprezy obejmował trzy rodzaje a k c j i : e k s p o z y c j ę o b i e k t ó w nie przeznaczonych do s p r z e d a ż y , p o t r a k ­ t o w a n y c h j a k o propozycja t o w a r o w a , kiermasz s z t u k i ludowej, na k t ó r y m w 26 stoiskach s p ó ł d z i e l n i e p i z o m y s ł u ludo­ wego i artystycznego z całogo k r a j u ofe­ r o w a ł y swe w y r o b y , oiaz pokaz m o d y , na k t ó r y m piezentowano stroje ł u d o w e i modele w s p ó ł c z e s n e n a w i ą z u j ą c e do wzorów ludowych. 22. V I I — w W a ł b r z y c h u , w czasie o b c h o d ó w Ś w i ę t a W y z w o l e n i a , o d b y ł y się w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklorystycznych oraz o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i ludowej. * 22. V I I — w C z ę s t o c h o w i e w zwią­ z k u z obchodami Ś w i ę t a W y z w o l e n i a •Zorganizowano „ C e p e l i a d ę " . * 2 2 - 23, 29 — 30. V I I — w Koszali­ nie w czasie I I Ś w i a t o w e g o F e s t i w a l u C h ó r ó w P o l o n i j n y c h zorganizowano wiel­ k i j a r m a r k f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y cie­ szył się w i e l k i m powodzeniem z a r ó w n o u gości zagranicznych, j a k m i e s z k a ń c ó w miasta. * 1. V I I I — w T o r u n i u odbył się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h , zorganizo­ w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w w r a m a c h prowadzonej a k c j i : „ S p o t k a ­ nia z f o l k l o r e m " . 1—8. V I I I — w W i ś l e , Szczyrku, Ż y w c u i Makowie P o d h a l a ń s k i m odby­ w a ł się X I I I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej „ B e s k i d y — 76". W tegorocznej impiezie u d z i a ł wzięło 35 z e s p o ł ó w regionalnych , w t y m 10 zagranicznych z B u ł g a r i i , Belgii, Cze­ chosłowacji i Jugosławii. Ponadto o t w a r t o w y s t a w y : sztuki ludowej w Szczyrku, na k t ó r e j pokazano ok. 400 prac 60 a r t y s t ó w ludowych, zdob­ nictwa bibułkowego — w Żywcu, ręko­ d z i e ł a artystycznego — w Makowie Pod­ h a l a ń s k i m oraz w y s t a w y o b r a z u j ą c e fol­ klor regionu, j a k : wystawa „ F o l k l o r B e s k i d z k i " w Bronnej i „ T y p y góralskie w malarstwie i g r á f i c o " w W i ś l e . bów Ponadto o d b y ł się kiermasz w y r o ­ ludowych. * 28,29. V I I I — w Warszawie, na do­ r o c z n y m festynie „ T r y b u n y L u d u " , od­ b y ł się m . i n . j a r m a r k l u d o w y i w y s t ę p y ludowych zespołów. * V I I I — w M u z e u m W s i Opolskiej w Opolu o d b y ł a się w ramach zaplano­ wanej p a n o r a m y f o l k l o r u polskiego pre­ zentacja f o l k l o r u n o w o s ą d e c k i e g o . Zapre­ z e n t o w a ł y go t u z e s p o ł y : „ K o r o n k a " z Bobowej, „ L a c h y " z Nowego Sącza, zespół i m . Andrzeja Skupnia — F l o r k a z B i a ł e g o Dunajca oraz g a w ę d z i a r z e — — Stanisław Klimek z Zabrzeży i Wła­ d y s ł a w Gondek. * V I I I — w G d a ń s k u o d b y ł się doro­ czny J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i n a w i ą z u j ą c y do prastarej t r a d y c j i miasta. 59 �N a J a r m a r k u , w ś r ó d bogatego asor­ t y m e n t u w y r o b ó w r z e m i o s ł a , reprezen­ towana b y ł a r ó w n i e ż sztuka ludowa. 2. I X — w K r y n i c y o d b y ł się doro­ czny „ F e s t y n z D z i e n n i k i e m " , w czasie k t ó r e g o m . i n . zorganizowane z o s t a ł y przez „ C e p e l i ę " pokazy w y r o b u t k a n i n , h a f t u ludowego, r z e ź b i e n i a i malowania. * 4—6. I X — w T a r n o w s k i c h G ó r a c h o d b y ł y się X X „ D n i G w a r k ó w " , w cza­ sie k t ó r y c h zorganizowano sesję n a u k o w ą p o ś w i ę c o n ą h i s t o r i i t a r n o g ó r s k i ego gór­ n i c t w a srebra i o ł o w i u . N a estradach o d b y w a ł y się w y s t ę p y zaproszonych zes­ połów. * б—12. I X — w Z a k o p a n e m odby­ w a ł a się wielka doroczna impreza X V „ J e s i e ń T a t r z a ń s k a " — d a j ą c a o k a z j ę za­ poznania się z p i ę k n e m k u l t u r y P o d h a l a i popularyzowania jej w a r t o ś c i . W programie i m p r e z y zorganizowano wystawy twórczości ludowej, w y s t a w y : prac u c z n i ó w s z k o ł y r z e m i o s ł i m . H . M o ­ drzejewskiej oraz S z k o ł y i m . A . K e n a r a , k t ó r a w t y m r o k u o b c h o d z i ł a 100-lecie swego istnienia. U d o s t ę p n i o n o t e ż zwie­ dzanie p r a c o w n i miejscowych t w ó r c ó w , m . i n . T . i H . Brzozowskich, W ł . Hasiora, A . R z ą s y , a t a k ż e Izb Regionalnych P ę k s o w e j , K a r p i e l a , Biernacika, W a l ­ czaka. D o m i n u j ą c ą imprezą „Jesieni Tat­ r z a ń s k i e j " był, jak zwykle, Festiwal Fol­ k l o r u Ziem G ó r s k i c h , k t ó r y w t y m r o k u z g r o m a d z i ł 19 z e s p o ł ó w , w t y m 11 zagra­ nicznych z B u ł g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N o r w e g i i , N R D , R u m u n i i , Szwe­ cji, Turcji, Węgier, Włoch i ZSRR. Polskę reprezentowały zespoły: i m . Jana Sabały z Zakopanego, „ I s t e b n a " z Istebnej, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ S w a r n i " z Nowego Targu, „ B e s k i d y " z Żywca, „Podegro­ d z i e " z Nowego S ą c z a , „ Z i e m i a Cieszyń­ ska" z B i e l s k a - B i a ł e j i zespół i m . B a r t u s i a O b r o c h t y z Zakopanego. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr R o m a n a Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w k a t e g o r i i z e s p o ł ó w au­ tentycznych „Złote Ciupagi" otrzymali: zespół folklorystyczny „Braduletul" z H o r e ż u ( R u m u n i a ) i p o l s k i Regionalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „ P o d e g r o d z i e " , „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — z e s p ó ł folklorysty­ czny stambulskiego T o w a r z y s t w a Turys­ t y k i i Folkloru w Turcji (który otrzymał r ó w n i e ż „ C i u p a g ę d z i e n n i k a r s k ą " ) oraz zespół i m . J a n a S a b a ł y z Zakopanego; w k a t e g o r i i z e s p o ł ó w a r t y s t y c z n i e opra­ cowanych „ Z ł o t e C i u p a g i " otrzymali: zespół regionalny „ C h o p e " z B u ł g a r i i oraz polski Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a „ J o d ł y " z Żywca, „ S r e b r n e Ciupagi" — zespół g ó r a l s k i „ S w a r n i " z Nowego T a r g u ; w kategorii zespołów stylizowanych „Złotą Ciupagę" otrzymał Amatorski L u d o w y Zespół Taneczny „ W i e s i o ł k a " z D o l i n y ( Z S R R ) ; w k a t e g o r i i zespo­ łów r e p r e z e n t u j ą c y c h folklor rekonstruo­ wany „Złotą C i u p a g ę " o t r z y m a ł Zespół Pieśni i Tańca „Vysooan" z Rumunii, a „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — zespół folklo­ r y s t y c z n y z F a l u n (Szwecja). Ponadto przyznano „ P u c h a r y Festi­ w a l u " oraz „ Z ł o t e L i ś c i e Jesieni T a t ­ rzańskiej" zespołom z Norwegii, N R D , Francji, Włoch i paru zespołom polskim. * 60 6—12. I X — o d b y ł y się D n i L i m a ­ nowej. G ł ó w n ą ich a t r a k c j ą b y ł „ F e s t i w a l F o l k l o r u Z i e m i L i m a n o w s k i e j " , w czasie którego występowały zespoły pieśni i t a ń c a , kapele, i n s t r u m e n t a l i ś c i , a na r y n ­ k u o d b y w a ł się kiormasz h a f t u ludowego. * 11,12. I X — w N o w e j S ł u p i o d b y ł y się doroczne „ D y m a r k i " . O p r ó c z p o k a z u w y t o p u ż e l a z a zorganizowano a t r a k c y j n e imprezy towarzyszące, jak kiermasz s z t u k i l u d o w e j , w y s t ę p y kapel i z e s p o ł ó w regionalnych oraz zabawy staropolskie. * 12. I X — w P ł o c k u o d b y ł y się Cen­ tralne D o ż y n k i . W ś r ó d licznych imprez zorganizowanych z tej okazji s z c z e g ó l n y m powodzeniem c i e s z y ł y się w y s t ę p y zespo­ łów regionalnych i ekspozycja r z e ź b l u ­ d o w y c h A n d r z e j a W o j t c z a k a i Tadeusza Kacelaka z K u t n a . * 12—18. I X — w K r a k o w i e trwały I V Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. Uroczystego otwarcia d o k o n a ł prezydent m . K r a k o w a Jerzy P ę k a l a w obecności m . i n . Tadeusza K i e l a n a z W y d z i a ł u K u l ­ t u r y К С P Z P R oraz licznie p r z y b y ł y c h gości i h a n d l o w c ó w zagranicznych. W programie tegorocznych T a r g ó w o d b y ł s i ę : w i e l k i kiermasz s z t u k i ludowej w s z y s t k i c h dziedzin, pokazy r ę k o d z i e ł a , w y s t ę p y zespołów folklorystycznych i pokazy m o d y w y k o r z y s t u j ą c e j wzory ludowe oraz otwarcie w y s t a w y — Sa­ l o n u Cepelia-Coopexim, gdzie po raz pierwszy na Targach przedstawiono pro­ pozycje dla k o n t r a h e n t ó w zagranicznych. Otwarto też w Muzeum Historycznym w y s t a w ę p n . „ I n s p i r a c j e ludowe we w s p ó ł c z e s n y m r z e m i o ś l e c e c h o w y m " , zor­ g a n i z o w a n ą przez I z b ę R z e m i e ś l n i c z ą . * 14—19. I X — w Zielonej G ó r z e od­ b y w a ł się V I I M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Zespołów Pieśni i T a ń c a , w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł o 15 z e s p o ł ó w z 14 k r a j ó w : A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Finlan­ d i i , F r a n c j i , Grecji, H i s z p a n i i , J u g o s ł a w i i , N R D , R u m u n i i , W ę g i e r , Z w i ą z k u Radzie­ ckiego i Polski, k t ó r ą reprezentowali: L u b u s k i Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a z Zielonej G ó r y oraz „ B e s k i d " z Bielska B i a ł e j . F e s t i w a l o w i t o w a r z y s z y ł o wiele imprez, m . i n . w M u z e u m Z i e m i L u b u s k i e j otwa­ r t o w y s t a w ę s t r o j ó w z e s p o ł ó w folklorys­ t y c z n y c h b i o r ą c y c h u d z i a ł w V I I Festi­ w a l u , zorganizowano kiermasz s z t u k i ludowej oraz s y m p o z j u m poświęcone p r o b l e m o w i inscenizacji i d r a m a t u r g i i w i d o w i s k a folklorystycznego. Organizatorami Festiwalu b y l i : M i ­ nisterstwo K u l t u r y i S z t u k i , W y d z i a ł K u l t u r y U r z . M . w Zielonej G ó r z e , L u b u s k i e T o w a r z y s t w o Muzyczne, K o ­ mitet „Święta Pracy" i W D K — główny organizator i m p r e z y . P r z e w o d n i c z ą c y m k o m i t e t u organizacyjnego b y ł wojewoda Edward Hładkiewioz, dyrektorem V I I F e s t i w a l u — E d m u n d Wieczorek, dyre­ ktor W D K . 19. I X z okazji D n i Zielonej G ó r y i Winobrania, Muzeum Ziemi Lubuskiej z o r g a n i z o w a ł o doroczny kiermasz s z t u k i ludowej z u d z i a ł e m 17 t w ó r c ó w , repre­ z e n t u j ą c y c h : r z e ź b ę , haft, plecionkar­ stwo, w y c i n a n k ę , garncarstwo, p l a s t y k ę obrzędową. * 17—19. I X — w P i o t r k o w i e T r y b u ­ n a l s k i m o d b y ł się p i o t r k o w s k i J a r m a r k Folkloru i Sztuki Ludowej —„Cepeliada". Uroczyste otwarcie J a r m a r k u o d b y ł o się w Muzeum Okręgowym przy dźwiękach k a p e l i z Opoczna. Po p o ł u d n i u b a r w n y k o r o w ó d weselny r u s z y ł u l i c a m i miasta. N a p r o g r a m J a r m a r k u złożyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w regionalnych oraz kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h i pokazy u m i e j ę t ­ ności ludowych a r t y s t ó w . * 17—19. I X — w B i a ł y m s t o k u o d b y ł się w i e l k i F e s t y n Prasowy, zorganizo­ w a n y z okazji 25-lecia „ G a z e t y W s p ó ł ­ czesnej". W ś r ó d licznych imprez zorga­ nizowano kiermasz s z t u k i ludowej i po­ kazy u m i e j ę t n o ś c i l u d o w y c h t w ó r c ó w . * 1 9 . I X — w Głogoczowie (Myśleni­ ckie) o d b y ł y się obchody „ Ś w i ę t a Plo­ n ó w " . N a p r o g r a m z ł o ż y ł y się m . i n . : konkurs wieńców dożynkowych, występy z e s p o ł ó w i kiermasz s z t u k i ludowej. * 25. I X — w E l b l ą g u z okazji inau­ g u r a c j i R o k u K u l t u r a l n e g o zorganizowa­ no kiermasz t w ó r c z o ś c i ludowej i rzemio­ sła artystycznego z t e r e n u w o j . elblą­ skiego. W kiermaszu wzięło u d z i a ł 2!) t w ó r c ó w , a w ś r ó d prezentowanych prac d o m i n o w a ł y liczebnie: r z e ź b a , haft, wy­ cinanka i t k a n i n a . W czasie kiermaszu o d b y ł się kon­ k u r s na najlepsze stoisko: I miejsce zdo­ b y ł S t a n i s ł a w Ż y r e k , P r a b u t y — za rzeź­ b ę ; I I miejsce — A n n a K i e r p i c z a k , Głęb y — za h a f t ; I I I miejsce — Mirosław D z i e w i a ł t o w i c z , B r a n i e w o — za rzeźbę. O r g a n i z a t o r a m i imprezy b y l i : W o j . Ośrodek K u l t u r y i W R Z Z w Elblągu. * 25,26. I X — w M u z e u m W s i Opolskioj zaprezentowano i m p r e z ę o b r z ę d o w ą pn. „Żniwniok Opolski", zorganizowaną z okazji Ś w i a t o w e g o D n i a T u r y s t y k i . I m p r e z ę u r o z m a i c i ł y w y s t ę p y zes­ p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , Z e s p o ł u Pieśni i T a ń c a „ O l z a " z Czeskiego Cieszyna i „Halki" z Lubińca. * I X — w K r a s n y m s t a w i e odbyła się t r z y d n i o w a impreza p n . „ K r a s n o s t a w s k i e C h m i e l a k i " . O p r ó c z g ł ó w n e g o widowiska ehmielarskich d o ż y n e k , o d b y ł się także kiermasz s z t u k i ludowej oraz czynna b y ł a wystawa chmielarstwa. Konkursy i wystawy V I — I X — w M u z e u m Etnograficz­ n y m w T o r u n i u c z y n n a b y ł a wystawa s z t u k i ludowej Mazowsza, zorganizowana w r a m a c h w s p ó ł p r a c y m i ę d z y muzeami T o r u n i a i P ł o c k a ze z b i o r ó w Muzoum Mazowieckiego. Z a ł o ż e n i e m wystawy było ukazanie bogactwa i z r ó ż n i c o w a n i a dzie­ d z i n dawnej i w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludo­ wej Mazowsza w historycznych granicach tej dzielnicy, k t ó r a stanowi ugrupowanie k i l k u n a s t u r e g i o n ó w etnograficznych o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e ludowej. Wśród eksponatów dominowały: s t r ó j , t k a c t w o , r z e ź b a , ceramika i wyci­ n a n k a . Pokazano t a k ż e m . i n . izbę kur­ p i o w s k ą z Puszczy Zielonej z przełomu �X I X i X X w. oraz i z b ę z regionu g ą b i ń sko-sannickiego z tego samego okresu. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł A l e ­ ksander B ł a c h o w s k i , o p r a w ę p l a s t y c z n ą Aleksander B ł a c h o w s k i i J o a n n a Strze­ lecka. P o w a ż n y u d z i a ł w p r z y g o t o w a n i u wystawy m i a ł a mgr W . Dowlasiewiczkierownik d z i a ł u etnograficznego M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u . * 7. V I I — w D o m u K u l t u r y w M r ą ­ gowie o t w a r t a z o s t a ł a I I I W y s t a w a Twórczości L u d o w e j , na k t ó r e j p o k a z a n o : rzeźbę, hafty, w y r o b y z w i k l i n y , p i s a n k i , pająki, w y c i n a n k i i m a l a r s t w o n a szkle. Udział w wystawie wzięło w sumie 30 twórców. * I . V I I — na Z a m k u w Golubiu-Dobrzyniu otwarta została wystawa twórczości ludowej w o j . t o r u ń s k i e g o . Organizatorem w y s t a w y b y ł o M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u p r z y w s p ó ł ­ udziale M u z e u m Regionalnego P T T K w Golubiu-Dobrzyniu. * I I . V I I — w Ż e r d z i , j e d n y m z naj­ większych o ś r o d k ó w t k a c t w a regionu lubelskiego, o d b y ł się k o n k u r s i pokaz tkactwa, zorganizowany przez Klub Twórców i A r t y s t ó w L u d o w y c h d z i a ł a ­ jący przy f i l i i W D K w P u ł a w a c h . * 13. V I I — w l o k a l u Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie otwarta z o s t a ł a w y s t a w a spizedażna obrazów na szkle Z d z i s ł a w a W a l c z a k a , twórcy ludowego z Podhala. * 22. V I I — w M u z e u m i m . W ł a d y ­ sława O r k a n a w Rabce odbjdo się otwar­ cie w y s t a w y i ogłoszenie w y n i k ó w k o n ­ kursu p n . „ W s p ó ł c z e s n o m a l a r s t w o n a szkle K a r p a t P o l s k i c h " . K o n k u r s z o s t a ł zorganizowany przez Muzeum i m . Orkana, a u d z i a ł w n i m wzięło 96 a u t o r ó w z 5 w o j e w ó d z t w : n o w o s ą d e c k i e g o , bielskiego, przemyskie­ go, k r o ś n i e ń s k i e g o i krakowskiego. W sumie n a d e s ł a n o 430 prac. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, d r Romana Reinfussa p r z y z n a ł o n a g r o d y n a s t ę p u j ą c e : w grupie prac o t e m a t y c e i formie t r a d y c y j n e j nagrody I o t r z y m a l i : Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego, Zofia Roj z Zakopanego i P i o t r P i o t r o w s k i z Rabki. Nagrody I I — Bronisław Bed­ narz ze Skrzypnego, S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa i Władysław Walczak z Zakopanego, J a n i n a Jaros z Zakopa­ nego, J a n R a p c i a k z P o r ę b y W i e l k i e j , Zdzisław W a l c z a k z Zakopanego, Zofia P a r z ą t k a zo Skrzypnego, J a n i n a Siero­ sławska z R a b k i . W grupie prac nie n a w i ą z u j ą c y c h do t r a d y c j i nagrody I nie przyznano. Nagrody I I o t r z y m a l i : J a n Jarosz z Czer­ wiennego, A d a m D o l o ż u c h o w i c z z Zako­ panego, J a k u b K r ó l c z y k z Kluszkowiec i Marian Leja z Ł u k a w i c y . Ponadto w obu grupach p r z y z n a n o nagrody I I I i w y r ó ż n i e n i a . W grupie dziecięcej nagrodzono i w y r ó ż n i o n o 31 o s ó b , w t y m a ż 22 z Paszyna. * 22. V I I — w N o w y m T a r g u , w za­ bytkowym Ratuszu otwaita została galeria — Cepelii — w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej. N a i n a u g u r a c j ę zorganizowano e k s p o z y c j ę „ W s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludo­ wej K a r p a t P o l s k i c h " , n a k t ó r e j zapre­ zentowano prace 170 a r t y s t ó w . Ekspo­ n a t y p o c h o d z ą z k o n k u r s ó w na r z e ź b ę K a r p a t zorg. przez M u z e u m w N o w y m Sączu. * 26. V I I — w D o m u Z w i ą z k ó w Za­ w o d o w y c h w K a t ó w icach o t w a r t a z o s t a ł a o g ó l n o p o l s k a w y s t a w a k o n k u r s o w a ama­ torskiej p l a s t y k i p n . „ S p o r t w sztuce", zorganizowana przez W o j . R a d ę Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych w ramach Przeglądu A k t y w n o ś c i K u l t u r a l n y c h L u d z i Pracy. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 299 prac 170 a u t o r ó w , j u r y z a k w a l i f i k o w a ł o 143 ekspo­ n a t y , z tego 86 z dziedziny malarstwa, 30 — r z e ź b y i 27 g r a f i k . N a g r o d y o t r z y m a l i : nagr. I — Ja­ r o s ł a w Miklasiewicz z Poznania, n a g r . I I — B r o n i s ł a w K r a w c z u k z G l i w i c , nagr. I I I — E w a Majcher z W o l s z t y n a . Ponadto przyznano szereg w y r ó ż n i e ń . * V I I — w Domu K u l t u r y Zagłębia Miedziowego w L u b i n i u czynna b y ł a w y s t a w a malarza — „prymitywisty" B r u n o n a Podjaskiogo. * V I I — w Muzeum w Zabrzu czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a Ludowa Pod­ h a l a " , zorganizowana ze z b i o r ó w M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Zaprezen­ t o w a n o t u : m a l a r s t w o n a szkle, s t r ó j i wyroby z metalu. * V I I — w Muzeum Okręgowym w Radomiu przy współpracy z Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie zorga­ nizowano w y s t a w ę p n . „ P o l s k i e stroje l u d o w e " . Pokazano p o n a d 200 s t r o j ó w z 21 r e g i o n ó w k r a j u . V I I — w T u c h o l i r o z s t r z y g n i ę t o do­ roczny k o n k u r s na, s z t u k ę l u d o w ą z reg­ i o n u B o r ó w Tucholskich, zorganizowany przez Borowiackie T o w a r z y s t w o K u l t u r y . W i ę k s z o ś ć najciekawszych prac z a k u p i ł y muzea: Etnograficzne w T o r u n i u , Reg­ ionalne w Chojnicach oraz W y d z i a ł K u l t u ­ r y i S z t u k i U r z . W o j . w Bydgoszczy. Nagrodzono w sumie p o n a d 40 t w ó r c ó w . N a g r o d y specjalno o t r z y m a ł y : Maria W y t r ą ż e k z Ż a l n a , Helena Grabowska i H o n o r a t a B ł o c h z T u c h o l i oraz M a r i a Kopeć z Kęsowa. F u n d a t o r a m i n a g r ó d b y l i : Borowia­ ckie T o w a r z y s t w o K u l t u r y oraz W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki Urz. Wojewódzkiego. * V I I — w Muzeum Okręgowym i m . St. Staszica w Pile o t w a r t a z o s t a ł a wysta­ w a prac nagrodzonych na I W o j e w ó d z k i m Konkursie Twórczości Ludowej. Na kon­ k u r s w p ł y n ę ł o 386 prac 60 a u t o r ó w , z czego na w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 174 prace z dziedziny r z e ź b y , malarstwa, h a f t u , w y c i n a n k i i ceramiki. * V I I — w Muzeum Regionalnym w Ż y w c u czynna b y ł a w y s t a w a b i b u ł k o ­ wych wieńców i bukietów wyróżnionych n a k o n k u r s i e : autorek z Cisca, Ż y w c a , P e w l i W i e l k i e j i Sopotni W i e l k i e j . * VII — w Klubie Stowarzyszenia „ P a x " w K i e l c a c h o t w a r t a z o s t a ł a po­ konkursowa I V W y s t a w a W s p ó ł c z e s n e j L u d o w e j S z t u k i Sakralnej, zorganizo­ wana przez „ P A X " . N a tegoroczny k o n k u r s n a d e s z ł o p o n a d 600 prac 83 t w ó r c ó w z w o j . kieleckiego i radomskiego. J u r y p o d przowodnictwem art. p l a s t y k a W i e s ł a w a M ü l d n e r - N i e c k o w s k i e g o przy­ z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w zakresie c e r a m i k i figuralnej nagrody I przyznano Stefanowi K w a p i s z o w i i E l ż b i e c i e K l i m ­ czak, n a g r o d ę I I — Jadwidze Kosiarskiej, nagrodę I I I — Stanisławowi Seweryńskiemu. W dziedzinie r z e ź b y w drewnie I n a g r o d ę o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w Grusz­ c z y ń s k i , n a g r o d ę I I — Grzegorz Szew­ czyk, n a g r o d ę I I I — Stanisław Piwoński. W dziedzinie kowalstwa n a g r o d ę I — — K a z i m i e r z Markiewicz, nagrody I I — — Czesław Zemsta i K r z y s z t o f J a k u b i a k , n a g r o d ę I I I - Markiewicz — junior. Za w y r ó b k w i a t ó w n a g r o d ę I przyznano Helenie S t r z ę p k o w s k i e j , n a g r o d ę I I — — Genowefie Chachor. Ponadto przy­ znano szereg w y r ó ż n i e ń . W czasie w y s t a w y zorganizowano s y m p o z j u m , na k t ó r y m dyskutowano p r o b l e m y s z t u k i ludowej w Polsce. Re­ feraty w y g ł o s i l i : prof, dr J ó z e f Chałasińs k i , red. Aleksander Jackowski i dr Stefan Rosiński. Z okazji w y stawy wydano folder. * V I I — w Koszalinie o d b y ł się X I V K o n k u r s R ę k o d z i e ł a Ludowego i T w ó r ­ czości P a m i ą t k a r s k i e j . W konkursie u d z i a ł wzięło 42 a u t o r ó w , k t ó r z y nade­ słali w sumie 352 prace. N a g r o d y I za zestaw r z e ź b o t r z y m a l i : Ryszard Rabiega, Tadeusz M i r o w s k i ze wsi Jeleni R u ­ czaj. N a g r o d ę za zestaw oryginalnych w y r o b ó w z b u r s z t y n u o t r z y m a ł Zbigniew Waraszkiewicz z D a r ł o w a . * V I I I — w P u ł t u s k u otwarta została w y s t a w a s z t u k i ludowej regionu kurpio­ wskiego Puszczy B i a ł e j , zorganizowana przez p u ł t u s k i e Muzeum Regionalne oraz Sp. P r z e m y s ł u Ludowego i R ę k o ­ d z i e ł a Artystycznego „ T w ó r c z o ś ć K u r ­ piowska". Pokazano t u 200 e k s p o n a t ó w z za­ kresu t k a c t w a i h a f t u ludowego oraz c e r a m i k ę i r z e ź b ę w drewnie. * V I I I — w salach M u z e u m O k r ę g o ­ wego w S u w a ł k a c h o t w a r t a z o s t a ł a w y ­ stawa w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej, zorga­ nizowana przez M u z e u m p r z y w s p ó ł ­ pracy Stowarzyszenia S p o ł e c z n o - K u l t u ­ ralnego „ S u w a l s z c z y z n a " . N a wystawie zaprezentowano prace 11 t w ó r c ó w z te­ renu województwa. * V I I I — w salonie Z P A P w Olsztynie otwarto w y s t a w ę twórczości ludowej. * V I I I — w D o m u K u l t u r y w Białogrodzie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ K u l ­ t u r a wschodniopomorska". * 10. I X — w Ł o d z i o t w a r t a z o s t a ł a pokonkursowa wystawa pn. „ T k a n i n a artystyczna Cepelii", zorganizowana przez Centralne M u z e u m W ł ó k i e n n i c t w a 61 �i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bf5de9267c019fd2f07cfe2ce315cbc.pdf d586b3befecfee30e9428476ded636f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4069 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Irena Turnau Wpływ szlacheekioj i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X V I — X I X wieku 67 Aleksander Jackowski Teresa Komornicka-Rościszowska Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz. I ) . Konkurs „Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim . 79 95 . Jacok Olędzki Dywan na suficie 107 Aleksander Wallis Wieże Simona Rodii 115 Zbigniew Jakubowski Plakietka wotywna fundacji Jana Rubinkowskiego z 1680 r. w kościolo Bożogo Ciała w Krakowie 119 Anna Kunczyńska-Iracka Stanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa го Wielkopolsce 121 KROXIKA X — X I I 1976 122 RECENZJE SUMMARY OE ARTICLES 125 РЕЗЮМЕ 127 Na okładce: Studnia malowana przez Stefanię Łączyiiską, Zalipio, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie. 1976 r. Fot.: J. Świderski Xa stronie t y t u ł o ww eo j :: Malowanka wykonana w rodzinie rodził Curylów, Zalipie, wym. 32x36 cm. 1935 r. Fot.: J. Świderski �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXI . 19 7 7 . NR 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Ewa K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a Kunczyńska-Iracka, Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina żelechowska. Tłumacze­ nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń­ ska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd27699fe79f31da7e4227d9a700125a.pdf 15988c0b6ea18d33c1b8899434337b24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4068 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary �or a f a m i l l y , or t h e y were statues of the sad Christ, more rarely a Pieta or other presentation o f Our L a d y , etc. Crosses made of t i m b e r or i r o n wore erected i n p u b l i c squares i n villages, a t t h e crossroads, on r i v e r banks, i n the fiolds, i n places of crime, on tho graves a n d mounds o f "Poles" (soldiers or insurgents). Crosses were also b u i l t d u r i n g plagues, on the occasion o f various missions a n d vows. Such crosses wore also founded for various intentions b y w e a l t h y farmers, w h o usually p u t dates o n t h e m , names a n d a stereotype inscription (e. g . G o d , bless us!). Smaller crosses were h u n g o n t h e walls, or p u t on t h e tables i n rooms; they were also p u t among bee-hives thus placing the bees under their p r o t e c t i o n . Some crossese, especially the b i g ones, were J a c e k O l ę d z k i — T H E R E A L B E A U T Y IS I N N A T U R E . decorated w i t h tho insignia o f Christ's passion or h a d a developed (ON B A Z Y L I A L B I C Z U K ' S P A I N T I N G S . ) c r o w n o f i r o n o r t i n s u r m o u n t i n g t h e m . Wood-carvers a n d caipenters often t o o k p a y m e n t i n k i n d f o r t h e i r w o r k a n d n o t Bazyli A l b i c z u k is 65, a bacholor, he made h i s l i v i n g i n money. Such crosses stood f o r longer t h a n one h u n d r e d years. farming b u t has been p a i n t i n g since h i s y o u t h . T h e a u t h o r o f W h e n the p a r t o f the cross t h a t was sunk i n the g r o u n d decayed, the article emphasizes t h e deep, philosophical m o t i v a t i o n i n Albiczuk's w o r k a n d his a t t i t u d e t o w a r d s N a t u r e . H i s love o f usually every 20—30 years, i t was t h e n sunk again, a n d thus t h e cross was made shorter. Sometimes o l d crosses were replaced Nature made h i m l a y o u t a s m a l l garden i n w h i c h he grows w i t h now copies. O l d crosses w h i c h h a d completely r o t t e d wore about 300 different k i n d s o f bushes a n d flowers. Gardens are b u r n t i n t h e c h u r c h - y a r d o n Easter Sunday o r o n St. Rooh's a recurring theme i n m a n y o f his w o r k s . T h e h a r m o n y of N a t u r e , day. the Sun a n d t h e b i r d s c o n t a i n m o r a l values t h a t aro so often violated b y m a n w i t h his quarrels a n d f r a t r i c i d a l f i g h t i n g a b o u t Before t h o F i r s t W o r l d W a r there were a b o u t 1500 crosses religious differences, etc. Creative w o r k brings peace t o h i m a n d i n t h e K u r p i e r e g i o n ; after 1945 o n l y sevoral h u n d r e d remained allows o f expressing values w h i c h — he says — h o l d t h o sense a n d their n u m b e r is constantly d i m i n i s h i n g . of his existence. folk a r t i n t h e K u j a w y r e g i o n " b y sending i n pictures o f flower designs on paper for w h i c h t h e y drew o n t h e i r experience i n t h e domain o f faience decoration. T h e different size, t h e m a t e r i a l and a froo choice b o t h i n composition o f colours a n d decorative elements, resulted i n a n o u t b u r s t o f creative i n v e n t i o n f r o m t h e most talented paintresses. N o w , a b o u t one h u n d r e d paintresses send in their ,.tapestries" f o r contests a n d e x h i b i t i o n s , thus providing a l i n k w i t h t h e l i v e l y (although f o r m a l l y different) tradition or r u r a l ,,tapestries". Albiczuk is a reflective painter, he w o r k s slowly, w i t h graet sonso o f responsibility a n d o n l y i n t h e later p a r t o f t h e d a y , when dusk is falling. H e spends mornings i n his garden a n d i n tho fields. H e rejects a l l labels. H o protests w h e n people call h i m a naive painter. T h e a u t h o r says: he is j u s t a great a r t i s t . A d a m C h ę t n i k — CROSSES A N D W A Y S I D E S H R I N E S IN T H E KURPIE REGION A n t o n i S t e l m a c h — P A I N T I N G TO COMMEMORATE A B O L I T I O N OF SERFDOM I N GORAJEC T h e a u t h o r , whoso description o f t h o m u r a l paintings i n t h e chapel i n Ł o w c z a c o m m e m o r a t i n g a similar event has been published i n a previous issue o f our magazine, n o w presents the h i s t o r y o f a p a i n t i n g (only p a r t i a l l y preserved) i n an O r t h o d o x Church a t Gorajee. The p a i n t i n g was founded b y a local peasant Georgij W o j t o w i c z a n d his wife. I t is one o f v e r y few preserved examples o f a n i n d i v i d u a l f o u n d a t i o n o f t h e k i n d . Jan S a m e k — E L E M E N T S OF F O L K A R T I N CRACOW GOLD-SMITHERY On t h o t e n t h anniversary o f t h e death o f A d a m C h ę t n i k , an ominont specialist i n t h e f i e l d o f t h e f o l k a r t i n t h e K u r p i e region (an ethographic region n o r t h east o f central Poland), the editors p u b l i s h a t e x t b y A d a m C h ę t n i k , w r i t t e n before the Second W o r l d W a r a n d also reproductions o f his drawings of crosses a n d wayside shrines. T h e source materials date back to the period between t h e t w o W o r l d Wars. Wayside shrines used t o be v o r y p o p u l a r i n t h e K u r p i e region a n d they were of various sizes f r o m t i n y cases t o buildings built o f t i m b e r o r , more r a r e l y , c f b r i c k . H o l y images were also placod under s m a l l t i n or wooden roofs o r i n t h o hollows o f treo•trunks. Most often t h e y were t h e p a t r o n saints o f t h e village The a u t h o r describos engraved plates a t t h e bases o f l i ­ t u r g i c a l chalices f r o m tho Corpus Christi Church a n d St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. T h e y date back t o t h e 17th century. Such plates a n d plaquettes also appeared on other chalices a n d l i t u r g i ­ cal vessels e.g. the ciboriums f r o m St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. E n g r a v i n g was popular i n Cracow gold-smithery a n d i t first appeared i n t h e second h a l f o f t h e 14th century. Goldsmiths drew o n graphic patterns, b u t a departure f r o m t h o great style made t h e m t u r n t o t h e folk a r t i d i o m . Besides, t h e Craoow goldsmiths also w o r k e d for people i n the c o u n t r y m a k i n g jewellery for t h e m ( i n w h i c h t h e ornamental stone was coral). Р Е З Ю М Е К р и с т и н а Г е р м а нович-Новак — ИССЛЕДО­ В А Н И Я В О Б Л А С Т И НАРОДНЫХ КОСТЮМОВ В П О Л Ь Ш Е . П О П Ы Т К А О Ц Е Н К И ДОСТИЖЕНИЙ В OTOM НАПРАВЛЕНИИ ник для и з у ч е н и я и с т о р и и о д е ж д ы , в о з д е й с т в и я ино­ с т р а н н о г о и м п о р т а , в л и я н и я города на деревню. К со­ жалению, в большинстве работ о б р а щ а е т с я с л и ш к о м мало в н и м а н и я на с в я з ь наряда с общественной струк­ турой деревни, с з а ж и т о ч н о с т ь ю е е жителей, с об­ р я д а м и и функциями, к о т о р ы е наряд и с п о л н я л среди с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . П р и о п и с а н и и наряда слиш­ к о м мало места о т в о д и т с я о п и с а н и ю его к р о я , р а с ­ цветки, и з м е н е н и я м , с в я з а н н ы м с модой, к о л и ч е с т в у нарядов и и х о т д е л ь н ы х э л е м е н т о в у к р е с т ь я н , цепе наряда, способам хранения и чистки, проблеме замены У ж е в начале X I X в е к а наряд стал предметом особого в н и м а н и я и и н т е р е с а э т н о г р а ф о в и л ю б и т е л е й народной культуры. Однако лишь в межвоепный период начали у к а з ы в а т ь с я научные труды, посвя­ щенные этой тематике. П о с л е в т о р о й мировой войны в а ж н е й ш и м мероприятием в этой области я в л я е т с я п о д г о т о в к а Атласа п о л ь с к и х народных к о с т ю м о в . Из отдельных элементов наряда, к которой прибегали з а п л а н и р о в а н н ы х 59 тетрадей в ы ш л о до с и х п о р 30. менее з а ж и т о ч н ы е г р у п п ы населения и т.д. С л е д у е т о т м е т и т ь , что в П о л ь ш е с у щ е с т в у е т 50 о с н о в ­ ных и о к о л о 500 р е г и о н а л ь н ы х в и д о в народных пра­ Всесторонние исследования, касающиеся нарядов, здничных нарядов. В своей статье автор п ы т а е т с я к о й мере и с с л е д о в а н и е э т и х нарядов установить в к а ­ составляет источ­ предоставляют происходившие века. позможиоеп. в народной проолсдотъ поремеим, к у л ь т у р е , начиная с XIX 63 �В а н д а Драбик — ДЕКОРАТИВНЫЕ ПУСТОТЕ­ ЛЫЕ БЕТОННЫЕ КАМНИ ( И З ИССЛЕДОВАНИЙ В ОБЛАСТИ СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА) О д н и м и з немногих новых видов современного народного творчества, п о л у ч и в ш и х в настоящее время развитие, является украшение с т е н домов (или их цокольной части) в о з в е д е н н ы х и з бетонных (цемент­ ных) п у с т о т е л ы х к а м н е й . Пустотелый камень является прямоугольным па­ р а л л е л е п и п е д о м р а з м е р о м в с р е д н е м о к . 25 X 50 X 25 см. П у с т о т е л ь н ы е к а м и н и з г о т о в л я ю т с я в деревянных формах, в к о т о р ы е в л и в а ю т цемент, смешанный с пес­ ком и водой. В о многих р е г и о н а х П о л ь ш и деревянную форму в ы д а л б л и в а ю т , благодаря чему на цементной стене о т п е ч а т ы в а е т с я о р н а м е н т . П е р в ы е декоративные фор­ мы датируются п р и б л и з и т е л ь н о 1933 г. О н и стали распространяться после войны и сейчас применяются в р а з л и ч н ы х р а й о н а х нашей страны. Выделка форм п р о и з в о д и т с я таким же о б р а з о м , к а к формы для у к р а ш е н и я масла, сыра, пряников. Кроме ажурной п р и м е н я ю т с я также в с е другие в и д ы техники резного и с к у с с т в а . Их в ы д е л к о й з а н и м а ю т с я п л о т н и к и и с т о ­ ляры, обладающие способностями резчиков. Р о м у а л ь д а Х а н к о в с к а — НАСТЕННЫЕ МАЖНЫЕ КОВРИКИ Р А Б О Т Ы ХУДОЖНИЦ ПИСЫВАЮЩИХ ФАЯНС БУ­ РАС­ Темой настоящей статьи являются картонные или бумажные к а р т и н к и , цветочные декорации, выпол­ няемые р а б о т н и ц а м и В л о ц л а в с к о й фабрики столовой к е р а м и к и . Художницы работают по утвержденным о б р а з ц а м , в формировании которых принимают дей­ ственное участие. В своих работах, п р е д с т а в л е н н ы х на Бьеннале фаянсовых изделий, они п о к а з а л и соб­ с т в е н н ы е творческие о р н а м е н т а л ь н ы е (т.е. декоратив­ ные) р е ш е н и я . В 1974 г. художницы эти, неожиданно для о р г а н и з а т о р о в к о н к у р с а „ Н а р о д н о е и с к у с с т в о К у я в щ и н ы " , п р и с л а л и бумажные картинки, в которых использовали свой опыт, приобретенный при росписи фаянса. Другой формат, другой материал и свободная непринужденная р а с ц в е т к а , к а к и декоративные (ком­ позиционные) решения способствовали творческому р а з в и т и ю наиболее талантливых художниц. В насто­ ящее время около 100 женщин готовят настенные бумажные коврики па конкурсы и выставки, под­ держивая в с е е щ е живые ( х о т я формально иные) традиции деревенских настенных ковриков. Автор р а с с м а т р и в а е т р а б о т ы наиболее талантли­ в ы х женщин, сопоставляя их с композициями, кото­ р ы е о н и п р е д с т а в и л и на Бьеннале фаянса. Я ц е к О л е н д з к и — ПОДЛИННАЯ КРАСОТА ЗА­ КЛЮЧАЕТСЯ В ПРИРОДЕ. О ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТВОРЧЕСТВЕ БАЗИЛИЯ АЛЬБИЧУКА Альбичуку 65 л е т . О н холост, в с ю жизнь зани­ мается з е м л е д е л и е м , но наряду с этим с молодых л е т р и с у е т . Автор статьи отмечает глубокие филосо­ фские мотивы, характерные для творчества Альбичука, его о т н о ш е н и е к п р и р о д е . С т р а с т н о л ю б я п р и р о д у , о н р а з б и л на небольшой п л о щ а д и сад, в котором в ы р а щ и в а е т о к . 300 в и д о в к у с т а р н и к о в ( м н о г о л е т н и ­ к о в ) и цветов. С а д ы я в л я ю т с я также темой многих его работ. Гармония природы, солнце, птицы содержат глу­ бокие моральные ценности, к о т о р ы е так часто на­ р у ш а е т человек р а с п р я м и , братоубийственной борьбой на п о ч а е р е л и г и о з н ы х р а с х о ж д е н и й и т . д . В твор­ честве находит Альбичук умиротворение, оно дает е м у в о з м о ж н о с т ь в ы р а з и т ь т е ценности, которые со­ с т а в л я ю т с м ы с л его с у щ е с т в о в а н и я . Альбичук в д у м ч и в ы й художник, о н р а б о т а е т мед­ л е н н о , с чувством ответственности, работает только в п р е д в е ч е р н е е в р е м я , к о г д а наступают сумерки. По у т р а м он р а б о т а е т в с а д у и в п о л е . Альбичук не п о м е щ а е т с я в о б щ е п р и н я т ы х „ п е р е ­ г о р о д к а х " . О н п р о т е с т у е т , к о г д а е г о п р и ч и с л я ю т к на­ и в н ы м . П о мнению а в т о р а он я в л я е т с я художником крупного формата. 64 АдамХентник ПЁВСКОГО — КРЕСТЫ РАЙОНА И ЧАСОВЕНКИ КУР- В десятую г о д о в щ и н у с о дня смерти известного з н а т о к а народной к у л ь т у р ы курпёвского района (этно­ г р а ф и ч е с к и й р а й о н , р а с п о л о ж е н н ы й на с е в е р о - в о с т о к о т центральной П о л ь ш и ) наша редакция публикует написанный и м до в о й н ы текст, а также помещает репродукции рисунков, изображающих кресты и часо­ в е н к и . Это документация, возникшая в межвоепный период. Часовенки были широко распространены в Курп ё в е к о м р а й о н е . В с т р е ч а л и с ь с р е д и них различной в е л и ч и н ы , то маленькие, шкафоподобные, то более к р у п н ы е п о с т р о й к и . Их с т р о и л и и з дерева, р е ж е из к и р п и ч а . К р о м е того с т а в и л и с ь фигуры с в я т ы х под жестяными и л и дощатыми к о з ы р к а м и и л и же в дуплах деревьев. Это были главным образом изображения святых, п о к р о в и т е л е й данной деревни или семьи, либо же с к у л ь п т у р ы С к о р б я щ е г о Христа, реже Пиеты, а так­ же другие и з о б р а ж е н и я Богоматери и т.д. Деревянный и л и железный к р е с т с т а в и л и на де­ р е в е н с к и х п л о щ а д я х , на п е р е п у т ь я х , над в о д о й , на п о л я х , на местах п р е с т у п л е н и й , на о д и н о ч н ы х моги­ л а х и могилах „поляков'' (солдат, повстанцев). С т а в и л и также к р е с т ы во в р е м я э п и д е м и й , в связи с р а з л и ч н ы м и миссиями и обетами. Состоятельные к р е с т ь я н е жертвовали иногда к р е с т ы по р а з л и ч н ы м п о в о д а м , г л а в н ы м о б р а з о м п о м е щ а я на них даты, фамилии и стереотипные подписи (наприм. Господи благослови). Кресты п о м е н ь ш е в е ш а л и на стенах, с т а в и л и в и з б е на столе, п о м е щ а л и среди ульев, по­ ручая их попечению пчел. Кресты, в особенности больших р а з м е р о в , р а з у к р а ш и в а л и и в е ш а л и на них а т р и б у т ы мученичества, тщательно о т д е л ы в а я так наз. в е н е ц и з железа или жести. За свою работу резчики и плотники преимущест­ в е н н о п о л у ч а л и в м е с т о денег продукты. К р е с т ы про­ стаивали иной раз с в ы ш е ста лет.Когда перегнивала з а к о п а н н а я в з е м л ю нижняя часть, крест срезали и о п я т ь в к а п ы в а л и , с н и ж а я е г о таким образом; обыч­ но э т о п р о д е л ы в а л и к а ж д ы е 20—30 л е т . Иногда старые к р е с т ы з а м е н я л и новыми копиями. Совсем обветшав­ шие кресты сжигали перед костелом в Страстную С у б б о т у и л и в день с в . Р о х а . П е р е д п е р в о й мировой войной в Курпёвском райо­ не насчитывалось о к . 1500 к р е с т о в , п о с л е 1945 г. и х о с т а л о с ь только несколько сот, сейчас их стало еще меньше. Антон и С т е л ь м а х — В ПАМЯТЬ КРЕПОСТНОГО ПРАВА В ГОРАЙЦЕ ОТМЕНЫ Автор с т а т ь и , к о т о р ы й в с в о е в р е м я п и с а л на с т р а н и ц а х журнала „ П о л ь с к о е народное искусство" о настенной живописи, посвященной отмене крепост­ ного п р а в а , к о т о р а я находится в часовенке в Ловче, п и ш е т на с е й р а з о б и с т о р и и к а р т и н ы частично со­ хранившейся в церкви в Горайце. Картина была в 1848 г. п р и н е с е н а в дар местным крестьянином Г е о р г и е м В у й т о в и ч е м и е г о женой. Она принадлежит к немногим с о х р а н и в ш и м с я о б р а з ц а м п о д о б н ы х инди­ видуальных даров. Я н С а м е к — ЭЛЕМЕНТЫ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА В ЮВЕЛИРНОМ МАСТЕРСТВЕ КРАКОВА В статье рассматриваются гравированные пластин­ к и на ножках литургических сосудов костелов Божьего тела и св. М а р т и н а в Кракове. Они датируются X V I I в . Такие п л а с т и н к и и п л а к е т к и можно встретить на различного вида литургической утвари, наприм. на дарохранительнице и з к о с т е л а с в . М а р т и н а . Этого рода г р а в и р о в к а стала р а с п р о с т р а н я т ь с я среди кра­ к о в с к и х г р а в е р о в в о в т о р о й п о л о в и н е X I V в. Г р а в е р ы п р и д е р ж и в а л и с ь г р а ф и ч е с к и х о б р а з ц о в , но, у х о д я от о б р а з ц о в большого и с к у с с т в а , о н и п р т л й о т г ж а л и с ь к на­ р о д н о й к у л ь т у р е . З о л о т ы х дел мао^е^а р Щ с ) т а л и так­ же для у д о в л е т в о р е н и я потребно£гей..-пеа^дни, вы­ п о л н я я ювелирные и з д е л и я , в коЬе]юлн1](Ж ценным к а м н е м был к о р а л л . y^i, �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y Cena p r e n u m e r a t y rocznej Cena p r e n u m e r a t y p ó ł r o c z n e j N A R O K 1978 z l 120.— z l 60.— Prenumeratę na k r a j p r z y j m u j ą Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz u r z ę d y p o c z t o w e i d o r ę c z y c i e l e •— w t e r m i n a c h : — do 25 l i s t o p a d a na s t y c z e ń , I k w a r t a ł , I p ó ł r o c z e r o k u n a s t ę p n e g o i na c a ł y r o k następny — do d n i a 10 miesia.ca, p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y na p o z o s t a ł e o k r e s y r o ­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w m i e j s c o w y c h O d d z i a ł a c h R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " . Z a k ł a d y pracy i i n s t y t u c j e w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w R S W oraz p r e n u m e r a t o r z y i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz­ towych lub u doręczycieli. P r e n u m e r a t ę ze z l e c e n i e m w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a j e s t o 5 0 % d r o ż s z a o d prenumeraty krajowej, przyjmuje R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala Kolporta­ ż u P r a s y i W y d a w n i c t w u l . T o w a r o w a 28, 00-958 W a r s z a w a , k o n t o P K O n r 1531-71 w t e r m i n a c h p o d a n y c h d l a p r e n u m e r a t y k r a j o w e j . Sprzedaż n u m e r ó w bieżących i archiwalnych: — w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i a r c h i w a l n y c h p ł a t n o ś ć go­ t ó w k ą , p r z e l e w e m l u b za z a l i c z e n i e m p o c z t o w y m . A d r e s : O R P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 W a r s z a w a , k o n t o P K O 1531-912 I Oddział Warszawa. O r d e r s f o r t h i s p e r i o d i c a l f r o m a b r c a d c a n be p l a c e d w i t h „ A r s P o l o n a " K r a k o w ­ s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, 00-068 W a r s z a w a , P o l a n d or w i t h —• K u b o n & S a g n e r , I n h a b e r O t t o S a g n e r , D 8 M ü n c h e n 34, P o s t f a c h 68, B u n d e s r e publik Deutschland. — E a r l s c o u r t P u b l i c a t i o n s L t d . , 130 S h e p h e r d B u s h C e n t r e , L o n d o n W 12, G r e a t Britain. — L i c o s a C o m m i s s i o n a r i a S a n s o n i , V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 F i r e n z e , I t a l y . I n d e k s 36 940 P L I S S N 0032-3721 Z a k ł a d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w , Oddział w W a r ­ s z a w i e 1977. N a k ł a d 2000 egz. O b j ę t o ś ć 11,00 a r k . w y d . , 8,00 a r k . d r u k . + 2 w k l e j k i P a p i e r i l u s t r a c y j n y k l . I I I 90 g. 61 X 86. O d d a n o do s k ł a d u 1 1 . Х И . 1 9 7 6 . P o d p i s a n o do d i u k u w s i e r p n i u 1977 r . W y d r u k o w a n o w e w r z e ś n i u 1977 r . w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. 664/76. F-15. C e n a 18.— z ł . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44731af61cf17cbc1ea1cb0c3a9206c.pdf 8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3921 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • O L I S QUARTERLY N. 4 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T Y E A R BOOK X I I I ri 1959 SUMMMARY OF A R T I C L E S From the editors On the occasion o f the 15th anniversary of People's Poland, the articles i n this issue summarize the development of folk a r t i n this country i n the postwar period. Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF FOLK A R T . When i n 1945 w o r k was started to protect folk art from extinction, i t became clear that despite existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number of problems w h i c h called for new solutions. The absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded a number of organizational achievements: at the first Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^ naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt 1 I v d b v the exhibitions competitions and workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i Sv the M i n i s t r y arranged by I n the years 1948—49, the n e w approach towards folk art was f i r m l y established and the Section of Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils, maintained close contacts w i t h folk art centres throughout the country. I t was also then t h a t the Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was formed to coordinate the production o f the folk a r t industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing field, 1949 saw the appearance of the first volume of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its columns to topical folk a r t nroblems A number of Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success m this c o u n t r y a n d a b r o a d I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h had an adverse effect also on the development of folk art. Suggestions were made that folk artists should abandon the old traditions and take up contemporary themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic level of f o l k art. Nevertheless, the general balance sheet for these years was closed on the credit side. Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical research i n various regions conducted m a i n l y b y the State Institute of A r t and the Polish Ethnographic Society. Following the changes which took place i n Poland's methods of management i n 1956, the existing system of folk art protection also underwent a radical change. W i t h the general t r e n d for decentralization, more powers were delegated to local organs and freedom of creative a r t was restored, which has not failed to produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety of its activities and w h i c h can c l a i m credit for raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee is the special fund Placed a C P L I T disposal to finance creative w o r k P A separate problem which arose as early as i n 1945 was that of collecting old and new specimens of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces have been collected and stored at the M i n i s t r y of Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk A r t Section, purchased them from exhibitions and competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958, a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest was divided between regional museums. I n summing up the period under review, the author writes that though i n contemporary conditions folk a r t "has lost its former position i n its own milieu, it has found application and a place i n the life of the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^ of folk artists "The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts". 253 �Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N Y E A R S OF W O R K Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t was not u n t i l the formation soon after the w a r of the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and coordinated research began to be conducted a l l over the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music History and Theory and1 the Folk Sculpture Section fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory of Plastic A r t s ™i the headouarteVs in Cracow at Chief oTthe Section K e ] n f u s s w a s appointed The research conducted by the Section embraces every genre of folk sculpture. I n addition, a sister section at the State Institute of A r t engages in special research into folk art which borders on professional art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e " painters. I n the i n i t i a l period, the methods of research were not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the historic, social and economic aspects of folk art. The section developed successfully bibliographic w o r k and also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n . Most important of a l l however was research on the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place in the very character of folk art called for the utmost efforts and such methods of work as w o u l d allow the collection of as much information as possible w i t h i n the shortest .period of time. Particular care was paid to the less k n o w n regions. Thus, research started i n the most distant districts, covering gradually the whole country. I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research workers and equipment), research was mostly done by i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then came group research, including ethnographers, art historians sketchers and Dhotoeraphers who did reconnaissance w o r k followed by research proper if justified by the discoveries of the advance gnu* The year 1050 w i t n « 4 d another ^ form of research k n o w n in this country as the "annual camp ^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h w o S travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^ J ^ k e ^ e ditTonrto of the area ^ f ^ Z H ^ l l S n fill nn ffal L S m n n i r M ' t ¿ « 1 « nfinformation t £ v P n S i f <h n W J of the colouring. Descript ons of sculptures in wood and stono and of paintings are supplemented by photographs. "The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items. ; 254 including descriptions, drawings, diagrams and 16,000 photographs. The collection is v e r y useful to research workers, and numerous publications, including essays, albums and articles, have been based on material collected by the Section. The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d institutions. Janina Orynzyna RY L I F E FOLK ART I N CONTEMPORA- A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today, at the beginning of the atom era and interplanetary communication, a hand-made folk art object has lost nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that as i t no longer serves the needs of the countryside, folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead admirers and a ready market i n the urban milieu. I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists v i s i t i n g this country or exported abroad can be an excellent means of popularizing the Polish national style. I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk A r t and Folk Industry, which not only coordinates the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles. Aleksander PRESENT Jackowski FOLK ART PAST A M ) I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has been observed since the end of the 19th century. Continuously rising standards of social consciousness and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this process. The isolation from the urban w o r l d impressed i n the oast the stamp of originality on folk art- at isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t tra .Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene" Sculpture and painting are particularly affected by the urbanization process, since deformation and other means of expression w h i c h were moulded by generations of folk artists, are no lonqer acceptable to the contryside, the tastes of which are strongly •influenced by photography, chromolitography and mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying out. But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often show much inventiveness and t h e i r products, i f more of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns. This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l considerations and for which there is a demand both �in town and country. I n contrast, regional costumes and i n t e r i o r decoration are changing their character under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their way into r u r a l homes. Under these circumstances protection of folk art to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi­ cance. I n summing up the results of State support for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r points to such beneficial measures taken by the aut­ horities concerned as competitions, exhibitions the w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases of folk art products and scholarships, and expresses the opinion that i n the present situation more forms of encouragement shauld be evolved. The need arizes to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^ style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l d e r i v e d of ^ Timrot to sal taiuosine old nattems should hi abandoned A m o n s Z m e a s u r e of a ^ k L n c P i f P of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying that the most nnportant problem here is the raising of the general standards of culture in the c o u n t r y ­ side. "The downfall of popular art, Which is already an accomplished fact, not only uprooted it, but it under­ l i n e d the whole system of aesthetic views of the r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change in the function folk a r t played i n this milieu'. Newspapers, books, radio, films and television have brought the coutryside nearer to towns and to­ day we no longer divide art into "educated" and "popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter heing m a i n l y of an entertaining character, incapable of fulfilling the function formerly performed by folk art. Mass culture reduces the recipients to the role of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa* PartancjTform of lifof " The question arises w h a t support should be given to fill the gap, w h a t can today become an equivalent of those values w h i c h i n the past folk art contributed to the countryside. I t seems that the only way out of the situation is to broaden support to embrace not only the few conttimutors o f old trends, but also the broad movement of amateur artists, encouraging them to take part in the creation of art and culture. S U r r Q Ewa Jeczallk EXHIBITION GLASS P A I N T I S G U n i OF n g 5 & M OLD SILESIAN I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn adapted them, leading gradually to the discovery of Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia". Following p r e l i m i n a r y research, the authoress arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings she had selected from the collections of the W r o c ł a w Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958 in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The exhibits were divided into the following five groups: 11 the oldest Silesian painting on glass, representing the highest artistic values 2) background decorations 3) thematic division (votive offerings, Silesian images of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech­ nique and 5) painting on ' mirrors. The article explaining the mode of the exposition, contains an analysis of the various groups of paintings, with interesting inferences made by the authoress from her research. Thus, for example, there is the observation that "the oldest paintings on glass date back to a period where this type of painting was not yet practiced cn mass, as was the case later, i n the 19th centurv when on the occasion of religious re­ mission processions iconoeraphic compositions painted on glass were produced i n series. A n analysis of the paintings on mirrors leads the authoress to the conclusion that this type of painting, which was believed to have been the oldest i n Silesia, did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y ­ side was invaded w i t h petty bourgeois fashions. The few signatures on the serial paintings point to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre of remission ceremonies, as the place of their origin, justifying the assumption that serial Silesian paintings on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission places rather than w i t h Silesian glass industry centres. Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E 18TH CENTURY The article discusses three 18th century sculptures n wood preserved in the parish Church i n the village of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent among them — the c i b o r i u m dates back to 1726. Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k and supported by a seperately carved figure. M a i n t ­ ained i n the mature baroque style, it shows a tendency towards moderation of the contorted forms inherent in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an ffftitv s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that thev were the w o r k of r a n d V « T M t e t o r T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k shows that t h . s c Ł w a s a W k artist and the f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on of his crtftsmanship pcrtectlon : : o £ n f With the wealth of preserved Silesian glass p a i n ­ ting, the establishment o f i t s geneology is a com­ plex oroblem, since the painting shows a great v a ­ riety of artistic forms, thematic material and formal features. I n her attempt to trace the origin of this type of art in Si1es a, the authoress divides the material under examination into three groups: the paintings in the first group are classified according to the technique used by the artist i n drawing, painting and decorating the w o r k ; a thematic division of paintings is made in the second group, where the authoress observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„ ; r a t s 0 Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY Studziany Las was u n t i l quite recently an active pottery centre and its ware was characterized b y the primitivetiess of its form and technique. The vessels were made either of red or grey clay w i t h some sand content to diminish the fatness of the clay. The earthenware was very simple i n its shape and its dark brown colour turned into shining black after long usage. This earthenware was i n great demand be­ cause o f its high fire-proof quality. I n describing the process of production, Miss F r y ś writes that a s i m i l a r production technique was used in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno, 255 �r and as Studziany Las is situated nearby i t could be inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h the Byelorussian region. This seems also to be con­ firmed by the fact that the first potter who settled i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called S o b ó t k a , f r o m near Grodno. Anna Kunczyńska — F R O M T H E REPORT O N T H E E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N THE L U B L I N AREA O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic displays. This time too the Museum could c l a i m credit for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt selection of the exhibits and their setting, w h i c h brought into sharp relief the various kinds of folk art, their artistic centres and the artists themselves m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n . A m o n g the new discoveries, the authoress calls attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief of St. Nicolas, could be singled out from among the works of other sculptors. I I 4 �C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane przez P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik p o ś w i ę c o n y nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. około 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l . Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu bycia: w kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Sztuki s ą do na­ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r ­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych Z a r a , «37. P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g. N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r . 39. BI. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05da39936e8c6c08b7fbbafeb9c8d218.pdf 778d10976af39cd84d8968d5f8dee131 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Moszyński, Kazimierz (1887-1959) - nekrolog Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3920 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.180 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O K Trzydzieste p i ą t e walne zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o d b y ł o się w Olszty­ nie w dniach od 13 do 15 w r z e ś n i a 1959 r. Na sesji naukowej Zgroma­ dzenia p o ś w i e c o n e j W a r m i i i M a z u ­ rom wygłoszone zostały n a s t ę p u j ą c e referaty prof J Gajek Elementy k u l t u r y dawnych' P r u s ó w w k u l t u ­ rze ludowej W a r m i i i Mazur- dr W Gebk - Michał Kalka symbol w i l k i o polskość na terenie W a r m U TMazur mgr W Ogrodz^ński — Te­ ka mazurska Oskara Kolberga- dr T Grygle - Warunki Ż y M a w i e i skiego f u d n o ś c i o o l s k i e i na W a r m i i n erwszei pnołowie . MSa uz ur raacc h w pierwszej ołowie graficznych zerachi Warmii i Mazur, mgr Warrnif W czerwcu {11—13) o d b y ł a się w Augustowie konferencja zorgani­ zowana przez w o j e w ó d z k i e g o k o n ­ serwatora z a b y t k ó w w B i a ł y m s t o ­ ku, p o ś w i ę c o n a ochronie z a b y t k ó w architektury. M g r F. Klonowski w y ­ głosił na konferencji referat pt. „ T y ­ py regionalne budownictwa l u d o ­ wego woj. b i a ł o s t o c k i e g o " . * Muzeum w Radomiu zorganizo­ wało cykl odczytów z dziedziny etnografii Prelegentami b y l i mgr A . Dobrowolska z Muzeum w K i e l ­ cach, m g r J. Czajkowski i mgr J. Kamocki z Muzeum Etnograficzne­ go w K r a k o w i e oraz art. malarz F. A . Zaremba — kierownik skupu ceramiki ludowej C P L i A z Kielc. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi z o r g a n i z o w a ł o dla młodzieży szkolnej w y s t a w ę o ś w i a ­ t o w ą „ S z t u k a ludowa Ł o w i c k i e g o " . 22.VII. otwarte zostało Muzeum w Bochni. Muzeum p o w s t a ł o z i n i ­ cjatywy znanego m i ł o ś n i k a k u l t u r y ludowej, prof. S. Fischera, k t ó r e g o cenne zbiory s t a ł y się p o d s t a w ą kolekcji muzealnej. Uroczystość otwarcia z a i n a u g u r o w a ł pokaz zbio­ r ó w o r o f St Fischera z dziedziny polskiej plastyki ludowej. W lipcu odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Pienińskiego w Szczawnicy. Muzeum p o w s t a ł o z inicjatywy p i e n i ń s k i e g o oddziału Towarzystwa M i ł o ś n i k ó w L u d o w e j K u l t u r y i Sztuki G ó r a l s k i e j . Ekspo­ 252 N naty, wobec z u p e ł n e g o braku d u s z ó w na zakup, p o c h o d z ą łącznie z d a r ó w ludności. K f u n ­ Sokółce, przy współudziale Minister­ w y ­ stwa K u l t u r y i Sztuki. W salach Muzeum w Białymsto­ k u otwarta b y ł a w p a ź d z i e r n i k u wy­ stawa sztuki b i a ł o r u s k i e j . Obejmo­ w a ł a ona przede wszystkim frag­ menty s t r o j u kobiecego (zdobione haftem koszule i spódnice), hafty na r ę c z n i k a c h oraz białostockie tka­ n i n y wielonicielnicowe Wystawę z o r g a n i z o w a ł o Towarzystwo Biało Muzeum Ziemi Szamotulskiej ruskie w B i a ł y m s t o k u . Katalogu i Prezydium P R N w S z a m o t u ł a c h nie wydano. zorganizowały wystawę objazdową * „ Z a b y t k o w a architektura i dzieła sztuki Ziemi Szamotulskiej". W y ­ 1 6 maja w sali muzealnej Ra­ stawa zorganizowana była z okazji tusza w B i a ł y m s t o k u odbyło się ze­ Dni Opieki nad Z a b y t k a m i . O t w a r ­ branie organizacyjne Polskiego To­ cie n a s t ą p i ł o we Wronkach 18 maja. warzystwa Ludoznawczego, oddziału białostockiego. Inicjatorem założenia oddziału P T L b y ł mgr Z. Ciesiel­ W czerwcu Muzeum w Łęczycy ski, p r a c o w n i k n a u k o w y Muzeum urządziło w y s t a w ę „Łęczycka sztu­ W s k ł a d z a r z ą d u powołanego na ze­ ka ludowa". b r a n i u weszli poseł Ob Jaźwiński przedstawiciele Muzeum' w Białym­ 22 lipca w Muzeum Pomorskim stoku C P L i A i W y d z i a ł u Kultury w G d a ń s k u otwarta została wysta­ Prezydium W R N Przedstawiciel^Za­ wa pt. „ T r a d y c y j n y s p r z ę t l u d o w y r z ą d u G ł ó w n e g o ' p T L w W a r s z a w ę Kaszub i dolnego P o w i ś l a " . Ekspo­ Bolesław- S S c f w z e k a z a ł K naty pochodziły z ostatnich nabyt­ dztesiat tomów iako zaczątek k ó w d z i a ł u etnograficznego. Orga­ p r z y s z ł e j biWioteki Oddziału nizatorem wystawy iest d r L M a ­ l i c k i , kustosz muzeum. 5 w r z e ś n i a odbyło się w Sierpcu uroczyste otwarcie pracowni wybu­ W Muzeum Sztuki w Łodzi eks­ dowanej przez M i e j s k ą R a d ę Na­ ponowana b y ł a w m a j u i czerwcu r o d o w ą dla rzeźbiarza ludowego M . wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zor­ Ruszkowskiego. ganizowana przez dział naukr.woo ś w i a t o w y muzeum. Wystawa była w y n i k i e m konkursu rozpisanego dla W y t w ó r n i a F i l m ó w Oświatowych p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na terenie w o j w Łodzi z a p l a n o w a ł a wykonanie do łódzkiego. W konkursie wzięli u d z i a ł k o ń c a 1959 r. n a s t ę p u j ą c y c h filmów przedstawiciele wszystkich grup folklorystycznych: Odpust i jar­ społecznych i zawodowych. m a r k w Studziennej, Krakowskie zwyczaje noworoczne Wesele ło­ wickie Pasterstwo wysokogórskie Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ i T r y p t y k polski (Obrzędy ludowe). dowej otwarta była w sierpniu w Kościerzynie podczas zlotu m ł o d z i e ­ ży kaszubskiej. Pokazano z a r ó w n o I n t e r e s u j ą c e informacje o mu­ eksponaty zabytkowe jak i w y k o ­ zeach etnograficznych we Lwowie, nane współcześnie. d o t y c z ą c e ich zbiorów, podjętych * b a d a ń i w y d r u k o w a n y c h opracowań Wystawa t k a n i n pow. S o k ó ł k a naukowych podaje Biuletyn Infor­ odbyła się w Sokółce w p a ź d z i e r ­ macyjny Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochro­ n i k u . Pokazano przede wszystkim ny Z a b y t k ó w (Nr 24, 1959 r., art. B. w s p ó ł c z e s n e dywany dwuosnowowe Ł o p u s z a ń s k i e g o ) Największe zbio­ wykonane przez zespół pod k i e r u n ­ r y posiada we Lwowie Muzeum kiem prof. P l u t y ń s k i e j i przez zespół Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycz­ kobiet p r a c u j ą c y dla skupu C P L i A nego W 1956 r opublikowano na­ oraz t k a n i n y zebrane w terenie przez s t ę p u j ą c e prace będące wynikiem przedstawicieli D o m u K u l t u r y w So¬ b a t ó ń OTowad^mych przez Muzeumkółce Eksmonowano r ó w n i e ż Dłach- U t o a i ń ^ ^ b a ^ o w a Ukraińska t v w l e S t e l n i c o w e m a t y s ł o m i a ­ ceramTka ludowa wTchodnio-karne i k r a i k i Organizatorami w y s t a ­ olckte Mtvstvczne wyroby udowe w y b y l ? W y d z i a ł K u l t u r y W R N w z metale^DrewXne nwzy^ia i Z ! B i a ł y m s t o k u i Prezydium PRN w roby ze s ł o m T ^ z w i k l i n Muzeum Ziemi Lubawskiej otwarte zostało 1 8 lipca w baszcie Bramy Kurzętnickiej w Nowym Mieście. Pokazane eksponaty obej­ mują działy kultury materialnej i sztuki ludowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26ed24ea0baf3207c85186d5bfc53681.pdf 29fdefd48846a3c28fe5bf4e95c94172 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3922 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.185-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1 9 5 9 NR 4 �TR ESC: Kazimierz Pietkiewicz Roman Reinfuss Janina O r y n ż y n a Aleksander Jackowski Ewa Jeczalik Bilans opieki nad s z t u k ą l u d o w ą w okresie piętnastolecia 187 Prace Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS w c i ą g u minionego X V - l e c i a . . . 197 Miejsce sztuki ludowej w życiu w s p ó ł c z e s ­ nym 203 Sytuacja i perspektywy w Polsce 213 Wystawa śląskiego sztuki malarstwa ludowej ludowego na szkle 233 Maria P r z e ź d z i e c k a Ludowe r z e ź b y z X V I I I w i e k u 243 Ewa F r y ś O ś r o d e k garncarski w Studzianym Lesie . 246 Anna K u n c z y ń s k a Sprawozdanie twórczości z wystawy współczesnej ludowej Lubelszczyzny . . Kronika Sumniary 249 252 of articles 253 Na okładce: „Szmaciak mazurski", 1947. Wyk. S. Bieńkowska. pow. Olsztyn. Wzorcownia CPLiA. Fot, T. Cichowicz. Na stronie Główka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. Nieszawa, pozo. Aleksandrów St. Deptuszewski. VVt a' VJ Wielbark, tytułowej: Kuj. Fot. * ^) 5 G .11 h L �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU SZTUKI ROK XIII 1959 NR 4 �"¿56 KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r Ksawery P j w o c k i , prof. d r Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein¬ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n ­ na K u n c z y ń s k a , redaktor techniczny: M a r i a K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Eugenia Tarska. Red.: P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki, Warszawa, D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/33. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72e55a2a91a8d95464a845cd0f028272.pdf dd6378193ef4de0db6b934d5cd46f6d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4207 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.188-189 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0fba3607cf439aef19ab3de483b3bab.pdf 188817bdc3c8bb36a72002151c6240e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3529 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L 1 ". v \ - ^ ^ ^ ^ * •** T & INSTYTUT SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 4 oo o et 3 �T R E Ś Ć Olga Mulkiewicz Z zagadnień kieleckiej Jerzy Czajkowski Ozdobne ule skrzynkowe Anna Kunczyńska Chrystus Frasobliwy w snycerki . . . 206 polskiej rzeźbie ludowej 211 Franciszek Kotula Nowożytne Aleksander Jackowski Michał Maśliński O motywach ludowych i ich adaptacji Ludowe kowalstwo artystyczne (Uwagi z w i ą z a n e z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą w Krakowie) Anna K u n c z y ń s k a Konkurs sztuki Anna Kunczyńska urny haftu 230 żywieckiego i 231 243 przegląd ludowej 248 Wystawy wycinanek w Muzeum Ł o w i c k i m Kronika Summary of articles 195 250 252 . . 254 Na okładce: 1. Fragm. pióra przęślicy. Wyk. Piotr Konajcik. Mąkosy Stare, pow. Radom. Wł. Muz. Świętokrzyskiego. 2. Okucie, żelazo, 1960 r. Wyk. Franciszek Piwowarczyk. Skrzynka, pow. Myślenice. 3. „Chrystus Frasobliwy", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 54 cm. Andrzejówka, pow. Biłgoraj. Wł. Muz. w Zamościu. Fot. Jan Świderski. Na stronie tytułowej: „Gwiazda", wycinanka, Gałaj, Łowicz. Fot. Stefan Deptuszewski. 1960 r., wys. 22 cm. Wyk. Anna �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN R O K XIV 1960 NR �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery P l w o ć k i , dr Roman Reinfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcj i i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a , redaktor techniczny: Maria K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Hilda Andrews Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a6acd8d9eb58bab006fcd224f73626e.pdf ac1b4cad13c49aa6d264e85267784de1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4525 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4208 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.189-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I I-III K A 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 20.1—18.11 —• w Kaliszu t r w a ł V I I I P r z e g l ą d Amatorskiego R u c h u Artystycznego, w czasie k t ó r e g o od­ bywały się w y s t ę p y zespołów instru­ mentalnych i instrumentalno-w okalnych. 7 * 20.1 — rozpoczęła się tradycyjna ..Zima Katowicka 74", w czasie k t ó r e j wśród licznych imprez zorganizowano Targi Plastyki Amatorskiej. * 26.1 — 3 . I I — t r w a ł y tradycyjne Zimowe D n i K r y n i c y , w czasie k t ó ­ rych w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne oraz czynne b y ł y w y s t a w y : malarstwa Nikifora i rzeźb Józefa Citaka. * 27.1 — w Sycowskim O ś r o d k u K u l t u r y o d b y ł się V I I Festiwal Pieśni Ludowej z udziałem zespołów pieśni i t a ń c a oraz kapel pow. sycowskiego. Jury pod przewodnictwem dr Józefa Majchrzaka p r z y z n a ł o I miejsce zespo­ łowi pieśni i t a ń c a z Zawady, I I — z Nowej W s i , a I I I — zespołowi z M i łowic i Ślizowa. D o d a t k o w ą a t r a k c j ą festiwalu, by­ ła wystawa haftów i koronek d w ó c h artystek ludowych z ziemi sycowskiej — Zofii Wesołowskiej i A n i e l i Górki. Z okazji festiwalu zorganizowano też wystawę rzeźby w drewnie, prezentu­ jąc eksponaty w y p o ż y c z o n e z Muzeum Etnograficznego wo Wrocławiu. 6.1 — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie odbył się kiermasz, zorganizowany w dniu z a m k n i ę c i a wystawy plastyki amatorskiej i ludo­ wej, a zarazem otwarcia I I Zjazdu Twórców Ludowych. * * 10, 11.11 — w Bukowinie Ta­ trzańskiej o d b y w a ł się I I K a r n a w a ł Góralski, zorganizowany przez władze pow. N o w y Targ pod hasłem „ w k a ż ­ dej gminie — festiwal". Celemimprezy jest upowszechnienie folkloru rodzi­ mego. 9.1 — w Galerii TPSP w War­ szawie otwarta została wystawa rzeźb Tadeusza. Cąkały, artysty ludowego z D ą b r ó w k i , pow. Ł u k ó w (lubelskie). Organizatorami wystawy b y l i : Cepelia, Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego w Warszawie oraz TPSP. Z okazji wystawy wydano katalog ze w s t ę p e m dr A n n y K u n czyńskiej-Irackiej, ilustrowany zdję­ ciami autora i jego prac. * 1 6 . I I I — w K r o b i , pow. g o s t y ń s k i rozpoczął się cykl imprez, k t ó r e t r w a ć będą w Wielkopolsce do lipca pn. „Wielkopolski festiwal d o ż y n k o w y " . Na inaugurację p r z y b y ł sekretarz К С PZPR Wincenty Krasko. * 2 1 . I I I — rozpoczęła się V K o ­ nińska Wiosna K u l t u r a l n a . W boga­ t y m programie imprezy przewidziane są kiermasze sztuki ludowej. Konkursy i wystawy I — w Muzeum i m . Staszica w Pile czynna b y ł a wystawa r z e ź b y ludowej regionu nadnoteckiego. Poka­ zano 30 prac wykonanych w drewnie i glinie, a r t y s t ó w ludowych: B . H y c kiego, J. Kunickiego, E . Bogackiego — П. 1. Wystawa sztuki ludowej Lubelszczyzny. Warszawa. z Piły oraz H . Winiarskiego i A . Senski ze Złotowa. 15.1 — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarto w y s t a w ę pn. „ K w i a t y Polski Ludo­ w e j " . B y ł a to pierwsza z organizowa­ nych przez Cepelię imprez m a j ą c y c h obrazować dorobek X X X - l e c i a . N a wystawie pokazano prace ok. 80 t w ó r c ó w ludowych z 4 spółdzielni cepeliowskich (z Zawad, Opoczna, K a d z i d ł a i Łowicza) oraz ze spółdziel­ czych zrzeszeń z Białegostoku, G d a ń ­ ska, Krakowa, Poznania i Warszawy. W y s t a w ę k w i a t ó w z papieru i słomy uzupełniały p a j ą k i oraz drewniane, kolorowo p t a k i . L I I I w y s t a w ę otwarto w Gdań­ sku. * 18.1 — rozpoczęła się Panorama X X X - l e c i a w Warszawie, na której pierwsza prezentowała swój dorobek Lubelszczyzna. W ś r ó d licznych imprez i wystaw do najciekawszych należała wystawa pn. „ S z t u k a Ludowa Ziemi Lubelskiej" zorganizowana w Domu Chłopa przez Muzeum Okręgowe, Muzeum W si Lubelskiej i STL w L u ­ blinie. Zaprezentowano t u 500 prac z zakresu malarstwa, rzeźby, tkactwa, kowalstwa artystycznego, tkaniny, plastyki obrzędowej, garncarstwa, ple­ cionkarstwa. W szystkie eksponaty po­ chodziły ze zbiorów Muzeum Okrę­ gowego w Lublinie. T T Komisarzem wystawy był mgr Zygmunt Ślusarski, scenariusz opra­ cowali: mgr Sabina Dados i mgr Celes­ t y n W r ę b i a k . O p r a w ę plastyczną opra­ cowała K r y s t y n a Kozłowska. Z okazji wystawy wydano log ilustrowany, zawierający mgr Zygmunta Ślusarskiego i wienie poszczególnych działów ludowej Lubelszczyzny. kata­ wstęp omó­ sztuki Wystawie towarzyszył kiermasz w y r o b ó w ludowych, w k t ó r y m uczest­ niczyli znani t w ó r c y lubelscy, o d b y ł y się też pokazy oryginalnych strojów ludowych Lubelszczyzny oraz kon­ certy kapeli ze Skrobowa. * 19.1 — w Muzeum w Grudziądzu otwarta została, przeniesiona z Toru­ nia, wystawa pn. „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej". * 189 �I — w Ł y s y c h , pow. Kolno roz­ strzygnięto V doroczny konkurs wy­ t w ó r c ó w ludowych. Przyznano 50 n a g r ó d , a najlepsze prace pokazano na wystawie pokonkursowej. l - . I I —• w Muzeum w Częstocho­ wie otwarta została wystawa pn. „ L u d o w a i amatorska twórczość w drewnie". Zaprezentowano 73 praco 23 a u t o r ó w , m . i n . E. Czajkowskiego, T. Cąkały, Z. Skrętowicza. Eksponaty pochodziły ze zbiorów Muzeum w Czę­ stochowie, D K „ S t r a d o m " i kolekcji prywatnych. wano ok. 200 prac 85 autorów. J u r y pod przewodnictwem Danuty Chmielarskiej przyznało nagrody i wy­ różnienia. * I I — w ramach I I powiatowego p r z e g l ą d u zwyczajów i obrzędów zi­ mowych otwarto w myślenickim Domu K u l t u r y w y s t a w ę plastyki obrzędowej, na k t ó r e j pokazano: szopki, gwiazdy, l a l k i , maski i inno akcesoria zespołów kolędniczych. * * П. 2. Halina D ą b r o w s k a . Schody, olej, 4 9 x 3 4 cm. 1973. W ł . L . Z i m merer. I — w Galerii „ D e s y " w Krako­ wie otwarto w y s t a w ę prac H a l i n y Dąbrowskiej, z zawodu lekarza-psychiatry, k t ó r a od 1903 r. uprawia amatorsko malarstwo, a od 1967 — rzeźbę. * 29.1 — w salach wystawowych Ośrodka K u l t u r y i Informacji N K D w Warszawie otwarto w y s t a w ę pn. ..Amatorska sztuka artystyczna w NRD". * I I — w Muzeum Ś w i ę t o k r z y s k i m w Kielcach czynna b y ł a wystawa rzemiosła ludowego zorganizowana w w y n i k u b a d a ń terenowych prowa­ dzonych w ciągu ostatnich 4 lat przez p r a c o w n i k ó w Działu Etnograficznego w wiejskich ośrodkach wytwórczości drzewnej. Na ekspozycję złożyło się ponad 250 obiektów z 24 wsi. W grupie I pokazano przedmioty u ż y w a n e w go­ spodarstwie wiejskim i hodowlanym (np. kosiska, grabie, widły, styliska, szuflo, jarzma); w grupie I I •— przed­ m i o t y gospodarstwa domowego (prze­ t a k i , niecki, solnice, maglownice itp.). Osobno pokazano wyroby u ż y t k o w a n e przy tkactwie (międlice, wrzeciona, kołowrotki) oraz zabawki. Zademon­ strowano też prastare techniki wyro­ bu. * 4 . I I — w Galerii „ D e s a " w K r a ­ kowie otwarta została wystawa ma­ larstwa M a r i i Tarnawskiej-Wojtowicz. I — w klubie „ R u c h u " przy W o j . Sztabie Wojskowym w Kielcach czynna b y ł a wystawa prac 17-letniego rzeźbiarza ze Starachowic — Leszka Celucha, wielokrotnie nagradzanego na konkursach i wystawach kieleckiej sztuki ludowej. W y s t a w ę zorganizo­ wał kielecki k l u b STL. * I — w B i a ł y m s t o k u otwarta zos­ tała wystawa sztuki 1 udowej, na której zaprezentowano dorobek konkursu or­ ganizowanego przez Spółdzielcze Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego oraz Muzeum Okręgowe. Na konkurs wpłynęło 217 prac 72 a u t o r ó w . * 190 15.11. — w K l u b i e Spółdziel­ czości Pracy w Pszczynie otwarto wy­ s t a w ę k u l t u r y materialnej ludu psz­ czyńskiego, zorganizowaną staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Psz­ czyńskiej . Zaprezentowano ok. 120 ekspo­ n a t ó w zebranych głównie przez aktyw Towarzystwa, m . i n . archaiczne na­ rzędzia rolnicze, s p r z ę t y gospodarskie, j a k kobylice, koziełki, stępy, miech kowalski z Warszowic, magiel drew­ niany z Bojszów oraz s t a r ą łódź z pnia, w y d o b y t ą z dna rzeki Pszczynki. Pokazano też kompletne wyposażenie izby wiejskiej z X I X w. z charakte­ rystycznymi ł a w a m i , skrzyniami malo­ w a n y m i i obrazami. Cała ekspozycja zorganizowana została pod k ą t e m zagospodarowania w n ę t r z powstającej w parku „Zagrody wsi p s z c z y ń s k i e j " —• m i n i skansenu, k t ó r y ma b y ć o t w a r t y w 1975 r. Scenariusz wystawy opracował mgr Igor P ł a z a k , ekspozycję zapro­ j e k t o w a ł mgr Aleksander Spy ra. * 16.11 — w Muzeum w Rybniku otwarta została wystawa obrazów pn. „Wizje L u d w i k a Holesza", artysty ludowego z Świerklan, pow. Rybnik. * I — w Muzeum w Żywcu czynna była pokonkursowa wystawa szopek kolędniczych. Organizatorom konkur­ su było Muzeum przy współudziale Referatu K u l t u r y U r z ę d u Wojewódz­ kiego w Krakowie. J u r y pod przewod­ nictwem dr E w y Eryś-Pietraszkowej z IS P A N przyznało nagrody n a s t ę p u ­ j ą c e : nagrody I otrzymali — Jan i Józef H u l k a z Łękawicy, nagrody I I •— Józef Jasek z Żywca i W ł a d y ­ sław Kastelik z Gilowic, nagrody I I I — Józef Kupczak z Żabnicy. I I . 4. Z wystawy sprzętów do „Za­ grody wsi P s z c z y ń s k i e j " . * II. 3. Maria T a r n a w s k a - W ó j t o w i c z . Kwiaty wsi polskiej, olej. 1972. * 5 . I I — w Katowicach o d b y ł się p r z e g l ą d dorobku p l a s t y k ó w amato­ rów zorganizowany z inicjatywy Wo­ jewódzkiego Ośrodka KulturalnoOś w iatowogo. Na wystawie zaprczento - 16—28.11 — w ramach panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie zaprezento­ w a ł a swój dorobek kulturalny Biało­ stocczyzna. W ś r ó d licznych imprez czynna b y ł a wystawa podlaskich dy­ w a n ó w dwuosnowowych zorganizo­ wana w Staromiejskim Domu Kultury, w y s t ę p o w a ł zespół „ K u r p i e Zielone", a dn. 20.11. otwarto sklep z regional­ n y m i wyrobami tego terenu. * �18.11-—w Galerii „ D e s a " w K r a ­ kowie otwarta została wystawa та, larstwa Krzysztofa Okonia, z zawodu muzyka. * 21.11 — w Chojnicach, z okazji spotkania Z a r z ą d u Chojnickiego To­ warzystwa Kulturalnego z działaczami Towarzystwa K u l t u r y w Tucholi, zor­ ganizowano w y s t a w ę wycinanek Bro­ nisławy D u d y . * 23.11 — w K l u b i e — czytelni M B B w Inowrocławiu otwarta została wystawa haftu kujawskiego, na której eksponowano prace hafciarek ze Sławska. * I I — w Gorzowie otwarta została wystawa prac Nikifora. I I . 5. L u d w i k Holesz. Wizja życia na innej planecie, olej, 6 0 x 8 0 cm. * 1 — 9 . I I I — w pawilonie wysta­ w o w y m BTPSP w B i a ł y m s t o k u czyn­ na b y ł a wystawa drewnianych przed­ m i o t ó w u ż y t k o w y c h z terenu woje­ wództwa. Organizatorami wystawy b y l i : Białostockie TPSP oraz Galeria Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " . * 3 . I I I — w Olsztynie, w ramach c y k l u „ P r e z e n t u j e m y dorobek k u l t u ­ ralny p o w i a t ó w " osiągnięcia swoje d e m o n s t r o w a ł Pisz. W programie o d b y ł y się m . i n . wystawy twórczości ludowej i a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w . * I I . 6. Krzysztof O k o ń . T r y p t y k malowany na szkle. 1971. II. 4 . I I I •— w Zielonej Górze roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs na s z t u k ę l u d o w ą w o j e w ó d z t w a . Oceniając 668 prac 125 a u t o r ó w j u r y przyznało na­ grody i w y r ó ż n i e n i a . W dziedzinie r z e ź b y : n a g r o d ę I (3.000 zł.) o t r z y m a ł Franciszek Koz­ łowski z Gorzowa; nagrody I I (po 2.000 zł.) — Eugeniusz i Józef B u r y ł o z Przemkowa; nagrody I I I (po 1.500 zł.) — Wiesław Kloc ze Skwie­ rzyny i H e n r y k Cichowski z Zielonej Góry. W dziedzinie h a f t u : n a g r o d ę I (3.000 zł.) — Antonina Godzińska z Żagania. W dziedzinie t k a c t w a : na­ grodę I — M a r t a Najdek z Wichowa, pow. żagański. W dziedzinie plecion­ karstwa: n a g r o d ę I (3.000 zł.) — E d w a r d Stolarski z Nowej Soli, na­ grodę I I I (1.500 zł.) — Maria Budkie­ wicz z Ośna. W dziedzinie w y r o b ó w ze s ł o m y : — n a g r o d ę I I I (1.500 zł.) —• Maria Makowska z J a ł o w i c . W dziedzinie wycinankarstwa i ce­ r a m i k i przyznano t y l k o wyróżnienia. Fundatorami n a g r ó d b y l i : U r z ą d Wojewódzki — W y d z i a ł Kultury i Sztuki, W D K w Zielonej Górze oraz Spółdzielcze Zrzeszenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Uroczystość wręczenia n a g r ó d od­ b y ł a się 2 l . I I I . w gmachu Muzeum Ziemi Lubuskiej. 7. Fragment wystawy sztuki ludowej w o j . bydgoskiego. Warszawa. 191 �W Stołecznym D o m u K u l t u r y czynna b y ł a wystawa Teofila Ociepki, w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h — wystawa rzeźb ceramicznych Sta­ nisława Zagajewskiego, a w TPSP •— wystawa intarsji Edwarda K a p ł o ń skiego. Ponadto o d b y ł y się w y s t ę p y ze­ społów amatorskich regionalnych i fol­ klorystycznych, jak „ P a ł u k i " z K c y n i , „ K a s z u b y " i i n . , a w warszawskiej restauracji „ G a s t r o n o m i a " czynna by­ ła bydgoska karczma regionalna. * 16.111 — w P D K w Bychowie otwarta została wystawa sztuki ludo­ wej tego terenu. * U . 8. Teofil Ociepka. Janko kant, olej. Muzy­ I I I —• w galerii Towarzystwa Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie otwarto w y s t a w ę rzeźb Jana Graczyka, pra­ cownika Z a k ł a d ó w Mechanicznych „Ursus". * 15.111 •— w ramach Panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie rozpoczęła się prezentacja dorobku Ziemi B y d ­ goskiej. W ś r ó d wielu imprez zorgani­ zowano też wystawy sztuki ludowej i a m a t o r ó w . W Muzeum Historycznym na Starym Mieście otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej kujawskiej, pałuckiej i kaszubskiej, prezentując ok. 500 prac 86 a u t o r ó w . N a wystawie repre­ zentowane b y ł y wszystkie dziedziny sztuki ludowej, k t ó r e w okresie Trzy­ dziestolecia rozwijały się w wymienio­ nych trzech regionach w o j . bydgos­ kiego. Niewielka część wystawionych prac pochodzących z okresu wcześ­ niejszego m i a ł a u k a z a ć rozwój tradycji w sprzyjających warunkach właściwej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Komisarzem wystawy b y ł a mgr Wanda Szkulmowska, scenariusz opra­ cowała Halina Mikułowska, a projekt ekspozycji — Janina Sawicka-Julga. Z okazji wystawy wydano folder zawierający ogólną informację. W Muzeum Etnograficznym czyn­ na b y ł a wystawa włocławskiego fajan­ su z okresu Trzydziestolecia. K o m i ­ sarzem wystawy b y ł a Romualda Hankowska, której a r t y k u ł zamieszczamy w numerze. 20.111 —• w Muzeum Mazowiec­ k i m w P ł o c k u otwarto w y s t a w ę „Miko­ łaj Kopernik w rzeźbie ludowej". Polska Sztuka Ludowa za granicą 8 . I I •— w W i n t e r t h u r k . Zurichu otwarta została wystawa polskiej sztuki ludowej, uprzednio prezento­ wana w Lozannie. Komisarzem obu wystaw b y ł a mgr Zofia Reinfussowa, kustosz krakowskiego Muzeum Etno­ graficznego. * 9 . I I •— w Aalst (Belgia) otwarta została wystawa pn. „Mikołaj Koper­ n i k w rzeźbie ludowej". Pokazano t u 11 prac malarskich i 25 rzeźb ludo­ wych eksponowanych uprzednio w To­ runiu, a b ę d ą c y c h własnością M u ­ zeum Okręgowego. * 14.111 — rozpoczął się w Rennes w Bretanii „ T y d z i e ń Polski", w czasie którego otwarta została wystawa —• kiermasz w y r o b ó w ludowych i artys- Fot.: J a n Świderski il. 1—3,6—8; B . Weber — II. 4. tycznych zorganizowana przez Ce­ pelię i francuskie przedsiębiorstwo „Asipag". * 26.111 •— w Leningradzie roz­ poczęły się d n i G d a ń s k a , w czasie k t ó r y c h czynna b y ł a wystawa ręko­ dzieła artystycznego Polski północnej zorganizowana przez „ A r t - R e g i o n " . Inne 6.1 — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie o d b y ł się woje­ w ó d z k i Zjazd Twórców Ludowych i P l a s t y k ó w A m a t o r ó w , zorganizowa­ n y przez W o j e w ó d z k ą R a d ę Związ­ k ó w Zawodowych, W D K w Szczecinie i Szczecińskie Towarzystwo K u l t u ­ r y -—-z okazji dorocznej wystawy. 11 najbardziej z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m wręczono nagrody pieniężne, wielu innych o t r z y m a ł o dyplomy. * 24.11 — w Bydgoszczy o d b y ł się uroczysty koncert Zespołu Pieśni i T a ń c a Ziemi Bydgoskiej, k t ó r y obchodził 15-lecie swej działalności. Z tej okazji zasłużeni jego członkowie otrzymali złote i srebrne odznaki. * I I — Towarzystwo Przyjaciół P a m i ę t n i k a r s t w a , Związek Spółdzielni R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „ C e p e l i a " , przy udziale Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w Ludowych rozpisali z okazji X X X - l e c i a P R L ogólnopolski konkurs na p a m i ę t n i k i twórców ludo­ wych. * 27—30.111 •—• w Zakopanem o d b y w a ł się V I I P r z e g l ą d Filmów 0 Sztuce. I n a g r o d ę o t r z y m a ł film M a r i i Mrozek o twórczości plastycznej 1 pisarskiej łódzkiego robotnika, pt. „ Ś w i a t y Grzegorza S t a ń c z y k a " . Wy­ różnienie I o t r z y m a ł film M a r i i Mrozek „ Z a l i p i e " , a jedno z wyróżnień „Przy­ goda Pani M a r i i " Mirosławy Marcin­ kiewicz (o malarstwie M a r i i Wojto­ wicz). K r o n i k ę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach w o j e w ó d z k i c h i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za p o ś r e d ­ nictwem miejscowych O d d z i a ł ó w i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub b e z p o ś r e d n i o w Centrali K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warsza­ wa ,ul. Towarowa 28. konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na r o k n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , w i n n y opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo w ł a ś c i w y c h u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocz­ towe, listonosze i b e z p o ś r e d n i o Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00- 958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% droższa od pre­ numeraty krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, Konto P K O nr 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy i n d y ­ w i d u a l n i m o g ą n a b y w a ć t ę p u b l i k a c j ę w k s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i Nauki, konto P K O nr 1- 6-100312, w k s i ę g a r n i „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w G ł ó w n e j K s i ę ­ garni Naukowej 00-068 Warszawa, K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, w K s i ę g a r n i N a u ­ kowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy m i e s z k a j ą c y za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona — Ruch" 00- 068 Warszawa, u l . K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7. Bank H a n d l o w y S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1860 egz. Objętość: 9,10 ark. wyd.; 7,50 ark. druk. Papier: Ilustr. I I I , kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 21.V.1974 r. Podpisano do druku 27.VIII.1974. Wydrukowano we wrześniu 1974. Cena 18,— zł. Z. G . „Tamka". Zakład nr 2. Zam. 282. W-121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2944d1368cfd819f751b0dcd96769975.pdf f2fd8e3e403e038656a3c00f870742c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:316 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:280 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.219-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R o N A l Lud, PROFESOR DR JAN t. 51. 1967 CZEKANOWSKI Jan Czekanowski urodził się w 6. X. 1882 r. w Głuchowie w powiecie grójeckim. Studia uniwersyteckie odbywał w Zurychu w 1902-1906 r. Początkowo zamierzał odbyć studia matematyczno-przyrodnicze, pod wpływem jednak sugestyj F. Bujaka, skierował swoje 'Zainteresowania na antropologię i etnologię. Po ukończeniu studiów został asystentem w Muzeum Etnologicznym w Berlinie, gdzie zetknął się z F. Luschanem, B. Ankermannem i F. Graebnerem. twórcami kierunkI: historycznego w etnologii. W latach 1907-9 brał udział w naukowej ekspedycji zorganizowanej przez ks. A. Meklemburskiego w dorzecze górnego Nilu i Kongo oraz na obszarze Między jezierza. Owocem tej wyprawy było obszerne dzieło Jana Czekanowskiego pt. Forschungen im NiL-Kongo-Zwischengebiet wydane w po- �220 Sprawozclaniai recenzje staci 5-ciu tomów w latach 1911-1927, tom 6-y pt. Crania Africana ukazał się w Przeglądzie Antropologicznym w 1951 r. Te obszerne materiały i sprawozdania stanowią dotąd podstawę dla afrykanistów, przytacza je H. Baumann, R. Thurnwald i Westermann. Po okresie krótkiego pobytu w Muzeum Narodów w Petersburgu, przenosi sic: Jan Czekanowski w 1913 r. do Lwowa, by objąć katedrę antropologii i etnologii -opróżnioną po S. Ciszewskim. Odtąd najlepsze lata Jego twórczości naukowej wiążą się z uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie był kolejno dziekanem i rektorem oraz - z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym. II wojna światowa spowodowała przeniesienie się Jego do Lublina, w którym w latach 1946-48 wykładał na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, od 19481960 r. był profesorem uniwersytetu w Poznaniu. Twórczość naukową Jana Czekanowskiego, wszechstronność Jego wiedzy i zainteresowań ilustruje bibliografia, obejmująca ponad p6ł tysiąca pozycyj opublikowanych. Jego dzieła dotyczą problematyki antropologicznej, etnologicznej - ściślej - afrykani""tycznej i slawistycznej a także metodologicznej *. Osobne miejsce zajmuje Jego dzieło Objektive Kriterien in der EthnoLogic wydane w 1911 r. oraz Zarys metod statystycznych. w zastosowaniu do antropoLogii (1913 r.). Metodę ilościową opracował również za Jego -sugestią oraz rozpowszechnił na gruncie nauki amerykańskiej - Stanisław Klimek, najzdolniejszy z Jego uczniów antropolog. Ta właśnie metoda nadała największy rozgłos pracom J. Czekanowskiego i stanowiła podstawę powstania "lwowskiej szkoły antropologicznej". Działalność naukowa Jana Czekanowskiego była silnie związana z dziejami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nowością była Jego me~oda i metodologia nauk antropologicznych, która wyraziła się w roczniku towarzystwa "Lud". Był On bowiem tym - który przeniósł do Polski nowe koncepcje naukowe, a mian. teorię historyczno-migracyjną, ukształtowaną w szkole wiedeńsko-fryburskiej i Muzeum Etnologicznym w Berlinie. W tymże Muzeum stykał się i współpracował z twórcami tego kierunku, rodziły się w Nim jednak poważne zastrzeżenia' do tej części teorii, którą określa się jako "teorię kręgów kulturowych". Domysły i dowolna kombinatoryka przy niezbyt ściśle określonej typologii budziły w Nim wątpliwości. Rozważania na ten temat dojrzewały w Nim już przed wyprawą afrykańską a to w związku z zastosowaniem statystyki w badaniach zjawisk antropologicznych. Chodziło Mu wówczas o współzależność, czy też o mechanikę współwystępowania określonych cech somatycznych na tle teorii mendelistycznej. Z tej dziedziny właśnie przeniósł Czekanowski swoje rozważania na teren etnologii i potraktował zjawiska kulturowe podobnie, jak cechy biologiczne. Był zwolennikiem metody kartograficznej ujmującej rozprzestrzenienie zjawisk kulturowych pod G a j e k, Jan Czekanowski jako etnograf. "Przegląd Antropologiczny", XXI, z. ~, s. 1010 i n., Wroclaw 1955. T e n ż e Jan Czekanowski. "Nauka Polska". Rok VI, 2(22)58, s. 118·-127. T e n ż e Przemówienie na uToczystaści obchodu So-tecia p"acy naulwwej PTof. J. Czcl<anowskiego. "Przegląd Zachodni", X, nr 11/12, Poznań 1954, s. 670-676. J. K o s t l' Z e w s Ie i, Jan Czekanowski jako badacz etnogenezy Sto wian. "PrzegJ.ld Antropologiczny", XXI, z. 3 (1955), s. 1035-1037 . •T, M Y d l a l' s k i, Pól wieku pTacy naukowej Jana Czekanowskiego. Przemówicnie wygIoszone w Poznaniu w dniu 18 gruc1nia 1931 r. "Przegląd Antropologiczny", XXI (1955), s. 1003-1010; "Przegląd Zachodni", 1'. X, nr 11/12 (954), s. 656--661. T. L e h l' - S P ł a w i ń s k i, Jan Czekanowski ja/w stawista. "Przegląd Antropologiczny". XXI, s. 1030-1035; "Przegląd Zachodni", X, s. 061-604. K. T Y rn i e 11 i e c k i, Przemówienie, Jan Czekanowsld jako Iti.storyk Slow:wits=cz{/:ny. "Przegląd Zachodni", X, S, 664-670. • J. �221 Kronika względam typologicznym. Zagadnienie to doprowadziło Go do następujących stwierdzeń: a) określone zjawiska na pewnych obszarach występują, bądź ich brak, b) określone zjawiska wykazują tendencję kompleksowego współwystępowania (korelacja), c) lub wykazują tendencję wzajemnego się wykluczania, d) albo też zachowują się w stosunku do siebie obojętnie. Zmierzał więc do określenia współczynnika asocjacji, który ujmował w specjalnych diagramach własnego pomysłu. Operacja ta jednak wymagała dwu etapów wstępnych w pracy: poprawnego pod względem typologicznym określenia i kartograficznego ujęcia występowania lub braku. Wyniki tej pracy na terenie kulturoznawstwa i w badaniu niektórych zjawisk językowych znalazły swój wyraz w Obiektive Kriterien in der Ethnologie, później szeroko stosował ją w obu wydaniach Wstępu do historii SŁowian. Wyrazem tej pionierskiej pracy Czekanowskiego, który cel główny etnologii widział w poszukiwaniach etnograficznych, były artykuły w XX i XXI tomie "Ludu" i inn. a propagująca koncepcję nauk antropologicznych. Śledząc profil czasopisma "Lud" widoczne jest Jego oddziaływanie w kierunku szkoły historycznej. Tu też toczył On dyskusję z reprezentantami innych kierunków. Slawistyczne prace Jana Czekanowskiego wiązały się z zagadnieniem określenia praojczyzny Słowian; zapoczątkowuje je dziełem Wstęp do historii Słowian. (Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, prehistoryczne i językoznawcze) wydanym w 1927 r. we Lwowie. Autor wrócił do tego zagadnienia po wielu latach. (uwzglQdnił wszystkie nowsze prace i badania, i wydał pod tym samym tytułem w 1957 r., oraz w dziele Polska Słowiańszczyzna (Warszawa 1948). Ostatni okres twórczości poświQcił zagadnieniom syntezy antropologicznej. W zakresie etnografii - chciał wydać całość swego pamiętnika z badań afrykańskich, gdyż tylko jeden jego tom ukazał się w 1958 r. w serii Prac Etnologicznych (tom VIII) pt. W głąb lasów ilruwimi. Interesował się żywo etnografią polską i był szermierzem w walce o powstanie Polskiego .1tlasu Etnograficznego. W korespondencji do redaktora z dnia 21. XII. 1964 r. pisał: "Był to wspaniały podarek gwiazdkowy I Zeszyt PAE, który jest doprawdy pomnikowym dziełem, i którego Ci pozazdrościć można. Studiowałem go z zapałem ...". Im bardziej posuwał się w lata, tym bardziej starał się czynnie działać w nauce polskiej swoimi radami, udziałem w konferencjach i zebraniach. W jego korespondencji bardzo bogatej wszystko co dotyczyło antropologii i etnologii znajdowało swoje odbicie. Był nie!'\Ąykle skrupulatny i nie pozostawiał żadnego listu bez natychmiastowej odpowiedzi, wyczcrpuj,!cej i serdecznej. przez siebie starannie wysyłanej. I ten rys Jego osobowości zaważył niejednokrotnie i na uczniach Jego. Ogromny dorobek naukowy Jana Czekanowskiego a także Jego udział w PAN i kongresach światowych sprawiły, że był w nauce postacią dostojną i popularną. Znajdowało to wyraz nietylko w tym, że był członkiem zarządów rozmaitych towarzystw naukowych, jak m. in. \V Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiąues, oraz przewodniczącym Polskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, ale i wielu towarzystw polskich i obcych, nie skarżył się jednak na nadmiar zajęć, atmosfera zjazdów i kongresów odpowiadała mu całkowicie. Miał też wysokie poczucie obowiązku, połączone z przeświadczeniem o wyjątkowej roli polskiej humanistyki. To też ostatnie lata nieraz wywoływały zadumę na jego pogodnym obliczu. Odszedł wielki Uczony, wielki Profesor i Wychowawca, jeden z tych nielicznych, co jak znicz rozświetlają mroki. o. G. �PROF. DR TADEUSZ MILEWSKI W dniu 5 marca 1966 1'. nauka polska straciła wybitnego językoznawcę, teoretyka i komparatystę, zasłużonego badacza języka polskiego, połabskiego, hetyckiego, greckiego, pruskiego, autora wielu rozpraw z gramatyki porównawczej słowiańskiej i praindoeuropejskiej. Był również wyjątkowym w Polsce znawcą i badaczem systemów językowych ludów pierwotnych: Ameryki, Australii, Azji, Indonezji. Urodził się 17. V. 1906 r. w Kołomyi, studiował we Lwowie pod kierunkiem prof. PROF. DR TADEUSZ MILEWSKI T. Lehra-Spławińskiego językoznawstwo słowiańskie, uzyskując doktorat slawistyki w 1929 L na podstawie prac o języku połabskim. Na dalsze studia slawistyczne. a w szczególności z językoznawstwa porównawczego, przeniósł się do Krakowa i tu pracował głównie pod kierunkiem prof. J. Rozwadowskiego przez dwa lata. Na,stępne dwa lata spędził w Paryżu na studiach z językoznawstwa praindoeuropejskiego pod kierunkiem głównie prof. A. Meilleta. Po powrocie do Krakowa habilitował się najpierw z językoznawstwa słowiańskiego (1933 r.) na podstawie pracy "Rozwój fonetyczny wygłosu prasłowiańskiego" (Slavia, XI), potem rozszerzy! habilitację na językoznawstwo indoeuropejskie (1937 r.) na podstawie pracy: "L'indohittite et l'indo-europeen" (Kraków 1936). Był oficerem rezerwy, walczył we wrześniu 1939 r., potem był więziony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen i w Dachau przez k.ilkanaście miesięcy. Profesorem został mianowany w 1939 r. w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na Katedrze Językoznawstwa Ogólnego i po wojnie podjął tam swoje obowiązki dydaktyczne, ale równocześnie wykładał jako docent w Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1949 r. uzyskał godność profesor G tytularnego, w 1954 r. został profesorem nadzwyczajnym, 1960 r. - profesorem zwyczajnym językoznawstwa ogólnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 19571960 był dziekanem Wydziału Filologicznego UJ. W ostatnich dziesięciu latach �Kronika 2:23 pełnił trudne funkcje redaktora Biuletynu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, tomy XIV (1955) - XXIV (1966). Dla nauki polskiej zasłużył się przede wszystkim dwoma podręcznikami uniwersyteckimi z językoznawstwa ogólnego: a) "Zarys językoznawstwa ogólnego" w trzech częściach, wydany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako "Prace Etnologiczne" tom I, Lublin 1947-1948 oraz b) "Językoznawstwo", Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965. Oba te dzieła jak klamrą spinają liczne jego prace analityczne, dyskusyjne, artykuły i recenzje naukowe, artykuły popularnonaukowe, wydane w dwudziestoleciu powojennym z zakresu językoznawstwa polskiego, słowiańskiego, praindoeuropejskiego, ogólnego i porównawczego, opisowego i historycznego, ale przede wszystkim z językoznawstwa typologicznego, które było jego najważniejszym osiągnięciem naukowym. Językiem polskim zajmował się stale, chociaż tylko ubocznie, np. gdy ilustrował polskimi przykładami ogólno-językoznawcze teorie i wyjaśniał różne zjawiska ogólne lub terminy. Do jednego wszakże dyskusyjnego problemu polskiego dał się wciągnąć, jak i większość poL~kich językoznawców: parokrotnie pisał o pochodzeniu polskiego języka literackiego i o najważniejszym zjawisku językowym, wyzyskiwanym w tej dyskusji, tj. o mazurzeniu. Razem z prof. W. Taszyckim bronił małopolskiego pochodzenia polskiego języka literackiego z czasów przed rozwojem mazurzenia chociaż uznawał wielkopolskie pochodzenie niektórych ogólno-polskich właściwości fonetycznych i słownikowych. Kluczowa dyskusja o mazurzeniu nie jest dotychczas rozstrzygnięta w szczegółach, choć uciera się przekonanie, że rozwinęło się ono w latach między XI-XV wiekiem. Otóż rozprawa T. Milewskiego "Chronologia i przyczyny mazurzenia" (Kraków 1956) przyniosła bardzo wnikliwe i spokojne rozważania na ten temat z wnioskami popierającymi stanowisko genezy małopolskiej, tj. że mazurzenie rozwijało się najprzód na Mazowszu w XV w., a potem w Małopolsce w XVI w. i dlatego brak tej cechy w języku literackim, także u pisarzy małopolskich XV w. Rzecz wymaga dalszych badań, bo dotychczas nie udało .się jednoznacznie udowodnić, czy pisarze mazowieccy, unikający mazurzenia w XV w., utrzymywali jeszcze swoją starą wymowę wbrew narastającemu nowotworowi mazurzenia, czy też świadomie unikali w swoich zapiskach typowej cechy gwarowej, już dawno rozpowszechnionej na Mazowszu, biorąc za wzór wymowę niemazurzącą wielkopolską, popieraną przez język czeski i przez tradycję wymowy kościelnej i piastowskich ,sfer kulturalnych. Oryginalnym materiałowym wkłade~ T. Milewskiego do tej dyskusji było zestawienie licznych zapożyczeń staropruskich z Mazowsza zawierających mazurzenie. Naturalnie słuszne jest fonologiczne wyjaśnienie T. Milewskiego genezy mazurzenia, że jest to uproszczenie systemu spółgłoskowego z potrójną opozycją s-ii-ś, c-c-ć wobec parzystych opozycji innych spółgłosek, np. n-ń, l-l, p-p, v-v itp. Cennym nabytkiem polskiej onomastyki są objaśnienia T. Milewskiego polskich imion typu Blizbor z pierwszym członem nieodmiennym albo typu Pabierad, Piotrumiła z rzeczownikowym członem pierwszym w celowniku. Oba typy wedle Milewskiego są nowymi, polskimi formacjami, nieznanymi ani w świecie słowiańskim ani w indoeuropejskim. Całe zagadnienie imion złożonych rozpatrzył Milewski w rozprawie "Der morphołogische Bau der zusammengesetzten griechischen Personennamen" (Lingua Posnaniensis, VIII). Językiem połabskim zajmował się Milewski głównie w okresie swoich studiów slawistycznych we Lwowie. Wykonał wtedy kilka cennych prac materiałowych z historii połabszczyzny. W wyniku żmudnej analizy nazw osobowych i miejscowych w średniowiecznych dokumentach łacińskich z tego terenu sporządził mapkę �224 Kronika z zarysem rozprzestrzenienia narzeczy plemion połabskich na podstawie zasięgów kilku ważnych cech fonetycznych. "Zachodnia granica pomorskiego obszaru językowego w wiekach średnich" (Slavia Occidentalis, X) jest jedną z najważniejszych prac polskiej nauki międzywojennego okresu o lechickich, połabsko-pomorskich ziemiach między dolną Elbą i dolną Wisłą. Z tego zakresu cenny jest również artykuł Milewskiego o nazwie wyspy Rugii (SI. Occ., XX) w którym dO'Niódł, że pierwotnie nazwa ta brzmiała Roja lub Rana po skróceniu z Rojana, a mieszkańcy nazywali się Ranie po skróceniu z Rojanie. Od studiów połabskich przeszedł T. Milewski do gramatyki prasłowiańskiej i wykonał w tej dziedzinie kilka studiów o podstawowym znaczeniu. Najważniejsza jest praca: "Rozwój fonetyczny wygłosu prasłowiańskiego" (Slavia, XI), w której podał cenne i nowe wyjaśnienia genezy niektórych koncówek fleksyjnych prasłowiańskich etymologicznie niejasnych. Jednym z ważniejszych jego wyjaśnień jest zjawisko upraszczania dyftongów trójmiarowych, np. OU jako dyftong długi upraszczało się w końcówkach albo na au krótkie, albo na monoftong długi O, z czego poszła dwojaka postać słowiańska w d01JW obok doma itp. To była habilitacyjna praca T. Milewskiego i dała początek licznym jego studiom z prasłowiańszczyzny. Problematyka ich była bardzo zróżnicowana: o palatalizacji progresywnej spółgłosek k g x na c' z' s' (Rocznik Slawistyczny, XIII)" "O powstaniu prasłowiańskich samogłosek nosowych" (Rocz. Slav., X). ,,0 rozwoju prasł. grup tort, toLt, tert, teLt w językach lechickich" (Slavia Occid., XII), "Drobiazgi z fleksji prasłowiańskiej" (Prace Filologiczne XV, 2), ,,0 genezie aspektów słowiańskich (Rocz. Slawist. XV), oraz Melanges dla prof. Belicia 1937 szereg szkiców etymologicznych, np. o wyrazach: dąb, dąbrowa, Nysa, ja, kiernoz. Śledził pilnie nowe publikacje z gramatyki porównawczej słowiańskiej, napisał cenne recenzje: z podręcznika A. Vaillanta "Grammaire comparee des langues slaves" (Rocz. Slav., XVIII, 1), też z podręcznika Biernsztiejna S. B. "Oc zerk srawnitielnoj grammatiki sławiańskich jazykow" (Rocz. Slav., XXIV). Dążył widocznie do własnego ujęcia gramatyki porównawczej słowiańskiej metodą fonologiczną. Dowodzi też tego ostatni jego slawistyczny artykuł "Ewolucja prasłowiańskiego systemu wClkalicznego" (Rocz. Slaw., XXIV, 1965). Doszedł w nim do wniosku, że "ewolucja prasłowiańskiego systemu wokalicznego była wynikiem ingerencji zarówno płaszczyzny fonetycznej jak i fonologicznej ... Na działanie płaszczyzny fonetycznej ... wpływ wywierają kontakty z innymi językami, zmieniające się substraty i superstaty lingwistyczne. Natomiast ingerencja płaszczyzny fonologicznej pozostaje niezawodnie w związku ze stosunkami ilościowymi, z częstością występowania tych czy innych opozycji, z ilościowym ich obciążeniem funkcyjnym." Zagadnieniami fonologicznymi interesował się Milewski od czasu sWCc'.:l studiów w Paryżu i poświęcił tym zagadnieniom kilka osobnych artykułów, np. , Fonemy i ich warianty, założenia fonologii diachronicznej" (Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 6) itp. Od zagadnień prasłowiańskich przeszedł T. Milewski szybko do praindoeuropejskich. Rozszerzył habilitację na językoznawstwo porównawcze na podstawie pracy ,.L'indo-hittite et l'indo-europeen" (PAU, Kraków 1936). Studia nad językiem hetyckim posłużyły mu do różnych wnioskówogólnojęzykowego charakteru, np. w cennym artykule "Paralele hetycko-słowiańskie w ewolucji kategorii rodzaju" (Rocz. Slaw. XVI, 1), także pobudziły do bliższego poznania wczesnej epoki języków indoeuropejskich, do której odnoszą się niektóre artykuły i recenzje z materiałów greckich i staroitalskich. �225 J<ronika Najważniejsze dzieła T. Milewskiego dotyczą językoznawstwa ogólnego i topologicznego. Zaraz po wojnie w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym wydał trzytomowe dzieło "Zarys językoznawstwa ogólnego". W części I przedstawił teorię językoznawstwa, więc poglądy najwybitniejszych myślicieli od sta'rożytności po czasy współczesne, w szczególności poglądy młodogramatyków; potem w XX w. teorie Wundta, De Saussure'a, Trubieckiego, Biihlera, Szkoły Praskiej - zatem od teorii etnopsychologicznej po fonologiczną. Za najważniejszą zdobycz językoznawstwa XX wieku uważa badania typologiczne języków niepokrewnych, różnosystemowych. Materiał do tych badań zestawił w II i III tomie swej pracy pt. "Rozmieszczenie języków", tekst i atlas. Każdy język został tu określony zasięgiem przestrzennym, zasięgiem użycia społecznego oraz zasięgiem cza'sowym. Zostało to zilustrowane na 63 mapach. Jest to geograficznie uporządkowany inwentarz języków świata, a szczególnie w zakresie języków indoeuropejskich atlas dobrze pokazuje rozwój ich wędrówek i r07Jprzestrzenienia. Problemom język<Jznawstwa ogólnego służą również typologiczne badania Milewskiego o systemach językowych pierwotnych mieszkańców Ameryki, Australii i Azji. Ogłosił z tego zakresu kilka szczegółowych prac analitycznych, drukowanych głównie w Lingua Posnaniensis. Np. "Phonological Topology of American Indian Languages", t. IV; "The Conception of the Word in the Languages of North American Natives", t. III; "Comparaison des systemes phonologiques des langues caucasiennes et americaines", t. V, również recenzja gramatyki mongolskich języków Sanżejewa, t. IV itp. Poprzez studium osobliwości systemów języków nieindoeuropejskich dochodzi Milewski do interesujących wniosków o kulturze tych ludów. Ze studiów nad językiem Azteków wyrósł tomik Biblioteki Narodowej, Seria II, nr 116, 1959 r., z przekładem "Zdobycia Meksyku" Azteka-An<Jnyma i z naukowym wstępem. Również semantyczny a,rtykuł "Ziemia i niebo w poezji Azteków" drukowany w "Ludzie", t. 50, 1965 r., a przede wszystkim studium etnograficzne "Światopogląd kilku plemion Indian północno-amerykańskich w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków" ("Lud", t. 41 1954, s. 153-182). Ostatnia praca T. Milewskiego "Językoznawstwo a logopedia i nauczanie języków obcych", drukowana w czasopiśmie "Logopedia", nr 6, 1965, w sposób przystępny dla niefachowca przedstawia nowe kierunki badań językoznawczych, które powinny być wyzyskane przez logopedię, jak są wyzyskiwane w nowoczesnych metodach nauczania języków obcych. Artykuł ten dowodzi, że T. Milewski od rozważań teoretycznych zamierzał przejść do zastosowań praktycznych, które obecnie coraz bardziej zajmują językoznawców. Z tego krótkiego przeglądu najważniejszych prac śp. Tadeusza Milewskiego widać, jak bogate i różnorodne ma·teriały zdołał On opanować, j'ak cierpliwie i niezwykle pracowicie zmierzał do uściślenia syntetycznych ujęć językoznawstwa ogólnego. Był jednym z nielicznych w Polsce teoretyków językoznawstwa, typologów, który zdobył uznanie u specjalistów w kraju i za granką. Językoznawca wybitnie zdolny, o wyjątkowej pracowitości, zmarł w pełni rozwoju swego talentu naukowe": go, przed skończeniem zamierzonych na szeroką skalę badań ogólnojęzykoznawczych. Niepowetowana to strata dla po}skiej nauki! Był to człowiek niezwykle prawy i pogodny. Koledzy, uczniowie długo zachowają w pamięci Jego życzliwość i zaraźliwy optymizm. Prace Jego są trwałym osiągnięciem naukowym. Władysław 15 - Lud, t. 51, 1967 Kuraszkiewicz �226 PROF. DR KAROL KORANYI WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Wielką stratę dla nauki naszej stanowi zgon zawsze nader czynnego historyka prawa Karola Korimy'ego, który spalał się doslownie w ustawicznych trudach dla dobra nauki, i w pracach organizacyjnych. Urodzony we Lwowie 1897 r. 18 lutego, skończyl tam gimnazjum i studiował tamże prawo i historię na Wydziale Prawa i Filozoficznym, a doktorat praw zdobył PROF. DR KAROL KORANYI w 1922 r., pracując głównie u profesorów: WI. Abrahama, P. Dąbkowskiego i A. Halbana. W 1934 1'. został asystentem przy Katedrze Historii Prawa na Zachodzie Europy, i na stanowisku tym pracował do wybuchu wojny ostatniej, choć już w 1931 r. habilitował się do historii prawa na Zachodzie Europy, na podstawie przyjętej pracy pt. "Podstawy średniowiecznego prawa spadkowego". Habilitacja ta była nielada skokiem, gdyż autora jej postawiła w rzędzie najlepszych polskich historyków-cywilistów. Za drugiej wojny światowej pracował we Lwowie i został profesorem tamecznego Uniwersytetu, i za czasów radzieckich wykładał jako profesor prawo państwowe, historię ustroju i prawa ZSRR, a nadto także historię prawa rzymskiego. Komisja Atestacyjna przy Wszechzwiązkowym Komitecie do Spraw Szkół Wyższych w Moskwie przyznała mu wobec jego zasług naukowych uchwałą swą z 1944 r. stopień doktora nauk prawnych. W 1945 r. przybył prof. Koranyi do Torunia, otrzymując tamże Katedrę Powszechnej Historii Państwa i Prawa w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, kierując poza tym dodatkowo w latach 1947-49 Katedrą Prawa Państwowego. W 1947/48 r. był prorektorem, w latach �Kronika 227 1948--51 rektorem tegoż Uniwersytetu. W 1949 r. otrzymał prof. Koranyi wykłady powszechnej historii państwa i prawa w Uniwersytecie Warszawskim, zrazu kontraktowo, lecz już w 1951 r. przeniósł się tam na stałe, dając się i tam poznać jako wybitny naukowiec, pedagog-dydaktyk i naprawdę utalentowany organizator. W latach 1953-55 lderował Instytutem Historii Państwa i Prawa w tymże Instytucie - niezależnie od zajęć powyż·szych był kierownikiem działu Historii Prawa w latach 1957/58, a w latach 1958/61 działu Dokumentacji w Instytucie Nauk Prawnych PAN, a zaś w latach 1962/64 pozostawał na stanowisku samodzielnego pracownika naukowego w Instytucie Historii PAN, do którego przeniesiono dział Historii Prawa. Prof. Koranyi był nader czynny i ruchliwy nie tylko w zakresie szerokich swych zaciekawień naukowych, ale również nader czynny społecznie. Okazywał w swych zajęciach niezwykłą energię, bardzo pozytywnie ustosunkowując się do rzeczywistości współczesnej. Już w b. Towarzystwie Naukowym we Lwowie należał do członków szczególnie czynnych; w krakowskiej PAU działał jako współpracownik Komisji Historycznej i Komisji Prawniczej, w latach 1948J52 pracował jako viceprezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, będąc zara!zem członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego, a nadto w latach 1953/58 sprawował prezesurę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i członkostwo Komitetu Nauk Prawnych PAN oraz - długoletnie - Societe d'Histoire de Droit paryskiej, a także Commission InternationaLe pour L'Histoire des AssembLees d'Etat. Ciągle brał czynny udział w -zjazdach i kongresach naukowych, a w szczególności w zjazdach powszechnych historyków polskich i w międzynarodowych kongresach nauk historycznych, więc: w Oslo w 1928 r., w Warszawie w 1933 r., w Zurychu w 1938 r. Organizował też I-szy zjazd historyków prawa w Toruniu w 1950 r. i był gospodarzem tego zjazdu. Bardzo trudno ująć w krótkim szkicu tak obfitą twórczość naukową z tylu dziedzin i zainteresowań znakomitego prawnika Ko.rany.i'ego. Wykaz jego prac ma ponad 300 pozycji. Pamiętam zmarłego, gdy jako asystent Przemysława Dąbkowskiego badał derecho espanoL (prawo hiszpańskie), rozszerzając jak najbardziej swój teren studiów porównawczych. Wówczas to wraz z prof. Adamusem i piszącym te słowa pod przewodem zasłużonego prof. A. Suligowskiego tworzył komitet uczczenia jubileuszu W. A. Madejowskiego, którego prace popierał O. Balzer, któremu zaś oponował się w tej mierze prof. Kutrzeba. Koranyi'ego ciekawił szereg zagadnień historii prawa karnego, m. in. szereg związanych z nim problemów etnografii i etnologii prawniczej, folklOl'e juridique. Pierwszą swą obszerną rozprawą pt. Wpływ prawa fLandryjskiego na PoLskę w XVI wieku zapowiedział nowy kierunek badań: postacie Damhouder i Groicki zaciekawiły go tak bardzo, że wychodząc z ich badań zanalizował historię literatury prawniczej, zgłębiając wpływy wzajemne różnych systemów prawnych. Do tematu tego powrócił i w latach późniejszych, wydając w latach 1953-58 dzieła Bartłomieja Groickiego. Z badań nad dawnym prawem sądowym zwłaszcza są cenne praCe Koranyi'ego w związku z problemami prawa prywatnego i procesowego; z tej dziedziny istnieje sporo jego cennych bardzo tak monografii, jak artykułów, przy czym jako dydaktyk jest Kcminyi u nas w tej dziedzinie nawet pionierem. W nader licznych swych 'rozprawach i artykułach zawsze ważkich a napisanych oryginalnie, bo Koninyi był indywidualnością, traktował o historii miast i prawa miejskiego, a dalej prawa wojskowego, polskiego i za granicą, dzieje średniowiecznych traktów międzynarodowych, dzieje gospodarcze ze ,szczególnym uwzględnie- �228 Kronika niem handlu i historii prawa morskiego w Polsce przedrozbiorowej. Nadto był znakomitym historykiem prawno-politycznych doktryn feudalnych, wybornym historykiem zarówno źródeł jak i kodyfikacji, wciąż bacznym na folklor prawny. Bardzo był czynny w zakresie nauczania prawa w uniwe'rsytetach i wypowiadał się w tej mierze często, gdyż zależało mu na doskonaleniu naukowym badaczy polskich i udzielaniu im dobrej informacji naukowej. Stwierdzić należy, iż podniósł znaczenie tak potrzebnej u na.s bibliografii. Bardzo są ważne jego żmudne prace "Bibliografia historyczno-prawna za lata 1926-36", która wyszła w dwóch tomach w latach 1938/39 i w ich c.d. za lata 1937-47, także 2-tomowy, a opracowany i wydany razem z żoną uczonego p. Jadwigą Korimyi w latach 1953-59. Za clou twórczości naukowej Korimyi'ego uważa się potężną syntezę, powszechną syntezę państwa i prawa. Jest to wielki podręcznik uniwersytecki, wciąż uzupełniany i poprawiany, w coraz nowszych wydaniach, ale ku szkodzie ogółu niedokończony. Ten monument prawniczy, ,rzecz .pierwsza tego rodzaju w ogólnej literaturze prawniczej <ldznacza się znakomitym opanowaniem materiału porównawczego i na każdym kroku zdradza dydaktyka wielkiej miary. O Konl.nyi'm rzec można, że przeorał teren odłogu i otworzył nowe ho'ryzonty, a przeto zasługa jego jest zgoła wyjątkowa. Wobec tak cennego dorobku, którym uwieńczył żywot pracowity, należy mu się uznanie i cześć! Był świetnym historykiem prawa obyczajowego, które uwzględnił w wysokim stopniu. Jerzy Pogonowski PROF. DR INŻ. GERARD CIOŁEK Dota,rła do Redakcji "Ludu" smutna wiadomość o śmierci Prof. dra Gerarda Ciołka w ukochanych przez Niego Tatrach. Zmarł na atak serca, gdy wracał samotnie na narta'ch z Hali Gąsienicowej do Zakopanego. Znów ubył z szeregów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden członek tak ściśle, zwłaszcza w latach powojennych, związany z pracami Towarzystwa. Gerard Ciołe,k był ,!:Dawcą problematyki muzeów skansenowskich i architektury ludowej. Liczne Jego ,podróże do Finlandii, Szwecji, Norwegii, Danii, Niemiec, Austrii i Czechosłowacji pozwoliły Mu na przeprowadzenie studiów porównawczych nad skansenem i budownictwem ludowym Europy środkowej, nic więc dziwnego, że po latach wędrówki po Europie, po odbyciu kampanii w.rześniowej w 1939 r. związał się z Tajną Politechniką Warszawską i pod kierunkiem profesora Tołwińskiego pisał dysertację doktorską pt. Regiony budownictwa wiejskiego w Polsce. Wprawdzie powojenna twórczość naukowa Gerarda Ciołka odrywa się od problematyki etnograficznej i skierowuje się ku studiom nad architekturą ogrodów, a także ku problemom konserwatorskim, zwłaszcza w sprawach ochrony krajobrazu, a później przechodzi do zagadnień, związanych z planowaniem architektonicznym i osiąga w tych dziedzinach poważne stanowisko naukowe, to nigdy jednak zagadnienie budownictwa wiejskiego nie było Mu obojętne. PodstaW<lwy kierunek Jego studiów uwieńczyły takie prace, jak: Ogrody polskie; Zarys historii kompozycji ogrodowej w Polsce i inne. W 1952 r. po śmierci prof. Tołwińskiego został kierownikiem Katedry Urbanistyki w Krakowie. W 195'4 r. uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i dodatkowo objął wykłady w Zakładzie Architektury Krajobrazu na wydziale architektury w Warszawie. Załączony wykaz prac wiążących się z etnografią i skansenem wskazuje, że począwszy od 1938 r. po 1962 r. pojawiają siE; prace Gerarda Ciołka, artykuły i roz- �Kronika 229 prawy, których tematyka dotyczy budownictwa wiejskiego i ciesielstwa. W 1962 r. w zbiorowej pracy Historia sztuki poLskiej w II i III tomie porusza w dużym znawstwem zagadnienie budownictwa drewnianego, nie wyłączając wiejskiego. W studiach Jego nad budownictwem wiejskim widoczne są wpływy niektÓorych kie!'unków szwajcarskich, zwłaszcza tam, gdzie rozważa On zagadnienia statyki i ma- PROF. DR INŻ. GERARD CIOŁEK terialoznawstwa jako czynników determinujących formy budownictwa i ich ewolucj~. Do cennych uwag należą Jego wnikliwe spostrzeżenia, zawarte w książce F. Kopkowicza o roli tradycji ciesielskiej w Polsce i roli szk6ł ciesielskich w kształtowaniu się budownictwa i ornamentyki. Na szczególną uwag~ zasługują studia i projekty Gerarda Ciołka dla etnograficznego Muzeum Budownictwa w Morysinie, dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach oraz dla parku etnograficznego w Zakopanem. Jego też dziełem jest projekt skansenu w Lublinie. Odszedł z naszego grona człowiek, który pozostawił trwały ślad w nauce polskiej i w etnografii. Ale odszedł również człowiek, kt6ry odbył kampanię wrześniową w 1939 r. brał czynny udział w powstaniu warszawskim, był żołnierzem polskiej brygady spadochronowej. Do Polski powr6cił w 1945 1". i służył nauce i kulturze polskiej do dni ostatnich. Pozostaje pamięć o Nim jako o zasłużonym człowieku i naukowcu. J. G. 1937 - Projekt i realizacja mapy zasi~gu gotyku w Europie. Eksponat na wystawę w Paryżu nagrodzony DipLome d'Honneur. 1947-1955 Projekt parku kultury i muzeum etno~raficznego budownictwa wiejskiego w Morysinku. �230 Kl'onlkll 1954 - Projekt parku Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach (wspólnie łoszewskim). 1958 - Projekt Parku Etnograficznego w Zakopanem (nie zrealizowany). 1958 - Projekty: campingu w Zakopanem i skansenu w Lublinie. Wykaz wybranych publikacji prof. dra Gerarda z S. Mi- C i o łka Skandynawskie muzea pod otwal'tym niebem. "Biuletyn Historii Sztuki Kultury". r. VI, nr 1, Warszawa 1938. Zamek w Ba,ranowie - system krużganków. "Biuletyn Historii Sztuki Kultury", r. VI, nr 4, Warszawa 1938. Chałupy podcieniowe na Pomorzu. "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", r. VI, nr 2, Warszawa 1939. Urządzenia ogniowe i ich wpływ na rozwój planu chałupy wiejskiej ... Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", r. VII, nr 3-4, Warszawa 1947. Podstawy regionalnego planowania wiejskiego. "Miesięcznik Architektury", Warszawa 1947, nr 2. Dach w polskim budownictwie wiejskim. "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa 1947. nr 12, i 1948 nr 1. Wpływ środowiska geograficznego na formy csadnictwa budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. XXXIX, Kraków~Poznań 1952. Zagadnienia ochrony budownictwa ludowego. Kwartalnik. "Ochrona Zabytków", 1'. V, z. 4, Warszawa 1953. Rozdziały do książki Franciszka Kopkiewicza: "Ciesielstwo polskie" 1. Zarys historii i przegląd zabytków ciesielstwa polskiego (s. 18, iI. 109). VIII. Typy i formy dachów w budownictwie drewnianym (s. 18, ił. 32). XIJT. Zdobnictwo ciesielskie (s. 15, iI. 42). XIV. Zagadnienia konserwatorskie (s. 19, il. 28). "A'rkady", Warszawa 1958. Z zagadnień estetyki krajobrazu w Polsce. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki PAN, t. VII, z. 4, Warszawa 1962, Praca zbiorowa. Histo'ria Sztuki Polskiej, t. II, cz. V, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 6, ił. 3); cz. VI, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 11, ił. 6); t. III, cz. VII, rozdz. IV (z T. Dobrowolskim) Budownictwo drewniane (s. 3); cz. VIII, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 4, ił. 1). Wydawnictwo literackie, Kraków 1962. PROF. DR STEFAN NOSEK Dnia 19 lipca 1966 r. zmarł w Krakowie, po ciężkiej, przewlekłej chorobie prof. dr Stefan Nosek, kierownik Zakładu Archeologii Małopolski Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, członek Rady Naukowej tegoż Instytutu, oraz redaktor "Sprawozdań Archeologicznych" i "Prac Komisji Archeologicznej Krakowskiego Oddziału PAN". Stefan Nosek urodził się dnia 22 marca 1909 1'. W Krakowie. Tu kończył szkolę podstawową oraz III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego. Do 1934 1'. studiował z przerwami na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaznajamiając się z historią, archeologią oraz polonistyką i filologią klasyczną. Studia kończy dwoma magisteriami a mianowicie w zakresie historii (1934 r.) i prehistorii (1936r.l. Już w owa lata później doktoryzuje się na tymże uniwersytecie, na podstawie roz- �Kronika 231 prawy pt. "Kultura grobów skrzynkowych i pod kloszowych w Polsce południowo-zachodniej" . Bezpośrednio po wojnie, w 1945 r., rozpoczął samodzielną pracę, jako kierownik Katedry Prehistorii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Był to prawdziwie pionierski okres w życiu ś.p. Profesora. Katedra Prehistorii stała się pierwszą w histo·rii Lubelskiego placówką archeologiczną. Fakt zaszczytny ale połączony z ogromnym trudem. Dziwne były wówczas sytuacje. Np. w początkowym okresie Katedra Prehistorii UMCS zajmowała dosłownie kąt w Katedrze PROF. DR STEFAN NOSEK Etnografii tegoż uniwersytetu, obydwie jednak korzystały z gościny Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ta bliskość etnografii na codziet't, wyrażająca się we wspólnych niektórych seminariach i licznych dyskusjach roboczych, wywarła duży wpływ na zakres archeologicznych ujęć Profesora, (co przekazał również swoim uczniom). Wyraziło się to w takich pracach jak: ,.Znaleziska w Biskupinie a wczesna kultura ludowa Słowian" (Lud t. 36-1939/45) oraz "Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne" (Lud t. 39-1948/5'1). Profes0'r staje się nie tylko czynnym członkiem PTL ale wchodzi również do Zarządu Głównego. W okresie narodzin Polskiego Atlasu Etnograficznego czuwa nad powiązaniami problemów etnograficznych i archeologicznych. W okresie późniejszym podejmuje się opracowania haseł "etnograficznych" dla Słownika Starożytności Słowiańskich, (amulety, bartnictwo, kora, narzędzia kopieniacze, podkowa). Archeologiczna twórczość naukowa ś.p. P,rofesora dotyczyła wszY'stkich epok z wyjątkiem paleolitu i mezolitu ze szczególnym jednak umiłowaniem młodszej epoki kamienia. Zbiegło się to z faktem, że szczególnie płodny okres jego życia przypadł właśnie na Lubelszczyznę, tak bardzo bogatą w zabytki tej epoki. Prace wykopaliskowe objęły liczne stanowiska m. in. w Stoku, Lesie Stockim i Klementowicach, pow. Puławy. Jaszczowie i Krężnicy Jarej, pow. Lublin i sięgnęły do woj. kieleckiego, w Kamieniu Plebańskim, pow. Sandomierz. �232 Kronika Najbardziej uderzającą cechą okresu lubelskiego bylo dziwne połączenie upartej, i wielkiej pracy naukowej dla Lubelszczyzny z równie wielką tęsknotą za Krakowem. Zył nieustanną nadzieją powrotu do tego miasta. Odchodząc już z Lublina w 1954 r. drukował w Krakowie dla UMCS podsumowanie archeologicznej wiedzy o Lubelszczyźnie, w obszernym tomie: "Materiały do badań nad historiq starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu", (Annales UMCS vol. VI, sectio F). Jest to jedyne opracowanie tego -rodzaju w naszej literaturze archeologicznej. Jeszcze pracując w Lublinie habilitował się na UJ w 1'. 1947, na podstawie pracy pt. "Zagadnienie Prasłowiańszczyzny w świetle prehistorii". Oprócz neolitu wiele wysiłku badawczego poświęcił zagadnieniom etnogenezy Słowian. To właśnie było tematem jego pracy habilitacyjnej. Opowiada się i argumentuje lokalizację tej kolebki w dorzeczu Odry i Wisły. Akcentuje przy tym bardzo silnie ważną rolę, jaką mogłaby odegrać etnografia historyczna, "którąby ściśle połączyć należało z archeologią historyczną, boć pr:zecie etnograf historyczny musiałby pracować metodami a,rcheologicznymi". W Krakowie zostaje kierownikiem Zakładu Archeologii Polski (obecnie Małopolski) IHKM PAN, którą to funkcję pełnił do śmierci. W tymże czasie (1954 r.) został mianowany profesorem nadzwyczajnym (nominacja na prof. zwyczajnego ogłoszona w 2 mies. po śmierci). Brzejściowo był również dyrektorem Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Zmarły pozostawił bogatą spuściznę naukową, w tym szereg pozycji bardzo pracochłonnych, (ponad 160 pozycji). Do ostatnich chwil życia, jak gdyby w wyścigu ze śmiercią pracował, przekazując do druku obsze,rne publikacje. Rzeczą historii nauki będzie ocena całości dorobku. Dla uczniów był kimś więcej niż profesorem, bo pełnym życzliwości przyjacielem, inspirującym łagodnie problematykę badawczą i cierpliwie przypominającym o konieczności nieustannego wysiłku. I takim pozostał we wspomnieniach. Jan Prace prof. dra S. Noska z pogranicza archeologii Kowalczyk i etnografii Uwzględniając w tym wykazie tylko te pozycje, które się wiążą z problematyką etnograficzną, należy podkreślić, że całość dorobku liczy 158 pozycji, a oprócz tego 2 znajdują się w druku, co łącznie przekracza 210 arkuszy drukarskich. Perspektywy archeologiczne (w) Jan C z e k a n o w s k i: Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe. Wyd. II, Poznań 1957, s. 428449. Neurowie w świetle prehistorii. "Przegląd Zachodni", r. VIII (1952), nr 5-5 s. 270-278. Słowianie w pradziejach ziem polskich (skrypt). Koło Historyków Sztuki KUL, Lublin bd. s. 99. Problem celtycki w prehistorii Polski. "Sprawozdania PAU", t. LII (1951), s. 142-145. Slady kultów licie Polski. religijnych "Z otchłani wschodniej wieków", części basenu śródziemnomorskiego w neo- r. XVIII (1949), s. 178-186. Największe zdobycze Ludzkości. "Z otchłani wieków", r. XVII (1948), s. 65-59. Kultura łużycka i zagadnienie Prasłowiańszczyzny. "Wiadomości Historyczne" r. I (1948), nr 4, s. 18-24. �233 Kronika Lubor NiederLe. Stosunki "Lud", t. XXXVIII Praslowiańszczyzny PAU", t. XLVIII z (1948), s. 663-665. Italiq i krajami alpejskimi. "Sprawozdania (1947), s. 381-384. Slowianie w pradziejach Pionierzy archeologii ziem polskiej. polskich. Zorian Kraków 1946, s. 150. Dolęga Chodakowski. "Z otchłani wie- "Z otchłani r. IX kó\,,''', r. X (1935), s. 56-59. Czy Bastarnowie byli Celtami czy Germanami? wieków", (1934), s. 1-10. TADEUSZ ZYGLER (1906-1964) Działalność Tadeusza Zyglera dobrze była znana wśród etnografów z racji wielu funkcji przez Niego pełnionych. Ale jednocześnie znał Go dobrze świat taneczny. To nieco dzienne zestawienie środowisk jest wynikiem Jego specjalnych zainteresowań i wysiłków, aby zorganizować dziedzinę choreologii w Polsce. Ogólnie wiedziano, że specjalnie zajmowały Go zagadnienia folkloru tanecznego. Ale sprawom tańca poświęcał na wielu odcinkach tak wiele wysiłków, że cała dziedzina tańca w Polsce bardzo wiele Mu zawdzięcza. Urodził się 19 stycznia 1906 r. w Warszawie .. Po ukończeniu Gimnazjum im. J. Zamoyskiego w 1924 r. studiował nauki filozoficzne, biologię i pedagogikę na Uniwersytecie Warszawskim. Jednocześnie w latach 1920-1928 studiował muzykę w W. S. M. w Warszawie (teorię i grę skrzypcową). W latach trzydziestych ukazało się szereg Jego artykułów l, w których wskazywał na wy·sokie wartości wychowawcze tańca ludowego i jego przydatność w szkole. Zwracał też uwagę na możliwości materiałowe tkwiące w złożach folkloru tanecznego. Był On w tej dziedzinie jednym z prekursorów w Polsce. W latach 1946-1952, będąc już na stanowisku kierownika Sekcji Tańca Instytutu Badania Sztuki Ludowej (później Państwowego Instytutu Sztuki) podjął trud zorganizowania planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym 2. Program tego przedsięwzięcia został przez Niego opublikowany w treściwym artykule 3, omawiającym aktualny stan rzeczy i zadania, jakie taka akcja sobie stawiać powinna. W piśmie "Polska Sztuka Ludowa" ukazywały się Jego recenzje i artykuły, w których niejednokrotnie precyzował plany badań w dziedzinie tańca, wskazywał na konieczność prowadzenia takich prac i stawiał konkretne wnioski 4. W latach 1949-1950 pełnił zresztą obowiązki Redaktora Naczelnego pisma "Polska Sztuka Ludowa". Do pierwszej w Polsce stałej muzealnej ekspozycji poświęconej zagadnieniom tańców ludowych w krakowskim Muzeum Etnograficznym, opracował Tadeusz Zygler w r. 1952 ilustrowany przewodnik pt. "Polskie Tańce Ludowe", będący jedynym dotąd, popularnym kompendium w tym zakresie. 1 Z Y g 1 e I' T., Taniec ludowy w szkole, Wychowanie Fizyczne w Szkole, 1935/36, s. 105110., - Tańce huculskie, ibid. 1938/39, S. 99-103. - Taniec ludowy i jego wartości wychowawcze, Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-'17. 2 Polska Sztuka Ludowa, R. I, 1947, nr 1-2, s. 60--61; R. NI. 1949, nr 1-2, s. 63; R. nI. 1949, nr 11-12, s. 368. 3 Z Y g 1 e T T., Polskie Tańce ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr l. 4 Z Y g l e I' T., Refleksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11/12; Ibicl. 1948, nr 9-10, s. 64; Ibid. 1949, nr 3-4, s. 127. �234 K1'onika W roku 1954 opracował hasła do zagadnień muzykologicznych i choreologicznych dla Słownika Wyrazów Obcych (PIW). Tadeusz Zygler brał udział w wielu kongresach, zjazdach naukowych i festiwalach związanych z dziedziną tańca ludowego (1933 - Lwów, 1935 - Londyn, 1936 Hamburg, 1937 - Pa'ryż, 1945 - Łódź, 1948 - Praga, 1954 - Warszawa). będąc zwykle żywo zaangażowany w pracach kongresowych i organizacyjnych (członek komisji koku-rsowych itd.). Od 1951 r. wykładał historię taóca w grupie specjalistycznej studentów A.W.F. w Warszawie, a od 1953 r. prowadził wykłady o tej samej tematyce w zespole "Mazowsze". W roku 1955 Tadeusz Zygler został mianowany Dziekanem Wydziału Choreografi P.W.S.T. w Warszawie, pierwszej wyższej uczelni tanecznej w Polsce nie istniejącej już niestety, tak jak nie istnieje Sekcja Tańca P.LS. założona przez Niego. W roku 1961 uległ wylewowi krwi do mózgu i porażeniu lewostronnemu. W dniu 8. VI. 1964 r. zmarł nagle w wyniku zawału serca. Pochowany został w Warszawie na cmentarzu bródzień,skim (kwatera :ł2 C). Rocleryk Lange MIĘDZYNARODOWA UNIA NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTERNATIONAL UNION OF ANTHROPOLOGICAL SCIENCES AND ETHNOLOGICAL Sekretariat informuje członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o składzie członkowskim i władz Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (M.U.N.A. i E.), o czym zawiadomił prof. dr Lawrence Krader osobnym listem zadresowanym "Comite National Polonais de l'Union Internationale et du Congres de Sciences Anthropologiques et Ethnologiques", Poland, prof. dr J. Gajek, Secretaire. Równocześnie podajemy do wiadomości treść pisma dodatkowego prof. dr. L. Kradera. Sekretariat Generalny 17 marca Maxwell 1966 School Syracuse University Syracuse, New Jork 1321 Komunikat o zakresie działania Sekretariatu Generalnego, IUAES. 1965---66. Drogi Kolego! W załączeniu uprzejmie przesyłam naj nowszy spis zrzeszonych w International Union of Antropological and Ethnological Sciences instytucji. W ciągu ubiegłego roku Unia nasza nawiązala formalne stosunki i rozpocz<;ła pracę naukową z Międzynarodową Radą Muzeów (International Council of Museums) i Specjalnym Komitetem Międzynarodowego Programu Biologicznego 'CSD (International Biological Program of ICSU). P.rzedsięwzięcia te włączamy do naszych stosunków z Międzynarodową Radą Studiów Filozoficznych i Humani.stycznych (CIPSH) i Międzynarodową Radą Nauk Społecznych. Współpracujemy z Departamentem Nauk Społecznych UNESCO Union of Anthropological and Ethnological Sciences instytucji. �235 Kronika Unia współpracuje z tymczasowym programem "Salvage Ethnography" (Etnografia Ocalenia), której przewodzi Smithsonian Institution, Washington, pod kierownictwem Sol Taxa. Lawrence Kra der Sekretarz Wykaz członków i władz komitetów Argentyna, Sociaded Argentina dr O. Men~hin, prezes. narodowych: de Antropologia, Moreno • 350, Buenos Generalny Aires, prof. Australia, Australian Institute of Aboriginal Studies, 29, Lonsdale Street, Braddon, A.C.T., P.O. Box 553, City. Canberra A.C.T., prof. A. D. TrendalI, kierownik katedry. University's Board for Anthropological Research, University of Adelaide, Box 489, G.P.O., Adelaide, South Australia, prof. A. D. TrendalI, kierownik katedry. Departament of Antropology of the University of Sydney (N. S. Wales), porf. Geddes, Kier., Peter Lawrence, st. wykładowca. Aust.ria, Anthropologische Abteilung des Neutrhistorischen Museums, Burgring 7, Wien l, dl' W. Ehgratnel', dyrektor. Anthropologische Gesellschaft in Wien, Burgring 7. Wien 1, dr Walter Hirschberg, prezes, dr Johannes Jungwirth, seketarz, Naturhistorisches IVluseuITi. Anthropologisches Institut der UniversWit, Wien, Van Swietengasse l, prof. E. Breitinger. Institut fill' Volkerkundc del' Universitat, Wien, Universitatsstrasse, 7/IV, Wien 1, prof. J. Hackel, Vostand, dr Anna von Hohenwart-Gerlachstein, Secretaire General, prof. dr R. von Heine-Geldern. Museum flir Volkerkunde, Neue Hoiburg, Wien 1 Mme. E. Becker-Donner, dyrektor. Oesterreichische Ethnologische Gesellschaft. Universitatsstrasse 7/IV. Wien 1. prof. dr Josef Haekel, prezes. Belgia, Institut de Sociologie Solway de l'Universite libre. Pare Lecpold, Bruxelles, 6. Prof. A. Doney, dyrektor. Muse·? Royal de l'Afrique Centrale, Tervuren, Mr. L. Cahen, dyrektor. Societe Royale BeIge d' Anthropologie, 25, rue des Taxandres, Bruxel1es 4, Mme . .'\. Dorsinfang-Smets, prezes, Mr. Leguebe, sekretarz generalny, c/o Institut royal des Sciences Naturelles de Belgique, 31, rue Vauthier, Bruxelles,4. Bolivia, Centro de Investigaciones arqueológicas en Tiwanaku, Casilla 2325, La Paz, Bolivia, dr Carlos Ponce Sanginćs, dyrektor. Departamento de Arqueologia, Etnografia y Folklore del Ministerio de Educación de Bolivia, Calle lngavi num. 916, La Paz, Bolivia, dr Julia Elena For t(lll, ,Jefe. Instituto Lingliistico de Verano en Bolivia, Casilla 64, Riberalta, Beni, Bolivia. Sociedad Boliviana de Antropologia. Calle Ingavi, nLlm, 916, La Paz, Bolivia, dre Julia Elena Fortun, prezes. Brazylia, Associacio Brasileira de Antropologia, Museu Nacional, Quinta Boa Vista, Rio de Janeiro (Guanahara), dr J. Mattoso Camara, Jr., prof. Luis de Castro Faria. Cadeira de Antropologia de Facultade de Ciencias e Letras da Universidades de Sao Paulo, Caixa Postal .'i459, Sao Paulo, prof. Egon Sehaden. Departamento de Pesquisas da Universidade do Paranei, Rua General Carneiro 460; 6° andar. Curitiba, Parami, prof. L. Loureiro Fernandes, dyrektor. Escola de Sociologia e Politka de Sao Paulo, Rua General Jardim 522, Sao Paulo, prof. Cyro Berlinek, dyrektor. Instituto de Pasquisas Educacionais, Servico de Antropometria, Avenida Almirante Barroso 87, 7° andar, dr Maria Julia Pourchet. dyrektor, Rio de Janeiro (Guanabara). Instituto de Prehistoria e Etnologia, Ciudade Universitaria, dr Paulo Duarte, dyrektor. Sao Paulo. Instituto Nacional de Pesquisas da Amazonia, Caixa �23G Kronika Postal, 3. Belem, Pani, Museu Paulista, Departamento de Sao Paulo, Prof. dr Herbert Baldus, dyrektor. Uniao antropologicas e Etnologicas, Fortaleza, Ceara. Rua Pedro Cearense). Fortaleza, Ceara. c/o Instituto Je Antropologia. Prof. Francisco de Alencar, dyrektor, Avenida Viscon.:J" de Ceara. 8032, Etnologia, Carta Posti11 Brasileira de Ciencias T, 997 (Centro JVledico Universidade do Cear~i. Canepe 2635, Fortakz<1, Bulgaria, Institut morphologii BAN, Popiomova 27, Sofia. Prof. Musej etnografii BAN, Moskovska 6-a, Sofia, dr B. D. Bozikov. dr P. N. Boev. Canada, Carleton University, Department of Sociology and Anthropology, dr Frank Vallee, Ottawa, Ontario. Laval University, Faculte de Sciences Sociales, Quebec. Profesor Mars-Adelard Tremblay. National Museum of Canada, Human Hislor:.' Branch, Chief of the Archeology Division, Ottawa, Ontario, prof. W. E. Taylor, Jr., sekretarz. University of British Columbia, Department of Sociology and Anthropology, Vancouver, British Columhia, dr Harry B. Hawthorne. University of British Columbia, Department of Sociology and Anthropology, Vancouver, British Columbia, profesor Wilson Duff. Chile, Museo de Historia Natural, Casilla 787, Santiago, dr Grełe l\losłny, dyrektor. Sociedad chilena de Arqueologia e Historia "Francisco Fonck." Vina DeI Mar, Jorge E. Schwab, prezes. Sociedad Chilena de Antropologia, Rosas 1388, Santiago, dr Luis Sandoval S., prezes. Colombia, Instituto de investigación etnológica. Museo Etnológico, Apartado posta I 496, Barranquilla, dr Carlos Anqulo Valdes, dyrektor. Departamento de Antropologia de la, Universidad de los Andes, Calle 18, carrera I-E, Apartado Aereo 4976, Bogota, D. F., dr Gerardo Reichel-Dolmatllff, Jefe. Instituto Colombiano de Antropologia, Apartado Nacional 407, Bogota, dr Francisco Marquez Yanez, sekretarz generalny, dr Manuel Casas Manrique; dyrektor. Cuba, Instituto de Etnologia y Folklore de la Comisión de la Academia de Ciencias de la Republica de Cuba,' Capitolio Nacional, La Habana, dr Argeliers Leon, dyrektor. Czechosłowacja, Czechoslovak Academy of Sciences, Institute for Ethnography and Folklore, Praha 2, Lazarska 8, CSSR, dr O. Skalnikova, sekretarz. Moravske Muzeum v Brne, Nemesti 25, unora 8, Brno, dr Jan Jelinek, dyrektor. Seclion anthropologique de la Societe du Musee National, Vaclavske nam, 68, Praha II, 1700, Praha, dr Jaroslav Suchy, sekretarz, dr Vojtek Fetter, prezes. Dania, Danish Ethnographical Society Nationalmuseet, Copenhague, dr Kaj Birket-Smith. International Secretariat for Research on the History of Agricultural Implements, National Museum, Copenhagen K., prof. G. Nellemann, M. Sc. Universitetes Anthropologiske Laboratorium Norreale 63, Kobenhavn, prof. B. J. Jorgenson. Ekwador, Casa de la Cultura, Casilla 789, Guayaquil, Sr. Carlos Zcvallos Menendez. Centro misional de investigaciones cientificas, Apartado 412, P. Ernesto Alvarez A., dyrektor, Quito. Finlandia, Kansallismuseo, bianink 33, Helsinki. Helsinki, dr Hilkka VilppuJa. Helsingin Yliopisto, Fa- �Kronika 237 Francja, Centre d'etudes anthropotechniques, 2 rue de Vallois, Paris leI'. Dr Pierre Vasal, sekretarz generalny, 42 rue Henri Barbusse, Paris Ve. Centre national de recherches d'Archeologie, Ministere des Affaires culturelles, Tunisia, (patrz Tunis). Centre universitaire havrais de Psychologie des peuples, Universite de Caen, MI'. M. Miroglio, dyrektor. Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Leroi Gourhan, prezes. M. J. Rouch, sekretarz. Comite du film ethnographique, Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Leroi Gourhan, prezes. M. J. Rouch, sekretarz. Comite international de standardisation en Biologie humaine Hospital Cochin, Pavillon de Recherches, 27, rue Faubourg Saint Jacques, Paris, 14, E. Schneider, prezes, G. A. Heuse, sekretarz generalny. Conservateur en Chef du Musee des Arts et Traditions Populaires, Palais de Chaillot, Place du Trocadero, Paris 16e, prof. M. Georges Henri Riviere. Institut d'Ethnologie d l'Universite de Paris, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Henri Raulin, sekretarz generalny. Laboratoire d'Anthropologie de la Faculte des Sciences de Paris ,Sorbonne), Paris, 45, rue des Saints Peres, prof. Georges Olivier, dyrektor. Le Laboratoire d' Anthropologie Sociale, College de France, 11 Place Marcelin-Berthelot, Paris 5, prof. Claude Levi-Strauss, dyrektor. Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Place du Trocadero, Paris XVIe. Prof. Saegnes Millot, dyrektor. Societe d'Anthropologie, BId. SL Marcel, Paris XlIle. Dr H. V. Vallois, sekretarz. Societe des Africanistes, Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe, Mad. Dieterlen, sekretarz. Societe des Americanistes, Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. R. d'Harcourt, prezes. MI'. Jacques Lafaye, sekretarz generalny. Societes des Oceanistes, Musee de I'Homme, Pal ais de Chaillot, Paris XVIe, P. O'Reilly, sekretarz generalny, Mad. Guyomard, sekretarz. Societe d'Ethno-Zoologie et d'Ethno-Botanique, 43, rue Cuvier, Paris-V, France, prof. R. Porteres. Societe internationale d'Ethnopsychologie normale et pathologique, 96 rue Pierre Demours, Paris XVIIe, dr Pidoux, sekretarz generalny. Niemiecka Republika Federalna, Anthropologisches Institut der UniversiUit, Kiel, Olshausenstr. 40-60, Bau 17, B2, prof. dr J. Sehaeuble, dyrektor. Anthropologisches Institut der UniversiUit. Mainz prof. dr Egon von Eiekstedt, Hon. dyrektor, dr lise von Sehwidetki, dyrektor. Anthropos Institut, St. A'lgustin, Siegburg (Rhl.), prof. dr Huber. Deutsche Anthropologische Gesellschaft, prof. dr Wilhelm Gieseler, prezes, Schloss, Tubingen. Deutsche Gessellschaft fUr Volkerkunde, Institut fUr Volkerkunde der Universitiit. lVIiinchen, prof dr H. Baumann, prezes. Frobenius Institut an del' cTohann WoIfang Goethe Universitat, Liebigstr. 41, Frankfurt a/Main, prof. dr Schmitz, dyrektor. Hamburgisches Museum fiir Volkerkunde und Vorgeschichte, 2 Hamburg 13, Binderstrasse 14, prof. K. Dittmer. Institut fi.ir Anthropologie und Humangenetik UniversiHit Miinchen, Richard Wagner Str. 10/1, Miinchen 2, prof. K. Saller. Institut fiir Humangenetik del' Universitiit Miinster i, W. Versaliusweg 12-14, Muenster i, VV,prof. dr Frhrr. von Verschuer, dyrektor. Museum fiir Liindev-und Volkerkunde, Stuttgart (Linden-Museum des Wiirttembergischen Vereins fiir Handelsgeographie E. V.), Hegelplatz 1, Stuttgart/N, dr Hans Rhotert, dyrektor. Rautenstrauch-,Joest Museum fiir Volkerkunde, Ubierring, 45. Koeln, dr W. C. J. Frohlich, dyrektor. Staatliches Museum fiir Volkerkunde, Muenchen, Konservator: dr Andreas Lommel, Maximilianstr. 26. Siidasiens Institut der Universitiit. Heidelberg Schaffelstrasse 6, prof. dr Schiller, dyrektor, prof. dr K. Jettmar, z-ca dyrektora. Niemiecka Republika Demokratyczna, Akademie der Vlissenschaften, Unter Institut fi.ir Deutsche Volkskunde an der oer Linden 8, Berlin, prof. dr W. Steinitz, �238 Kronika dyrektor. Museum flir Volkerkunde, Leipzig, dr Hans Damm, dyrektor, Taubchenweg 2. Leipzig. Staatliches Museum fUr V5Ike:'kunde, Dresden, dr S. Wolf, dyrektor, Dipl. ethn. Heinz Israel, z-ca dyrektora. Grecja, prof. V. Valaoras, 14, Asklipioll, Athenes. Gwatemala, Instituto de Antropologia Carlos Samayoa Chinchilla, dyrektor. e Historia, Edificio num. 5 de la Aurora. Haiti, Institut d'Ethnologie, rue, Capais, Port-Au-Prince, dr L. Mars, dyrektor. Honduras, Instituto Nacional de Antropclogia e Historia de Honduras Comayaguela D. C., dr Jose Nónez, dyrektor. Węgry, Magyar Neprajzi Tarsasag (Soch~te ethnographique hongroise), Konyves Kalman-Korut 40, Budapest VIII, dr Akos Szendrey, prezes, dr Tibor Bodrogi, sekretarz generalny. Sectio anthropologiea Musei Historici-naturalis Musei National, dr Nemeskeri, dyrektor, Baross-utica, J.3 Budapest VII. Islandia, prof. K. Eldjarn, Thjodminjasafn Islands, Reykjavik. India, Anthropological Survey' of India. Calcutta, Indian Museum, 27, Chowringee. Calcutta 13, dr K. Sen, dyrektor, dr N. Datta-Majumdar, dyrektor. Anthropological Department, Panjab University, Chandigar, dr S. R. K. Clwpra., kier. Anthropology Department. Delhi University, Delhi 35, Ballygunge Circular Road. Calcutta 19, prof. dr P. C. Biswas, kier. Department of Anthropology, University of Calcutta prof. dr K. Chattopadby, kier., Calcutta. Indian Anthropological Institute. Calcutta P. 26. Raja Basanta Roy Road Calcutta 29, dr Kalidas Nag, sekretarz. Man in India, Ranchi, Bihar 18, Church Road, Ranchi, Bihar prof. dr Nirmal Kumar Bose Poona University, Department of Sociology and Antropology Poona, India, Mme. J. Karve. Tribal Research Institute. Ranchi, Bihar, dr Sochchidananda, dyrektor. University of Delhi, Department of Sociology, Delhi School of Economics, Delhi 6, dr M. S. A. Rao, Ag. Head of the Department, prof. M. N. Srinivas. Iran, Comite iranien d'Anthropologie et d'Ethnologie. bal, Institut des Beaux Arts. Teheran. Teheran c/o: prof. Ali Hani- Izrael, Department of Prehistory and Anthropology of the University. Jerusalem, prof. Moshe Stckelis, dyrektor. Ethnological Museum and Folklore Archives. Haifa, Arlosoroff Street, 19. Haifa, dr Dov Noy, dyrektor. World Center for Jewish Folklore Research. Yeda'am. Tel Aviv, 39, Nachmani Street, P. O. B., 314. Tel Aviv., dr Yom-Tob Levinski, prezes. Włochy, Instituto di Ethnologia delIa Universita. Firenze, Via San Egidio, 21, prof. Paolo Graziosi, dyrektor. Instituto di Antropologia. Universita Cagliari, prof. C. Maxia. Instituto di Antropologia. Universita di Palermo, Via Archirafi, 22, Paiermo, prof. dr Venerando Correnti, dyrektor. Instituto italiano di Antropologia, Roma. Citta universitaria, prof. Sergio Sergi, dyrektor hon. prof. Genna, dyrektor. Instituto per Ie civilta primitive. Facolta di Lettere e Filosofia, Citta univcrsitaria, Roma, prof. V. L. Grottanelli, dyrektor, prof. V. Lanternari, sekretarz generalny. Wybrzeże Kości Słoniowej, Centre des Sciences Ivory Coast (Rep. of), dr B. Holas, dyrektor. humaines, B. P. 1600 Abidjan, Japonia, The Anthropological Society of Nipon, Motofuji-cho, Bunkyoku, Tokyo, dr Kotondo Hasebe, prezes. The Japan Society of Ethnology Shimo-Hoya, Hoya- �239 Kronika -machi, Kitatama-gun, Tokyo, 3, prof. dr Sh. Shiratori Japan, Ueno Park, Tokyo, prof. M. Oka. prezes. Science Council of Meksyk, Escuela de Antropologia de la Universidad Libero-Americana, clo dr Felip Pardinas, Cerro de las Torres, 395, Escuela Nacional de Antropologia, Museo Nacional de Antropologia. Bosque de Chapultepec, Mtro. Felipe Mnntemayor, dyrektor. Instito Indigenista Interamericano, Nifios Heroes 139, dr Miguel Leon Portilla, dyrektor. Instituto Nacional de Antropologia e Historia, Córdoba 43, dr Eusebio Davalos, dyrektor. Instituto Nacional Indigenista, Avenida Revolución, 1297, dr Alfonso Caso, dyrektor. Museo Nacional de Antropologia. Mexico, Bosque ric Chapultepec. dr Ignacio Bernal, dyrektor. Sccieelad Mexicana de Estudios antropológicos. Mexico, dr G. Aguirre Beltran, sekretarz, Avenida Revolución, 1279. Instituto de Investigaciones históricas de la Universidad Nacional, sección de Antropologia, Mexico, Jefe de la sección, prof. dr Juan Comas. Monaco, Musee d'Anthropologie rai, konserwator. Maroko, Institut tor. des Hautes Prehistorique, Etudes Marocaines, (Principaute de Monaco). L. Bar- Rabat. M. Henri Terrasse, dyrek- Holandia, Institute of Human Biology, 22-24 Achter den Darn, Utrecht, prof. dr Johann Huizinga, Mrs. Anne L. ToI. Koninklijk Instituut voor de Tropen, Linnaeusstraat 2A, Amsterdam, prof. R. A. M. Bergman. Leiden University, Leiden, prof. G. W. Locher. Nederlands Genootschap voor Anthropologie clo on. Inst. voor de Tropen, Linnaeusstrat 2 Amsterdam-O, prof. dr Th. Fischer, prezes, Mme. A. .l. van Bork-Feltkamp, sekretarz. Nowa Zelandia, Anthropology Department, Gathercole, Senior Lecturer in Charge. University of Otago, Dunedin, Norwegia, Ethnological Institute Universitetet l Oslo, Blindern, Knut Kolsrud. University of Bergen, Bergen, prof. Fredrik Barth. dr Peter Oslo 3, prof. dr Panama, Centro de Investigaciones antropológicas. Facultad de Filosofia, Letras y Educación. Universidad de Panama, Apartado 3277, Panama, dr Reina Torres de Arauz, dyrektor. Peru, Departamento de Etnologia y Arqueologia de la Universidad Mayor de San Marcos, Lima, dr Jose Matos Mar, Luisa Beausejour 286, S. Isidro. Lima. Instituto de Estudios humanos de Lima, Girón Apurimać 375. Lima dr M. M. Valle, dyrektor. Universidad de San Agustin. Facultad de Letras. Arequipa clo dr M. M. Valle, Girón Apurimac 375. Lima. Instituto Riva Aguero de la Universidad Católica. Lima, Plaza Francia. Lima. Museo Nacional de Historia. Lima, Avenida Alfonso Ugarte 656. Lima, ell' Luis E. Valcarcel, d:'lrektor. Polska, Comite National Polon ais de l'Union Internationale et du Congres des Sciences Anthropologiqucs et Ethnologiqlles, WroC'law, pl. Nankera 4, prof. dr Józef Gajek, sekretarz. Instytut Historii Kultury Materialnej. Warszawa, Polska Akademia Nauk, Warszawa, ul. Długa 26, prof. dr Witold Hensel, dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Warszawa, dr Tadeusz Dzierżykray-Rog'alski, prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24, Warszawa. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, pl. Nankera 4. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, Łódź, Pl. Wolności, 13, Łódź, prof. dr l{onrad JaŻdŻewski. dyrektor. �240 KI'o11'ka Portugalia, Centro de Estudos de Antropologia cultural. Lisboa. Calle Rodrigo da Fonseca, 1416, prof. dr Antonio Jorge Dias, dyrektor. Centro de Estudos de Et.nologia Peninsular. Universidade do Porto, prof. dr Antonio Jorge Dias, dyrektor. Centro de Estudos de Etnologia do Ultramar. Avenida Oscar Monteiro 34-1 esq., Lisboa, prof. Antonio de Almeida, dyrektor. Instituto de Antropologia DOlItor Mendes Correa, Porto, Facultade de Sciencias t:niversidade, Porto, prof. dr .J. dos Santos Junior, dyrektor. u Rumunia, Institut d'Archeologie de l'Academie Roumaine. BucUl'esti via J. C. Frimu, II. Bucuresti. Laboratorul de Morfologie, Animala, Universitatea lAS I, Romania, prof. Olga C. Necrasov. Senegal, Institut francais d'Afrique Noire, Dakar. B. P. 206, Th. Monod, dyrektor, Charge du Departement de Linguistique, M. Houis. Somalia, Cultural Relations Ministry of Education, Mogadishu, Musa Galaal, kier. Hiszpania, Catedra de Etnologia, Universidad de Barcelona, prof. dr L. Perleot, Barcelona. Departamento de Antropologia del Instituto Bernardino de Sahagun de Antropologia y Etnologia, prof. dr Santiago Alcobe, dyrektor, Laboratoriode Antropologia, Universidad de Barcelona. Departamento de Antropologia Social del Instituto Balmes de SOciologia, Madrid, Medinaceli 4, Madrid, prof. Claudio Esteva Fabregat. Museo Etnologico y Colonial. Barcelona, Parque de Montjuich, prof. dr Luis Pericot. Seminario de Americanistas de la Facultad de Filosofia y Letras de la Universidad, Madrid, prof. dr Manuel Ballesteros Gaibrois, dyrektor, dr Leonor Cabrera, sekretarz. Seminario de Historia Primitiva, Madrid, prof. dr Julio Martinez Santa-Olalla, dyrektor, .Jorge Juan 59, Madrid. Sociedad espanola de Antropologia, Etnografia y Prehistoria, Madrid, Apartado 1914, Madrid, Arquitecto Jose Luis Arrese, prezes, prof. dr Julio Martinez Santa- Olalla, sekretarz. Societat Catalana d'Estudis Histórics, Barcelona, dr R. Aramón, prezes. Apartado 1146, Barcelona. Szwecja, Etnografiska Institutet, Universitet, Goeteborg, prof. C. G. Izikowitz, dyrektor. Etnografiska Museet, Goeteborg, Norra Hamngatan, 12, Góteborg, C, prof. C. G. Izikowitz. Etnologiska Sallskapet St.ockolm, (Ethnographic Society of Stockolm), prof. John Grandlund, prezes. Swedish Committee for Folklife Research, Stockholm, prof. S. Erixon, prezes, Ormansgatan, 63, Stockom-Vallingby, 3. Szwajcaria, Association internationale pour l'Etude de l' Ant.hropologie Differentielle, lnstitut d'Anatomie de l'Universite, 20 rue de l'Ecole de Medecine Geneve Institut d' Anthropologie d l'Universite de Geneve, 44 rue des Maraichers, Geneve, prof. R. Marc Sauter, dyrektor. Musee Ethnographique (Museum fur Vólkerkunde), Augustinergasse 2, Basel. Societe Suisse D'Anthropologie et D'Ethnologie I, avo Franc<;is Borel, Cortaillod (Geneve), Miss Susanne Haas, sekretarz-skarbnik Societe Suisse des Americanistes, 65--67 Boulevard Carl Vogt, Geneve, Mad. M. Paranhos da Silva, sekretarz generalny. Taiwan, Institute of Ethnology (Academia Sinica), N;J,nkang, Taipei, Taiwan (Formosa), Shun-sheng-I,ing, dyrektor, prof. Yih yuan Li, Associate research fellow, sekretarz. Czad, Institut National Tchadien pour les Sciences bumaines, ForL Lamy, B. P. 503, Fort Lamy (Rep. du Tchad), prof. .T. P. Lebeuf, dyrektor. Bun,au de Paris, Musee de I'Homme Place du Trocadero, Paris 16. �241 Kronika Tunis, Centre national de rikherches et d'Archeologie, Tunis, Ministere res culturelles, dr Ali Sahly, Rieumes (Hf.wte Garonne) (France). des Affai- Wielka Brytania, Association of Social Anthropologists of the Commonwealth, University College London, Gower Street W. C. 1, London, Mr. loan Lewis. International African Institute, St. Dunstan's Chamber, 10/11 Fetter Lane, Fleet Street, London E. C. 4, prof. D. Forde, dyrektor. International Folk Music Council, London, dr Barbara Krader, sekretarz. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 21 Bedford Square, London W. C. 1, Anthony Christie, sekretarz. Egipt, Prof. M. Amer, 8 rue Salamlek, Garden City, La Caire, Republique Arabe Unie. Asyut University, Sociology Department, Assiut, dr A. Shawky, Head, Institut des Etudes Soudanaises, 3. Shagaret-el-Dur, Zamalek, I.e Caire, Republique Arabe Unie, prof. M. Awad. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej American Anthropological Association, 1530 P. Street, N. W., Washington 25, D. C., dr Stephen T. Boggs. American Folklore Society University of Pennsylvania, Philadelphia, Pennsylvania 19104, prof. Kenneth Goldstein. Anthropological Society of Washington. Smithsonian Institution, Washington, D. C., dr Eugene Knez. Bernice P. Bishop Museum Far Eastern Pre-History Association, P. O. Box 3466, Honolulu, Hawaii. Current Anthropology, University of Chicago, Department of Anthropology, l126E 59th Street, Chicago 37, Illinois, dr Sol Tax. Research Institute for the Study of Man, 162 East 78th Street, New York 21, New York, dr Vera Rubin. The Society for Applied Anthropology, University of Colorado, Boulder, Colorado, Mr. Orner C. Stewart, prezes. Uniwersytety, Brandeis University, Department of Anthropology, Waltham, Massachusetts 02154, prof. Robert A. Manners. kierownik katedry. Columbia University. Department of Anthropology, New York, New York 10027, prof. l\larvin Harri~. Cornell University, Department of Anthropology, Ithaca, New York, dr Allan R. Holmberg, kierownik katedry. Northwestern University, Department of Anthropology, Evanston, Illinois 60201, prof. Raoul Narroll. Stanford University, Department of Anthropology, Stanford, California, prof. George D. Spindler, kierownik katedry. University of Pennsylvania, Department of Anthropology, Philadelphia. Pennsylvania 19104, prof. Anthony F. C. Wallace, kierownik katedry. University of Pittsburg, Department of Anthropology, Pittsburg 13, Pennsylvania, prof. David Landy. University of Texas, Department of Anthropology, Austin, Texas, prof. Richard N. Adams, kierownik katedry. Wayne State University, Department of Sociology and Anthropology, Detroit, Michigar.. 48202, prof. Leonard Moss, kierownik katedry. Yale University, Department of Anthropology, New Haven, Connecticut, prof. Harold Conklin. Z.S.R.R., Institut d'Ethnographie de l'Academie des Sciences de L'URSS Moskva, ul. Dimitri Ulyanov, 19, Moskva V, 36, prof. S. P. Tolst6v, dyrektor, prof. G. F. Debetz. Institute of Anthropology, State University, Moskva, Karl Marx Prospekt, 18. Moskva k-9, dr V. P. Jakimov, dJyrektor. Watykan, Museo Missionario, Etnologico Palazzo Laterane, Laterano 6-A, Roma, Italy, R. P. M. Schulien. Piazza S. Giovanni in Wenezuela, Museo de Ciencias Naturales, Caracas, Apartado 3893, Caracas, dr Ramon Aveledo Hostos, dyrektor. Instituto Venezolano de Investigaciones Cientificas (LV.I.C.), Apartado 1827, Caracas, J. M. Cruxent, dyrektor. 16 - Lud, t. 51, 1967 �242 Kroniko Wietnam, Ecole fran!;ais d'Extreme France, II, place Marcelin Berthelot, Orient, prof. J. Filliozat, Paris 5 (France). dyrektor, College de Jugosławia, Etnolosko Drustvo Jugoslavije (Association cthnologique jugoslave), Studentski trg 13, p.f. 367, Beograd, prof. dr Bofivoje Drobnjakovic, prezes. Filosofska Fakulteta, Oddelek za etnolcgijo, Askercela ul. 12, Ljubljana, prof. V. Novak .. 7 Obrady S.I.E.E. Międzynarodowe Towarzystwo Etnologiczno-Folklorystyczne (S.LE.F.) założone w 1928 r. w Pradze pod nazwą Międzynarodowa Komisja Sztuki i Tradycji Ludowych (C.LA.P.) obradowało 25' kwietnia 1965 r. w IVlaTburgu pod przewodnictwem dyrektora Instytutu do Badań Etnograficznych w Środkowej Europie przy Philips UniversiHit. W obradach wziął udział m. in. prezes S.LE.F. Karel C. Peeters oraz sekretarz generalny Roger Pinion. Po wstępnym przemówieniu prezesa i omówieniu bieżących spraw organizacyjnych sekretarz generalny powiadomił uczestników obrad o powołaniu w ramach towarzystwa nowych komisji naukowych, których utwonenie postulowane było przez członków towarzystwa. zadania i skład tych komisji z pewnością zainteresują również polskich czytelników. Są to: 1. KomiSja d/s Europejskiego Atlasu Etnograficznego - prezesi: M. Bratanic, P. J. Meertens; członkowie: M. Barabas, S. Erixon, J. Gajek (polska), M. Zender. 2. Komisja d./s studiów bibliograficznych prezesi: G. Heilfurth, R. Wildhaber, 3. Komisja d/s studiów uniwersyteckich prezesi: H. Bausinger, W. Nicolaisen. 4. Komisja d/s studiów nad pracą: - prezesi: pani Belenyessi, J. Weber-Kellerman. 5. Komisja d/s studiów nad narzędziami pracy - prezesi: W. Jakobeit, Steensberg. 6. Komisja d/s studiów nad grami i zabawami ludowymi - prezesi: M. Kuret i Peesch. Zapowiedziano również utworzenie oW przyszłości dalszych komisji, m. in. d/s filmów folklorystycznych, wierzeń i zabobonów, świąt tradycyjnych, literatury ludowej, budownictwa wiejskiego. Na zakończenie obrad prezes omówił przyszłe możliwości współpracy z folklorystycznymi organizacjami w Ameryce Południowej oraz zaproponował nadanie tytułów ·członków honorowych S.LE.F. profesorom Renato Almeida i Milan Gavazzi. 27 kwietnia 1965 r. w Marburgu obradował Niemiecki Kongres Etnograficzny na temat folkloru związanego z pracą. Wstępne przemówienie wygłosił m. in. prezes S.LE.F. prof. dr Karel C. Peeters. Mówił on głównie o rozwijającej się współpracy między S.I.E.F. a niemieckimi organizacjami etnograficznymi i folklorystycznymi. Obrady kongresu toczyły się w ośmiu sekcjach: 1) budownictwa i rolnictwa, 2) baśni i legend, 3) sztuki ludowej, 4) strojów ludowych, 5) narzędzi pracy, 6) pieśni, muzyki i tańców, 7) językoznawstwa. 8) folkloru Niemiec Wschodnich. Kongres mimo tematyki, związanej z terenem Niemiec posiadał charakter międzynarodowy dzięki obecności wielu uczestników z zagranicy. Opracował T. Skarżyński w/g Bulletin Folklorique d'lIle-de-France, nr 30. str. 910-913. �243 KToniku SPRA WOZDANIE 7. I Ogólnopolskiego Krakowski Seminarium Afrykanistycznego zorganizowanego przez Oddział PTL w dniach 8 i 9 maja 1965 r. Oddział Krakowski PTL zo,rganizował 8 i 9 maja 1965 pierwsze ogólnopolskie Seminarium Afrykanistyczne w lokalu Zakładu Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Collegium Paderevianum, Al. Mickiewicza 8/10, 8 piętro sala 808. W sobotę dnia 8 maja o godz. 10 Seminarium otworzył Prezes Oddziału Krakowskiego PTL prof. dr Tadeusz M i l e w s k i, przedstawiając w krótkim zagajeniu zadania afrykanistyki polskiej. Pierwszy referat naukowy pt. Etiopska medycyna ludowa wygłosił prof. dr Stefan S t l' e l c y n. Omówi! on zarówno treść etiopskich rękopisów medycznych z XVII i XVIII w. jak też przedstawił wyniki badań terenowych. Ludowa medycyna etiopska jest w zakresie swych założeń teoretycznych odgałęzieniem tradycji greckich a następnie arabskich, w zakresie jednak konkretnych metod leczenia wykazuje ona dużą pomysłowość i oryginalność. Prof. Strelcyn przygotowuje obecnie wydanie filologiczne kilku etiopskich ['ękopisów medycznych. Po wygłoszeniu referatu prof. Stn~lcyn objął przewodnictwo obrad i udzielił głosu dr .Januszowi Kamockiemu, który omówił stan zbiorów afrykanistycznych w Polsce. Najbogatszym pod tym względem jest Muzeum Narodowe w Warszawie (około 6000 eksponatów), Muzeum Etnograficzne w KiI"akowie (około 1250 eksponatów w tym kolekcje Rogozińskiego z lat osiemdziesiątych XIX w.), Muzeum w Szczecinie, do którego obecnie napływają eksponaty z Ghany, i Muzeum w Bochni. Palącą potrzebą jest udostępnienie tych zbiorów publiczności przez organizowanie wystaw oraz wydawanie katalogów, artykułów informacyjnych itd. O godz. 13 obrady zawieszono i członkowie Seminarium udali się do Muzeum Etnograficznego, Plac Wolnica 1, gdzie w jednej z sal 7-ego piętra zorganizowano Wystawę zbiorów afrykanistycznych. Otwarcia jej dokonał DyrektoT Muzeum prof. dr Tadeusz Seweryn, a po Wystawie oprowadził gości dr Janusz Kamocki, zwracając ich uwagę na piękną broń i fetysze z Kamerunu oraz na instrumenty muzyczne plemion murzyńskich. O godz. 17 wznowiono brady w Collegium Paderevianum. Doc. dr Szymon C h o d a k wygłosił referat pt. $wiqtynie Ghany, w którym omówił wyniki własnych badań w tym kraju. Referent przedstawił funkcję społeczną' świątyń wynikającą ze światopoglądu miejscowej ludności murzyńskiej. Ich walkę z czarną magią i z przestępczością. Następny referat prof. dr Tadeusza M i l e w s k i e g o pt. Problem klasYfikacji języków Afryki przedstawił ewolucję poglądów w tej dziedzinie od D. Westermanna (1940) do J. H. Greenberga (1963). W wyniku rozwoju badań naukowych ustaliła się koncepcja czterech rodzin językowych Af,ryki: 1. kiwisan na samym południu, obejmująca dialekty Hotentotów i Buszmenów; 2. bantuidalna (u Greenberga kongokordofańska) w basenie Kongo, Nigru i w Kordofanie, 3. nilo-saharska (między Nilem a jeziorem Czad), 4. semito-chamicka (u Greenberga af,roazjatycka) w Afryce Północnej, która obejmuje 5 podrodzin: hausa-musgu (między Nigrem a jeziorem Czad), berberyjską, kuszycką, wymarłą dziś egipską i semicką. Referat prof. dr Romana S t o p y pt. Pokrewieństwo genealogiczne podstawowych czterech grup językowych Afryki szedł dalej od poprzedniego. Bronił on tezy, że cztery wyrozllłone w referacie prof. Milewskiego rodziny językowe są sobie pokrewne i że tworzą w gruncie rzeczy jedną ogólnoafrykańską rodzinę językową, �244 Kronika której najbardziej archaicmymi przedstawicielami są dialekty khoisan używane przez Hotentotów i Buszmenów. W niedzielę9 maja obrady wznowiono o godz. ID. Doc. dr Andrzej Wal ig Ó l' S k a wygłosił pierwszy referat pt. Dawność a współczesność Afryki, w którym naszkicował rozwój metod badań etnograficznych od drugiej połowy XIX w. po dziś dzień. Specjalną uwagę poświęcił referent szkole B. Malinowskiego i historii badań etnograficznych w Afryce. Następny referat prof. dr Tadeusza L e w i c k i e g o pt. Górnictwo i metalurgia w Afryce średniowiecznej dał niezmiernie barwny obraz życia gospodarczego Afryki w okresie między VIII a XIX w.n.e. Podstawą wywodów referenta były informacje zawarte w dziełach średniowiecznych geografów arabskich. Prof. Lewicki stwierdził że wiele ludów murzyńskich Afryki dokonało około początku n.e. skoku od neolitu bezpośrednio do epoki żelaza z zupełnym prawie pominięciem epoki miedzi i brązu. Ostatni referat wygłosił mgr Krzysztof M a k u l s k i pt. Kwestia posiadania ziemi w Afryce Północnej. Referent podkreślił ciągłe wahanie między kolektywną a indywidualną formą posiadania ziemi i przedstawił stanowisko, jakie zajmowały w tej sprawie kolejno plemiona berberyjskie, zdobywcy arabscy i francuskie władze kolonialne. Obrady zamknął prof. Strelcyn podkreślając w podsumowaniu, że znaczenie Seminarium polegało przede wszystkim na tym. że przedstawiciele polskiej afrykanistyki mogli się na nim po raz pierwszy spotkać i poznać *. Dalsze podobne zebrania są konieczne dla ,pomyślnego rozwoju badań. Po każdym referacie rozwijała się ożywiona dyskusja, która specjalnie owocną była po referatach prof. Strelcyna, Doc. Chodaka i Doc. Waligórskiego. Na każdym z trzech zebrań Seminarium frekwencja dochodziła do 50 osób. Tadeusz ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE Milewski W POZNANIU Seminarium .Mnerykanistyczne, które obradowało w dniach od 2 do 4 maja 1965 roku w Poznaniu, określić można jako najliczniejsze w historii etnografii polskiej i wzorowo przygotowane zgromadzenie etnografów i przedstawicieli nauk pokrewnych poświęcone w całości problematyce pozaeuropejskiej. Organizatorami imprezy były: Zakład Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Oddział Poznański PTL a jej inicjatorem doc. dr Maria F l' a n k o w s k a, kierownik Zakładu i wiceprezes Zarządu Głównego PTL. . Seminarium okazało się przedsięwzięciem potrzebnym nie tylko stosunkowo wąskiej grupie amerykanistów, ale również przedstawicielom innych specjalności etnograficznych i naukowcom współpracującym z etnografią. Fakt, że uczestnicy Seminar,ium w całym szer'egu wystąpień, zarówno naukowych jak i natury organizacyjnej, wykroczyli poza ramy amerykanistyki i poruszyli zagadnienia interesujące szersze grono etnografów, podnosi rangę imprezy. Dobitnym świadectwem szerokiego zainteresowania obradami była przede wszystkim przekraczająca setkę liczba uczestników spotkania. W Seminarium wzięli udz·iał przybyli spoza Pozna- * Pierwsze seminarium afrykanistyczne odbyło się w PTL we Wrocławiu w 1957 r. Wzięli w nim udział m. inn. prof. J. Czekanowski, J. Gajek, T. Milewski, R. Stopa, A. Waligórski i inni. (Przyp. Red.). �245 Kronika nia: prof. dr W. Hensel, dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, prof. dr B. Olszewicz, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kierownik Katedry Etnografii Uniwer.sytetu Warszawskiego i kierownik Zakładu Etnografii Powsz~hnej IHKM PAN prof. dr W. Dynowski, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Toruńskiego doc. dr J. Klimaszewska, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, kierownik Zakładu Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego doc. dr A. Godlewski, pracownicy naukowi uniwersyteckich katedr etnografii, etnograficznych placówek PAN, etnografowie zatrudnieni w muzeach oraz przedstawiciele studenckich kół naukowych z Warszawy, Krakowa, Łodzi, Wrocławia, Lublina i Szczecina. Otwarcia Seminarium dokonała doc. dr M. Frankowska, podkreślając znaczenie tego typu specjalistycznych spotkań dla ,rozwoju badań naukowych. Uczestników obrad powitali: rektor prof. dr G. Labuda w imieniu Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu oraz prof. dr J. Burszta w imieniu Katedry Etnografii UAM i poznańskiego ośrodka etnograficznego. Inauguracyjny referat Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej wodbiciu językowym wygłosił prof. dr T. M i l e w s k i. W pierwszym dniu obrad referaty wygłosili również: doc. dr M. F r a n k o w s k a - Zróżnicowanie kulturowe ludów kopieniaczych Ameryki. Próba interpretacji, mgr L. K r z y ż a n i a k (poznań) - Z zagadnień, rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim oraz mgr B. K o h u t n i c k a (Warszawa) - Proces kształtowania się ekonomicznych podstaw kultury Indian Prerii. W drugim dniu Seminarium, w odróżnieniu od pierwszego, w którym dominowała problematyka historyczna, zajęto się zagadnieniami bliższymi współczesności. Referaty wygłosili: mgr K. M a ł k o w s k a (Warszawa) - Problem akulturacji w etnografii amerykańskiej, mgr B. K o h u t n i c k i (Warszawa) - P1'oces akulturacji u Indian Pueblo i dr A. L e w i c k a (Kraków) Przeobrażenia kulturowe Indian Amazonii Peruwiańskiej pod wpływem kontaktów europejskich. Ostatni dzień obrad zajęły wystąpienia: A. P a s e r n - Z i e l i ń s k i e g o (Poznań) - P'roblem powiązań Ameryki przedkolumbijskiej z Oceanią oraz M. S k az i ń s k i e j (Poznań) Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Brak miejsca nie pozwala, przy dużej ilości wystąpień i ich tematycznej różnorodności, na skrótowe chociażby omówienie treści poszczególnych referatów, przeznaczonych zresztą do druku 1. O naukowej doniosłości wygłoszonych na Seminarium referatów mogą świadczyć ożywione dyskusje, toczone od pierwszego dnia obrad. Referat wybitnego językoznawcy prof. dr T. M i l e w s k i e g o stał się punktem wyjścia wymiany poglądów na temat kontaktów Ameryki przedkolumbijskiej z Oceanią oraz Azją południowo-wschodnią. Mówcy: prof. B. Olszewicz, prof. dr W. Dynowski, doc. dr A. Godlewski, doc. dr M. Frankowska i A. Posern-Zieliński podkreślali złożoność problemu kontaktów ludności Ameryki z innymi kontynentami, problemu niesłychanie kontrowersyjnego w nauce światowej. Większość dyskutantów stała na stanowisku możliwości obustronnych kontaktów amerykańsko-polinezyjskich oraz kontaktów między Azją południowo-wschodnią i Ameryką, przy czym te ostatnie, co podkreśliła w obszernym wystąpieniu doc. dr M. Fran- I Większość referatów opublikowano w "Etnografii Polskiej" t. X. �246 Kronika kowska, nie noszą znamion powiązań stałych czy długotrwałych. Cennym uzupełnieniem dyskusji z pierwszego dnia obrad stał si~ referat A. Posern-Zieliński i interesujące wystąpienie dr T. Marszewskiego, operującego materiałami etnobotanicznymi. Referatom L. Krzyżaniaka i B. Kohutnickiej, wygłoszonym po południu pierwszego dnia obrad, towa·rzyszyła dyskusja koncentrująca si~ przede wszystkim wokół zagadnienia genezy i rozwoju miast mezoamerykańskich oraz przeobrażeń kulturowych w wyniku wniesienia do zespołu kulturowego ważnych nowych elementów. Ostatnie zagadnienie zostało podj~te przez dyskutantów: doc. dr J. Klimaszewską. mgr K. MakuIskiego (Warszawa) i dr J. Kamockiego (Kraków), w związku z referatem mgr B. Kohutnickiej, która zakwestionowała koncepcję, jakoby przyj~cie konia wpłyn~ło w sposób decydujący na typ gospodarki i podstawowe cechy kultury Indian Prerii. W dyskusji nad genezą miast środkowoame.rykańskich zaprezentowano dwa stanowiska: prof. T. Milewski wypowiedział się za koncepcją, która wśród czynników miastotwórczych oddaje prymat funkcjom kultowym, natomiast doc. dr M. Frankowska skłonna była traktować proces powstawania miast jako podpo'I'ządkowany odd2Jiaływaniu całego zespołu czynników a wśród nich przede wszystkim ekonomicznych i administracyjnych. Dyskusja w drugim dniu obrad toczyła si~ przede wszystkim wokół możliwości stosowania w etnografii polskiej terminu akulturacja jako synonimu przemian czy prz.eobrażeń kulturowych. Większość mówców: dr H. Przesławska (Poznań), prof. dr T. MileWoSki,prof. dr J. Burszta, d.r J. Kamocki (Kraków), dr Z. Jasiewicz (Poznań), poprzez krytyk~ semantyczną .i zwrócenie uwagi na związek terminu z metodologią amerykańskich badań akulturacyjnych, wypowiedziała się przeciwko włączeniu akulturacji do zasobu terminologicznego etnograHi polskiej, rezerwując go dla prac informujących a badaniach etnograficznych w krajach, gdzie termin ten został przyjęty. Dyskusji tej, wbrew pozorom, nie należy traktować jako wyłącznie terminologicznej. Jej wartość polega na podkreśleniu istotnych związków terminologii z metodologią badań i zwrócenie uwagi na potrzebę krytycznego jedynie przejmowania p'I'Zez naukę polską terminów wytworzonych w ośrodkach pozapolskich. Godnym odnotowania uzupełnieniem Seminarium była "Wystawa sztuki Starożytnego Meksyku" przygotowana przez Oddział Kultury i E:ztuki Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu z inicjatywy i przy współpracy Zakładu Etnografii Powszechnej DAM. Otwarcia wystawy, której scena'I'iusz przygotowała doc. dr M. Frankowska a funkcję komisarza pełnił mgr S. Blaszczyk, dokonano w przerwie pierwszego dnia obrad. Wystawa doczekała się katalogu, który niestety ukazał się z pewnym opóźnieniem i nie został rozprowadzony wśród uczestników spotkania~. Seminarium A m er y k a n i s t y c z n e w Poznaniu stało się okazją dla przedyskutowania spraw organizacyjnych związanych z działalnością etnografów w ramach PTL. Zebranie organizacyjne w dniu 3 IV 1965 r., w którym uczestniczył prof. B. Olszewicz - prezes Zarządu Głównego PTL oraz kilkudziesięciu członków PTL z Zarządów Oddziałów PTL w Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu, otworzyła doc. dr M. Frankowska przedstawiając sytuację w polskiej amerykanistyce i wysuwając postulat utworzenia sekcji amerykanistycznej przy PTL. Liczni dyskutanci: doc. dr J. Klimaszewska, prof. dr B. Olszew1cz. prof. dr T. Milewski, mgr S. Błaszczyk (PoznaM, prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, mgr K. Makulski (Warszawa) i doc. dr A. Godlewski poparli projekt przedstawiony 2 M. F r a n k o w s k a, ss. 18. Wystawa sztuki Starożytnego Meksyku, Poznań 1965, �Kronika 247 przez doc. dr M. Frankowską, poszerzając go poprzez wysunięcie koncepcji innych sekcji określonych terytorialnie czy tematycznie, zlokalizowanych w poszczególnych ośrodkach posiadających kadrę specjalistów, o własnym zarządzie i regulaminie. Wniosek do Zarządu Glównego PTL o utworzenie w Poznaniu sekcji amerykanistycznej pod przewodnictwem doc. dr M. Frankowskiej sformułował prof. dr T. Milewski. Seminarium w Poznaniu poprzedzone bylo obradami amerykanistów w Krakowie w listopadzie 1963 roku i przez organizatorów ozna·czone zostało cyfrą porządkową II. Nie ulega wątpliwości, że dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki korzystna bylaby kontynuacja tego rodzaju spotkań. Jednocześnie można żywić nadzieję, że instytucja Seminariów Amerykanistycznych dostarczy zachęty i posłuży za wzór etnografom specjalizującym się w problematyce innych kontynentów. Zbigniew Jasiewicz WYCIĄG Z PROTOKÓŁU XXXIX Walnego Zgromadzenia członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, odbytego w dniach 21-22 listopada 1964 r. we W l' o c ł a w i u 21 listopada 1964 r. dr WI. Świrski, prezes OddZJiału Wrocławskiego, dokonał otwarcia XXXIX Walnego Zgromadzenia, oraz powierzył przewodniczenie prezesowi PTL prof. dr B. O I s z e w i c z o w i. Przewodniczący przedstawił następujący porządek dzienny: 1. Uczczenie pamięci zmarłych w ostatnim roku członków PTL; 2. Odczytanie i przyjęcie protokółu z poprzedniego, XXXVIII Walnego Zgromadzenia w Opolu; 3. Wybór komisji: mandatowej, matki, skrutacyjnej i wnioskowej; 4. Sprawozdanie Zarządu Glównego PTL za rok 1962/63 i za okres 3-letniej kadencji (1961-1964); 5'. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komi.sji Rewizyjnej; 6. Sprawozdania Oddzialów PTL: 7. Dyskusja; 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR oraz udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Gl. PTL; 9. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1965; 10. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisję wnioskową, w tym uchwalenie zmian statutu PTL; 11. Przyjęcie regulaminu wyborów; 12, Wybory członków Zarządu Gł. PTL, Głównej Komisji Rewizyjnej PTL, Sądu Koleżeńskiego PTL na okres następnych 3 lat (1964-1967). Ad. 1. Prof. M. Prlifferowa przedstawiła straty wskutek śmierci członków w szeregach PTL: prof. dr J. st. By.stronia, prof. dr K. Koniny'ego, prof. T. Zyglera, mgr M. Wojeńskiej, dr T. Delimata, prof. B. Standery, których pamięć członkowie uczcili chwilą milczenia. Ad. 2. Z kolei mgr P. Kaleciak odczytał protokół z XXXVIII W. Z. w Opolu. W dyskusji nad protokólem dr L. Malicki wypowiedział się, że jest on zbyt szczegółowy. Przeciwne stanowisko zajął mgr P. Dekowski, argumentując, że protokół powinien być wyczerpujący, by uczestnikom przypomnieć problematykę, a nieobecnym na poprzednim. W. Z. dać pojęcie o jego przebiegu. W głosowaniu protokół przyjęto przez aklamację. Ad. 3. Następnie w glosowaniu jawnym wybrano następujące komisje: a) komisję mandatową w składzie: A. Kowalska-Lewicka, B. Jaworska M. Tarko i A. Kuczyński; b) komisję matkę: W. Antoniewicz, K. Zawistowicz-Adamska, M. Znamierowska-Prlifferowa, FI'. Wokroj, A. Oleszczuk, FI'. Klonowski, W. Sobisiak, St. Błaszczyk, WI. Jeż-Jarecki; c) komisję skrutacyjną: K. Antoniewicz, J. Jastrzębski, H. Romaliska, M. Paradowska ; d) komisję wnioskową: K. Wolski, F. Olesiejuk, K. Makuiski i J. Pieprzyk. Wyborów komisyj dokonano jednomyślnie. �248 Kronika Ad. 4. Sprawozdania z poszczególnych dziedzin działalności PTI przedłożyli prezes prof. dr B. Olszewicz, sekretarz generalny doc. dr A. L. Godlewski, redaktor ,Ludu" - prof. d,r J. Gajek, redaktor DWOK prof. dr J. Burszta, redaktor "Literatury Ludowej" - dr sto Swirko. Z kolei złożył sprawozdanie z-ca skarbnika - doc. dr T. Wróblewski. Ad. 5. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał jej przewodniczący dr Sto Badoń. Ad. 6. Sprawozdania Oddziałów zostały przedłożone na piśmie, ponieważ pełne ich odczytanie zajęłoby zbyt dużo czasu, ograniczono przemówienia do 5-ciu minut. Ad. 7. Po przerwie obiadowej odbyła się dyskusja nad sprawozdaniami. Wobradach popołudniowych przewodniczyła prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, viceprezes PTL. Prof. dr W. Antoniewicz zwrócił uwagę na Iakt, że niektóre Oddziały prowadzą samodzielną wymianę wydawnictw (także z zagranicy) i stwierdził że wymiana taka winna być rejestrowana centralnie, gdyż przedmiot jej stanowi własność całego Towarzystwa i całe Towarzystwo winno ko'rzystać z rezultatów tej akcji. Mgr P. Dekowski prosi o szybszą informację o nowych wydawnictwach PTL. gdyż zdarza się, że niektóre pozycje zostają rozdy,sponowane szybciej niż dociera informacja o ich pojawieniu się, wskutek czego nie można mieć kompletów wydawnictw PTL w Muzeum. Prof. K. Zawistowicz-Adamska krytykuje przerwanie pożytecznego zwyczaju, który istniał długo w tradycji PTL, że wszystkie Oddziały Towarzystwa otrzymywały po 1 egzemplarzu każdej pozycji wydawniczej do swoich bibliotek. Była to i informacja bibliograficzna dla członków, którzy mogli zapoznać się z nowym tytułem i na czas zamówić go dla siebie, była też najpożyteczniejszą społeczną fo,rmą magazynowania rezerw, gdyż biblioteki Oddziałów stanowią własność Towa,rzystwa, a książka stawała się dostępną nawet i dla tych członków PTL któ.rzy nie mogli sobie pozwolić na jej zakup. Tę tradycję należy odnowić. Mgr A. Nienartowicz główny księgowy PTL przypomina, że w tym roku tradycję tę wznowiono i prócz dzieł Kolberga, wysyłano do Oddziałów wszystkie pozycje, które się ukazały. Jeśli Walne Zgromadzenie uchwali, administracja PTL będzie wysyłać i dzieła O. Kolberga. Obecnie wniosek z ,redakcji DWOK, uchwalony na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego, zostanie wysłany do zatwierdzenia Wydziału I PAN i Departamentowi Wydawnictw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Co do brakujących pozycji z okresu ,przerwy w wysyłaniu wydawnictw do bibliotek Oddziałów, to mogą one otrzymać uzupełnienie, jeśli nadeślą pisemne zamówienia wg katalogów na te pozycje, których brak. Dr S. Swirko wyraził niepokój, czy wobec obniżki subwencji przez Polską Akademię Nauk nie zostanie zagrożone istnienie "Literatury Ludowej". Mgr B. Gawin wskazuje na możliwość otrzymywania subwencji regionalnych. Z Wydziałów Kultury na zeszyty, dotyczące konkretnych 'regionów, nadto widzi możliwości w wewnętrznych przesunięciach w toku realizacji subwencji, na które Akademia przy odpowiednim uzasadnieniu na pewno wyrazi zgodę. Dr O. Gajkowa zwraca uwagę na nikłą stosunkowo ilość egzemplarzy O. Kolberga, wysyłanych za granicę. Przy podniesieniu nakładu następnych pozycji Kolbergowskich do 6000 egzemplarzy "Ar s Polona" powinna rozprowadzić przynajmniej dwukrotną ilość wysyłanych dotąd egzemplarzy. Prof. B. Olszewicz porusza sprawę centralnej biblioteki PTL we Wrocławiu. Zawiera ona 50000 tomów, a zatrudnia tylko 1 osobę. Brak etatów potrzebnych dla bibliotekarzy i funduszów na dalsze kompletowanie nowych pozycji bibliograficz-·· �Kronika 249 nych. Wiadomo zaś, że jest to biblioteka o znaczeniu ogólnokrajowym. Nowy Zarząd musi tę sprawę przedstawić Wydziałowi Bibliotek PAN. Prof. Gajek popiera wypowiedź prezesa Towarzystwa i stwierdza, że Biblioteka PTL jest jedyną, tak bogatą biblioteką etnograficzną w środkowej Europie. Dr Swirko odpowiada na zarzut nierytmiczności ukazywania się "Literatury Ludowej" i broni tytułu przed zamianą go w półrocznik. Częstszy periodyk jest dla redakcji wygodniejszy, gdyż każdy zeszyt może być poświęcony innemu regionowi. B. Gawin podkreśla ,wagę rytmicznego ukazywania się "Literatury Ludowej", uważa jednak, że nie należy dopuszczać do tego, by stała się tylko wydawnictwem seryjnym, a nie czasopismem. Ad. 8. Prezes prof. B. Olszewicz stawia pod głosowanie zatwierdzenie bilansu, przedstawionego przez gl. księgowego mgra A. Nienartowicza. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. Następnie poddaje pod głosowanie przyjęcie sprawozdań Zarządu Gl. GKR i Oddziałów. Wszystkie przegłosowano jednomyślnie. Z kolei poddaje pod głosowanie wniosek GKR o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Gl. Wniosek przegłosowano jednomyślnie, gdyż prócz. zainteresowanych, a więc członków Zarządu Gl. wstrzymał się od głosowania tylko jeden członek, a przeciw udzieleniu absolutorium nie głosował nikt. Głosowanie poparto oklaskami. Ad. 9. W związku z brakiem pewności o ile PAN sfinansuje działalność PTL przy zmniejszających się z .roku na rok dotacjach dla towarzystwa uznano, że Walnemu Zgromadzeniu brak podstaw i realnych danych konkretnych do uchwalenia budżetu na rok 1965. Troskę o budżet 1965 r. i wykonanie planów złożono na barki nowego Zarządu Gl. Odstąpienie od analizy i dzielenia tego, co nieokreślone i niepewne przegłosowano jednomyślnie, a pozostawienie tych problemów Zarządowi Gł. poparto po głosowaniu przez aklamację. Ad. 10. Komisja wnioskowa stwierdziła, że na Walne Zgromadzenie w sprawie zmiany statutu wpłynęły trzy wnioski. Pierwszy, zasadniczy wpłynął od Zarządu Gł. i został przedstawiony na piśmie wszystkim Oddziałom do wcześniejszego przedyskutowania. Drugi, z Oddziału Poznańskiego, proponuje zmianę w punkcie, który mówi, kto przewodniczy Walnemu Zgromadzeniu i sugeruje, by Walnemu Zgromadzeniu przewodniczyła osoba wybrana przez W. Z., a nie jak dotąd prezes lub jego zastępcy. Trzeci wniosek, Oddziału Toruńskiego proponuje odbywanie Walnych Zgromadzeń przez delegatów. Ponieważ wniosek ten pociąga za sobą zbyt dalekie zmiany w statucie i to w wielu punktach i ponieważ nie był dyskutowany przedtem w Oddziałach, a wprowadzenie go w życie wymagałoby zapewnienia źródeł dla opłacenia delegatów, którzy musieliby otrzymać zwrot kosztów podróży, komisja wnioskowa proponuje wniosek Torunia pozostawić do rozważenia nowemu Zarządowi Gł., a uchwalić obecnie statut według projektu rozesłanego przez Zarząd Gł., z uwzględnieniem poprawki, zgłoszonej przez Oddział Poznański. Prof. Fr. Wokroj proponuje nadto, by ze względu na większą jasność zdania drugiego z § 47 na stronie 13 starego statutu w drugim wierszu od góry między słowa "członków Oddziału" wstawić słowo "Zarządu", gdyż chodzi tam o członków Zarządu Oddziału. Ponieważ Walne Zgromadzenie zbliżyło się do tak ważnych decyzji jak zmiana statutu i wybory władz naczelnych Towarzystwa, komisja mandatowa przedstawiła wyniki swoich badań nad prawomocnością tegoż Zgromadzenia. Na 142 zgłoszonych na Walne Zgromadzenie przybyło 98 osób uprawnionych do głosowania. �2;)0 Kronika Wobec tego W. Z. może władnie podejmować wszystkie uchwały do zmiany statutu włącznie. Prof. Priifferowa poddała pod głosowanie wnioski komisji wnioskowej, dotyczące zmiany statutu wraz z poprawką uzupełniającą zgłoszoną przez prof. Wokroja. Wnioski przegłosowano jednomyślnie. Ad. 11. Regulamin wyborczy przyjęto jednomyślnie. Ad. 12. Komisja skrutacyjna rozdała po trzy karty do głosowania z nazwiskami osób, proponowanych przez komisję matkę do Zarządu Cłówn€go GKR i Sądu Koleżeń'Skiego, na tablicy zaś wypisano nazwiska osób, których kandydaturę wysunięto z sali obrad. Głosujący mieli możność skreślania nazwisk i dopisywania w ich miej'Sce innych. Po obliczeniu głosów przez komisję skrutacyjną okazało się, że w głosowaniu wzięło udział 96 osób z uprawnionych 98. Dwie osoby opuściły salę przed głosowaniem. Ważnych głosów oddano 96. Na członków Zarządu Głównego zostali wybrani: Olszewicz, Pietki€wicz, Klonowski, Jaworska, Zawistowicz-Adamska, Kowalska-Lewicka, Bąk, Burszta, Suboczowa, Dubiel, Krzyżanowski, Frankowska, Kalec·iak, Polakiewicz, Lechowa, Kuźniewski, Kutn~eba-Pojnarowa, Petera i Sobi!siak. Na zastępców członków Zarządu Gl. wybrani zostali: Staszczak, Gajek i Godlewski. W skład GKR weszli: Błaszczyk, Malicki, Jar€cki, Świrko, Dobrowolska. Do Sądu Koleżeńskiego zostali wybrani: Antoniewicz, Kleczkowska, Dekowski. Wokroj i Doroszewski. Dokumenty, dotyczące głosowania, zostały przez komisję skrutacyjną zabezpieczone i oddane do przechowania. W czasie pracy komisji sk,rutacyjnej nad obliczaniem głosów uczestnicy Walnego Zgromadzenia prowadzili w dalszym ciągu dyskusję nad sprawami interesującymi poszczególne Oddziały i całe Towarzystwo. Przedyskutowano wniosek mgra A. Nienartowicza, by do bibliotek Oddziałów dostarczyć po 1 komplecie dzieł Oska,ra Kolberga. Po dłuższej dyskusji wniosek popierali prof. prof. Zawistowicz-Adamska, Priifferowa Wokroj, Lewicka i Kaleciak, a przeciw wnioskowi występował doc. Wróblewski i prof. Gajek. W wyniku dyskusji uchwalono przygniatającą większością głosów wniosek gl. księgowego nadając uchwale następujące brzmienie: Walne Zgrowadzenie uchwala, że przyszły Zarząd zrealizuje postulaty, by wszystkie Oddziały PTL posiadały w swych bibliotekach po jednym komplecie Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Przeciw tej uchwale głosował 1 członek, a od głosu wstrzymały się 4 osoby. Co do przyszłego Walnego Zg'romadzenia w Przemyślu postulowano by odbyło się ono około połowy września. Z Jasiewicz przypomniał swój dawny wniosek, by na przyszłość podawać wcześniej tematykę referatów zjazdowych i skróty lub tezy. Po zgłoszeniu przez komisję skrutacyjną wyników wyborów przewodnicząca prof. M. Priifferowa ogłosiła apeł do osób wybranych do nowych władz Towarzystwa, by jeszcze tego dnia, lub najpóźniej drugiego dnia Walnego Zgromadzenia odbyli swe pierwsze posiedzenia, celem ukonstytuowania wybranych organów. PTL znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie może sobie pozwolić na ponowne opłacenie kosztów podróży na osobne zebrania konstytucyjne i dlatego musi być do tego wykorzy,stany ich pobyt na Walnym Zgromadzeniu. Z tych względów zebranie konstytucyjne musi się odbyć naj dalej drugiego dnia W. Z.o gdyż nowy skład władz Towarzystwa należy do 14 dni przedstawić władzom administracyjnym. Tym komunikatem i podziękowaniem za uczestnictwo prof. M. Priifferowa zamknęła pierwszy dzień obrad Walnego Zgromadzenia. �Bilans Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na dzień 31. XII. 1964 r. Aktywa Treść Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. __ -------- __ -------Banki - Zarządu Głównego Oddziałów Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Inne rozrachunki - Zarządu Głów- i nego - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Przedmioty nietrwałe w użytkowaniu Wyroby (wydawnictwa) Środki podstawowe Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego St~a~y niewyodrębnionej działal--i---_n_os_Cl_goosPDdarczej I I Suma bilansowa ---- Sumy zbiorcze Sumy 1_ j ednostk. __ o -,--- Lp. _____ 8127,66 :I! 50713,58 1. 1784049,80 622,75 7632,89 873,90 9129,54 296401,33 359374,51 655775,84 ---- 20535,41 il i l: 2. 366564,61 0 - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Odbiorcy - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Roz,rachunki publiczno-prawne Sumy do rozliczenia i inne Zużycie przedmiotów nietrwałych Odchylenia od cen ewidencyjnych II 5. ,I 6. , 7. " 8. ° Antoni Nienartowicz 677 352,80 ---- 715713,56 1395,10 550,40 1945,50 2991,90 47332,50 117462,36 112709,77 wyrobów Fundusz środków podstawowych ! Fundusz środków obrotowych ! Zyski niewyodrębnionej działalI ności gospodarczej 1416418,02 7016629,12 4668,32 ,--- 22 197,88 34872,60 --- 57070,48 21,818,92 128418,58 150237,50 117462,36 4671124,85 1380752,57 35665,45 --- -1 1 416418,02 208 038,05 9 435 871,?_5 ===:I'_-_-_-_-_-_-~~ma :~~~ansowa Główny Księgowy mgr 38360,76 - I 9. 346029,20 ... Sumy zbiorcze - ol 3. 4. 'II Sumy jednostko o : Wierzyciele i 1725208.56 __ ._--_._._--------_._---~ -- --- ---_ Treść ~__ ~ Pasywa ... --Ii ~-: -_---:~-_ -=-~_=:r~-_9_-_4-35-,-87-1-,O--5- Skarbnik Prof. dr Stanislaw Bqk �R a c h u n e k w y n i k ó w z a 1 9 6 4 r. Dochody ---1------.... . --- _L_p_·--;-I 1. 2. 3. 4. 5. 6. - T_,r_e_ś_c_· __ Dochody z działalności statutowej Dochody z produkcji niewyodrębnionej 's!)I'zedaż wydawnictw) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dotacje PAN - dla Zarządu Głównego Dochody do rozliczenia Dochody inne Zmniejszenie środków finansowych Suma bilansowa Wrocław, dnia 14, września Główny mgr Antoni Wydatki Il---------·-·-~---------··- --- -------.---~-.---.-.---.. II:_L_P_.-'.... Suma zł. 1 12823'-1 1. 2. 370302,591. 1 103082,40 :i 3. 515000,237359,25 7003,44 370065,99 4. T_,r_e_ś ć .. --.----.--: -- ..-.-----.. ._I_S_u_=~..:~~.. Koszty działalności statutowej Koszty działalności niewyodrębnionej (wyda wniczej) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji i zadań zleconych Koszty wymiany i straty niewyodrębnionej działalności gospodarczej 12 615 636,6~_,~_-,- 1966 r. Księgowy Nienartowicz Skarbnik Prof. dr Stanisław Bąk 368789,27 697569,15 I 1.245665,37 i 230666,43 72946,45 �Kronika Sesja 251 naukowa Na drugi dzień tj. 22. XI. odbyła się część naukowa oraz zwiedzanie wystawy fotograficznej i wystawy Polskiego Atlasu Etnograficznego. Na posiedzeniu naukowym wygłoszono następujące wykłady i referaty (większość ukaże sie w druku): prof. dr T. M i l e Vi s k i - Wyprawy kupców azteckich na przelomie XV i XVI w.; prof. dr T. L e w i c ki - Kilka uwag o ustrojach średniowiecznych państw Afryki Czarnej; mgr K. lVI a k u l s ki Węzłowe problemy historii etnicznej centralnej Sahary; mgr K. ŚW i e l' c z y ń s ka - Obrzędy inicjacyjne jako miernik sprawności; mgr J. L i s z k a, Wyprawa S. Rogozińskiego do Afryki: doc. dr A. L. G o d l e w s k i - Różnice między czlowiekiem pierwotnym a cywilizowanym w świetle własnych spostrzeżeń na wyspach Towarzyskich; mgr Z. K ł o d n i c k i - Zagadnienie uwarstwienia etnograficznego Austronezji na tle środków komunikacyjnych służących do żegLugi; mgr A. K u c z y ńs k i - Polscy badacze Ludów Syberii. Po każdym wykładzie i referacie odbywała się dyskusja. W przerwie między wykładami powiadomiono zebranych o wyniku konstytucyjnego zebrania Zarządu. Wybrane Prezydium Zarządu Gł. powitano oklaskami. Zakomunikowano również wynik oceny wystawy konkursu fotograficznego, urządzonego z okazji XXXIX W. Z. PTL. Apelem do wzmocnienia wysiłków dla dobra nauki polskiej prezes prof. B. 01szewicz zamknął obrady. Protokółował mgr Piotr Kaleciak WYCIĄG z XL Walnego Zgromadzenia odbytego w dniach Z PROTOKÓŁU członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 24-26 września 1965 r. w P r z e m y ś l u Zgodnie z uchwałą Zarządu Głównego z dnia 23. IX. 1965 ,r. - XL Walne Zgromadzenie członków PTL w Przemyślu otworzył prezes Oddziału przemyskiego - mgr Stefan Lew. Powitał on wszystkich uczestników i zaprosił do Prezydium przedstawicieli nauki i władz miejscowych. Prezydium zebrani powitali oklaskami. Mgr Stefan Lew przewodniczył na przedpołudniowych obradach. P.rzedstawił zebranym porządek obrad, po czym nastąpiło uczczenie pamięci zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL; prof. dra Jana Czekanowskiego, zasłużonego członka honorowego, prof. dr Tadeusza Lehr-Spławińskiego i prof. Juliusza Zborowskiego. Porządek obrad: 1. Przemówienia powitalne; 2. Uczczenie pamięci zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL; 3. Odczytanie i przyjęcie protokółu z XXXIX Walnego Zgromadzenia PTL odbytego w 1964 r. we Wrocławiu; 4. Wybór Komisji Wnioskowej; 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1964/65; 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Sprawozdania Oddzialów PTL; 8. Dyskusja; 9. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdań i wniosków GKR; 10. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1966; 11. Uchwalenie wniosków przedlożonych przez Komisję Wnioskową. Ad. 1. Przemówienie powitalne w imieniu gospodarzy wygłosił Sekretarz Prezydium MRN w Przemyślu - ob. dr S. Jabłoński. Ad. 2. Przewodniczący przedstawił straty w szeregach członków PTL, spowodowane przez śmierć, a mianowicie: nestora PTL - prof. dra Jana Czekanowskiego, prof .. Juliusza Zborowskiego i prof. dra Tadeusza Lehr-Spławińskiego. �252 Kronika Wspomnienie o Rektorze Czekanowskim, długoletnim prezesie PTL i Jego Wielkich zasługach dla nauki polskiej i światowej wygłosił prof. dr Stanisław Bąk. Po skończeniu prz€mówienia prof. Bąka zebrani uczcili pamiGć Rektora Jana Czekanowskiego chwilą milczenia. Drugie wspomnienie poświęcił. prof. dr st. Bąk pamięci zmarłego prof. dr. T. Lehr-Spławińskiego i jako uczeń Rektora T. Lehr-Spławińskiego scharakteryzował Jego wielki dorobek naukowy. Zebrani uczcili pamięć prof. dra T. Lehr-Spławińskiego chwilą milczenia. Wspomnienie pośmiertne o prof. Juliuszu Zborowskim, honorowym członku PTL wygłosiła dr Anna Kowalska-Lewicka, po czym uczczono Jego pamięć chwilą milczenia. Ad. 3. Przeczytany przez Kaleciaka protokół z XXXIX Walnego Zgromadzenia we Wrocławiu przyjęto bez zastrzeżeń i przegłosowano jednomyślnie. Ad. 4. Walne Zgromadzenie w głosowaniu jawnym wybrało jednomyślnie Komisję Wnioskową w następującym składzie: doc. dr A. L. Godlewski, dr A. Lewicka, mgr A. Kunysz. Ad. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1964/65 odczytała, z-ca sekretarza generalnego, mgr Ma'ria Suboczowa. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik PTL - prof. dr Stanisław Bąk. Redakcja DWOK przedstawiła osobne sprawozdanie, które złożył Walnemu Zgromadzeniu Redaktor Naczelny, prof. dr Józef Burszta. Oddzielnie szczegółowe sprawozdanie przedstawił również w imieniu "Literatury Ludowej" - redaktor dr Stanisław Świrko. Ad. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej PTL przeczytał przewodniczący komisji - dr Longin Malicki. Ad. 7. Większość Oddziałów przysłała do Zarządu sprawozdania na piśmie. Zabrakło jedynie sprawozdań z K,rosna, Limanowej i Sanoka. Ze względu na oszczędność czasu ustalono, by odtworzyć tylko najważniejsz€ i najbardziej dla danego Oddziału charakterystyczne punkty. Sprawozdania składali prezesi lub przedstawiciele poszczególnych Oddziałów. Ad. 8. W dyskusji pierwszy zabrał głos prof. dr W. Hejnosz. Zwrócił on uwagę na ·sprawozdania Oddziałów. Podkreślił różnorodność poziomów i zakresów poszczególnych sprawozdań, co sprawia wrażenie, iż nie są one porównywalne. Postawił wniosek, by Zarząd Główny rozsyłał wcześniej do Oddziałów szablon sprawozdań. Okres sprawozdawczy powinien być ujednolicony, jak również jednolicie uporządkowana tematyka. Należałoby wrócić do wzorów sprawozdawczych. Prof. dr B. O l s z e w i c z, prezes PTL, porusza szereg problemów związanych z obecną i dalszą działalnością Towarzystwa, a nawet warunkujących jego dalszy pomyślny rozwój. PTL, podobnie zresztą jak wiele innych towarzystw, przeżywa dość poważne trudności finansowe, które trzeba przezwyciężać, by nie dopuścić do obniżenia działalności. Nie można liczyć tylko na dotacje PAN, trzeba wykorzystać wszelkie możliwości własne. Należą do nich: regularne wpłacanie składek członkowskich, dobra propaganda i sprzedaż wydawnictw PTL oraz zdobywanie subwencji władz regionalnych na wydawnictwa dotyczące danych regionów. Trzeba ożywiać i wzbogacać działalność Oddziałów PTL. Nie można dopuścić do zagubienia się i likwidacji któregoś z istniejących Oddziałów. Trzeba ożywić i utrzymać również zapowiadający likwidację Oddział limanowski. Zarządowi Głównemu leży na sercu sprawa kolportażu wydawnictw PTL przez Oddziały. Nie wszystkie Oddziały mają jednakowe możliwości, ale wiele Oddziałów nie wykorzystuje ich w pełni. Apelujemy do wszystkich członków o zwiększenie troski o sprzedaż wydawnictw PTL. �Kronika 253 Za,rząd podjął decyzję o przecenie starszych publikacji i pocztówek. Wydawnictwa te dla członków będą jeszcze tańsze, zważywszy dochodzącą zniżkę członkowską o 25%• Oddziały otrzymają zawiadomienie o dokonanej przecenie. Mimo tych trudności Zarząd nie ustaje w działalności wydawniczej. Na dzisiejsze Walne Zgromadzenie przywieźliśmy XLIX tom "Ludu" i Etnografię Bułgarii Chr. Wakarelskiego. Zarząd rozważał możliwość trwalszego uczczenia pamięci profesora J. Czekanowskiego i powziął decyzję zorganizowania osobnej sesji naukowej wspólnie z etnografami, antropologami i filologami. Dorobek sesji dostarczy materiału do wydania specjalnej księgi pamiątkowej. Na zakończenie prezes PTL odpowiedział na apele niektórych Oddziałów o organizowanie dla członków wycieczek zagranicznych. Zarząd odnosi się do tego problemu pozytywnie i Prezydium przesonduje istniejące możliwości i powiadomi o wynikach Zarządy Oddziałów. Dr S. Swirko nawiązując do podanych przez prezesa PTL wiadomości o przecenie publikacji PTL proponuje, by komunikat o tym opublikować w najbliższym numerze "Literatury Ludowej". Mgr B. Gawin zauważył, że niektóre Oddziały w swoich sprawozdaniach w ogóle nie poruszały sprawy kolportażu, mimo że jest to bardzo ważna część pracy popularyzatorskiej naszego Towarzystwa. Mgr A. Kunysz proponuje, by z kolportażem wydawnictw dotrzeć do 250 muzeów na terenie kraju i do bibliotek poprzez Zarząd Muzeów w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Podkreśła również duże znaczenie tzw. dotacji docelowych. WRN i PRN chętnie popierają wydawnictwa regionalne i dotyczące ich terenów. Podaje szereg przykładów. Dr O. Gajkowa podkreśla rolę dobrej informacji bibliograficznej, podanej w prasie lub audycjach radiowych. Należy również publikować krótkie recenzje z naszych wydawnictw. Brak dobrej informacji bije w nas, gdyż potencjonalny odbiorca wydawnictw często o nich nie wie, lub nie może do nich dotrzeć. Mgr A. Niena-rtowicz przedstawia starania Zarzą·du Głównego i administracji. Dotychczas prasa słabo reaguje na propozycje i zlecenia. Jedynie "Słowo" zamieściło przesłane informacje bibliograficzne. W dalszym ciągu dyskusji zajęto się szczególniej problemem kolportażu wydawnictw PTL. Prof. Olszewicz podkreślił wielką rolę krytyki naukowej i recenzji oraz palącą jej potrzebę. Mgr W. Jarecki proponuje zwrócić się do Kuratoriów Szkolnych o zakupy wydawnictw do bibliotek szkolnych. Dr L. Malicki zwrócił uwagę na nasilenie wydawictwami regionalnymi danego regionu, którego te wydawnictwa dotyczą. Mgr A. Oleszczuk radził, by do popularyzacji wydawnictw PTL wciągać pokrewne o,rganizacje regionalne i kulturalne jak PTTK, CPLiA, teatry amatorskie i inne. Ad. 9. Sprawy bilansu przedstawił gł. księgowy PTL. Prof. W. Hejnosz postawił wniosek, by poddać pod głosowanie zatwierdzenie bilansu, uznanie sprawozdań Zarządu za wystarczające i uchwalenie wniosków, przedstawionych przez Gl. Komisję Rewizyjną. W głosowaniu jawnym przyjęto jednomyślnie sprawozdania Zarządu, zatwierdzono bilans i uchwalono wnioski G.K.R. Ad. 10. Problemy planu pracy i budżetu na rok 1965/66 .referował mgr A. Nienartowicz. Po wysłuchaniu wyjaśnień w głosowaniu jawnym uchwalono jednomyślnie wniosek, by działalność statutową sta~ać się utrzymać na dotychczasowym poziomie, przy czym działalność wydawniczą z konieczności trzeba zmodyfikować zgodnie z możliwościami finansowymi i dotacjami Towarzystwa. �Kronika Ad. 11. Komisja wnioskowa przedstawiła wnioski, które po przedyskutowaniu poddano pod głosowanie. 1) Wniosek Oddziału Poznańskiego by XLI Walne Zgromadzenie było połączone z sesją naukową w Poznaniu w 1966 r. przyj~to przez aklamację· 2) Wniosek Oddziału Toruńskiego, by za przykładem inicjatywy Oddziału Warszawskiego poczynić starania o wycieczki zagraniczne, na zasadzie bezdewizowej wymiany mi~dzy towarzystwami naukowymi przegłosowano i przyjęto jednomyślnie. 3) Wniosek prof. H. Hejnosza o ujednolicenie przez Zarząd Główny schematu sprawozdań Oddziałów przyjęto jednomyślnie. 4) Walne Zgromadzenie upoważnia Zarząd Główny do podjęcia starań o zorganizowanie sesji naukowej wspólnie z antropologami i filologami poświ~conej dorobkowi naukowemu i pamięci profesora Jana Czekanowskiego, przyjęto jednomyślnie. 5) W związku z trudnościami finansowymi PTL Walne Zgromadzenie proponuje Zarządowi Głównemu kilka zaleceń a mianowicie: a) mobilizację Oddziałów do ściągania składek i maksymalnego kolportażu wydawnictw; b) zwiększenie reklamy wydawnictw i dokonanie przeceny starszych publikacji: c) wykorzystanie dla ["ozwoju wydawnictw PTL możliwości Wydziałów Kultury WRN i PRN na popieranie wydawnictw regionalnych; d) zainteresowanie muzeów regionalnych kolportażem wydawnictw PTL. Zalecenia te przyj~to jednomyślnie. Na tym zakończono obrady XL Walnego Zgromadzenia w Przemyślu w dniu 24. IX. 1965 r. Sesja naukowa Następnego dnia 25. IX. 1965 r. w sali posiedzeń MRN w P l' Z e m y ś l u odbyła się sesja naukowa, której przewodniczyli prof. dr J. Burszta, doc. A. Gilewicz i prof. dr St. Bąk. Sesję otworzył prof. J. Burszta. Na program sesji złożyły się następujące referaty i komWlikaty naukowe: 1) mgr A. K u n y s z Obróbka drewna we wrzesnoŚTedniowiecznym Przemyślu; 2) doc. dr F. P e·r s o w s k i Z problemów pogranicza polsko-ruskiego w XXIV w.; 3) d·r A. G i l e w i c z Stan badań nad kulturq ludowq grup etnografi.cznych na terenie województwa rzeszowskiego; 4) dr st. Ś w irk o - komunikat naukowy; 5) mgr SL L e w - Współczesne przemiany demograficzne i kulturowe w dorzeczu średniego Sanu; 6) DYL A. R y b i c k i - Organizacja parku etnograficznego w Sanoku; 7) dr J. P a w ł O,w s k a Obrzędy rodzinne i doroczne we wsiach okolic Birczy; 8) dr M. B i e l' n a c k a podała komunikat naukowy. W czasie przerwy uczestnicy wzięli udział w otwarciu wystawy "Stroje ludowe woj. rzeszowskiego w Muzeum Ziemi Przemyskiej". Mieli oni możność wysłuchania koncertu muzyki staropolskiej w wykonaniu kwartetu smyczkowego Towarzystwa Muzycznego w Przemyślu. Po wysłuchaniu referatów i komunikatów odbyła się dyskusja. W dyskusji szczególnie wyróżnił się prof. dr St. Bąk, który poruszył wiele problemów na marginesie poszczególnych referatów. Szczególnie dużo uwagi poświęcił on problemowi językoznawczego i historycznego uwarunkowania zróżnicowań kulturowych Ziemi Przemyskiej. Podkreślił potrzebę zbierania bibliografii do monografii woj. rzeszowskiego. Postulował badania dialektów małomiasteczkowych. Zalecał badania �Bilans Polskiego Towarzystwa Aktywu _.- Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. _'-- .. .. _ .. -._---- •... _ ..... -----_.- Banki - Zarządu Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego ! Koszty akcji i zadań zleconych I Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Sumy do rozliczenia .. - Zarządu Głównego : - Komitetu Kolbergowskiego I Dłużnicy - Zarządu Głównego i - Komitetu Kolbergowskiego ! Materiały w magazynie własnym i w przerobie ! Przedmioty nietrwałe w użytko! waniu - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego ! Wyroby (wydawnictwa) - Zarząi du Głównego - Komitetu Kolbergowskiego I Środki trwałe - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Pozostałe wartości trwałe - Zarządu Gl. - Komitetu Kolbergowskiego Straty i zyski niewyodrębnionej działalności gospodo - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego ~u~a-bil~~O~~ Główny mgr Antoni _._-_. Sumy jednostko T r e ś ć ~~=~~~ __ ~ ._. __ 116515,07 59 143,38 1 318498,10 ." __'__ 0._10241,05 Ludoznawczego na dzień 31. XII. 1965 r. __ _---,---,-- Sumy _.,,zbiorcze ..,.,,_. Lp. ii __ 1. 1494156,55 2. ' 3. 841,13 148832,95 682634,74 ----- 2461,10 200670,85 --,--'-_' 31427,51 42734,95 --'-_.- Pasywa .. 10082,18 25811.20 830467,90 203 131,95 4. 5. 6. 74 162,46 ..:... T r e ś ć , ... Rozrachunki z tytułu płac - Komitetu Kolbergowskiego Sumy do rozliczenia Zarządu Głównego i Wierzyciele Zarządu Głównego , - Komitetu Kolbergowskiego ! Zużycie przedmiotów nietrwałych - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Fundusz środków trwałych - Zarządu Głównego .. - Komitetu Kolbergowskiego ! Fundusz obrotowy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Sumy zbiorcze 10830,200747,85 32681,45 980620,15 1 013301,60 108703,41 12.330,55 121033,96 1 428377,88 3f>202,45 1464580,33 4561 593,28 2908864,- 7470457,28 ---"-----'" i-- 72229,85 ' lOB 703,41 -12330,55 .._-3904264,35 1202170,- ----."--.-- 49495,16000.-_._1378882,88 20202,45 ------ 425096,12 !?~~~4-?_~ 121033.96 5106434,35 65495,- l 399085,33 877860,50 :_--=-_~-=----=--=r_' _1_0_2_8_0.·g __ 5_1,_0_2·_- e..- --__ -s_--u_-m_-~a~_b~il~a_n-s~o~w_·_;_·-_~-~_--_-_~~~~-_"_i-.~-2-8_0 95T_,02_-'- Księgowy Nienartowicz Sumy jednostko ...__ . ,....__. Skarbnik Prof. dr Stanislaw Bąk �Rachunek wyników Dochody -----l---- ! Lp. : _._l_. l 2 3 4 5 6 T r e ś ć . _ Suma zł. _-'- Dochody z działalności statutowej Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dochody z akcji i zadań zleconych Zyski nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dotacje PAN - dla Zarządu Głównego -- dla Komitetu Kolbergowskiego I Dotacja z Budżetu Pal1.stwa na przejściowe dodatki mieszkaniowe Zmniejszenie środków finansowych Raze~~~I~~-bi~an~~~~·--1·2 l ---'-'T -.-------7 Wrocław, za rok dnia 14 września Główny mgr Antoni 1966 __ o __ 11 381,- Ii Lp. \' I 217936,44 I 417908,80 IIII 116000,- 977,45 l 005,40 Wydatki "'1 I 1__ __ 1 2 3 4 5 1965 . --- ------:--- ! T r e ś ć ._--_._----------_ Koszty działalności statutowej Koszty niewyodrębnionej działalności I podarczej (wydawniczej) 'Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji i zadań zleconych Straty niewyodrębnionej działalności podarczej Przejściowe dodatki mieszkaniowe II • 316370,61 II I 581948,70 gos- I 1608107,98 76 311,20 I ! i I i I ---1---·..--·-------.... -..· ---- -! 1'. Skarbnik Księgowy Nienartowicz zł. gas- I I 3112,901206,20 59452~;- Suma .•---__--.._1 I 535000,400000,- ---- Prof. dr Stanisław Bąk 8676,80 3112,- �Kronika onomastyczne i toponomastyczne. Zbieranie nazw lokalnych uznał za zadanie bardzo pilne. Na ten temat wypowiadali się dr Gilewicz, doc. Persowski. Dr Czajkowski zapytał o stanowiska przemyskie w badaniach archeologicznych. Mgr A. Kunysz odpowiedział, że odkopane budowle były przeważnie jednoizbowe, a ognisko mieściło się w centralnych miejscach chat. Zamykając obrady XL Walnego Zgromadzenia PTL w Przemyślu prof. St. Bąk podziękował za prace nad jego zorganizowaniem. Trzeci dzień XL Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego spędzili uczestnicy na autokarowej wycieczce krajoznawczej, przebiegającej trasą Przemyśl - Huwniki - Rybotycze - Bircza - Nienadowa - Babice - Krzywcza - Przemyśl. Na trasie tej wycieczki zwiedzano również Kalwarię Pacławską i Krasiczyn. W ten sposób program XL W. Z. członków PTL w Przemyślu został wypełniony do końca. Protokółował mgr Piotr Kaleciale �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdb5eaea897040e7f721e4330e9d3eb.pdf be89dfe9410a8fd6f418e897a660f48a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:281 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.257-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOLE8ŁA W GA WIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA LATA 1959/1960 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁA W 1966 �Do chwili obecnej ukazały się następujące bibliografie w wydawnictwach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: "Lud", t. XXXVIII Za rok 1947 opracowała "Lud", t. XLIII za lata 1945-1954 oprac. "Lud", t. XLIV za rok 1955 opracował "Lud", t. XLVI za lata 1956-1958 oprac. za lata 1945-1955 osobne zestawienie oprac. "Archiwum Etnograficzne" nr 11 - etnografii polskiej 1. Barowa H. Bittner-Szewczykowa B. Gawin B. Gawin H. Bittner-Szewczykowa �Lud, SPIS t. 51, 1967 TREŚCI str. I. Część ogólna A. Bibliografie i indeksy B. Wydawnictwa ciągłe etnograficzne 267 czasopisma polskie zawierające 268 II. Metodologia i metodyka, (teorie i technika badań kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.). . III. Historia i organizacja etnografii IV. Muzea i muzeoznawstwo V. Etnograficzne etnonimiczne materiały opracowania terenowych, ankiety, 270 . etnograficzne materiały 271 . 273 regionalne. Studia materiały VI. Opracowania i materiały problemowe z zakresu etnografii Polski: A. Kultura materialna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla !zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo . 3. Pożywienie jego konserwacja i przygotowanie . 4. Przemysł ludowy, rzemiosło wiejskie i małomia'steczkowe (obróbka surowców) 5. Odzież 6. Budownictwo, sprzęty 7. Transport i komunikacja B. Kultura społeczna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury społecznej 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne, polityczne i klasowe 3. Struktura rodziny . 4. Zwyczaje i obrzędy doroczne, rodzinne i in. . C. Kultura duchowa: 1. Wierzenia, demonologia, religia 2. Magia, wróżby 3. Wiedza ludu 4. Literatura ludowa (materiały i studia) powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania, legendy, widowiska, folklor robotniczy miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 275 280 280 281 282 282 283 283 285 285 285 285 286 287 288 288 288 �260 Bibliografia etnografii polskiej lata za 1959/1960 5. Materiały i studia nad muzyką ludową, pieśniami i tańcami 6. Materiały i studia nad sztuką ludową (konkursy i wystawy) D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Twórczość ludowa w praktyce kulturalno-oświatowej (zespoły muzyczne, inscenizacje) 2. Zmiany w układzie tradycyjnym grup społecznych (wsi, spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i in.) VII. Polacy na emigracji VIII. Etnografia ctwach) . (zagadnienie słowiańska nauki etniczne i etnograficzne) pomocnicze (w . polskich 304 wydawni306 309 310 310 311 311 X. Pogranicze etnografii z pomocniczymi posiłkującymi naukami: 1. Archeologia 2. Językoznawstwo porównawcze (dialektologia, onomastyka) 3. Antropologia etniczna 4. Geog,rafia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia b) atlasy, mapy, przewodniki 5. Historia: a) historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa b) walki klasowe 6. Historia sztuki 7. Historia literatury 8. Muzykologia działacze społeczni, polityczni i kulturalni, twrócy, 312 313 316 316 317 318 325 326 326 327 etno327 XII. Varia 330 XIII. Recenzje z czasopism i prac etnograficznych Indeks nazwisk Wykaz skrótów Wykaz czasopism i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skróty polskich oraz obcych WYKAZ SKROTOW ang. art. b.m. bib!. biogr. 303 306 IX. Etnografia pozasłowiańska : A. Europa B. Afryka C. Azja D. Ameryka E. Australia i Oceania XI. Chłopi jako grafowie 293 297 angielski artykuł bez miejsca wydania biblioteka biografia cd. concl. cont. cz. czas. ciąg dalszy conclusions contents część czasopismo 331 333 260 261 264 �Bibliografia dn. dod. dok. dot. egz. fasc. fel. fragm. franc. Bustr. in. Inh. inscen. inst. jęz. koresp. krat. sod. mies. nekr. nlb. nr odb. okl. opow. oprac. opubl. p. t. pocz. poem. polem. por. powiel. poz. Pozn. przem. przepr. r. R. rec. red. etnografii potskiej dnia dodatek, dodano dokończenie dotyczy egzemplarz fasciculus felieton fragment francuski ilustracja inne Inhalt inscenizacja instytut język kores ponden t kratkoje sodierżanije miesięcznik nekrolog nieliczbowane numer odbitka okładka opowiadanie opracował, opracowanie opublikowany pod tytułem początek poemat polemika porównaj powielone pozycja Poznań przemówienie przeprowa dził rok rocznik recenzja redaktor, redakcja Wykaz czasopism za tata ref. rep. res. rez. ros. rozdz. rozm. rys. s. scen. sod. sok. som. spraw. spraw. prod. streszez. sum. summ. supl. T. tab. tab!. tł. tow. uzup. v. lwI. wspr. wg wyd. wygł. wyj. wykr. wyp. wyw. przepr. zap. z. zob. Zsf. 1959/1960 261 referent reportaż resume rezjume rosyjski rozdział rozmowa rysunek stron(a) sommaire sceniczny sodierżanije sokraszczenije sprawozdanie sprawozdanie z produkcji filmu streszczenie summary summarium suplement tom tabela tablica tłumaczył towarzystwo uzupełnienie volumen wiersz w sprawie według wydał, wydanie wygłoszone wyjątek wykres wypusk wywiad przeprowadził zapis, zapisał zeszyt zobacz Zusammenfassung ich skróty Archeion (Warszawa) A·rcheo!. Archeologia (Warszawa) Archit. Architektura (Warszawa) Biul. Inf. NRD Biuletyn Informacyjny Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. Przem. - Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (Warszawa) �262 Bib!iografia etnografii polskiej za tata 1959/1960 Chłop. Droga - Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theologica (Warszawa) Czas. geogr. - Czasopismo Geograficzne Czas. prawno-hist. - Czasopismo prawno-hi.storyczne (Warszawa) Dawna kult. - Dawna Kultura (Wrocław) Drobna Wytwór. - Drobna Wytwórczość (Warszawa) Drogown. - Drogownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dzi€nnik Bałtycki Dziennik Bałtycki, Rejsy Echo Tyg. - Echo Tygodnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. - Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. Cukr. - Gazet Cukrownicza (Warszawa) Gazet Krakowska Geogr. w Szk. - Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Głos Tyg. - Głos Tygodnia. Dod. do dzienno Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy z nad Odry. Dod.do dzienno Trybuna Opolska Gosp. Rybna - Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. Wodna - Gospodarka Wodna (Warszawa) Gosp. zboż. - Gospodarka Zbożowa (Wa·rszawa) Handel Wewn. - Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. - Historia i Nauka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. - Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy dod. do Tyg. Chłops·ka Droga (Warszawa) Kul. i Zycie - Kultura i życie. dod. do Sztandaru Ludu (Lublin) Kwart. hist. Kult. Mat. - Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. - Kwartalnik Historyczny (Warszawa) Kwart. inst. pol. radz. - Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego Kwart. opoI. - Kwartalnik Opolski Las pol. - Las Polski (Warszawa) Lingua posn. - Lingua Posnaniensis (Poznań-Warszawa) Łódź liter. - Łódź Literacka Materiały i Studia INS - Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) M€chan. Roln. - Mechanizacja Rolnictwa (Warszawa) Muzeal. - Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. filozof. - Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedzielę. Dod. do Trybuny Robotniczej (Stalinogród) Nauka pol. - Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. - Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) Nowe RaIn. - Nowe Rolnictwo (Warszawa) Nowy Tor. - Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Now. Tyg. - Nowiny Tygodnia. Dod. do Nowin Rzeszowskich �Bibliografia etnograf!! polskiej za lata 1959/1960 263 Od A do Z. Dod. do Dziennika Polskiego (Kraków) Onomast. - Onomastica (Wrocław) O trwały pokój - O trwały pokój, demokrację ludową (Bukareszt-Warszawa) Pam. Słowo - Pamiętnik Słowiański (Wrocław) P.r.S. - Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. Lud. - Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. - Poradnik Językowy (Warszawa) Postępy Nauk rolno - Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. - Praca Świetlicowa (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. - Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. - Prace polonistyczne (Wraszawa) Pracujemy w świetl. - Pracujemy w świetlicy (Warszawa) Probl. - Problemy (Warszawa) Prz. Antropol. - Przegląd Ant,ropologiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto - Przegląd Artystyczny Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. - Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. - Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. - Przegląd Kolejowy (Warszawa) Prz. Kult. - Przegląd Kulturalny (W~szawa) Prz. piek. - Przegląd piekarniczy (Warszawa) Prz. techn. - Przegląd Techniczny (Warszawa) Prz. ubezp. - Przegląd Ubezpieczeń (Warszawa) Przegl. zach. - Przegląd zachodni (pounań) Prz. zagad. socjal. - Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. - Przegląd zagranicznej literatury geograficznej (Warszawa) Porzyjaźń (Warszawa) Radio i Świat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gosp. Roczniki Dziejów Społecznych Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. - Roczniki Historyczne (Warszawa-Poznań) Rocz. ł6dz. - Rocz~ik Łódzki. Łódź Rocz-i Nauk rolno - Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazurach (Olsztyn) Sł. Tyg. - Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy - Spółdzielnia Pracy (Warszawa) Spółdz. produk. - Spółdzielnia P;rodukcyjna (Warszawa) Spraw. T. N. Tor. -Sprawozdania Towarzystwa Naukowego (Toruń) Spraw. Wrocł. T. N. - Sprpawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Śląsk liter. - Śląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) �264 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Swiat Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Świat My. Dod. do Głosu Olsztyńskiego Swiat i Życie. Dod. do tyg. Dzi€nnika Zachodniego (Katowice) Swiatowit (VVarszawa) Swiet. - Świetlica (Warszawa) Transp. - Transport (VVarszawa) Tryb. Ludu - Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. - Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. VVoln. - Trybuna VVolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twó,rcz. - Twórczość (VVarszawa) Tyg. powsz. - Tygodnik Powszechny (VVarszawa-Kraków) Tyg. demokr. - Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) VViad. archeol. - Wiadomości Archeologiczne (Warsza,wa) VVidnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (VVarszawa) VViedza i Życie (VVarszawa) Wierchy (Warszawa) VVojsko lud. - VVojsko Ludowe (VVarszawa) Zar. śl., - Zaranie Śląskie Katowice Zap. T. N. Tor. - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu Za VVoln. Lud. - Za Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. - Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zesz. teor. polit. - Zeszyty Teoretyczno-Polityczne (War·szawa) Ziel. Sztand. - Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. - Życie Gospodarcze (VVal'Szawa) Zycie i kult. - Życie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Życie i Myśl (Warszawa) Życie lit€r. - Życie Lit€rackie (Krrak6w) Życie Lubelskie Życie Kult. wsi - Życie Kulturalne VVsi (Szczecin) Życie Kult. Ziemi rzesz. - Życie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Życie VVarsz. - Życie VVarszawy VVykaz wydawnictw i ich skróty FA W - Filmowa Agencja Wydawnicza (Wa,rszawa) IHKM - Instytut Historii Kultury Materialnej (VVarszawa) Instytut Zachodni (Poznań) Iskry (VVarszawa) Ks. i VV.- Książka i Wiedza (Warszawa) LSVV - Ludowa Sp6łdzielnia VVydawnicza (VVarszawa) N.K. - Nasza Księgarnia (Warszawa) Oss. - Zakład im. Ossolińskich (VVrocław) PAN - Polska Akademia Nauk PIW - Pań,stwOiWy Instytut VVydawniczy (Warszawa) PTL - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (VVrocław) PVVE - Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne (Warszawa) PVVM - Polskie VVydawnictwo Muzyczne (K.rak6w) (Kraków) �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 PWN - Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL - Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL - Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS - Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk (Katowice) Sp. i T. - Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw. - Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) WAG - Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne (Warszawa) 265 �I. CZĘSC OGÓLNA A. BlBLIOGRAFIE I INDEKSY 1. ARCHEOLOGIA Prus i krajów wschodniobałtyckich (Bibliografia adnotowana). Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 267-302. 2. BROZEK Ludwik: Bibliografia prac Walentego Krząszcza (1886-1959). Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 92-97. 3. BRZOZOWSKA Teresa: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958 (do listopada). Lite.r. lud., 1959, nr 1J2, s. 112-118. 4. BURBlANKA Marta: Problematyka bibliografii śląskiej (druki XV-XVIII w.). Rocz-i bibl., 1959, z. 1/2, s. 65-81, ilustr. 5. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii etnografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. LiteJ:".lud., 1959, nr 3/4, s. 96197. 6. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii folkloru zachodniopomorskiego (do 1959 .r.). Liter. lud. 1960, nr 4/5, s. 69-82, ilustr. 7. CHOJNAOKI Władysław: Bibliografia bibliografii Pomorza Wschodniego. Zap. hist., 1958111959, z. 4, s. 87-145. 8. ETNOGRAFIA Prus i krajów 'Wschodniobałtyckich. (Bibliografia adnotowana). Roczn. olszt., t. 2:1959, s. 302-309. T. 3:1,960,s. 395-304. 9. FLIS Stanisław: Bibliografia "Komunikatów" Instytutu Mazurskiego w Olsztynie za lata 1946-1950. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 495-498. 10. GAWIN Bolesław: Bibliografia etnografii polskiej za 1955 r. Wrocław 1959, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, LUD, t. 44:1957, s. 541-598. Tenże: Bibliografia etnografii polskiej za 1956-1958 r. LUD, t. 46:1960, s. 541-653. 11. HAJDUK Mikołaj: Polonica w krytyce ,radzieckiej. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 126-127 (przegląd wydawnictw w prasie białoruskiej o pracach folkloru białoruskiego). 12. KASZUBSKI słownik bibliograficzny. Kaszebe, 1960, nr 11, s. 5, 12-13, s. II, ilustr. ik4,13. KŁAK Tadeusz: Materiały do bibliografii Podlasia za lata 1910-1960. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 108-119. 14. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie. Rok 1958, 1959. Spis treści oraz indeks nazwisk. 15. MOSZYŃSKA Barbara: Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 31--140. 16. SADOWNIK Jan: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu �268 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 folkloru śląskiego za lata 1945-195'8 (do marca). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 98-123. SPIS rzeczy za rok 1960, numery 1(35)-12,(46), czas. "Wieś Współczesna". Wieś współcz., 1960, nr 12, s. 153-160. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Bibliografia Mazur i Warmii w okresie dziesięciolecia (1945-1955). Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 318-324; nr 4, s. 443--452; 1959, nr 2, s. 239-248; nr 3, s. 366-382. SWIENKO H.: Bibliografia prac etnograficznych zawierających problematykę religioznawczą w kwartalniku "Lud" za lata 1895-1956. Euhemer 1960, nr 2, s. 62e-70. SWIRKO Dobrosława, Jankowerny Wojciech: Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 1945-1960 (do czerwca); Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5'5-64. WRZOSEK Adam: Bibliografia antropologii polskiej do roku 1955 włącznie, t. 1, Bibliografia abecadłowa i przedmiotowa. Wrocław 1959, t. 2, Bibliografia chronologiczna. Wrocław 1960 (PWN). ZWOLAKIEWICZ Henryk: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru lubelskiego za lata 1945-1959 (do lipca). Liter. lud., 1959. nr 5/6, s. 78-84. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego (oraz) Bibliografia. Twórczość 1. Dobrzyńskiego w świetle publikacji. Pol. Szt. Lud., 1958, nr 2, s. 67--84., ilustr. Sum. s. 126. B. WYDAWNICTWA CIĄGŁE Czasopisma zawierające materiały etnograficzne 24. ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DEKOWSKI J. P.: Strój sieradzki (zob. po,z. 314); KLONOWSKI A. F.: Strój warmiński (zob. poz. 320); SEWERYN T.: Strój krakowiaków wschodnich (zob. poz. 325); STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski (zob. poz. 326); ŚWIEŻY J.: Strój podlaski (nadbużański) (zob. poz. 327). 25. ARCHIWUM Etnograficzne nr 20. BARTYŚ Julian, TURNAU Irena: Materiały do historii odzieży ludowej południowo-wschodniej Wielkopolski. Wrocław 1959, PTL s. 156, ilustr. (powielane). 26. ARCHIWUM Etnograficzne nr 18: BĄK Stanisław: Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie. Wrocław 195'8, PTL, s. 165 (powielane). 27. ARCHIWUM Etnograficzne nr 19. GAJKOWA Olga: Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, PTL, s. 117., tab!. 4 (powielane). 28. ETNOGRAFIA Polska, t. 1:1958. Rec. BIEŃKOWSKI Wiesław. Kwart. histor., 1959, nr 3, s. 926-929; KAMOCKI Janusz, Kamocka Maria. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 504-506. 29. ETNOGRAFIA Polska. 2. Wrocław 1959. Oss. 30. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie R. 195'7-1959. Rec. CHOJNACKI Władysław, Prz. Zach., 1959, nr 4, s. 506-508. 31. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej 1959-1960 po 4 numery, Warwarszawa, PWN, IHKM. PAN. 32. KWARTALNIK Opolski, t. 1:1955, R. 5:1960. Rec. TARG Alojzy. Zar. śląs., 1960, z. 3, s. 460--466. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 269 33. LITERATURA Ludowa, R. 1959, nr 1-6; R. 1960, nr 1-4. Rec. DOBROSŁA WSKA Maria. Polonist., 1960, nr 3, s. 58---60. 34. LUD. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru, t. 43, za rok 1956. Red. Józef Gajek, Wrocław 1958. T. 44, za rok 1957, Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze. 35. ŁODZKIE studia etnograficznę, t. I, Łódź 19,5'9,t. 2, Łódź 1960, (PWN) Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze. Oddział Łódzki. 36. NARODNA Tworczist'ta Etnografija 1957, z. 1-4, Rec. DOBRZAŃSKA-PA WLICA Anna. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 104-106. 37. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu. R. 5 (ogólnego zbioru). Wrocław 1959, Oss. 38. POLSKI atlas etnograficzny. Zeszyt próbny. W,roc1aw 195'9. Rec. STAMIROWSKA Zofia: Uwagi o Polskim atlasie etnograficznym. Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 217-220. SZYMCZAK Mieczysław. Por. jęz., 1958, z. 10, s. 497-504. 39. POLSKA Sztuka Ludowa R. XI:1957. Spis treści. 40. PRACE Etnologiczne, t. 6, CZEKANOWSKI J.: Wgłąb lasów Aruwimi (zob. poz. 874). 41. PRACE i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. (Nadbitka "Zarania Sląskiego", Nr 1, R. 1959). Katowice 1959, Śląski Inst. Naukowy, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 42. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIII, Wrocław 1959, PTL, s. 160, ilustr. 43. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIX. Olsztyńskie, XXIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Olsztyn 11-13 września 195'9 r., Wrocław 1960, PTL., s. 219, tabl. 36, map 4. 44. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XVI, Szczecin, miesięcznik, Nr 8 i 9 z 1959 r. 46. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. A (archeologia), Nr 4: PWN 1960, s. 93, tabl. 57 + 10; Nr 5: PWN 1960, s. 232, tabl. 56, ilustr. Ser. E (etnografia) Nr 3: PWN Łódź 1960, s. 313; Nr 4: PWN Łódź 1960, s. 58, tab!. 65, mapa 1. 46. PRZEGLĄD Zachodni, dwumiesięcznik, 1959, 1960 po 6 numerów, organ Instytutu Zachodniego. 47. ROCZNIK Łódzki. 2. Ogólnego zbioru, t. 5, Łódź 1959 (PWN). 48. ROCZNIK Przemyski. T. 9., Nr 1957, z. 1, P'rzemyśl 1958. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 49. ROCZNIK Sądecki. T. 3, 1957, Rec. KUMOR Bolesław. Rocz-i teol.-kanon. T. 6:1959, z. 3, s. 135-142. 50. ROCZNIK Wrocławski. T. 1, 1957, Wrocław 1958. T. 2, 1958, Wrocław 1959, Oss. Towarzystwo Miłośników Wrocławia. 51. ROCZNIKI Dziejów Ruchu Ludowego. Nr 1. Warszawa 1959, ZSL. 52. SOWIETSKAJA Etnografija G. 1953, z. 3. Rec. KOJDECKA Anastazja. Lud, t. 45:1958/59, s. 320-,334. 5'3. ŚLĄSKI Kwartalnik Historyczny Sobótka. R. 15 (1960), Nr 3, Wrocław 1960, Oss. 53a. TEATR Ludowy R. 1960. 54. URBAŃCZYK Stanisław: Słownik Staropolski jako źródło etnograficzne. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 375-385. Res. 55. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wydany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 27, 1958, Kraków 1959 (PWN). �270 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 II. METODOLOGIA I METODYKA (technika badań terenowych, ankiety, kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.) 56. ADAMUS Krystyna: Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 157-204. Rez. Sum. 57. BARANOWSKI Bohdan: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań history'cznych. (Badania nad historią dawnej hodowli bydła). Studia etnogr., t. 2, Łódź 1960, s. 83-96. Res. 58. BEOBACHTUNG und Experiment in del' Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. Szwengrub LiIi Maria. Lud, t. 45':1958,/59,s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów o zagadnieniach teoretycznych założeń w badaniach społecznych). 59. BULANDA Edward: Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, Lud, t. 45: 1958/59, s. 91-124. Rez. s. 603-605. Svm. s. 585-587. 60. CHITIMIA I. C.: Zagadnienia klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszez., Lud, t. 44:1957, s. 266-.267. 61. CZAJKA Henryka: Zbieranie materiałów i edycja tekstów ludowych w Bułgarii. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 129~13l. 62. DAS INTERVIEW. KaIn 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, t. 45: 1958/59, s. 370-373. 63. GAJEK Józef: Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, Lud, t. 44:19'5'7, s. 153-204. Sod. s. 627-628. Sum. s. 610-611. 64. GAJEK Józef: Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Osobny dodatek do XLIV tomu LUDU, Wrocław 1959, s. l-56, wyd. PTL. 65. GAJEK Józef: Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Artykuł w czasop. "Nauka Polska", zesz. 4, 1960. 66. GAJEK Józef: Transport i komunikacja lądowa. Archiwum Etnograficzne Nr 22. Kwestionariusz nr 5, PTL, Wrocław 1960, ss. 349. 67. HEJNOSZ Wojciech: Etnografia a prawo. Lud, t. 44, 1957, s. 130-136. Sad. s. 625-626. Sum. s. 608-609. 68. JUDENKO Konstanty: Religioznawstwo a "nauki antropologiczne". Euhemer 1960, nr 4, s. 3-12. 69. KLUCKHOHN Clyde. Społeczność ludzka a rozmaitość kultur. Tł. z franc., Zesz. teor.-polit., 1959, nr 3, s. 144-154. 70. KONIOSZ Janus'z: Socjolog a "regionalista". (Zagadnienia socjologiczne Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 13, s. 8. 71. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O nowy podręcznik etnografii Polski. Etnogr., pol., t. 3 :1960, s. 265-278. Res. 72. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1-4. Wrocław 1953. Rec. KARAS Mieczysław. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 371-375'. 73. LAET Siegf'red J. de: Archeologia i jej problemy. Tłum. z franc. Warszawa 1960, PWN, s. 167, tabl. 15. 74. LIGĘZA Józef: Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 279-293. Res. 75. MATERIAŁY z pracy zbierackiej uczniów, członków szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych, zgromadzone podczas etnograficznych obozów wędrownych, organizowanych przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 191-195, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 271 76. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań 'Wczesnośredniowiecznych wiejskich zespołów osadniczych. Wiadomości Archeologiczne, t. 22:1955, z. 2. Rec. KIERSNOWSKI Ryszard, Archeo!. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 214-217. 77. SEMKOWICZ W. Mitkowski Józef, Kutrzeba-Pojnarowa Anna: Etnografia i nauki pomocnicze historii w pierwszej połowie XX w., Lud, T. 44:1957, s.488-495. 78. STASZCZAKOWNA Zofia: Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud, T. 45:1958J59, s. 494--<5'16. 79. TOPOLSKI Jerzy: Dzisiejsza etnografia francuska. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, S, 153-157. 80. TURNAU Irena: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań historycznych, (Badania nad historią tkanin i odzieży w XVIII w.) Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 97-111. Res. III. HISTORIA I ORGANIZACJA ETNOGRAFII 81. BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. Lud, T. 44:1957, s. 523-526. 82. BOLDUAN Tadeusz: Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 128. 83. BRODA Jan: Drugi po Kolbergu. (Na 50-lecie życia i 30-lecie pracy prof. Jana Taciny). Śpiew w Szk., 1960, nr 2, s. 96-97. 84. BRZOZOWSKI K., Brzozowska Ter€sa: Karol Brzozowski tłumacz pieśni litewskich i folklorysta. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 120-125. 85. BUKOWSKI Andrzej: Folkloryści kaszubscy XVIII, XIX i XX w. Liter. lud., 195'9, nr 112, s. 3-11. 86. BUKOWSKI Andrzej: Udział Floriana Ceynowy w powstaniach 1846, 1848 i 1863 roku w świetle nowych dokumentów. Gdańskie Zesz. Humanist., 1960, nr 1/2, s. 5-47 ilustr. mapa. 87. DAMROSZ Jerzy: Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 22u---c231. 88. DEKOWSKI Jan Piotr: Etnograficzne filmy krótkometrażow€. Prace Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Ser. etnogr., Łódź 1960, nr 3, s. 306-307. 89. DROJECKA Róża: Władysła1w Matlakowski lekarz i etnogr. Probl., 1959, nr 2, s. 131~133, ilustr. 90. (FK): Zmarł .prof. Mieczysław Czaja. Las pol., 1959, nr 4, s. 24, ilustr.; Ważniejsze publikacje naukowe. Nowe roln., 1959, nr 2, s. 68, ilustr.; Postępy Nauk Roln., 1958, nr 6, s. 1-4, Bustr. 91. GAJEK Józef: Jan Czekanowski, Sylwetka uczonego. Nauka polska, VI, 2(22) 58, Warszawa 1959, s. 118-127. 92. GAJEK Józef: Zagadnienia Millennialne na 33 Walnym Zgromadzeniu PTL. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 144-146. 92a. GAJKOWA Olga, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, Arch. Etn., nr 19, s. 117. 92b. GAJKOWA Olga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895-1945-1960. Szczecin 1'960. 93. GLAPA Adam: Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoz,nawczego, Lud, t. 45:1958J59, s. 519-532. 94. GLAPA Adam, Kuźmicz Bolesław, Kucharska Jadwiga: Protokół z XXXIII �272 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21. IX. 1958 w Cieszynie. Lud, T. 45:1958/59, s. 532-541. 95'. GŁADYSZ Mie'czysław: Kazimierz Moszyński (5. III. 1887-30. III. 1959). Etnogr. pol., t .3:19,60, s. 13-30, ilustr. Sum. 96. GORSKI Ryszard: Pierwsi badacze Mazowsza. Liter. lud., 1960, nr l. s. 4-8. 97. JANKOWSKA Anna, Szyfelbejn Zofia: Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego. Etnogr. pol., t. 2:1959, s.433-437. 98. JASIŃSKI Janusz: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikaty mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 361-365. 99. JUDENKO Konstanty: Bronisław Malinowski (oraz) Bibliografia prac ... Euhemer 1959, nr 4, s. 393-406. 100. KOZŁOWSKA-BUDKOWA Zofia: Działalność naukowa Franciszka Bujaka. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 5-18. 101. KUKIER Ryszard: Profesor dr Bożena Stelmachowska. Wspomnienie pośmiertne (oraz) Zestawienie prac ... wraz z ważniejszymi recenzjami o tychże pracach .Lud, t. 44:1957, s. 481-488, ilustr. 102. KRANDŻAŁOW Dymitr: Z dyskusji "karpackiej" przeprowadzonej podczas XXXI Walnego Zgromadzenia PTL we wrześniu 1956 r. w Zakopanem. Lud, t. 45:1958/59, s. 472-484. 103. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 19-5'8. Rez. 104. LIGĘZA Józef: Stanisław Wallis - folklorysta Górnego Śląska. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 20-24. 105. LIGĘZA Józef: XXXIII Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zar. śląs., 1958, z. 3, s. 136-137. 106. ŁOPACIŃSKI Euzebiusz: Ludwik Chomiński. (Nekr.) Lud, t. 45:1958/59, s. 458-460, ilustr. 107. M. R.: Komisja koordynacyjna do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Kwart. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 741-743. 108. MALICKI Longin: Wrażenia z obrad Sekcji Etnograficznej (Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej). Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. 4, ilustr. 109. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956. Rec. BOGUCKA Maria, Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6: 1960, z. 1, s. 549-55'0. 110. MOST Władysław: Pochwała folkloru i etnografii. Na marginesie XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-20 września 1958 r. w Cieszynie. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 95-97. 111. MOSZYŃSKI Kazimierz: Zasługi Kazimierza Nit,scha dla etnografii Polski i Słowiańszczyzny. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 100-103. 112. NASZ Adolf: Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 139-144. Rez. Sum. 113. NIZIŃSKA Irena: Profesor Feliks Przyjemski. Lud, T. 44: 1957, s. 495-498. 114. REINFFUS Roman: 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli (24.XII.1857 26.IX.1937). Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 58, ilustr. Sum. dod. s. 4. 115. STASZCZAKOWNA Zofia: Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopanem (w dn. 26-29.IX.195'6 r.), Lud, t. 44: 1957, s. 512-522. 116. SPRAWOZDANIA oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprac. �BibLiografia 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. etnografii polskiej za lata 1959/1960 273 Piotr Orzechowski, Janusz Optołowicz, Jadwiga Kucharska, Sebastian Flizak, A. Franciszek Klonowski, Stani,sław Bronicz, Tadeusz Wróblewski, Kalina Antonowiczowa, Lesław Lubowiecki, Wanda Jostowa, Lud, T. 45: 1958/59, s. 544--569. STATUT Polskiego Towaq:ystwa Ludoznawczego. Lud, t. 44:1957, s. 527-539. SUBOCZOWA Maria: Z prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Śląsku. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 3-10. SUBOCZOWA Maria: Źródła .i stan badań etnograficznych na Śląsku do 1952 r. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 51-62, mapa. ŚWIRKO Stanisław: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoz.nawczego w Olsztynie. Liter. lud., 1959, nr 5i6, s. 107. ŚWIRKO Stanisław: Ks. Bernard Sychta Pelpliński pisarz uczony. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 39-43. WICHURA-ZAJDEL Edward: "Żelazny człowiek". W 30 rocznicę śmierci ks. Józefa Londzina. Kierunki, 1959, nr 28, s. 4. WILCZEK Stanisław: Józef Lompa. (Stan badań) Ruch liter., 1960, z. 1/2, s. 93-95. ANTONOW Michał: Działalność Józefa Lompy w związku nauczycielskim (1826-1840). Zar. śląs., 1959, z. 3, s. 90-95. WYCECH Czesław: Regionaliści chojniccy. Fragm. książki "Powiat chojnicki". Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 12-16. Tenże. "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści" ... Fragm. przem., Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 110-111. ZBIERSKA Eleonora: :K,siądz, etnograf, pisarz ludowy. Tyg. powsz., 1959, nr. 27, s. 4. ZfEMAK'Stanisław: W cichym dworku nad Narwią. (W 5'0 rocznicę śmierci Zygmunta Glogera). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 31-34. IV. MUZEA I MUZEOZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE 127. BABIRECKA Barbara: Prace około Muzeum w Tarnowskich Górach. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 146-147. 128. BASTIAN Alfons: Gulgowscy. (Muzeum kaszubskie we Wdzydzach założone przez Teodorę i Izydora Gulgowskich). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 1, 3, Bustr. 129. BŁACHUT Władysław: Folklor i plastyka Sądecczyzny. (Muzeum Ziemi Sądeckiej). Orka, 1959, nr 9, s. 3. Życie liter., nr 14, s. 8. 130. BRANDYS Marian: z notatnika reportera. (Muzeum Kaszubskie w Kartuzach). Świat, 1959, nr 38, s. 4-5, Bustr. 131. CZERNIE WSK A Krystyna: Z pobytu w Muzeum fUr Volkerkunde w Lipsku. Lud, t. 45:1958/59, s. 421-425. 132. DAWSKI S., PANAS Henryk: Smutne ,rozmyślania. (Wystawa w Muzeum Mazurskim). Warmia i Mazury 1959, nr 5, s. 29/30. 133. FRANKOWSKI Jan: Zalążek muzeum. (W sprawie utworzenia muzeum regionalnego w Kołobrzegu). Tyg. zach., 1959, nr 47, s. 12. 134. GABAŁOWNA Lidia: Szkice kujawskie. Z badań Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 5', s. 325-331, Bustr. 135. GABAŁOWNA Lidia: Zagadnienia scenariusza wystawy stałej działu archeologicznego Muzeum Archeologicznego w Łodzi. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. a·rcheo1. Łódź, 1958, nr 3, s. 155-167, Bustr. 136. GABAŁOWNA Lidia, Kwinkowska B.: Działalność działu archeologicznego 18 - Lud, t. 51, 1967 �274 Bibliografia etnograf H polskiej za lata 1959/1960 oraz Działu numizmatycznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w 1957 r. Wiad. archeol., 1959, z. 112, s. 76---79. 137. GLUZIŃSKI Wojciech, Itman Leszek: Rola i zadania muzeów regionalnych na Dolnym Śląsku. Rocz. Ziemi Kłodz., t. 3: 1958, s. 213-231. 138. GŁADYSZ Mieczysław: Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnogr. 'pol. t. 2: 1959, s. 109-138, mapa. Rez. Sum. 139. GRUDNIEWSKA Melania, Tarnowski Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Darłow1e za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 619. 140. GUZ E Joanna: Muzeum pięknej prowincji. (Muzeum w Łowiczu). Nowa Kult. 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 141. JANOCHA Henryk, Stafiński Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum 'W Szczecinku za 1959 r. Mat. zach.-IPom. t. 5:1959, s. 627--631. 142. JAKUBlEC Danuta: Zbiory, zbieracze i odbiorcy. (Bochnia - muzeum ziemi bocheńskiej). Życie Warsz., 1959, nr 179, s. 3. 143. JEZ-JARECKI Władysław: Warszawskie Muzeum Etnograficzne. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 27-29. 144. JOSTOWA Wanda: Braca nad organizacją podhalańskiego parku skansenowskiego. Wierchy, R. 28:1959, s. 226-227. 145. KACZMAREK Włodzimierz: Materiały z badań etnograficznych prowadzony,ch przez Muzeum Pomorza Zachodniego na Pomorzu Zachodnim. Mat. zach.-pom., t. 5: 1959, s. 447-486, ryc., tab. Zsf. 146. KURASIŃSKI Jan: Muzea regionalne (w ŁodzI i okręgu łódzkim). Ilustr. Jerzy Samujło. Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. z---.3, ilustr. 147. KWIECIŃSKA ZOfia: Archeologia historia etnografia. (O Muzeum w Łowiczu). Tryb. Ludu, 1959, nr 125, s. 4, ilUlStr. 148. KWIECIŃSKA Zofia: Bezdomne muzeum (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach). Tryb. Ludu, 1959, nr 144, s. 8. 149. MALICKI Longin: Chojnicki bławatnik założycielem muzeum (regionalnego w Chojnicy). Kaszebe, 1960, nr 23, s. 1, ilustr. 150. MIERZEJEWSKA Krystyna: Muzeum w Płocku. Lud, t. 44:1957, s. 477-479. 1,5'1. MIKOŁAJCZYKOWA D.: Sprawozdanie z działalności popularyzacyjnej Działu Etnografii Muzeum Archeologiczmego i Etnograficznego za 1957 r. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. w Łodzi. Ser. etnogr., 195'8, nr 2, s. 173-175. 152. MISIŃSKA Maria: Sprawo1zdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Lud. t. 45:1958159, s. 411-418, ilustr. 153. MORAWSKA-KLĘCZKOWSKA J.: Zakopiań.ski skansen. (Projekt utworzenia parku etnograficznego). Tyg. powsz., 1960, nr 11, s. 6. 154. NOWAKOWNA Zofia: MalQwidło japońskie "jodomandara" z wyobrażeniem Zachodniego Raju Amidy (w Muzeum Narodowym w Krakowie). Rozpr. Spraw. Muzeum Nar. Kr., t. 5:1959, s. 109-140, ilustr. Sum. 155. OPTOŁOWICZ Janusz: Muzea sztuki ludowej (na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 156. PAPIS Barbara: Satul wieś znaczy. U naszych rumuńskich przyjaciół. (Muzeum Wsi w Bukareszcie). Orka, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 157. PŁATEK Piotr: Ziemia Bocheńska ma swoje Muzeum. Orka, 1959, nr 32, s. 6. 158. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, Nr 5, Łódź 1960, (PWN), s. 232, tabl. 56, mapa, ilustr. �Bibliografia etnografit polskiej za lata 1959/1960 275 159. PRZEWORSKA-HOLT Stefania: Warszawianka nad Pacyfikiem. (Dział kostiumów i tkanin Muzeum Sztuki w Los Angeles). Rozm. przeprowadził Andrzej KARPIEL. Świat, 1959, nr 19, s. 9, ilustr. 160. RADWAŃSKA-PARYSKA Zofia: Skansen ale gdzie? (Sprawa lokalizacji skansenu podhalańskiego przy drodze do Kuźni,c w Zako.panem). Tyg. powsz., 1960, nr 34, s. 2. 161. ROLA Jerzy: Nasze skanseny. Tyg. demokr., 1959, nr 37, s. 5, ilustr. 162. RUCZYŃSKI Teofil: Dzieje jednego muzeum (Muzeum Zi€mi Lubawskiej w Nowym Mieście). Orka, 1959, nr. 35, s. 8. 163. S. B. Organizujemy muzea regionalne na Ziemiach Zachodnich. Biu!. Inf., Pax, 196'9, nr 5, s. 55-56. 164. SEWERYN Tadeusz: Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego. Lud, t. 44:1957, s. 391--451, ilustr., mapa. Sod. s. 631-632. Sum. s. 613-615. 165. SIKORA Marian: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Koszalinie za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 620-622. 166. SOBALSKI Franciszek: Dzieje Muzeum Regionalnego w Częstochowie. Nad Wartą, 1959, nr 10, s. 6. 167. SPRAWOZDANIE z działalności muzeów. (Dział Archeologiczny w Toruniu, Rzeszowie, Wrocławiu, Kielcach). Oprac. J. Kuszewski, A. Kunysz, W. Sarnowska, J. Kuczyński, Z. Pyzik, Wiad. Archeo!., 1958, z. 4, s. 401--405. 168. STARSKI M.: Czy muzeum będzie czynne w roku jubileuszowym. (Muzeum Ziemi Kaliskiej). Ziemia ka!., 1959, nr 16, s. 8. 169. SUBOCZOWA Maria: Prace nad śląskim skal1lSenem. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 110-123, ilustr., rys. 170. SZYFER Anna: Uwagi o muzeach skansenowskich. Wieś wspólcz., 1960, nr 6, s. 129-133. 171. TURNAU Irena: Muzeum Etnograficzne w Sofii. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, s. 160-161. 172. WOŹNIAK D.: Sprawozdanie Działu Archeologi'cznego Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu w 1958 r. Silesia antiqua, t. 2:1960, s. 169-170. 173. WRZOSEK Adam: Przedwoj€nne Muzeum Kaszubskie w Dąbkach. Lud, t. 44:195'7,s. 453-477, Husk. 174. WIKTOR Jan: Ni€ch t':l muzeum stanie się chlubą wszystkich. (Muzeum Ziemi Sądeckiej w Szczawnicy). Orka, 1959, nr 27, s. 1-7. 175. WOJTACHNIA Edward: Muzeum Narodów Słowiańskich w Zamku malborskim. Rada nar., 1959, nr 19, s. 10-11, ilustr. 176. ZABOROWSKA Maria: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Słupsku za 1959r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 622-<627. 177. ZNAMIEROWSKA-PRtlFFEROWA Maria: Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. T. 44:1957, s. 351-390. Sod. s. 629-631. Sum. s. 611-613. V. ETNOGRAFICZNE OPRACOWANIA I MATERIALY REGIONALNE STUDIA I MATERIAf"Y ETNONIMICZNE 178. ALEKSANDROWICZ Walenty: Głosy oddane na Polskę. (Z historii Kaszubów). Tyg. zach., 1960, nr 27, s. 1-8. 179. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okr€sie lateńskim i rzymskim oraz w'.pływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa �276 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 198. Bibliografia etnografii polskiej za lala 1959/1960 rzeszowskiego. Rocznik Województwa Rzeszowskiego, R. 1: 1958, z. 1. Rec. DĄBROWSKI Krzysztof, Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 318-319. ANTONIUK Jakub: Podlasie, jego przeszłość i mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 4-8. BADANIA terenowe na Śląsku w 1957 r. Zesz. nauk. U. Wr., Ser. A, nr 18, Archeol. Śląska, 1959, z. 3, s. 151-161, ilustr., rys., mapa. BAGIŃSKI Henryk: Kaszubi i nowi autochtoni Pomorza w oczach autora bestsellera o Bałtyku. Rozm. przepr. M. S. Stolica, 1960, nr 5', s. 10-11, ilustr. BIEŃKOWSKI Wiesław: Badania ludoznawcze Krzysztofa Celestyna MRONGOWIUSZA w okolicy Słupska w 1826 roku. Streszez. ref., Szczecin 1960, z. 6/7, s. 113. BOLDUAN Tadeusz: Bracia Słowińscy. Aleksandra Hilferdinga podróże na Kaszuby. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 5:1959, nr 1, s. 4; nr 2, s. 3, ilustr. Tenże: Słowińscy w Klukach ibidem, 1959, nr 6, s. 1-2. BRODOWSKA Helena: Struktura zawodowa wsi Chojny w latach 1859-1882. Rocz. Łódź., t. 2:1959, s. 47-69. tab. BROŻEK Ludwik: Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 11-28. BUSZTA Konrad: Kaszubszczyzna w "Gazecie Gdańskiej". Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. II-III. CHOJNACKI Władysław: Mazury i Warmia. 1800-1870. Wybór źródeł. Wrocław 1959, Oss. Rec. CIEŚLAK Tadeusz, Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 339-341; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 29. MARTUSZEWSKI Edward: Dwie książki o Warmii. Orka, 1959. nr 42, s. 7. CHOMICZ Adam: Walka wsi Dąbrówki o polskość w świetle tradycji miejscowej. Prz. zach., 1958, nr 6, s. 337-351, wykr. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Warsz. 195'9. Rec. DANIELEWICZ Jerzy, Nowe książki, 1959, nr 18, s. 1118-1119. CZAPLEWSKI Paweł: Wspomnienie z wędrówki po Kaszubach w 1895 r. Kaszebe, 1959, nr 18, s. I-II. DANIEL Wolfram, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. DĄBROWSKI Krzysztof: Kalisz prastary. Warsz. 1960. Rec. FORNALCZYK Feliks: Poszukiwanie skarbów. Ziemia kal., 1960, nr 17, s. 7-8, 11. DEKOWSKI Jan Piotr: Tarnie w południowo-zachodniej części Sieradzkiej. Łódz. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 67-69, rys. DOBROWOLSKI Kazimierz: Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie. Wierchy, R. 28: 1959, s. 221-224. DIE DEU'DSCHEN Ost.gebiete jeneseits der Oder und Neisse im S.piegel der polnischen Presse. Wiirzberg 1958. Rec. ENGLICHT Władysław, W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim, Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 973-976. GALAS Piotr: Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką· Etnogr. pol., t. 2:1959, IS. 341-360, ilustr., mapy. Rez. Sum. �Bibliografia 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 2C6. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. 218. 219. 220. etnografii polskiej za lata 1959)1960 277 GĘBIK Władysław: Folklor Warmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. Liter. lud., 19'5'9, nr 3/4, s. 13-25, ilustr. GIERTYCH Jerzy: Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich, na podłożu pruskim. W: Sacrum Poloniae Millennium. Rzym 1957. Rec. LIETZ Zygmunt. Ko-my mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 267-270: Rozważania ... Fragm. książki "Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich na podłożu pruskim", Warmia i Mazury, 1958, nr 7. s. 12-14. GLAPA Adam: Badania folklorystyczne, etnograficzne i językoznawcze na Ziemi Lubuskiej. Liter. lud., 1960, nr 6, S, 10-15, mapa. Ziemia Lubuska rys. historyczny, 1960, nr 6, s. 4-9, mapy. GŁODOWSKI Tadeusz: Dawne oblicze Boruty. Z tradycji ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1959, nr 5/6, s. 11, ilustr. GOLA Marian: O Społeczne zaangażowanie się Kaszubów. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 1. GORNY Śląsk. Cz. 1, 2. Praca zbiorowa, Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. 540, ilustr. GRYGIER Tadeusz: Z zagadnień diaspory na Warmii i Mazurach. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 2, s. 150-179, tab. GRZENIA-ROMANOWSKI Gereon: Lud ziemi kaszubskiej w walce o wyzwolenie społeczne i narodowe, Prz. mors., 1960, z. 7/8, s. 3-11, ilustr. HIBL Józef: Ułamek topografii cyrkułu jasielskiego pisany w roku 1808. Wierchy, R. 27: 1958, s. 273-277. JAGER H.: Probleme und Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutischen Landeskunde, J. 195'8. Rec. MONIAK Jan, Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113-115. JUDENKO Konstanty: Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 277-281. JUILLARD Etienne: La vie rurale dans la plaine de Bas·se-Alsace. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni, Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 459--463. KAJAN Tadeusz: Fakty i ludzie. Ziel. Góra 1960. Rec. ŚWIRKO Stanisław. Dwie książki o Ziemi Lubuskiej, Liter. lud., 1960, nr 6, s. 49-51. KAJAN Tadeusz: "My nie Polaki, my Ślązaki" (O pracy wśród ludności rodzimej". Tyg. zach., 1959, nr 10, s. 4-5. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa: Kaszubi w czasach XIX-wiecznych przybyszów. Liter. lud .. 1959, nr 112, s. 17-22. KAMIŃSKI Edmund: Karna Młodech Kaszebów. (O działalności klubów młodych Kaszubów). Kaszebe, 1960, nr 15, s. I. KAPENIAK Józef: Krwawi i Hyrni. Warszawa 1959, LSW, s. 318. KOŁODZIEJSKA Barbara: Badania kultury ludowej Ziemi Lubuskiej. Rocz. Lubuski., t. 2:1960, s. 152-165', ilustr., rys. KOWALEWSKA Danuta: Iwanowice. Monografia miejsca, ludzi i czasów. Ziemia kal., 1959, nr 12, s. 7. KRZEWSKA Maria: O pochodzeniu księżaków. Not. pło'ckie, 1960, nr 1, s. 17-19. KRZESKI Stanisław: Na pobojowisku Jadźwingów (Mordy). Ziemia mazow., 1960, nr 2, s. 42--45. KUHN Walter: Siedlungsgeschichte Oberschlesiens. Wiirzburg 1954. Rec. Golachowski Stefan, Na marginesie badań W. Kuhna nad historią osadnictwa na Górnym Śląsku, Zar. śląs., 1959, z. 2, s. 93-98, tab. �278 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. BibLiografia etnografil poLskiej za lata 195911960 KRZYŻANOWSKI Urban: Przygoda na Kaszubach. "Silva Rerum" Kuchtów. Ręboszewo. Kaszebe, 1960, nr 19/20, IS. 5. KUKIER Ryszard: Z dziejów ws·i Trzebialino w powiecie miasteckim. Zap. koszal., 1950, t. 4, s. 20-40, tab. mapy. KULTURA Ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 743, 1 nlb., tab!. 8. ilustr. Rec. FORNALCZYK Feliks; Dokument kultury Wielkopolski, Tyg. zach., 1960, nr 36, s. 4. Rec. PROROK Leszek: Pomnikowe ,wydawnictwo, Tyg. kult., Orka, 1960, nr 45, s. 6. KULTURA Ziemi Złotowskiej. Poznań 1959, Wyd. Poznańskie, s. 66, 2 nlb., mapa 1. KUTRZElBA-POJNAROWA Anna: Prace nad mOOlog'rafią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 205-22.5, tab., mapy., Rez. Sum. L. B. Pierwsza Sesja Naukowa poświęcona pradziejom Śląska. Z Otch!. Wieków, 19'5'9, z. l, s. 53-54. LAKOWSKI Leon B.: W walce z okrutnym losem (Wspomnienia z ruchu oporu na Kaszubach). Kaszebe, 1956, nr 22, s. 2, ilustr. LESZCZYŃSKI Józef: Z dziejów chłopów pogórskich. Zesz. nauk. UWr .. Ser. A, Nr 23, Hist., 1960, z. 3, s. 5-47, tab. Zsf. LIGĘZA Józef: Kultura grupy górniczej. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 83-92. ŁĘGA Władysław: Etnografia okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 267-275. Tenże: Okolice Świecia, Gdańsk 1960. Rec. MALICKI Longin, Kaszebe, 1960, nr. 23, s. II, ilustr. ŁUKASZEWSKI Antoni: Materiały archiwalne do problematyki migracyjnej na Warmii i Mazurach w XIX i początku XX wieku. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 237--'244. ŁUKOWICZ Henryk: Zabory i "Zabory". (Ziemia zaborowska w pow. Chojnice i poświęcone jej czasopismo). Kaszebe, 1960, nr 23, s. I, ilustr. MARTUSZEWSKI Edward: Nauka niemiecka a folklor Mazur i Warmii. Liter. lud., 1959, nr 314, s. 47-51. MATERIAŁY zachodnio-pomorskie. T. 3, Szczedn 1957 (druk ukończ. XI. 1958); t. 4, Szczecin 1958 (druk ukończ. X. 1959), Muzeum Pomorza Zachodniego, s. 524, 1 nlb. tabl. 54. MORAWSKI Tadeusz: Na Warmii i Mazurach w 1920 roku, wspomnienia plebiscytowe, Za i przeciw, 1960, nr 37, ~. 7. NASZ Adolf: Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląs. Kwart. Hist., Sobótka, 19,58, nr 3, s. 363-408, ilustr., rys., mapy, ihn. s. 527. NIZIŃSKA Irena: Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956. Ref .. Lud, t. 44:1957, s. 500-512. NOWAK Zbigniew: "Szwajcar,ia Kaszubska" A. D. 1898 (O reportażu sprzed 60 lat). Kaszebe, 1959, nr 2, s. 1-2. NOWAKOWSKI Stefan: Z aktualnych przeobrażeń wsi opolskiej. Kul. i Spa!., 1959, nr 4, s. 31-51. NOWOSZ Witold: Gospodarka rolna w Klonowej. Pr. i Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 75-99, tab. mapa. Res. OLBROMSKI Mieczysław: Skarby dra Kadyla. (Zbiory etnograficzne związane z historią ziemi jasielskiej). Orka, 1960, nr 13, s. 6. ORZECHOWSKI Kazimierz: Zabełtów i Krasne Pole. Studia i Materiały �Bibliografia etnografii polskiej za lata 279 1959(1960 z Dziejów Śląska, t. 2: 1958. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283. 243. OSTOJSKI Tadeusz: Volkslexikon. (Wybór haseł dotyczących Polski). Warmia i Mazury, 1960, nr 6, s. 22. 244. PILICHOWSKI Jerzy: Tajemnica słupskiej ziemi. Pojedzeme na Kaszube do Kluk. (Słowińcy). Odgłosy, 195'9,nr 9, s. 5--6, ilustr. 245. PIOTROWSKA Irena: We wspólnym domu. (Współżycie Kaszubów z ludnością napływową). Kaszebe, 1959, nr 9, s. 1. 246. PODLASZEWSKI F,ranciszek: Historia Dziemian. Kaszebe, 1960, nr 8, s. I, nr 9-io, s. II. 247. POLAŃSKI Antoni: Oświata i kultura polska w Raciborzu. Biul. naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 50-51. 248. REINFUSS Roman: Problem Karpat w badaniach kultury ludowej. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 3-11, ilustr. mapy. Oprac. Zofia REINFUSSOWA. Sum. s. 116. 249. REWSKI Zbigniew: Dwa nieznane rysunki z XIX wieku z obszaru Mazur i Warmii. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 219-223, ilustr. Krat. sod. Sum. 250. ROCZNICA plebiscytu (na Warmii i Mazurach). Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 27-30, ilustr. tab. 251. ROZENKRANZ E.: Granice Kaszubszczyzny. Kaszebe, 1959, nr 8, s. I-II, mapa. 252. ROZENKRANZ R.: Z naj dawniejszych dziejów Skarszewa. Kaszebe, 1959, nr 12, s. II, mapa. 253. ROŻAŃSKI Stanisław: Bursztyn. Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 7-10, lustr. 254. SOŁOMOWA Luba: Olsztyński Instytut Gallupa. (Badania socjolog·iczne środowiska wiejskiego na Warmii i Mazurach). Orka, 195'9,nr 42, s. 3. 255. STELMACHOWSKA Bożena: Wieś Kluki na tle badań dotyczących znaków zwoławczych na Kaszubach. W.: Słowińska wieś Kluki. Poznań 1958. Rec. WIŚNIEWSKI Jerzy: O początkach wsi Kluki. Studia Mat. Dz'iejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 479-485. 256. SZWENGRUB Lili Maria: Kształtowanie się kultury dni;;, codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 274-276. 257. SZYFELBEJN Zofia: Chłopska gospodarka .roLna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej. Etnogr. pol. t. 2:1959, s~232-240, ilustr., rys. 258. ŚWIDERSKA Alina: Wspomnienia z plebiscytu (na Wa'rmii i Mazurach). Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 6-7. 259. ŚWIRKO Dobrosława: Wędrówka z magnetofonem (po Pomorzu Zachodnim). Turysta, 19'60,nr 18, s. 10, ilustr. 260. SWIRKO Stanisław: Z problematyki folkloru Pomorza Zachodniego. Liter. lud., 1960, nr 45, s. 12-16, ilustr. mapy Krat. izłoż. s. 91. Zsf. s. 93; Folklo'!' podlaski w Mazowszu Kolberga. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 13-15. 261. WILCZEWSKI Herbert: Z problematyki etnografii okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 277-280; Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku, Lud, t. 4:1957, s. 5'6-74. Sod.s. 620-622. Sum. s. 603-605. 262. WŁODARCZYK A.: O pracy i zamierzeniach Wydziału Kultury WRN w Łodzi w dziedzinie twórczośoi ludowej. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 117-121, ilustr. 263. WOJDAK Jan: Siostra Fabiola i "Habsburgi". Besko, pow. sanocki). Wieści, 1939, nr 2, s. 3. (Stosunki panujące we wsi �280 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 264. WOLFRAM Daniel, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczec. 1958, z. 11/12, s. 137-143. 265. WOŁOSZYNOWSKI Julian: Opowiadania podolskie. Warszawa 1960. PIW s. 236. 266. WOJCIK Adam: Renesans regionalnej kultury Pogórza (karpackiego). Wieści, 1959, nr 13, s. 9, ilustr. 267. ZAJĄCZKOWSKI Stanisław: Opactwo "Na Łęczyckim grodzie" i jego uposażenie. Przyczynek do dziejów osadnictwa dawnej ziemi łęczyckiej w XI w. Rocz. Łódź, t. 1:1958, s. 283-300. 268. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Badania klonowskie jako przyczynek do badań nad regionem łódzkim. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódż, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 5-15. Tekst również w jez. francuskim.; Zakres badań etnograficznych nad regionem łódzkim. Osiągnięcia i postulaty badawcze. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 11-18. 269. Z DZIEJOW Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, s. 192, tabl. 16. 270. ZIERHOFFER Karol: Brzmienia ludowe nazw wsi w powiatach opatowskim i sandomierskim. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 106-121. 271. ZWARDON Andrzej: Na tropach przeszłości (kaszubskiej). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 2, ilustr. VI. OPRACOWANIA I MATERIAŁY PROBLEMOWE ETNOGRAFII POLSKI Z ZAKRESU A. KULTURA MATERIALNA 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi. 272. BOROWSKI Wacław: Marksizm a gos.podarka chłopska w okresie przedrewolucyjnym. Rocz. Pol. Tow. Ekon., R. 195'8/1959, s. 189-208. Sum. s. 424--425. 273. BORTKIEWICZOWA Filomena: Nadziały i powinności chłopów pańszczyźnianych w dobrach prywatnych Królestwa Polskiego. Warszawa 1958. Rec. STANKIEWICZ t'bigniew. Prz. his1., 1959, z, 3, s. 623~628. 274. BURSZTA Józef: Niektóre problemy "Atlasu kultury ludowej Wielkopolski". Sprawy Ośw. Kult. Woj. pozn., 1960, s. 152-167. 275. BURSZTA Józef: Od osa,dy słowiań'skiej do wsi współczesnej. Wrocław 1958. Rec.: KUSINSKI Witold. Prz. geogr., 1959, z. 2, s. 412-414. DĄBROWSKI Henryk, Górska-Gołaska K.: Rocz-i his1., R. 25:1959, z. 2, s. 345-351. LALIK Tadeusz: Kwart. His1. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 679-682. LIS Jan: Tysiąc lat wsi. Orka, 1959, nr 16, s. 6. STYŚ Wincenty: Prz. Hist., 195'9, z. 2, s. 370374. WIELGOSZ Zbigniew: Rocz.-i Dziejów społ. gosp., t. 22: 1960, s. 363-368. 276. GOLDBERG Jakub: Gospodarstwo mieszczan-rolników w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Rocz. łódz., t. 2: 1959, s. 163-186, tab. 277. KOWALIK Danuta: Konferencja IG PAN poświęcona geografii osadnictwa wiejskiego w dniach 16-17. V. 1958 r. Prz. geogr., 1959, z. l, s. 210-212. 278. LISIŃSKI Henryk: DREWNIAK Bogusław: Źródła do historii kultury materialnej wsi na Pomorzu Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie. Szczecin 195'9, z. 8/9, s. 157-170. Zsf. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 281 279. LIBISZOWSKA Zofia: Gospodarstwo wiejskie w Polsce w XVII w. w opinii cudzoziemców. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 277-298. Res. 280. PRANDOTA Wiktor: Rozwój gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Krótki zarys. Warszawa 1960. PWRiL s. 211, 1 nlb., ilustr. 281. SEWERYN Tadeusz: Łowieckie sposoby wabienia. Lud, t. 45:1958J59, s. 223263, ilustr. rys. Rez. s. 609-610. Sum. s. 591-592. 282. SUCHENI-GRABOWSKA Anna: !fateriały do dziejów kultury materialnej chłopów w województwie sieradzkim i ziemi wiNuńskiej w XVI wieku. Cz. II. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 217-340., ilustr. rys. tab. Rez. Sum. 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo. 283. ALEKSANDROWICZ Walenty: Statut rybaków z Kuźnicy w roku 1898. Tyg. mor,s., 1959, nr 52, s. 7. 284. BARANOWSKI Bohdan: Chów trzody chlewnej w Łęczyckiem w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 375417, ilustr. tab. Rez. Sum. 285. BARANOWSKI Bohdan: Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 99-148. 286. BIELENIN Kazimierz, PIASKOWSKI Jerzy: Radliczka z Igołomi. Spraw. archeo!., t. 5 :1959, s. 273-279, ilustr., rys. sod. Sum. 287. BRONICZ Stanisław: Pług a konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim. Etnogr. po!., t. 3:1960, s. 121-124. rys. Sum. 288. BIERNACKA Maria: Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w. Etnogr. po!., t. 2:1959, s. 241246, ilustr. 289. DOBROWOLSKI Kazimierz: Kultura .pa.sterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina międzynarodowej współpracy naukowej. Streszcz. ref., Wierchy, R. 28:1959, s. 217-221. 290. GORZYŃSKI Stefan: O pastwiskach i wypasach śródleśnych w górach i na równinach w dawnej Polsce. Prz. hadowl., 1960, nr. 1, s. 25-28, ilustr. 291. GORZYŃSKI Stefan: Z dziejów rybołówstwa śródlądowego dawnej Rzeczpospolitej. Gosp. rybna, 1959, nr 1, s. 36, nr 2, s. 31-32, ilustr.; nr 4, s. 30-31, ilustr., nr 5, s. 30--31, ilustr., nr 6, s. 30; 1960, nr 1, s. 29-.'30. 292. KOSTROWICKA Irena: Narzędzia i maszyny rolnicze w Królestwie Polskim przed uwłaszczeniem. Zesz. Nauk. SGPiS, 1960, z. 19, s. 49-66. Sod. Sum. 293. KOTULA Franciszek: Bartniczy ród Sudołów. Streszcz. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 329-340, ilustr., rys. Rez. Sum. 294. KUCHARSKA Jadwiga: Obrona pracy doktorskiej (Bronisławy Jaworskiej pt. Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich). Zesz. nauk. UŁ.., Nauki humanist.-społ., 1960, z. 15, s. 25'7-258. 295. LENCZOWSKI Franciszek: Hodowla owiec w Żywiecczyźnie w XVIII w. Małopol. Studia hist., 1958, z. 314, s. 89-98. 296. MAZURKIEWICZ Józef: Zabytek prawa bartnego w Wierzchowicach z ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej. Czas. prawno-hist., t. 10:1958, z. 2, s. 291-302. 297. NASZ Adolf: Narzędzia żniwn€ w Polsce. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 309-328, ilustr., rys., mapy. Sum; 298. NOWOSZ Witold: Drewniany pług z Orawy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. �282 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 w Łodzi. Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 15~/157, ilwtr. Res. Ręczne sieczkarnie. Pr. Mat. Muzeum Archeall. Etnogr. Łódź, Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 301-303, rys.; Stodoły o konstrukcji wewnątrzsochowej we wsi Czarnocin powiatu łódzkie.go. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 175-180, ilustr. Res. T,rzepacz do lnu. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 171-173, rys. Res. 299. PASTERSTWO Tatr Polskich i Podhala. T. l. Fizjografia i geografia pasterstwa. Wrocław 1959, Oss., 1'>. 224, 2 nlb., tabl. ilustr. T. 2 Pastwiska podgórskie i górskie. Teraźniejszość i przyszłość. Wrocław 1960, Oss. s. 209, 3 nlb., tabl. 66. 3. Pożytwienie 300. DEKOWSKI Jan Piotr: Pożywienie s. 3, 10. 4. Przemysł ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1960, nr 12, ludowy, rzemiosło wiejskie i małomiasteczkowe (ohróbka surowców) 301. ADAMUS Krystyna: Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowsz~yźnie. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 254--259, ilwtr. 302. GAJEWSKI Leszek: Z badań nad wyspecjalizowanym garncarstwem okresu późnolatefuskiego i rzymskiego w dorzeczu górnej Wisły. Spraw. archeo!., t. 5:1959, s. 281-302, ilustr., rys. Sod. Sum. 303. KLONOWSKI Franciszek Alfons: Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Wa'rmii, Mazurach i Powiślu. Rocz. Olsz1., t. 2:1959, s. 173-193, ilustr. Kwart. Sod. Sum. 304. LECHOWA Irena: Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie). Łódź. Studia etnogr., T. 2:1960, s. 5---44, ilustr. rys. tab. Res. 305. ŁUCZAK Czesław: Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej. Lud, T. 41:1954. Rec. Francić Mirosław, Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 396/397. 306. MISIŃSKA Maria: Folusz ręczny z pow. koneckiego. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 71-72, rys.; Staciwy - dawny typ warsztatu z Lubochni, pow. Rawa Mazowiecka, woj. łódzkie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź., Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 297-300, ilustr., rys. Tkactwo w Rzeczycy. W: Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. Wrocław 1958. Rec. TURNAU Irena. Kwart. His1. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. 307. MUSIANOWICZ Krystyna: Podkowy końskie źródłem do zagadnień handlu w okresie wczesnośredniowiecznym. Z Otchł. Wieków, 195'9, z. 4, s. 259-264, ilustr. 308. REINFUSS Roman: Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym. Etnogor. pol., t. 3:1960, s. 329-1350, rys., mapa. Res. 309. SEWERYN Tadeusz: Życie obyczajowe stolarzy sławińskich (wedle księgi Cechu Stolarskiego w Skawinie z lat 1799-1841). Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 177-179. 310. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: O niektórych bogactwach mineralnych na ziemiach Mazur i Warmii, eksploatowanych w przeszłości. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 435---441. 311. TRAWKOWSKI Stanisław: Młyny wodne w Polsce w XII wieku. Kwart. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 62-86, rys. Zsf. �Bibliografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 283 5. Odzież 312. BOŻYK Eugeniusz: Z historii ubiorów w Polsce. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 445-449, rys. 313. DEKOWSKI Jan Biotr: Czepce łęczyckie. z.iemia łęcz., 1960, nr 4, s. 3, ilustr., ry's.; ,,0 dulicie" czyli kaftanie łęczyckim, ibidem, 1960, nr 10, s. 8, rys.; O ludowym stroju łęczyckim, ibidem, 1959" nr 4, s. 4-5, rys. 314. DEKOWSKl Jan Piotr: Strój sieradzki. Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. 74, tabl. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4 Mazowsze i Sieradzkie. Z. 6. 315. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1959, z. 8/9, s. 51-92, ilustr. mapy Zsf. 316. DUDKIEWICZ Józefa: Rola stroju w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 241-248. Res. 317. GAJEK Józef: Przedmowa do pracy: BożenyStelmachowskiej, Strój kaszubski - Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, zesz. 2. Wrocław 1960, s. 3 wyd. PTL. 318. GLAPA Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Rec. CHMIELOWSKI Stanisław Studia. Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 539-540. 319. IWANOYKO Eugeniusz: Donna di Posnania. Strój mieszczki poznańskiej z 1590 r. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 309-'316, ilust.r. Zsf. 320. KLONOWSKI A. Strój warmiński. Atla,s Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Cz. 1. Pomorze i Warmia. Z. 3, s. 62, 3 nlb., tabl. 2, ilustr. Wyd. PTL. 321. MICHEJDA Barbara: Polskie Stroje Ludowe. Poznaj Świat, 1960, nr 9, s. 3336, ilustr. 322. MODZELEWSKA Teodora: Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. Rec. Książki o Warmii i Mazura-ch. Warmia i Mazury, 1959, nr 11, s. 27-28, ilustr. 323. MROZIŃSKA Stanisława: Ubiory europejskie w XI-XV w. Mówią Wieki, 1959; nr 4, S. 46-48, nr 5, s. 45-48, ilustr. 324. NASZ Adolf: Dawny dolnośląski strój ludowy. Rocz. wrocł., t. 2:1958, s. 15'9188, ilustr. 325. SEWERYN Tadeusz: Strój krakowiaków wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz. 5 Małopolska Z. 9, s. 100, tabl. 2, ilustr., PTL Wrocław 1960. 326. STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, z. 2, Wrocław 1960. PTL. 327. ŚWIEŻY Janusz: Strój podlaski (nadbużański). Wrocław 1958 (druk. ukończ. II. 1959). Pol. Tow. Ludoznawcze, s. 48, 3 nlb. tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4, Mazowsze, Z. 5. 328. WIECZOREK Barbara: Pas na kontuszu. (Strój polski), Wiedza i Życie, 1960, nr 12, s. 758-760., ilustr. 329. ZAGORNA Barbara: Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 266-273, ilustr. 330. ZIEMACKI Władysław: Materiały do historii młodzieży z lat 1818-1863. Wrocław 1956. Rec. TURNAU Irena, Lud, t. 45:1958/59, s. 399-402. 6. Budownictwo, sprzęty 331. BARANOWSKI Bohdan, BARTY S Julian: Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 113-147, ilustr., rys., tab. Res. �284 Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 332. BERNASIKOWA Maria: Z historycznego archiwum. Opisy chałup oraz karczmy, wybrane z inwentarzy wsi Modlnica Wielka. Pol. Szt. lud., 1959 nr lI2. s. 76-78. 333. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo na "sochy" w Wielkopolsce jego zanik. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. R. 5:195'7, nr 3/4. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21:1959, s. 233-235. 334. DEDERKO Bohdan: Dzieje pługa. Nowe Roln., 1960, nr 13, s. 30-31, ilustr. rys. 335. DEKOWSKI Jan: Kuchnie z "nalepą" na wsi łęczyckiej. Ziemia Łęcz., 1960, nie l s. 3, ilustr. Wnętrze chaty jasieńskiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. Etnograficzna, 1958, nr 2, s. 45-89, ilustr. rys. tab. Res. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia. Lud, T. 45: 1958/59, s. 384-386. 336. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki budownictwa ludowego Warmii. Mazur i Powiśla w świetle badań niemieckich. Rocz. olszt., T. 3:1960, s. 189217, ilustr., rys. Krat. sod. Sum. 337. DUBIEL Ludwik: Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 63-82, ilustr., rys. 338. DUMA Zdzisław: Drewniane spichrze ziemi opolskiej. Prz. zboż.-młyn., 1959, nr 6, s. 187-188, ilustr. 339. FITZ Ryszard: Budownictwo wiejskie. Tyg. zach., 1959, nr 17, s. 9. Rez. Sum. 340. JAŁOWIECKI Bohdan: Praca dla etnografów. (Uwaga o budownictwie wiejskim). Kierunki, 1959, nr 27, s. 2. 341. KLONOWSKI Franciszek: A.: Mazurskie chałupy podcieniowe. Kom-y mazur.-wa,rm., 1960, nr 3, s. 372-394, ilustr., rys. 342. KOSTRZEWSKI Józef: Haczyki do wędki z błyskawicą. Etnogr. pol., t. 3:1960. s. 25'6-264, rys. Sum; Kilka uwag o ,sidłach wczesnośredniowiecznych i współczesnych ludowych. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 59-65, ilustr. Res. 343. KWAŚNIEWICZ Władysław: Rozwój wnętrza domu chłopskiego z ziemi krakowskiej w latach 1880-1956. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 310-328, ilustr., rys. Rez. Sum. 344. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Terytorium Słowian północno-zachodnich w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem ludowym. Streszcz. ref. Szczecin 1960, ~. 617, s. 117/118. 345. MOJZYCH Sława: Konferencja w sprawie ochrony i inwentaryzacji drewnianego budownictwa ludowego na Warmii i Mazurach. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 321-323. 346. NADOLSKI Lubomir: Refleksje nad projektami budownictwa wiejskiego. Budown. wiej s., 1960, nr 12, s. 3-4, ilustr. Stan badań nad budownictwem wiejskim Opolszczyzny. Spraw. Wrocław TN, Ser. A., R. 11:1956, s. 30-31. 347. PIEŃKOWSKA Hanna: Zagadnienie ochrony budownictwa drewnianego ziem gór'skich. Postępy nauk roln., 1959, nr 6, s. 79-96. ilustr. 348. POKROPEK Marian: Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od połowy XIX wieku do chwili obecnej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 260-267, ilustr. 349. SNAJDER Stanisław: Architektura współczesnych budynków wiejskich i jej powiązania z krajobrazem. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 26-29. 350. SERAFIN Stanisław: Architektura i krajobraz wsi. Warszawa 1958. Rec. J. S.: Książka o planowaniu osiedli wiejskich. Archit., 1959, nr 3, s. 117. �Bibliografia etnografii po!skiej za !ata 285 1959/1960 SOBISIAK Walerian: O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku. Lud, t. 44:1957, s. 343-348. 352. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo Słowińców. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 78, ilustr. 353. TŁOCZEK Ignacy: Pierwiastki ludowe w polskiej architekturze wiejskiej. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 23-26, ilustr. 354. TRZECIAK Józef: Zadania służby architektoniczno-budowlanej na odcinku wiejskim na rok 1960. Budown. wiejsk., 1960, nr 3, s. 1-3, ilustr., tab. 351. 7. Transport i komunikacja 355. GÓRZYŃSKI Stefan: Spław 1959, nr 29, s. 4-5, ilustr. wiślany w Polsce dawnych wieków. Turysta, B. K U L T U R A S P O Ł E C Z N A 1. Prace ogó1ne z zakresu kultury społecznej KULTURA ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960. Rec. IWASZKIEWICZ Jarosław: Wielkopolska. Życie Warsz., 1960, nr 236, s. 4. 357. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O właściwy stosunek do kultury ludowej. (Teoria i praktyka prac etnograficznych). Wieś współcz., 1959, nr 11, s. 65-75. 35'8. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Społeczność wiejska. Wyd. 2, Warszawa 1958. Rec. BIERNACKA Maria: Książka dla naukowców i działaczy. Wieś współcz., 1959, nr 4, s. 167-160. 359. ZAWISZA Alicja: Kobieta w kulturze i obyczajach Polski XV wieku. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 118-146. 356. 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne 360. 361. 362. 363, 364. 365. 366. DROZDOWSKA Wanda: Przemiany w dziedzinie tradycyjnych wierzeń w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 279295. Res. FLIZAK Sebastian: Sidziniarki. Przyczynek do historii ruchu religijnego wśród górali. Lud, t. 44:1957, s. 340-343. MAJKOWSKA Damrota: Kolebka ruchu młodokaszubskiego (Gdańsk). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 1-2. PÓŹNY Walter: Mazurska Partia Ludowa. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 135-147. SOCHA Zbigniew: Kaznodziejstwo w opałach. Religijność wiejska. Biblijna zgaduj zgadula. Prz. kult., 1959, nr 26, s. 1-2; nr 27, s. 12; nr 28, s. 8. SYCHTA Bernard: Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Roczn. gdański, z. 17/18; 1958/5'9, s. 223-251, nuty, mapy. Rez. Sum. SZPAKOWSKI Zdzisław: Poglądy i aspiracje życiowe młodzieży wiejskiej. (Streszcz. odczytu). Zesz. nauk. KUL, 1960, nr 3, s. 120-121. 3. Struktura 367. rodziny STYŚ Wincenty: Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich. Lud, t. 44:1957, s. 137-152, tab., Sod. 626-627. Sum. s. 609~610; Współzależność rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa. Wrocław 1959. Rec. BARTOSIEWICZOWA S., Bronsztejn S., Prz. statyst., 1960, nr 2, s. 247-250, tab. �286 BibLiografia etnografit poLskiej za Lata 1959;1960 368. WALA WENDER Antoni: Zwyczaje i udziały ~adkowe 'chłopów we wsi Kargowa, powiatu kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVII w. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 145-156., tabl. Rez. Sum. 369. WIERZBICKA-MICHALSKA Karyna: Małżeństwa wśród chłopów w drugiej połowie XVIII wieku. Kult. i SpoI. 1959, nr 1, s. 125-144, tab. 4. Zwyczaje, Oibrzędy doroczne, roidzinne i inne. 370. BAZIELICHOWNA Barbara, Deptuszewski Stefan: "Szlachcice" i "dziady" zwyczajowe widowiska. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 20-40, ilustr. Sum. s. 117. 371. BŁACHUT Władysław: Hej kolęda, kolęda!... (Obyczaje związane ze świętami Bożego Narodzenia i Nowego Roku). Wieści, 1959, nr 5US2, s. 1, 6, ilustr. 372. BRODA Jan: Dożynki w Podbeskidziu. Zar. śląs., 1960, z. 4, s. 657---4561,nuty; Święta godowe na Podbeskidziu. Ibid. 1959, z. 1, s. 127-134. 373. BYSTROŃ Jan Stanisław: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVIXVIII. T. 1, 2, Warszawa 1960, PIW, s. 454, tabl. 61, ilustr. 374. DEKOWSKI Jan Piotr: Wywoziny i inne z,wyczaje weselne w Łęczyckiem. Ziemia łęcz., 1960, nr 9', s. 5; Obrzędy i zwyczaje weselne BorusÓ<W.Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 249-278, tab. nuty. Res.; Zdawiny i oczepiny. Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. 9, nu,ty. 375. DROZDOWSKA Wanda: Wspomnienie Ja'Sienicka (o zwyczajach i obrzędach w Jasieniu) Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 124-131. Res. 376. DUDKIEWICZ Józefa: Piotrkowskie wózki dyngusowe. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 149~152. ilustr. Res. 377. DUŻYK Józef: Emaus i Rękawka (~yczaj krakowski obchodu Rękawki). Turysta, 1959, nr 7, s. 5, ilustr. 378. GANSINIEC Ryszard: Dożynki ,starożytności klasycznej. Etnogr. pol., t. 3, 1960, s. 138-148. Sum. 379. GŁOWA Zofia: Wystawa obrzędów dorocznych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Pol. Szt. Lud., 1969, nr 1/2, s. 98-99, ilustr. Sum., s. 119. 380. GŁOSIK Jerzy: Jak pomóc duszy czyli o obrzędach pogrzebowych (Łużyczan). Mówią wieki, 1959, nr 1, s. 36-38, ilusfr. 381. HEJNOSZ Wojciech: O żniwach w Polsce przed wiekami. Z Otchl. Wieków, 1960, z. 4, s. 326~331, ilustr. 382. HOPPE Jan: Zaduszki war,szawskie. Stolica, 195'9, nr 44, s. 14-15, ilustr. 383. JANTOS Henryk: "Ludu mój nie chodź smutny!" (Odpust w Bieniszewie). Tyg. zach., 19'59, nr 39, s. 1, 3, ilustr. 384. KAWECKI Jan: Wesele augustowskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 36-43, nuty. 385. ŁOZIŃSKI Władysław: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku. T. 1-2. Kr. 1957. Rec. WONER Tadeusz, Nowe Prawo, 1959, nr 1, s. 78--80. 386. MALLEK Karol: Z mazurskich obrzędów ludowych. Warmia i Mazury, 1960, nr 12, s. 3.14,ilUStT. 387. NIEZGODA Piotr: Wspomnienia księdza generała (Zwyczaje wielkanocne na wsi galicyjskiej). Za i przeciw, 1959, nr 13, s. 6, ilustr. 388. OPOWIADANM., obrzędy i wierzenia ludowe na Mazurach i Warmii. Zapisała Barbara Fulińska, Władysław Gębik. Liter. lud., 1959, nr 3,/4, S, 70-83, ilustr., nuty. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 287 389. REINFUSS Roman: Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 167-169, ilustr. Sum., s. 184. 390. ROPPEL Leon: Chodzenie po "szczodrakach" na Kaszubach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 106-108. 391. RUDNICKI Bohdan: Przy choince, jemiole i palmie... (Zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem). Za i przeciw, 1959, nr 51-52, s. 18, ilustr. 392. STAFIŃSKI Aleksander: Słowiańska osada Gwda. Mieszkańcy, ich wierzenia i przesądy. Zap. koszal., 1960, z. 6, s. 27-30. 393. SYCHTA Bernard: Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 51-63. 394. TOKAŃCZYK Andrzej: Wigilia skandynawska. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 11. 395. UZIĘBŁO Maria: Rok obrzędowy w pow. siedleckim. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 46-51. 396. WAWRZYŃCZAK Henryk: Wesele wiejskie. Nad Wartą, 1960, nr 8, s. 5, ilustr. 397. WAYDEL-DMOCHOWSKA Jadwiga: Stół wielkanocny. Stolica, 1960, nr 16, s. 10-11, ilustr. 398. WOŹNIAK Maria: Wesele w Jamnie. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 44-50 ilustr. 399. ZWYCZAJE Ludowe 'ze Spiczyna i Zawieprzyc pow. Lubartów (Zapis) LINDERT Bronisława. Liter. lud., 1959, nr 516, s. 71-72. C. KULTURA DUCHOWA 1. Wierzenia, demonologia, religia. 400. BRZEZIŃSKI Tadeusz: Przesądy, wróżby, przepowiednie powszechne znane w Sieradzkiem. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 129-132. 401. BUNIKIEWICZ Witold: Żywoty diabłów polskich. Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 129, tab!. 4. 402. DŻEJGO: Z wyznań prelegenta. Odczyty o wierzeniach religijnych w Chinach organizowane przez Stowarzyszenie Atełstów i Wolnomyślicieli. Współcz., 1959, nr 3, s. 2. 403. GABAŁOWNA Lidia: Rekwizty czarowników sprzed 4000 lat. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 110~116, ilustr. rys. 404. GANSINIEC Ryszard: Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu. Lud, t. 44:1957. Sod. s. 622~624. Sum. s. 605---.607. 405. JAHODA Karol: O demonach, skarbnikach, duchach i legendach górniczych. Wiad. górn., 195'9, nr 12, s. 447-450. 406. JAHODA Karol: O górniotwie i skarbach zaklęty'ch Skalnego Podhala. Wiad. GÓrn., 1960, nr 1/2, s. 53-56. 407. KACZMAREK Lech: Istota i pochodzenie religii. Poznań 1958. Rec. WOJNAS Antoni. Tyg. powsz,., 1959, nr 6, s. 5. 408. KĄCKI Franciszek: Polska kultura rełigijna na Śląsku w latach 1870-1914. Za i przeciw, 1959, nr 22, s. 3, ilustr. 409. KLINGER Witold: Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicz, nych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej. Lud, t. 45:1958/59, s. 307314. 410. KOSTKA Stanisław: Nowy Rok na Kaszubach. Zwyczaje i wierzenia. Kaszebe, 1959, nr 1, s. 1, 3. �288 Bibliografia etnografii polskiej za [ata 1959/1960 411. KARCZ Władysław: Procesy czarownic w Zielonej Górze w wieku XVII. Rocz. lubuski, t. 1:1959, s. 114-145. 412. KRAJEWSKA Janina: Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Upadek pierwszych rodziców i wygnanie ich z raju. Argum., 1959, nr 23, s. 10-11; Potop. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 195'9, nr 39, s. 14; Przymierze Abrahama z Bogiem. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 1960, nr 44, s. 10. 413. WĘGRZYNOWICZ Leopold: F('rJorki. Etnl'gr. nol., t. 3:1960, s. 421--425. Res. Prace i poszukiwania etnograficzne w f,'wlecie limanowskim. Ibidem, t. 2: 1959, s. 361-371. Rez. Sum. 414. PISKOZUB Karol: Walka z cieniami (Znachorstwo w Polsce). Rozm. przepr. W.A. Prz. Kult., 1959, nr 26, s. 3. 415. ZĄBKIEWICZ-KOSZAŃSKA H. Anna: Cmentarzysko kultury łużyckiej w Łodzi - Rudzie Pabianickiej. Przegląd Archeologiczny, t. 10:1954-1956. Rec. DĄBROWSKI Jan, Archeolog. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 307-308. 2. Magia i wróżby 416. MATUSZEWSKI Józef: Egzorcyzmy "naczyń pogańskich" w czasach średniowiecznych. Archeol., R. 9:1957, s. 128-134. Krat. izłoż. Sergiusz KISLNICZ. Res. Jadwiga PACKIEWICZ. 417. TUWIM Julian: Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Warszawa 1960, Cz. s. 461, 3 nlb. • 3. Wiedza ludu 418. BIAŁY Zbigniew: Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 372-400, tab., mapa. Res. Sum. 419. SADZEWICZ Marek: Różdżkarstwo w gospodarstwie rolnym. Przem. Rolny, 1958, nr 10, 'S. 16-19. 4. Literatura ludowa (materiały i studia): powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśnie, bajki, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor pamiętniki chłopskie. mitologia, wojenny, 420. ALEKSANDROWICZ Walenty: Ludowe zagadki mazurskie. Liter., lud., 1959, nr 3/4, s. 84-86. 421. ANTONIUK Jakub: Baśnie i podania ludowe na Podłasiu. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 83-86. 422. BAZIELICH Wiktor: Sabała a powstanie chochołowskie. Wierchy, R. 27:195'8, s. 186-187. Cont. s. 356. Res. s. 359. Sod. s. 354. 423. BĄK Stanisław: O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku. Liter. lud., 1958, nr 213, s. 9-19. 424. BĄK W. PĘDZIŃSKI Zbigniew: Syn ziemi. Więź, 1959, nr 12, s. 58-63. 425. BIADUŃ Jadwiga: Opowiadania o ziemi Łukowskiej (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 87-----'88. 426. BIELAWSKI Ludwik, SADOWNIK Jan: Wybór pieśni ze wsi Giby pow. Sejny (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 58-----64. 427. BOJARCZUK S. - ALEKSANDROWICZ Alina: Elementy ludowe w twórczości Bojarczuka. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 39-44. PIĘTAK Stanisław: Poezja Stanisława Bojarczuka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. �Bibliografia 428. 429. 430. 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. 439. 440. 441. 442. 444. 445. 446. 447. 448. 449. 450. 451. 452. 19 - polskiej za lata 1959/1960 289 CHITIMIA 1. C.: Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszcz. Lud, t. 44:1957, s. 266-2B7. CHŁOP z rybą u klsięcia. (Gawęda ludowa ze Sląska Cieszyńskiego). Wieści, 1960, nr 13, s. 8. CIENIAK Mieczy-sław: Ballada o Borucie (w.) Ziemia łęcz., 1960, nr 4, s. 9, ilustr. BOTuta (rw). Tamże nr Z/3, s. 4, ilustr. CZERNIK Stanisław: Z zagadnień pisarstwa ludowego. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 33, s. 1, 4-5. CZYTANKI śląskie. Materiały ,regionaine dla szkół ogólnokształcących województwa katowickiego, opolskiego i wrocławskiego. Katowice 1960, Sląsk, s. 134. DS.: Literatura ludowa Ziemi Chełmskiej. Liter. lud., 1960, nr Z/3, s. 132-133. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs kapel ludOlWych,piosenkarzy i gawędziarzy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 305-306. DEMBY Ryszard: O rytmice poezji ludowej Warmii i Mazur. Warmia i Mazury, 1960, nr 11, s. 26-27. DERDOWSKI '(Jan Hieronim) Jaros'z: O panu Czorlinscim co do Pucka po sece jachol. Zełgał dla swojech druchów ka,szubsciech. Gdynia 1960, Wyd. Morskie, s. 167. DERDOWSKI H. ROPPEL Leon: Nie~nany utwór Derdowskiego? Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. III, Hustr. DŁUGOSZEWSKI Bronisław Mróz: Przypowieści osobliwe, półzmyślone, półprawdziwe. Warszawa 1959, LSW, s. 342. FLIZAK Sebastian: Opowieści ludowe z gór. Wierchy, R. 27:1958, s. 172-186, ilustr. Cont.s. 336. Res. s. 358-359. Sod. s. 354. FRYCZ OWA Maria: Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej. Lud, t. 45:1958/59, s. 263-306, tab. Rez. s. 611-612. Sum. s. 59~94. GADKA o kole o robocie na dole (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 44-46. GĘBIK Władysław: Poezja ludowa na Warmii i Mazurach. Orka, 1959, nr 22, s. 443. etnografii 6. GOLA: Jak ja zostół gazetnikiem. Kaszebe, 1960, nr 17, s. 6. GOŁUBIEW Antoni: Literat pisze o sprawach gospodarczych. Nowa i stara góralszczyzna. Kartki z Gorców. Tyg. powsz., 1960, nr 37, s. 5, nr 38, s. 4. GREB-KASZEBA R.: Gawor z grepy Ka'szebow (w). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 3, Hustr. HAJDUK Mikołaj: Zagadki białoruskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81-82. HERNAS Czesław: W poszukiwaniach ludowych źródeł literatury: folklor stróżewski. Zesz. nauk. U.Wr., nr 28, Ser. A. German wratislav., 1960, z. 6, s. 3-36, Zsf. HISTORIA kamienia znad jez. Gardno. Zapisała Zofia J a w o r ska. Liter. lud., 1960, nr 415, s. 35. HOESICK Ferdynand: Legendowe postacie zakopiańskie. Warszawa 1959, PIW, s. 720, tab!. 17. JAKUBOWSKI Jan Zygmunt: O Lucjanie Rydlu. (W związku z wystawieniem "Zaczarowanego koła" w Warszawie). Polonist., 1959, nr 3, s. 47-49. JASICZEK Henryk: Humoreski beskidzkie. Katowice 1959. Rec. BRODA Jan. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 102-103. JEŻOWSKI Andrzej: Powieści ludu orawskiego. Kraków 1960, Wyd. Lit., s. 194. Lud, t. 51, 1967 �290 BibHografia etnografii potskiej za tata 195911960 45'3. KAJAN Tadeusz: O potrzebie serdecznej troski. (Ludowe piśmiennictwo rodzime zachodnio-północnej Polski jednym z głównych tematów na III Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich). Życie liter., 1960, nr 36, s. 10. 454. KAJKA Michał: Zebrałem snop plonu ... Warszawa 1958. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 94-95. 455. KALTENBERG Lew: Poezja morskich regionów. (Tematyka morska w poezji ludowej). Tyg. mors., nr 39, s. 11. 456. KAPEŁUS Helena: Kaszubskie podanie o Czeszku. Liter. lud., 1960, nr 4/5. s. 21-24. Krat. sod. s. 92. Zsf. s. 94. 457. KARAŚ Mieczysław: Powieści ludu krakowskiego. Kraków 1959, Wyd. Lit.. s. 449. 458. KIPLING Rudyard: Słoniątko. Warszawa 1959, NK, s. 42. 459. KONIUSZ Izabella: Złota dzida Bolesłaiwa. Ziel. Góra 195'9. Rec. DOBROSŁAWSKA Maria: Z baśni i legend lubuskich. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5152; PĘDZIŃSKI Zbigniew: Baśnie nie baśnie. Rocz. lubuski, t. 2:1960, s. 330332. 460. KONIUSZ Janusz: O działalności folklorystycznej Lubuskiego Towarzystwa Kultury w Zielonej Górze. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 52-54. 461. KOPAŁKO Zbigniew: Ulubione bajki. Warszawa 1958. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 41. 462. KOSTYRKO Hanna: Klechdy domowe. Podania i legendy polskie. Warszawa 1960, NK, s. 322, tabl. 8. 463. KOSZYK Szymon: Pogwarki opolskie. Wesołe goudki i statecne łosprouwki jakotez róztomajte śpiywki ze stróń łodrzańskich. Katowice 1959, Śląsk, s. 151. Rec. SZOKALSKI Jan. Nowe K;siąźki, 1959, nr 12, s. 719-720, ilustr. 454. KOWNACKA Maria: O Bidzie i złotych jabłkach. Warszawa 1960, LSW, s. 66. 465. KRASZEWSKI Józef Ignacy: Bajki i bajeczki. Warszawa 1960, s. 162, tabl. 4. 466. KROLEWNA czarodziejka i inne baśnie polskie. Warszawa 1959, Polonia, s. 116, tabl. 12. 467. KRZYŻANOWSKI Julian: Do przysłów cieszyńskich. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 27-28; Kaszubskie przysłowie o niebie i piekle. Ibid., 1959, nr 1/2, s. 27-29; O dwu przysłowiach uprzyzwoiconych. Por. jęz., 1959, z. 1/2, s. 10-17; Po smacznym kąsku. Księga przy'słów polskich. Orka, 1959, nr 28, s. 7; U średniowiecznych źródeł przysłów polskich. Pam. liter., 1960, z. 3, s. 69-90; Ze świata przysłów. Tyg. demokr., 1959, nr 23-24, s. 6-7. 468. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa 1960, PIW, s.526, tabl. 16. Rec. ŚWIRKO Stanisław: Liter. lud., 1958, nr 2/3,s. 86-89; J. Z. J.: Nowe prace Juliana Krzyźanowskiego. Polonia, 1960, nr 6, s. 39. 469. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajka wierzeniowa. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 65-70. 470. KUCHARCZYK A., PIĘTAK Stanisław: Jantek z Bugaja poeta i muzykant. Orka, 1959, nr 18, s. 5. 471. KUPIEC J. - SIMONIDES Dorota: Bajki śląskie Jana Kupca. Liter. lud .. 1960, nr 6, s. 71-77. 472. LEWAŃSKA Izabela: O straszliwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem. (Informacja o pierwszym przekazie smokorzewskiego podania). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 25-26. 473. LIGĘZA Józef: Ludowa literatura górnicza. Katowice 1958. Rec. ADAMCZYK Maria. Prz. Zach., 1960, nr 2, s. 406-407. �Bibliografia 474. 475'. 476. 477. 478. 479. 480. 481. 482. etnografii polskiej za lata 19591196Q 291 LIGĘZA Józef (Zapisał): BERGMAŃSKA polityka ~w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 43-44; BERGMON przekonany (w). tamże 1958, nr 2/3, s. 46-47. CHODŹ do Ruhry (w). Zapisał Józef L i g ę z a. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 47; DONNERSMARCK was nie potrzebuje (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 49-50. LISZKA i wilk. Ze Śląskich gawęd. Ilustr. Danuta BOGUSZEWSKA-CHLEBOWSKA. Wieści, 1960, nr 42, s. 12. ŁĘGA Władyslaw: Legendy Pomo·rza. Gdynia 1953. Rec. BIERNACKI Andrzej, Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 65-66; ŚLĄSKI Kazimierz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 545-546. MAJKOWSKI Aleksander: Na smętórzu w GłÓwczecach. (Z "Remusa"). Kaszebe, 1960, nr 16, s. II. MAKOWSKI Tadeusz, FICOWSKI Jerzy: Makowskie bajki. Warszawa 1959, Arkady, s. 31, tab!. 11. MALINOWSKI Lucjan: Powieści ludu na Śląsku. Wyd. 2 pOpI. i uzup. Kraków 1954. Rec. GORSKI Ryszard. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 84-85. MAŁACHOWSKA Ewelina: Echa penetracji kulturalnych połsko-rosyjskich w przysłowiach. Jęz. ros., 1960, nr 3, s. 11-15. MAŁY Atlas gwar polskich: Oprac. przez Pracownię Dialektologiczną Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie. T. 3, cz. 1. Mapy 101-15'0 i 2 mapy pomocnicze. Cz. 2. Wstęp do T. 3. Wykazy i komentarze do map 101-150. Wrocław 1960, Os's. Cz. 1, map 58 w teczce. Oz. 2, s. IX, 166, ilustr. + s. 11 + 13. 483. 484. 485. 486. 487. 488. 489. 490. 491. 492. 493. 494. MAKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: Baśnie z bliska i z daleka. Warszawa 1959, NK, s. 189, tabl. 8. MASZOT W.: Kultura to beł młody las ... (w). Oprac. P. T. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. MORCINEK Gustaw: Jak gómik Bulandra diabła oszukał. Warszawa 1958. Rec. KRZYŹANOWSKI Julian, Liter. lud., 1958, nr 213, s. 82-84. LIGĘZA Józef, Zar. ślą s., 1959, z. 1, s. 137-138. MORCINEK Gustaw: Najciekawsza Opolszczyzna. (Regionalizm w literaturze). Rozm.przepr. Halina Lipowczan, Źycie warsz., 1959, nr 136, s. 3, ilustr. NARODZINY bogów i świąt - legendy i zwyczaje. ZaTZewie, 1959, nr 51/52, s. 6-7, ilustr. NĘDZA-KUBINIEC Stanisław: Sabałowe czasy. (Opowiadania). Warszawa 195'9, LSW, s. 235. Rec. BŁACHUT Wład)'isław, Wieści, 1959, nr 49, s. 9. NITSCH Kazimierz: Wybór polskich tek'stów gwarowych. Warszawa 1960, PWN, s. 378, mapa 1. Rec. BASARA Anna, Por. jęz., 1960, z. 10, s. 467-468. NOWAK Henryk: Teksty gwarowe z terenu województwa zielonogórskiego. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 43-48. PELC Janusz: Dawny folklor stróżowski. (Streszcz. ref. Czesława HERNASA i dyskusji). Pam. liter. 1959, z. 1, s. 320-322. PIGOŃ Stanisław: Jeszcze o tzw. Przepowiedni Wernyhory. Pam. liter. 1960, z. 4, s. 463-472. NIKLEWICZOWA Maria: Bojarka opowiada. Warszawa 1959, PZWS, s. 373, tab!. 16. NOWOBIELSKA Hanka: Gwiazdy (w). Jak się drzewiej ludzie lecyli. Śnieg (w). - Wesele skrzacikowe (w). Wieści, 1959, nr 4, s. 7-8. �292 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 495. OLEKSIK Klemens: Ozarowniea znad Bełdan. Warszawa 1959, NK, s. 171. Tenże. Drzewo życia (w). Warmia i Mazury, 1958, nr 8, s. 2-3, ilustr. Spotkanie w lesie. Fragm. pow. Tamże, nr 7, s. 2-3. 496. OLESZCZUK Aleksander: Zagadki z Podlasia. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81. 497. OPOWIADANIA kaszubskie. Teksty zapilsały A. SCIEBORA, Ewa KAMIŃSKA-RZETELSKA, Zuzanna TOPOLIŃSKA. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 64--67. 498. OPOWIEśCI ludowe z Krzyżanowic. Liter. lud., 19-58,nr 213, s. 74-81, ilustr. 499. ORACJE, pieśni i opowiadania opolskie. Zapisał Feliks PLUTA. Lite·r. lud., 1958, nr 2/3, s. 71-74. 501. O WIELKI mniłośd dwojga młodych. (Baśń ludowa z Przasnyskiego). Oprac. Alicja KORDEK. Pięć Rzek, 1960, nr 4, s. 1'6. 502. PESTKA Stanilsław: I cóż dalej, kopciuszku? (Literatura kaszubska). Kaszebe, 1959, nr 14, dod. s. I, ilustr. Spojrzenie wstecz. (Literatura kaszubska) tamże, 1960, nr 15, s. 1. 503. PIEPKA J. - PESTKA Stanisław: Poeta naszych stron. Kaszebe, 1959, nr 18, s. II, Bustr. 504. PIEŚNI, podania i bajki województwa szczeciń-skiego. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 36-64, ilustr., nuty. 505. PIWOWARCZYK Albin: Strach chłopa przenika (w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 48-49. 506. PODANIA LUDOWE z Milanówka i okolic. Zapisał i przygotował do druku Jerzy ŚLIZIŃSK1. Lite-r. lud., 1960, nr 1, s. 47-50. 507. PODANIE o pięknej Jegli, królowej szurpilskich jezior. Oprac. Antoni PATLA. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 88-91. 508. POEZJE Warmii i MaZUT. Warszawa 1953. Rec. BASARA Jan. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 93-94. 509. PIEŚNI górnośląskie (w). Zapisał Stanisław WALLIS. Liter. lud., 1958, nr 2/3, 's. 39-42. 510. ROMBOWSKI Aleksander: Polski wierszyk ludowy z dawnych czasów. Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 91. 511. ROMPSZCZY Jan: Weschło stednia (w). Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6, ilustr. 512. ROSIAK Elżbieta, ROSIAK Roman: Lubelskie zagadki ludowe ,w rękopiśmiennych zbiorach Hie,ronima ŁOPACIŃSKIEGO. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 24-31. 513. S. B.: Kaszebsko fafka. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. 514. SADOWNIK Jan: Teksty ludowe z Okrzei i Woli Okrzejskiej, pow. Łuków (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 213, s. 74-80, ilustr. 515. SAMSEL Roman: Kajki nad Smętkiem zwycięstwo. Pomorze, 1958, nr 20, s. 1. 516. SOBIERAJ Józef: Maria Wójcik samorodna chłopska poetka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. 517. STAFIŃSKI Aleksander: Podania z ziemi szczecineckiej. (Antologia) Liter. lud., 1960, nr 4/5', s. 28-33, ilustr. Krat. isod., s. 92. Zsf. s. 94. 518. STASZKOW Jan: Bryza (w). Drzewko (w). Gwiżdż (w). Ptoszk (w). Śmiech (w). Spokój (w). Kaszebe, 1958, nr 24, s. 2-4, ilustr. Kaszebsci teatr gwiżdże. Tamże, 1959, nr 1, s. 5. Zwidzenie (w). Tamże, 1958, nr 22, s. 3, ilustr. 519. SYCHTA Bernard: Biada Polsce prze Pomorsce. Przyczynek do paremiologii pomorskiej na podstawie słownika Gwar Kaszubskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 33-34. 520. SYCHTA Bernard: Drobna twórczość ludowa na Kociewiu. (Zagadki i łamigłówki). Rocz. glański, t. 17/18:1958/1959, s. 325-335. �BibLiografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 293 5'21. SZELBURG-ZAREMBINA Ewa: Królestwo bajki. Warszawa 1959, NK, s. 351, tabl. 8. 522. ŚLĄSKI Kazimierz: Wieś pańszczyźniana w świetle dawnych przysłów. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 120-127. 523. ŚWIRKO Stanisław: Biernat z Lublina, pierwszy paremiograf i bajkopisarz polski. Liter. lud., 1959, nr 5/6, ..,. 12-23. 524. ŚWIRKO Stanisław: Mazowsze w przysłowiach. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 1926; Z dziejów przysłowioznawstwa polskiego. Ibidem, 1959, nr 112, s. 122-128; Literatura ludowa na Ziemiach Zachodnich. Orka, 1959, nr 22, s. 5. 525. TEKSTY gwarowe. Tekst z Jankowa. Zapi..,. Joanna Zamościńska-Kucałowa. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 35'3-355. 526. TEKSTY gwarowe. Teksty z Suchowoli w pow. zamojskim. Oprac. Irena LESZCZYŃSKA, Zenon LESZCZYŃSKI. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 305-----306. 527. TRĄBA Wojtek: Gawędy. Wa,rszawa 1959, LSW, s. 118, tabl. 1. 528. TREPCZYK Jan: Kaszebsko mówa (w). Kaszebe, 1960, nr 18, s. 4, Zwątpieni (w~. Tamże, nr 19/20, s. 7. 529. WALLIS Stanisław: Przysło,wia i "pogodki" ludowe na Górnym Śląsku. Wrocław 1960, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. XXII. 530. WAWRZYNIAK Czesław: Śląskie przysłowia i powiedzenia ludowe z rękopisu nieznanej pracy Hermana KOELLINGA. Kiwart. opoI., 1959, nr 4, s. 94-104. Sum. s. 205-206. Zsf. s. 212. 531. WIDOWISKO Ludowe "Król Herod" z Ciechanowa pow. Siemiatycze. Zanotował i przygotował do druku Aleksander BŁACHOWSKI. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 92-107, nuty. 532. WITKOWSKI Zenon: Elementy antyczne w pol..,kiej zagadce ludowej. Eos, R. 5'0:1959/1960, z. 2, s. 187-207. 533. WOJCIECHOWSKI RY'Szard: Karczma i gorzałka w polskiej pieśni ludowej. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 89-98. 534. WAJDA Władysław: Jak się WaHnty Symcok z byckiem ścigali. Ziemia łęcz., 1960, nr 5, s. 9, ilustr. O wzorowym sołtysie. Tamże. nr 4, s. 5, ilustr. 535. ZIENIUKOWA Jadwiga: Sprawy języka i literatury .kaszubskiej w niektórych czasopismach regionalnych. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 23-26. 5. Muzyka ludowa, pieśni, tańce. 536. BARTOSIK Józef: Ze swojską melodią. (Powiatowy przegląd kapel i pieśniarzy ludowych z Łęczycy). Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. 8, ilustr. 537. BIELAWSKI Ludwik: Materiały muzyczne z teki pomorskiej Oskara Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1, s. 43-57. 538. BIELAWSKI Ludwik: System metrOirytmiczny polskich melodii ludowych. Muzyka, 1959, nr 4, s. 123-146, tab., nuty. Zsf., s. 165-167. 539. BRZEG Henryk: Nuty moje nuty, skąd się wy bierzecie ... (Koncert zespołów regionalnych CPLiA na scenie Sali Kongresowej w Warsza,wie). Teatr lud., 1960, nr 4, s. 246-247. 540. CICHOCKI Władysław: Z działalności Ludowego Instytutu Muzycznego za rok 1959. Por. muz., 1960, nr 3/4, s. 24----->25. 541. CZECHOWICZ J. KŁAK Tadeusz: Pieśń ludowa w twórczości Czechowicza. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 35-38. 542, CZERNIK Stanisław: Gęśl - in..,trument staropolskiej pieśni ludowej. Orka, 1959, nr 13, s. 5. �294 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 543. DANIŁOWSKI Władysław: Pieśń flisaków. Układ Adam SUZIN. Słowa Tadeusz STACH. Śpiew w szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 44. 544. DEKOWSKI Jan Piotr: Jabłoneczka na weselu łęczyckim. (Historia piosenki ludowej). Ziemia łęcz., 1960, nr 2/3, s. 5, ilustr., Iluty. 545. DEKOWSKI Jan Piotr: Początkowe fragmenty wesela łęczyckiego. Teksty i nuty piosenek zanotowała B["onisława DEKOWSKA. Ziemia h;cz., 1960, nr 5, ilustr., nuty. 546. DZIEWULSKA Maria: Piosenki ludowe. Kraków 1960, PWM, s. 21. 547. DYGACZ Adolf: Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Katowice 1958. Rec. LIGĘZA Józef, Zar. śląs., 195'9, t. l, s. 135-136. SZYMICZEK Franciszek: Słonko jasne za te czarne chmury... Kwart. opoI., 1959, nr l, s. 173-175. WERESZCZYŃSKI Stanisław: Piękno i historia w pieśni. Teall' lud., 1959, nr 3, s. 137-138. ELIASZCZUK Leszek: Gęśle to nie guśle. Ruch. muz .. 1959, nr 8, s. 39. 548. FEDEROWSKI Michał: Lud białoruski. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877-1905. T. 6. Pie&ni, Warszawa 1960, PWN, s. 595. 549. FURAŁY Jaskółki. Melodia ludowa z Warmii i Mazur. Oprac. F. Henryk WIŚNIEWSKI. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 7-8. 550. HADYNA Stanisław: Gdybym to ja miała. Układ Adam Suzin. Słowa Zdzisław PYZUK. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 39---40. 551. HADYNA Stanisław: Pięć piosenek "Śląska": Dziadek, Karlik, Swat, Wierzba. Leciała kaczynka. Kraków, PWM, s. 34; tamże: Wybór piosenek z repertuaru Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk. Kraków 1960, PWM, s. 87. 552. HEJ tam za górą. (Układ na trzygłosowy chór mieszany). Melodia rzeszowska. Zapisał Władysław Długosz. Oprac. Wacław LACHMAN. Teatr lud., 1959, nr 112, s. 59----{j1. 553. J. G.: Czy znasz instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 5, s. 265-266. 554. J. G.: Kapele ludowe. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 494. 555. JAWORSKA Zofia, STESZEWSKI Jan: Mazowszańskie piosenki z powiatów Piaseczno i Grodzisk Maz. Liter. lud., 1960, nr l, s. 36---46. 556. KOSMOWSKI Hieronim: Tańce wielkopolskie. Kraków 1960, PWN, s. 23. 557. LEYBICH-KRUSZYNA Anzelm: O piosence góralskiej. (Fragm.). Współcz .. 1959, nr 9, s. 12. 558. LINETTE Bogusław: Pieśni ludowe z Babimojszczyzny. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 24-30. 559. LISAKOWSKI Jarosław: Pieśni z Policka pow. Międzyrzec. Liter. Lud., 1960, nr 6, s. 31-34. 560. ŁOJEWSKI Ireneusz: Osiem utworów ludowych. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., Warszawa 1959, s. 61. 561. ŁUKASZEWSKI Leon: Dwie pieśni kaszubskie. Kraków 1959, PWN, s. 13. 562. lVIAGNUSZEWSKI Józef: Czeska i słowacka pieśń ludowa. Wrocław 1960, Oss., s. LIII, 224. 563. MARSZ weselny lubelski. Mel. ludowa. Oprac. Stanisław WICIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz. s. 32. 564. MAYZNER Tadeusz: Wyleciał ptaszek. Pieśń ludowa krakowska. Ukl. Adam SUZIN. Słowa Edward SZYMAŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 41. 565. MAKOSZA Edward: Jak zbieram pieśni ludowe. Turysta, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 566. MORCINEK Gustaw: Pieśń polska na Śląsku. Orka, 1959, nr. 48, s. 9. �BibLiografia 5'67. MUCHOWSKA 568. 569. 570. 571. 572. 573. 574. 575. 576. 577. 578. 579. 580. 581. 582. 583. 584. 585. 586. 587. 588. 589. 590. etnografii poLskiej za Lata 1959!1960 295 Teresa: Janosik-harnaś tatrzański w pieśni ludowej i poezji artystycznej polskiej i słowackiej. Spraw. Pozn. TPN, 1958, nr 1, s. 30-33. NA MOIM OGRODZIE. Ludowa dożynkowa z krakowskiego. Teatr. lud., 1960, nr 717, s. 443. NASZA Wisła. Pieśń ludowa Płocka. Układ Tadeusz MAYZNER. Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 24. NOWOWIEJSKI Feliks; Maria: Pieśni warmijskie mojego ojca. Śpiew w szk., 1959, nr 4, s. 214-221. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Druga młodość. (Pieśń Mazur i Warmii). Orka, 1959, nr 27, s. 8. OKRĘŻNE (w) Z dawnych ludowych pieśni. Ziemia łęcz., 1960, nr 7, s. 9. OLESZCZUK Aleksander: Muzyka i śpiew w teatrze ludowym Jędrzeja Cierniaka. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, s. 3-11, irustr. nuty. Tamże. Pięć pieśni balladowych zapisanych na Podlasiu. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, s. 89-94. ORACJA weselna. (Śpiewamy taniec chodzony). Staroświecki polonez zaściankowy. Oprac. Adam SUZIN. Śpiew w Szk, 1960, nr 4, dod. muz., s. 61-64. OSZELDA Władysław: Ambasador śląskiej ludowości. (Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca "Śląsk"). Orka, 195'9, nr 13, s. 1, ilustr. PELLOWSKI Alfons: Znaczenie i ocena kapel ludowych. Por. muz., 1960, nr 7./8, s. 16-18, ilustr. tab. PIEŚŃ o Kościuszce. (Dolnośląskie pieśni ludowe zebrane przez Józefa MAJCHRZAKA). Oprac. Feliks WIŚNIOWSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz., s. 28-31. PIEŚNI ludowe Warmii i Mazur. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 67-75. PIEŚNI weselne z Kierzkówki pow. Lubartów. Oprac. Aurelia MIODUCHOWSKA, Jan STĘSZEWSKI. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 48-58, nuty. PIETOW Tóna: Rebacko dumka (w). Kaszebe, 1960, nr 19120, s. 7. POSED myśliwy. Melodia ludowa z Mazowsza. Zapis. Witold JARMUL Oprac. Adolf WIKTORSKI. Z Piosenką, 1959, nr 1, s. 5'-7. PRZYŚPIEWKI kieleckie (weselne). Melodia od Buska. Oprac. Witols JARMUŁ. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 9. PRZYŚPIEWKI Rzeszowskie. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1960, nr 2, s. 3. SOBIESKI Marian; SOBIESKA Jadwiga: Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. Ref. Muzyka, 1960, nr 3, s. 30---41, nuty. SaWKA Alfred; ŚWIERC Piotr, WODNICA Stanisław: Pieśni opolskie. Na chór mieszany a cappo Opole 1959. Rec. DYG ACZ Adolf. Kwart. opal., 1959, nr 3, s. 119-120. SPEDOWY. (Pieśń pasterzy). Region kielecko-lubelski. Oprac. Jan CHOROSIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 1, dod. muz., s. 13-16. 'STEFANI Jan: Melodie z opery Krakowiacy i Górale. Kraków 1959; PWM, s. 26, tabl. 4. STEFAŃCZYK J., DEKOWSKI Jan Piotr: Walosek (Jan Stefańczyk) staroświecki muzykant rzeczycki, 1879-193'2). Łódź, Studia etnogr. T. 1 :1959, s. 103-111, nuty. STĘSZEWSKI Jan: Morfologia rytmów mazurko,wych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, s. 147-159, nuty. Zsf. s. 167-169. SWAT OŃ Józef: Muzykant y grajta juchy ... Weselne melodie ludowe z Mazowsza. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amator. Ruchu A'l'tyst., s. 40. �296 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 591. SWATOŃ Józef: Pieśni Spisza i Orawy. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 24. Rec. GRZYB Józef: Pieśni od gór i jezior. Teatr. lud., 1959, s. 365. 592. SWATOŃ Józef: StaTe krakowiaki. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst. Tenże: Wydawnictwa WDTL w Gdańsku. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej). Praca świetl., 1960, nr 11, s. 38-39. Tenże: W zielonym ogrodzie. Ludowa melodia warmińska. Z piosenką, 1959, nr 1/2, s. 11-14. 593. SZAŁASNA Anna: Badania folkloru muzycznego ziemi płockiej. Not. płockie., 1958, nr 9, s. 32-33; Z cyklu: folklor muzyczny ziemi płockiej. Pieśni na "Puste noce", ibid., 195'8, nr 10, s. 22--25. 594. SZURMIAK~BOGUCKA A:leksandra: Górole, górole, górolsko muzyka. Śpiewki Podhala. Kraków, PWM, s. 68. 595. ŚLICZNE goździki. Warszawska pieśń z XVIII w. Wg O. Kolberga. Śpiew w Szk., 1959, ńr 2, dod. muz., 26-27. 596. ŚWIERĆ Pio,tr: Z badań nad opolskim folklorem muzycznym w latach 1945-1959. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 161-170, Sum. s. 227. Zsf. s. 237-238. 597. TACINA JAN: Ze wspomnień o Londzianach. (Kapela ludowa). Zar. śląs" 1960, z. 1, s. 120-124, ilustr. 598. TRYPAN Barbara: Rżnie muzyka od ucha. (Konkurs kapel ludowych w Łodzi). Orka, 1959, nr 18, s. 9, ilustr. 599. WARSZA WA i Kra'ków. Melodia ludowa opolska. Podał Witold JARMUL Oprac. Wacław LACHMAN. Z Piosenką, 1960, nr 3, s. 7--8. 600. WAWRZYNIAK S., CIESIELSKI Władysław J.: Stanisław Wawrzyniak (wielkopolski dudziarz). Praca świetl., 1960, nr 9, s. 16-17, ilustr. 601. WIĄZANKA piosenek kurpiowskich i lubelskich. Oprac. Stanisław WRZESZCZYŃSKI. Z Piosenką, 195'9, nr 11/12, s. 2--6. 602. WIĄZANKA piosenek rzeszowskich. Oprac. Emil SOJKA. Z Piosenką, 1960, nr 6, s. 2--6. 603. WIELKI łowicki. Pejdziałaś dziewczyno. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1959, nr 6, s. 2-6. 604. WIERCIAK Zygmunt: Krakowskie wyrwasy. Kraków 1959, PWM, s. 27. 605. WOŹNIAKOWSKI Andrzej: Kołysanka warmińska. Słowa Maria ZIENTAROWA-MALEWSKA. Warmia i Mazury, 1960, nr 2, s. 22. 606. WROCŁAWSKIE zegary smutno biją. Dolnośląskie pieśni ludowe. Oprac. Feliks Wiśniowski, Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod. s., 78-80. 607. WYSZŁA dziewczyna. Stara pieśń ludowa z Krakowskiego. Oprac. Adam SUZIN, Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 30-31. 608. ZALECANKI. Pieśń flisacka - humorystyczna. Zebrał i zapisał Jan CHOROSIŃSKI, Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 37. 609. ZA STOŁEM paminki. Melodia i słowa ludowe. Podał Witold JARMUŁ. Oprac. Zdzisław NOWACKI, Z piosenką, 1960, nr 10, s. 6-8. 610. ZIMIŃSKA-SYGIETYŃSKA Mka: Kaszubskie bazuny "Mazowsza". Rozm. przepr. Andrzej PAWLUK. Ka.szebe, 1960, nr 23, s. 4, ilustr. 611. ŹALE dziewczyny. Pieśń ludowa lubelska. Układ ADAM SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, dod. muz., s. 10. 612. ŹEBYM ja wiedziała. Pieśń ludowa kujawska. Układ Adam SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod., s. 72. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 297 6. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 613. ABAKANOWICZ-KOSMOWSKA M., GUZE Joanna: Ceramika i tkanina. (Wystawa ceramiki i szkoły sopockiej i wysta.wa tkanin i projektów tkanin Magdaleny ABAKANOWICZ-KOSMOWSKIEJ w Warszawie). Nowa Kult., 1960, nr 17, s. 10. 614. BANACH Andrzej: Ociepka, mala;rz dnia siódmego. Kraków 1958. Rec. M. Z.• Zar. śląsk., 1959, z. 1, s. 139-140. 615. BARTOSIK Józef: Przed nowym konkursem łęczyckiej sztuki ludowej. Ziemia łęcz., 1960. nr 12. s. 2. 616. BASTIAN Alfons: Jak Gulgowscy odnowili przemysł ludowy na Kaszubach. Kaszebe, 1959. nr 5, s. 5; nr 6, s. 4; nr 7, s. 5. ilustr. 617. BAZIELICH Barbara: O opolskich haftach ludowych. Kwart. opoI., 195'9. nr 4, s. 133-144. ilustr. Sum. s. 207. Zsf. s. 213-214. 618. BAZIELICHOWNA Barbara: Garncarstwo starosądeckie. Pol. Szt. lud., nr 2, s. 94-114. ilustr., rys. Sum. s. 127; Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego (w Bytomiu). ibidem, 19,59,nr 1/2. s. 92-94. ilustr. Sum. s. 119; ibidem; T'radycyjna i współczesna !twórczość ludowa województwa katowickiego. (Wystawa w Bytomiu); ibidem, 1958, nr 2, s. 115-121. ilustr. mapa. Sum. s. 128; Współczesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem. Zar. śląs .• 1959, z. 1, s. 29-50. ilustr. 619. BEDNAREK S.: Wystawa sztuki ludowej regionu rawskiego. Ziemia łęcz .• 1960, nr 11, s. 6. 620. BERECKI Mirosław: Poznałem Nikifora Matejkę .... Kamena, 1959, nr 10. s. 6-7. 621. BIENIEK Józef: Chrońmy pamiątki sztuki ludowej. Wieści. 1959, nr 4. s. 6. 622. BŁACHOWSKI Aleksander: Sztuka ludowa na Podlasiu. Liter. lud .• 1960, nr 2/3, s. 9-12. Tenże. Współczesne wycinanki z Puszczy Białej. Pol. Szt. lud., 1958. nr 4, s. 195-202, ilustr. Sum. s. 253. Tenże. Z zadań nad sztuką ludową Opolszczyzny. ibidem. 1960. nr 1. s. 23-36, ilustr. rys. Sum. s. 63-64. 623. BŁASZCZYK Stanisław: Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski. Pol. Szt. lud., 1958. nr 1, s. 3-36, ilustr. mapa. Sum. dod. s. 1-3. 624. BUKOWSKA Janina: Pisanki polskie z X-XIII wieku. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 45--49, ilustr. rys. sum. dod. s. 3. 625. BRYCHCY J .• DUBIEL Ludwik: Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2. s. 69-72, ilustr. Sum. s. 118. 626. BUCZEK Lidia: KorOlI1ka ludowa w kolekcji przemysłowej. Prz. włókien., 1960, nr 9. Biu!. Inst. Wzorn. Przem., nr 6, s. 1--4, ilustr. 627. BUJNOWSKA D.-BŁACHOWSKI Aleksander: Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwójnych. Pol. Szt. lud., 1960. nr 2, s. 87-101, ilusk. Sum. s. 127. 628. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycia malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960. z. 3. s. 280-284, ilustr. 629. CHĘTNIK Adam: Niektóre wieści znad Narwi. (Ruch regionalny na Kurpiach). Pięć Rzek, 1959, nr 1. s. 13-14. 630. CIESIELSKI Władysław J.: Wielkopolscy twórcy ludowi sprzedawać będą swoje dzieła. Orka, 1959. nr 10. s. 5, ilustr. 631. CHMIEL E., KOTULA Franciszek: Emilia Chmiel (wspomnienie pośmiertne). Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 106-110, ilustr. Sum. s. 128. 632. CZAJKOWSKI Jerzy: Ozdobne ule skrzynkowe. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 206-210, ilustr. Sum. s. 254. �298 Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 633. CZERNIAK A., PACH Adam: O budarce Podhala i góralskim architekcie Andrzeju CZARNIAKU. Wieści, 1959, nr 17, s. 6, ilustr. 634. CZARTORYSKA Urszula: Kilim i wycinanka ludowa czy kompozycja Braque'a (Styl polskiej sztuki w "dwudziestoleciu"). Kamena, 1959, nr 11, s. 6, ilustr. 635. CZEREPIŃSKA Jadwiga, CZEREPIŃSKI Anatoliusz: Ludowy feretron z Krasnobrodu. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 141~149, ilustr. Sum. s. 183. 636. DOBRZYŃSKI L, OPTOŁOWICZ Janusz: Ignacy DOBRZYŃSKI. Kamena, 1960, nr 2, s. 11, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego DOBRZYŃSKIEGO (oraz Bibliografia). Twórczość L DOBRZYŃSKIEGO w świetle publikacji. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 67-84, ilustr. Sum. s. 126. 637. DZIEDUSZYCKA Anna: Śladami twórców wielkiej sztuki. (Wykopaliska paleolityczne w południowej Francji). Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 89-94, ilustr. 638. DZIEWANOWSKA Jadwiga, TURSKA Jadwiga: Hafty i koronki. Warszawa 195'9, WPLiS, s. 145. 639. FRYŚ Ewa: Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 161-157, Hustr. 640. FRYŚ Ewa: Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 122-123, ilustr. Sum. s. 128; Ludowe kufry okuwane. !lustr. Maria CZARNECKA, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 46-53, Hustr. Sum. s. 117-118; Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie, pow. Sejny, ibidem, 1959, nr 4, s. 246-249, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255-256; Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, ibidem, 1960, nr 1, s. 50-55, ilustr. Sum. s. 64; Wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny (W Białej Podlaskiej), ibid., nr 3, s. 179-180, ilustr. Sum. s. 192. 641. GABAŁÓWNA Lidia: Zagadnienie bębnów glinianych na Kujawach. Pr. Mat. Muzeum Al'cheol. Etnogr. w Łodzi, Ser. archeol., 1960, nr 5, s. 27-50, ilustr. rys. Sum. 642. GAJERSKI Stanisław Franciszek: Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1, s. 42-49, ilustr. Sum. s. 6. 643. GERLACH Alicja: Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich. Etnogr. poL, t. 2: 195'9, s. 296-302, Hustr. rys. 644. GŁODOWSKI Tadeusz: Zdobnictwo łęczyckie. Ziemia łęcz., 1959, nr l, s. 6, ilustr., tamże, nr. 3, s. 3, ilustr. 645. GŁOWA Zofia Barbara: Kraków pod znakiem szopki. Sprawozdanie z XI i XII powojennego konkursu szopek. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 54-55, Hustr. Sum. dod. s. 4; Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ibidem, 1958, nr 3, s. 178 Hustr. Sum. s. 192; Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 12-19, Hustr. Sum. s. 117. 646. GRABOWSKI Józef: Polska wycinanka ludowa. Wiedza i Życie, 1959, nr 4, s. 210-217, Hustr.; Sztuka ludowa a wieś współczesna. Wieś współcz., 1959, nr 5, s. 91-99. 647. HUML Irena: Wielka sztuka małych figurek. (O wystawie sztuki Eskimosów w Warszawie). Świat, 1960, nr 22, s. 12-13, Hustr. 648. L L: Chronimy przed niepamięcią. (Wystawa lubelskiej sztuki ludowej). Kamena, 1959, nr 13/14, s. 15. 649. JACHIMIAK J., GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 87-89, ilustr. �Bibliografia 650. 651. 652. 653. 654. 655. 656. 657. 658. 659. 660. 661. 662. 663. 664. 665. 666. 667. 668. 669. etnografii poLskiej za lata 1959/1960 299 JACKOWSKI Aleksander: O moty'wach ludowych i ich adaptacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 231-242, Bustr. Sum. s. 256; Sytuacja i pe,rspektywy sztuki ludowej w Polsce, ibidem, 1959, nr 4, s. 213-232, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 254--255; Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu, ibidem, 1959, nr 3, s. 174--177, Bustr. Sum. s. 184; Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego, ibidem, 1958, nr 4, s. 242-247, ilustr. JAGIELSKI W., MALICKI Longin: "Nie święci garnki lepią ..." (Garncarstwo Władysława Jagieiskiego). Kaszebe, 1960, nr 24, s. 4. JANKOWSKA Barbara: Z badaI'J. nad garncarstwem ludowym Opolszczyzny. Kwart. opal., 1960, nr 3, s. 89-105, ilustr. rys. Sum. s. 184, Zsf, s. 191. JASIEWICZ Zbigniew: Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza. Pol. Szt. lud., 1960, nr I, s. 39-41, ilustr. Sum. s. 64. JASKIER W., KOTULA Franciszek: Wincenty Jaskier rzeźbiarz zabawek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 178-171, ilustr. Sum. s. 192. JĘCZALIK Ewa: Wystawa śląskiego malarstwa ludowego na szkle (we Wrocławiu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 233-242, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA, s. 255. KAMIŃSKI J., DEKOWSKI Jan Piotr: Rzeźby demologiczne Ignacego Kamińskiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 167-170, ilustr. KAMIŃSKI I., JACKOWSKI Aleksander: Ignacy KAMIŃSKI rzeźbiarz z Oraczewa. Pol. Szt. lud., 1958, nr 4, s. 207-214, ilusbr. Sum. s. 255. KARWICKA Teresa: Rózgi weselne z Lubelszczyzny. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 175-177, ilustr. Sum. s. 192. KOHUTNICKI Bohdan: Wystawa Sztuki Ludowej mniejszości narodowych w Polsce (w Krakowie). Nowa Kult., 1960, nr 22, s. 7. KOŁEK A., DUDOWA Halina: Dlaczego Albin Kołek w Międzybrodzia robi okienne ramy? Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 49, s. 5, Bustr. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: Świątkarz z Podlasia. Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 14, ilustr. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958 Rec. TURNAU Irena. Kwart. Hist. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. KOTULA Franciszek: Nowożytne urny. Pol. Szt. lud., 19,60, nr 4, s. 230-231, ilustr., rys. Sum. s. 255. Materiał do plastyki ludowej, ibid., 1959, w 1/2 s. 84--86. Sum. s. 119; Rańtuchy. Elementy kultury ludowej w wyposażeniu kościołów. Nasza Przyszłość, t. 10:1959, s. 377-390. KOWALEC B.: Sprawozdania z działalności Wydziału Kultury WRN w Łodzi w zakresie upowszechnienia sztuki ludowej woj. łódzkiego, Łódź. Studia etmogr., t. 1:1959, s. 121-122. KUNCZYŃSKA Anna: Konkurs i wystawa sztuki ludowej Podhala (w Nowym Targu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 169-173, ilustr. Sum. s. 184. KRAJEWSKA Janina: Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 157-168, ilustr. ryc. Sum. s. 191; nr 4 s. 215~238, Bustr. Sum. KRA L Antoni: Wycieczka do Zalipia. (Malowane domy). Rysunek, 1959, nr 3, s. 185-186. KRUSZELNICKI Zygmunt: Ze studiów nad ikonografią Chrystusa Frasobliwego. Biul. Hist. Szt., 1959, nr 3/4, s. 307-328, ilustr. Res. KUNCZYŃSKA Anna: Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 211-229, ilustr. Sum. s. 254--255; Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z Bydgoszczy, ibidem, 1960, nr 2, s. 116-119. Sum. �300 670. 671. 672. 673. 674. 675. 676. 677. 678. 679. 680. 681. 682. 683. 684. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 s. 128; Sprawozdanie z wystawy współczesnej twórczości ludowej Lubelszczyzny, ibidem, 1959, nr 4, s. 249-251, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 256; Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim, ibidem, 1960, nr 4, s. 250-252, ilustr. MAJCHRZAK A., HELSZTYNSKI Stanisław: U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka. Pol. Szt. lud., 195'8, nr l, s. 37---44, ilustr. Sum. autor dod. s. 3. MAJKOWSKA F., PIOTROWSKA Irena: Franciszka Majkowska i jej haft Kaszebe, 1959, nr 24, s. I-II, ilustr. MALICKI Longin: Mistrzowie sztuki. Udany Konkurs Pamiątkarstwa Ludowego w Gdańsku. Kaszebe, 1960, nr 2, s. II-III, ilustr. tenże. Powiślańska sztuka ludowa (w Gdańskim Muzeum Pomorskim), ibid., 1960, nr 1; Sztuka ludowa osiedleńców. (Wojewódzka Wystawa Sztuki Ludowej, Szczecin), ibid., 1960, nr 19i/20, s. 4. MAŚLINSKI Michał: Ludowe kowalstwo artystyc:me. Uwagi związane z pokonkursową 'wystawą w Krakowie. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 243-248, ilustr. rys. Sum. s. 256. MICHALSKA Marta: KTzyże żelazne w powiecie wieluńskim. Ilustr. autorka. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 54-61. Sum. s. 118. MINOR J., CHRZANOWSKA Paulina: Zabawki Józefa MINORA. Pol. Szt Lud., 1959, nr 1/2, s. 62-65, ilustr. Sum. s. 118. MULKIEWICZ Olga: Koronki siatkowe w Kańczudze. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 169-174, ilus'tr. Sum. s. 191; Tkanina ażurowa, ibid., 1960, nr 1. s. 37-38, ilustr. ,rys. Sum. s. 64.; Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków (Kolbuszowa), ibid., 1958, nr 4, s. 239-241, ilustr. Sum. 256; Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich (w Gorlicach), ibid., 1960, nr 3, s. 179-185, ilustr. Sum. s. 185, ilustr. sum. s. 192; Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków (w Jaśle), ibid., 1959, nr 1/2, s. 89-91, ilustr. Sum. s. 119; Z zagadnień kieleckiej snycerki, ibid., 1960, nr 4, s. 195-205, ilustr. rys. mapa. Sum. s. 254. MULLER Władysław: Żywotne sprawy ludowej architektury. Pol. szt. lud .. 1958, nr 3, s. 151-156, ilus,tr. Sum. s. 190-191. MUSZYNSKI H., ZYGMUNT Kazimie'rz: Rozbity dzban. (O ludowym artyście - garncarzu). Odgłosy, 1960, nr 25, s. 11, ilustr. NASZ Adolf: Z badań nad dolnośląską sztuką ludową. Rocz. wrocł., t. 3/4: 1959/1960, s. 325-371, ilustr. rys. NEYMANOWA Zofia: Wnętxze chaty w Klonowej i okolicy. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 207-240, ilustr. rys. Res. NIKIFOR, BANACH Andrzej: Pamiątka z Krynicy. Kr. 1959, Rec. KONARZ Marek: Najlepszy malarz między żebrakami. Odnowa, 1960, nr 4, s. 6, ilustr. OLĘDZKI Jacek: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka. Pol. Szt. lud. 1960, nr l, s. 3-22, ilu str. rys. Sum. s. 63. Tenże. Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb. Przyczynek do badania po'glądów estetycznych ludu. Pol. Szt. lud., 1959, nr l/2, s. 73-75. Sum. s. 118-119. OSKWAREK K., LIPPOCZY Norbert: Oskwarek znowu maluje. Pol. Szt. lud. 1960, nr 2, s. 101-105, ilusk. Sum. s. 127. OSZELDA Władysław: Białe koronki z Zielonego Śląska. Wierchy, R. 27: 1958, s. 199-205, ilustr. Cont. s. 357 Res. s. 359. Sod. s. 35'4. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 301 685. ORYNŹYNA Janina: Miejsce sztuki ludowej w życiu współczesnym. (Kierunki działania CPLiA). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 208-212, ilustr. Sum. Eugenia TAR SKA s. 254. 686. PAPROCKA Wanda: Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 291-295. 687. PACH Adam: Jasiek Obrochta. Wieki 1959, nr 13, s. 6, ilustcr:. 688. PESTKA Stanisław: Dom zawiedzionych nadziei. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 6, 8, ilustr. 689. PIETKIEWICZ Kazimierz: Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 187-196, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 253-254; tenże: Warmińska rzeźba ludowa na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 323-326, ilustr. 690. PIETRUSIŃSKI Jerzy: Małopolskie bohomazy. Materiały i uwagi do epilogu malarstwa ikon między Dunajcem, Sanem i Dniestrem. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 131-154, ilustr. Sum. s. 190. 691. POLSKI drzeworyt ludowy. Projekt, 1959, nr 4, s. 9-13, ilustr. Res. dod. s. 5~6 Sod. dod. s. 8 Sum. dod. s. 3. 692. PROSZYŃSKI Zygfryd: Dwie wystawy w Pucku. (Wystawa rzeźby i haftu kaszubskiego oraz wystawa prac uczestników Społecznego Ogniska Plastycznego). Kaszebe, 1960, m 15, s. 5, ilustr. 693. PRZEDPEŁSKI Marian: Zdobnictwo i plastyka w powiecie sierpeckim i żuromińskim. Ziemia mazow., 1959, nr 4, s. 25-29, ilustr. 694. PRZEMYSŁ Ludowy i Artystyczny, R. 156, z. 1-~. Rec. PAPROCKA Wanda. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 469-472. 695. PRZEŹDZIECKA Maria: Ludowe rzeźby z XVIII wieku. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 243-246, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255; Na marginesie genezy h'aftów kaszubskich, bibl., 1959, nr 1/2, s. 41-45. ilustr. Sum. s. 177; Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki, ibid., 195'8, nr 4, s. 247-251. Sum. s. 256; Wystawa haftów w Rzeszowie, ibid., 1960, nr l, s. 56-57, ilustr. Sum. s. 64; Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, ibid., 1958, nr 3, 131-150; ilustr. Sum. s. 190. 696. PRZEŹDZIECKA Maria: Marcin Gąsior - świątkarz z Łapajówki. Pol. Szt. lud. 1958, nr 2, s. 85-93, ilustr. Sum. s. 127. 697. PUŁTUSK I sezon turystyczny i kultura'lny. (Wystawy historyczne i sztuki regionalnej w Pułtusku). Ziemia mazow., 1960, nr 3, s. 43-44, ilustr. 698. PUGET Jan: Plastyka na Warmii. Orka, 1959, nr 22, s. lO, ilustr. 699. REINDL Tadeusz: Twórczość ludowa we wzornictwie przemysłowym. Odzież, 1959, nr 2, s. 47-48; Twórczość ludowa we wzornictwie pcr:zemysłowym. Szkło i Ceram., 1959, nr l, Biul. Inf. Wzorn. Przern., nr 1, s. 1-2. 700. REINFUSS Roman: XV powojenny konkurs szopek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 111-115, ilustr. Sum. s. 128; Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, ibid., 1959, nr 4, s. 197-207, ilustr. tab. mapy. Tenże: Rozmowa z profesorem ... (o skrzyniach ludowych). Rozm. przepr. Maria 701. GINALSKA. Kamena, 1959, nr 21, s. 2, ilustr.; Szopki krakowskie. Kraków 1958. Rec. WIERZBOWSKI Ryszard. Pam. teatr., 1960, s. 624-628, ilusk; Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 155-163, ilustr. Sum. s. 190-191; z XIV Konkursu Szopek w Krakowie, ibid., 1959, nr 1/2, s. 95-98, ilustr. 702. RSS.: Badania sztuki ludowej prowadzone w województwie rzeszowskim przez Instytut Sztuki PAN. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 122-124, mapa; Ba- �302 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 dania terenowe w 1959 r. przeprowadzone pr'zez Instytut Sztuki PAN, ibid., 1960, nr 2, s. 121-122. 703. RYCERSKI Tadeusz: Nie wyskakują spod koguta. (Sprawa twórczości ludowej). Turysta, 1959, nr 23/24, s. 14, ilustr. 704. RUCZYŃSKI Kazimierz: Samorodna twórczość wymaga opieki (na Warmii i Mazurach). Orka, 1959, nr 22, s. 5. 705. RUDOWSKI J., PRZEŹDZIECKA Maria: Jan Rudowski rzeźbiarz ludowy. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 50-53; ilustr. Sum. dod. s. 3-4. 706. RUSZKOWSKI M., DYKSIŃSKI Stanisław: W pracowni ludowego artysty. Orka, 195'9, nr 38, s. 6, ilustr. 707. RZEPIENNIK Strzyźewski, KĄCKI Franciszek: Rzepiennik Strzyźewski nowoczesny zabytek sakralnej sztuki ludowej. Za i przeciw, 1960, nr 10, s. 5. ilustr. 708. SENSKA A., JABŁOŃSKI Eugeniusz: Ludowi artyści powinni być znani. Orka 1959, nr 14, s. 5, ilusk 709. SEWERYN Tadeusz: Garnca·rze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. Pol. Szt. lud. 1960, nr 3, s. 176-178. 710. SEWERYN Tade.usz: Ikonografia etnograficzna. Lud, R. 42:1956, cz. 1. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz. Studia źródłozn. T. 4:1959, s. 206-207. 711. SEWERYN Tadeusz: Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Rec. W. B. Kapliczki srebrne i złote. Źycie i Myśl, 1959, nr 5/6, s. 121-122; Rec. Z. K. BiuI. inf. Pax 1958, z. 11/12, s. 93-100, ilustr. 712. SEWERYN Tadeusz: Orawski Orbis Pictus. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 6786, ilustr. Sum. s. 127. 713. SEWERYN Tadeusz: Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960, Wyd. Artystyczne i Filmowe, s. 130, tabI. 32. 714. SKURPSKI Hieronim: Warmińska rzeźba ludowa. Orka, 1959, nr 22; s. 10-11. ilustr. 715. SZKODZIŃSKI T., CHOJNACKI Jerzy: "Gloriola" rzeźbiarza ludowego. Kamena, 1960, nr 20, s. 11, ilustr. 716. SZYMANEK Stanisław: Imponująca wystawa malarstwa (kaszubskiego w Kartuzach). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 5. 717. ŚLEDZIŃSKI Antoni: Czy Mazowsze jest piękne (Twórczość ludowa na Mazowszu). Ziemia mazow., 1959, nr 1, s. 32-36, ilustr.; Kilka słów o rzemiośle artystycznym (na Mazowszu) ibid. 195'9, nr 2, s. 34-38, ilustr.; Odwiedziny w "Puszczy Zielonej" (Wycinanki). Ziemia mazow., 1960, nr 1, s. 33-35, ilustr.: Sztuka ludowa w "Puszczy Białej", ibid., 1960, nr 2, s. 26-29, ilustr. 718. ŚWIĄTKOWSKI Henryk Starodawny haft łowicki. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3. s. 172-175, ilustr. Sum. s. 192. 719. TKANINA polska. Warszawa 1959, Arkady, s. 108, tabI. 228. 720. TRYPAN Barbara; WŁODARCZYK Antoni: O rehabilitację kultury ludowej. Wieś współcz., 1960, nr 11, s. 79-90. 721. TOMASZEWSKA Alina: Lubelska szopka z dawnych lat. Ilustr. Włodzimierz BOROWSKI. Kamena, 1959, nr 23/24, s. 1, 6-7. 722. WILCZEWSKI Herbert: Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Kwidzynie. Lud T. 45:195&'59, s. 418-421. 723. WOJCIK Adam: Marcin S z u l' a rzeźbiarz ludowy. Wieści, 1959, nr 28, s. 8, ilustr. M24. WZORNIK haftów opolskich. Wrocław 1958. Rec. BAZIELICH Barbara. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 138-139. �Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 303 ZAREMBA F., CZAJKOWSKI Jerzy: Droga Franciszka Zaremby. Pol. Szt. 1959, nr 1/2, s. 66-68, ilustr. Sum. s. 118. 726. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Czy biedna sztuka ludowa (Na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 4. 727. ZYGMUND Kazimierz: Kronika kulturalna. (Opieka nad sztuką ludową w woj. łódzkim). Odgłosy, 1960, nr 51,/52, s. 7-10, ilustr. 728. ZYLBERBERG Z.: Z historii kaliskiego hafciarstwa. Ziemia kal., 1959, nr 15. s. 2, ilustr. 725. D. WSPOŁCZESNE PRZEMIANY W KULTURZE POLSKIEJ 1. Twórczość ludowa w 'Praktyce kultura1no-oświatowej (zespoły muzyczne, 729. 730. 731. 732. 733. 734. 735. 736. 737. 738. 739. 740. 741. 742. inscenizacje) ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta: Przegląd sił. (Stan amatorskiego ruchu artystycznego). Kult. i Życie, 1959, nr 5, s. 14--16, ilustr. tab. ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta, MICHALSKA Monika: O upodobaniach repertuarowych zespołów teatralnych. Kult. i Życie, 1959, nr 4, s. 12-13, ilu str. BARTOSIK Józef: Z pobytu w powiecie skwierzyńskim (zespołów artystycznych z Ziemi Łęczyckiej w ramach WSpółll)racy kulturalnej). Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. l, 7, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: Czechosłowaccy przyjaciele w Polsce. (Zespół artystyczny Związków Zawodowych Czechosłowacji w Polsce). Kult. i Życie, 1960, nr 10, s. 20, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: "Łowicz" i "Podhale" na występie w Warszawie. Teatr lud., 1959, nr 10, s. 560--562, ilustr. BRODZKI Zygmunt: Przegląd amatorskich zespołów aortystyczych w Wadowicach. Teatr lud., 1960, nr 10, s. 596. CIERNIAK J., OLESZCZUK Aleksander: Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy. Teatr lud., 1959, nr 11/12, s. 5'71-575, ilustr. nuty. GOLIŃSKI Leszek: I co dalej, ludowa muzo. Przegląd zespołów regionalnych. Folklor nieuczesany. (Koncert zespołów regionalnych CPLiA). Tryb. Ludu, 1960, nr 34, s. 6; nr 5'1, s. 8; tenże "Łowicz" i "Podhale" otwierają festiwal Zespołów Ludowych. ibid. 1959, nr 264, s. 4; "Śląsk" przed amerykańską premierą, ibid., 1959, nr 270, s. 8. GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Teatr amatorski na wsi a kultura masowa. Wieś wspólcz., 1959, nr 6, s. 84--90. GRZYBOWSKI Andrzej: Kostiumy: Wiek XVIII. Scena świetlicowa. Praca świetl., 1959, nr 7/8, s. 27-30, nr 9, s. 52-57, rys. HADYNA Stanislaw: Na podbój kontynentu. (Z występów "Śląska" w Ameryce). Dookoła Świata, 1960, nr 41-55, s. 24, 23, ilustr. KRUK Tadeusz, SROGA Alojzy: Śpiewa i tańczy "Mazowsze". Po raz pierwszy do kraju niebieskiego smoka. Paryż wzięty, Francuzi w niewoli. Zwykły karoliński dzień. Po Paryżu Londyn. Stolica, 1960, nr 26, s. 17, nr 27, s. 15, nr 28, s. 18, nr 29, s. 8, nr 30, s. 18, ilustr. KWIECIŃSKI Zdzisław: Teatr czy ,pokaz etnograficzny czyli od Harnama do Łużnej. (Występy zespołów amatorskich w Warszawie). Teatr lud., 1960, nr 2, s. 66-72, ilustr. L. M.: Wielki trójkąt kół m:tystycznych. (Wiejskie zespoły artystyczne). Zarzewie, 1960, nr 41, s. l, 11, ilustr. �304 BibliografIa etnografii polskiej za lata 195911960 743. LISOWSKA Zofia: Tec;hnika tańca lud()wego. Kult. fiz., 1960, nr 1, s. 11-18, ilustr. 744. O AMERYKAŃSKIM szkolnictwie teatralnym i teatrze szkolnym. Teatr, 1960, nr 18, s. 20. 745. OSZELDA Władysław: Roztomiły jubilat. (10-lecie Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej). Kult. i Życie, 1960, nr 12, s. 18, ilustr. 746. PELLOWSKI Alfons: Wojewódzki przegląd kapel ludowych w Łowiczu. Por. muz., 1960, nr 9, s. 10-12, ilustr.; Z życia sławnych kapelistów. Por. muz., 1960, nr 10, s. 2<J...-30,ilustr. 747. PRZEGLĄD wydawnictw teatralno-muzycznych. (Bibliografia adnotowana). Te'atr lud., 1960, nr 1, s. 48-54. 748. RAK Michał: Oświatowo-wychowawczy charakter pracy teatru amatorskiego na wsi. Ref. oprac. Antoni SPANDOWSKI. Praca świetlic., 1960, nr 12, dod., s. 31-48. 749. REZOLUCJA (Zjazdu Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Teatr lud., 1959, nr 3, s. 83. 750. SOKOŁOWSKA Teresa: Zespoły naprawdę ludowe. (Zespoły regionalne ZJrzeszone w Cepelii). Teatr lud., 195'9,nr 7/8, s. 424--426, ilustr. 751. SOLARZOWA Zofia: Sami tworzymy teatr. Warsz. 1960. Rec. KOCHAŃSKI Witold. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 538. 752. ŚWIRKO Dobrosława: Pięć lat Zespołu Pieśni i Tańca "Górnik" w Karwinie. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 106. 753. TARGOŃSKI Mieczysław: Pierwszy w Polsce teatr pieszych. (Wędrowna grupa teatralna "Podgrodzie" na Lubelszczyźnie». Kamena, 1960, nr 22, s. 2, ilustr. 753a. TEATR Ludowy. R. 38:1960. Spis treści. 754. TOMASZEWSKA Alina: Podróż na Wschód i na Zachód. (Pobyt zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Lubelskiej we Francji i Brześciu Lit.) Kamena, 1960, nr 20, s. 3, 5, i,lustr. Wieś artystów. (Amatorskie zespoły artystyczne we wsi Siennica Różana, pow. Krasnystaw). Kamena, 1960, nr 22, s. 8. 755. TUROWSKI Władysław: Dwa dni pełne wrażeń. (Międzywojewódzki przegląd amatorskich zespołów artystycznych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Koszalinie). Teatr lud., 1960, nr 12, s. 729-730. 756. WASILEWSKI Antoni: "Wszyscy ludzie powiadają" "Okey - Śląsk". (Sukcesy "Śląska" w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku). !lustr. autor. Świat, 1960, nr 11, s. 16-17. 757. WEYROCH Janusz: Za kulisami wielkiego tournee ("Śląska" po USA). Tyg. demokr., 1960, nr 12, s. 6, ilustr. 2. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych, (wsi spółdzielcze, PGR, GOM, gospodarstwa indywidualne i inne). 758. BIDOWA Irena: Spółdzielnie produkcyjne w starych wsiach powiatu skiego. Na przykładzie RZS we Wławiu. Nowe Roln., 1959, nr 14, s. tab. 759. BRODOWSKA Helena: Kapitalistyczne przemiany podłódzkiej wsi Rocz. łódz., T. 1:1958, s. 47-70, ilustr. tab. mapy. 760. BYKOWSKI Jan: Ludzie z nad Odry. (Spółdzielnia produkcyjna w wie). Tyg. zach., 1959, nr 28, s. 5. kościań548-550, Chojny. Głucho- �Bib/.iugrafia 761. 762. 763. 764. 765. 766. 767. 768. 769. 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 777. 778. 779. 780. 20 - etnografii poLsldej za Lata 1959/1960 305 CIECHOCIŃSKA Maria: Lisków - wieś wzorowa. Zesz. nauk. SGPiS, 1958, z. 9, s. 167-192. Sod. Sum. EWOLUCJA wsi w Polsce Ludowej. Materiały i przyczynki. Warszawa 1959. PWRiL, s. 179. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici", Warszawa 1959. Rec. R. N. Z dziejów ... BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1960, nr 2, s. 194-197. GAŁĘSKI Bogusław: Badania społecznej struktury wsi polskiej. P,roblematyka i metody. Streszez. Zagad. Ekon. roln., 1959, nr 1, s. 123-127. GRABSKI Andrzej: Analiza zaopatrzenia wsi na tle ekonomiki rejonu. Warszawa 1959, PWG, s. 237. HLOUSZEK W.-J.: Ludzie powojennej Opolszczyzny. Wincenty Hlouszek. Odra, 1959, nr 6, s. 1-11. HOŁDA Edward: Kalinowo czy swojacy, leszcze i siły zbrojne. (Życie społeczne w Kalinowie na Mazurach). Argum., 1.959, nr 38, s. 1, 8. KRZYWDZIANKA Halina, GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Sami o sobie: Ideały i przemiany obyczajowe. (Omówienie odpowiedzi nadesłanych na ankietę "Zarzewie" w sprawie sy-tuacji młodzieży na wsi). Zarzewie, 1959, nr 6, s. 5'. KUCZYŃSKI Józef: Reakcje chłopów na naukowe treści światopoglądowe. Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 91-109, tab. LICHAŃSKI Stefan: Pożytki z zalotów. Wieś i literatura (w okresie międzywojennym). Polit., 1960, nr 24, s. 1, 6, ilustr. MILEWSKI Jerzy: Wiejskie przeobrażenia. (Spółdzielnie w pow. słupskim). Kierunki, 1959, nr 29, s. 5, 9, ilustr. NASTAŁEK Edward: Kobiety z Żywieckiego. Wieści, 1959, nr 10, ·S. 3-4, ilustr. OKUNIEWSKI Józef: Intensywność i poziom produkcji w gospodarstwach chłopskich. Studium dotyczące gospodarstw indywidualnych w woj. poznańskim prowadzących w roku 1954/55 rachunkowość rolniczą. Warszawa 1959, PWRiL, s. 121. PASZKOWSKI W.: Pojęcie i wskaźniki ekonomicznej efektywności w gospodarstwach zespołowych. Międzynar. Czas. roln., 1958, nr 4, s. 42-52, tab. POCHROŃ Stanisław: Między tragedią a wielką szansą. (Młoda inteligencja wiejska. Wieści, 1959, nr 31, s. 3. Bustr.; BIENIEK Józef: Obrony młodzieży ciąg dalszy. Tamże, nr 36, s. 3-4. PREISS Anna: O stosunku "ludzi z miasta" do "ludzi ze wsi". Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 138-143, tab. RASIŃSKI Je.rzy: W sojuszu z chłopstwem. (Sojusz robotniczo-chłopski). Nowe Drogi, 195'9, nr 7, s. 31-38. SZULS Wanda: Z badań nad spożyciem w gospodarstwach chłopskich. Gosp. plan., 1959, nr 7, s. 63-68, tab. wyKr. WIERZBICKI Zbigniew Tadeusz: Adaptacja emigracji ze wsi Żmiąca (powiat limanowski) na Ziemiach Zachodnich. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 94-112, tab. ZAGADNIENIA spółdzielczości wiejskiej. Materiały Sesji Specjalnej. Poznań 23-24 października 1959 r. Poznań 1960, PWN, s. 144. Lud, t. 51, 1967 �306 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 VII. POLACY NA EMIGRACJI (zagadnienia etniczne i etnografic~ne) 781. BREOWICZ Wojciech: Chłopi polscy w puszczach Brazylii. Korespondencja z Pa,rany. Wieści, 1959, nr 6, s. 1, ilu str. 782. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivei w Paranie. (Fragment historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 1959, nr 14, s. 4. 783. JOŹWIAK Włady.sław: Polskie zespoły pieśni i tańca we Francji. Kult. i Życie, 1960, nr 11, s. 27, ilustr. 784. SOBCZAK Edward: Polska pieśń w USA. Kult. i Życie, 1960, nr 7, s. 28-29. VIII. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA i nauiki pomocnicze. 785. AMBROS Janusz: Ludowe piosenki jugosłowiańskie. Kraków 1959, PWM, s. 23. 786. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Religia dawnych Słowian. W: Religie świata. Warszawa 1958. Rec. DOWIAT Jerzy. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 127-130. 787. ANTONIEWICZ Jerzy: SIady handlu Słowian z Bałtami we wczesnym średniowieczu. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 9-20, ilustr., mapy. Krat. Sod. sum. 788. BANICKA Diedina Żakarowce. Bratislava 1956. Rec. DELIMAT Tadeusz Lud, T. 44:1957, s. 274-281. 789. BENDER Ryszard: Ceynowa na Zjeździe Słowiańskim 1867 r. (w Moskwie). Kaszebe, 1959, nr 18, s. I. 790. BERNSZTEJN S. B., CZESZKO E. W., ZIELENINA E. I.: Atlas bołgarskich goworow w SSSR. Moskwa 1958. Rec. IWANOWA-PERCZYŃSKA N. Por. jęz., 1959, z. 8, s. 35'2-367. 791. BOLDUAN Tadeusz: Słowińcy. Kaszebe, 1960, nr 13, s. 4, ilustr., nr 16, s. 1, mapa. 792. BOŻIC Mirko: Ród Kurlanów. Warsz. 1960. Rec. E. M.: Chłopska epopea dalmatyńska. Życie i Myśl, 1960, nr 9/10, s. 172-174. 793. BOŻINOW Aleksander, WAKARELSKI Christo, DRUMEW Dimitr: Kowano żeljazo. Sofij a 1957. Rec. Res. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 181-182. 794. CZEKANOWSKI Jan: Nadbałtyccy Lechici a kontynentalne szczepy słowiańskie. Szczecin 1960, z. 617, s. 29-43., tab., wykr., mapa. 795. CZESKY Lid, R. 1958, nr 1/2, Rec. ONDRUSZ Józef: Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 "Czeskiego ludu" z roku 1958. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 90-92. 796. CZUKANOWA Rosica: Błgarska narodna szjewica. Sofia 1957. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 100. 797. DOBROWOLSKA Danuta: Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografiiczechosłowaokiej. Etnogr. pol., t. 2:1959,s. 439-457. 798. DOBROWOLSKA Danuta: Konferencja etnografów c,zechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej. Etnogr.pol.. T. 2:1959, .s. 417-420. 799. DZIURLA Waleria: Słowiańszczyzna pogańska i wczesnofeudalne państwa słowiańskie. Warszawa 1959, PZWS, s. 39. 800. GAVAZZI Milovan: Zapadno-panonski slovencki pojas u davnini. (Prolegomena). Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 15'9-171, mapa. Res. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 307 801. GERHARDT Werner: Festiwal na wyspie Rugii i przedstawienie Klaus "Stortebeker". Tłumacz. z niem. Demok,r. Niemcy, 1960, nr 11, s. 20-21, ilustr. 802. GIEORGIEWA-STOJKOWA Stefana: Ogniszczato w bałgarskija bit. Sofia 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Lud, t. 45:1958/59, s. 342-347. 803. GLEMZAITE Michalina: Lietuviu tautinai drabużai. Vilnius. 1955. Rec. PRZEZDZIECKA Maria: Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 57. 804. GRABOWSKI Tadeusz: Z badań nad macedońską twórczością ludową. Etnogr. pol., t. 3,:1960, s. 172-208. 805. GRZEGORCZYKOWA Renata, KURZOWA Zofia: Bibliografia prac z zakresu słowotwórstwa języków słowiańskich w piśmiennictwie polskim za rok 1958. Por. jęz., 1960, z. 5, s. 234-240. 806. HENSEL Witold: Wielkomorawskie zaby,vki związane z magią płodności. Streszcz. Spraw. Wydz. Nauk Społ. PAN, 1960, z. 4, s. 65-{j6. 807. HORAK Bohuslav: Geografkky a etnongraficky obraz czeskych zemi v dobie rzimskeho cisarztvi. Praha 1955'. Rec. WIELOWIEJSKI Jerzy, Archeol., R. 10:1958, s. 245-247. 808. HRBEK Ivan: Novy arabsky pramen o vychodni astrzedni Evropie. Czeskoslovenska Etnografie. R. 2:1954. Rec. LEWICKI Tadeusz. Studia źródłozn" t. 1:1957, s. 285-288. 809. JECH Jaromir: Lidova vypraveni z Kladska. Praha 1959. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 810. KAVULJAK Andrej: Historycky miestopis Oravy. Bratislava 1955. Rec. GOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca. A. Kavuljska o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 811. KONIUSZ Janusz, RUTKOWSKI Zygmunt: Gdzie stanie cygański wóz. (Sprawy cygańskie na Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 9, s. 5; Polem. ZAWADZKA Anna, S i d o r s ki Dionizy: Niebo przestaje być dachem. Tamże, nr 13, s. 11. 812. KORABIEWICZ Wacław: Makonde - wielcy rzeźbia'rze. Lud, t. 45:195'8/59, s. 70-90, ilustr. Rez. s. 599~03. Sum. s. 575-585. 813. KOSCHMIEDER Erwin: Sopila. Instrument dęty muzyki ludowej na wyspie Krku. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 245-256, nuty. Zsf. 814. KOSTRZEWSKI Józef: Obrządek ciałopalny u plemion polskich i Słowian północno-zachodni'ch. Warszawa 1960, PWN, s. 82, mapa l, ilustr. 815. KOT Włodzimierz: Bronisław GRABOWSKI a słowiańszczyzna zachodnia. Kraków 1959, PWN, na zlec. Uniw. Jagiell. s. 76. 816. KUBA L. HORAK Jirzi: Ludwik Kuba a polska lidova piseń. Etnog,r. pol., t. 3:1960, s. 230-244, ilustr. Sum. 817. KUBIN Józef Stefan: Kladske povidkY. Praha 1958. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 818. LABUDA Gerard: Fragmenty dziejów słowiańszczy~ny za'chodniej. Poznall 1960, Wyd. Poznańskie, s. 312, tab. 6. 819. LABUDA Gerard: SłowiańszcQ;yzna pierwotna. Warszawa 1954. Rec. l\1YŚLIŃSKI Kazimierz. Studia źródłozn., t. 1:1957, s. 245"-247. 820. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Tło archeologiczne wspólnoty językowej bałto-słowiańskiej. Slavia antiqua, T. 7:1960, s. 1-11. Res. 821. LEWANDOWSKI Henryk: Angielskie Towarzystwo Pieśni Ludowej i Tańca. Por. muz., 1960, nr 1/2, s. 13. 822. LIPS Julius Ernst: U źródeł cywilizacji. Warszawa 1957. Rec. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Lud, T. 45:1958/59, s. 373-377. �30S Bibtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 823. LJUBINKOWIC Mirjana: Wspólne cechy ozdób słowiańskich. Tł. Tadeusz BYCZKO. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 2, s. 124--129., ilustr., rys. 824. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Studia nad wczesną słowiańszczyzną. Kwart. hist., 1960, nr 3, s. 747-765. 825. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienie roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec. BARDACH Juliusz. Acta Pol. hist., T. 2:1959, s. 167-173. Tekst w jęz. franc. 826. MARKL Jaroclav: Tradycja zbierania pieśni ludowych w Czechach. Tł. z czes. Józef ONDRUSZ. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 67-74, ilustr. 827. MARKOWSKI Eugeniusz: Eskimoska lekcja rzeźby. (O wystawie rzeźby eskimoskiej w Warszawie). Prz. kult., 1960, nr 22, S. 8-9, ilustr. 828. MJARTAN Jan: Prispevok k vyskumu l'udoveho vczelarstwva na Hornej Nitre (Slovensko, CzRS). Etnogr. pol., T. 3:1960, S. 294-308, ilustr. 829. NEDO Paweł: Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Liter. lud., 1958, nr 2/3, S. 29-38. 830. PERZYŃSKA Maria: Badania nad Słowiańszczyzną wczesnf)średniowieczną w Czechosłowacji w latach 1954--1963. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 453-465. Res. 831. PROSZYŃSKI Zygfryd: "Ptasie wesele" czy "Pieśń weselna Słowian Połabskich". Kaszebe, 1959, nr 20, S. IV. 832. RABOTNOWA 1. P., JAKOWLEWA W. J.: Russkaja narodnaja wysziwka. Moskwa 1957. Rec. BAZIELICH Barbara. Pol.' Szt. lud., 1950, nr 3, S. 186-187. 833. RE!NFUSS Roman: Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1/2, S. 95-98, ilustr. 834. ROSTAŃSKA Alicja: Przegląd teatrów amatorskich w Jugosławii. Teatr lud., 1960, nr 11, s. 661-663, ilustr. 835. RUDNICKI Mikołaj: Prasłowiańszczyzna Lechia Polska. 1. Poznall 1959, s. 280. Rec. SAFAREWICZ Jan: O praojczyźnie Słowian; Polen. RUDNICKI M.: Odpowiedź na recenzję ... Jęz. pol., 1959, Z. 5, s. 361-371; Przybałtyckie plemiona prapolskie. Spraw. Pom. TPN, nr 3, S. 204-207. 836. SCHEUFLER Vladimir: Czarna ceramika na ziemiach czeskich. Tł. z czes. Teresa CZAJKOWSKA. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, S. 163-168, ilustr. Sum. s. 191-192. 837. SKORJOWSKA-SMOLARSKA Jadwiga: Kilimy bułgarskie w zbiorach polskich. Rozpr. Spraw Muzeum Nar. Kraków, T. 5:1959, S. 141-164, ilustr. Sum. 838. SLOVENSKY ludowy textil. Martin 1957. Rec. PIETKIEWICZ Kazimierz. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 124-125. 839. SZEWCZYK Wilhelm: Antologia poezji łużyckiej. Katowice 1960. Śląsk, s. 363, ilustr. 840. ŚLIZIŃSKI Jerzy: Z zagadnień słowiańskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 1720, ilustr. Krat. sod. s. 91, Zsf. s. 93-94. 841. TROJAN Alicja: Sztuka eskimoska. (Wystawa w Warszawie). Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 24, s. 2, ilustr. 842. TYMIENIECKI Kazimierz: Państwo swewskie i Słowianie na szerszym tle zagadnień słowiańskich. Slavia antiqua., t. 7:1960, S. 35--110. Res. Z Problemów Słowian starożytnych (Terytorrium i naj dawniejsze podziały). Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 177-208, mapy. Res. 843. VACLAVIK Antonin: Od prace k lidvemu obrzadu a k lidovemu umieni. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 386-407., ilustr. Sum. 844. VILlAFANE Javier: Bajki i legendy. Warszawa 1959, NK, S. 47. �Bibtiogmjia etnografii potskiej za tata 1959/1960 309 845. VYDRA Józef: Lidova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 183-184. 846. WILKOWSKA-CHOMIŃSKA Krystyna: Gruzińska muzyka ludowa. Muzyka, 1960, nr 3, s. 83-95, ilustr, nuty. 847. WINAR Jurij: ...0 łużyckiej sztuce ludowej. Rozm. przepr. Alojzy St. MATYNIAK. Odra, 1959, nr 41, s. 7, ilustr. 848. WISŁOCKI Juliusz: Niewolnictwo u Słowian. (Fragm. listu ... dotyczący wypowiedzi dyskusyjnej na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich). Kwart. hist., 1959, nr 3, s. 1002-1003. 849. WOKROJ Franciszek: Relikty ludności słowiańskiej na Zachodnim Pomorzu. Streszcz. ref. Szczec. 1960, nr 617, s. 102-104. 850. ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA Maria: Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny. Etnogr. Pol., t. 3:1960, s. 426---432, Res. 851. ZOCHOWSKI Tadeusz: Byliśmy w gościnie u Serbów Łużyckich. (Zespół amatorski Uniwersytetu Ludowego z Raźniey). Zarzewie, 1959, nr 33, s. 6-7, ilustr. IX. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. EUROPA 852. ANDERSEN J. Ch.: Baśnie. T. 1, 2. Warszawa 1959. PIW, T. l, s. 606, T. 2, s. 614, tabl. 853. BAJKI ludów nadbałtyckich. Warszawa 195'9, NK, s. 184, tabl. 4. 854. BANATEANU Tanored: Rumuńskie skrzynie ludowe. Tł. Eugenia Tarska. Po. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 123-131, ilustr. rys. Sum. s. 183. 855. ERIXON Sigurd: Del' Wechsel von Wohnort in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 125137. Krat. sod. 856. HALTSONEN Sulo: Einiges uber Gebiet und Aufgaben der finnischen Etnoprahie. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 209-217. Krat. sad. 857. KALTENBERGH Lew: Ballady siedmiogrodzkie. Warszawa 1959, LSW, s. 149. 858. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych za granicą. Ref. Lud, t. 45:1958/59, s. 460---472. 85'9. LORENZ Herman: Ponowny ófozkwit rzeźbia,rstwa ludowego w Górach Rudawskich. Tłum. z niem. Demakr. Niemcy, 1959, nr 1, s. 17-18, ilustr. 860. PAJĄKOWSKI Włodzimierz: Gmina wiejska w Ligurii w okresie cesarstwa (w I-II w n.e.). Rocz-i hist., R. 25:1959, z. 2, s. 209-274. tab., mapa., Res. 861. PETERA Janina: Badania nauki ludowej w Alba,niL Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 79-83, ilustr. Sum. s. 119. 862. POTZSCH Fritz: Sztuka ludowa NRD wyrazem prawdziwej radości życia. Tł. z niem. Demokr. Niemcy, 1959, nr 10, s. 20--23, ilustr. 863. PRZEMOCZONY, przemarznięty... (Węgierska pieśń ludowa). Oprac. muz. R. T. Słowa tł. Robert STILLER. Mat. rep. Zarz. Ośw. Kult. Gl. Zalrz. Polit., 1959, nr 3, s. 164-165. 864. PORĘBOWICZ Edwa·rd: Pieśni ludowe celtyckie, germańskie, romańskie. Warszawa 1959, LSW, s. 296, tabl. 1. 865. SARASATE Pablo: Melodie cygańskie. Kraków 1959, PWM, s. 7. 866. SŁUSZKIEWICZ Eugeniusz: Przysłowia Ormiańskie. Probl., 1960, nr 5, s. 379-390. �310 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 867. TABASZ Zbigniew: Scena młocki na fragmentach skyfosu z Terentu. Archeol., R. 10:1958, s. 164-166, ilustr. 868. ZAJĄCZKOWSKI Włodzimierz: Die bibliographischen Materialen zur Erforschung der karaimischen Sprache und Volkskunde. Folia orient., t. 1:1959, fasc. 2, s. 338-346; Die mongolischen Elemente in del' karaimischen Sprache, ibid., t. 1:195'9, fasc. 2, s. 296-302. B. AFRYKA 869. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Naskalne wyobrażenia wozów z końmi w północnej Afryce i na Saharze. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 41-77, ilustr. rys. mapa. Res. 870. BAJKI murzyńskie. Kraków 1959, WL, s. 201, tabl. 9. 871. BAŚNIE z 1001 nocy. Warszawa 1960, NK, s. 487, tabl. 12. 872. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycie malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 274-277, 280-284, ilustr. 873. CZEKANOWSKI Jan: Likwidacja konkwisty. (Wspomnienia z Konga sprzed 50 laty). Tyg. powsz., 1960, nr 36, s. 6-7; Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. Lud, t. 45:1958/59, s. 13-34, mapa. Rez., s. 595-596. Sum. s. 571-572. 874. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej. Wrocław 1958, Polskie Tow. Ludoznawcze, Prace Etnologiczne. Red. Józef GAJEK, t. 6, s. 461. 875. ELLENBERGER Victor: La Fin tragique des Bushmen. Paris 1953. Rec. (w poz. 879). 876. KARWOT Edward: Sztuka naskalna Sahary. Poznaj Świat, 1959, nr 3, s. 2832, ilustr., tam., mapa. 877. LEWICKI Tadeusz: Les IbadHes dans l'Arable du Sud au moyen age. Folia orient., 1959, fasc., 1, s. 3-17. 878. ŁYSIK Stefan: Pigmeje af·rykańscy i zagadnienie ich języka. Lud, t. 45:1958/59, s. 35-69, mapy. Rez. s. 596-599. Sum. s. 272-574. 879. MAKULSKI Kr,zysztof: O wierzeniach religijnych Buszmenów. Euhemer, 1960, nr 1, s. 72-76. 880. RATAJSKI Lech: Ludy Af'ryki. Poznaj Świat, 1960, nr 12, s. 20-25, ilu str., tab., mapy. 881. STRELCYN Stefan: Etiopskie modlitwy magiczne dla rozwiązywania czarów. Fragm. pracy "Prieres magiques ethiopiennes pour delier les charmes (maf ehe seray)". Tł. z franc. Euhemer, 1959, nr 4, s. 349-382, ilustr. C. AZJA 882. BRINDAROW A.: Myśliwy Charibu. Baśnie wschodnie. Warszawa 1959, NK, s. 130. 883. CHYTRY sędzia. Bajka hinduska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 4, s. 62. 884. DLACZEGO słońce wschodzi kiedy kogut pieje. Bajka chińska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 5, s. 33-'35. 885'. JAN-Sang-dzin: U źródła. Koreańska piosenka ludowa. Oprac, J. KRUCZKOWSKI. Słowa Cze-ro-sa. Tł. Jerzy FICOWSKI. Z Piosenką, 1959, nr 7/8, s. 18-20. �BibLiograjill etnografii potskiej za lata 1959/1960 311 886. KAPADIA Kanaiyal MotHal: Marriage and family in India. Ind. ed. Calcuta 1958. Rec. KOWALSKA Krystyna Agnieszka: Małżeństwo i rodzina w Indiach. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 204-214. 887. LESZCZYCKI Stanisław: Nowy chiński atlas regionalny. Prz. geogr., 195'9, z. 1, s. 193-194. 888. MICHALSKI Franciszek, WACHAL Jadwiga: Sadeh - irańskie święto ognia. Prz. orient., 1960, nr 3, s. 303-315. 889. NGOC Huu, Hank Alice: Ludowe pieśni Wietnamu. (Wybór z antologii). Tł. z franc. Maria KURECKA, Orka, 1960, nr 18, s. 4. 890. STOLAREK Zbigniew: Wesele u Thajów. Dookoła Świata, 1960, nr 35, s. 5-6, ilustr. 891. TYLOCH Witold: Kultura i religia Hetytów. Euhemer, 1960, nr 3, s. 94-109, ilustr., mapa. 892. WIRPSZA Witold: Obyczaj miłosny. Korespondencja z Wietnamu. Życie Warsz., 1960, nr 33, s. 4, 7. 893. ZA WADA Franciszek: Ruch chłopski w Japonii. Tyg. kult., Orka, 1960, nr 33, s. 2. 894. ŻDANKO T. A.: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sredniej Azji, Sowietskaja Etnografija 1955, z. 3. R€c. GARYGA Bolesław, Lud, t. 44:1957, s. 238-250. D. AMERYKA 895. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivai w Paranie. (F,ragm. Historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 195'9, nr 14, s. 4. 896. DZIEDUSZYCKI Antoni: Sztuka Eskimosów. (Wystawa Sztuki Eskimosów Kanadyjskich). Odra, 1960, nr 44, s. 6. 897. HUMBOLDT Aleksander: Podróże po Ameryce podzwrotnikowej. Warszawa 1959, KiW, s. X, 474, tabl. 12, mapa. Tłumac.zenie z niem. pod r€d. prof. B. 01szewicza - J. Babicz, J. Petryszyn. 898. J. P.: Skarb Inków. Odgłosy, 1959, nr 24, s. 5, ilustr. 899. KOSIDOWSKI Zenon: Królestwo złotych łez. Tawantinsuju, mocarstwo Inków. - Gościńce słoń·ca. Dookoła Świata, 1959, nr 263, 266, s. 14-15, ilustr. Rec. CZESZKO Bohdan. Raport o zagładzie Inków. Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 8; Królestwo złotych łez: Szkoła Inków Yacha Huasi. - Uwolnij mnie od demona. - Król lonków i jego syn. Dookoła Świata, 1959, nr 270, s. 12-14. 1000. LIPS Ewa: Księga Indian. Warszawa 1960, WP, s. 485, tabl. 64, ilustr. Tłum. z niem. Kazimierz PIESOWICZ. 1001. MALKIEWICZ Jan Krzysztof: Ciekawi mali ludzie - Eskimosi. (Wystawa sztuki Eskimosów w Warszawie). Tyg. powsz., 1960, nr 22, s. 8, ilustr. 1002. WAKARELSKI Christo: Sl€di na jednopołnata zemedelska sistema u B'łgarite. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 408--420, rys. mapa. Sum. 1003. Z. K.: Sztuka zrodzona w Igloo. (Wystawa Sztuki Eskimosów w Warszawie). Tryb. Ludu, 1960, nr 130, s. 4, ilustr. E. AUSTRALIA I OCEANIA 1004. CHEGARAY Jaques: Hawaje. Tłum. z franc. Julia MARTUSZEWSKA, szawa 1960. Iskry, s. 245. tabl. 16. War- �312 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 X. POGRANICZE ETNOGRAFII Z POMOCNICZYl.\'II I POSIŁKUJĄCYMI NAUKAMI 1. ARCHEOLOGIA 1005. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-nymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego. Rocz. Woj. rzesz., 1958, z. 1, s. 1-96, ilustr. mapy. 1006. ARCHEOLOGIJA un Etnografija. T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. Hist. Kult. mater., 195'9, nr 1, s. 161-164. 1007. ARCHEOLOGIA. Rocznik Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. 8. 1956. Z. 2. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 293---507, ilustr. + spis treści. 9, 1957. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 210, ilustr. 1008. ARCHEOLOGIA Polska. T. 3, Z. 1, Wrocław 1959, s. 227, ilustr.; t. 4, z. 1, 1959, s. 224, t. 1, 3, ilustr.; t. 4, z. 2, 1960, s. 232-403, tabl. 6, ilustr.; t. 5, z. 1, 1960, s. 180, tabl. 1, ilustr.; t. 5, z. 2, 1960, Oss, s. 186-359, ilustr. 1009. ARCHEOLOGIA Śląska. 2. Wil"ocław 1959, PWN, s. 262, tabl. 22, ilustr. 1010. AUGUSTINIK A. 1.: K woprosu o metodikie issledowanija driewnej kieramiki. Kratkije Soobszczenija o Dokładach i Polewych Issledowanijach Instituta Istorii Matierialnej Kultury z. 64:1956. Rec. BRONICKA-RAUHUT Jadwiga: Archeol. Pol. T. 4:1959, z. 1, s. 217-218. 1011. BIBLIOGRAFIA (z zakresu archeologii). Archeol., t. 8:195'6, z. 2, s. 471-476. 1012. BIELENIN Kazimierz: Dotychczasowe wyniki badań na sta'rożytnych stanowiskach hutniczych w rejonie Gór Świętokrzyskich w r. 1956. Spraw. archeol., t. 5:1959, s. 55-61, ilustr. Sod. Sum. 1013. BUKOWSKI Zbigniew: Kilka uwag na temat funkcji niektórych ozdób guzikowych kultury łużyckiej. Archeol. pol., t. 5 :1960, z. 2, s. 197-244, ilustr. rys. Sum. 1014. CEHAK-HOŁUBOWICZOWA Helena: Kamienna konstrukcja kultowa pod szczytem na północnym stoku góry Ślęży. Światowid, t. 23:1960, s. 479-493, ilustr. rys. Sum. Archeol. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 51-100, ilustr. rys. tab. Zsf. 1015. CERAM C. W.: Bogowie, groby i uczeni. Powieść o archeologii. Tłum. z niem. Warszawa 1958. II Wyd. 1959, PIW, s. 535, tabl. 31, Rec. CZAJKOWSKI Zbigniew: Mity wskrzeszają rzeczywistość. Kierunk,i, 195'9, nr 8, s. 10-11, ilustr.; E. W. Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 41; GEMBALA Alojzy. Wiad. hist., 1958, nr 6, s. 429. 1016. GABAŁÓWNA Lidia: Pochówki bydlęce kultury amfor kulistych ze stanowiska 4 w Brześciu Kujawskim w świetle podobnych znalezisk kultur środkowoeuropejskich. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1958, nr 3, s. 63-107, ilustr. rys. Sum. s. 183-190. 1017. GABAŁÓWNA Lidia: Z problematyki uprawy ziemi w neolicie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 125-133. Sum. M. Łączyńska-Abramowicz, s. 163-164. 1018. GAJEWSKI Leszek: Materiały do średniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce. Materiały Archeologiczne, T. 1:1959, Rec. KRUPPE Jerzy: Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 407-409. 1019. GAJEWSKI Leszek: Ślady kultury kriszskiej. (Koriis Kultur) w Małopolsce w świetle odkryć archeologicznych na lewym brzegu Wisły. Spraw. PAN, Oddz. Kr., 1959, Z. 1, s. 1-8, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za Zata 1959/1960 313 1020. GARCZYŃSKI Władysław: Transport i kon:serwacje wczesnośredniowiecznej łodzi ze wsi Czarnowsko, pow. Lębork, Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 393-397, ilustr. Zsf. 1021. GEDIGA Bogusław, GEDL Marek: Wczesnołużyckie cmentarzysko o mieszanym obrządku pogrzebowym w Krzanowicach. pow. Opole. Zesz. nauk. UWr., Ser. A, nr 19, Archeol. Śląska, 1959, z. 2, s. 23-33, rys. Rez. Zsf. 1022. HILCZEROWNA Zofia: Z nowszych badań nad starożytnościami słowiańskimi w Jugosławii. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 465-477. Res. 1023. KAMIŃSKA Janina: P,rzyczynki do osadnictwa wiejskiego z V-X w.n.e. na terenach PolskU. Środkowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 53-'68, rys. tab. Res. J. RUKOWNA, s. 140-15!. 1024. KIHL Emilia, TABACZYŃSKA Eleonora: Badania nad Słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w ZSRR. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 499509. Res. 1025. KOSTRZEWSKI Józef: Północna peryferia kultury łużyckiej. Ref. mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 7-16, Sum. 1026. KOWALSKI Stanisław, KOZŁOWSKI Janusz: Neolityczna pracownia krzemieniarska w miejscowośd Bębło, pow. Olkusz. Wiad. archeol., 1958, z. 4, s. 339-354, rys. Krat. sod. Sum. 1027. KOZIEŁ Stanisław: Grodzisko kultury łużyckiej w miejscowości Zabrzeż 'Pow. Nowy Sącz (polska). Acta archeo!. carpat., t. 1:1958, fasc. 1, s. 109-112, ilustr., mapa. Res. 1028. KRAMAREK Janusz: Znaki garncarskie na ceramice wrocławskiej z XII i początku XIII w. Silesia antiqua, t. 1:1959, s. 219-237, rys. Res. 1029. NIEWĘGŁOWSKI Andrzej: Kość jako suroWJiec w najdawniejszej kulturze człowieka. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 204-210, ilustr., rys. 1030. PAZDA Stanisław: Bibliografia śląskich 'Prac a,rcheologicznych na rok 1957. Zesz. nauk. UWr. Ser. A., nr 18, A,rcheal Śląska, 1959, z. 3, s. 163-166. 1031. SPIS Treści tomu V Archeologii Polski. 1032. SPIS Treści Rocznika Archeologia, VIII, 1956. 1033. STAFIŃSKI Aleksander: Osada słowliańska Gwda i jej mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 25-27, ilustr. Krat. sod. s. 92, Zsf. s. 94. 1034. SZYDŁOWSKI Jerzy, KUBICZEK Teodor: Kilka uwag na temat konstrukcji i działania ,zamków z okresu wpływów rzymskich. Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 245, rys. Zsf. 1035'. VOIGT Theodor: Die friihesten Slaven. Ausgrabungen und Funde. Bd. 3:1958, H. 4/5, Rec. CNOTLIWY Eugeniusz: Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 543-544. 1036. WOJTASIK Jerzy: Pozostałości osady łużyckiej na wzgórzu "Młynówka" w Wolinie. Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 49-104, rys., mapy. Zsf. 2. JĘZYKOZNAWSTWO (dialektologia, PORÓWNAWCZE onomastyka) 1037. BASARA Jan: Nazwy "kołowrotka" (zamknięcia) w gwa.rach polskich. Po,r. jęz., 1959, z. 3/4, s. 162-165, rys., mapa. 1038. BĄK Piotr: Słownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej. Wrocław 1960, Oss., s. 130. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Por. jęz., 1960, z. 8, s. 367-369; PLUTA Feliks. Zar. Śląs., 1960, z. l, s. 141-143; WILCZEK Stanisław. ibid., 1960, z. 4, s. 662-664. 1039. BELCARZOWA Elżbieta: Czarne jagody, borówki i ich synonimy. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 281-291, mapy. �314 Bib~iografia etnografii potskiej za ~ata 1959/1960 1040. BIEŃ-BIELSKA Hanna: Słownictwo Wa,rmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy. Wrocław 1959, Oss., s. 80 + map. 11. 1041. BŁASZKOWSKI Wojciech: Geograficzne i ludowe nazwy miejscowości w regionie kaszubskim. Zesz. geogr. WSP Gdańsk, t. 1. 1960, s. 239-249. Sum. 1042. JEZOWA Maria: O dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą i Łabą. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 123. 1043. JUDYCKA Irmina: Z badań nad ludową terminologią rolniczą. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 437-440. 1044. JURKOWSKI Eugeniusz, ŁAPIŃSKI Ireneusz, SZYMCZAK Mieczysław: Słownictwo Warmii i Mazur. Stopnie pokrewień'stwa, życie społeczne i zawody. Wrocław 1959, Oss., s. 99. 1045. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa, PAŁKOWSKA-ZIENIUKOWA Jadwiga: Stan badań nad gwarami kaszubskimi. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617. 1046. KANTAK Kamil: Jemielna. (Nazwy słowiańskie znad Łaby i Bałtyku). Kaszebe, 1959, nr 10, s. I. 1047. KRUSZYŃSKI Tadeusz: Znaczenie wyrazu prawo w języku staropolskim i w ludowych gwa'rach. Pol. sacra, 1958, nr 2, s. 281-317. 1048. KUPISZEWSKI Władysław, WĘGIEŁEK-JANUSZEWSKA Zdzisława: Słownictwo Warmii i Mazur. Astronomia ludowa. Miary czasu i meteorologia. Wrocław 195'9, Oss., s. 103 + map 8. Rec. KRUSZEWSKA Lidia: Studia Warmińsko-Mazurskie. Warmia i Mazury, 1960, nr 3, s. 19, Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 212-'217, z. 4, s. 311-316. Rec. MARTUSZEWSKI Edward. Warmia i Mazury, 1960, nr 9, s. 18, liustr. 1049. KUPISZEWSKI Władysław: Ze słownictwa ludowego w zakresie astronomii. Ludowe nazwy gwiazd. Por. jęz., 1959, z. 617, s. 290--303, mapy. 1050. LABUDA Aleksander: Słowniczek kaszubski. Warszawa 1960, PZGS, s. 114. 1051. LEYDING Gustaw: Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego. Cz. 2. Nazwy fizjograficzne (zlokalizowane). Poznań 1959, PWN, s. 550. 1052. LOTKO K: W sprawie ·gwa,r mieszanych i przejściowych. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 291-295. 1053. ŁESIOW Michał: Polonizmy ukraińskiej gwary wsi Kolechowic. Jęz. pol., 1958, nr 5, s. 362-369. 105'4. MAŁECKA-PAŁASZOWA Halina: Historia i geografia ginącego w języku polskim wyrazu: chyża itp. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 275-291. 1056. MAŁY ATLAS gwar polskich. T. 2. Cz. 1, Cz. 2 .Wstęp do T. 2. Wrocław 1959, Oss. Rec. BASARA Jan. Por. jęz., 1960, z. 2, s. 82-91. 1057. MOCARSKA-FALIŃSKA Barbara: Słownictwo Warmii li Mazur. Uprawa i obróbka lnu. Wrocław 1959, Oss" s. 219, ilustr. + map 35. 1058. NITSCH Kazimierz: Ze wspomnień językoznawcy. Warszawa 1960, PW:!'T, s. 350, tab!. 1, ilustr. 1059. PARYSKI Witold H.: Rozwój i stan badań toponomastycznych w Tatrach i na Podtatrzu. Onomast., R. 5:1959, z. 2, s. 55"1-557. lOGO. POLAŃSKI Kazimierz: Stan badań nad językiem połabskim. Streszcz. ref. Sz'czec., 1960, z. 617, s. 124--125. 1061. POMIANOWSKA Wanda: Z prac nad próbnymi mapami dialektów słowiańskich. Po'r. jęz., 1959, t. 3/4, s. 107-115. 1062. PRACE językoznawcze. Z. 3. (Filologia Z. 6). Kraków 1960, PWN, s. 302, tabl. l, ilustr. 1063. RA WKA Antoni: Nazwy i ludzie. (Nazewnictwo Warmii i Mazur). Warmia i Mazury, 1959, nr 12, s. 14-15. �BibLiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 315 1064. REYCHMAN Jan: Jeszcze w sprawie pochodzenia wyrazu pols. gwar. pajtaś - pajtasz. (polem. z węgierskim slawistą B. Sulan'em). Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 386-387. 1065. ROSPOND Stanisław: Dzieje polszczyzny śląskiej. Katowice 1959, Śląsk, s. 480, ilustr. Rec. BOREK Henryk. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 189-192, RECZEK Stefan: Na tropach śląskiej polszczyzny. Odra, 1960, nr 2, s. 6, ilustr. SIUDUT Andrzej: Dziesięć wieków języka polskiego na Śląsku. Nowe Książki, 1959, nr 22, s. 1381-1382. SZCZEGOŁA Hieronim: Nowa książka o polskości Nadodrza. Nadodrze, 1960, nr 9, s. 4; URBAŃCZYK Stanisław. Zar. śląs., z. 3, s. 486-472. TOMASZEWSKI Władysław. Prz. zach., 1960, nr 1, s. 205-207; URBAŃCZYK Stanisław: Jęz. pol., 1960, z. 2, s. 145-148; ZIELONKA Zbigniew. Tyg. powsz., 2960, nr 5, s. 2. ROSPOND Stanisław: Nazwiska Ślązaków. Wrocław 1960, Oss., s. 114, tabl. 1, ilustr. 1066. ROZPRAWY Komisji Językowej. T. 7, Wrocław 1959, Oss., s. 79. 1067. SIATKOWSKI Janusz: W sprawie nazw pomieszczeń dla zwier·ząt domowych na Warmii i Mazurach. Jęz. pol., 1960, nr 3, s. 237-240, mapa. 1068. SŁAWSKI Franciszek: O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budownictwa. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 351-354, Res. 1069. SŁOWNIK Staropolski. T. 2, Z. 7113. (GÓrny-Hynszta). Wil'ocław 1959, Oss., 481-552. 1070. SlVIOCZYŃSKI Paweł. Język literacki a gwary. Polonist., 1959, nr 3, s. 24--31.; Stan i perspektywy prac nad atlasem gwar Lubelszczyzny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk., Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 79-83. 1071. SOBIERAJSKI Zenon: Zarys gwar polskich okolicy Starej Lubowli na Spiszu słowackim. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 25-54, tab. tenże. Z przeszłości gwar północnej Wielkopolski XVI-XVIII wieku. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 149-164. Res. 1072. STIEBER Zdzisław: Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny. Z. 3, Wrocław 1959, Oss., s. 6, map. 50; z. 4, 1960, Oss., z. 6, map 50. 1073. STUDIA FONETYCZNE z Warmii i Mazur. Konsonantyzm. Wrocław 1959, Oss., s. 237, mapy 51. 1074. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Zwarty zasięg dialektów kaszubskich w świetle najnowszych danych dialektologicznych. Rocz. gdański, t. 17/18:1958/59, s. 319-324, mapa. 1075. TURSKA Halina: Atlas kujawsko-chełmińsko-dobrzyński. Ref. Spraw. Wydz. Nauk Społ., PAN, 1960, z. 2/3, s. 39-43. 1076. ZAGORSKI Zygmunt: Gwara wsi Stawnica w powiecie złotowskim. Spraw. Pozn. TPN, nr 1, s. 48-49. Zesz. Nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 55-107, tab. Gwary Krajny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk. Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 75~78. Na marginesie badań gwaroznawczych na Krajnie. Kaszebe, 1960, nr 17, s. I-II. 1077. ZARĘBA Alfred: Słownik Starych Siołkowic w powiecie opolskim. Krakó" 1960, PWN, s. 166. Rec. SUŁKOWSKA Jadwiga. Por. jęz., 1960, z. 10 s. 459-464. 1078. ZARĘBA Alf·red: O wołaczu w funkcji mianownika w dialektach polskich. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 385-386; Stan prac nad atlasem i słownikiem gwar śląskich. Ref. Spraw Wydz. Nauk SpoI. PAN, 1960, z. 2/3, s. 66-69. 1079. ZDANCEWICZ Tadeusz: Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn. Lingua posn., t. 8:1960, s. 333-352. �316 Btbtiografia etnografii poLskiej za żata 1959/1960 1080. Z GWARY nowosądeckiej. Księżyc świadkiem. Zapis J. SYMON!. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 237; z. 617, s. 322-323. 1081. Z GWARY Podhalańskiej. Zapis. Władysław KUPISZEWSKI. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 236. 1082. Z GWARY suwalskiej. Zapis. Barbara FALIŃSKA. Por. jęz., 1959, z. 3/4, s. 187-189. 1083. ZIERHOFFER Karol: Nazwy 'cepów i ich części w Wielkopolsce. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filo!., 1959, nr 3, s. 11-23, mapy; Ścieżka i jej synonimy w gwa,rach i historii języka polskiego na tle ogólnosłowiańskim. Wrocław 1959, Oss., s. 92, mapy 2. 3. Antropologia etniczna 1084. ANTHROPOS T. 49:1954. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz, Lud, T. 44:195'7, s. 298-324. T. 50:1955, T. 51 :1956. Lud 45:1958/59, s. 348-368. 1085. CZEKANOWSKI Jan: Balticum a Skandynavia. Lud T. 44:1957, s. 7-46, tab. wykr. mapy. Sod. s. 616-618, Zsf. s. 599-600; Mapa Antropologiczna Polski i jej interpretacja. Spraw. Pozn. TPN, 1950/51, nr l, s. 75. 1086. DZIERZYKRAJ-ROGALSKI Tadeusz: Badania antropologiczne ludności osady kaszubskiej Chałupy (półwysep Hel). Rocz-i Akad. Med. Białyst., R. 5: 1959, s. 459--478, tab. wykr. Krat. sod. Sum; Sprawozdanie z badań antropologicznych dzieci kaszubskich na półwyspie Hel w 1960 r. Człow. w Czasie Pxzestrz., 1960, z. 2, s. 101-103. 1087. KOCZKA Wojciech: Zagadnienia etnogenezy ludów Europy. Wr. 1958. Rec. DAN z otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 153-154. 1088. MODRZEWSKA Krystyna: Z badań nad rozwojem ludności parafii Puchaczów w latach 1797-1945. Ann. UMCS, Sect. B., v. 11:1956, s. 47-68, tab. Rez. Sum. 1089. OTRYSKO Zofia: Struktura antropologiczna ludności powiatów: Nowy Tar;!. Bochnia, Myślen.ice i Wadowice. Prz. antropo!., t. 24:1958, z. 2, s. 526-536. tab. Res. 1090. PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 25':1959, z. 1, Wrocław 1959, PWN, s. 278, tab. 12. 4. Geografia i krajoznawstwo a) d e m o g r a f i a, an tr op og l' afia i p ok r ew n e 1091. DOPIERAŁA Bogdan: Ekonomiczne i demograficzne problemy Pomorza Zachodniego w świetle niemieckich materiałów żródłowych z lat 1926--1932. Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. IV, 274. Rec. WIELKOPOLSKI Alfred, Szczecin 1959, z. 11112, s. 87-89. 1092. DULCZEWSKI Zygmunt: 'Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945-1959. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 183-198. 1093. DZIEWULSKI Władysław: Struktura społeczna niektórych miast śląskich w świetle podatników z r. 1619. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr l, s. 61-81, tab. Inh. s. 147-148. 1094. DZIURZYŃSKI Patrycy: Ruchy demograficzne na Ziemiach Zachodnich. Zycie gosp., 1960, nr 17, 20, s, 8, Hustr. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 317 1095. HOLZER Jerzy: Prognoza demograficzna Polski na lata 1960-1975 według województw. Warszawa 1959, PWG, s. 192. 1096. HOLZER Jerzy: Przewidywane zmiany w stanie i strukturze wieku ludności pięciu państw demokracji ludowej. Wiad. statyst., 1958, z. 5, s. 10-14, rys., tab. 1097. LESZCZYŃSKI Józef: Struktura społeczna i stosunki demograficzne na wsi klodzkiej w XVII wieku. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1960, nr 4, s. 479-496, tab. Inh. s. 619-620. 1098. NOWAKOWSKI St.efan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. Rec. ŻYGULSKI Kazimierz. Prz. socjol., t. 13:1959, z. 1, s. 276-279. 1099. ORZECHOWSKI Marian: Ludność polska na Dolnym Śląsku w latach 19181939Wr. 1959. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. śląs., 1960, z. 2, s. 315-318. 1100. PODWYSOCKI Tadeusz: Wielki blask małej Sławy. (Stosunki demograficzne w XIX i XX w. na Ziemiach Zachodnich). Odra, 1959, nr 52, s. 1, 4. 1101. ZIÓŁEK Bogumił: Węzłowe problemy demograficzne Ziem Zachodnich, Prz. zach., 1960, nr 1, s. 36-57. tab. wykr. b. a t l a s y, m a p y, p r z e w o d n i k i. 1102. ATŁAS Mira: Moskwa 1959. Rec. RATAJSKI Lech: Radziecki atlas świata. Poznaj Świat, 1960, nr 11, s. 45. 1103. ATŁAS Ozjera Bajkał, pribierjeżnaja czast': Moskwa 1959. Rec. SZAFLARSKI Józef. Czas. geogr., 1960, z. 2, s. 228-229, ilustr. 1104. ATLAS Świata. Warszawa 1959, PPWK, s. 247, map 35. 1105. BESKID śląski i Żywiecki. Mapa turystyczna. Podziałka 11:125.000 Warszawa 1959, PPWK. 1106. BIESZCZADY. Mapa turystyczna. Podziałka 1:125.000. Warszawa 1960, PPWK. 1107. BORY Tucholskie. (Praca zbiorowa. Red. Paweł Dzienisz). Warszawa 1959, SiT, s. 218, mapa 1. 1108. GORCE. Ma-pa turystyczna. Podziałka 1:75.000. Warszawa 1959, PPWK. 1109. GÓRY Świętokrzyskie. Mapa turystyczna. Warszawa 1960, PPWK. 1110. KOLENDO Jerzy: Na powiślańskim szlaku. (Kwidzyń). Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 24-25. 1111. KOŻMIŃSKI Andrzej: Duszniki Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 93, mapa 1, ilustr. 1112. KOŻMIŃSKI Andrzej: Kudowa Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 88, mapa 1, ilustr. . 1113. KRYGOWSKI Wladysław: Beskid Sądecki (część wschodnia) i Beskid Niski. Warszawa 1959, SiT. 1114. KURAN Józef: Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich. Warszawa 1959, SiT, s. 189, ilustr. 1115. KURAN Józef, CZAJKOWSKI Stanisław: Kajakiem po Mazurach i Warmii Warszawa 1960, SiT, s. 559, mapa. 1116. LEWICKI Tadeusz: Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX-XI. Acta ar che ol. carpat., t. 1:1959, fasc. 2, s. 191-208, mapa. Rec. Zofia SŁAWSKA. Rez. Olga SOKOŁOW. 1117. LUBLIN. Przewodnik. Lublin 1959. Lubelska Spółdzielnia Wyd., s. 124, ilustr. + mapa 1. �318 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 195911960 1118. MAPA Polski w czterech arkuszach ze skorowidzem miejscowości. (Administracyjna). Podziałka 1:500.000 Warszawa 1959, PPWK, s. 149. 1119. MAPA województwa lubelskiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960, PPWK. 1120. MAPA województwa łódzkiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960. 1121. OKOLICE Warszawy. Mapa turystyczna. Podziałka 1:300.000. Warszawa 1960. PPWK. 1122. POJEZIERZE Suwalskie. Mapa turystyczna. Podziałka 1:200.000. Warszawa 195'9, PPWK. 1123. POLSKA. Mapa fizyczna. Podziałka 1:700.000. Warszawa 1959, PPWK. 1124. PUŁAWY. Kazimierz. Mapa turystyczna. Podziałka 1:100.000. Warszawa 1959, PPWK. 1125. RADOLIŃSKA Maria: Zagłębie Górnośląskie. Warszawa 1959, WG, s. 12. + mapy 4. 1126. SAYSSE-TOBICZYK Kazimierz: Pod wierchami Tatr. (Album). Warszawa 1960, NK, s. 242. 1127. SMOLSKI Stanisław: Pieniński Park Narodowy. Kraków 1960. Rec. GUT Stefan. Ws,zechśw., 1960, z. 11, s. 310. 1128. ŚWIĘTOKRZYSKI Park Narodowy. Kraków 1959. Zakład Ochrony Przyrody. s. 201, mapy 2, tab!. 16. 1129. WDOWIARZ Stanisław: Karpaty (Beskidy). Warszawa 1959, WG, s. 1.5 + mapy 2. 5. Historia a) Historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa. 1130. A. O.: 1900 lat Skórcza? Kaszebe, 1960, nr 18, s. II, ilustr. 1131. ALEKSANDROWICZ Alina: W kręgu autentyzmu. (Memoriały i supliki chłopów zatrudnionych u Czartoryskich). Kamena, 1960, nr 11. s. 4, ilustr. 1132. ALEKSANDROWICZ Walenty: Wieś warmińsko-mazurska w dawnych wiekach. Warmia i Mazury, 1959, nr 4. s. 9-11, ilustr. 1133. BARANOWSKI Bohdan: Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku. Warszawa 1958. Rec. GULDON Zenon: W sprawie badań nad gospodarką w dobrach szlacheckich w Wielkopolsce w XVIII w. Zap. hist., 1960, z. 3,/4, s. 107-1125, tab. 1134. BARANOWSKI Bohdan: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w kalendarzach z XVIII i początkach XIX w. Studia Dziejów Gasp. wiejs. t. 3:1960, z. 2. s.61-90. 1135. BARTYŚ Julian, GOLDBERG Jakub: Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI-XVIII wieku. Warszawa 1960, PZWS, s. 43. 1136. BARYCZ Henryk: Stary Sącz poprzez stulecia. Małopol. Studia hist., 1958. z. 3'/4, s. 67-84. 1137. BASZYŃSKI Cz'esław: Osadnictwo komturstwa ostródzkiego do połowy XV wieku. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 103-118. tab. mapa. 1138. BAZIELICHOWNA Barbara: Etnograficzna wycieczka naukowa w Beskidy Śląskie. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 147-15'0, ilustr. 1139. BISKUP Marian: Z nowszych prac zachodnioniemieckich nad osadnictwem Prus Królewskich w XVI-XVIII wieku. Pr,z. hist., 1960, z. 2, s. 411-424. 1140. BŁACHUT Władysław: sto lat temu (Rzecz o początkach prasy ludowej). Wieści, 1959, nr 24, s. 9, nr 25, s. 10. 1141. BOGUSŁAWSKI Aleksander: Ruch ludowy w czasie wojny 1914-1918 w Kró- �BibLiografia etnograf!! poLskiej za lata 1959/1960 319 lestwie Polskim w świetle wspomnień. Oprac. Jan KOLENDA. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 260-287; 1960, nr 2, s. 279-316, Hustr. 1142. BUCZEK Karol: Zagadnienie polskiego narodu. Prz. his1., 1959, z. 4, s. 665-697. Res. s. 910-911. Rez. s. 903-904. 1143. CHLEBOWCZYK Józef: Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudaH.zmu. Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 49-150. tab. mapy. 1144. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w. Warszawa 1959, LSW, s. 194, mapa. 1145. CHOJNACKI Władysław: Polska akcja narodowo-uświadamiająca na Mazurach przed I wojną światową. Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. 21: 1955, z. 3/4. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5; z. 1, s. 347-348. 1146. CZERNIK Stanisław: Początek dziejów chłopskich. Orka, 195'9, nr 8, s. 1, 7. 1147. DERESIEWICZ Janusz: Tranzakcje chłopami w Rzeczypospolitej szlacheckiej (w. XVI-XVIII). Warszawa 1959, KiW. Rec. MATUSZEWSKI Józef. Rocz-i Dziejów spał. gosp., t. 22:1960, s. 297-300. ORZECHOWSKI Kazimierz: O władztwie pana feudalnego wobec uzależnionych od niego chłopów. Czas. prawno-his t., t. 12:1960, z. 2, s. 279-298. 1148. DYMEK Benon: NiezaleŻlla Partia Chłopska na Mazowszu Płockim (1924-1927). Not. płockie, 1960, nr 17/18, s. 22-25. 1149. DZIEJE wsi wielkopolskiej. Praca zbiorowa. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie. Rec. A. W. Tryb. Ludu, 1960, nr 224, s. 4; FORNALCZYK Feliks: Tyg. zach., nr 34, s. 4 STANKIEWICZ Witold Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 438-442. 1150. FIEDOR Karol, ORZECHOWSKI Marian: Ci co przetrwali. Wspomnienia Polaków z Dolnego Śląska. Wrocław 1959, Oss., s. XXXI, 320, tabI. 16. 1151. FLIS Stanisław: Dawne napisy polskie w Olsztynie oraz w miejscowościach Gryżliny i Gutkowo pow. Olsztyn. Roczn. olszt., t. 2, 1959, s. 237, ilustr. Krat. sad. Sum. 1152. FOŁTA Władysław: Wspomnienia z walk młodzieży chłopskiej. Warszawa 1956. Res. J. S. BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1959, nr 1, s. 95-98. 1153. FORNALCZYK Feliks: Pomorze Zachodnie w pigułkach. (Koszalińskie Wakacyjne Studium zagadnień historycznych Zachodniego Pomorza). Tyg. Zach., 1960, nr 35, s. 5. 1154. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici". Warszawa 1959. Rec. BLASS Judyta: Powstanie "Wici": Nowe Książki, 1959, nr 9, s. 549-550. 1155. GAŁĘSKI Bogusław: J. Ryng o społeoz·no-ekonomicznej strukturze wsi polskiej. (Ze studiów nad historią rozwoju myśli ekonomicznej KPP). Ekon., 1959, nr 1, s. 56-73, tab. 1156. GANSINIEC Zofia: Białka. Etnogr. pol., t. 3: 1960, s. 149-158. Sum. 115'7. GĄSIOROWSKI Antoni: Ze studiów nad szerzeniem się tzw. prawa niemieckiego we wsiach ziemi krakowskiej i sandomierskiej (do roku 1333). Rocz-i his1., t. 26:1960, s. 123-170. tab. mapy. Res. 1158. GIEYSZTOR Irena: Etudes cartographiques de l'historie de Pologne. Tł. z pol. Lucjan GROBELAK. Acta pol. his1., t. 2:1959, s. 71-99, mapy. 1159. GIZA Stanisław: Materiały do bibliografii historii ruchu ludowego (18751939) opracowane na podstawie zawartości czasopism z lat 1944-1959. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 456-505. �320 Bibliografia etnog?-afii polskiej za lata 195911960 1160. GORSKI Karol: Niemieckie misje wśród Słowian i Prusów. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 59-70. 1161. GRYGIER Tadeusz: Rozwój ruchu polskiego na Mazurach w latach 19021914. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 3, s. 313-350, tab. 1162. HECK Roman: Studia nad położeniem ekonomicznym ludności wiejskiej na Śląsku w XIV wieku. Wrocław 1959, Oss., s. 319. Rec. LESZCZYŃSKI Józef Zar. Sląs., 1960, z. l, s. 148-152; WYCZAŃSKI And'rzej. Kwart. hist., nr 1, s. 204-209; MĄCZAK Adam. Prz. hist., 1960, z. 2, s. 435:"-438; TOPOLSKI Jerzy Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 247-253. 1163. HENSEL Witold: Studia nad osadnictwem Wielkopolski wczesnohistorycznej. T. 4 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej Warszawa 1959, PWN, s. 285, tabl. 45, ilustr. 1164. INWENTARZ dóbr biskupstwa chełmińskiego. T. 3 Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1759. Łódż 1959, PWN, s. XVI, 416 + map 3. 1165. HISTORIA Sląska. T. 1. Do roku 1763. Cz. 1. Do połowy XIV w. Wrocław 19£0, Oss., PAN Instytut Historii, s. 625, tabl. 60, 5 map. 1166. JAKOBCZYK Witold: Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w. (Dzieje pracy organicznej). T. 2, 1850-1890. Poznań 1959, PWN, s. 167. 1167. JAKUBOWSKI Ja'n: Z dziejów Opolszczyzny w latach 1645-1666. Biul. Naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 84-89. 1168. JAN lUREK Włodzimierz; Szewczyk Wilhelm: O Sląsku i Ślązakach. Katowice. 1958. Rec. Ba. Odra, 1959, nr l, s. 11. 1169. JANTOS H., KOŁTUNlAK J., ROMANOWSKI Z.: Granicznym szlakiem. Reportaże. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie, s. 5 nlb., tabl. 12. 1170. JANIAK Bolesław: Z dziejów Handzlówki. Wieści, 1959, nr 35, s. 8. 1171. JEZIERSKI Andrzej: P·róba analizy statystycznej rozwarstwienia wsi na ziemiach polskich na początku XX wieku. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 55-68, tab. wykr. Res. 1172. JOSTOWA Wanda: Pa,rk Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie. Lud, 44:1957, s. 479-490. 1173. KAJAN Tadeusz: Nie damy pogrześć mowy ... Szkolnictwo polskie na Warmii i Mazurach w latach 1929-1939 r. Tyg. zach., 1959, nr 31, s. 4, 9, nr 32, s. 5, nr 33, s. 5, 9. 1174. KAWECKI Jan: Przyczynek do polskości wsi Olszewo pow. ełckiego w świetle dokumentów hitlerowskich. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 445-447. 1175. KAZIMIERSKI Józef: Nowe materiały do ruchu ludowego w Wielkopolsce w 1651 roku. Przegląd historyczny, t. 50:1959, z. 2. Rec. WISŁOCKI Jerzy: Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 512-514. 1176. KERSTEN Adam: Chłopi polscy w walce z najazdem szwedzkim 1655-1656. Warszawa 1958. Rec. HERBST Stanisław. Zesz. nauk. WAP, Ser. Hist., 1960, nr 2, s. 115-117. 1177. KEYSER Erich: Das Preussenland. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej, Studia Mat. Dz,iejów Wielkop., t. 5':1959, z. 1, s. 348-355. 1178. KIEŁBICKA Aniela: Na marginesie najnow.szych wydawnictw źródłowych poświęconych dziejom wsi w Polsce. Wiad. hist., 19£0, nr 4, s. 235-238. 1179. KOWALCZYK Stanisław: Przegląd stanu badań nand historią .ruchu ludowego w latach 1918-1939. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 167-195. 1180. KUKIER Ryszard: Badania toruńskich etnografów. Pomorze, 1960, nr 17, s. 2, ilu str. mapa. �Bibliografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 321 1181. KURAŚ Stanisław: 1182. 1183. 1184. 1185. 1186. 1187. 1188. 1189. 1190. 1191. 1192. 1193. 1194. 1195. 1196. Ordynacje i ustawy wiejskie. Z archiwów metropolitalnego i kapitulnego w Krakowie, 1451~1689. KURAŚ Stanisław: Dokument lokacyjny wsi Żmiącej z ,r. 1370. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 85-88. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Wieś w walce a Polskę Ludową. 1918-1920. Warszawa 1960. Rec. AJNENKIEL Andrzej. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 442-446; Dymek Bebob. Z Pola Walki Nr 4, s. 164-167, Ziemia mazow., nr 3, s. 58-59. Nowe książki, 1960, nr 10, s. 623-624. LAAKMANN H.: Baltischen Lande. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 348-355. LESKIEWICZOWA Janina: Prace komisji Koordynacyjnej do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Spraw. Wydz. Nauk. Społ., PAN, 1959, z. 2, s. 81-84. LIETZ Zygmunt: Plebiscyt na Powiślu w r. 1920. Roczniki Historyczne, R. 21:1953/1954. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 393-397. ŁĄCZYŃSKI Z.: O rozwój wsi śląskiej. Z obrad plenum WK ZSL w Katowicach. Wieści, 1960, nr 46, s. 4, ilustr. MAJEWSKI Wiesław: Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej. Kwart. hist., 1959, nr 2, s. 404-424, mapy. Res. Sad. MAMUSZKA Franciszek: W kręgu Góry Rowokół. (Wieś Smołdzino i jej zabytki). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 4, ilustr. METSZK F,rido: Przegląd przyczynków do historii ziemi łużyckiej, które ukazały się w 1957 r. w jęz. łużyckim. Śląsk. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr 1, s. 140-143. MIELCZARSKI Stanisław, SZAFLIK Józef, Ryszard: Zagadnienie łanów pustych w XV i XVI wieku. Studia i materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 1:1955, z. 2. Rec. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA Anna. Kwart. Hist. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 684-686. MIKOS Stanisław: W sprawie składu społecznego i genezy ideologii Gromad Ludu Polskiego w Anglii 1835-1846. Prz. hist., 1960, z. 4, s. 663-682. Res. Sod. MYŚLIŃSKI Kazimierz: Z dziejów rozwoju wsi lubelskiej w XIV i XV wieku. Rocz. lub., t. 1:1958, s. 37-5'6. NAPORA A., WIŚNIEWSKI A.: Z ,przeszłości Warmii. O1szt., 1960. Rec. JASIŃSKI Janusz. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 2, s. 264-265. NARBUTT Jerzy: My i oni, czyli problem "religijności ludowej". Tyg. powsz., 1959, nr 42, s. 1-2, ilustr. NOWAK Jan: Przegląd i charakterystyka zasobów Archiwum Komisji Historycznej NK ZSL, dotyczące działalności Batalionów Chłopskich i ruchu ludowego w latach 1939 do 1944. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr l, s. 219226. 1197. ORACKI Tadeusz: Warmia i Mazury 1959, nr 12, s. 32-34, ilustr. 1198. ORZECHOWSKI w powstaniach polskich. Mówią Wieki, Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich. Sobótka, R. 9:1954, R. 10:1955. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283; Ze studiów nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku. Studia i Materiały z Dziejów Śląska, t. 1:1951. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina: Kwart. his t., 1959. nr 4, s. 1281-1283. Podlesie, Przeborowiee i Wielmierzowice. (Z badań 21 - Lud, t. 51, 1967 �322 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku). Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 5-48, tab.; Problem chłopskiej własności podległej w epoce feudalnej. Kwart. hist., 195'9, nr 2, s. 473-492, rys. 1199. OSTROWSKI Wincenty: Stosunki religijno-wyznaniowe we wsi śląskiej po wojnie tr,zydziestoletniej (w świetle sprawozdań wizytatorów biskupich). Zesz. nauk. UWr., Ser. A., nr 25, Nauki pedagog. Psycho!., 1960, z. 4, s. 149194, tab. Krat. izłoż. Sum. 1200. PAŁUCKI Władysław: Narok. Wr. 1958 Rec. HEJNOSZ Wojciech. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1263-'1266. 1201. PAWLATA Stefan: Dwadzieścia lat w "Wiciach". Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 110-128. 1202. PODGORSKA Eugenia: Protokóły z posiedzeń Zarządu Powiatowego i ze Zjazdów Delegatów Kół Młodzieży Wiejskiej powiatu brzezińskiego w okresie międzywojennym. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 219-267. 1203. POLAŃSKI Kazimierz: Etymologie połabskie. (Paralele połabsko-polskie). Zesz. nauk. WSP, Katow., Język., 1959, s. 73-84. 1204. POPKIEWICZ Józef: O badaniach najnowszej historii Śląska. Rozm. p'rzepr. Jan FIEBIC. Rada rob., 1960, nr 21, s. 6 ilustr, 1205. POPIOŁEK Oswald Stefan: Wykaz organizacji i instytucji Polskich na Śląsku opolskim w latach 1923-1939. Katowice 1959, Śląsk, s. 99. 1206. PUTEK Józef: Miłościwi panowie i krnąbrni poddani. Szkice z dziejów poddaństwa, pańszczyzny i innych form ucisku 'społecznego na dawnym pograniczu śląsko-polskim. Kraków 1959. Wyd. literackie, s. 447. 1207. PUTEK Józef: Z dziejów ruchu ludowego w Galicji. Wieści 1959, nr 17, s. 8, nr 18-19, s. 6, nr 20, s. 9, nr 21, s. 6, Chłopi-kupcy i sądy wiejskie kupieckie w okolicy Andrychowa w wieku XVIII., ibidem, 1959, nr 14, s. 4, ilustr. 1208. ROGALA Władysław: Chotcza walczy. Warszawa 1959, KiW, s. 269, map 5, ilustr. 1209. SCZANIECKI Michał, KORCZ Władysław: Dzieje ziemi Lubuskiej w Wypisach. Warsz., 1958, Rec. FENRYCH Wiktor. Sprawy Ośw. Kult. Woj pozn., 1960, s. 242-243. 1210. SIERECKI Sławomir: Święta Inkwizycja na Kaszubach. Kaszebe, 1958, nr 24. s. 4-5, ilustr. 1211. SKRZEK Mieczysław: Technika uprawy buraka cukrowego w Wielkopolsce przed r. 1870. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 4:195'6. Rec. BOROWSKI Stanisław. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 398400. 1212. SOBCZAK Tadeusz: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w polskich czasopismach rolniczych z lat 1803-1830. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 3:1960, z. 2, s. 91-156. 1213. SbBISIAK Walerian: Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego w XVI do XVIII wieku. Poznań 1960, PWN, s. 118, tab!. 2, mapa 1. 1214. STAŃSKI Mieczysław: Rozwój ruchu ludowego na Pomorzu Gdańskim (w latach) 1920-1926. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 172, ilustr. Streszez. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 45-71, tab. 1215. STUDIA i Materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX wieku. Wrocław 1958. Rec. KOZANECKA Maria, KOZANECKI Andrzej. Wiad. hist., 1959, nr 5, s. 315-319; BURSZTA Józef. Kwart. hist. Kult. mater., 1960, nr 2, s. 256-258; TOPOLSKI Jerzy. Kwart. hist., 1959, nr 1, s. 159-166. �Blbtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 323 1216. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza. T. 5", z. 2/10, Poznań 1960, s. 294, 2 nlb. T. 6, z. 1/11. Poznań 1960, PWN, s. 566. 1217. STUDIA i Materiały z dziejów Śląska. T. 3. Wrocław 1960, Oss, s. 492 T. 1:1957. Rec. RUSIŃSKI Władysław Sląs. Kwart. hist., Sobótka 1958, s. 642647. T. 1:1957. T. 2:1958, DŁUGOBORSKI Wadaw. Ann. Silesiae. T. 1:1960, z. 1, s. 119-129. Tekst również w jęz. ang. T. 2. Wrocław 1958. JAROS Jerzy. Zar. Sląs., 1959, z. 2, s. 115-117. 1218. STUDIA Śląskie. Seria nowa. T. 2. W~ocław 1959, Oss., t. 3. Katowice 1960, Śląs. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. Sląs., 1960, z. 3, s. 46p-468. :.YIICHALKIEWICZ Stanisław. Zar. Śląs., 1959, z. 2, s. 112-114. SZYMICZEK Franciszek. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 206-211. 1219. STUDIA z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. 2, W.rocław 1959, Oss, s. 697, ilustr. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Kwart. Hist. Rist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 390-398; WYCZAŃSKI Andrzej. Prz. Rist., z. 5, s. 5E8-591. 1220. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia, GRYGIER Tadeusz: Walka o społeczne i narodowe wyzwolenie ludności Warmii i Mazur. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Studia Mat. Dziejów WielkopI. T. 5:1959, z. 1, s. 355356. 1221. SUPLIKI chłopskie XVIII w. Warszawa 1954. Rec. ŻYTKOWICZ Leonid: W sprawie wydawania suplik chłopskich jako źródła do dziejów wsi. Studia źródłozn., t. 3:1958, s. 255-164. Res. 1222. SZKICE z dziejów Pomorza. T. 1-2. Warszawa 1958-195'9. Rec. J. F. Zap. kosza!., 1960, z, 5, s. 71-73. 1223. SLA WSKI Tadeusz: Studia nad ludnością Biecza w wiekach XIV-XVII. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 21-66, mapa. 1224. SRENIOWSKI Stanisław: Uwła~zczenie chłopów w Polsce. Warszawa Rec. KIENIEWICZ Stefan. Tł. z pol. Janina KASIŃSKA. Acta Pol. hist., t. 1:1953, s. 146-153. 1225. TEJCHMA Józef: W trosce o dzień dzisiejszy i przyszłość młodzieży wiejskiej. Nowe Drogi, 1959, nr 2, s. 90-96. Związek Młodzieży Wiejskiej doświadczenia ogólne. Nowe Drogi, 1960, nr 12, s. 13-22. 1226. WOJCIECHOWSKI Kazimierz: Zainteresowania umysłowe młodzieźy prat:ującej w mieście i na wsi. Kult. i Społ., 1960, nr 3, s. 141-161, tab. 1227. TOPOLSKI Jerzy: Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa gnieźniel1skiego od XVI do XVIII wieku. Poznań 1958. Rec. RUSIŃSKI Władysław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 22:1960, s. 300--305. 1228. TOPOLSKI Jerzy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wa'rszawa 1956. Rec. LESKIEWICZOWA Janina. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 355-35'8. Kwart. Hist Kult. mater., 1959, nr 3, s. 509-512. WARĘŻAK Jan. Rocz. łódz., t. 1:1958, s. 350354. 1229. TUROŃ Bronisław: Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze zachodnie, Pomorze Gdańskie oraz stosunki polsko-krzyźackie do schyłku w. XV. Warszawa 1959, PZWS, s. 36. 1230. TYMIENIECKI Kazimierz: Główne zagadnienia powstania poddaństwa chłopów w Polsce, Spraw. KUL, nr 7:1953/1956, s. 120-123; Początki państwa Polan. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 23-5'0. Res. s. 185-186, Rez. s. 179-181. 1231. TYMIENIECKI Kazimierz: Smardowie polscy. Studium z dziejów społeczno-gospodarczych wczesnego średniowiecza. Poznań 1959, PWN, s. 54. �324 1232. 1233. 1234. 1235. 1236. 1237. 1238. 1239. 1240. 1241. 1242. 1243. 1244. 1245. 1246. 1247. 1248. 1249. 1250. Bibliografia etnografii polskie; za lata 1959/1960 UNSER Schlesien. Stuttgart 1954. Rec. FABISZ J., BIAŁY Franciszek. Sląs. Kwar. hist. Sobótka, 1959, nr 2, s. 230-232. URBARZE Sląskie. T. l, Wrocław 1956. Rec. DZIEWULSKI Władysław. Zar. Sląs., 1958, z. 3, s. 109-111. GLENSK Joachim: Gdzie leżała opolska wioska Wierzbie? Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 177-178. WASSERMAN Charles: Unter polnischer Verwaltung. Hamburg 1958. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 4, s. 422-424; WAŃKOWICZ Melchior: SIadami Charles'a Wassermanna. Odra, 1959, nr 6, s. 1, lI, nr 7, s. 5. WICHURA-ZAJDEL Edward: Zasłużony orędownik śląskiego ludu (Józef Londzin). Homo Dei, 195'9, nr 2, s. 237-242. WIDAJEWICZ Józef: Kilka słów o narzazie. Slavia antiqua., t. 6:195711959, s. 109-133. Res. WIELKOPOLSKA w świetle źródeł historycznych. Poznań 1958. Rec. ŁUCZAK Czesław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21 :1959, s. 204-206. WIERZBICKI Zbigniew-Tadeusz: Ewolucja ustroju rolnego we wsi Zmiąca w latach 1847-1953. Fragm. pracy "Zmiąca", wieś powiatu limanowskiego, w 50 lat później". Rocz. Pol. Tow. Ekon. Poznań 1957/58, s. 193-217, tab. wykr. Sum. Ludwik JANKOWIAK, s. 399-400. WILDER Jan Antoni: Okiem cudzoziemca. Ze wspomnień cudzoziemców o dawnej Polsce. Warszawa 1959, Arkady, s. 254, ilustr. WILLAUME Juliusz: Z dziejów wsi lubelskiej przed uwłaszczeniem. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, v. 10:1955 Rec. WŁODARSKA Czesława. Kwart. hist., 1960, nr 2, s. 517-518. WOJEWODZTWO płockie około 1578 r. Warszawa 1958. Rec. TATOMIR Adam: Powstaje atlas historyczny Polski. Nowe Książki, 1959, nr 5, s. 259260, ilustr. WOLAŃSKI Marian: Śląskie mia,ry nasypne (zbożowe) w XVIII w. Zesz. Nauk. UWr., Ser. A, nr 13, Hist., 1959, z. 2, s. 3-43, tab. Rez. Zsf. WOŁĄGIEWICZ Ryszard: Uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych w okresie lateńskim na Pomorzu Zachodnim. Mat.-zach.-pom., t. 5:1959, s. 121-144, ilustr. rys. Zsf. WRZESIŃSKI Wojciech: Materiały do kwestii polskiej na Warmii i Mazurach po plebiscycie (1920-1921). Kom-y mazur.-warm., 1959, nr l, s. 60-84. WYCECH Czesław: Polityczna myśl ludowa w świetle programów stronnictw chłopskich. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 6-56. WYCZAŃSKI Andrzej: Lust,racja województwa lubelskiego 15'65. Wrocław 1959, Oss., s. XXI, 138, mapa l. Z PRZESZŁOŚCI Ziemi Łukowskiej. Materiały Sesji Naukowej poświc;conej przesłości miasta Łukowa i Ziemi Łukowskiej odbytej w dniu 28 września 1958 r. Lublin 1959, Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza, s. 188, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Z dziejów badań folkloru lubelskiego. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 5-11. ZABOKLICKA Anna: Atlas historyczny "Województwo płockie około 1578 r." (Dyskusja zorganizowana przez Instytut Historii PAN w sprawie w/w atlasu). Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1357-1358. ZYTKOWICZ Leonid: Uwagi o gospodarstwie chłopskim w dobrach kościelnych w XVI wieku. Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego, t. 1 :19,),. Rec. SZAFLIK Józef Ryszard: Rocz-i Dziejów społ. gasp., t. 21 :1959, s. 2,)1254. �Bibliografia etnografii b Walki potskiej za tata 1959/1960 325 klasowe 1251. BŁACHUT Władysław: Chłopi w walce o społeczne wyzwolenie. Wieści, 1959, nr 20, s. 8, ilustr. 1252. CZERNIK Stanisław: Powstanie chłopskie w 1037-1038. Orka, 1959, nr 11, s. 2, 7. 1253. CZUBIŃSKI Antoni, SKRZEK Mieczysław: Strajki rolne w Wielkopolsce 1919-1922. Warszawa 1959. Rec. BŁACHUT Władysław: W świetle dokumentów. Tyg. zach., 1960, nr 12, s. 2. 1254. FRASIK Józef A.: Jan M a l' c i n e k poeta rabacji. Wieści, 1959, nr 27, s. 5, ilustr. 1255. GAŁĘZA Bolesław; FILIPCZUK Józef: Walka młodzieży chłopskiej o nowy ustrój s·połeczny w okresie mi~dzywojennym. Wieś współ., 1960, nr 1, s. 85'-94. 1256. GERBER Rafał: Powstanie chochołowskie 1863 roku. Dokumenty i materiały. Wrocław 1960, Oss, s. XV. 1257. GULDON Zenon: Walka klasowa chłopstwa polskiego od XII do połowy XIV w. Tor. 1958. Rec. CHMIELEWSKI Stefan. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 242-247. 1258. GRONIOWSKI Krzysztof: Proces uczestników ruchu chłopskiego 1861 r. Kwart. hist., 1959, nr l, s. 114-116. 1259. JARECKA Stanisława: Radykalny nurt w "Wyzwoleniu" w latach 1923-24. Fragm. pracy "Z dziejów Niezależnej Partii ChłQpskiej". Wieś współ., 1959, nr lI, s. 104-123. 1260. JASZCZOŁT Adam: Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym 16251633. Warszawa 1959, MON, s. 419, tabI. l, mapy 3. Rec. KERSTEN Adam: Jeszcze jedno powstanie na Podhalu. Nowe książki, 1960, nr 3, s. 136-137. 1261. Jz.: W 35 rocznicę powstania N.P.Ch. Wieści, 1959, nr 45, s. 6. 1262. KALABIŃSKI Stanisław, TYCH Feliks: Walki chłopów Królestwa Polskiego w rewolucji 1905-1907. T. 2. Pażdziernik 1905"-styczeń 1906. Warszawa 1960, PWN, s. 999. 1263. KMIECIK Zenon: Walka radykalnych ludowców o laicką oświat~ w Królestwie Polskim w latach 1905-1914. Wychow., 1960, nr 2, s. 30-32, ilustr. 1264. KORZYCKI Antoni: 35 lat temu. (Niezależna Partia Chłopska). Orka, 1959, nr 47, s. 2. 1265. LECH Marian J.: Powstanie chłopów białoruskich w starostwie krzyczewskim (1749). Prz. hist., 1960, z. 2, s. 314-330. Sod. Sum. 1266. LESZCZYŃSKI Józef: Nieznany patent k.róla czeskiego F,ryderyka I w sprawie buntu chłopskiego w księstwie świdnicko-jaworskim. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 471-473. 1267. LIPIŃSKI H.: Jak gorzowscy panowie z chłopami z Trzebiszewa walczyli ... Mówią dokumenty archiwalne. Tryb. Ludu, 1960, nr 358, s. 4. 1268. MAZUREK Zofia: Walka chłopów Ordynacji Zamojskiej o prawa serwitutowe w końcu XIX wieku. Ann. UMCS Sect. F, v. 12:1957, s. 197-220. Rec. Rez. 1269. SYSKA Henryk: Chłop śmie mówić. Wiersz. 1958. Rec. REK Tadeusz: Walka z klerykalizmem na wsi. Wychow., 1960, nr 6, s. 32-33. 1270. SZAFLIK Józef RyszaTd: O położeniu i walce klasowej chłopów we wsiach starostwa łukowskiego w XVII wieku. Rocz. lub., T. l, 1958, s. 69-89. 1271. WOSTROWSKI Wilhelm: Relacja ... o buncie chłopskim 1811 r. na Górnym Śląsku. (Tekst w jęz. niem. Podał do druku). Eugeniusz KOBZDEJ. Śląsk. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 4, S, 670-673. �BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 6. Historia sztuki. 1272. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr Ś c i e g i e n n y ksiądz rewolucjonista (1801-1890). Argum., 1959, nr 21, s. 8-10. 1273. BIULETYN Historii Sztuki R. XX; 1958; R. XXL:1959. Spis treści. 1274. KATALOG zabytków sztuki w Polsce. T. 3. Województwo kieleckie. Z. 7. Powiat opatowski. Warszawa 1959, PIS, s. 85, tabl. 79. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 5. Powiat jarociński. Warszawa 1955, PIS, s. 25, tabl. 44. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 6. Powiat kaliski. Warszawa 1960, WAiF, s. 69, tab!. 92, Z. 8. Powiat kolski. Warszawa 1960, WAiF, s. 25, Z. 19. Powiat pleszewski. Warszawa 1959, PIS, s. 23, tabl. 31. Z. 22. Powiat słupecki. Warszawa 1960, WAF, s. 23, tabl. 27. Z. 26. Powiat turecki. Warszawa 1959, PIS, s. 4, tab!. 29. Z. 29. Powiat wrzesiński. Warszawa 1960, WAF, s. 22. T. 6. Województwo katowickie. Z. 14. Powiat wodzisławski. Warszawa 1960, WAF, s. 26, tabl. 27. T. 7. Województwo opolskie. Z. 4. Powiat kluczborski. Warszawa 1960, WAF, s. 52, tabl. 58. T. 7. Województwo opolskie. Z. 10. Powiat oleski. Warszawa 1960, WAF, s. 34, tabl. 39. T. 7. Województwo opolskie. Z. 12. Powiat prudnicki. Warszawa 1960, WAF, s. 82, tabl. 86. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 1. Powiat bełżycki. Warszawa 1960, WAF, s. 18, tabl. 13. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 3. Powiat biłgoraj ski. Warszawa 1960, WAF, s. 4. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 4. Powiat bychawski. Warszawa 1960, WAF. 1275'. PIECHOTKA Maria, PIECHOTKA Ęazimierz: Bożnice drewniane. Warszawa 1957. Rec. AINSZTEJN Reuben: Recenzja zagraniczna o książce ... Tł. z ang. B. Tazbir-Tomaszewska. Archit., 1959, nr 4, s. 189-190. 7. Historia literatury. 1276. HERNASOWA Maria: Geneza "Pieśni gminnej" z IV cz. "Dziadów" Pam. Liter., 1959, z. 3/4, s. 551-561. 1277. KRZYŻANOWSKI Julian; ŻUKOWSKA-BILIP Kazimiera: Dawna facecja polska XVI-XVIII w. Warszawa 1960. Rec. CHRUSZCZYŃSKI Andrzej: Millenium dowcipu. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 52, s. 10: J. Z. J.: Nowe prace prof. Juliana Krzyżanowskiego. Polonist., nr 6, s. 39; KAPEŁUŚ Helena, STANKIEWICZ Elżbieta. Liter. lud., nr 6, s. 77-81; KOWALSKA Irena: Pod znakiem Stańczyka i Pana Zagłoby. Nowe Książki, nr 22, s. 1370-1372, ilustr.; ŚWIRKO Stanisław: Folklorystyka w kręgu badań historyczno-literackich. (Na marginesie jubileuszu prof. Juliana Krzyżanowskiego). Polonist., 1960, nr 5, s. 54-56., tenże. O dorobku folklorystycznym Juliana Krzyżanowskiego. Teatr lud., 1960, nr 5, ,s. 262--265; ilustr. 1278. KRZYŻANOWSKI Julian: Pogłosy podlasko-mazowieckie w noweli Sienkiewicza. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 16-20. 1279. KUBACKI Wacław: Glossa etnograficzna do "Grażyny". Nowa Kult., 1960, nr 39, s. 4-5. 1280. NECEL Augustyn: Krwawy sztorm. Gdynia 1960. Rec. PESTKA Stanisław: Epos kaszubskiego życia. Kaszebe, 1960, nr 22, s. II, ilustr. 1281. PIGOŃ Stanisław: Głosy na ma,rginesie kultury i literatury ludowej. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 5'4--63. 1282. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Wieś w literaturze polskiego renesansu. Kraków 1959, PWN, s. 158: Spraw. PAN Od dz. Kr., 1958, z. 2, s. 104-107. 1283. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia. Cz. 1, Kraków 1960, PWN, s. VI, 204. �BibLiog""!ia etnografii poLskiej za lata 1959:1960 327 1284. PRZYBOŚ Julian: Linia i gwar. Szkice. T. 1, 2. Kraków 1959, Wyd. literackie. s. 334, 329. 1285. RABOWICZ Edmund: Nieznana oświeceniowa satyra na opresję chłopską. Gdańskie Zesz. humanist., 1960, nr 1/2, s. 157-166, ilustr. 1286. ŚWIDERSKA Alina: Góralszczyzna Tetmajera. Życie Liter., 1959, nr 21, s. 12. 1287. ŚWIRKO Dobrosława: Folklorystyka J. I. Kraszewskiego. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 21-25, ilustr. 1288. ŚWIRKO Stanisław: Folklor podlaski Nad Niemnem Orzeszkowej. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 26-30. 8. Muzykologia 1289. DEKOWSKI Jan Piotr: Jan C a b a ł a (1895-1954) twórca instrumentów muzycznych. Łódź. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 95-102, rys. 1290. JANIEWICZ Florian: Folklor w polskiej muzyce artystycznej XX wieku. Ruch muz., 1959, nr 6" s. 1-6. 1291. KISER Wiesław: Wybrane zagadnienia z dziejów kultury muzycznej. Śpiew. w szk., 1959, nr 4, s. 193-200, nuty. XI. CHŁOPI JAKO DZIAŁACZE SPOŁECZNI, POLITYCZNI I KULTURALNI, TWÓRCY, ETNOGRAFOWIE 1292. ALEKSANDROWICZ Walenty: Bogumił L a b u s z chłopski działacz mazurski. Orka, 1959, nr 22, s. 8. 1293. BĄCZKOWSKI Konstanty: Nauczyciel Antoniego Abrachama. (Teofil Bączkowski). Kaszebe, 1959, nr 12, s. I-III. 1294. BALIŃSKI Roman: U rybaka - pisarza. Orka, 1959, nr 25, s. 10, ilustr.; FENIKOWSKI Franciszek: Życie i przypadki kaszubskiego Robinsona. (O ksiąźce Augustyna Necla "Okrętnicy spod Narodowej Gwiazdy"). Pomorze, 1959, nr 24, s. 6-7.; KOLIŃSKA Krystyna: Z wizytą u kronikarza kaszubskich dziejów. (A. Necel). Tyg. kult. Orka, 1960, nr 27, s. 6-7, ilustt. 1295. BARANOWICZ Jan. Śląski Działacz i poeta. (L i g o ń Juliusz). Katowice 1960, Śląsk, s. 76, tabl. 16. 1296. BEDNORZ Zbyszko: Szczepon czyli rzecz o Józefie R y s z c e. Katowice 1960. Rec. AdT.: "Ja się wykupię własną krwią". Nowe książki, 1960, nr 11, s. 665.; HIEROWSKI Zdzisław. Zar. Śląs., z. 2, s. 312-313. 1297. BŁACHUT Stanisław: U kolebki :ruchu ludowego. Wieści, 1960, nr 23, s. 9-10. 1298. BOJKO Jakub. Ze wspomnień. Warszawa 1959. Rec. TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719. 1299. CIOTA Józef, PIWOWARCZYK Antoni: Wspomnienia o Bolesławie D l' wal u. Zarzewie, 1960, nr 14, s. 11, ilustr. 1300. CZUŁA Maciej: U księdza S t o j a ł o w s k i e go. Fragm. pamiętnika. Wieś współcz., 1959, nr 2, s. 93-104. 1301. DEJWOREK Bolesław: Ernest G a l' g a ł a. (Działacz chłopski). Wieści, 1959, nr 48, s. 7, ilustr. Tenże. F,ranciszek W ó j c i k. Chłopi działacze, ibid., 1959, nr 16, s. 3--4., ilustr.; tenże. Stanisław S z y m a c h a (działacz wiejski). ibid, 1959, nr 46, s. 3, Mieczysław F l e j s z a r. ibid, 1959, nr 41, s. 9-11, ilustr. Józef D o m a g a ł a. Chłopi działacze, ibid, 1959, nr 29, s. 5-6 ilustr. Aurelia K o j d e r, Wieści, nr 8, s. 4, ilustr. 1302. DUNIN-WASOWICZ Krzysztof: Jakub B o j k o i jego wspomnienia. Mówią Wieki, 1959, nr 10, s. 33~34, ilustr. �328 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 1303. FLISlUK Tadeusz: Franciszek J u s z c z a k. (Działacz polonijny na Dolnym Śląsku). Odra, 1939. nr 24, s. 1-2. 1304. GARBACZ Stanisław: U K u c a w Maniowach. Wieści, 1960, nr 22, s. 8. ilustr. 1305. GEORGIJEW Nikołaj: Aleksander S t e m b o l i j s k i. (Bułgarski działacz chłopski). Tł. Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 123-126. 1306. HORODYSKA Halina, ŚLEDZIŃSKI Antoni: Ignacy L e m a r c z y k - zbieracz folkloru i poeta chłopski znad PiJicy. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 30--35, ilustr. 1307. KAJAN Tadeusz: Dwie "kariery". (Działalność Jana B a u e r a na Warmii). Tyg. zach., 1959, nr 4, s. 1., tenże. Nie damy pogrześć mowy. Pamięci Jana B a c z e w s k i e g o. (Walka o szkołę polską w Niemczech). Tyg. zach., 1959, nr 28-29, s. 4-5. 1308. KAJKA M. - JASIŃSKI Janusz: Michał Kajka i jego dzicło. Orka, 1959, nr 22, s. 8., tenże. Rozwój świadomości narodowej Michala Kajki. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 197-210. JASIŃSKI Janusz, ORACKI Tadeusz: Więc jak. (Sprawa ideologii Kajki. Warmia i Mazury, 1959, nr 1, s. 22. KAWECKI Jan: Krzywdzące nieporozumienie naprawić. (Sprawa opinii M. Wańkowicza o prohitlerowskich sympatiach synów Kajki). Warmia i Mazury, 1950. nr 11, s. 15'. ORACKI Tadeusz: Mazurski poeta - Michał Kajka. (W 100 rocznicę u~odzin). Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 5-7, ilustr. BERWIŃSKA Krystyna: Uwagi dla reżysera wieczornicy (poświęconej M. Kajce pt. "Poeta, cieśla i bohater"). Teatr lud., 1958, nr 7, s. 322, ilustr. 1309. KANIA J. - KORASZEWSKA Wanda: Jakub Kania. Zar. Śląs., 1958, z. 3. s. 104-108, ilustr. ŚWIRKO Dobrosława: Jakub Kania ludowy poeta Opolszczyzny. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 85-86. ZASSOWSK/\ Danuta: Wspomnienia o Jakubie Kani (1872-1957). Kierunki, 1959, nr 5, s. 6-7, ilustr. 1310. KOLBERG O. - Dzieło Oskara Kolberga. Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 39. Turonie. BiuI. inf. Pax, 1959, nr 10, s. 85-101, ilustr. KUŹMICZ Bolesław: O edycję dzieł Oskara Kolberga. Wieś współcz., 1960, nr 4, s. 140-144. tenże. Kolberg i jego dzieło. Orka, 1959, nr 35, s. 8. MANKE Fr. Oskar Kolberg miłośnik folkloru. Orka, 1960, nr 11, s. 1, ilustr. SUZIN Adam: Oskar Kolberg (1814-1890). (W 69 rocznicę śmierci). Śpiew w Szk., 195'9, nr 3, s. 129-132. KARŁOWICZ Jan: Korespondencja... z lat 1877-1890. Oprac. Zbigniew JABŁOŃSKI. Rocz. Bibliot. PAN Kr. R. 2:1956, s. 287-311, ilustr. 1311. KOMOROWSKI Zygmunt: Farosz li Bytomia. Działalność Księdza Józefa S z a f r a n k a na Śląsku. Kierunki, 1959, nr 25, S, 5. 1312. ŁUKA Leon: Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. (Ł ę g a Wł.). Z Otch!. Wieków, 1960, z. 4, s. 305-308, ilustr. MALICKI Longin: Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęg i. Kaszebe, nr 4, s. 5. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 86. 1313. M. G.: Poeta na Kaszubach. (O D e ,r d o w s k i m). Tyg. zach., 1960, nr 18, s. 7. WILCZEWSKI He.rbert: Odsłonięcie pomnika poety kaszubskiego Hieronima D e r d o w s k i e g o w Wielu. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 109-110. 1314. MAZIEJUK Henryk: Zielony sztandar. (O działalności ludowca Michała B ac z y). Orka, 1959, nr 42, s. 4. 1315. MIREK Stanisław: Moje wspomnienia. (K u r a ś F.). Wieści, 1959, nr 38, s. 8. 1316. KOSTIUSZKO l. I.: Materiały do biografii Piotra Ś c i e g i e n n e go. Tl. z ros., Rocz. lub., t. 1:1958, s. 179-188. �Bibliografia etnografii poiskiej za la ta 1959/1960 329 1317. PENTOWSKI Karol: Pamiętnik Mazura. Olsztyn 1959. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 344; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 28. 1318. PIETRUSIEWICZ Halina: Uroczystości ku czci działa,czy Warmii i Mazur oraz bitwy pod Grunwaldem, odbyte w Olsztynie w 195'8 r. Roczn. olszt. t. 2:1959, s. 334---338. 1319. PIOTROWSKA Irena: Antek znad Bałtyku. (Antoni A b l' a h a m - działacz kaszubski). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 4, ilustr. 1320. POMORSKA Urszula: Twórcy ludowi we współczesności. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 41, s. 8, ilustr. 1321. PODWYSOCKI Tadeusz: Saga rodu W i ę c k ó w (patriotów śląskich). Odra, 1960, nr 45, s. 4. 1322. RECZEK Stefan: Sylwetki śląskie. Gadka o Józefie K u l' z a w i e. Rocz. wrocl., t. 2:1958, s. 189-201. 1323. ROPPEL Leon: Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy. Franciszek S z e rn a k, Jan P a t o c k a, Wincenty R o g a l a). Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 30/38, ilustr. 1324. RYSZARD: Wierny Śląskowi. (Przyznanie nagrody piętnastolecia Zbyszkowi B e d n o r z o w i). Tyg. powsz., 1960, nr 29, s. 6. 1325. SERES Jozsef: Pisarze ludowi, chłopi, inteligencja. Tłum. z węg. Zesz, Teor.-polit., 1959, nr 4, s. 152-160. 1326. SIVEK Alois: O n d r a s z z Janovic. Ostrava 1958. Rec. ONDRUSZ Józef. Liter. lud" 1960, nr 2/3, s. 128/129. 1327. SOLARZ Ignacy - FOLTA Władysław: By nie zginęła pamięć (Ignacy Solarz). Wieści, 1960, nr 25, s. l; W (dwudziestolecie) 20-lecie śmierci Ignacego Solarza. Wieści, 1960, nr 23, s. 4, ilustr.; WOJDAK Jan: Chłopi rzeszowscy Ignacemu Solarzowi w hołdzie. (Uroczystości w Gaci). Wieści, 1960, nr 28, s. 1, 4, ilustr. 1328. STAPIŃSKI Jan: Pamiętnik. Warszawa 1958. Rec. CZUBIŃSKI Antoni: Ciekawy przyczynek do historii ruchu ludowego w Polsce. Tyg. zach., 1959, nr 38, s. 6; STANKIEWICZ Witold: Pamiętnik radykała chłopskiego. Nowe Książki, nr 12, s. 741-743; TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719; BANACZKOWSKI Piotr: Jeszcze o pamiętniku. Orka, 1959, nr 23, s. 3; BUSZKO Józef: Wiad. hist., nr 2/4, s. 130-132. 1329. STRYCZEK Jan: Chłopskim piórem. Warszawa 1957. Rec. WARKOCZEWSKI Stanisław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp., t. 21:1959, s. 200-202. 1330. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia. G l' Y g ie l' Tadeusz: Działacze Mazur i Warmii epoki Mickiewicza. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 355-356; KARAŚ Romuald: Pół wieku pracy dla Mazurów. Kamena 1960, nr 23/24, s. 11-12. 1331. WALKUSZ M.: Chojnice. W Brusach stanie pomnik K a l' n o w s k i e g o. Z życia Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 6. 1332. WAŁACH H. - W. O.: Malarz ginącego folkloru. Za i przeciw, 1959, nr 10, s. 15, ilustr. 1333. WANTUŁA J. - MORCINEK Gustaw: Chłopski bibliom. Orka, 1959, nr 8, s. 5. 1334. WIĘCEK Adam: Sztycharz Grzegorz Lewicki i jego nieznane prace śląskie. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 124-132, ilu str. Sum. 206, Zsf., s. 213. �330 Bibliografia etnografii polskiej za lata 19591196U 1335. WOJDAK Jan: Pamięci Jana Rak a. Wieści, 1959, nr 22, s. 9. Zmarły Wincenty R z ą c a. Wieści, 1960, nr 34, s. 4, Bustr. 1336. WOLSKI Krzysztof: Inżynier Kazimierz Maria O s i ń s k i. Lud T. 44:1957, s. 498-499. 1337. WOJCIK Ryszard: Portret bez retuszu. (Chłopski bibliofil Jan B o r u c i ńs k i). Zarzewie, 1959, nr 20, s. 1, 3, ilustr. 1338. WSPOMNIENIA O Franciszku Pelplińskim. W hołdzie "kaszubskiemu Drzymale". Kaszebe, 1958, nr 22, s. 5, ilu str. 1339. ZYGMA Zdzisław: Franek spod Miechowa (K u l e r F.) Orka, 1959, nr 26, s. 2. 1340. ZAGORNA Barbara: Etnografia w pracach krajowego związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego "CPLiA". Etnognr. pol., T. 2:1959, s. 429-433. XII. VARIA 1341. DOBRZYŃSKA Janina: Pałac i czworaki. (Wspomnienia z życia chłopów). Wychow. w Przedszk., 1960, nr 11, s. 493-494. 1342. GAWIN Bolesław: Wieś .czyta. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 28, s.8, ilustr. 1343. G r z e l a k Zdzisław: Socjolog na wsi. Polit., 1960, nr 40, s. 3, ilustr. 1344. HERMANN Paul: Siódma minęła, ósma przemija. Przygody najwcześniejszych odkryć. Tłum. z niem. Warszawa 1959, PIW, s. 576, tabl. 24, ilustr. 1345. ITMAN Leszek: By zachować kulturę ludową. (Wrocławski ośrodek etnograficzny). Rozm. przepr. Jerzy Gałuszka. Odra, 1959, nr 48, s. 9. 1346. J. G.: Poznajmy instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 395, 444. 1347. JAGER H.: Probleme in Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutschen Landeskunde. J. 195'8, Rec. M o n i a k Jan. Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113--115. 1348. KOWALEC Bogusław: Działalność Wydziału Kultury PWRN w Łodzi w zakresie opieki i upowszechniania twórczości ludowej woj. łódzkiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 185-186. 1349. MROZOWSKI Wacław: Stacyjka cicha w głuszy lasów (w). Z cyklu: Liryki mazurskie. Ziemia łęcz., 1960, nr 10, s. 4, Z podróży (w). Tamże nr 9, s. 11. 1350. MORDASIEWICZ Jerzy: Wiejskie domy kultury. Biul. techn. Budown. wiejsko 1960, nr 3, s. 67-86, rys. tab. 1351. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Folklor Warmii i Mazur w radio olsztyńskim. Liter. lud., 1959, nr 3/4, S. 87-92. 1352. ORYNŻYNA Janina: Rok 1958 w Cepelii. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 107111, ilustr. 1353. SIEKIERSKI Stanisław: Czytelnictwo na wsi a rola ZMW. Streszcz. ref. wygł. na Ogólnopolskim Seminarium ZMW w Rzeszowie. Wieś współcz., 1960, nr 5, S. 70-75. 1354. STOPA Roman: Sprawozdanie z V Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 września 1956 r. Zesz. nauk. U.J. nr 24. Pr. jęz., 1960, Z. 3, S. 273--,274. 135'5. Z. U.: Reklama zupełnie darmo. (Ucieczka Polaków za granicę). Świat, 1959, nr 1, s. 6-7, ilustr. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 331 XIII. RECENZJE Z CZASOPISM I PRAC ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH ORAZ OBCYCH 1356. ARCHEOLOGIA un Etnografija T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. I-list. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 161-164. 1357. BEOBACHTUNG und Experiment in der Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. SZWENGRUB LiIi Maria. Lud, T. 45:1958/59, s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykaóskich i zachodnioniemieckich socjologów o ~agadnieniach teoretycznych założeó w badaniach społecznych). 1358. DIE DEUTSCHEN OSTGEBIETE jenseits der Oder und Neisse im Spiegel der Polnischen Presse. Wiirzburg 1958. Rec. ENGLICH Władysław: W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim. Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 937-976. 1359. DAS INTERVIEV: Koln 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, T. 45': 1958/59, s. 370-373. 1360. DORSON Richard M.: Polish wonder tales of Joe Wods. Western Folklore. Vol. 8:1949. Rec. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajki sanockie znad jeziora Mi,· chigan. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 63-69. 1361. DVORNIK Francis: The Slav. Hoston 1956. Rec. PRZESŁAWSKA Helena: Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 511-513. 1362. FIEDLER Alfred, WEINHOLD Rudolf: Das schone Fachwerkhaus Siidthiiringens. Leipzig 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria. Lud, T. 44: 1957, s. 338-340. 1363. FLORESCU Florea Bobu: Opincile la romini. Bucuresti 1957. Rec. WOLSKI Krzysztpf. Lud, t. 45:1958,/59, s. 347-348. 1364. JOHNSON James H.: Studia nad irlandzkim osadnictwem wiejskim. Oprac. z ang. 1. CZARNECKA. Czas. geogr., 1959, z. 4, s. 459-460. 1365. JUILIARD Etienne: La Vie rurale dans la plaine de Nasse-Alsacc. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni. Etnogr. pol. t. 2:1959, s. 459-463. 1366. MAGER Friedrich: Geschichte des Bauerntums und der Bodenkultu·r im Lande Macklenburg. Berlin 1955. Rec. BURSZTA Józef. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 263-267. 1367. KAVULJAK Andrej: Historicky miestopis Oravy Bratislava 1955 Rec. DOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 1368. MESZKANK Jan: Drasta katoiskich Serbow. Budyszin 1957. Rec. GLAPA Adam. Lud, t. 44:1957, s. 348-350. 1369. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956 Rec. BOGUCKA Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6:1960, z. l, s. 549-550. 1370. MORVA Y Judit: Sz.: Asszonyok a nagycsaladban. Budapest 1956. Rec. TRAWIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Kobiety w wielkiej rodzinie. Lud, t. 45: 1958159, s. 340-342. 1371. POCHILEWICZ D. L.: Krestjanie Biełorussii i Litwy w XVI-XVIII w. Lwow 1957. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20, 1958, s. 341-348. 1372. ROZUMOWSKA Ł. W.: Oczerki po istorii polskich k,restjan ot drewnich wriemien do XV wieka. Moskwa 1958. Rec. POPPE Danuta: O nowym zarysie najstarszej historii chłopów polskich. Prz. hist., 1959, z. 2, s. 338-349. �332 Bibliografia etnografit polskiej za lata 19.59/1960 1373. VILPPULA Hilkka: Das Dreschen in Finland. Helsinki 1955. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia: Lud, t. 45:1958/59, s. 382-384. 1374. VYDRA Józef: Liudova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. J os t o w a Wanda. Wierchy R. 28:1959, s. 308-309. 1375. WOLFRAM Daniel, ROPP Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. �INDEKS NAZWISK A. O. 1130 A. W. 1149 Abakanowicz-Kosmowska M. 613 Abraham A. 1293, 1319 Ad, T. 1296 Adamczewska H. 729, 730 Adamczyk M. 473 Adamus K. 56, 301 Ainsztein R. 1275 Ajnenkiel A. 1183 Aleksandrowicz A. 427, 1131 Aleksandrowicz W. 178, 283, 420, 1132, 1292 Aleksiewicz M. 179, 1005 Ambros J. 785 Andersen J. CH. 852 Antoniewicz J. 787 Antoniewicz W. 786, 869 Antoniewiczowa K. 116 Antoniuk J. 180, 421 Antonow M. 123 Augustinik A. 1. 1010 Ba. 1168 Babicz J. 897 Babirecka B. 127 Baczka M. 1314 Baczewski J. 1307 Bagiński H. 182 Baliński R. 1294 Banach A. 614, 681 Banaczkowski P. 1328 Banateanu T. 854 Baranowicz J. 1295 Baranowski B. 57, 284, 285', 331, 1133, 1134 Bardach J. 825 Bartnicka-Dąbkowska B. 1131 Bartosiewkzowa S. 367 Bartosik J. 536, 615, 731 Bartyś J. 25, 331, 1135 Barycz H. 1136 Basara A. 489 Basara J. 508, 1037, 1056 Bastian A. 128, 616 Baszyński Oz. 1137 Bauer J. 1307 Bazielich B. 617, 724, 832 Bazielich W. 422 Bazielichówna B. 370, 618, 1138 Bączkowski K. 1293 Bączkowski T. 1293 Bąk P. 1038 Bąk S. 26, 423 Bąk W. 424 Bednarek S. 619 Bed.norz Z. 1296, 1324 Belcarzowa E. 1039 Bender R. 789 Berecki M. 620 Bergmon 474 Bernasikowa M. 332 Bernsztejn S. B. 790 Berwińska K. 1308 Biaduń J. 425 Bialy F. 1232 Bialy Z. 418 Bidowa 1. 758 Bielawski L. 426, 537, 538 Bielenin K. 286, 1012 Bieniek J. 621, 775 Bień-Bielska H. 1040 Bienkowski W. 28, 185 Biernacka M. 288, 358 Biernacki A. 477 Biskup M. 1139 Blass J. 1154 �334 Bibiiografia etnografii Błachowski A. 531, 622, 627 Błachut S. 1297 Błachut W. 129, 371, 488, 1140, 1251, 1253 Błaszczyk S. 623 Błaszkowski W. 1041 Boczkowska D. 729, 730 Bogucka M. 109, 1369 Bogusławski A. 1141 Boguszewska-Chlebowska D. 476 Bojarczuk S. 427 Bojko J. 1298, 1302 Bolduan T. 82, 184, 791 Bołsanowski B. 732, 733 Borek H. 1065 Borowski W. 272, 721, 1211 Bortkiewiczowa F. 273 Boruciński J. 1337 Bożic M. 792 Bożinow A. 793 Bożyk E. 312 Brandys M. 130 Breowicz W. 781, 782, 895 Brindarow A. 882 Broda J. 83, 372 Brodowska H. 185, 759 Brodzki Z. 734 Bronicka-Rauchut J. 1010 Bronicz S. 116, 287 Brożek L. 2, 1861 Brychcy J. 625 Brzeg H. 539 Brzeziński T. 400 Brzozowska T. 3 Buczek K. 1142 Buczek L. 626 Bujnowska D. 627 Brzozowska T. 84 Brzozowski K. 84 Bujak F. 100 Bukowska J. 624 Bukowski A. 85, 86 Bukowski Z. 628, 872, 1013 Bulanda E. 59 Bunikiewicz W. 401 Burbianka M. 4 Burszta J. 274, 275', 333, 1215: 1366 Buszko J. 1328 Buszta K. 187 Byczko T. 823 poiskiej za iata 1959/1960 Bykowski J. 760 Bystroń J. S. 373 Cabala J. 1289 Cechak-Holubowiczowa H. 1014 Ceram C. W. 1015 Ceynowa F. 86 Chegaray J. 1004 Chełkowska W. 1576 Chętnik A. 629 Chitimia 1. C. 60, 428 Chlebowczyk J. 1143 Chmiel E. 631 Chmielowski S. 318, 1257 Chojnacka J. 5, 6 Chojnacki J. 715 Chojnacki W. 5, 6, 7, 30, 188, 1145 Chomicz A. 189 Chomiński L. 106 Chorosiński J. 586, 608 Chruszczyński A. 1277 Chrzanowska P. 675 Cichocki W. 540 Ciechodńska M. 761 Cie.niak M. 430 Cierniak J. 573, 735 Cieślak T. 188, 190, 1144, 1145, 1186. 1220, 1234, 1317, 1330 Ciesielski W. 600, 630 Ciota J. 1299 Cnotliwy E. 1035' Czaja M. 90 Czajka H. 61 Czajkowska T. 836 Czajkowski J. 632, 725 Czajkowski S. 1115 Czajkowski Z. 1015 Czaplewski P. 191 Czapski A. 1489 Czarnecka 1. 1364 Czarnecka M. 640 Czartoryska U. 634 Czechowicz J. 541 Czechowski K. 1566 CzekaIski E. 1419 Czekanowski J. 40, 91, 794, 873. 1085 Czerepińska J. 635 Czerepiński A. 635 Czerniewska K. 131 Czerniak A. 633 �Bibliografia etnografii Czernik S. 431, 542, 1146, 1252 Cze-ro-sa 885 Czeszko B. 899 Czeszko E. W. 790 Czubiński A. 1253, 1328 Czukanowa R. 796 Czuła M. 1300 D Ś. 433 Damrosz J. 87 Daniel W. 192 Danielewicz J. 190 Daniłowski W. 543 Dawski S. 132 Dąbrowski H. 275 Dąbrowski J. 415 Dąbrowski K. 179, 193 Dederko B. 334 Dejna K. 1141 Dejworek B. 1301 Dekowski B. 545 Dekowski J. P. 24, 88, 194, 300, 313, 314, 335, 374, 434, 544, 545, 588, 656, 1289 Delimat T. 788 Demby R. 435' Deptusz€Wski S. 370 Derdowski J. H. 437, 1313 Deresiewicz J. 1147 Długoborski W. 1099, 1217, 1218 Długosz W. 552 Długoszewski B. 438 Dobrosławska M. 33, 459 Dobrowolska A. 315, 336 Dobrowolska B. 797, 798 Dobrowolski K. 195, 289 Dobrzańska-Pawlicka A. 36 Dobrzyńska J. 1341 Dobrzyński 1. 23, 636 Domagała J. 1301 Dopierała B. 192, 264, 1091, 1375 Doroszewski W. 1142 Dorson R. 1360 Dowiat J. 786 Drewniak B. 278 Drojecka R. 89 Drozdowska W. 360, 375 Drumew D. 793 Drwal B. 1299 Dubiel L. 337, 625 Dudkiewicz J. 316, 376 polskiej za lata 1959{1960 Dudkiewicz J. 316, 376 Dudowa H. 660 Du1czewski Z. 1092 Duma Z. 338 Dunin- Wąsowicz K. 1302 Dużyk J. 371 Dvornik F. 1361 Dygacz A. 547, 585 Dyksiński S. 706 Dymek B. 1148 Dzieduszycka A. 637 Dzieduszycki A. 896 Dzierżykraj-Rogalski T. 1086 Dziewanowska J. 638 Dziewulska M. 546 Dziewulski W. 1093, 1233 Dziurla W. 799 Dziurzyński P. 1094 Dżejgo 402 E. M. 792 E. W. 1015 Ellenberger V. 875' Englicht W. 196, 1358 Erixon S. 855 F. K. 90 Fabisz J. 1232 Falińska B. 1082 Federowski M. 548 Fenikowski F. 1294 Fiedor K. 1150 Fenrych W. 1209 Ficowski J. 479, 885 F,iedler A. 1362 Fiedor K. 1150 Fiebic J. 1204 Filipczuk J. 1255 Fitz R. 339 Flejszar M. 1301 Flis S. 1151 Flisiuk T. 1303 Flizak S. 116, 361, 439 Florescu F, B. 1363 Folta W. 1152, 1327 Fontaine de la J. 644 Fornalczyk F. 193, 223, 1149, 1153 Francić M. 305 Frankowski J. 133 Ftasik J. 1254 335 �336 Bibliografia etnografii Fryczowa M. 440 Fryś E. 639, 640 Fukińska B. 388 Gabałówna L. 134, 135', 136, 403, 6411016, 1017 Gajek J. 34, 63, 64, 65, 66, 91, 92, 317, 874 Gajerski S. 642 Gajewski L. 302, 1018, 1019 Gajkowa O. 27, 92a, 92b Galas P. 198 Gałaj D. 763, 1154 Gałęski B. 764, 1155 Gałęza B. 1255 Gałuszka A. 821 Gałuszka J. 1345 Gansiniec R. 378, 404 Gansiniec Z. 1156 Garbacz S. 1304 Garczyński W. 1020 Gardawski A. 1005 Gargała F. 1301 Garyga B. 894 Gavazzi M. 800 Gawin B. 10, 1342 Gąsior M. 696 Gąsiorowski A. 1157 Gediga B. 1021 Gedl M. 1021 Gembala A. 1015 Gentil-Tippenhauer W. 649 Georgijew M. 1305 Gerber R. 125'6 Gerhardt W. 801 Gerlach A. 643 Gębik W. 199, 388, 442 Gieorgiewa-Stojakowa S. 802 Giertych J. 200 Gieysztor 1. 1158 Ginalska M. 701 Giza S. 1159 Glapa A. 93, 94, 201, 318, 1368 Glemżajte M. 803 Gleńsk J. 1233 Gluziński W, 137 Gloger Z. 126 Gładysz M. 95, 138 Głodowski T. 202, 644 Głosik J. 380 poLskiej za lata 1959/1960 Głowa Z. B. 379, 645 Gola M. 203, 443 Golachowski S. 220 Goldberg J. 276, 1135 Goliński L. 736 Golis J. 639 Gołębiowsk,i B. 737, 768 Gołubiew A. 444 Gotkiewicz M. 810, 1367 Górska-Gołaska K. 275 Górski K. 1160 Górski R. 480, 96 Górzyński S. 290, 291 Grabowski B. 815 Grabowski J. 646 Grabowski T. 804 Grabski A. 765 Greb-Kaszeba R. 445 Grobelak L. 1158 Groniowski K. 1258 Grudniewska M. 139 Grygiel' T. 205', 1161, 1220, 1330 Grzegorczykowa R. 805 Grzelak Z. 1343 Grzenia-Romanowska G. 206 Grzyb J. 591 Grzybowski A. 738 Guldon Z. 1133, 1257 Gulgowscy T, J, 128, 616 Gut S. 1127 Guze J. 140, 613 Hadyna s. 550, 551, 739 Hajduk M. 11, 446 Haltsonen S. 856 Hank A. 889 Hejnosz W. 67, 381, 1200 Helsztyński S. 670 Hensel W. 806, 1163 Herbst S. 1176 Hermann P. 1344 Hernas CZ. 491 Hernasowa M. 1276 Hibl J. 207 Hierowski Z. 1296 Hilczerowa Z. 1022 Hlouszek W. 766 Hoesik F. 449 Hołda E. 767 Hoppe J. 382 �BibLiografia etnografii Holzer J. 1095, 1096 Horak B. 807 Horak L 816 Horodyska H. 1306 Hrbek I. 808 Humboldt A. 897 Huml L 647 L 1. 648 Itman L. 137, 1345 Iwanowa-Perczyńska N. 790 Iwanoyko E. 319 Iwaszkiewicz J. 356 J. F. 1222 J. G. 553, 5'54, 1346 J. P. 898 J. S. 350, 1152 Jabłoński E. 708 Jabłoński Z. 1310 Jachimiak J. 649 Jackowski A. 650, 657 Jagielski W. 651 Jahoda K. 405, 406 Jakowlewa W. 832 Jakóbczyk W. 1166 Jakubiec P. 142 Jakubowski J. Z. 450, 1167 Jalowiecki B. 340 Janiewicz F. 1290 Janiak B. 1170 Janiurek W. 1168 Jankowery W. 20 Jankowiak L. 1238 Jankowska A. 97 Jankowska B. 652 Janocha H. 141 Jang-Sang-dzin 885 Jantos H. 383, 1169 Jatecka S. 1259 Jarmul W. 581, 582, 583, 599, 603, 609 Jaros J. 1217 Jasiczek H. 451 Jasiewicz Z. 653 Jasiński J. 98, 1194, 1308 Jaskier W. 654 Jaszczołt A. 1260 Jaworska B. 294 Jaworska Z. 448, 555 Jażowski A. 452 22 - Lud, t. 51, 1967 poLskiej za Lata 195911960 337 Jager H. 208, 1347 Jech J. 809 Jezierski A. 1171 Jeż-Jar,ecki W. 143 Jeżowa M. 1042 Jęczalik E. 655 Jg 766 Johnson J. H. 1364 Jostowa W. 116, 144, 1172, 1374 Jóźwiak W. 783 Judenko K. 68, 99, 209 Judycka 1. 1043 Juillard E. 210, 1365 Jurkowski E. 1044 Juszczak F. 1303 Jz 1261 Jzj 1277 Kaczmarek L, 140, 407 Kaczyński M. 1006, 1356 Kajan T. 211, 212, 453, 1173, 1307 Kajka M. 454, 1308 Kalabiński S. 1262 Kaltenbergh L. 455, 857 Kamińska J. 1023 Kamińska-Rzetelska E. 213, 497, 1045 Kamiński E. 214 Kamiński l. 656, 657 Kamocka M. 28 Kamocki J. 28 Kania J. 1309 Kantak K. 1046 Kapadia K. M. 886 Kapeluś H. 456, 809, 817, 1277 Kapeniak J. 215 Karaś M. 72, 457 Ka,raś R. 1330 Karcz W. 411 Karlowicz J. 27, 92a, 1310 Karnowski 1331 Karpiel A. 159 Karwicka T. 658 Karwot E. 876 Kasińska J. 1224 Kavuljak A. 810, 1367 Kawecki J. 384, 1174, 1308 Kazimierski J. 1175 Kącki F. 408, 707 Kersten A. 1176, 1260 Keyser E. 1177 �338 BibLiografia etnografii Kiełbicka A. 1178 Kieniewicz S. 1224 Kiersnowski R. 76 Kihl E. 1024 Kipling R. 458 Kiser W. 1291 Kislnicz S. 416 Klinger W. 409 Klonowski A. F. 24, 116, 303, 320, 341 Kluckhohn Clyde 69 Kłat T. 13, 541 Kmiecik Z. 1263 Kobzdej E. 1271 Kochański W. 751 Koczka W. 1087 Koelling H. 530 Kohutnicki B. 659 Kojdecka A. 52 Kojder A. 1301 Kolberg O. 83, 595, 1310 Kolendo J. 1110, 1141 Kolińska K. 1294 Kołek A. 660 Kołodziejczyk R. 661 Kołodziejska B. 216 Kołtuniak J. 1169 Komorowski Z. 1311 Konan M. 681 Kondratiukowa K. 662 Koniusz J. 70, 459, 460, 811 Kopałko Z. 461 Korabiewicz W. 812 Koraszewska W. 1309 Korcz W. 1209 Kordek A. 501 Korzycki A. 1264 Koschmider E. 813 Kosidowski Z. 899 Kosmowski H. 556 Kostka S. 410 Kostiuszko I. 1. 1316 Kostrowicka 1. 292 Kostyrko H. 462 Kostrzewski J. 342, 814 Koszyk S. 463 Kot W. 815 Kotula F. 293, 631, 65'4, 663 Kowalczyk S. 1179 Kowalec B. 664, 1348 Kowalewska D. 217 poLskiej za Lata 1959/1960 Kowalik D. 277 Kowalska 1. 1277 Kowalska K. A. 886 Kowalski I. 1026 Kownacka M. 464 Kozanecka M. 1215 Kozanecki A. 1215 Kozieł S. 1027 Kozłowska-Bidkowa Z. 100 Kozłowski J. 1026 Koźmiński A. 1111, 1112 K'rajewska J. 412, 666 Kral A. 667 Kramarek J. 1028 Kranżdałow D. 102 Kraszewski J. I. 465, 1287 Kruczkowski J. 885 Kruk T. 740 Kruppe J. 1018 Kruszelnicki Z. 668 Kruszewska L. 1048 Kruszyński T. 1047 Krygowski W. 1113 Krząszcz W. 2 Krzeski S. 219 Krzewska M. 218 Krzywdzianka H. 768 Krzywicki L. 27 Krzyżanowski J. 467, 468, 469, 485, 1277, 1278, 1360 Krzyżanowski U. 221 Kuba L. 816, 1279 Kubacki W. 1279 Kubiczek T. 1034 Kubin J. S. 817 Kuc 1304 Kucharczyk A. 470 Kucharska J. 94, 116, 294 Kuczyński J. 167, 769 Kuhn W. 220 Kukier R. 101, 222, 1180 Kuler F. 1339 Kumor B. 49 Kuczyńska A. 665, 669 Kunysz A. 167 Kupiec J. 471 Kupiszewsk~ W. 454, 1038, 1081 Kuran J. 1114, 1115 Kuras S. 1181, 1182 1048, 1049, �BibLiografIa etnografii Kurasiński J. 146 Kuraś F. 1315 Kureska M. 889 Kurzawa J. 1323 Kurzowa Z. 805 Kuszewski J. 167 Kutrzeba-Pojnarowa A. 71, 77, 103, 225, 357 Kuźmicz B. 94, 1310 Kuźmiński T. 1183 Kwaśniewicz K. 344 Kwaśniewicz W. 343 Kwaśniewski K. 822, 85B Kwiecińska Z. 147, 148 Kwieciński Z. 741 Kwinkowska B. 136 L. B. 226, 742 Laakman H. 1184 Labuda A. 1050 Labuda G. 818, 819 Labusz B. 1292 Lachman W. 552, 599 Laet S. J. de 73 Lakowski L. B. 227 Lalik T. 275 Lech M. 1265 Lechowa L 304 Lehr-Spławiński T. 820 Lenarczyk L 1306 Lenczowski F. 295 Leskiewiczowa J. 1198 Leszczycki S. 887 Leszczyńska L 526 Leszczyński J. 228, 1097, 1162, 1266 Leszczyński Z. 526 Leśkiewiczowa J. 242, 1185, 1228 Lewandowski H. 821 Lewańska L 472 Lewicki G. 1334 Lewicki T. 808, 877, 1116 Leybich-Kruszyna A. 55'7 Leyding G. 1051 Ljiubinkowić M. 823 Libiszowska Z. 279 Lichański S. 770 Lietz Z. 200, 1186 Ligęza J. 74, 104, 105, 229, 441, 473, 474, 475, 547 POLskiej za Lata 1959/1960 339 Ligoń J. 1295 Lindert B. 399 Linette B. 558 Lipiński H. 1267 Lipowczan H. 486 Lippoczy N. 683 Lips J. 822, 1000 Lis J. 275 Lisakowski J. 559 Lisiński H. 278 Lisowska Z. 743 Lompa J. 123 Londzin J. 122, 1235 Lorenz H. 85'9 Lotko E. 1052 Lubowiecki L. 116 Łapiński L 1044 Łączyński Z. 1187 Łesiow M. 1053 Łęga W. 230, 477, 1312 Łojewski L 560 Łopaciński E. 106, 512 Łowmiański H. 824, 825 Łoziński W. 385 Łuczak Cz. 305, 1237 Łuka L. 1311 Łukaszewski A. 231 Łukaszewski L. 561 Łukowicz H. 232 Łysdk S. 878 M. G. 1313 M. R. 107 M. Z. 614 Mager F. 1366 Magnuszewski J. 562 Majchrzak A. 670 Majewski W. 1188 Majewski Z. 76 Majkowska D. 362 Majkowska F. 671 Majkowski A. 478 Makosza E. 565 Makowski T. 479 MakuIski K. 879 Malinowski L. 480 Malicki L. 108, 149, 230, 651, 672, 1312 Malionowski B. 99 �340 B!bliografia Malkiewicz J. K. 1001 Małachowska E. 481 Małecka-Pałaszawa H. 105'4 Manek K. 386 Mamuszka F. 1189 Menke F. 1310 Marcinek J. 1254 MarkI J. 826 Markowska W. 483 Markowski E. 827 Martuszewska J. 1004 Martuszewsk,i E. 188, 233, 1048 Maszot W. 488 Maśliński M. 673 Matlakowski W. 89 Matuszewski J. 416, 1147 Mayzner T. 564, 569 Maziejuk H. 1314 Mazurek Z. 1268 Mazurkiewicz J. 296 Mączak A. 1162 Meszkank J. 1368 Metszk F. 1190 Meyer H. B. 104, 1369 Michalska M. 674, 730 Michalski F. 888 Michalkiewicz S. 1218 Michejda B. 321 Mielczarski S. 1191 Mikos S. 1192 Mierzejewska K. 150 Mikołajczykowa D. 151 Milewski J. 771 Milska A. 483 Minor J. 675 Mioduchowska A. 579 Mirek S. 1315 Misińska M. 152, 306 Mitkowski J. 77 Mjartan J. 828 Mocarska-Palińska B. 1057 Modrzewska K. 1088 Modzelewska T. 322 Mojzych S. 345 Moniak J. 208, 1347 Morawska-Kleczkowska J. 153 Morawski T. 235' Mordasiewicz J. 1350 Morcinek G. 485, 486, 566, 1333 Morvay J. S. 1370 etnografii polskiej za lata 1959/1960 Most W. 110 Moszyńska B. 15 Moszyński K. 15, 95, 111 Mrongowiusz C. 183 Mrozińska S. 323 Mrozowski W. 1349 Muchowska T. 567 Mulkiewicz O. 676 Musianowicz K. 307 Muszyński H. 678 Miiller W. 677 Myśliński K. 819, 1198 Nadolski L. 346 Napora A. 1194 Narbutt J. 1195 Nastalek E. 772 Nasz A. 112, 236, 297, 324, 679 Necel A. 1280, 1294 Nedo P. 829 Neymanowa Z. 680 Nędza-Kubiniec S. 488 Ngoc H. 889 Niewęgłowski A. 1029 Niklewiczowa M. 493 Niezgoda P. 387 Nikifor 681 Nitsch K. 111, 1058 Nizińska J. 113, 237 Nowacki Z. 609 Nowak H. 490 Nowak J. 1196 Nowak Z. 238 Nowakowski S. 239, 1098 Nowakówna Z. 154 Nowobielska H. 494 Nowos'Z W. 240, 298 Nowowijski F. 570 Okęcka-Bromkowa M. 571 Obrochta J. 687 Ociepka 1. 614 Okęcka-Bromkowa M. 1351 Okuniewski J. 773 Olbromski M. 241 Oleksik K. 495 Oleszczuk A. 496, 5'73, 735 Olędzki J. 682 Olszewicz B. 897 Ondrasz 1326 Ondrusz J. 795, 826, 1326 �Bibliografia Optołowicz J, 116, 155, 636 Oracki T. 1197, 1308 Orynżyna J. 685', 1352 OrzechO'wski K. 242, 1147, 1198 Orzechowski M. 1099, 1150 Orzechowski P. 116 Orzeszkowa E. 1288 Osiński K. M. 1336 Oskwarek K. 683 Ostojski T. 243 OstrO'wski VV. 1199 Oszelda VV. 575, 684, 745 Otrysko Z. 1089 Pach A. 633, 687 Packiewicz J. 416 Pająkowski VV. 860 Pałkowska-Zieniukowa J. 1045 Pałucki VV. 1200 Panas H. 132 Papis B. 156 Paprocka VV. 686, 694 Paryski VV. 1059 Paszkowski VV. 774 Patia A. 507 Patocka J. 1323 PawIa ta S. 1201 Pawluk A. 610 Pazda S. 1030 Pelc J. 491 Pellowski A. 576, 746 Pelpliński F. 1338 Pentowski K. 1317 Perzyńska M. 830 Pestka S. 5'02, 503, 688, 1280 Petera J. 861 Petryszyn J. 897 Pędziński Z. 424, 459 Piaskowski J. 286 Piechotka K. 1275 Piechotka M. 1275 Pieńkowska H. 347 Piepka J. 503 Piesowicz K. 1000 Pietkiewicz K. 689, 838 Pietow T. 580 Pietrulewicz H. 1318 Pietrusiński J. 690 Piętak S. 427, 470 Pigoń S. 492, 1281 etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 341 Pilichowski J. 244 Piotrowska L 245, 671, 1319 Piskozub K. 414 Pisz,czkowski M. 1282, 1283 PiwO'Warczyk A. 505, 1299 Pluta F. 499, 1038 Płatek P. 157 Pochilewicz D. L. 1371 Pochroń S. 775 Podgórska E. 1212 Podlaszewski F. 246 Podwysocki T. 1100, 1321 Pokropek M. 348 Polański A. 247 Polański K. 1060, 1203 Pomianowska VV. 1061 Pomorska M. 1320 Popiołek O. S. 1205 Popkiewicz J. 1204 Poppe D. 1372 Porębowicz E. 864 Późny VV. 363 Potsch F. 862 Prandota VV. 280 Preis A. 776 Prorok L. 223 Prószyński Z. 692, 831 Przedpełski M. 693 Przesławska H. 1361 Przeworska-Holt S. 159 Przez dziecka M. 695, 696, 705, 803 Przyboś J. 1284 Puget J. 698 Putek J. 1206, 1207 Pyzik Z. 167, 5'50 Rabotnowa L P. 832 Rabowicz E. 1285 Radolińska M. 1125 Radwańska-Paryska Z. 160 Rak J. 1335 Rak M. 748 Rasiński J. 777 Ratajski L. 880, 1102 Rawka A. 1063 Reczek S. 1065, 1322 Reindl T. 699 Reinfuss R. 114, 248, 308, 389, 700, 833 Reinfussowa Z. 248 Rek T. 1269 �342 Bibliografia etnografii Res 793 Rewski Z. 249 Reychman J. 1064 Rogala W. 1208, 1323 Rola J. 161 Romanowski Z. 1169 Rombowski A. 510 Rompszczy J. 511 Ropp Ch. 192, 264, 1375 Roppel L. 390, 437, 1323 Rosiak E. 512 Ro&iak R. 512 Rospond S. 1065 Rostańska A. 834 Rozenkranz E. 251 Rozenkranz R. 252 Rozumowskaja Ł. W. 1372 Różański S. 253 Rss. 702, 796 RuczyilSki T. 162, 704 Rudnicki B. 391, 835 Rudnicki M. 835' Rudowski J. 705 Rukówna J. 1023 Rusiński W. 1217, 1227 Ruszkowski M. 706 Rutkowska-Płachcińska A. 1191 Rutkowski Z. 811 Rycerski T. 703 Rydel L. 450 Ryszard 1324 Ryszko J. 1296 Rząca W. 1335 Rzepiennik-Strzyżewski 707 S. B. 163, 513 Sadowski J. 16, 426, 514 Sadzewicz M. 419 Safarewicz J. 835 Samsel R. 515 Samujło J. 146 Sarasate P. 865 Sarnowska W. 167 Saysse-Sobiczyk K. 1126 Scheufler V. 836 Sczaniecki M. 1209 Semkowicz W. 77 Seńska A. 708 Serafin S. 350 Seres J. 1325 polskie; za lata 1959/1960 Seweryn T. 24, 164, 281, 309, 325, 709, 710, 711, 712, 713 Seweryn Udziela 114 Siatktowski J. 1067 Sidorski D. 811 Siekierski S. 1353 Sienkiewicz H. 1278 Sierecki S. 1210 Sikora M. 165 Simonides D. 471 Siudut A. 1065 Sivek A. 1326 Skorojowska-Smolarska J. 837 Skrzek M. 1211. 1253 Skurpski H. 714 Sławska Z. 1116 Sławs.ki F. 1068 Słuszkiewicz E. 866 Smoczyński P. 1070 Smolski S. 1127 Snajder S. 349 Sobalski T. 166 Sobczak E. 784 Sobczak T. 1212 Sobieraj J. 516 Sobierajski Z. 1071 Sobieska J. 584 Sobieski M. 584 Sobisiak W. 351, 1213 Socha Z. 364 Sojka E. 602 Sokołow O. 1116 Sokołowska T. 750 Solarz L 1327 Solarzowa Z. 751 Sołomowa b. 254 Sówka A. 585 Spandowski A 748 Sroga A. 740 Stach T. 543 Stafiński A. 141, 392, 517, 1033 Stamirowski Z. 38 Stankiewicz E. 1277 Stankiewicz W. 1149, 1328 Stankiewicz Z. 273 Stań ski M. 1214 Stapiński J. 1328 Starski M. 168 Staszczakówna Z. 78, 115, 335, 1373 Staszkow J. 5'18 �Bibliografia etnografii Stefani J. 587 Stefańczyk J. 588 Stelmachowska B. 24, 101, 255, 326, 352 Stembolijski A. 1305 Stęszewski J. 555, 579, 589 Stieber. Z. 1072 Stiller R. 863 Stojałowski 1300 Stolarek Z. 890 Stopa R. 1354 Strelcyn S. 881 Stryczek J. 1329 StyŚ W. 275, 367 Suboczowa M. 118, 119, 169 Sucheni-Grabowska A. 282 Sukertowa-Biedrawina E. 18, 310, 1220, 1330 Sułkowska J: 1077 Suzin A. 543, 550, 564, 574, 607, 611, 612, 1310 Swatoń J. 590, 591, 592 Swienko H. 19 Sychta B. 121, 365, 393, 519, 520 Symoni J. 1080 Syska H. 1269 Szaflarski J. 1103 Szaflik J. 1191, 1250, 1270 Szafranek J. 1311 Szałasna A. 593 Szczegoła H. 1065 Szelburg-Zarembina E. 521 Szernak F. 1323 Szewczyk W. 839 Szkodziński T. 715 Szokalski J. 463 Szpakowski Z. 366 Szuls W. 778 Szura M. 723 Szurmiak-Bogucka A. 594 Szwengrub L. M. 5'8, 62, 256, 1357, 1359 Szydłowski J. 1034 Szyfelbein Z. 97, 257 Szyfer A. 170 Szymanek S. 716 Szymański E. 564 Szymcha S. 1301 Szymczak M. 38, 1044 Szymiczek F. 547, 1218 Ściebora A. 497 Ściegienny P. 1272, 1316 potskiej za tata 1959/1960 343 Ślawski T. 1223 Slaski K. 477, 522 Śledziński A. 1306 Śliziński J. 506, 840 Śreniowski S. 1224 Świątkowski H. 718 Świerc P. 585, 596 Świeży J. 327 Świderska A. 258, 1286 Świeży J. 24, 327 Świrko D. 20, 259, 752, 1287, 1309 Śwjrko S. 120, 121, 211, 260, 468, 523, 524, 1277, 1288 Tabasz Z. 867 Tacina J. 83, 597 Targ A. 32 Targoński M. 75'3 Tarnowski A. 139 Tarska E. 650, 655, 669, 685, 689, 695, 854 Tatomir A. 1241 Tazbir-Tomaszewska B. 1275 Tejchma J. 1225 Troczek I. 353 Tokańczyk A. 394 Tomaszewska A. 721, 754 Tomaszewski W. 1065 Tomczak A. 1177, 1184 Topolińska Z. 497, 1074 Topoliński J. 79, 333, 1162, 1215, 1219, 1227, 1228, 1371 Trawińska-Kwaśniewska M. 803, 1362, 1370 Trawkowski S. 311 Trąba W. 528 Trepczyk J. 5'28 Trojan A. 841 Tryfan B. 598, 720 Trzeciak J. 354 Turnau I. 25, 80, 171, 306, 330, 662 Turoń B. 1229 Turowski K. 1298, 1328 Turowski W. 755 Turska E. 640 Turska H. 1075 Turska J. 638 Tuwim J. 417 Tych F. 1262 Tyloch W. 891 Tymieniecki K. 842, 1230, 1231 �344 BtbHografia etnografii Urbańczyk S. 54, 1065 Uzięblo M. 395 Vaclavik A. 843 Villane J. 844 Vilppula H. 1337 Voigt T. 1035 Vydra J. 845, 1374 W. 306, 786 W. B. 711 W. O. 1332 Wajda W. 534 Wakarelski Ch. 793, 1002 Walawender A. 368 Walkusz M. 1331 Wallis S. 104, 509, 529 Walach J. 1332 Wantula J. 1333 Wańkowicz M. 1234, 1308 Warężak J. 128 Warkoczewski S. 1329 Wasilewski A. 756 Wasserman H. 1234 Wawrzyniak S. 530, 600 Wawrzyńczak H. 396 Waydel-Dmochowska J. 397 Wąchal J. 888 Wdowiarz S. 1129 Weinhold R. 1362 Wereszczyński S. 547 Weyroch J. 757 Węgielek-Januszewska Z. 1048 Węgrzynowicz L. 413 Wichura-2ajdel E. 122, 1235 Wiciński S. 563 Widajewicz J. 1236 Wieczorek B. 328 Wielgosz Z. 275 Wielopolski A. 1091 Wielowiejski J. O. 807 Wierciak Z. 604 Wierzbicka-Michalska K. 369 Wierzbicki Z. T. 779 Wierzbowski R. 701 Więcek A. 1321, 1334 Wiktor J. 174 Wiktorski A. 581 Wilczek S. 123, 1038 polskiej za lata 1959/1960 Wilczewski H. 261, 722, 1313, Wilder J. A. 1239 Wilkowska-Chomińska K. 846 Wdllaume J. 1240 Winer J. 847 Wirpsza W. 892 Wislocki J. 848, 1048, 1175 Wiśniewski A. 1194 Wiśniewski F. H. 549 Wiśniewski J. 255 Wiśniewski F. 577, 606 Witkowski L. 532 Wlodarczyk A. 262, 720 Wodnica S. 585 Wojciechowski K. 1226 Wojciechowski R. 533 Wojdak J. 263, 1327, 1335 Wojnas A. 407 Wojtachnia E. 175 Wojtasik J. 1036 Wok,roj F. 849 Wolański M. 1242 Wolfram D. 264, 1375 Wolski K. 1336, 1363 Wolągiewicz R. 1243 Woloszynowski J. 265 Wostrowski W. 1271 WoŹ'niak M. 398 Woźniakowski A. 605 Wójcik A. 266, 723 Wójcicki F. 1301 Wójcik R. 1337 Wróblewski T. 116, 710, 1084 Wrzesiński W. 1244 Wrzeszczyński S. 601 Wrzosek A. 21, 173 Wyce ch Cz. 124, 1245 Wyczański A. 1162, 1219, 1246 Z. K. 711, 1003 Z. U. 1355 Zaborowska M. 176 Zagórna B. 329, 1340 Zagorski Z. 1076 2ajączkowski S. 267 Zajączkowski W. 868 Zamościńska-Kucalowa Zaręba A. 1077, 1078 Zaremba F. 725 Zassowska D. 1309 J. 525 �Bibliografia Zawada F. 893 Zawadzka A. 811 Zawistowicz-Adamska K. Zawisza A. 359 Ząbkiewicz-Koszańska H. Zbierska E. 125 Zdancewicz T. 1079 Zielenina E. I. 790 Zielonka Z. 1065 Ziemacki VV. 330 Ziemak S. 126 Zieniukowa J. 535 Zienta'rowa-Malewska M. Zierhoffe'r K. 270, 1083 Zimińska-Sygietyńska M. etnografii 268, 358 A. 415 605 610 polskiej za lata 1959/1960 345 Ziołek B. 1101 Znamierowska-Priifferowa M. 177, 850 Zwardoń A. 271 Zwolakiewicz H. 22, 23, 636, 726, 1248 Zygma Z. 339 Zygmund(t) 678, 727 Zylberberg 728 Żaboklicka A. 1249 Żdanko T. A. 894 Żochowski T. 851 Żukowska-Bilip K. 1277 Żychowski M. 1272 Żygulski K. 1098 Żytkowicz L. 1221, 1250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2892b13b7414a84b1538ca1506712384.pdf ac4ea64543261d030ffc5711e582f05f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:282 Title A name given to the resource Różne / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.347-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS ILUSTRACJI 1 Prof. dr Antoni 15 2 Prof. Kalina (1846-1906). Reprod. Z. Kłodnicki . dr Adam Fischer (1889-1942). Reprod. Z. Kłodnicki . 3 Inauguracja Zakładu Etnologii UJK 1927 r. (Reprod. Z. Kłodnicki) 4 Prof. dr Jan Czekanowski (1882-1965). Reprod. Z. Kłodnicki . 5 XXXV Walne Zgromadzenie PTL i Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza na Zamku Piastowskim w Szczecinie w 1960 r. . 6 Wydawnictwa PTL na XV Międzynardowych Targach Książki w Warszawie w 1965 r. Fot. R.S.W. "Prasa" Centralna Agencja Fotograficzna . 7 Jan Stanisław Kubary (13 XI 1846 9 X 1896). Reprod. K. Wieckhorst 8 Grobowiec Jana Stanisława Kubarego w Kolonii na Ponape. Fot. M. N. Sproat, 1966 9 Prof dr Jan Czekanowski . 10 Prof. dr Tadeusz Milewski Fot. Rosner 11 Prof. dr Karol Koranyi 12 Prof. dr Gerard Ciołek 13 Prof. dr Stefan Nosek. 24 26 32 37 42 165 176 219 222 226 229 231 �Contents I Articles o 1g a G a j k o w a, History of the Polish Ethnographic Society, Its Origin, Development and Significance During 70 Years . J a n M a n u g i e w i c z, Ethnography in Warsaw's Scientific Societies and Later Institutions W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Ethnographic Investigations of the Anthropological Commision of the Academie of Learning and the Ethnographic Commision of the Polish Academy of Learning. T a d e u s z W rób l e w s k i, The Development of Folklore Interests in Wielkopolska W. K. B a n d a r c z y k. White Russian Ethnography in Works of Polish Investigators L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dolęga-Chodakowski (Adam Czarnocki) and His Work K o n r a d W y p y c h. Jan Stanislaw Kubary on the 70-ty Anniversary of his Death . II Reports ETNOGRAFIA styna Kar and Wozaczyńska) 71 83 93 123 165 1963 (Kry181 . o l H l a w i c z k a, Melodie polskie w Kancjonale Mazurskim. nikaty Mazursko-Warmińskie", Olsztyn 1963, no 3/81, pages (Antonina 61 reviews POLSKA, vol. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków Czerniewska) 7 "Komu333-374 . P o lon e c, Slovanske valasky fokose a cakany. Zbierky Slovenskoho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Published by Osveta, Bratislava-Martin 1963 (Józef Gajek) . D i m i t r Kra n d Ż a l o v, Valasi na Morave-materialy, problemy, metody. Acta Universitatis Palackanae Olomucensis, 1963 (Kazimierz Slaski) . OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Published Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) . A. V i n k e v i c, B. 1. D y b o w s ki, Osnovnyje etapy zizni i dejatelnosti. Irkuck 1961 (Antoni Kuczyński) . A. L. Ce k a n o w s k i, Sbornik neopublikowannych materialow A. L. Cekanovskogo statji o ego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni Kuczyński) SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, vol. 1 185 O. (Zbigniew Jasiewicz) 187 188 191 193 195 197 �350 Cislennosf i rasselenie narodov mira. Moskwa 1962; Atlas narodov Moskwa 1964 (Zygmunt Klodnicki) . AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, no 6 and 12 (Krzysztof mira. 198 ZieL- nica) 201 C a r l e t a n S. C a a n, The Origin of Races. New York 1962 (Wanda Stęś- licka) Cahiers 203 Fran<;ais d' Anthropologie. Paris 19{j4, 2-nd year, no 1 (Wanda Stęś- licka) 206 The Anthropology of F r a n z B a a s. The American Anthropologist. Vol. 61, no 5, 1959 (Tadeusz Milewski) . G e a r g P e t e r M u r d a c k, Africa. Its Peoples and Their Culture History. London 1959 (Krystyna Świerczyńska) . JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG. Vol. XX, Berlin 1964 and vol. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Review of the most important events in folk-dance abroad in 1963 Roderyk 207 211 212 Lange) III C h r a n ics Prof. Dr Jan Czekanowski (O. G.) . Prof. Dr Tadeusz Milewski (Władysław Kuraszkiewicz) Prof. Dr Karol Koninyi (Jerzy Pogonowski) Prof. Dr Gerard Ciolek (Józef Gajek) . Prof. Dr Stefan Nosek (Jan Kowalczyk) . Tadeusz Zygler (Roderyk Lange) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (J. G.) Conferences of SIEE (Tomasz Skarżyński) . Report of the I-st Africanistic seminar in Kraków (Tadeusz Milewski) . Ethnographic seminar of Americanistic in Poznań (Zbigniew Jasiewicz) General report of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1964 (piotr Kaleciak) General Kaleciak) 226 223 230 233 234 242 243 244 247 . report 219 222 of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1965 (piotr 251 . IV Bibliography B a l e s l a w G a w i n, Biobliography 1959-1960 of Polish Ethnography in the years 257 V Miscellanea Table of illustrations Contents 347 349 �LUD rocznik, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895-1967 Tom I, z. 1-4, za rok 1895, red. Antoni Kalina, s. 268 Tom II, z. 1-4, za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376 Tom III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388 Tom IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina, s. 454 Tom V, z. 1-4, za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392 Tom VI, z. 1-4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udziałem Franciszka Krceka i Jana Leciejewskiego, s. 416 Tom VII, z. 1-4, za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. 340 Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445' Tom IX, z. 1-4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428 Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potkań,ski i Seweryn Udziela, s. 472 Tom XI, z. 1-4, za rok 1905, red. Karol Potkański i Seweryn Udziela, s. 460 Tom. XII, z. 1-4, za rok 1906, red. Józef Kallenbach, s. 348 Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski, s. 357 Tom XIV, z. 1-4, za rok 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407 Tom XV, z, 1-4, za rok 1909, red. Szymon Matusiak, s. 373 Tom XVI, z. 1-4, za rok 19-10,red. Adam Fischer, s. 432 Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303 Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240 Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam F~scher, s. 172 Tom XX, za lata 1914-1918, red. Adam Fischer, s. 332 Tom XXI, za rok 1922, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 168. Tom XXIII, za rok 1924, (seria II, t. III), red. Adam Fischer, s. 188. Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240. Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V), red. Adam Fischer, s. 144+18. Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), red. Adam Fischer, s. 204. Tom XXVIII, zarok 1929 (seria II, t. VIII), red. Adam Fischer, s. 255. Tom XXIX, za rok 1930 (seria II, t. IX), red, Adam Fischer, s. 211. Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180. Tom XXXII, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196. Tom XXXIII, za lata 1934-1935 (seria II, t. XIII), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXXIV, za rok 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304. Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208. Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945, ,red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 502 Tom XXXVII, -za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627. Tom XXXVIII, za ,rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782. Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111 . 40,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480 70,Tom XLII, za rok 195'5, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992 65,Tom XLIII, za rok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 . 40,- �Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 . XLV, za rok 1958-1959, red. Józef Gajek, s. 669 XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704 . XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708 . XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691 XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890 L, za lata 1964-1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800 LI, za rok 1966, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek Tomy I-XXXVIII są wyczerpane. ,',,: I ;/ 40,40,40,85,85,100,100,- �Cena zł 40.- WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOW ARZYSTW A I latach 1895-1967 ---------W 013 r 5"1/ /'6 LUD (1895-1967) Tomy I PRACE I MATERIAŁY LI ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I ATLAS POLSKICH (1934-196,) (194,-1967) VIII STROJÓW LIJDOWYCH (1949-196,) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV lVIAZO\VSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICNE Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA Tomy I - IV LITERATURA LUDOWA (1951-196,) (1958-196,) (195'2'-196,) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Reedycja - OSKARA KOLBERGA 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE (1959 -196,) VII (1961-196'2') 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCLA W. PL. NANKERA 4 - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c4a7e6c7e35ae7eb4269396cc49f24f.pdf 8d414cef775e6f07be87d9e4a8e391ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:283 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TOM LIII ��u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO OHGAN l': DE LA SOCIETE POLONAISE ZA ŁOZO Y W D'ETIINOLOGIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG6LNEGO ZBIORU TOM LIII WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R O C Ł A W AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE - P O Z N A Ill" 1969 �RADA WYDAWNICZA JÓZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA - LEWICKA, JULIAN KRZYŻANOWSKI, ANNA KUTRZEBA-P03NAROWA, WŁADYSŁA W KWAŚNIEWICZ; KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA .,. REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych Okładkę proj ektował Zbigniew Klimczyk POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW REDAKCJA, WROCŁAW, uL Szewska 36 Redaktor, Poznań, uL Kantaka 4 1969 Nakład 1000 egz. Ark. wyd. 34,62, druk.31. Papier Hustr. kL HI. Oddano do składania 14 V 1969 To D!riUk wwńOZQInlOw l1U'tym 1970 r. Cena zł 50. Zam. 201/69. 3-11 . _-- . ---_.'--_ WROCŁAWSKA .•._--,., .... _,--_._-- DRUKARNIA .- NAUKOWA .. -_. __ .. - �Spis rzeczy Władysław K wa ś n i e w i c z, Kazimierz pięciolecie urodzin (Summary,) . I. W dwudziestopięciolecie Dobrowolski (W siedemdziesięcio9 etnografii polskiej Józef B u r s z t a, Etnografia w ćwierćwie<:zu Polski Ludowej. OrganizacjaTendencje - Kierunki badań (Summary) . Anna K u t r z e b a - P o j n a ro w a, Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograficznych dwudziestopięciolecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Summary) . Maria Ewa F r a n k o w s k a, Etnografia powszechna i jej miejsce skiej po drugiej wojnie światowej (Summary) . F ryś - P i e t r a s z k o w a, Zarys r'Ozwoju badań nad ludową w 25-I'eciu PRL (Summary) . II. Studia, artykuły, w nauce 31 61 pol103 polską sztuką 139 materiały .JÓzef B u r s z t a, Dwa modele etnograficznej monografii wsi (Summary) . Andrzej K w i I e c k i, Z zagadnień historycznych i etnicznych dawnej Łemkowszczyzny (Summary) . Krzysztof Wo l s k i, Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich (Summary) . Józef F u r d y n a, Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy wielku XIX po czasy dzisiejsze (Summary) Konstanty S t e c k i, Początki kolekcjonerstwa etnograficznego na Podhalu (Summary) . Jerzy B u r c h a r d t, W sprawie nazwy Hazaków (Summary) Stefan Ł y s i k, Paweł Schebesta - Pioniersk!i badacz Pigmejów (1887-1967) (Summary) . Stanislaw Bąk, Pr·ofesor doktor Stanisław Pigoń (Summary,) Wiesław C i ą ż y ń s k i. Charakterystyka działalności Włodzimierza Poźniaka jako etnomuzykologa (Summary) Barbara M a t u s z e w s ka - K o h u t n ic k a, Zbiory Bron1sł-awa Malinowskiego w AngJi,i (Summary) 147 164 lP6 225 232 247 251 27:3 287 298 �6 III. Artykuły recenzyjne Gerhard Konrad K los k a, Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu Hermanna Bausingera . Tadeusz W I' Ó b l e w s k i, Niemiecka "Mitteleuropa" w ujęciu Bruno Schiera (Summary) . Stanisław B ł a s z c z y k, Sz,tuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych (na marginesie artykułu R. Wildhabera) (Summary) IV. Recenzje oraz przeglądy wydawnictw (Gerhard Konrad Kloska) socjologiczne na 323 332 czasopism Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga - W dziesięciolecie działalności wydawnidwa (Medard TarkoJ Bibliografija trudow Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja (1900-1962). Leningrad 1967 (Zbi.gniew Jasiewiez) Etnologiczne nOWOSCl wydawnicze w Niemieckiej Republice Federalnej Badania 302 345 348 349 Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) 353 Julian M a ś l a n k a, Zorian Dołęga-Chodakowski. Wrocław-Warszawa-Krakaw 1965 i Z. Dołęga-Chodcakowski O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pi:sma i listy. WaJrsziaJwa1967 (Aleksander Zyga) . Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967 (Edward Ozgowiez) . Zarys dziejów religii. Warszawa 1968 (Aleksander Posern-Zi.eliński) . Paul N e d o, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. Bautzen 1966 (Józef Burszta) 366 368 . Arbeit und Volksleben. Goeltingen 1967 (Gerhard Konrad Carl-Herman T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst. Stockholm szewski, Zbigni.ew Kloska) . 1962 (Jan Jaro- Jasiewiez) Lietuviu liaudies menas. Vilnius Ludove stavitielśtvo a byvanie 370 1968 (Barbara Bazielieh) . na Slovensku. Bratyslava 372 1963 (Krystyna ~74 Ziółkowska) Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński) Stanisław S w i d e I' s k i, Grands traits des civilisations africaines. Paryż 1966 Dietrich (Teresa D I' o s t, Skarżyńska) T6pferei in I. P u c k o v, Kozyra) Letopis. Technologie. Berlin 1967 (Konrad 379 Formirowanie naselenija Melanezii. Moskva 1968 (Anna 381 . Jahresschrift 1968/1969 des (Waleri.an Instituts fiir sorbische Volksforsehung. Bautzen Sobi.siak) 382 Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian Sobisiak) . Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. Wiedeń 1967 (Walerian Sobisiak) Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde. Basel 1967 (Walerian Sobi.siak) Jahrbuch des Museums fUlI' V6lkerkunde zu Lei'pz.ig. T. XXII, Berlin 1966 (Konrad J·ahrbuch Wypyeh) des Museums (Konrad L'Ethnographie. 376 378 Afrika. Wypyeh) P. 356 360 361 387 389 394 fiir Volkerkunde zu Leipzig. T. XXIII, Wypyeh) Paris 384 Berlin 1966 397 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski) . 398 �7 Arts et Traditions Populaires. Paris 19&7 (Bogusław Linette) Anthropos. Fryburg 1.966, t. 61 (Tadeusz WróbLewski) . Anthropos. Fryburg 1967, t. 62 (Tadeusz WróbLewski) . Ethnology. Pittsburgh 19617 (Mirosława Posern-ZieLińska) Zeitschrift ftir Ethnologie. Berlin 1967 (ALeksander Posern-ZieLiński) 400 402 406 411 414 V. Muzea Maria Z n a m i e l' o w s k a - P l' li f f e l' o w a, Polskie ~raficZlne w okresie 25.-1eci'a PRL (Summary) . muzealnictwo etno419 • VI. Kronika XLIII Walne Z'gromadzenie Polskiego Towarzystwa Wypych) Sprawozdanie (Józef Sprawozdanie (Jadwiga Sprawozdanie (Maria Konkursy Oddziału łódzkiego Polskiego Towarzystwa (Konrad <I 456 Oddziału wrocławskiego Pawłowska) Oddziału Pols'kiego Towarzystwa Ludoznawczego 457 . toruńskiego Pols'kiego Znamierowska-Prufferowa,) obrzędową Macewicz-Gołubkow) Towarzystwa Ludoznawczego Etnograficznym we Wrocławiu 458 . w Muzeum . III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne (Maria Paradowska) . II Międzynarodowa Konferencja Robocza Komisji Organizaeyjnej Europejskiego Atlasu Etnograficznego (Konrad Wypych) . 90-lecie urodzin akademika bułgarskiego Michaiła Arnaudowa (KoLe Simiczijew) 459 460 464 466 25 rocznica śmierci akademika Afanasija Sieliszczewa (KoLe Simiczijew) . Najważniejsze nabytki zagraniczne biblioteki im. J. Czekanowskiego za rok 1968 (Jadwiga 453 Ludoznawczego Lech) na plastykę (Maria Ludoznawczego ~ Gerlach-Klodnicka) . Indeks LIII tomu (Jadwd'ga GeT1lach-Kł,odniicka) Spis ilustracji Spis treści w języku angielskun 467 468 475 491 493 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a80b17d24a8cdb247c3286885daf8eb.pdf 60dbfad8b4cc335365c3fa92aae7bafe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4457 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O I N K A za okres X - XII 1 9 6 4 7 p a ź d z i e r n i k a z m a r ł w w i e k u 84 l a t w Swierzacn G ó r n y c h Leon K u d ­ ła, jeden z najwybitmejszycn p o l sKicn r z e ź b i a r z y ludowycn, człomeK z w i ą z k u e o l s k i c h A r t y s t ó w Plasty­ k ó w . Li. irmaie p o ś w i ę c i m y jeden z najoiizszycn z e s z y t ó w pisma. wystawy i konkursy Muz. w Ł o w i c z u z o r g a n i z o w a ł o w październiku wystawę: „Twórczość l u d o w a w Łowiciciem w oitresie 20lecia Polski L u d o w e j " , p r e z e n t u j ą c ą dorobek k o n k u r s u ogłoszonego przez Wydz. K u l t . P P R N i P W R U N w Ł o ­ dzi, CPLiiA i Muzeum. 108 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o ok. 800 prac. Pokazano pa­ j ą k i , wydmuszki, c e r a m i k ę , r z e ź b ę i n a j w i ę c e j wycinanek. * W Bydgoszczy Muz. T o r u ń s k i e oraz Tow. K u l t u r a l n e KujawsKo-PomorsKie z o r g a n i z o w a ł y w p a ź d z i e r n i k u w y s t a w ę „Sztuka ludowa wojewódz­ t w a bydgoskiego". W sali pierwszej o b r a z u j ą c e j s z t u k ę 20-lecia pokaza­ no menie i fragmenty w n ę t r z w i e j ­ skich oraz m a p y i dane o o r a z u j ą c e stan .posiadania, w y n i k i badan i działalności o ś w i a t o w e j m u z e ó w na terenie w o j e w ó d z t w a . Sala d r u g a — zawierała rzeźbę tradycyjną i współ­ czesną, trzecia .— eeramiKę, plecion­ karstwo, hafty kujawskie i p a ł u c k i e , ozdobne okucia kowalskie i t k a n i n y wykonane przez p r z e s i e d l e ń c ó w . ;W czwartej — 'pokazano zastosowanie sztuki , ludowej we współczesnym wzornictwie, j a k w plecionkach ze słomy i fajansach w ł o c ł a w s k i c h . Katalog „ S z t u k a ludowa w o j . b y d ­ goskiego i opieka nad n i ą w okresie XX-lecia Polski Ludowej", Byd­ goszcz, 1964, s. 32, mapy 2, ilustr. 22. Zawiera ogólny wstęp, , omówienie w y s t a w y , zestawienie i charaktery­ s t y k ę 6 p l a c ó w e k muzealnych, etno­ graficznych l u b p o s i a d a j ą c y c h zbiory ludoznawcze, t a b e l ę stanu posiadania p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na te­ renie w o j e w ó d z t w a , spis twórców ludowych. „ W y s t a w a sztuki ludowej czterech w o j e w ó d z t w " (białostockiego, kielec­ kiego, lubelskiego i rzeszowskiego) zorganizowana została dla uczczenia 20-lecia Polski Ludowej przez Wydz. K u l t . PWRN oraz muzea o k r ę g o w e tych w o j e w ó d z t w . Celem — b y ł o problemowe i p o r ó w n a w c z e ukazanie o s i ą g n i ę ć ostatniego 20-lecia w dzie­ dzinie twórczości ludowej. Repre­ zentowane b y ł y wszystkie najbardziej i n t e r e s u j ą c e , ż y w e dziedziny sztuki ludowej. Obok zazwyczaj pokazywa­ nych działów, wśród eksponatów rzeszowskich z n a l a z ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e malowane m a k a t k i oraz malarstwo o na poły amatorskim charakterze. W y s t a w ę pokazywano począwszy od Lublina (listopad), w Rzeszowie, B i a ł y m s t o k u , P r z e m y ś l u i Sanoku. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł prof. R. Reinfuss. Komisarzem w y s t a w y był m g r J. Optołowicz, komisarzami regionalnymi: mgr J. Petera, mgr J. Maciejewska, m g r A. Dobrowolska, doc. F. Kotula. Oprawa plastyczna w L u b l i n i e — E. Pol i S. Sarnecki. 64 Katalog w y s t a w y zawiera w p r o w a ­ dzenie d r K . Pietkiewicza, a r t y k u ł y komisarzy regionalnych, charaktery­ zujące t w ó r c z o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h w o ­ j e w ó d z t w oraz ilustracje. „ W y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u d o w e j 4 w o ­ j e w ó d z t w " , katalog, L u b l i n listopad 1964, Wydz. K u l t . P W R N w L u b l i n i e , s. 58, ilustr. 54. * Doroczny, X X I I konkurs szopek ! krakowskich, zorganizowany przez ) Krakowskie Muzeum Historyczne, o d b y ł się na K r a k o w s k i m R y n k u 12 grudnia. Od 14 g r u d n i a czynna b y ł a w Muzeum H i s t o r y c z n y m w y s t a w a szopek (recencja E. F r y ś - P i e t r a s z k o wej — w numerze). * D n . 14.XI. o t w a r t o w salach B W A W g r u d n i u o t w a r t o w Szczecinie w Łodzi j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę X X - na Z a m k u „ W o j e w ó d z k ą wystawę lecia Polski L u d o w e j , z o r g a n i z o w a n ą sztuki ludowej i p l a s t y k i amator­ przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Ł o ­ skiej", z o r g a n i z o w a n ą przez Wydz. dzi, G P I i A , muzea: Archeologiczne i K u l t . PWRN, W D K w Szczecinie i Etnograficzne w Łodzi oraz Regio­ Zarz. W o j . Z M W . W dziale plastyki nalne w Łęczycy, Łowiczu, Pabia­ ludowej pokazano t k a n i n y dekora­ nicach, P i o t r k o w i e T r y b . , Sieradzu, cyjne, wielo ni cielni co we oraz r ę c z n i ­ Tomaszowie-iMaz, i W i e l u n i u . O t w a r ­ k i lniane, zdobione s z y d e ł k o w ą k o ­ cie w y s t a w y połączono ze spotkaniem r o n k ą i haftem, wykonane przez re­ z t w ó r c a m i l u d o w y m i ( a r t y k u ł A . p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny i B i a ł o ­ Jackowskiego o w y s t a w i e — w n u ­ rusi. P l a s t y k ę o b r z ę d o w ą reprezen­ merze). towały palmy „wileńskie". Staranny katalog w y d a n y przez Katalog pn.: „ W o j e w ó d z k a w y s t a w a B W A w Łodzi s k ł a d a s i ę z 7 ze­ sztuki ludowej i plastyki amatorskiej s z y t ó w . „ K a t a l o g w y s t a w y sztuki l u ­ 1964", Szczecin, s. 14 n l b . ilustr. 12 dowej ziemi łódzkiej na X X - l e e i e zawiera k r ó t k i w s t ę p i spis i n w e n t a ­ P R L " , B W A , O ś r o d e k Propagandy rzowy e k s p o n a t ó w . S z t u k i w Łodzi —1964, zeszyt 1 k a ­ * talogu, s. 12 n l b . zawiera a r t y k u ł y : W g r u d n i u t r w a ł a w Poznaniu w y ­ prof. d r Kazimiery ZawistowiczA d a m s k i e j : „ O twórczości i t w ó r c a c h stawa ludowego h a f t u wielkopolskie­ ludowych", B o g u s ł a w a K o w a l c a : Pod­ go, zorganizowana przez Wydz. K u l t . sumowanie k o n k u r s u , *Wykaz uczest­ P W R N i M u z e u m Narodowe w Poz­ n i k ó w konkursu zakwalifikowanych n a n i u . Scenariusz w y s t a w y opr. m g r do drugiego etapu i w y s t a w y k o n k u r ­ Z . G r ó d e c k a , komisarzem b y ł m g r sowej, A l b u m y z tekstami w p r o w a ­ M . P r i l l , o p r a w a plastyczna Ireny Jadzającymi prof. K. Zawistowicz- r z y ń s k i e j . A d a m s k i e j : 1 — Plecionki, s. 12 nlb., Katalog pn.: „ W y s t a w a ludowego ilustr. ,14, 2 — T k a n i n y , stroje, haf­ haftu wielkopolskiego", P o z n a ń , g r u ­ ty, s. 14 n l b , ilustr. 14, 3 — Rzeźba, dzień 11964, s. 14, i l u s t r . 10, zawiera s. 14, ilustr. 20, 4 .— Ceramika, s. 12, a r t y k u ł Zofii G r ó d e c k i e j , eharakteilustr. 17, 5 — Kowalstwo, s. 8, rzowy e k s p o n a t ó w . ilustr. 6 — Ozdoby w n ę t r z i 7 — * Plastyka o b r z ę d o w a , s. 20, ilustr. 34. W Muzeum w S u w a ł k a c h o t w a r t a * b y ł a w g r u d n i u wystawa pn.: „ O s a d ­ W dn. 26—30.XI, w czasie K o n g r e ­ nictwo, budownictwo, tkanina i s t r ó j su Z S L czynna b y ł a w kuluarach Suwalszczyzny". W y s t a w ę zorganizo­ F i l h a r m o n i i Narodowej w y s t a w a zor­ w a ł o miejscowe Muzeum przy pomo­ ganizowana przez M i n . K u l t . i Szt. cy Muz. w B i a ł y m s t o k u . oraz Muz. Etn. w W - w i e „ P o l s k a sztuka ludowa i jej w p ł y w na w s p ó ł ­ W Rzeszowie o d b y ł a się w g r u d n i u czesną k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą " . Pokaza­ pokonkursowa w y s t a w a p a m i ą t k a r ­ no m . i n . d y w a n y dwuosnowowe l u ­ stwa woj. rzeszowskiego. Udział dowe i art.-plast. E. P l u t y ń s k i e j i wzięło 87 osób, zgłaszając 895 prac. J. Stankiewiczowej, pasterskie t o r b y Najciekawsze eksponaty n a d e s ł a n o w góralskie zestawione z t k a n i n a m i dziedzinie ceramiki. Pierwsze nagro­ uczennic szkoły i m . Modrzejewskiej d y przyznano t u Janowi G ą s i o r o w i z w Zakopanem, ś w i ą t k i w zestawieniu M e d y n i G ł o g o w s k i e j , Janowi Schoz pracami A . R z ą s y i Pecucha. d z i ń s k i e m u z Zalesia, drugie nagro­ Scenariusz opr. d r K . Pietkiewicz, d y otrzymali — A n t o n i Kos, L u d w i k komisarzami w y s t a w y b y l i — prof. Gołojuch, r ó w n i e ż z Zalesia — wszy­ K . Piwoeki i m g r H . O l ę d z k a . scy w y k o n a l i miniatury siwaków. * W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni otrzy­ W listopadzie o t w a r t o w Sokółce m a ł a trzecią n a g r o d ę za f i g u r k i g l i ­ w y s t a w ę sztuki ludowej pow. so­ niane. W zakresie plecionkarstwa w y ­ kolskiego. Pokazano w s p ó ł c z e s n e pra­ r ó ż n i ł a się Katarzyna Trojnacka ze ce 30 t w ó r c ó w , przede wszystkim d y ­ wsi Ostrawy Tuszowskie, a M a r i ę wany p o d w ó j n e , a t a k ż e c e r a m i k ę , D o m i n z Jarusiowa, S t e f a n i ę Bawoplecionkarstwo, w i k l i n i a r s t w o i p i - łek z Brzozy i A n n ę M a g i e r ę z Bo­ bowej, pow. Gorlice w y r ó ż n i o n o za • sanki. Organizatorami wystawy b y l i : hafty i koronki. * Wydz. K u l t . P W R N w B i a ł y m s t o k u , C P L i A oraz P D K w Sokółce, w W p a r y s k i m Muzeum Sztuki Współ­ k t ó r e g o l o k a l u wystawa się o d b y ł a . czesnej o t w a r t a b y ł a w p a ź d z i e r n i k u Celem w y s t a w y było m . i n . z a c h ę c e ­ retrospektywna wystawa malarstwa nie l u d n o ś c i wiejskiej do podjęcia „ n a i w n y c h " , przywieziona z Rotter­ twórczości, podobnej j a k na w y s t a ­ damu. P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł y obrazy wie. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę . Ociepki i N i k i f o r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3145e32de5ebc931a711b1d062d36c3.pdf 9f86eee98566cc9e90e8930729a5018a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1378 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.167-279 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J Lud, J. V. Bromley, Etnos etnografia, Izdatielstvo "Nauka", Moskva E t, 59, 1975 1973, ss. 280 -+- ~ nlb. Prof. Julian W. Bromley, dyrektor Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk w Moskwie, uwieńczył wieloletnie swe zainteresowania zagadnie:1iami przedmiotowymi i teoretyczno-metodologicznymi etnografii, którym dał wyraz .JUŻ \V wielu artykułach i rozprawach, syntetyczną, zwartą i pełną publikacją książkową. Budzi ona i będzie budzić niewątpliwie najwyższe zainteresowanie z racji Lawartego w niej ogromnego ładunku myślowego dotyczącego najistotniejszych ,.praw współczesnej etnografii (etnologii) ładunku należycie uporządkowanego, zsyntet.yzowanego, do końca przemyślanego i wyważonego oraz przedstawionego w formie klarownej i przystępnej. Od razu można stwierdzić, że książka Bromley'a :1aJeży do najlepszych pozycji światowej literatury etnologicznej ostatnich lat, O treści książki informuje najbardziej zwiężle notka w języka rosyjskim i angielskim zamieszczona na odwrocie strony tytułowej. Oto jej brzmienie: "Książka zawiera \viclostronne rozważania o zadaniach etnografii - nauki o ludach świata Ictnosach), analizuje jej tradycje, jej stosunek do takich nauk pokrewnych, jak historia, archeologia, socjologia, folklorystyka, antropologia, gcografia i in. W związku z okrcsleniem przedmiotu etnografii autor poświęca szczególną uwagę takim r,iezbyt dotąd rozpracowanym aspektom teorii etnosu, jak odróżnienie etnosu od innych form społeczności (wspólnot) ludzkich, wąskie i szerokie pojmowanie etnosu, hierarchiczna struktura społeczności etnicznych i ich typologizacja, etniczne funkc,ie kultury i psychiki. typy procesów etnicznych itd. Jest to w radzieckiej literaturze :caukowej picrwszc monograficzne studium wspomnianego wyżej zakresu problemów. Książka jest skicrowana do osób studiujących nauki humanistyczne, słuchaczy i nauczycieli uniwersytcckich i tych wszystkich, którzy są zainteresowani przeszłością historyczną ludów świata oraz współczesnymi procesami etnicznymi". Pierwsza połowa książki zawiera wszechstronną analizę podstawowego zjawisi{a i pojęcia, jakim jest etnos. W oparciu o szeroko wykorzystaną i cytowaną radziecką ; światową literature; etnosocjologiezną, poprzez drobiazgową analizę pojęć i odpowiadająeyeh im r;:eezywistości, autor wydziela społeczności etnicznc spośród różnego rodzaju formacji ludzkich i ustala ich hierarchię. Na miejsce różnych w rozmaityeh jc;zykach oraz często niejasnych określeń na oznaczenie społeczności takich jak: lud, Volk, peuple, folk, narod itp. - proponuje jednolity termin: e t n o s, doląd zresztą już używany, jednak jeszcze szerzej nie stosowany. Koresponduje on jednoznacznie z nazwą dyscypliny (etnografia wzgl. etnologia), która ma właśnie :Cel przedmiot ową ludzką formację - etnos - jako od strony genetycznej hisLorycznie złożony i dynamiczny system, jako społeczność kulturową wyróżniającą się od innych analogicznych wspólnot zarówno grupowymi właściwościami kultury (język, religia, sztuka, twórczość słowna, obyczaje, obrzędy itd.), jak i pewnym stopniem świadomości etnicznej. Aby być w zgodzie z historyczną zmiennością i aktualną �1(;8 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c?asopism złożonością zjawiska, autor proponuje zróżnicowania; etnos w vv'Gższym pojęciu proponuje określać jako e t n i c o s (skrót: ECOS). Odpowiada on mniej wit;ce, naszemu określeniu: narodowość, a więc obejmującą całą daną społeczność etniczną niezależnie od miejsca jej zamieszkania i wlączenia w określone organizmy polityczne. Etnos w szerszym pojęciu e t n o s o c j a l n y o r g a n i z m (ESO), odpo wiadający w zasadzie naszemu pojęciu "naród" - a więc twór społeczno-etniczn;-' o określonej wewnętrznej więzi, strukturze społecznej i ekonomicznej organizacji. ECOS może wchodzić w skład kilku na raz tworówetnopolitycznych (państw), jak też z jednego ECOS może powstać kilka ESO (np. poszczególne narody i państwa arabskie) - i odwrotnie: jeden organizm polityczny może obejmować kilka etnosów (np. Rosja przedrewolucyjna). Rozróżnienia powyższe wydają się jasne i adekwatne, usuwające wiele spotykanych nieporozumień. Typologizacją społeczności etnicznych zajmuje siG autor zresztą jeszcze raz \1/ specjalnym (6) rozdziale. Na szczególną uwagę w tej części książki zasługuje precyzyjna analiza etnicznych funkcji kultury, jak też etnicznych aspek'uw psychiki. Analizy te pogłębiają znacznie poprzednie rozróżnienia, a opierają się - jak wszędzie - na obfitej a ś,vietnie wyselekcjonowanej literaturze. Specjalną partię poświęcono omówieniu endogamii jako "stabilizatora" etnosu. A znów roz, dział o procesach etnicznych analizujący wszelkie działające tu czynniki. wprowadza nas zarówno w prawidłowości rozwoju historycznego, jak i we \\'spółczesne zja\\'i>,,ka etnokulturowe i etnosocjalne. Niemniej interesująca, a zarazem niezmiernie pożyteczna, jest druga część praey dotycząca etnografii jako nauki badającej wspólnoty etniczne. Pomińmy tu nić'przekonywujące wywody o słuszności nazwy dyscypliny jako "etnografii" (a nie "etnologii", jak to jest szeroko stosowane w Europie i na świecie); jest to ty II;: (. tradycja, wywodząca się z historii nauki rosyjskiej. Pomińmy też mocno skompresowany rzut historyczny na rozwój tej dyscypliny. Interesują tu szczegiJlnie rozważania autora dotyczące określenia przedmiotu etnografii oraz stosunku tej nauki do wielu dyscyplin pokrewnych i sąsiednich, Jak wiadomo, różnie określano i różnie się określa dzisiaj przedmiot etnografii' lud (ludy), kultury plemienne i ludowe, wytwory kulturowe, człowiek itd. Bromlc-y podchodzi do tego zagadnienia wpierw od wyróżnienia dwóch pojęć: obieKtu i przedmiotu, co w duchu języka polskiego brzmi tautologicznie. W jęz. rosyjskim. to objekt i predmiet (c:ng. subject). Otóż obiektem etnografii sąpodobnie jak dla innych nauk (historii, socjologii, ekonomii, lingwistyki itd.) - ludy. Są tymi \\'szy~· tkie istniejące kiedykolwiek ludy wszelkich stopni rozwoju, od plemiennych, nicpiśmiennych, po wysoko rozwinięte; są tymi i etnikosy, i etnosocjalne organizm;-·. Stwierdzenie nie nowe, nabiera jednak wyrazistości przy rozważaniu p r z e dm i o t u badań. Otóż każda z nauk zajmujących się ludami interesuje się określon<] sferą życia tych wspólnot etnicznych. Dla etnografii tą sferą badań jest etniCZl1i\ specyfika, komponenty kulturowe w ich funkcjach etnicznych; badanie tych elementów, które składają się na etniczne odbicie danej formacji ludzkiej, które wy· różniają jedne etnosy od drugich; ale wchodzą pod uwagę także i takie cechy które są właści\ve wielu etnosom oraz te, które mają charakter ogólnoludzki. W społeczeństwach niepiśmiennych etnografia bada całą ich kulturę, zaś \\. spol!:czeństwach klasowych, złożonych i zróżnicowanych, poszczególne strony ich życiJ. badają nauki wyspecjalizO\vane. Dla etnografii pozostaje ich etniczna specyfika. przejawiająca się w różnych sferach życia i kultury, zwłaszcza w tradycyjnej Kulturze życia codziennego. W społeczeństwach rozwiniętych nacisk bada\\'czy przeno~; .'ię z kultury materialnej r.a sferę duchową. na zjawiska psychospołeczne. �Recenzje, przeglqdy wydnwnictw 169 i cznsopism Specyfika badań etnograficznych ujawnia się jeszcze bardziej wyrazIscle w dalszych partiach książki, gdzie jest mowa o porównawczym zestawieniu etnografii z innymi dyscyplinami badającymi również poszczególne komponentyetnosu. Autor zestawia więc etnografię z antropologią kulturową (zbliżoną najbardziej do etnografii), historią kultury materialnej, folklorystyką, z naukami o sztuce, etyką, reiigioznawstwem, etnopsychologią, dalej z archeologią, historią i socjologią, wreszcie z demografią, antropologią i geografią. Są to zestawienia nadzwyczaj pouczające, trafnie i klarownie przedstawione. Książka J. W. Bromley'a, opracowana - jak widać - w oparciu o osiągnięcia badawcze wielu kolektywów i indywidualnych wysiłków uczonych radzieckich ~ wielu pokrewnych dyscyplin, a także, jak wspomniano, o zdobycze nauki świato\':ej - godna jest polecenia wszystkim, którzy interesują się problemami etnografii. Ukazuje się ona bardzo na czasie. Właśnie w wielu krajach europejskich (np. Francja, Republika Federalna Niemiec, kraje skandynawskie) toczyła się i toczy dyskusja nad nowym samookreśleniem się etnografii. Ujawnia się tendencja ujednolicenia zarówno jej nazwy (najczęściej jako etnologia, a nawet jako "etnologia europejska"), jak i profilu - tendencja leżąca w znacznej mierze na tej samej linii, co omawiana tu pozycja. Książka Bromley'a jest w tej dyskusji niezmiernie cennym głosem. Zawiera ustalenia i propozycje, które na pewno nie przejdą bez echa, które - choć w wielu punktach dyskusyjne stanowią ważny krok naprzód \\" kierunku współczesnego określenia dyscypliny i wykształcenia się jej zintegrowanej postaci. Książka będzie na pewno tłumaczona na inne języki. Byłoby pożądane, aby jak naj prędzej mogło ukazać się jej polskie wydanie. Józef Studia Burszta socjologii, etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi D()Kraków 1972, ss, 436, Wydawnictwo Literackie. Red. Anna KutrzebaMarian Zychowski. z zakresu iJrowolskiemu. Pojnarowa. Księgę pamiątkową poświęconą wybitnemu uczonemu - a taką jest omawiana tu praca - bardzo trudno jest przedstawić zarówno w całości, jak i zajmując się poszczególnymi artykułami. Choć specjalizacja naukowa dezaktualizuje wzór XIXwiecznego polihistora, nie musi jednak ograniczać horyzontu badacza. Prawdziwa il1dywidualność uczonego zawsze skłania i skłaniać będzie do podejmowania bardzo r(Jżnych zagadnień. Wynika to zarówno z potrzeby oświetlenia już podejmowanych problemów, jak i z potrzeb związanych z uczestnictwem w życiu społecznym l z obserwowaniem go. Szczęście pełnego uświadomienia sobie i wyrażenia tego, ';0 stanowi wspólny mianownik wszystkich elementów badania, obserwacji i uczestnictwa jest udziałem nielicznych, naj wybitniejszych. W istocie jednak całkowita strukturalizacja tych wszystkich doznań i przemyśleń możliwa jest tylko w niepowtarzalnej sferze osobowości, a przekazać ją może - jak kiedyś napisał Kc>· zimierz Dobrowolski - tylko dzieło sztuki. W nauce zaś zamyka się ona głównie \\ kręgu bezpośredniego oddziaływania. Dlatego najwybitniejsi nawet autorzy, pisząc do księgi pamiątkowej prace, nawiązujące do tematów i zainteresowań bada\\'czych uczonego, nie mogą stworzyć dzieła o zwartej konstrukcji. Konstrukcj" �170 Recenzje, przegLqdy wydawn'ictw i czasopism tą jest on sam - bardziej niż to się da wyrazić w najlepszej biografii naukowej. A jednak tylko przez pryzmat osobowości uczonego można omawiać poświęconc mu dzieło zbiorowe. Mogą to być impresje osobiste, niepełne. I tu trzeba dodać. że osób może bardziej upoważnionych do spojrzenia jest wiele. Przecież obecnie czynnych jest w naukach społecznych kilkunastu samodzielnych pracowników naukowych, dawnych studentów Profesora. Ci spośród nich, którzy dysponowali informacjami o przygotowywaniu księgi, w dużej mierze zapełnili ją swymi pra· cami. Trudno wymieniać tu nawet nazwiska autorów i tytuły wszystkich 24 prac, które składają się na omawiany tom, Redaktorzy zgrupowali je w pięciu działach, obejmujących: 1. Studia nad życiem społecznym i kulturą współczesną, II. Prac~ dotyczące "Roli podłoża historycznego w zróżnicowaniu kulturowym", III. Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej, IV. Prace przedstawiające "Drogi rozwoju etnografii, socjologii i historii" oraz V. Prace prezentujące "Badania socjologiczne jako podbudowę działania". Całość uzupełniona jest wyczerpującą bibliografią prac Kazimierza Dobrowolskiego za lata 1916-1971 w opracowaniu W, Bieńkowskiego, obejmującą 253 pozycje. Tytuły tych działów dobrze sygnalizuj'1 szerokie nurty zainteresowań Profesora, choć oczywiście możliwe były rożne spo-soby systematyzacji. Specyficzny nastrój wytwarzają artykuły, poświęcone zagadnieniom bardzo ogólnym, refleksjom nad sensem i przedmiotem badań, jak J. Szczepańskiego o trwałości porządku życia społeczeństwa, W. Krzyżanowskiego o fikcjach w życiu społecznym, czy A. Pod góreckiego o socjologicznych iluzjach. Nawiązują one trafnie do owej świadomej, łagodnej, choć zatroskanej zadumy nad sensem życia i .lego naukowego oglądu, tak typowej dla Kazimierza Dobrowolskiego. Dalsze prace, jak A. Kutrzeba-Pojnarowej Główne zadania etnografii po/skid i jej kierunki współczesne, czy W. Kwaśniewicza o współdziałaniu interdyscyplinarnym w badaniach kultury współczesnej wsi - zajmują się w sposob bardziej ty .. powy dla ksiąg pamiątkowych miejscem Profesora w nauce, zwłaszcza zaś jego metodą integralną. Ujęcie to było stosowane chyba najbardziej wszechstronnie na seminariach Profesora. Ostrzeżenia, by śledzić synchroniczny zespół pr-t.Yczyn, by nie nadawać tradycji większego znaczenia, niż ją ona w danej epoce posiadała, splatały się z zachętą do uwzględniania najbardziej nawet odległych czasowo uwarunkowań badanej rzeczywistości, ale tylko w jej aktualnym, właściwym wymia .. rze, dotykały odwiecznego dylematu odwagi działania i ostrożnej odpo\',;icdzialności, teorii i diagnozy, a także właściwego korygowania ekstrapolacji dla celów prognozy. Wydaje się, że jeżeli nawet ujęcie integralne przekracza siły jednego człowieka, jeżeli brak zasady organizującej wysiłki całego grona zbyt wyspecjalizowanych współpracowników - koncepcja ta przypominana b~dzie zawsze, gdy w dyskusjach powracać będą mylące alternatywy w rodzaju "teoria czy empiria", ,.tradycja czy nowoczesnosć", a nawet "kultura czy natura". Z tym wlaśnie wiąże siq tak konsekwentne nawiązywanie do roli podłoża historycznego, o której zdają się czasem zapominać ci, których wciąga nurt polemiki z samą tylko anty-dialektyką. nurt także przecież z jakiegoś podłoża ,",'yrastający. Wiele prac omawianego tomu nawiązuje do tematyki prac Kazimierza Dobrowolskiego. Jest to o tyle trudne, że koncentrował się on raczej na ~zerokich problemach, dla przedstawienia których pretekstem były bardzo rl);:ne, wnikliwie prze,tudiowane tematy. Wskazywał też na konieczność widzenia bardzo wielu aspektóv: każdego tematu, a mnożenie oświetleń, ujęć i wydłużanie perspektywy ze wzgl~du na coraz wyższy szczebel uogólnienia były najbardziej wciągającym elementem dyskusji na seminariach Profesora. Ale tak jak terenowo najbliższe było mu zaw- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i 1'71 czasopism 5ze Podkarpacie małopolskie, tak głównym chyba tworzywem były intensywne studia nad strukturami osadniczymi. Dlatego i w tym tomie nie zabrakło tematyki struktur osadniczych i ich regionalnego uwarunkowania (M. Dobrowolska), ani prac o tradycjach kulturowych Podkarpacia (M. Karaś, E. Pietraszek, R. Reinfuss). Prace składające się na omawiany tom reprezentują różny szczebel uogólnienia. Obok rozważań metodologicznych są i przyczynki naświetlające ogólniejsze problemy, zgodnie ze stale powtarzanymi ostrzeżeniami Profesora przed niecierpliwością zbyt szybkiej syntezy. Zawsze jednak są to prace dążące, w myśl jego zaleceń, do pionierskiego podejmowania tematów nowych, a przynajmniej do wskazania ich nowych aspektów, do dostrzeżenia ogólniejszych nawiązań szczegółowych tez. Tak jak niełatwa jest charakterystyka tomu ze względu na tematykę i problematykę składających się nań prac, tak i trudno jest zawyrokować o ich wyłącznych związkach z socjologią, etnografią, historią, albo zdecydować się na wyeksponowanie w poszczególnych artykułach ich warstwy opisowej, refleksji, która jej towarzyszyła, metody budowy, czy podbudowy teorii. Nie można również ograniczyć się do refleksji nad znaczeniem badań naukowych, jako podbudowy działania tylko do prac ;:awartych w dziale piątym, bo właśnie Profesor uczył dostrzegać zalążkowe choćby możliwości takiej podbudowy w każdym właściwie badaniu. Może owo wnikliwe doszukiwanie się wielorakich implikacji każdej, rzetelnie skon·· struowanej tezy, a jeszcze bardziej pisanie z nadzieją na taką interpretację własnego tekstu nie jest zgodne z przyspieszającym się rytmem naszej epoki. Niemniej pozostanie chyba zgodne z zawsze niedopowiedzianą konfrontacją, którą nazywamy poznaniem. Być możc, uwagi niniejsze nie są wystarczająco informujące. Może i powinno to stanowić zachętę do lektury. Ale trudno było wyrzec się okazji do zanotowaniLl kilku skojarzeń, które r.ie będą mogły powstawać w naj młodszych pokolcniach badaczy. a których nie mogą zastąpić uprzejme, okolicznościowe wyrazy. Dotyczą one osobowości uczonego, który wskazywał, jak unikać zaburzeń równowagi pod-o miotu, procesu i przedmiotu poznania, a nie zatrzymywać się na martwym punkcie, ostrzegał, a zachęty uczył szukać w sobie i w życiu, proporcjonalnie nie do tego, co się otrzymało, ale do tego, co można dać. I chyba księga, czcząca jego jubileusz, dobrze temu daje świadectwo. K-rzys.ztof \'olkskunde. Faktenund Sonderschriften ss. 524, ilustr. 77. bu.rtstag. Analysen. des Vereins Festgabe fiiT fur Volkskunde Leopold Kwaśniewski Schmidt zum 60 Ge- in Wien. B. 2, Wiedeń 1972, Publikacja zawiera 44 wypowiedzi europejskich etnografów, poświęcone 60 rourodzin austriackiego muzeologa i badacza sztuki ludowej, Leopolda :jc!liT,idla. Każda z nich w większym lub mniejszym stopniu nawiązuje do rozwijanej przez jubilata problematyki badawczej, w tym prawie połowa dotyczy sztuki ludowej. Artykuły i komunikaty nie tworzą jakiejś określonej całości. Stanowią zbiór różnej wartości przyczynków. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. Wśród autorów, poza Austriakami, głos zabierają znani naukowcy z RFN, jak 1. M. Greverus, G. HeiIrurth, H. Moser, M. Zender, z NRD - U. Steinmann, Szwa,iL7.l1icy �172 Recenzje, pr?egtqdy wyda.wnictw i c?asopżsm carii - R. Wildhaber, Belgii K. C. PeeteI', Szwecji - G. Berg i Węgier T. DomatOr. L. Schmidt jest, co warto przypomnieć, autorem jednej z definicji etnografii. Dyscyplinę tę określił on jako "naukę o życiu przekazywanych tradycją porządków" (Volkskunde aIs Wissenschaft vom Leben in i.iberlieferten Ordnungen). Stąd też kilku autorów tej zbiorowej pracy nawiązuje w swoich wystąpieniach do powyższego ustalenia. Jubilat wydał w ciągu swego pracowitego życia ponad 1500 pozycji, z czego połowa przypada na różnego rodzaju mniejsze i większe prace, a druga na recenzje. W literaturze znane są jego pozycje książkowe dotyczące twórczości ludowej (słownej, muzycznej i teatralnej), zwyczajów i wspomnianej już sztuki ludowej. Kilku opublikowanym tu wystąpieniom warto poświęcić nieco uwagi I. M. Gr'everus w Kulturelle Ordnung rozwinęla definicję L. Schmidta w powiązaniu z ustaleniami A. L. Kroebera. Zdaniem autorki, sformułowany przez jubilata "przekazywany porządek" (i.iberlieferte Ordnung) obejmuje z jednej strony tzw. "siły trwania", z drugiej tzw. "funkcjonalne formy odbudowy". Oba te elementy w równyP.1 stopniu muszą być brane pod uwagę w analizie kultury. Do wspomnianej definicji nawiązuje również R. Pittioni w artykule zatytuło .. wanym Volkskunde aus dem Boden, odnosząc jej zastosowanie do średniowiecznej archeologii. Jej przydatność demonstruje Pittioni na przykładzie różnych znalezisk pochodzenia rzemieślniczego (garncarstwa, tkactwa, obróbki kości, kowalstwa oraz wot odkrytych podczas wykopalisk przeprowadzanych w kościołach). G. Heiłfurth w Mitteleuropiiische Austauschvorgiinge zwischen Sild und NOTfl in de'r sozialkulturellen Oberlieferung der Erzgebirges przedstawia w dość sugestywny sposób procesy wymiany społeczno-kulturowego przekazu w dziedzinie osad .. nictwa, zwyczajów, twórczości ludowej kultu religijnego oraz nauki. Zdaniem tego autora Rudawy Czeskie stanowią swego rodzaju linię podziału przemieszcz.ania si~ tych procesów. H. Koren przedstawia w Die steirischen Eggen. Ubersicht und Bestandsaujnahme rozwój brony styryjskiej od najdawniejszych form po współczesne. Autor dokonal ciekawej analizy rozwoju tego narzędzia, uzupełniając swoje ustalenia wieloma rycinami przedstawiającymi różne jego odmiany, od najprostszych do bardziej unowocześnionych. Ciekawe ustalenia zawiera artykuł K. Ilga, Das Brauchtum der dellischsiiim·· migen Siedler in Brasilien und Peru. lig jest znanym w Austrii badaczem emigracji (por. "Lud", t. 56, s. 331). Z przywiezionych, bogatych materiałów, przedstawia ty,,) razem dane o przeobrażeniach w zakresie praktykowanych przez emigrantów zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Autor relacjonuje ich rolę w kulturze życi<l w obecnym miejscu zamieszkania. Dostrzeżone przeobrażenia są dość typowe dla grup emigranckich. Zwyczajów dorocznych dotyczy także komunikat H. Gri.inn pt. Der heilige Abend in de-r Fab-rik omawiający upowszechniający się obecnie w zakładach pracy zwyczaj wspólnego obchodzenia wieczoru wigilijnego. Rozwijają go najczęściej robotnicy pochodzący ze wsi, zatrudnieni w hutach, koksowniach, gazowniach. elektrowniach i innych zakładach czynnych nieprzenvanie w ciągu całego roku. W wieczór wigilijny, podczas przerwy na posiłek, robotnicy urządzają sobie swe60 rodzaju wigilię; przygotowują choinkę, ustawiają prowizoryczny stół, a na nim przyniesione jedzenie, oczywiście wraz z piwem. Składają sobie następnie życzenia, śpiewają kolędy oraz wspominają dawne lata. Przyjmujący się zwyczaj tzw. "fabrycznej wigilii" zyskuje sobie uznanie wśród kierownictwa przedsiębiorstw. któ· �Recenzje, przeg!qcly u;ydawnictw i czasopism rych przedstawiciele biorą w nim udział obdarowując pracowników drobnymi upominkami. Komunikat jest interesującym przykładem rejestracji aktualnie przyjmujących się zwyczajów. Do ustaleń L. Schmidta dotyczących etnografii odpustowej nawiązuje także I. Baumer w Wallfahrt und Wallfahrtstenninologie. W swoim wystąpieniu ustosunkowuje się do terminologii i interpretacji poszczególnych elementów wchodzących w zakres tzw. kultury odpustowej. W sumie interesująca, godna polecenia lektura, dająca pewien pogląd na zainteresowania badawcze niektórych europejskich etnografów. Walerian Aktywizacja Wierzbickiego, i rozwój lokalnych. Praca zbiorowa Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk społeczności Wyd. Ossolineum, Sobisiak pod red. Z. T. 1973, ss. 260. Problematyka aktywizacji małych społeczności lokalnych absorbuje dzisiaj zarówno socjologów i etnografów, jak też ekonomistów czy psychologów, ponieważ pozostaje w ścisłym związku z harmonijnym rozwojem owych mikrostruktur i stwarza lepszą bazę wyjściową dla opracowywania założeń prognostycznych. Tej tematyce poświęcony zbiór studiów i szkiców stanowi pokłosie IX Ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Wsi i Rolnictwa zorganizowanej w 1970 r. przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcję Socjologii Wsi PTS w Warszawie. W omawianej pozycji znalazły się ponadto referaty K. Makuiskiego, A. Tyszki oraz węgierskiego socjologa 1. Szelenyiego, które nie były w czasie wspomnianej konferencji wygłoszone. Tematyka poszczególnych artykułów zahacza o różne aspekty życia społeczności lokalnej, zarówno wiejskiej jak i małomiasteczkowej. Dodać należy, że omawiane·· mu zagadnieniu poświęcili swoje studia - obok socjologów - również przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: etnografowie i ekonomiści. Swoimi doświadczeniami o udanym ekonomicznym eksperymencie nowosądeckim podzielił się również dzia·· !acz terenowy, J. Pieczkowski. Omawiana praca charakteryzuje się więc równie ciekawym materiałem empirycznym, jak i teoretycznym, chociaż poziom poszczególnych opracowań jest dość zróżnicowany. Wiele cennych uwag o charakterze teoretycznym zawiera obszerny artykuł Z. T. Wierzbickiego zatytułowany: Aktywizacja i rozwój spoleczności lokalnych. Autor w oparciu o skonstruowane przez siebie dwa modele: względnie zdecentralizowany (amerykański) i względnie scentralizowany (polski), przeprowadza analiz~ różnorakich czynników warunkujących aktywizację i rozwój lokalnych społeczności. Jak słusznie autor zauważył, istotny wpływ na tego typu procesy ma stopień homogeniczności, wzgłędnie heterogeniczności społecznej, która wyraża się podziałem na wieś i miasto. Wykonana tabela zasadniczych różnic między wsią a miastem ma, w założeniu Wierzbickiego, wyznaczyć linię continuum, między biegunami której da się wyznaczyć ruch community development. O ile metodologiczny zabieg autora wydaje się słuszny i pożyteczny, o tyle wątpliwe wydaje się, czy owe �174 Recenzje, przeglqdy lvydawnżcttv i czasopism wyznaczniki, charakteryzujące dwa krańcowe typy społeczności, są słuszne i w pełni reprezentatywne. Autor na przykład w pojęciu tzw. "czystej wsi" uwzględnia tylko więź sąsiedzką i zawodową, pomijając zupełnie rozbudowany system stosunków krewniaczych. Miasto zaś pozbawia tradycji, uznając że jest to tylko cecha wiejska, z czym trudno się zgodzić nawet jeśli przyjmiemy schematyczne ujęcie całej tej operacji. Na szczególną uwagę zasługują konkretne propozycje autora mające na celu efektywne ożywienie społecznej działalności, a wyrażające się w decentralizacji administracyjno-gospodarczej. Z kolei - Socjologiczna problematyka badań rozwoju regionów oraz planowania regionalnego - to temat, który w oparciu o węgierski region Szeged omówiony został przez L Szelenyiego. Przedmiotem rozwaźań Z. A. Zechowskiego jest Rozwój planowy a aktywizacja społeczności lokalnych. (Na przykładzie powiatu Konin). Autor zwrócił szczególną uwagę na wzajemną relację procesów planowania odgórnego i aktywizacji (jako oddzielnego ruchu społeczności lokalnej) oraz na warunki powstawania i szansę powodzenia tego ruchu w intensywnie industrializowanym regionie. Zechowski wyraża pogląd, że w powiecie konińskim brak jest autentycznego ruchu aktywizacyjnego, który byłby zdolny stać się czynnikiem rozwojowym małych miast tego terenu. Rozwój ich może się dokonać raczej poprzez planowe postępowanie inwestycyjne. B. Gałęski omówił Rolę kółek rolniczych w aktywizacji społeczności wioskowych. Autor scharakteryzował kierunek działań na rzecz rozwoju tego typu społeczności oraz zwrócił uwagę na niektóre niebezpieczeństwa, jakie działalności tej zagrażają· Autorzy R. Gałecki i K. Rogoziński zajęli się Rolą turystyki w aktywizacji wsi i małych miast. Zaprezentowane tu zostało dość dziwne stanowisko, z którym trudno się zgodzić, a które sprowadza się do tego, że jedynym słusznym kierunkiem rozwoju społeczno-gospodarczego jest proces urbanizacji, ten zaś znajduje swój oręż w turystyce, która "przyczynia się w decydującej mierze do zatarcia różnic między miastem a wsią na każdej niemal płaszczyźnie" (s. 16l). Z kolei A. Tyszka w artykule Strategia rozwoju kultury poddał krytyce niektóre dotychczasowe formy planowej organizacji kulturalnej i wysunął szereg po-stulatów, których uwzględnienie, zdaniem autora, jest poźądane dla właściwego rozwoju kultury. Artykuł .T. K. MakuIskiego zatytułowany Kultura ludowa a wieś wspólczesna w znacznej mierze odbiega od zasadniczego tematu, któremu poświęcono omawiany zbiór. Autor ogólnikowo przedstawił znaczenie kultury ludowej we współczesnym życiu polskiej wsi, kładąc nacisk bardziej na percepcję niektórych tradycyjnych elementów kultury ludowej, niź na pokazanie ich wpływu na aktywny rozwój kultury wiejskich zbiorowości. Drugi etnograficzny temat omówiła M. Biernacka w artykule Aktywność społeczna i kulturalna wsi bieszczadzkich. Autorka zwróciła uwagę na fakt, że po okresie adaptacji nowych grup osadniczych zarysowały się ostatnio lepsze warunki sprzyjające szerszej aktywności społecznej. W krótkim komunikacie .T. Pragłowski i M. Pacholski zajęli się zagadnieniem pl. Podziały i dezintegracja społeczna a aktywizacja i rozwój społeczności lokalnej. (Na przykładzie Limanowej). K. Kwaśniewski skupił uwagę na Roli autorytetów w aktywizacji wsi robotniczej. Ten określony przypadek funkcjonowania autorytetów omówiony zostal w trzech niejako przedziałach społecznej struktury, a mianowicie: zarządzania, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 175 czasopism wychowania i obyczaju. Terenem i materiałem empirycznym do tego tematu byia wieś opolska. Na temat spółdzielczej pomocy kredytowej, która wpływa w znacznym stopniu na rozwój małych środowisk lokalnych, pisze S. Ochociński w artykule pt. O doświadczeniach i znaczeniu spóldzielczości kredytowej w dziedzinie aktywizacji łych miejscowości. Autor omówił to zagadnienie w trzech okresach: 1939, 1945-1971. Także L. Ciołowicz i A. Maliczewski poruszyli 1835-1918, ma1919·- to zagadnienie; omówili oni rolę spółdzielni "Społem" w Wadowicach jako czynnika aktywizującego społeczność małomiasteczkową· Zbiór studiów zamyka artykuł Z. Pióro pt. Rozwój społeczności lokalnych w koncepcjach Organizacji Narodów Zjednoczonych, w którym autor przedstawił wypracowane zasady i zastosowane w praktyce zabiegi mające na celu rozwój spoleczności lokalnych w odniesieniu zarówno do terenów wiejskich, jak i aglomeracji miejskich. Na zakończenie należy podkreślić, że niniejszy zbiór opracowań pioniersko wytycza drogę nowej dziedzinie badań, zmierzających do optymalnego wykorzystania sił społecznych środowisk lokalnych i właściwego ich gospodarczego i kulturalnego rozwoju. Boleslaw Edmund Leach, Levi-Strauss, szawa 1973, ss. 147. Biblioteka Wiedzy Powszechnej Januszkiewicz - Omega, War- Treścią pracy dr E. Leacha, wykładowcy antropologii społecznej na uniwersytecie w Cambridge, jest krytyczny przegląd koncepcji Claude Levi-Straussa. Autor książki, funkcjonalista, będąc jednocześnie najlepszym angielskim znawcą strukturalizmu, stara się wyjaśnić teorie Uvi-Straussa, przeciwstawiając im wszakże własne stanowisko naukowe. Czytelnik polski miał już możność zapoznania się z poglądami Levi-Straussa dzięki wydanym m. in. takim jego i o nim pozycjom, jak Smutek tropików (1960), Rasa i historia [w:] Rasa i nauka (1961), Totemizm (1968), Rozmowy z Claude LeviStraussem (1968), Myśl nieoswojona (1969) czy Antropologia strukturalna (1970) i Trójkqt kulinarny [w:] Twórczość (1972). Książka E. Leacha stanowi nie tylko doskonałe uzupełnienie naszej dotychczasowej wiedzy o Levi-Straussie, ale i znakomicie ułatwia zrozumienie trudnych nieraz koncepcji strukturalistycznych. Daje wnikliwy ogląd teorii U~vi-Straussa, tym ciekawszy, że wynikający z innych bo funkcjonalistycznych pozycji antropologii społecznej. Leach podejmując polemikę z założeniami strukturalizmu, wyjaśnia jego zasady i tezy. We wstępie, E. Leach kreśli sylwetkę Claude Levi-Straussa, obecnie kierownika Katedry Antropologii Społecznej w College de France w Paryżu. Podaje chronologię ważniejszych wydarzeń z życia uczonego, który określany jest naj wybitniejszym przedstawicielem antropologii społecznej. Nie znajduje on wszakże całkowitej apro·· baty i uznania w oczach E. Leacha, który uważa m. in., że niektóre fragmenty prac Levi-Straussa są niezgodne z faktami. I sam dalej przyznaje, iż "nie nastraja to mnie do zbyt życzliwego komentowania ogólnej postawy Levi-Straussa" (s. 9). Zaraz �176 ReCenzje, przeg!qdy wydawnictw 'l czasopism więc na początku pracy E. Leach ujawnia swój krytyczny stosunek do LE~vi-Straussa, czemu zresztą daje dowód w dalszych rozważaniach, podkreślając wszakże, IŻ głównym jego zadaniem jest przedstawienie metod i przekonań U~vi-Straussa, a nie "moich własnych komentarzy na ten temat; nie mogę jednak przy tym zachować pozycji wyłącznie neutralnego obserwatora" (s. 8). Przy analizie mitu podkreśla, że jest to raczej "Leachowska imitacja Levi-Straussa. a nic streszczenie jego oryginalnych wywodów" (s. 91). Wydaje się rzeczą słuszną i konieczną zaznaczenie na wstępie recenzji, postawy autora recenzowanej pracy, jego dążności do obiektywizmu przy jednocześnie daleko posuniętym subiektywizmie, opartym na własnym, odrębnym światopoglądzie naukowym i negatywnym stosunku do koncepcji lkvi-Straussa. Taka postawa rzutuje na całość pracy, która jest ciekawą i zasługującą na uwagę etnografa k0nfrontacją dwóch przeciwstawnych stanowisk, przy równoczesnej wnikliwej, acz nie pozbawionej pewnej dozy złośliwości i chęci ośmieszenia, analizie strukturalizmu Levi-Straussa. Jednym z głównych, generalnych zarzutów E. Leacha, wypływającym zresztą z postawy badawczej tego autora, jest fakt opierania przez Lćvi-Straussa większości swoich etnograficznych obserwacji, stanowiących bazę do tworzenia teorii strukturalistycznych, na wiadomościach uzyskiwanych nie bezpośrednio z własnych badań terenowych, lecz na, co prawda starannym, ale - jak sądzi Leach - pozbawionym głębszego zrozumienia opisie zwyczajów i obyczajów uzyskiwanym od ~pecjalnych informatorów i tłumaczy. I z tego też powodu Levi-Strauss nie jest odpowiednio krytyczny do własnych materiałów źródłowych, w których "zawsze potrafił znaleźć to, czego szukał" (s. 20). E. Leach zarzuca mu "naginanie" znanych faktów do tworzonej przez niego teorii. Nie teoria odpowiada rzeczywistości, lecz fakty muszą podporządkować się konstrukcji teoretycznej, ale i fakty danej, interesującej go dziedziny, Levi-Strauss "wybiera" niejako, pod kątem potrzeb swych koncepcji. Leach jako przedstawiciel szkoły funkcjonalnej nie może akceptować postawy, kierującej się przekonaniem, iż nie zawsze badania w terenie są niezbędnym art ybutem powstawania wartościowych prac etnograficznych. A przecież krytyczna analiza istniejących już bogatych materiałów źródłowych, niejednokrotnie nieopracowanych, pozwala na wyświetlenie wielu faktów i ustawienie ich w nowym zupełnie świetle tym bardziej, że szereg kultur już zaginęło i materiał pisany jest Jedynym świadectwem ich istnienia. W dalszych rozważaniach w części wstępnej E. Leach stwierdza, iż w poglądach Levi-Straussa dwie kwestie wydają się mieć decydujące znaczenie. A miano\vicie - 1) przekonanie, że zarówno diachroniczne badania historyczne, jak i synchroniczne badania antropologiczne przeprowadzane metodą cross-culture są po prostu dwoma sposobami robienia tego samego. Historię uważa za kierunek badal1 uzupełniających badania etnologii; oraz - 2) przyjęcie tezy, że wówczas, gdy historia przybiera formę pamięci minionych wydarzeń, to staje się dla człowieka myślącego o niej częścią jego teraźniejszości, a nie przeszłości - "dla myślącej istoty ludzkiej całe zdobyte przez nią doświadczenie istnieje jednocześnie w teraźniejszości". Wszakże Levi-Strauss mimo iż ciągle podkreśla swój pogląd, że struktury myślenia pierwotnego tkwią w umysłach ludzi współczesnych podobnie jak w umysłach tych, którzy należą do "społeczności bez historii", jest jednak, zdanienl E. Leacha, bardzo ostrożny w próbach wykazania tej ekwiwalencji. Całość pracy E. Leacha składa się z rozdziału wstępnego - omówionego wyżej, oraz z sześciu dalszych, w których autor, nie trzymając się chronologii powstawa- �Recenzje, przegtąc1y u;yclawnicttv i czasopism 177 llia prac Levi-Straussa, rozpatruje podstawowe założenia teoretyczne i tezy francuskiego strukturalisty. W rozdziale zatytułowanym Ostrygi, wędzony łosoś i ser Stilton zajmuje się E. Leach "trójkątem kulinarnym" Levi-Straussa, poprzedzając swe rozważania na cen temat uwagami ogólnymi o strukturalizmie. Stwierdza, iż Levi-Strauss nie przypisuje jakiegoś znaczenia występowaniu pewnych elementów danego zwyczaju ;)a dwu różnych obszarach geograficznych, gdyż uważa, iż o istnieniu uniwersal'lych cech kultury ludzkiej można mówić jedynie w odniesieniu do struktur, nigdy zaś \\" odniesieniu do poszczególnych ich elementów. Leach przedstawia strukturalizm w sposób następujący - "o świecie zewn;:;uznym wiemy tylko to, co pojmujemy przy pomocy zmysłów. Zjawiska, które postrzegamy, mają te cechy, które im przypisujemy, a dzieje się tak dlatego, że zarówno działanie naszych zmysłów, jak i konstrukcja naszego mózgu są tak pomJślane, by mogły porządkować i interpretować odbierane bodżce. Bardzo ważn:i cechą owego porządkowania jes t to, że niszczymy ciągłość przestrzeni i czasu, które nas otaczają, dzieląc je na odcinki i w ten sposób stajemy się predysponowani do tego, by uważać, że środowisko nasze składa się z niezliczonej liczby odręb'1ych przedmiotów należących do klas, z których każda ma swoją nazwę, a przemijanie czasu jest sekwencją odrębnych wydarzeń. I odpowiednio, kiedy jako ludzie :\\'orzymy sztuczne przedmioty (różnego ,rodzaju wytwory ręki ludzkiej) albo kiedy \"y myślamy obrzędy, czy też piszemy historię minionych wydarzeń, zawsze naśladujemy naturę tak, jak ją pojmujemy, tzn., że produkty naszej kultury są podzielone i uporządkowane w ten sam sposób, w jaki wyobrażamy sobie, że podzielona jest i uporządkowana natura" (s. 22). P!"z y toczona in cxtenso wypowiedź E. Leacha ułatwia wniknięcie w całoś:poruszanej w pracy problematyki. Po tym ogólnym omówieniu E. Leach przechodzi jo roz\\'ażań na temat widma optycznego. a dalej - trójkątów kolorowej sygnaliiacji ulicznej, by na tym tle zaprezentować Levi-Straussowski trójkąt kulinarny. Określa go jako ,.ćwiczenia (Levi-Straussa) w gimnastyce intelektualnej" (s. 33), ~,,\\"ierające szereg elementów słownej żonglerki, które winny budzić raczej ostroi~ość niż entuzjazm. Niemniej przyznaje, że Levi-Strauss zebrał wiele danych '\'~kazujących na to, że sposoby przyrządzania jedzenia i odpowiadające im kate· "orie PożY\J,;ienia wszędzie tworzą starannie wypraCO\\'ane struktury, u podstaw ~tórych Jeżą uniwersalne zasady. LE~vi-Strauss tworząc trójkąt kulinarny wychodził z założenia, iż przetrwanic' :udzi uzależnione jest od spożywania pokarmu będącego elementem natury, 2 przyrządzanie jedzenia jest powszechnie spotykanym przykładem przetwarzania "atury w kulturę i dlatego sposoby warzenia żywności są szczególnie odpowiednie :io symbolizowania zróżnicowania społecznego. A dalej, że "konwencje obowiązu:acc \\. danym społeczeństwie określają co jest jedzeniem, a co nie, jak również co się je przy jakiej okazji. Ponieważ jednak okazje te są sytuacjami społecznymi. ,nusi więc istnieć jakaś zgodność między kombinacjami różnych gatunków żyw·· :lości z jednej strony, a odpowiednimi sytuacjami społecznymi z drugiej" (s. 35). W następnym rozdziale Gatnnek ludzki i jego symbole E. Leach porusza na~'i.e1r;y prohlem pasjonujący L6vi-Straussa, a mianowicie - "czym jest człowiek?", :,a c~ym polega inność, rozróżnienie pojęć, trudno przenośnych do języków egzc:ycznycb: ..człowieczeństwo" "zwierzęcość". Według tezy Levi-Straussa rozróż:.ienie to, odpo\\"iadające opozycji kultura - natura, istnieje w ludzkich postawach ; zacho\\'aniach. By jednak poznać na turę człowieka należy cofnąć si~ do zrozumie.•ia '.\'zajemn~·ch po\viązań człowieka i natury. Levi-Strauss tak. jak wielu innych ~~ - Lut!. :. j9 �178 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i. c'ZQsopisn: filozofów stwierdza, iź tym co wyróżnia człowieka jest mowa. Zdolność porozumiewania się - w trakcie ewolucji człowiek rozwijal przechodząc od sygnaló\\' i automatycznych na nie reakcji do języka i znaków. Dalej - E. Leach omawia rozważania Levi-Straussa na temat systemó\v totemicznych oraz relacjonuje jegc. wywody odnoszące się do tego, w jaki sposób symbole kulturowe przekazują in, formacje w ramach poszczególnych kultur i jak w ogóle przekazują one informacje - "struktura relacji, którą odkrywa analiza jakiejkolwiek kultury, jest algebraiczną transformacją innych możliwych struktur należących do wsp{)lnego ilY wszystkim zbioru, który z kolei tworzy wzór będący odbiciem mechanizmu działania każdego umysłu ludzkiego" (s. 60). Zdaniem E. Leacha jest to, co prawda, bardzo śmiała i wielka koncepcja, jednakże jej użyteczność jest raczej kwestia dyskusyjną· Z kolei E. Leach zajmuje się rozważaniami Levi-Straussa na temat mitu i jego "truktury. Był to problem, który fascynował Levi-Straussa; ]Pcz czy jego wywod:; 0dnośnie do struktury mitu poza blyskotliwością. reprezentują jeszcze coś innego, pozostaje zdaniem Leacha nadal kwestią otwartą. Levi-Strauss skoncentrował w tym zakresie swe badania na ,.spolecznościach bez historii" głównie na australijskich autochtonach i brazylijskich społec7nościach plemiennych, tj. na takich ludach, które uważają swoje społeczeństwa za '1iezmienne, a teraźniejszość - za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości, Skupiając swe zainteresowania na "nieświadomej naturze zjawisk zbiorowych" starał się odkryć zasady myślenia, które byłyby uniwersalne dla wszystkich umysłów ludzkich, zarówno np. dla Indian południowoamerykańskich, jak i dla społeczeństw cywilizowanych. Jedną z dróg wiodących do poznania uni\\'ersalnych zasad myślenia widział Levi-Strauss poprzez studiowanie mitów, które w jego rozumieniu nie są umiejscowione chronologicznie i mając cechy wspólne z bajkami i snami. ;:awierają w sobie pewien przekaz. W micie zanika właściwe doświadczeniu człowieka rozróżnienie między naturą i kulturą. W rozumieniu Levi-Straussa mitologia to przekazywana ustna tradycja skojarzona z rytuałami religijnymi. I aczkolwiek opowieści te dochodzą do badacza w bardzo okrojonej formie, Levi-Strauss jest zdania, iż mimo to zachowują onc swe najistotniejsze cechy strukturalne, które miały od samego początku. I badanie tych opowieści, nawet w ich okrojonej postaci, moźe odsłonić charakterystyczne cechy uniwersalnej, nieracjonalnej logiki pierwotnej. Następnie E. Leach przechodzi do metod interpretacji mitów, stosowanych przez Levi-Straussa i stwierdza, źe choć wielu funkcjonałistów nie może zaakceptować niektórych z nich, szczególnie tych, w których ignoruje on czasowe i przestrzenne granice kultury, to jednak strukturalna analiza mitu zasługuje na wnikliwą uwagę, mimo iż dalej stwierdza, że "trudno szukać sensu w tym bajdurzeniu" (S, 78). E. Leach analizuje osiem opowieści w celu zilustrowania kluczowych cech postępowania Levi-Straussa. Sceptycyzm Leacha odnośnie do koncepcji struktury mitu Levi-Straussa znajduje swój wyraz w zak0l1czeniu rozdziału, v; którym C?ytamy: - "rodzaj żonglerki słownej opartej na pewnym uogólnieniu jest typowe: dla Levi-Straussowskiej procedury formowania hipotez, metody te nic są jednak w stanie ukazać nam prawdy, prowadzą nas jedynie do świata, gdzie wszystkr, jest możliwe, ale nic nie jest pewne" (s. 94). W rozdziale zatytułowanym Słowa i rzeczy E. Leach rozważa koncepcje LeviStraussa zawarte w jego książce Myśl nieoswojona. Omawia podstawową tezę wy, suwaną przez autora, a mianowicie - że błędem jest uznawać istnienie historycznec: różnicy pomiędzy "prelogiczna" mentalnością ludów pierwotnych i "logiczną" men, talnością ludzi współczesnych. Bowiem ludzie pierwotni wcale nie podchodzą d,. �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 179 i czasopism rzeczywistości w sposób bardziej mistyczny nlZ my, używają jedynie do przekazania tej samej informacji innego niż my systemu znaków i symboli. Problemem pozostawało jedynie odkrycie sposobu rozszyfrowania kodu. Levi-Strauss uznał, iż problem ten rozwiązał. Mito-Iogika, zdaniem. Levi-Straussa, jest uniwersalną cechą ludzką. E. Leach zastanawia się nad słusznością takich założeń wysuwając: \Ą"ątpliwość co do - może nieświadomego - gromadzenia przez Levi-Straussa wyłącznic przykładów dowodzących słuszności jego teorii. Ale czy teoria ta utrzymałaby się, gdyby dobrano inne przykłady? E. Leach przyznaje, iż książka Myśl nieoswojona jest pasjonująca, a wywody w niej zawarte dalekie od konwencjonalnej antropologii, która przez długie lata \\" nikłym bardzo stopniu zajmowała się czystą filozofią, czy wyspekulowanymi interpretacjami samej natury historii. W rozdziale Podstawowe struktury pokrewieitstwa E. Leach porusza spraw~ wkładu Levi-Straussa w teorię pokrewieństwa i zaraz na wstępie wypowiada silO;, iż "nie żywi najmniejszej sympatii do poglądów Levi-Straussa w tej dziedzinie" (s. 109). Wkład Levi-Straussa w tę teorię dotyczy struktury konwencjonalnych zasad zawierania małżeństw. E. Leach dając przegląd koncepcji antropologów, głównie lunkcjonalislów na ten temat, poddaje krytycznej analizie teorię głoszoną przez Levi-Straussa. Główny zarzut dotyczy uleganiu przez Levi-Straussa fascynacji logiczną perfekcją opisywanych przez niego "systemów", a traceniu z pola widzenia faktów empirycznych. Ale dla Levi-Straussa struktura odnosi się nie do rzeczywistości empirycznej, lecz do zbudowanych na jej podstawie modeli. Zdaniem E. Le·acha - w miarę oddalania się przez Levi-Straussa od własnych doświadczeń terenowych, coraz bardziej opanowuje go obsesja poszukiwania uniwersalió",r odnoszących się do całej ludzkości i lekceważenie etnograficznych świadectw dotyczących prawdziwej rzeczywistości. E. Leach wychodzi z zupełnie innych założeń niż Levi-Strauss. Podczas gdy ten ostatni uważa, iż centrum zainteresowania antropologii społecznej skupia się na wewnętrznej strukturze logicznej znaczeń zbiorów symboli, dla E. Leacha "prawdziwy przedmiot badań antropologii społecznej stanowią zawsze rzeczywiste społeczne zachowania istot ludzkich" (s. 113). Mimo rozbieżnych stanowisk, E. Leach stara się w sposób obszerny i wnikliwy przedstawić teorię pokrewieństwa Levi-Straussa. Choć z jednej strony przyznaje, iż teoretyczne obserwacje Levi-Straussa są bardzo cenne i mogą mieć ważne znaczenie praktyczne, z drugiej strony niezmiernie krytycznie ocenia wiele jego posunięć, trudnych do zaakceptowania nawet przez zwolenników tego uczonego; m. in. i to, że Levi-Strauss skłonny jest uznać, iż jeśli istnieją jakiekolwiek fakty etnograficzne zgodne z jego ogólną teorią, to już wystarcza do przyjęcia podstawowych zasad tej teorii za słuszne. W ostatnim rozdziale Maszyny do przezwyciężania czasu E. Leach porządkuje swe dotychczasowe rozważania. Stwierdza, iż dążeniem Levi-Straussa jest ustalenie uniwersalnych prawd na temat "umysłu ludzkiego". Toteż w pracach jego "daje się zauważyć narastającą tendencję do uznawania za dogmat tego, że jego odkrycia odnoszą się do uniwersalnych cech charakteryzujących podświadome procesy zachodzące w trakcie myślenia" (s. 135). Zdaniem E. Leacha, wkładem Levi-Straussa, rzeczywiście oryginalnym i wartościowym, są prawdziwie poetyckie ciągi skojarzeń, które przedstawia w trakcie swoich analiz, a nie formalistyczne poszukiwanie opozycji binarnych i icn zwielokrotnionych permutacji i kombinacji. Maria Paradowska �180 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Edit Fel i Tamas Hofer, Bauerliche Denkweise in Wirtschatt und Haushalt. /<;ine ethnagraphische Untersuchung ilber das ungarische Dart Attiny. VorOffentlichungen des Instituts £tir mitteleuropaische Volksforschung an der Philipps· - Universitat Marburg-Lahn, herausgeg. von Gerhard Heilfurth, Bd. 7. Verlag Otto Schwartz a. Comp., Gottingen 1972, ss. 551, ilustr. 53 w tekście, 139 fotogr. poza tekstem. Edit Fel i Tamas Hofer, Gerate der Attinyer Bauern. Akademiai Kiadó, Budapest 1974, ss. 515, ilustr. 671 w tekście, 300 fotogr. poza tekstem. Pracownicy Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie, dr Edit Fel i dr Tamas Hofer, podjęli w r. 1951 intensywne badania wsi węgierskiej Atany, położonej nCl Nizinie Węgierskiej w północno-wschodniej części kraju. Badania prowadzono do r. 1967. W ciągu spędzonych we wsi w sumie około 500 dni, autorzy zgromadzili ogromny materiał w postaci rysunków, fotografii oraz protokołów z wywiadów (około 10 tys. stron). Materiał ten stał się podstawą charakterystycznej trylogii wydawniczej. Pierwszy tom pt. Proper Peasants. Traditional Lite in a Hungarian Village, ukazał się w Chicago wydany przez Sol Taxa w ramach Wen ner-Gren Foundation for Anthropological Research (Viking Fund Publications in Anthropology, No 46, 1969). Tom następny, Bauerliche Denkweise ... wydał Instytut w Marburgu pod kier. G. Heilfurtha, tom trzeci (Gerii.te der Attinyer Bauern) ukazał sir;' w r. 1974 w Budapeszcie w ramach wydawnictwa Akademii Nauk, przy współpracy Komisji Królewskiej Duńskiej Akademii Nauk. Jak widać, potrzeby etnografii węgierskiej zostały tu ściśle powiązane z zainteresowaniami i pomocą instytucji zagranicznych. Każdy z tomów tej swoistej trylogii, choć dotyczy jednej wsi, stanowi względnie samodzielną całość tematyczną. Tom Proper Peasants zawarł analizy życia społecznego wsi, sieci stosunków międzyludzkich na tle i w związku z uwar'stwieniem społecznym, ugrupowań społecznych (rodziny, sąsiedztwa, społeczności lokaI·· nej), instytucji formalnych oraz powiązań wsi z szerszym światem. Tom Biiuerliche Denkweise ... dotyczy gospodarowania i prac domowych, zaś ostatni z zapowiedzia· nej trylogii jest dokładną analizą wszelkich używanych we wsi narzędzi pracy. Dla nadania każdemu z tych opracowań wspomnianej wyżej względnej samodziel·· ności, autorzy opatrzyli je w zbliżone treściowo wprowadzenia dotyczące ogólnych informacji o wsi oraz o przeprowadzonych badaniach. W tych tylko partiach istnieją treściowe powtórki. Każdy też z tomów zawiera omówienie założeń badawczych i celów, charakterystykę profilu tematycznego oraz wykładnię założeń metodologicznych. Ponieważ pozycja Proper Peasants została już w polskiej literaturze omówiona (A. Bartelska, "Etnografia Polska" XVI, z. 1, 1972), ograniczymy się tu do tomó\\' zapowiedzianych w tytule. Łączyć je można w ramy jednego omówienia z dwóch powodów: 1) gospodarowanie i narzędzia pracy stanowią w istocie dwie strony tej samej sfery rzeczywistości. Nie ma gospodarowania bez posługiwania się określonymi narzędziami, i odwrotnie: wyrób czy zakup narzędzia i jego użytkowanie należy do czynności gospodarczych, choć każda z tych stron ma swo~ą, jej wlaściw2, otoczkę społeczno-ideologiczną - o czym zresztą wspomnimy; 2) w odniesieniu do każdej z monografii autorzy stosują podobne czy tożsame założenia teoretyczno-metodologiczne, zakładają analogiczne cele poznawcze - jednym słowem kroczą po tej samej linii dociekań i analiz. Obie prace uzupełniają sil;' stąd znakomicie. Autorzy wybrali do badań wprawdzie wieś kalwińską otoczoną wsiami katolickimi, co w pewnej mierze podważa jej typowość. Z drugiej znów strony jest io �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism 11)1 wieś bardziej tradycyjna mz inne, a to z punktu widzenia założeń było ważne. O jej tradycyjności świadczy m. in. to, że system gospodarki trójpolowej zniesiono tu dopiero w 1901 1'. Autorom chodziło właśnie o to, by zbadać wszechstronnie tradycyjne życie wsi w ostatnim jego etapie przed wielkimi zmianami, jakie wkrótce zaszły, a to wskutek przede wszystkim przeprowadzonej w 1959 r. kolektywizacji. Ta zmieniła zarówno jej strukturę społeczną, jak też typ gospodarczego życia. Stąd też autorzy zatrzymują się na tej dacie nie dając żadnej bliższej analizy procesu zmian naj nowszych i sposobu przechodzenia z tradycji do stosunków zupełnie nowoczesnych. Nie chodziło tu więc o ten typ badań współczesnych, które mają za przedmiot procesy zmian społeczno-kulturowych. Założenia i cele badawcze były inne. W szczegółowej i dogłębnej analizie wszystkich działów i technik tradycyjnego gospodarowania chodziło o stworzenie pełnej dokumentacji, która oświetlałaby wieś węgierską od tej strony, ukazywała jej specyfikI{, stanowiła klucz do poznania węgierskiego chłopstwa w okresie przedindustrialnym i była stąd wkładem do etnologii europejskiej. Chodziło o zbadanie zwykłego, codziennego życia przed jego zasadniczymi zmianami, jego warunków, sposobów; ukazania go jako powiązanej a wielce zróżnicowanej całości, widzianej nie poprzez schematy i przebiegi typowe, lecz w jego wszelkich indywidualnych wariantach, odchyleniach i uwarunkowaniach; obserwowanie tego życia od strony oziałającego człowieka wsi poprzez śledzenie jego dostosowywania się do konkretnych wymogów, poprzez jego rozstrzygnięcia sytuacyjne, jego świat tradycyjnych pojęć i całej ideologii związanej z gospodarką, poprzez jego emocje, troski, nadzieje, radości i zwątpienia. Takimi drogami zakładano dotarcie do "wewnętrznej strony życia", do tego, co ukryte, i stąd - uchwycenie wewnętrznego układu kultury. Przez taki pryzmat patrzono też na narzędzia pracy. Są one nie tylko wytworami o określonej typologii i funkcji zgodnej z ich formalnym przeznaczeniem. Istnieje - jak to autorzy nazywają - "kulturowa osobowość narzędzia" wynikaJąca z jego użytkowej indywidualności, z jego oddziaływania na stosunki w środowisku lokalnym, z osobistego stosunku do niego jego posiadacza i uŻY,tkownika. Stąd obok taksonomii narzędzi, struktury ich stanu w odniesieniu do struktury gospodarstw wiejskich itd. - istnieje konieczność badania konkretnych a zindywi .. dualizowanych ludzi posługujących się narzędziami. Narzędzia - to więc nie tylko, sprawy czysto gospodarcze, ani nie stricte technologiczne, ale także moralne, światopoglądowe, społeczne i kulturalne. Przy takim stanowisku w "etnografii gospodarstwa" i "etnografii przedmiotu" (narzędzia), autorzy pragną wyjść poza konwencjonalne badania i problemyetno·· graficzne. Nie stosują apriorycznej systematyki, ani nie podchodzą do badań tematycznie, nie kładą też nacisku na to, co typowe, ale chwytają wszelkie odchylenia, różnice, sytuacje i indywidualizacje. Ukierunkowani na tradycyjny materiał poznawczy, obserwowali bezpośrednio ("obserwacja uczestnicząca") strumień życia biorąc w nim aktywny udział na równi z tymi ludźmi, których badali. Obserwacja taka trwała sezonowo przez wiele lat, ciągłość badań sięgnęła nawet 20 lat! Nie były to więc tylko propozycje badawcze, ale zrealizowane już założenia i cele, które zresztą jak autorzy przyznają ukształtowały się dopiero w trakcie prowadzenia badań. Poszły one - jak widać - po linii tendencji metodologicznych przejawiających się aktualnie w etnografii światowej. Trudno tu zatrzymywać się nad szczegółową charakterystyką osiągnięć badawczych. Wystarczy stwierdzić, że intensywność i głębokość oraz wszechstronność, a zarazem dokładność analiz jest imponująca. Uzyskano rzeczywiście niezmiernie dokładne i wszechstronne odzwierciedlenie wszelkich niuansów w uprawie roli �182 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism i roślin, hodowli zwierząt, organizacji, technice i efektach wszelkich rodzajów prac, pożywieniu, odzieży, mieszkaniu, systemie pracy dziennej, tygodniowej i rocznej oraz we wszelkich innych typowych i nietypowych sytuacjach życiowych. Opisom analitycznym towarzyszą dane statystyczne, szkice, rysunki, diagramy i fotografie, wszędzie zaś uwidoczniony jest człowiek: jego znajomość rzeczy, jego oceny, osądy, stanowiska i emocje. Odnosi się to także do opracowania o narzędziach. Na uwagę zasługuje tu obszerny dział pt. "Monografie narzędzi" . .Jak autorzy przyznają, wykonali takich monografii około 600. Dopiero na ich podstawie zdobywają się na ujęcie "kulturowego i społecznego znaczenia narzędzi" ~ partię niezwykle interesującą. O wartości analityczno-dokumentacyjnej obu tych monumentalnych swą objętością prac (duży format!) możnaby powiedzieć takim zestawieniem: na ich podstawie dałoby się ~ obojętnie kiedy ~ wykonać film oddający wiernie szczegółowo życie i pracę chłopów węgierskich z lat 50-tych XX wieku. Rację ma chyba prof. Axel Steenberg, który w przedmowie do Cerate ... pisze, że praca E. Fel i T. Hofera "wnosi znacznie głębiej sięgającą analizę tych narzędzi, aniżeli można to znaleźć w etnograficznej i etnologicznej literaturze europejskiej. Dlatego książka ta jest tak godna uznania, że można ją bezwarunkowo określić jako gwiazdę pierwszej wielkości na firmamencie badań etnologicznych". Odnosi się to może także i do książki o gospodarstwie. Józef Zamagurie, praca zbiorowa pod red . .J. Podolaka, Burszta Kosyce 1972, ss. 316, 205 il. !- 31 il. barw. Zamagurie ~ po polsku Zamagurze ~ jest najbardziej na północ położonym regionem Spisza, zamkniętym na północy Dunajcem, na zachodzie Białką, a na południu grzbietem Magury Spiskiej. Ten stosunkowo niewielki region, wyodrębniający się od terenów sąsiednich swoistymi cechami etnograficznymi, współcześnie dzieli granica państwowa polsko-czechosłowacka. Po polskiej stronie Zamagurza, na tzw. Polskim Spiszu, znajduje się wsi 14, po stronie słowackiej 19. W 1769 r. należące dotychczas do Polski tereny na Spiszu północnym zostały zaanektowane przez Austrię i obszar całego Zamagurza znalazł się pod administracją austriacką, a potem węgierską, aż do 1918 r. Po pierwszej wojnie, po długotrwałych akcjach dyplomatycznych, ustalono granicę między Czechosłowacją a Polską na linii obecnej. Na kilka lat polską część Zamagurza zajęło (w 1939 r.) państwo słowackie, a po drugiej wojnie powrócono do wcześniej ustalonych granic. Tereny Zamagurza leżące po obu stronach granicy łączą więc zbliżone koleje historyczne, a co za tym idzie, zbliżony inwentarz kulturowy. Zamagurze jest regionem interesującym z etnograficznego punktu widzenia, gdyż w związku z jego długotrwałą izolacją kulturową i gospodarczą, zachowało się tu wiele elementów archaicznej kultury ludowej . .Jest to przy tym teren niejednolity etnicznie, bowiem po słowackiej stronie obok elementu słowackiego występuje również ukraiński (Rusnacy), w przeszłości zamieszkiwali tu częściowo Niemcy, oraz mniej lub bardziej wtopieni w element słowacki ~ Polacy. Istnieją tu więc �Reccn::je. przeglqdy u.:ydawnictw i czasopism 183 rzadkie już gdzie indziej warunki obserwacji rezultatów wzajemnego odziaływania grup. Pod względem wyznaniowym ludność rozpada się dziś na rzymsko-katolików lSłowacy, Polacy) i greko-katolików (Rusnacy). Do drugiej wojny mieszkali tu także protestanccy Niemcy. Po wojnie pewne posunięcia natury polityki wyznaniowej dodatkowo zagmat\\'ały sytuację, nakłaniano bowiem greko-katolickich Rusnaków do przejścia na prawosławie, co pozostawiło do dziś niemało zadrażnień wśród tej grupy ludności. Zamagurie jest etnograficzną monografią słowackiej części Zamagurza, napisa;,ą na określone zamówienie. Zamówienie to otrzymała Katedra Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu im. A. Komenskeho w Bratysławie od władz lokalnych z Popradu, które zebrany materiał pragnęły wykorzystać w polityce kulturalnej prowadzonej na swoim terenie. Badania nad kulturą ludową Zamagurza prowadzono zespolowo w latach 1967-1970 pod kierownictwem doc. dra Jana Podolaka. Część materiału opracowano w formie popularnej monografii, pozostały zostanie spożytkowany przy opracowaniu szczegółowych problemów etnograficznych. Formę popularnej monografii przy jęto ze względu na typ odbiorców, do jakich adresowane jest opracowanie. Są to terenowi działacze kulturalni, pracownicy rad narodowych, domów kultury itp. Pracę otwiera wstęp historyczny traktujący o osadnictwie Zamagurza <J. Benko). Trzeba zaznaczyć, że historia Zamagurza była dotychczas traktowana na marginesie rozważań, o dziejach całego Spiszu. Autor polemizuje z teoriami o początkach tego osadnictwa, głoszonymi przez dawnych historyków węgierskich, słov;ackich, a zwłaszcza polskich. Zostały omówione kolejne fale osadnicze począw,zy od XIII w. Poważne piętno na kulturze tych ziem wycisnęła kolonizacja niemiecka postępująca w trzech etapach oraz późniejsze osadnictwo elementu ruskiego. Systematycznie też odbywał się napór żywiołu węgierskiego z jednej strony i słabszego, polskiego, z drugiej. Proces osadniczy na Zamagurzu zakończył się dopiero z końcem XIX w. W kilku rozdziałach omówiono kulturę materialną regionu. W Tradycyjnych sposobach pozyskiwania żywności J. Podolak daje charakterystykę gospodarcza Zamagurza, które jest regionem o typie tradycyjnej gospodarki rolno-hodowlanej i do dziś nosi charakter kraju typowo rolniczego. W związku z przeludnieniem panującym do drugiej wojny światowej spora część ludności zatrudniona była przy pracach leśnych, zajmowała się furmanieniem, a nierzadko migrowala na roboty sezonowe. Rozwinięte też były szeroko inne zajęcia pozarolnicze. Po ostatniej wojnie, na skutek przemian społeczno-ekonomicznych kraju, zaznacza się masowe wychodżstwo do pracy w mieście. Do 1945 r. istniały na tym terenie dwa typy własności ziemskiej: indywidualna -- obejmująca głównie ziemie uprawne, oraz własność dawnych spółek urbar"kich - która oprócz ziemi uprawnej obejmowała wielkie obszary lasu, ląki i pastwiska. Omówione LOstały w tym miejscu podziały pól, sposoby zarządzania gruntami urbarskimi, zasady organizacji spółek pastwiskowych oraz sposoby pozyski'"vania nowych gruntów przez karczowanie lasów. Całokształt prac związa:1ych z uprawą ziemi, obróbką i pozyskiwaniem płodów rolnych omówiony został :1a tle cyklu rocznych prac w gospodarstwie. Podobnie jak i w następnych rozdzialach pracy. folklor towarzyszący pracom gospodarczym omówiono na marginesie v:ątku zasadniczego. W związku z wielkim znaczeniem do pewnego czasu wypasu owiec na szałasie, problematyka ta zostaJa omówiona bardzo szeroko, z uwzględnieniem nazewnictwa �RecenzJe, przeqlącl.ll ll,;uclawni.ctu; 1 c:nsopism sprzętów, zabiegów pasterskich, ras owiec itp. Chów bydła odgrywał na Zamagurzu rolę o wiele mniejszą. Rozdział kończy omówienie ludowego pożywienia, kt()re oparte było '.'.. zup~iności o wytwory własnego gospodarstwa. Wytwórczość domowa i rzemiosło (J. Koma). Wielka ilość lasów, a więc dostępność surowca drzewnego spowodowały, że jego obróbką zajmowano się szeroko na własne potrzeby. Występowali jednak we wsiach Zamagurza liczni kwalifiko· wani rzemieślnicy, na ogół reprezentujący kilka specjalności związanych z obróbh! drewna. Najbardziej rozwiniętym rzemiosłem drzewnym było bednarstwo; inne' ornawiane specjalności to: kołodziejstwo, gonciarstwo, koszykarstwo i opałkarstwo. Tkactwo było w regionie bardzo rozpowszechnione i wykonywane w oparciu o '.'.'łasny surowiec. Cała obróbka lnu i wełny była domeną kobiet, one też trudniły się tkaniem, Specyficznie rusnackim rzemiosłem było wędrowne druciarstwo, '.I'ykonywane masowo do ostatniej wojny. W rozdziale o rzemiośle autor pominął zupełnie kowalstwo, które przecież było jednym z wyspecjalizowanych zajęć VI'e wsiach Zamagurza. Budownictwo i mieszkanie (J. Uśak), Na Zamagurzu występują dwie zasadn:cze formy wsi: skupione i łańcuchowe, co jest wynikiem różnych procesó\\' osad· niczych. Rozmieszczenie poszczególnych parcel dyktowało różne, wyznaczonezwyczajovio formy podziału gruntów. Zagrody występujące na Zamagurzu mają formę trojaką: l) zabudowa zamknięta z wewnętrznym podwórzem, 2) budynki w formie litery L lub U, 3) budynki pobudowane oddzielnie. Autor omawia techniki pracy przy budowie domu, używane narzędzia i konstrukcje różnych typów budynków. Osobno omówiono funkcje poszczególnych pomieszczeń budynku mieszkalnego oraz zmiany tych funkcji \IT'>£: ze zmianą rozplanowania wnętrza. Tradycyjna odzież ludowa (J. Olejnik). Ludowy strój zachował się dziś na Zamagurzu wyłącznie u średniej i starej generacji kobiet oraz u starej generacji mężczyzn. Autor opisuje strój męski, kobiecy i dziecięcy, zarówno codzienny ja!~ i świąteczny. Rozdział podsumowuje uwagami o współczesnym stanie stroju regionalnego. Pewne zmienione elementy tradycyjnego stroju, poza wymienionymi grupami ludności, zachowali jeszcze dziś pasterze, zwlaszcza bacowie. Zycie społeczne i rodzinne (N. Valaskova-Surkaloval. Ramy życia społecznego wsi zamagórskich były wyznaczone w dużej mierze przez odgórne zarządzenia władz. Wiele jednak przejawów tego życia było regulowanych przez tradycyjne instytucje wioskowe, których resztki. przetrwały i po dzień dzisiejszy, Przedstawicielem wsi na zewnątrz był rychtaT - wybierany zasadniczo przez starszyznę wioskową. Wewnętrznymi urządzeniami wioski była i jest m. in. instytucja strażowania. którą pełnili kolejno przedstawiciele gospodarstw. Szeroko rozwini<;ta była dawniej wzajemna pomoc przy pracach rolnych, pomoc dla pogorzelców oraz wspomaganie ubogich. Tradycją uświęcone były podziały na grupy wiekowe, co łączyło ~ię z pełnieniem określonych ról społecznych. Względy ekonomiczne i społeczne decydowały o formie tradycyjnej rodziny. Była to najczęściej rodzina mała lub rozrodzona. Rzadko występowała rodzina rozrodzona złożona z dwu rodzin żonatych braci. Rozpadała się ona zwykle po śmierci starych rodziców. Kultura duchowa (K. Jakubikova). Autorka omawia według ustalonego schematu rodzinne zwyczaje związane z narodzinami człowieka, chrztem, ślubem, aż po jego zgon. W sferze kultury duchowej zaznaczają się wyraźnie różnice zachodzące: między mieszkańcami słowackich wsi a Rusnakami. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Dalej zostały omówione zwyczaje doroczne, skupione głównie wokół dwu cyklow świąt: zimowych i wiosennych. Przedstawiono wyobrażenia ludu o przyrodzie i istotach nadprzyrodzonych, a \,. związku z tym wróżby i przepowiednie. Rozdział kończy krótki zarys lecznic· twa ludowego. Monografia Zamagurza, choć opracowana w formie popularnonaukowej, stanowi' ciekawą pracę z zakresu poznania kultury ludowej tej części Karpat. Zainteresuje ona zapewne polskich czytelników, gdyż poza nieukończoną jeszcze monografią Tatr Polskich i Podhala, inne regiony Karpat dotychczas nie doczekały się współo:esnego opracowania monograficznego. Od 1962 r. na polskiej części Zamagurza prowadzi się systematyczne badania etnograficzne, a od kilku lat interdyscyplicame. Zebrano dotychczas przeogromny materiał, w większości opracowany \\. formie prac magisterskich. W najbliższym czasie materiały te zostaną opublikowane w cyklu prac i materiałów z Polskiego Spisza. Będzie to niewątpliwie wycawnictwo bardzo interesujące. Należałoby tylko życzyć sobie wspólnego wydaw:1ictwa polsko-słowackiego, obejmującego problematykę całego Zamagurza. Adam L'udovó. kult,'Lra v Karpatoch. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Bartosz Vied, Bra- tislava 1972, ss. 381. Z dwóch co najmniej powodów godzi się zwrócić uwagę na tę książkę, dotyczącą problematyki etnograficznej Karpat. Po pierwsze, otwiera ona zapowiedzianą serię pod nazwą "Ethnographia Carpatica", po drugie, stanowi uzewnętrzniony przejaw zintegrowanych studiów etnograficznych i folklorystycznych tego obszaru, prowadzonych w obrębie niemal wszystkich państw europejskich obozu socjalistycznego. Powstała w roku 1959 Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej na obszarze Karpat postawiła sobie za cel koordynację kompleksowych badań w poszczególnych krajach. Artykuły zawarte w omawianym tomie stanowią właśnie w większości materiał referowany na plenarnym posiedzeniu tejże Komisji, jakie odbyło się w Smolenicach w roku 1967. Ponadto zamieszczono tu również referaty, a także niektóre wystąpienia w dyskusjach, z posiedzeń podkomisji. LiLdowci. kultura v Karpatoch zawiera rozprawy o bardzo zróżnicowanym charakterze. Mamy więc z jednej strony kilka artykułów teoretyczno-problemowych, z drugiej zaś artykuły, w których autorzy zaprezentowali, już raczej w oparciu o przeprowadzone badania, bardziej szczegółowe opracowania. Jest więc pewien eklektyzm tematyczny, który sprawia wrażenie, że studia karpackie nie posiadają jeszcze precyzyjnie określonych ram, zarówno co do przedmiotu badań, jak również metody. Wszakże wiadomo, że geograficzne określenie ram badawczych jest mało konkretne, a zważywszy, że obszar o którym mowa, jest terenem licznych styczności kultur, i to zarówno słowiańskich i romańskich, jak i wpływów węgierskich i niemieckich, wybór jednolitej płaszczyzny tematycznej, komplementarnej dla poszczególnych krajowych zespołów badawczych, jest niesłychanie trudny. Nie-mniej przy zintegrowanym typie badań wydaje się to zupełnie możliwe. �18ti Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Skoro wi~c nie można spojrzeć na pierwszy tom studiów karpackich jako na zwartą całość, spróbujmy zapoznać czytelnika z wybranymi zagadnieniami poruszanymi w tej książce. Bela Gunda omawiając kulturowo-morfologiczne problemy w Karpatach kładzie nacisk na uwzgl~dnienie w badaniach wpływów naturalnego otoczenia oraz na przestrzenne rozmieszczenie zjawisk kulturowych, gdyż są one wyrazem przeszłości historycznej. Ponadto zwraca uwag~ na psychiczne właściwości jednostek i wspólnot w formowaniu postaw kulturowych. W bardzo zwi~zły, lecz jakże interesujący sposób stara si~ odpowiedzieć J. Podolak na szereg podstawowych pytań: co jest wspólnego w krajobrazie przyrodni· czym i społecznym Karpat, co jest przyczyną jednorodności, a z drugiej strony co warunkuje regionalne zróżnicowania kulturowe tego obszaru. Autor bardzo przc·· konywająco omówił tzw. problem walaski (wołoski, wałaski), na którego przykładzie ukazał proces nawarstwiania si~ różnych fal etnicznych i kulturową asymilację żywiołu pasterskiego. Postulat Podolaka, aby zmapować zjawiska językowe charakterystyczne dla pasterskiej kultury Karpat, wydaje się słuszny. M. Gładysz dzieli się z kolei uwagami na temat dorobku naukowego w zakresie etnografii polskich Karpat. Autor podkreśla, iż kultura tradycyjna Spiszu, Beskidu Śląskiego i Żywieckiego jest przedmiotem szeroko zakrojonych badań Katedry Etnografii Słowian UJ. Badania te obejmują zarówno monograficzne opracowania grup lokalnych, jak i wybrane zjawiska kulturowe związane z życiem współczesnej wsi. Artykuł B. Kopczyńskiej-Jaworskiej jest próbą poszukiwania wspólnej płaszczyzny badań oraz postawienia właściwego ich celu. Od tego bowiem ustaleni;.ł uzależniony jest wybór odpowiednich metod. W oparciu o przeprowadzone w ośrodku łódzkim badania nad sezonową gospodarką górską autorka podkreśla walory analizy funkcjonalnej. Należy podkreślić fakt, że w postulatach badawczych obu wymienionych polskich etnografów zwraca się uwagę na problematykę współczesną. Mowa jest o potrzebie uchwycenia tendencji zmian zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia i w związku z rozwojem ruchu wczasowo-turystycznego. Również bardziej ogólny charakter mają artykuły V. Marinova, który zajął si.; zagadnieniem podobieństw w kulturze materialnej regionu karpacko-bałkańskiego, jak również Ch. Wakarelskiego, który zaproponował opracowanie leksykonu kultury ludowej z podziałem na kulturę materialną, społeczną, duchową, technologię i procesy wytwarzania oraz twórczość ludową. Podobnie dość ogólnikowy charakter posiada studium V. Froleca dotyczące powiązań między ludowym budownictwem Karpat i na Bałkanach. Inne artykuły zogniskowane są na bardziej konkretnych zjawiskach kulturowych, zamkni~tych na znacznie mniejszej przestrzeni. I tak np. A. Kowalska-Lewicka omawia w historycznym aspekcie hodowlę kóz w polskiCh Karpatach. a E. DorywaIska referuje wyniki badań nad pasterstwem i gospodarką Żywiecczyzny, zaś M. Gładyszowa pisze na temat przeobrażeń w budownictwie ludowym Beskidu Śląskiego w latach 1946-1967. Na ten temat piszą jeszcze J. G. Hasko, J. Kantar i S. MurSković. Pierwszy w oparciu o materiały XVI i XVII wieku o budownictwie w królewszczyźnie samborskiej, drugi o terenowe badania na Orawie, ostatni zaś omawia badania nad budownictwem i wyposażeniem mieszkań na całej czechosłowackiej części Karpat. Z tą problematyką koresponduje artykuł V. Prazaka omawiający wpływ wołoskiej kolonizacji na sposób rozplanowania mieszkań. Z kolei dwa artykuły dotyczą muzealnictwa skansenowskiego: S. Kovacevicova �Recellzje~ przegtqdy u;yd([wnictw 187 i C2(lsopism ogólnie charakteryzuje ten typ muzeów na Słowacji, zaś J. Vareka pisze o nowych koncepcjach wystawy w muzeum w Rożnowie. Sztuce ludowej poświęcone są natomiast artykuły J. Jerabkovej, S. Kovacevicovej i H. Johnovej. Ostatnia grupa rozpraw ma charakter folklorystyczny. I tak; D. Klimova-Rychnova omawia kompleks tematów żyjących jeszcze w lokalnych podaniach ludowych na terenie Zachodnich Karpat o walkach z Turkami i Tatarami. W podaniach ludowych zawarty jest również bogaty materiał dotyczący zbójnictwa karpackiego. Artykuł O. Sirovatki jest próbą interpretacji owych zbójnickich podań. V. Gasparikowa zaj~ła się ciekawym i trudnym zagadnieniem, a mianowicie omówieniem grupy materiałów folklorystycznych o tematyce historycznej, które nie zostały wytworzone przez społeczność Karpat słowackich, lecz które mają charakter międzyna·· rodowy i które różnymi drogami przedostały się na ten teren. Z kolei morfologiczną analizę różnego typu przesądów przeprowadził w swoim artykułe B. Benes. D. Holy zastanawia się zaś nad rozwojem muzyki ludowej na Wschodnich Morawach i w Słowacji. Lektura L'udowej kultiiry v Karpatach wywołuje mieszane uczucia i chęć zróżnicowania oceny dzieła. W omawianym tomie zawarty został bowiem rzetelny i ciekawy materiał opracowany przez wybitnych specjalistów, odczuwa się jednak jakoby brak myśli przewodniej, której spodziewać by się należało choćby dlatego, i.e tom redagowany jest przez wspomnianą Międzynarodową Komisję. Publikacja zawiera sporą ilość czarnobiałych ilustracji. Ukazała się w dziewięciu językach, wszystkie artykuły, z wyjątkiem jednego, posiadają obcojęzyczne streszczenia. Bolesław G. P. Snesarev, ss. 160, ilustr. Pod niebom Chorezma. Etnografićeskije Januszkiewicz oi'erki. Moskva 1973, Pod niebem Chorezmu. Szkice etnograficzne G. P. Sniesariewa to książka popularnonaukowa, wydana w 65 tysiącach egzemplarzy. Przynosi relacje z długotrwałych, zapoczątkowanych pod koniec lat dwudziestych, badań etnografa nad kulturą ludową i historią krainy łeżącej w granicach współczesnego Uzbekistanu i Turkmenii. Zakończywszy lektun; zadałem sobie pytanie, jaki może być pożytek z recenzji tej pracy zamieszczonej w czasopiśmie specjalistycznym. Uzasadnienie znalazłem bez trudu. Książka G. P. Sniesariewa godna jest również uwagi etnografów-profesjonalistów z kilku przyczyn: 1) przynosi interesujące, w części dotąd nie publi·· kowane materiały z badań terenowych; 2) ujawnia z całą wyrazistością metody prowadzenia tych badań; 3) potwierdza wartość wzorca pracy popularnonaukowej, \\' której etnograf opowiada nie tylko o przedmiocie swoich zainteresowań, ale również o sposobach prowadzenia badań terenowych, bezpośrednich kontaktach z członkami obserwowanych społeczności. G. P. Sniesariew, znakomity znawca wierzeń ludów radzieckiej Azji Środkowej i autor wielu prac naukowych, również w książce popularnej pozostał wierny pa5jonującym go zagadnieniom. W kulturze ludowej szuka przede wszystkim mate- �188 Recen.zje, przegLqdy u.;ydawnictu; -i coasopism riałów dla rekonstrukcji historii, odkrywając we współczesnych wierzeniach pozostałości przedmuzułmańskie, głównie zoroastryzmu i szamanizmu. W badaniach tych pomocna jest autorowi doskonała znajomość dziejów starożytnego Chorezmu, uzyskana m. in. poprzez uczestnictwo w pracach archeologicznych znanej ekspedycji chorezmijskiej S. P. Tołstowa. Zainteresowania historyczne były jednym ze źródeł inspiracji dla podjęcia dociekań nad sferą współczesnej religijności ludowej, współwystępującej z islamem, choć niekiedy pozostającej w sprzeczności z jego dogmatami. W siedmiu rozdziałach książki zawarto szkice poświęcone wybranym tematom. Rozdział Ludzie i duchy wprowadza w demonologię mieszkańców Chorezmu. Opisy demonów wrogich ludziom, neutralnych lub pomocnych przedstawiono przytaczając uzyskane od informatorów relacje o działalności duchów. Obraz tych samych duchów okazał się nader różny w opowiadaniach poszczególnych rozmówców. Za· skakującą niekiedy różnorodność wyobrażeń o tych samych demonach wiąże autor z różnicami w osobowości informatorów. W rozdziale znalazło się ponadto omówienie miejscowego szamanizmu, zjawiska zanikającego i niezwykle trudno dostępnego. Obrzęd kamlania - wypędzania złych duchów z chorego, badacze poznali już tylko za pośrednictwem ludzi biorących w nim udział. Rozdział Mułła Sadu Ha przynosi interesujące informac~e o świętych muzułmańskich, m. in. o biblijnym Dawidzie, uznawanym tutaj za patrona rzemiosł metalowych. Rzeczywistym bohaterem rozdziału jest jednakże wymieniony w tytule mułła Sadułła, duchowny z meczetu w Chanki, przyjaciel etnografów i znakomity obserwator. W kolejnym rozdziale znajdujemy omówienie świątyń, tzw. mazarów, związanych z imionami świętych muzułmańskich, zjawiska niezwykle charakterystycznego dla życia religijnego ludności Azji Środkowej. W oparciu o obserwację grupy pielgrzymujących do mazaru kobiet, którym autor towarzyszył, przedstawił on tutaj ceremoniał pielgrzymki do miejsc świętych i jej funkcje. Nieoczekiwane spotkanie z derwiszem na ulicy w Kunja-Urgenczu w latach pięćdziesiątych stało się zaczątkiem opowieści U zgasłego ogniska. G. P. Sniesariew zebrał w niej szczegółowe informacje o działalności i organizacji zanikłego już w republikach środkowoazjatyckich muzułmańskiego zgromadzenia żebraczych mnichów. tzw. kalandarów. Na początku bieżącego stulecia we wszystkich miastach i większych osiedlach Chorezmu istniały domy zgromadzenia, tzw. kalandarchony. Zakon posiadał scentralizowaną w granicach chanatu organizację, na czele której stał pil' - przywódca o dużej władzy i znaczeniu. Dla zainteresowań G. P. Sniesariewa charakterystyczny jest rozdział Dziedzictwo przepięknej Anahity. Badacz zebrał w nim skrupulatnie informacje o reliktach kultu Amu-Darii, dostrzegalnych do dzisiaj wśród kobiet, nadbrzeżnej ludności rolniczej oraz dawnych miejscowych szkutników. Zarejestrowane formy kultu wiąże badacz z czcią oddawaną niegdyś zoroastryjskiej bogini Anahicie, hędącej ponoć uosobieniem Amu-Darii. Jest zdania, że wywodzący się z zoroastryzmu kult rzeki przetrwał wieki panowania islamu. Studia wyłącznie genetyczne pozostawiają u czytelnika pewien niedosyt: jakie były przyczyny umożliwiające przetrwanie zjawiska w poszczególnych okresach, czy nowe konteksty społeczno-kulturowe nie zmieniły jego treści tak dalece, że doprowadziły do przerwania kontynuacji? Poszukiwania archaizmów, przydatnych dla rekonstrukcji historycznych, skierowały uwagę G. P. Sniesariewa również na techniki pochówków i ceremoniał pogrzebowy. Dominację w Chorezmie grobowców naziemnych tłumaczy badacz jako następstwa utrwalenia się zoroastryjskiego zakazu powierzania ziemi ciał zmarłych. �Recenzje, przeglądy lvydatonictw I8!) "i czasopism Tytuł rozdziału ObsŁugujqcy zmarŁych zaczerpnięty został natomiast z badań nad grupą ludzi zajmujących się obmywaniem zwłok. Wieki panowania islamu, w którym obmycie zmarłego to religijny obowiązek, nie usunęły izolacji i dyskryminacji tej grupy, posiadającej wydzielone miejsca zamieszkania i do niedawna zawie-· rającej wyłącznie endogamiczne związki małżeńskie. Ostatni rozdział Wolnomyśliciele z ruin starożytnego Kjatu opowiada o kilku-osobowej grupie przeciwników mm.ułmańskiego duchowieństwa, działającej na początku XX wieku w Szabbazie. Zainteresowania historyczne, tak wyrażne w pracy badawczej G. P. Sniesaricwa, nie przysłoniły obrazu współczesnych wierzeń ludności Chorezmu. Ukazane zostały niektóre skutki procesu degradacji ortodoksyjnego islamu i trwałość zespołu wierzeń ludowych, określonych w jednej z wcześniejszych prac G. P. Sniesariewa mianem "...religii kobiecej, zakorzenionej w głębinach bytu rodzinnego" *. Interesujący zasób wiedzy a współczesności zawarty został również w opisach stosunku informatorów do badań nad wierzeniami. Ukazanie metod badań terenowych, to jeden z poważnych walorów pracy. Zespół G. P. Sniesariewa, w związku z założo-· nymi celami badań, przemierzając miasta i wioski Chorezmu, poszukiwał rozmówców przede wszystkim wśród ludzi starych. Postawową procedurę badawczą sta·nowił wywiad niesformalizowany, a także obserwacja. Długotrwały pobyt w domach rodzin uzbeckich w niektórych miejscowościach oraz udział w rodzinnych, a także pozarodzinnych uroczystościach i przedsięwzięciach, nadawały badaniom charakter obserwacji uczestniczącej, zewnętrznej. Książka, dzięki zawartym w niej informat:jom o metodach badań terenowych, mOŻe stanowić uzupełnienie innych prac wybitnego etnografa. Pod niebem Chorezrllu jest przykładem udanej publikacji popularnonaukowej opowiadającej o pracy etnografów. Wykład wybranych zagadnień etnografii i historii Chorezmu wtopiony został tutaj nader umiejętnie w opis badań terenowych, w trakcie których etnograf pozostaje w bliskich, przyjaznych kontaktach z dziesiątkami informatorów, o których pamięć przechowuje się długo. Stąd zrozumiały jest osobisty ton książki, zbliżający pracę rosyjskiego badacza o krainie środkowoazjatyckiej, do napisanej w oparciu o badania w Polsce SpoŁeczności wiejskiej Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. G. P. Sniesariew przekazuje nie tylko wiedz;:: o problemach i metodach etnografii. Poucza o względności stereotypowych sądów o ludziach i kulturach, dostarcza wzorca postawy w stosunku do ludzi, z których pomocy etnograf korzysta, daje wyraz humanistycznym wartościom etnografii. Zbigniew Bo LOnnqvist. Jasiewicz mode i ert landsbY9dssamhatle 1870-1920. Dress and Helsingfors 1972, ss. 400, 188 fot., mapa, tłum. w jęz. rosyjskim i angielskim, bibliografia, spis informatorów, przypisy. Wydawnictwo Fińskiego Towarzystwa Archeologicznego - Studia Etnograficzne, CL. 24. Kansatietecl!incn Arkisto 24. Etnologiskt Arkiv. Utgiven av Finska Fornminnes:fOreningcn. Ieshion in a rural Drakt och comnmnitu, * G. P. Sncsarev, o nekotoryclt pri.c'inaclz u Hzbekov Chorezma. ,.Sovetskaja Etnografijalt sochranienija reUqio.zno-bytovych 1957~ nr 2, S. 62. pereżytkov �IHO Recen.zje, przegLqdy wyduvJnictw i c.zasopisrn Ubiór i moda w społeczności wiejskiej w latach 1870-1920 jest obszerną książką wydaną z racji obrony pracy doktorskiej, która odbyła się 9 grudnia 1972 1'. Autor. Bo Lonnqvist, jako naukowiec młodego pokolenia, od 1966 r. pracuje w ArchiwUr:l Etnologii i Folkloru Towarzystwa Szwedzkiej Literatury (Svenska Littcratursiillska· pets Folkkultursarkiv), a od 1970 r. prowadzi na uniwersytecie w Helsinkach (He!singfors Universitet) wykłady na temat ubioru i mody. Na swoim koncie ma już kilka rozpraw z tego zakresu, obecna jednak jest chyba naj obszerniejszym dziełem bazującym na żródłowym materiale pochodzącym z ustnych przekazów informatorów, z analizy starych fotografii oraz zachowanych okazów muzealnych. W drugiej połowie XIX w. obszary wiejskie Finlandii uległy silnej fali zmian niespotykanych do tej pory. Były to zarówno zmiany ekonomiczne spowodowane rozwojem techniki i podwyższonej stopy życiowej, jak i zmiany struktury społecznej. Bo Lonnqvist analizuje zmiany zachodzące w ubiorze wiejskim rejonu Ostrobotnia w okresie ostatnich 50 lat, a główną uwagę zwraca na porównanie tradycyjnego ubioru wiejskiego z modą rozprzestrzeniającą się w miastach. Wejście w meritum sprawy poprzedza omówieniem stanu badań i nowoczesnych ich kierunków w skali europejskiej. Autor przytacza licznych, zasłużonych w kostiumologii badaczy, cytując bezpośrednio ich poglądy na: definicje stroju i ubioru (Weiss, Zelenin), przyczyny zachowania się tradycji, zwłaszcza u kobiet (Bringemeier), specyfikę regionalną (Deneke), miejsce odzieży w zwyczajach i obyczajach oraz jej znaczenie w życiu społecznym (Hiivernick). Z kolei autor zajmuje się rozważaniami na temat mody cytując wypowiedzi Simmel'a, Steinmetz'a uzasadniającego psychologiczną jej stronę, Hoffmanna, dalej K(jniga, Vanier'a, Brenninkmeyer'a uważających modę za klasyczną barierę, której nie można przekroczyć. Np. Petrascheck-Heim dopatruje się w modzie odbicia życia społecznego, podobnie jak Crawley, który widzi w zmianie mody wyraz nowego stanu lub warunków życia. Zdaniem Crawley'a strój jest wykładnikiem wszystkich socjalnych momentów, np. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeczeństwie. Jest również wyrazem indywidualnych odczuć oraz wszystkich niepisanych praw w stosunku do jednostki i środowiska. W Finlandii studia nad ubiorem rozpoczął swą obszerną pracą Heikel (1909), następnie Schwindt (1913) i Sirelius (1916). Pierwsi dwaj bazowali na zbiorach muzealnych i poszukiwaniach archiwalnych, jedynie Sirelius oparł się na tradycji ustnej i w swym opracowaniu zastosował klasyfikację typologiczną oraz analizę historyczno-porównawczą, dzięki czemu odkrył powiązania między ubiorem a stosunkami społecznymi, czego nie możnaby osiągnąć badaniami opartymi wyłącznie o materiały muzealne i archiwalne. Zupełnie inne założenia charakteryzują opracowania Ritty Pylkkiinen (1956, 1970), która podjęła studia nad wpływami stylowych form mody (renesansu i baroku) na ubiór niższych klas społeczeństwa Finlandii. Jej zdaniem styl ubioru odpowiada stylowi sztuki danej epoki, a ogólnie panująca moda nic ma związku z narodowym, czy regionalnym stylem. Moda, jako siła zmian działających z zewnątrz na normy panujące w określonej grupie społecznej, może być badana również i w środowisku wiejskim, a związek miasta ze w,;ią jest w tym przypadku bardzo ważnym momentem dla studiów i badań. Ogólnie można stwierdzić, że dorobek etnografii fińskiej i skandynawskiej sprowadza studia i badania nad strojem przede wszystkim do materiałów muzealnych i archiwalnych, bazując na metodzie historyczno-porównawczej i typologicznej w oparciu o zróżnicowania regionalne; stylowy ubiór natomiast wyższych klas społecznych jest przedmiotem rozważań historyków sztuki. �Hecenzje, przeu[qcl,!jwydawnictw i c:asopism un Autol' niniejszego opracowania podjął studia na przykładzie ubiorów wiejskich z Voril, miejscowości leżącej na wschód od miasta Vasa na wschodnim wybrzeżu Gulf okręgu Bothnia, opierając się o wywiady ze starszymi informatorami i stare materialy fotograficzne pochodzące z lat 1870-1920, tj, z okresu krzyżujących się zmian w życiu ckonomicznym i społecznym. Poznanie stosunków społecznych w określonym środowisku umożliwiło znalezienie klucza do całego systemu związków społecznych wyrażających się w sposobie ubierania, Rozpatruje więc ubiór jako wynik warunków ekonomicznych i stosunków społecznych w oparciu o metodę strukturalną, Okres między 1870-1920 był w Finlandii pełen zmian ekonomicznych i społecznych, Na wieś dotarła nowa ideologia, raptownie wzrastający przemysł powodował także zmiany w strukturze wsi, wzrosła i rozwinęła się komunikacja, coraz częściej i liczniej docierała na wieś prasa, otwierano we wsiach sklepy. Lokalne autorytety wzrastały dzięki szkołom, zaczął się rozwijać system opieki społecznej, zdrowia. Wieśniacy coraz częściej opuszczali swe środowiska dla podjęcia pracy zarobkowej, rozpoczęła się emigracja do Ameryki. Szczególne zmiany w ubiorze spowodo\;vał rozwijający się przemysł tekstylny. Fabryki produkowały nie tylko tkaniny, ale i gotowe ubiory, prasa publikowała wzory modnych ubrań, do głosu doszła emancypacja kobiet, rozwijał się sport, który wnosił istotne zmiany do ubioru wiej·· skiego .. Jednak te wszystkie nowości niełatwo przyjmowały się na wsi ze względu na silnie rozwinięty tradycjonalizm; tym niemniej i on ulegał stopniowemu rozkładowi. Szczegółowe studia nad strukturą społeczności wsi Vora autor opiera o granice geograficzne oraz związki z sąsiadami, podział ziemi i wsi pod względem ekonomicznym, a także życie i stosunki międzyludzkie. Materiał rozpatrywany jest diachronicznie i synchronicznie, bo obydwa aspekty badawcze są równie konieczne, gdy ma się na względzie proces zmian ubioru, który stale jest w użyciu. Przedmiotem drugiego rozdziału jest funkcja ubioru. Autor uważa, że można ją rozpatrywać z trzech pozycji, tj. zależnie od: 1) płci i wieku użytkownika (fot. 9-97); 2) zwyczajów i obrzędów, jak chrzest, konfirmacja, zaręczyny i ślub, pogrzeb (fot. 98-148); 3) pracy i odpoczynku oraz warunków życiowych (fot. 149-156). Rozdział ten jest naj obszerniejszą częścią pracy. Zawiera omówienia poszczególnych części ubioru, ich formy i zastosowania z uwypukleniem elementów naj starszych, zmieniających się i najnowszych. Na konkretnych przykładach widać, jak prezentują się one u starszego i młodszego pokolenia. Jak widać, w zasadzie nie były one zbytnio zróżnicowane, co potwierdza kilka grupowych fotografi dorosłych i młodzieży. Z kolei w trzecim rozdziale autor omawia krój odzieży, który kształtuje się zależnie od: 1) zmienności części odzieży wierzchniej i spodniej, 2) sposobu pozyskania odzieży przez: a) oJ'iarowanie, wiano, spadek, pożyczkę, wynagrodzenie, b) rzemiosło i pozycję społeczną rzemieślnika (krawca, garbarza, szewca itp.), c) przemysłową produkcję za pośrednictwem kramarzy, wiejskie sklepy, kontakt z miastami, emigrację (fot. 157-167). Zdaniem autora ubiór jest dziełem głównie wiejskiego rękodzieła, które w miarę upływu czasu coraz częściej opiera się i czerpie nowe rozwiązania z wzornictwa ogólnie panującej mody. Rozdział czwarty dotyczy porównania odzieży wiejskiej z ogólnie panującą modą (ubiór i moda). Uwaga koncentruje się tu wokół zmian w ubiorze, wpływu mody oraz ich wzajemnego stosunku. Autorowi wydaje się, że zmiany zachodząc2 w ubiorze wiejskim w latach 1870-1920 wynikały głównie ze zmieniającej się struktury ekonomicznej wsi, z wzrostu kapitału na wsi i dużego wpływu kultury miejskiej na wiejskie zwyczaje i obyczaje. Proces tych zmian był jednak niezwykle �Hl2 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism skomplikowany; na asymilację lub odrzucenie pewnych elementów działały bowiem także inne fakty, głównie tradycja. W rezultacie większość poszczególnych elementó\<.' ubioru jest wynikiem jego funkcji i użyteczności w codziennym życiu. Motywy zmian miały zewnętrzne lub wewnętrzne impulsy i były rozmaitego pochodzenia. Postęp w życiu ekonomicznym wpłynął np. na szersze korzystanie z tańszych tkanin oraz zaniechanie ich barwności na korzyść ciemnych kolorów, tudzież upodobanie w zbytkowności charakterystycznej dla ubiorów XVIII w. (lecz ciemne kolory szły w parze także z rozwojem sekciarstwa religijnego). Wprowadzenie nowego podziału administracyjnego załamało dawną strukturę wsi, czego efekt uwidocznił się w zmianie stosunków społecznych i w ubiorze. Toteż dezintegracja wsi z łatwością doprowadziła do przyjęcia nowych form odzieży (rozlużnienie związków i większa S\\70boda w indywidualnym wyborze). Niektóre tradycyjne zwyczaje zaczęły zanikać'. a z nimi ginęły też pewne części ubioru, lub tworzyły się zupełnie nowe. Np. wcselna korona panny młodej została zaprowadzona na przełomie XVII i XVIII \\'.. podobnie jak uroczysty rytuał ubierania panny młodej, który rozpowszechnił się dopiero w XIX w. Była to symboliczna prezentacja socjalno-ekonomicznej pozycji rodziców panny młodej. Obecnie zwyczaj zakładania korony sprowadzony został do czysto zdobniczej funkcji. Zanik zwyczaju korony weselnej był wynikiem również rozpowszechnienia się obrzędowości sekciarskiej, zwłaszcza od momentu, kiedy stal się on wyłącznie zwyczajem kościelnym. Drugim zanikającym zwyczajem było zaniechanie rozwieszania we wnętrzu izby, w której latem sypiała dziewczyna, 'xyprawy przygotowywanej przez nią do ślubu. Równolegle z tym zatracała się wartość: i znaczenie własnoręcznie sporządzonej odzieży, dziewczęta w kościele, na tańcach i na spotkaniach towarzyskich poczynały chełpić się ubiorem gotowym, nabywanym w mieście. Tradycyjne zwyczaje w tej dziedzinie najdłużej zachowały si!:: u dziewcząt służebnych, które sporządzały swą odzież z zarobionego za pracę płótna. Zmiany funkcji odzieży były dwojakiego rodzaju: określone i przypadkowe. Przykładem pierwszego może być spódnica, która z czasem ze świątecznej przechodziła na użytek codzienny. Natomiast przypadkową zmianą funkcji może być zal"LUcanie spódnicy na głowę dla ochrony przed deszczem, lub używanie futrzanej czapki męskiej do pracy w lesie. Zmiany funkcji zachodziły rzadko w odzieży rytualne.'. Wprowadzenie nowych form do ubioru odbywało się - jak powiedziano przez kramarzy, sklepy wiejskie, za pośrednictwem nauczycieli, lekarzy, księży i ich żony, organizacje młodzieżowe, tj. jednostki działające w myśl powstających przepisów społeczno-administracyjnych. Znacznie wolniej lub wcale nie przyjmował\' się one wśród wymierających pokoleń. Ogólnie akceptowano je dopiero wtedy, gdy większość osób ubierała się podobnie, gdy pewne części ubioru stawały się powszcchne, gdy formy obcego pochodzenia przerabiano i dostosowywano do własnych gw'tów i potrzeb i gdy propozycje mody oddziaływały na autorytety wiejskie (rodzinc. starszych itp.). Ich reakcja i aprobata decydowały o upowszechnieniu. Z drugiej jednak strony zaczęła się kształtować idea zachowania tradycyjnego ubioru. Wyrosła ona na romantycznych koncepcjach XIX w. Zainteresowanie t.\"j;~ problemem powstało w Finlandii najpierw wśród niższych klas społecznych oko!,., 1840 r. Ginące części tradycyjnego ubioru zaczęto rekonstruować, a zajęli się ty];~ najpierw artyści. Ogół mieszkańców wsi nie był jednak ustosunkowany do teg" przychylnie, starsza generacja obserwowała to zjawisko nawct z niedowierzanier.;. Ale ideę nawrotu do ubioru tradycyjnego gorąco zaakceptowała ucząca się mlcdzież, głównie dojeżdżająca do szkół w mieście. Autor w swym opracowaniu v,,·skazał na wielość i złożoność problematyki \\. zakresie historii i tradycji odzieży na wsi. Nie predenduje on jednak, w swej ,kror.-c- �Recen:::je, ]Jr:egln.ciy u;ydawnictw i czasopism ::ości. do przed~tawienia pełnego obrazu studiów w tym zakresie. Tym niemniej ~twierdzić należy, że książka jego jest nowoczesnym, strukturalnym opracowaniem, dającym maKsymalnie pełny obraz stanu i zmian oraz relacji ubioru tradycyjnego do mody płynącej szerokim nurtem wśród różnych grup społecznych. Dla badaczy tych zagadnień om(Jwiona pozycja jest cennym punktem odniesienia, głównie \\' porównaniu z przykładami i matp.riałem występującym na terenie Polski, zwłaszcza zachodniej. Barbara A. Schenk ethnik <;;,;: i I. Weber-Kellermann und sozialer .."-larburger Bazie/ich Studien Wandel zur przy współpracy M. Motzer i W. Stolle, Interin einem mehrsprachigen Dorf des rumii.nischen Banats . vergleichenden Ethnosoziologie", Band 3, Marburg 1973, 235~ 34 ilustr. Problematyka kulturowa grup emigrantów ma w literaturze etnograficznej Republiki Federalnej Niemiec określone już miejsce. Potwierdzają to liczne drukowane, zwłaszcza po drugiej wojnie światowej, publikacje. Świadczą a tym również organizowane seminaria (np. w 1963 r. w Wiesbaden), zjazdy (Trewir 1971) oraz aktualnie prowadzone, kompleksowo i indywidualnie, badania. Ostatnio ukazała się. jako jeden z jej wyników, praca zbiorowa z zakresu etnosocjologii, dotycząca międzyetnicznych i społecznych przemian w kilkujęzykowo mówiącej wsi rumuńskiej. Wśród jej autorów znajduje się, co warto podkreślić, znana i ceniona na tym polu badań etnografka, Ingeborg Weber-Kellermann, mająca w swojej bibliografii kilka prac z zakresu kultury wychodźstwa. Problematyka oraz uzyskane wyniki badań omówione w recenzowanej pracy zasługują na szczególną uwagę czytelników zwłaszcza dlatego, że w naszej literaturze brak dotąd takich opracowań. W swojej konstrukcji obejmuje ona takie problemy, jak: środowisko (Geschichte und Umwelt des Untersuchungsdorfes autorstwa A. Schenk), w którym przedstawiono czasokres napływu mniejszości narodowych do badanej wsi, rozwój zagospodarowywania się i przeobraźenia wynikłe na skutek kolektywizacji oraz zróżnicowanie międzyetniczne (niemieckie, serbskie i rumuńskie) '.V zakresie budownictwa, w życiu rodzinnym oraz w życiu społecznym. Drugi problem - praca na wsi (Dórfliches Arbeitsleben napisany przez M. Motzer) za"';iera analizę takich zagadnień, jak: zagroda jako przedsiębiorstwo, rozwój upravi i sposoby młócki, podział pracy w spółdzielni oraz zajęcia pozarolnicze. Kolejny problem - czas wolny (Vom Feierabend zur Freizeit - opracowany przez W. Stolle) obejmuje: formy spędzania wolnych po pracy wieczorów, uprawę przydomowych ogródków, pomoc sąsiedzką, pracę kobiet (gotowanie, przygotowywanie zapasów, szycie, robienie na drutach) oraz korzystanie ze środków masowego przekazu i turystykę. Następny - rodzina (Die Familie - przygotowany przez L Weber-Kellermann) zawiera: strukturę małżeństw, zwyczaje rodzinne, w tym przemiany zachodzące na skutek kolektywizacji. Piąty z kolei problem - szkoła i wych~wanie (Schule und Bildung A. Schenk) dotyczy rozwijanych programów nauczania i uwzględniania '.',' "ich ważniejszych wydarzeń i osiągnięć kraju swego pochodzenia, roli wycho',\·a'.nzej ~zkoły oraz losu absol\ventów. I wreszcie ostatni - zwyczaj herodów (He- j" - Lud, t. :>9 �l!H Recenzje, przeglqdu wydawnictw! czasopism rodesspiel Muster eines Dorfbrauches 1. Weber-Kellermann) przedstawia szwabski obyczaj urządzania korowodów na Trzech Króli oraz rumuńskie zwyczaje przebierańców na Boże Narodzenie, Nowy Rok i na tzw. "pług". Opracowanie uzupełniają stereotypowo: wstęp, zakończenie oraz rozdział metodologiczny (Bemerkungen zu Theorie und Methode, napisany przez A. Schenk). W tym ostatnim autorka zajęła się bardzo pobieżnie klasyfikacją rzeczową tego rodzaju prac zaliczanych do tzw. "językowo-wyspowej etnografii" (Sprachinselvolkskunde), bądż do etnografii emigracji. Przedstawiła również zagadnienia warsztatowe. Zarysowana konstrukcja przedmiotu badań zawiera w zasadzie wszystkie podstawowe problemy poznawcze, niezbędne w tego rodzaju opracowaniach. Nie wszystkie z nich zostały jednak w pracy równo wnikliwie potraktowane. Zresztą zachwiana została wogóle w niej proporcja pomiędzy poszczególnymi problemami. Najobszerniej potraktowano takie działy, jak środowisko oraz szkoła i wychowanie. Mniejszą objętość mają: rodzina oraz rozdział o zwyczajach, a najmniej miejsca poświęcono zagadnieniu pracy. Niesłusznie chyba omówiono w rozdziale o czasie wolnym sprawy związane z pracą kobiet. Zajęcia niewiast winno się analizować w rozdziałach o rodzinie i pracy. W sumie są to usterki, których trudno chyba było uniknąć w pracy zbiorowej. Autorzy dołożyli wszelkich starań, aby wykazać zasadnicze międzyetniczne zróżnicowanie kulturowe. Występują one, ich zdaniem, szczególnie w takich elementach kulturowych, jak: budownictwo, zwyczaje rodzinne i doroczne oraz w wierzeniach. Ponadto ustalili, jakie wytwory rodzimej kultury zanikły i dlaczego, np. w pracy na roli, oraz jakie przetrwały i wykazują tendencję rozwojową, np. g\\'ara i zwyczaje doroczne. VV'arto podkreślić, iż wywody zespołu autorskiego w:;parte są bardzo trafnie dobranymi rycinami, co podnosi wartość pracy. Do mankamentów opracowania zaliczyłbym także niekonsekwentne stoso\\'anie metody funkcjonalnej analizy; w niektórych partiach pracy poprzestano na chronologicznie ujętych opisach. Innym mankamentem jest tytuł pracy, nie w pełni adekwatny do treści, główny nacisk w analizie poszczególnych problemów położono bowiem na niemiecką grupę etniczną. Ale również i te niedociągnięcia nie umniejszają ogólnej wartości pracy, warto zatem polecić czytelnikowi jej lekturę, Walerian Kultureller mann. Gottingen Wandel im 19. Jahrhundert. Herausgegeben Sobisiak von Gunter Wiegiel- 1973, ss. 275, ilustr. 8. Omawiana książka zawiera referaty (19) i dyskusje z 18 ulchodnioniemieckiego kongresu etnograficznego odbytego w Trewirze we wrześniu 1971 r. Przedstawiona na nim problematyka kulturowa, zwłaszcza w odniesieniu do recepcji miejskich form życia codziennego przez chłopó\v i robotników, ich oricntacji ideologicznej, oraz dotycząca emigracji, zawiera godne uwagi ustalenia i propozycje badawcze. Na obradach plenarnych R. Braun przedstawił Problerne des sozio-kulturellen Wandels im 19. Jahrhundert (Problemy społeczno-kulturowych przemian w XIX w.), a H. Bausinger, Verbilrgerlichung-Folgen eines Interpretaments (Przejęcie cech miejskich - następstwo tzw. interpretaments). W pierwszej sekcji, obradującej pod hasłem: recepcja form miejskiego stylu �Recenzje. przeglqdy wyd(l,wnictw 195 i czasopism życia przez chłopów i robotników, znalazły się wystąpienia: Rezeption bei der liindlichen B. Deneke, Fragen der (Uwagi odnośne do recepcji miejskiej kultury przedmiotów przez ludność wiejską); U. Bauche, Reception stiidtischeburgerlicher Formen und regionale Sonderung im biiuerlichen Wohninventar der Elbmarschen (Recepcja miejsko-mieszczańskich form i regionalna izolacja w wiejskim wyposażeniu mieszkalnym terenu nadłabskiego); T. Ganter, Brauchtumsvorfii.hrungen in Festumzii.gen des 19. Jahrhunderts (Zwyczajowe przedstawienia w uroczystościowych pochodach XIX w.). W kolejnej grupie referatów, dotyczących religijnej i ideologicznej orientacji chłopów i robotników. 1. Baumer przedstawił Kulturkampf und Katholizismus im Berner Jura, aufgezeigt am Beispiel des Wallfahrstswesens (Walka kulturalna i katolicyzm w berneńskiej jurze, w świetle wiedzy odpustowej); G. Korff, Heiligenverehrung und soziale Frage. Zur Ideologisierung der populiiren Frommigkeit im spiiten 19. Jahrhundert (Cześć świętych, problem społeczny. Z ideologii popularnej pobożności w póżnym XIX w.); D. Kramer, Sozialkulturelle Lage und Ideologie der Arbeiterschaft im 19. Jahrhundert (Społeczno-kulturowa pozycja i ideologia klasy robotniczej). Obrady trzeciej sekcji, o kulturowym znaczeniu stowarzyszeń, otwierał referat K. Kóstlin, Schleswig-holsteinische Gilden im 19. Jahrhundert (Szlezwik-holsztyński e bractwa w XIX w.); V. L. Lidtke, Die kulturelle Bedeutung der Arbeitervereine (KuItrowe znaczenie stowarzyszeń robotniczych); E. M. Wallner, Die Rezeption stadtbiirgerlichen Vereinswesens durch die Bevolkerung auf dem Lande (Recepcja mieszczańskiej wiedzy o stowarzyszeniach przez ludność wiejską); K. Beitl, Grossstiidtische Trachtenvereine des 19. und 20. Jahrhunderts. Moglichkeiten musealer Dokumentation (Wielkomiejskie stowarzyszenia strojów XIX i XX w. Możliwości muzealnej dokumentacji). W sekcji czwartej, zajmującej się migracją i akulturacją oraz innymi problemami wychodźstwa, D. Yoder przedstawił Akkulturationsprobleme deutscher Auswanderer in Nordamerika (Problemy akulturacji niemieckich emigrantów w Ameryce Północnej); L M. Greverus, Auswanderung und Anpassungs-barrieren. Hypothesen zur Integration von Minderheiten (Wychodźstwo i bariery przystosowania się. Hipotezy dotyczące integracji mniejszości narodowych); W. Marinow, Auswanderung burgerlicher und Anpassung Sachkultur der bulgarischen Kolonisten Bevolkerung in Be,~sarabien-am. Ende des im 19. Jahrhundert (Wychodźstwo i przystosowanie się kolonistów bułgarskich w Besarabi na przełomie X:VIII i w XIX w.); A. Schenk, Die Rolle von Schule 18. und und Bildung bei Sozialisierungsprozessen am Beispiel etnischer Gruppen des Banats (Rola szkoły i wykształcenia w procesach uspołeczniania na przykładzie grup etnicznych Bana tu). W ostatniej sekcji omawiano fazy i główne motywy przeobrażeń kulturowych .. H. Siuts mówił na temat Phasen von Beharrung und Wandel im Volksleben MittelE:uropas (Fazy stałości i przemiany w życiu ludu środkowej Europy); T. Hofer, Phasen des Wandel,~ im ostlichen Mitteleuropa im Lichte kulturanthropologischer Theorien (Fazy przemian we wschodnio-środkowej Europie w świetle antropologiczno-kulturowych teorii) oraz S. D. Ek, Die Fiktion des Wandels im 19. Jahrhunder t (Fikcja przemian XIX w.). W związku z podejmowaniem badań nad kulturą naszego wychodźstwa warto chociażby w paru zdaniach dodać, jaki model poznawczy - w odniesieniu do emigracji - przewijał się w referatach i dyskusji kongresowej. W wypowiedziach uczestników dominował pogląd rozpatrywania wychodźstwa od strony jego akulturacji, asymilacji i integracji w miejscu przebywania. Na tym tle należy ukazywać: �196 Recenzje, przeglądy v.;ydawnictw i czasopism zachowywane elementy kultury mIejsca pochodzenia. Tymczasem w tego rodzaju badaniach winno się raczej główny nacisk kłaść na uchwycenie rodzimego dziedzictwa kulturowego, jego stanu i możliwości rozwojowych w kontekście akulturacji, asymilacji i integracji. W obserwacji autorzy uwzględniają takie problemy jak: osadnichvo, życie rodzinne i działalność produkcyjną. Waterian Sobisiak Lech Paszkowski, John Stanistav KubarlJ - naturatist and ethnographer Istands. "The Australian Zoologist" 1971, nr 16/2, s. 43-70, ilustr. of the Pacific Ukazała się kolejna publikacja dotycząca życia Jana Stanisława Kubarego, polskiego badacza wysp Pacyfiku 1. Tym razem wydana została w Australii, w języku angielskim. Autor, Polak z pochodzenia stale mieszkający w Australii 2, na wstępie zaznacza, że jest ironią, iż o J. St. Kubarym, jako obywatelu brytyjskim naturalizowanym w Australii 3, piśmiennictwo tego kraju nic nie wspomina (s. 43). A jeżeli już jego nazwisko umieszczają w jakiejś publikacji, to robią to niepoprawnie 4. Niniejszy artykuł ukazał się w periodyku naukowym Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Nowej Południowej Walii, w związku z czym autor nastawił się szczególnie na zaznaczenie zasług, jakie Kubary odniósł w badaniach przyrodniczych. Zaznacza jednak, że w nauce światowej znany jest przede wszystkim jako etnograf. więc trudno pisać o Kubarym przyrodniku pomijając jego zasługi dla etnografii. Paszkowski dość szczegółowo wnika w życie tego niezwykłego człowieka. Publikacja zawiera szereg części poświęconych kolejnym etapom burzliwego życia badacza, do kalka oddanego nauce pracownika, któremu los nie szczędził trudów. Ponad połowę swojego życia spędził na antypodach w oddaleniu od rodziny, do której stale tęsknił i z którą w tak tragicznych okolicznościach musiał się rozstać. A oto w skrócie splot wydarzeń, które pośrednio miały wpływ na to, że stał się badaczem wysp Pacyfiku. 10Kubarym ukazały się m. in. prace: L. Krzywicki, Jan Kubary i jeqo poszukiwania naukowe. "Biblioteka Warszawska" 1897, t. 2, nr l; J. D. E. Schmeltz, Johann Stanislaus Kubary. "Internationales Archiv fur Ethnographie", Leiden 1897, t. 10, s. 132-136; W. Słabczyński, Na wyspach PacUJiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956 i inne artykuły tego autora; K. Wypych, Jan Stanislaw Kubary w 70-tq rocznicę zqonll. "Lud" 1966 t. 51, s. 165-180. 2 "Lech Paszkowski [00'] urodził się w r. 1919 w Warszawie, gdzie też ukończy! gimnazjum. Po zdaniu konkursowego egzaminu do Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni został przyjęty na kurs wstępny wydziału nawigacyjnego. Wskutek złego stanu zdrowia zszedł z "Daru Pomorza" [oo.j Kampanię wrześniową odbył w piechocie. Pod Ożarowem dostał się do niewoli niemieckiej [... ] Po wojnie przez 2 lata pracował w obozach b. jeńców wojennych w Niemczech, prowadząc kursy języka polskiego i historii oraz francuskiego i hiszpańskiego [00.] wyjeżdża w r. 1948 przez Francję do Australii, gdzie studiuje elektrotechnikę w Royal Melbourne Technical College. Pracuje obecnie w laboratorium Rady Miejskiej w Melbourne [00']'" P,owyższy rys biograficzny ujęty w skrócie pochodzi z obwoluty książki Lecha Paszkowskiego pt. Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940wydanej w Londynie w 1962 r. 3 J. St. Kubary przyjął obywatelstwo brytyjskie 6 lutego 1875 r. 4 Imieniem Kubarego nazwano jedną z gó'r w Nowej Gwinei. Mapy wydane w Australii w Australian Geoqrophical Series (1965) podają błędnie jego nnzwisko: Mt Kubari (s. 61). �przegtqdy Recenzje, wydawnictw i czasopism 197 Urodzony 13 listopada 1846 r. w Warszawie z ojca Węgra, matki Niemki (od dzieciństwa przebywała stale w Polsce), już jako 16-letni chłopiec bierze czynny udział w powstaniu styczniowym. Wciągnięty w sprawy polityczne w kraju będącym pod zaborem, pracuje w konspiracji, a następnie przebywając na emigracji w Dr<;żnic zaprzedaje się władzom carskim, aby móc powrócić do kraju; staje się płatnym konfidentem. Cały ten niefortunny splot wydarzeń w jego życiu (rozdział ten w książce autor trafnie nazwał "tańcem wśród mieczów" Dance Among Swords, s. 43) kończy się tym, że Kubary postanawia raz na zawsze zerwać współpracę z zaborcą. Nie pozostało mu jednak nic innego jak opuścić kraj i najbliższych. W marcu 1868 r. potajemnie ucieka do Berlina pozostawiając desperacki list zaadresowany do swojej matki: "...tutaj prędzej śmierć moją byś widziała niż dobre rozwiązanie ... z miłości do ciebie zmuszałem się, aby tutaj zostać, uśmiechałem się mimo wielkiego cierpienia ... całe moje życie, począwszy od 1863 r. było tylko jednym zmartwieniem" (s. 44). Ten krok stał się zwrotnym punktem w jego życiu. Po pewnych kłopotach i tułaczce Kubary dociera w końcu do Hamburga gdzie zostaje przedstawiony Johannowi C. Godeffroy, założycielowi Muzeum Mórz Południowych, który angażuje go na 5 lat jako zbieracza okazów do swojego muzeum. Od tej chwili można mówić o nowym rozdziale w jego życiu: zostaje pracownikiem naukowej placówki na wyspach Pacyfiku. Działalność Kubarego nie tlgranicza się jednak tylko do zbierania okazów w wysp Mórz Południowych i przesyłaniu ich swemu chlebodawcy. Sam z wielkim zainteresowaniem oddaje się pracy naukowej. Poznaje dialekty i narzecza tamtejszych ludów, interesuje się ich życiem codziennym, zwyczajami. religią. Dokonuje pierwszych odkryć nieznanych gatunków ptaków (Pareudiastes pacijicus). Duże zasługi położył także jako zbieracz mięczaków. Do dzisiaj niektóre z nich noszą w nomenklaturze naukowej jego imię (Cyclophorus kubaT'lIi, Papuina kubaryi, FI elix kubaryi, s. 61). Interesuje go bez mała wszystko, co jest związane z wyspami. Pracę swoją zaczyna od archipelagu Samoa, dokąd przypływa 8 września 1869 r. Od pierwszych chwil poświęca się przede wszystkim ornitologii. Na Savaii odkrywa już wyżej wspomniany gatunek kurki wodnej, o czym donoszą w 1871 r. G. Hertlaub i O. Finsch w "Proceedings of the Zoological Society of London". Na Viti Levu zdobywa dużo materiału antropologicznego w postaci czaszek. Przebywając na wyspach Ebon zbiera cenny materiał etnograficzny, który następnie posłużył mu do napisania rozprawy drukowanej w "Journal des Museum Godeffroy", Hamburg 1873, nr l, pt. Die Ebongruppe im MiJ.rshalls Archipe!. Kubary przesyłał także małe artykuły do kraju, które ukazywały się w różnych niefachowych pismach; pierwszy artykuł opublikowany w 1873 r. w "Tygodniku Ilustrowanym" nosił tytuł Obrazki z wysp żeglarskich na Oceanie Wielkim zebrane w 1870 1'.5 Nie miejsce tutaj aby streszczać całą pracę. Wypada jednak zaznaczyć istotne fakty j wydarzenia, które miały miejsce w życiu Kubarego. Autor powołał się na szereg żródeł przedstawiających w pełnym świetle sylwetkę Kubarego, który przez około 27 la t 6 przebywał na wielu wyspach i archipelagach Pacyfiku, w tym najdłużej na Mikronezji. Mimo wielkiego zapału i energii do pracy naukowej jego stan psychiczny w początkowym okresie przebywania na Pacyfiku nie był najlepszy, o czym można przekonać się z listu pisanego do swojej matki z dnia 20 kwietnia 1871 r.: "Pierwszego ;j L. Pdszkov·.,rski worytami (j \\~ pocHug tylTI skrócił fotografii czasie tytuł tej zdjętych (i\vukrotnie bawił publikacji, mriejscu w EUfopie. na dalsza część pn,:ez autara". brzrpi następująco: ., ... z drze- �198 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kwietnia, dzięki Bogu, minęły dwa lata mojego kontraktu! [...] Tracę tutaj 5 najlepszych lat mego życia, szybko starzeję się i za to płaci mi ten bogaty pan 7 w sposób haniebny" (s. 47). Stan ten wydaje się być powodowany przede wszystkim tym, że pobyt na antypodach Kubary mimo wszystko traktował prawdopodobnie jako pewnego rodzaju wygnanie z kraju. Dość szybko minął pierwszy młodzieńczy zachwyt tym nowym światem, pozostała tęsknota za krajem i najbliższymi. Począwszy od 1877 r. Kubary znajduje się w nieustannych tarapatach finansowych. Ciąg niepowodzeń zaczął się od tego, że Godeffroy zrywa z nim kontrakt, w związku z czym Kubary zaczyna imać się różnych zajęć. Zakłada na Ponapc plantację, przez 4 miesiące pracuje w tokijskim Muzeum Etnograficznym, pracuje także jako zbieracz okazów dla Muzeum Etnograficznego w Berlinie, następnie zaciąga się jako tłumacz na niemiecki okręt wojenny, otrzymuje od kO!1sula niemieckiego plantację na Matupi, w końcu zaciąga się do niemieckiej Kompanii na Nowej Gwinei jako szef stacji handlowej i plantacji nad Astrolabe Bay - na tym ostatnim stanowisku pracuje do 1894 r. Śmierć zastaje go na wyspie Ponape 9 pażdziernika 1896 r. Mimo tych niefortunnych kolei życiowych, w częstej pogoni za chlebem nie przerywa swojej pracy naukowej. Zajmuje się nadal interesującymi go zagadnieniami i dużo pisze. Na tym polu jest niezmordowany i chyba mimo wielu niepowodzel1 pełen wiary i optymizmu. Należy przypomnieć, że Kubary zasłużył się także na polu lecznictwa; będąc na wyspie Palau, leczył krajowców z grypy zaskarbiając sobie ich przyjaźń i zaufanie, które są tak potrzebne w pracy terenowej. To zbliżenie do krajowców zdobywa sobie także poprzez zawarcie związku małżeńskiego z córką Mikronezyjki z wyspy Ponape i amerykańskiego pastora". Bliska więż z krajowcami była przyczyną zerwania z nim umowy przez kolejnego pracodawcę (Muzeum Etnograficzne w Berlinie), który za konkretny powód podaje bratanie się z krajowcami (s. 47-48). Będąc dwukrotnie w Europie Kubary nie zapomina o kraju. Bierze czynny udział w dwóch (II i VI) Zjazdach Lekarzy i Przyrodników Polskich, które odbyły się we Lwowie. Publikacja L. Paszkowskiego o Kubarym wydaje się zasługiwać na uwagę przede wszystkim z tego powodu, że wydana została w języku obcym poza granicami Polski. Autor nad wyraz dokładnie i żywo nakreślił postać Kubarego przytaczając szereg zródeł, na które natrafił w trakcie swych poszukiwań. Jan Stanisław Kubary rysuje się jako człowiek bez granic oddany swojej pracy, ambitny i wszechtronnie uzdolniony. Znany etnolog, który przedkładał pracę terenową nad gabinetową. Bronisław Malinowski, w A Diary in the Strict Sense of the Term (London 1967, s. 155) wyraził się o Kubarym krótko: konkretny metodolog (s. 63). Naleźy przy tym pamiętać, że Kubary nie posiadał w tym kierunku wykształcenia ani specjalnego przygotowania i że zostawił po sobie wiele prac 9. Niestety, te najwartościowsze i najobszerniejsze wydane zostały w języku obcym, poza granicami kraju. Adam Mowa tut~j o J. C. Godeffroy. Z tego związku zrodzHo sit:; d\vojc dzieci: syn uJ11iera lzabella zmarla w 1961 r. w Singapurze w klasztorze francuskim z~wiózl ją Kuba·ry. aby z~pewnić jej wykszt~lcenie. 9 \"'Tyka:;.: ich umieszezn autor na koilcu J.;.siążki. Paluch 7 8 w wieku c!/.it:t"ic;Cyr..1, j~ko siostr~ zakonna. córka dokąd �Recenzje. Antoni Kuczyński, la\\' 1972, ss, 468. pr::eglqdu Syberyjskie szlaki, wydawni.ctw i c::osopism Zakład Narodowy im. Ossolińskich, lHD Wroc- Autor Syberyjskich szlaków, młody, uzdolniony etnograf i socjolog wrocła'wski znany jest z licznych fachowych publikacji dotyczących udziału Połaków w bada:liach azjatyckich posiadłości Rosji carskiej, Swe wartościowe artykuły zamieszcza przeważnie w takich czasopismach jak: "Etnografia Polska", "Lud", "Wszechświat", .,Problemy·' i ..Poznaj Swiat". Korzystając z dwukrotnego pobytu w ZSRR zebrał sporo nowych danych, które ',\' połączeniu z własnym naświetleniem relacji już drukowanych złożyły się na niniejsze opracowanie. Recenzowana książka składa się z pięciu zasadniczych i bardzo rozbudowanych rozdziałeJ\\·. W cZl;ści koócov.:ej znajduje się zestawienie chronologiczne poświęcone dziejom poznania Syberii, a ponadto wykaz źródeł i ważniejszej literatury. Są też rzeczowo dobrane bogate przypisy, indeksy nanvisk i nazw geograficznych oraz spisy ilustracji i map, W rozdziale pierwszym dominuje historia podboju Syberii i ciekawy opis bezlitosnej eksploatacji ludności tubylczej przez władze carskie. Autor przedstawia interesująco stosunki l'tniczne obszaru położonego na wschód od Uralu, a także omawia \\'arunki naturalne oraz zagadnienia gospodarcze łącznie z dzisiejszym dynamicznym rozwojem tej cZQści Związku Radzieckiego. Rozdział drugi zawiera relacje o pierwszych polskich kontaktach z obszarami Azji rozciągającymi siG na wschód i południe od Uralu. Rozpoczęły się one w 12·15r. ~tdzialem franciszkanina z Wrocławia, Benedykta Polaka, w poselstwie Jana da ?ian del Carpine do "'iclkiego chana Mongołów \\' Karakorum. Wyczerpująco zobrazowany został cenny dorobek Adama Kamieńskiego-Dłużyka. naozego zesłańca syberyjskiego z drugiej połowy XVII W., autora najstarszego polskiego opisu Syberii i jej ludów. W swych wspomnieniach zawartych w Dyaryu'2U- H'ięzienia pwskiewskiego, miast i "miejsc", Dłużyk poświęcił wiele miejsca Man,om, Tunguzom. Chantom i Jakutom, ich kulturze materialnej i duchowej. Sporo materia1ów dotyczących życia Chantow, Nieńców, Buriatów, ,Jakutów, Jukagin',\\" Czukczó\'.:, Koriaków i Kamczadalów zebrał też pułkownik Ludwik Sie:,irki. dostawszy si~' wraz ze swym bratem Krzysztofem do niewoli rosyjskiej '.1' l iOi 1'. Zostali oni 'v'.:ywiezieni do Tobolska, a następnie zesłani do Jakucka. W drodze do Jakucka Krzysztof zmarł, a Ludwik po kilkunastu latach pobytu \\7 Jakuck,: powrócił do kraju. gdzie opubliko\val swe wspomnienia. Z innych zeslańc"l\v tego okresu wymienia Kuczyński Konfederatę barsl:iego, Karola Luhil'za-Chojeckiego, autora opisu plemion tatarskich i niektórych miast -yberyjskich oraz uczestnika bitwy maciejowickiej, gen. Józefa Kopcia, który przehywał dłuższy c~as na Kamczatce, Dziennik podróży generała został opublikowany dopiero po iL'go śmierci. Zawiera bardzo ciekawe spostrzeżenia o Tatarach, Buria~ach. E\I'l'nkach. Jakutach. Ajnach. Koriakach i Kamczadalach. o ich życiu i oby,·zajacil. KopE'c pozostawił ponadto wiele opisów krajobrazowyr~h i etnograficznych 3:Jberii. ~a u\\'ag~ /:asluguje też pamiGtnik księdza Faustyna Ciecierskiego, aresztowa:iE'.'W \\' czasie PO\\'stania kościuszkowskiego i zesłanego do Daurii. Jako duchowny :nteresoll'ał się wierzl:niami i obyczajami krajowców. Wiele miejsca poświęcił rów.iież rdacjom geograficznym i ekonomicznym Syberii. Sugestywnie nakreślił ponury "braz katorżniczej pral:y w kopalniach i wnikliwie zobrazował współżycie tubylciJi,v z. ro:-'.vjskimi przyby~zami. �:!oo Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism W rozdziale trzecim autor zapoznaje czytelnika z pracami Polaków deporte wanych w głąb rosyjskiego imperium po powstaniu listopadowym i styczniowyr:~ Z tego okresu pochodzi ciekawy szkic Syberii nakreślony przez księdza Tadeusza Maszev,;skiego. który wyjechał dobrowolnie, aby nieść otuchę umęczonym rodakOT:": Przebywał głównie w Kraju Zabajkalskim, gdzie żywo interesował się kulturą Buriató\\', Badania Etnograficzne Syberii pro"vadzone przez filom3tę wileńskiego. Józe!" Kowale'wskiego, zostały również należycie wyeksponowane przez autora recenzo\';anej publikacji. Zesłaniec przebywał początkowo w Kazaniu, ucząc się pilnie języków orientalnych, a jednocześnie opracowywał historię tego miasta . .Tako niezwykle zdolny i pracowity lingwista zwrócił na siebie uwagę władz rosyjskich, które zaproponowały mu wyjazd do kraju Buriatów celem zapoznania się z językiem mor.golskim oraz z językami ludów sąsiednich. Po \\'ykonaniu tego zadania Ko\\'alewski wyruszył w 1830 roku w składzie rosyjskiej misji duchownej do Chin. W Pekinie był sześć miesięcy prowadząc obserwacje religioznawcze z zakresu buddyzm •., Poza tym spotykał się z lamami mongolskimi i tybetańskimi i w ten Spos,')b jeszcze bardziej pogłębił swe wiadomości o kulturze duchowej Wschodu, Po powrocie do Kazania otrzymał nominację na profesora filologii mongolskiej tamtejszego uniwersytetu. Pracując na polu pedagogicznym nie zapomniał też o pracy bada\\'Czo-naukowej. która przyniosła mu wiele rozgłosu na arenie międzynarodowej, .Jest pc. dzień dzisiejszy uważany za jednego z najlepszych znawców szczep",\\· mongolskicr, i buddyzmu północnego. Spędziwszy wiele czasu wśród Buriatów poznał ich język zwyczaje. wierzenia i folklor przyczyniając się tym samym do dalszego roZ\\'OjL; orientalistyki światowej. Barwny opis Stepu Iszymskiego oraz etnograficzne wiadomości dotyczące życia Kirgizów zawdzięczamy Adolfowi Januszkiewiczowi, wywiezionemu po Po\\'stanil.l listopadowym do Omska. Współcześni badacze radzieccy wysoko oceniają osiągnięc:<i naszego rodaka w badaniu dziejów państwa i kultury kazachskiej, W swej książce autor słusznie wspomniał też o pracach ·JÓzeta Kobyłeckie;;0. który w latach 1831-1834 wiele podróżował po Syberii i po PO\'.Tocie do ;,,3]1; opublikował swoje wrażenia pod tytułem Wiadomości <l Sui)crii, .Jest to jedna z pierwszych polskich prób monograficznego ujęcia tcj zauralskiej czt:ści Rosj, Zawiera informacje o jej położeniu geograficznym, elementach iil.jograiicznych miastach i ludności, a także relacje o szamanizmie i lamaizmie buriackim, Wiele miejsca poświęcił Kobyłecki syberyjskiej ludności tubylczej. a \\' szczeg,"lności Te.tarom, przedstawiając bardzo wnikliwie obraz ich kultury materialnej, Zakończenie rozdziału trzeciego stanowi rzeczowa analiza f(',żnych cieka',\'.''C:: wspomnień polskich zesłańców z epoki popowstanio\\'ej. Wydaje si<; ona t,vm ce!~niejsza, że wiele cytowanych nazwisk jest dla społeczeńst\\'a nic znanych, a popularyzacja naszego wkładu w dzieło poznawania Syberii ma pełne uzasadnienie Rozdział czwarty zapoznaje czytelnika w sposób bardzo przystępny z najwybitniejszymi polskimi badaczami rosyjskiej Azji, którzy bądż jako skazańcy lub urzędnicy i wojskowi w służbie carskiej przemierzali te gigantyczne obszary i badali .ie Szczególnie ważna jest działalność naukowa Aleksandra Czekano\\'skiego nd polu geografii, paleontologii. geologii, botaniki i zoologii, Trasa ,lebu \n~dr"',:e" po nieznanych obszarach północnej Azji wynosiła około 27 t."s. km, \\' czasie :yc:', podróży zebrał obok cermych danych geograficznych, 4 tys. okaZlm' paleontoiogienych, 18 tys, zoologicznych i 9 tys. botanicznych. Jego badania dokonane na nlĆ'zmierzonych przestrzeniach Płaskowyżu Srodkowosyberyjskiego. od .JeniseJ L; ci.) Leny i od Bajkału do ujścia Olenioku. były przedsit:wzięciem pionierskim, .sp'y~ą· �Recenzje. przegLądu lvudulGniciw i Ci::CLSO[JlS-nl. 201 dzone przez niego mapy rzek Leny, Olenioku i Niżnej Tunguski stanowiły przez długi czas jedyny materiał kartograficzny dla środkowej Syberii. Zasługi Jana Czerskiego zostały tak samo należycie ocenione na łamach omawianej pracy. Początkowo prowadził on badania na obszarze rozciągającym się od Uralu do jeziora Bajkał, a następnie w Kraju Jakuckim. O jego harcie ducha i umiłowaniu wiedzy świadczy fakt, że będąc już u kresu sił kontynuował badania rzeki Kołymy, nad brzegiem której zmarł i został pochowany. Należy do najbardziej zasłużonych eksploratorów Syberii. Osiągnięcia Benedykta Dybowskiego nakreślone zostały rówmez sumiennie i wyczerpująco. Jako zoolog rozpoczął badania hydrobiologiczne jeziora Bajkał i odkrył w nim bogatą faunę głębinową, reprezentowaną przez liczne gatunki endemiczne. Dokonał też pierwszych pomiarów głębokości jeziora. Wymienione prace były tak cenne i unikalne, że za swój pierwszy artykuł opublikowany w "Izwiestiach" syberyjskiego oddziału Towarzystwa Geograficznego otrzymał złoty medal. W recenzowanej publikacji spotykamy się też z podkreśleniem dorobku tak rzetelnych naszych badaczy Jakutów i ich kultury, jak: Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Adam Szymański, Feliks Kon, Mikołaj Witaszewski i Sergiusz Jastrzębski. Pisząc o innych godnych wzmianki Polakach, autor zwraca uwagę na cenny wkład naukowy Bronisława Piłsudskiego w dzieło poznawania kultury materialnej i duchowej tubylców Sachalinu oraz Ajnów z japońskiej wyspy Hokkaido. Przypomina również społeczeństwu o działalności Karola Bohdanowicza, znakomitego badacza gór Kopet-Dag, guberni jenisejskiej i irkuckiej, zachodniego Kunlunu, Tybetu, dorzecza Tarymu, jeziora Łob-nor, wybrzeża Morza Ochockiego, Kamczatki i Półwyspu Czukockiego. Zaznaczyć należy, że na pracach naszego uczonego oparł wiele swoich koncepcji tektonicznych Azji słynny geolog wiedeński, Edward Suess, który w dziele pl. Das Antlitz der Erde cytuje 66 razy Bohdanowicza, stawiając go tym samym w czołówce światowej. Z wymienionej książki czytelnik dowiaduje się też o badaniach Leonarda Jaczewskiego w dorzeczu Jeniseju. Można było jeszcze dodać, że odkrył on Góry .Jenisejskie, które następnie badał na przestrzeni około 600 km. Kontynuując swe prace na północno-wschodnim i zachodnim stoku odkrytego łańcucha stwierdził ponadto istnienie kilku niższych równoległych grzbietów, o których dotychczas nie wiedziano. Treść rozdziału piątego dotyczy poznawania syberyjskich kultur u schyłku XIX i początków XX stulecia .. Jest jednak ona uboga i obejmuje zaledwie kilka nazwisk. Nie można za to obarczać winą autora, gdyż różne niesprzyjające okoliczności, jakie \\'ówczas dominowały, odwracały uwagę od tych zagadnień. Na wyróżnienie zasługuje omówienie osiągnięć antropologicznych profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Juliana Talko-Hryncewicza, który przebywał w obwodzie Zabajkalskim przez siedemnaście lat (l891-1908) zajmując się problemami etnogenetycznymi oraz związkami kulturowymi niektórych grup ludności tubylczej. Oprócz tego jako lekarz-społecznik swą życzliwością zyskał wdzięczność tubylców. Następną tak mało znaną u nas postacią jest Maria Antonina Czaplicka. W latach 1914-1915 prowadziła badania etnograficzne na Syberii, pragnąc wyjaśnić zagadnienia wspólnoty kulturowej niektórych ludów turańskich. Zajmowała się też etnografią Ewenków i Nieńców. Pewne znaczenie miały również prace antropologiczne i etnograficzne profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Stanisława Poniatowskiego, nad mieszkającymi w Kraju Nadamurskim Niwchami, Goldami i Oroczonami. Nie zostały one jednak zakończone, gdyż kilka tygodni po przybyciu do miejsca przeznaczenia władze car- �'202 Recenzje, przegLądy wydawnictw i cwsopism skie w związku z wybuchem pierwszej wojny światowej poleciły mu opuścić Rosję. Książka Antoniego Kuczyńskiego została opracowana rzetelnie i fachowo. Zebranie i posegregowanie tak wielkiej ilości materiału wymagało wielu lat żmudnego i niezwykle uciążliwego wysiłku. Właściwy dobor skondensowanych wiadomości i ładny styl pisarski sprawiają, że czyta się ją z prawdziwą przyjemnością. Szerokie rzesze społeczeństwa mogą się z niej dowiedzieć o naszym wielkim wkładzie ,v dzieło poznawania tych rozległych obszarow kontynentu azjatyckiego. Ma to szczególne znaczenie dla patriotycznego wychowania naszego młodego pokolenia, które niejednokrotnie jest nieświadome polskiego udziału w bogaceniu skarbnicy nauki światowej. Cenną zaletą recenzowanej pracy jest również urozmaicenie treści 60 ilustracjami oraz 7 mapami, z których najcenniejsza jest mapa cz~'ści guberni jakuckiej sporządzona przez Aleksandra Czekanowskiego. Roman Petr Dinekov, B'lgarski jolkIar. P'rva cast. Vtoro izdanie, KaTczIIIQTCZuk Sofija 1972, ss. 588. Petr Dinekow, akademik, profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany jest również poza granicami swego kraju. Pierwsze prace związane z historią folklorystyki, bułgarskiej ogłosił przed drugą wojną światową. W roku 1959 wydał pierwszą część swej monografii pt. Folklor bułgarski, której drugie wydanie, poprawione i uzupełnione, ukazało siG \V roku j 972. Książka ta zawiera zbiór jego wykładów wygłoszonych na Uniwcr~ytccie Sorijskim. Celem jej, jak zaznacza sam autor, jest "pokazanie bogactwa i pic;kna bułgarskiej poezji ludowej" (s. 5). W omawianym drugim wydaniu monografii opuszczono rozdziały () teatrze i dramacie ludowym, a także niektóre materiały poprzedniego wydania o pieśniach obrzędowych oraz charakterystyce bułgarskiej ballady ludowej, które autor planuje opracować szerzej i włączyć do przygotowywanej przezeń dnlgiej części tej monografii. Praca Dinekowa składa się z 9 rozdziałów. W pierwszym z nich autor omawia zagadnienia ogólne, poruszając zwłaszcza znaczenie folkloru oraz rozwój folklorystyki bułgarskiej (s. 7-78). W drugim kreśli rys historyczny rolklorystyki bułgarskiej (s. 79-167), z uwzględnieniem informacji o początkach jP.j rozwoju w .śrcdniowierzu i o pierwszych zapisach utworów ludowyrh. Ponadto autor dokonuje periodyzacji historii folklorystyki dzieląc ją na trzy okresy: a) od średniowiecza do wyzwolenia kraju (w. XIV-1878 r.), b) lata od 1878 do 9 września 19-14r. i c) okres po 9 września 1944 r. VV rozdziale trzecim (s. 168-214) ilrchaic;.no.~ć, pochodzenie i TOZW()j jolklOTU bułgarskiego znajdujemy wypowiedzi autora o najstarszyrh danych historycznych dotyczących bułgarskiej twórczości ludowej z wieków Vln i IX, Kolejno omawia autor dane pochodzące z X wieku do pierwszej połowy wieku XIV, po ('/.ym prze·· chodzi do okresu obejmującego n połowę XIV w. do XVII w, Do czwartego okresu zalicza XVIII i XIX w., a do piątego - współczesną folklorystykG bułgarską, �Recenzje, przegLqdy",ydawnżctw i j03 czasopism Czwarty rozdział (s. 215-269) zawiera materiały z\viązane z powstawaniem rozwojem folklorystyki. Tu znajdujemy obszerne informacje autora o twórcach i nosicielach utworów ludowych, O powstawaniu wątków i wariantów. Klasyfikacja grup pieśniowych stanowi piąty rózdział pracy (s. 270-281). Rozdział szósty porusza zagadnienia związane z obrzędowymi, ludowymi pieśniami bułgarskimi (s. 282~370). Rozdział siódmy omawia pieśni mityczne, które są ściśle związane ze starą religią słowiańsk<j. Do tego typu utworów zalicza autor te, w których wspomniane są istoty nadprzyrodzone oraz teksty o tematyce związanej z magią i religią chrześcijańską (s. 371-418). O pieśniach obrzędowych i ich podziale na grupy tematyczne mówi rozdział ósmy (s. 419-529). Dinekow zatrzymuje się tu na związkach między pieśniami bohaterskimi a historycznymi, by następnie zająć się pochodzeniem utworów epickich i systematyką wątków cyklów, w których opiewane są czyny bohaterskie postaci historycznych i epickich. Na zakończenie autor zatrzymuje się na poetyce tych utworów. Ostatni rozdział porusza zagadnienia związane z pieśniami historycznymi, które według okresów Dinekow dzieli na trzy grupy: 1) utwory, w których jest mowa o wydarzeniach historycznych XIV-XVIII w. Był to okres walk ludu bułgarskiego przeciwko Turkom. Utwory te ukazują terror władz tureckich oraz cierpienia ludu bułgarskiego i jego m<;żny opór; 2) pieśni poświęcone wallwm narodowowyzwoleńczym wieku XIX oraz 3) grupę nowszych utworów historycznych - do wojen bałkańskich, pierwszej wojny światowej oraz powstałych w okresie międzywojennym i podczas drugiej wojny światowej. Pracę Dinekowa charakteryzuje gruntowna znajomość problematyki. Jakkolwiek praca jest formalistyczna, jednak odbi€'ga od prac badawczych jego poprzedników, którzy główny nacisk kładli na podłoże historyczne, a mniej uwagi poświ<;cali treści utworu, jego roli socjalno-wychowawczej oraz funkcjom artystycznym. Mankamentem monografii Dinekowa może być to, że nie rozpatruje folkloru bułgarskiego na tle porównawczym z sąsiednimi narodami. W związku z tym wiele spraw dotyc7.ących migracji pewnych wspólnych wątków, które mogły odkryć geneologiczne lub typologiczne podobieństwa poszczególnych grup czy motywów folkloru Słowian bałkańskich, nie znajduje należytcj odpowiedzi. Ponadto Dinekow cytuje macedońskie teksty pieśniowe jako bułgarskie i tym wnosi zamieszanie wśród badaczy, którzy słabo znają problematykę folkloru Słowian południowych. Poza tym, wiele wypowiedzi pisarzy bizantyjskich o folklorze Słowian Dineko\v odnosi wyłącznic do bułgarskiej twórczości ludowej, co jest niesłuszne. Do cennych stron monografii niewątpliwie można zaliczyć obiektywny stosunek autora do roli prostego ludu - t\vórcy tego bogatego skarbu kultury duchowej. Dinekow stosuje nowoczesne metody badań folklorystów radzieckich i jest przeciwnikiem reakcyjnych teorii, skostniałych koncepcji i poglądów folklorystów burżuazyjnych. Fakt, że praca ta w ciągu niewielu lat doczekała się drugiego wydania świadczy o jej znaczeniu dla folklorystyki bułgarskiej. Kole Simiczijew �204 Recenzje, Rad XV tembra Kongresa Saveza 1968 godine, Sarajevo przeglądy wydawnictw Ud'ruzenija Folklorista i czasopism Jugoslavije li Jajcu 12-16 se~- 1971, ss. 412. W Jugosławii, która jest kolebką bogatego. oryginalnego i WCląZ Jeszcze żywego folkloru, utarła się po drugiej wojnie światowej piękna tradycja organizowania zjazdów Związku Folklorystów kraju. XV zjazd odbył się w dniach 12-16 września 1968 r. w historycznym mieście Bośni - Jajce. Tu, jak wiadomo, 30 lat temu proklamowano Federacyjną Republikę Jugosławii, w skład której wchodzi 6 związkowych republik. Zjazd otworzył ówczesny przewodniczący Związku Folklorystów .Jugosławii - akademik prof. Cvjetko Rihtman. Wygłoszone i z różnych przyczyn nie wygłoszone referaty zamieszczono w omawianej książce, która pod red, proL C. Rithmana ukazała się w Sarajewie w roku 1971. I tym razem, jak w poprzednich zjazdach, pierwsza część referatów poświęcona była twórczości ludowej ziem, na których zjazd się odbywał (s. 9-88). Część druga obejmuje prace omawiające zagadnienia związane z epiką ludową narodów jugosłowiańskich i sąsiednich ludów bałkańskich (s, 91-244). Na część trzecią składają się referaty poruszające ogólne zagadniena metodologii badań. klasyfikacji i terminologii pieśni i tańców ludowych (s. 247-328). Czwarta część książki zawiera artykuły poświęcone wspólnym i odrębnym cechom instrumentów muzycznych ~arodów bałkańskich i innych krajów (s. 321-389). Materiały zawarte w omawianej książce dają odpowiedż na wiele pytań nurtujących folklorystów, jakkolwiek większość ma charakter informacyjny, bez podania materiałów żródłowych i danych bibliograficznych. Dżjuro Basler daje krótki przegląd dziejów miasta Jajce, które w roku 1396 wchodziło w skład księstwa władcy Splitu Hrvoja Hrvatinica. a V,- połowie w. XV było rezydencją królów Bośni. Omawia on także najciekawsze zabytki architektury tego miasta powstałe na przestrzeni wieków. Do przeszłości miasta Jajce nawiązuje także Hajrudin Curić (s. 13-34). Źarko Ilić zaś zajął się wątkiem pieśni epickiej pt. Vuk Jajcanin (s. 35-40) - jeden z potomków bohatera serbskiej epiki ludowej cyklu kosowskiego -- Vuka Brankovicia. Podkładu tego epickiego wątku autor szuka \'.7 legendach ludowych Bośni i Hercegowiny. Nikola Knezević w sposób zwięzły pisze o twórczości ludowej miasta Jajce. i to począwszy od wieku XV aż do drugiej wojny światowej. Ljuba Simić natomiast omawia bogate tradycje poezji ludowej miasta Jajce i jego okręgu z uwzględnieniem utworów, powstałych podczas drugiej wojny światowej w jednostkach partyzantki jugosławiańskiej (s. 49-59), a do muzyki drobnomieszczańskiej miasta .Jajce nawiązuje artykuł Jasny Hadzisalilović (s. 61-64). Josip Milicević zajmuje się patriarchalną rodziną Medići zamieszkałą w górskiej wiosce Strujice, okręgu Jajce i liczącą 76 osób. Istnienie tego rodzaju rodzin patriarchalnych jest pozostałością Prasłowian i nawet dziś nie należy do rzadkości wśród Słowian południowych, na początku naszego wieku było zjawiskiem powszechnym w Jugosławii. Na terenach np. trzech części Macedonii przed drugą \\'o,iną światową istniało sporo takich rodzin. Dzięki takim właśnie wspólnotom rodów zachowało się wiele dawnych tradycji ludowych, obrzędów i pieśni. W .Jugosławii rodziny tego typu zostały podzielone na podstawie uchwały rządu z roku 1957. Jednak mimo to i nadal istnieją rodziny patriarchalne, czego świadectwem jest właśnie rodzina omawiana, założona jeszcze w roku 1800 przez żebraka imieniem Medo, skąd i nazwa: Medići. Josip Milicević wymienia podział i rodzaj prac wykonywanych przez członków omawianej rodziny zaznaczając, iż charakterystyczną �Hecenzje, przegtqr1y u;yr1l1wnictw i czasopism 205 cechą tych wieloczłonkowskich rodzin jest wzajemne poszanowanie oraz poczucie wspólnoty, pilnie przestrzegane przez wszystkich. Głową rodzin patriarchalnych jest ojciec, lub starszy brat, który dokonuje podziału pracy, jest "kasjerem" i reprezentuje sprawy rodzinnc wobec społeczeństwa i władz państwowych. Jelena Dopudja pisze o tańcach ludowych okolic Jajce, i to zarówno środowiska mieszczańskiego, jak też i chłopskiego. Tańce te bazują na starych tradycjach i po dziś dzień zachowały swoje cechy narodowe wśród ludności serbskiej oraz chorwackiej. Zabawy ludowe okręgu Jajce są natomiast przedmiotem rozważań Milicy Obradović (s. 83-88). Autorka zaznacza, iż zabawy Serbów i Chorwatów zamieszkałych na tych terenach niewiele się różnią od zabaw ludowych pozostałych terenów Bośni i Hercegowiny. Do najciekawszych prac części drugiej należy artykuł Emilii Comi~el, która pisze o tradycyjnych formach rumuńskiej pieśni epickiej. Nawiązuje ona co prawda i do innych gatunków poezji ustnej - utworów obrzędowych i kalendarzowych, lecz główny nacisk kładzie na pieśni epickie, które wykonywane są na weselach, w okresie świąt itp. przez wiejskich grajków, rzadziej zaś przez kobiety. Autorka podaje, że wykonywaniu utworów ludowych o treści bohaterskiej towarzyszy orkiestra ludowa składająca się ze skrzypiec i kobzy, skrzypiec i bębna, lub dwóch skrzypiec albo też skrzypiec i gitary, bądź też skrzypiec, kobzy, kontrabasu itd. W południowo-zachodniej części kraju natomiast używany jest instrument muzyczny tzw. "faraf" (rodzaj klarnetu) oraz "ut" (torogato). Z wypowiedzi Comi~el wynika, iż gęślc, znany powszechnie instrument muzyczny w Serbii i Czarnogórze, nie są używane przez rumuńskich śpiewaków ludO\vych. W rumuńskiej epice ludowej występują inne postacie niż w eposie Słowian południowych. Utwory rumuńskie kompozycyjnie są inaczej zbudowane niż utwory Słowian bałkańskich. Jedynie w pieśniach hajduckich Rumunów można znaleźć sporo motywów podobnych do tych, jakie występują u Słowian zadunajskich, w dumach ukraińskich oraz w greckich utworach o "zbójach" i "hajdukach" (armatoli oraz kleftes). Jakkolwiek autorka nie rozpatruje rumuńskich utworów epickich na tle porównawczym epiki ludowej sąsiednich narodów, jednak i te informacje są cenne dla prac porównawczych, szczeg()lnie dotyczących poezji ustnej Słowian i ich sąsiadów. Także artykuł Elisabety Moldoveanu-Nestor został poświęcony aspektom charakterystycznym dla rumuńskiej epiki ludowej (s. 203-211). Natomiast Ghizela Suliteanu pisze o ccchach muzycznych znanej ballady rumuńskiej "Mesterui Manole" (s. 213-228). Cvjetko Rihtman pisze o tradycyjnych sposobach wykonywania pieśni epickich w Rośni i Hcrccgowinie. Podaje on, że gęśl jest nadal popularnym instumentem na ziemiach tcj republiki jugosłowiańskiej i że większość mężczyzn, np. w Glasinek, umie śpiewać pieśni epickie grając na gęśli. W Bośni i Hercegowinie można spotkać także kobiety gęślarki, lecz grają one jedynie w kręgu najbliższych. Z Hercegowiny, jak wiadomo, pochodzi większość utworów epickich zebranych przez Vuka Stef. Karadźicia. Tradycja ta jest tu i nadal żywa. Utwory epickie wykonywane są zazwyczaj w przededniu świąt lub w zimie, kiedy w jakimś domu zbierają się najbardziej utalentowani śpiewacy i popijając gorzałkę śpiewają grając na gęślach przez całą noc. Na ziemiach Bośni i Hercegowiny pieśń epicką można usłyszeć śpiewaną i przez osoby tańczące. Tym razem jednak bez akompaniamentu gęśli. Rihtman slusznie podkreśla rolę epiki ludowej w życiu ludu. Tak jak w innych regionach .Jugosławii i tu funkcja pieśni epickiej jest przede wszystkim wychowawcza. Poucza ona młodych o wzorach osobowych, sławi bohaterów ludowych i jest dla nich inspiratorcm do czynów bohaterskich oraz bawi. I tu, jak w Serbii, �20(i Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Macedonii, Chorwacji i Czarnogórze pieśń epicka nie ma żadnego związku z magią. Autor podaje nuty pieśni epickich i omawia ich melodie. Pieśniom epickim z okręgu Aleksinac poświęca swój artykuł pracownik naukowy Serbskiej Akademii Nauk, Dragoslav Antonijević. Nie przypadkowo wybrał on ten region, leżący w południowej Serbii i obejmujący teren wzdłuż rzeki Morawa okręgów Leskowac i Vranje. Ziemie te z dawnych jeszcze czasów były skupiskiem migracyjnym, przyjeżdżali tu chłopi z Kosowa, ze wschodniej Serbii oraz z Macedonii. W ten sposób następowała wymiana dóbr kultury duchowej między przyjezdnymi a tubylcami. Autor nie nawiązuje jednak do tego zagadnienia, a ogranicza się jedynie do przedstawienia najwybitniejszych żyjących gęślarzy tego regionu i do sposobu wykonywania przez nich utworów epickich. Do archaicznych sposobów wykonania pieśni epickich w tym okręgu Antonijewić zalicza tzw. opowiadanie recitativo. Przeważnie wykonawcami tego typu są starsze kobiety, które kładą główny nacisk na treść utworu. Ante Nazor z kolei pisze o pieśniach epickich okręgu Poljica, graniczącym ze Splitem, Sinjem i Omiszem (s. 111-124). Poza wspólnymi postaciami epickimi opiewanymi i przez pozostałych Słowian bałkańskich (Królewicz Marko, Chory Dojczin, bohaterowie boju na Kosowym Polu itd.) lud tych terenów opiewa wielu lokalnych bohaterów, którzy wyróżnili się w walkach narodowowyzwoleńczych przeciwko Turkom i są nieznani pozostałym Jugosłowianom. Pieśń epicka była tu śpiewana masowo aż do drugiej wojny światowej. Autor przeprowadził badania terenowe po wojnie i odkrył wielu utalentowanych śpiewaków, którzy znają stare wątki, Do układają także nowe utwory. Wśród śpiewaków są również kobiety, które pieśni epickie recytują. Epice ludowej poszczególnych terenów lub śpiewakom poświęcili swe artykuły Milan Bodiroga (s. 125-129), Milos A. Slijepcević (s. 131-133), Mira Sertić (s. 135138), akademik Dusan Nedeljković (s. 139-142) oraz Radoslav Medenica (s. 149-160). Alija Nametak zaś pisze o interpretacji ludowych pieśni epickich wśród repatrian. tów z Bośni i Hercegowiny w Turcji (s. 143-147), którzy ze starej ojczyzny przynieśli bogaty repertuar twórczości ludu muzułmańskiego. Artykuł prof. dra Tvrtki Cubelicia z Zagrzebia (s. 161-196) porusza ciekawe zagadnienia teoretyczno-metodologiczne. Autor dokonuje analizy sposobu wykonywania pieśni epickich, omawia poczet śpiewaków ludowych, funkcję pieśni epickiej, sprawy poetyki, stylistyki i wersyfikacji oraz instrumenty muzyczne używane przy wykonywaniu epickich tekstów pieśniowych. Jest to jedyna pełna praca dająca w sposób wnikliwy szereg odpowiedzi na nurtujące badaczy zagadnienia. Problemy serbo-chorwackiej oraz węgierskiej pieśni ludowej są ujęte w pracy Magdaleny Andjelić (s. 229-238). Jest to dość ciekawa problematyka, gdyż kontakty tych ludów datują się od dawna i odbiły się także na ich folklorze. Ahmed Abdul Muti Higazia z Kairu podaje informacje o bogatych tradycjach epickich Egiptu (s. 239-242), a Tiberiu Alexandru omawia pieśni epickie Egipcjan (s. 243-244). Z artykułów części trzeciej warto wspomnieć pracę dyrektora Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Blaże Ristovskiego, który dokonuje klasyfikacji macedońskich pieśni ludowych poświęconych walkom przeciwko ciemiężycielom (s. 251-256). Problem ten był co prawda poruszany przez zbieraczy i badaczy macedońskich ludowych pieśni bohaterskich, lecz zawsze podział ich był niepełny. Ristovski dzieli utwory te na trzy zasadnicze grupy tematyczne: 1) pieśni opiewające czyny bohaterskie różnych postaci feudalnych, 2) pieśni hajduckie i 3) rewolucyjne. Te ostatnie z kolei dzieli na pięć podgrup: a) utwory poprzedzające powstanie ilin- �Rccen=je, przeg!'ldy wydawnictw 207 i czasopism deńskie (2. VIII. 190:3 r.), b) ilindeńskie (obejmujące lata 1893-1908), c) poilindeńskie, d) utwory rewolucyjne opiewające walki ludu macedońskiego w okresie międzywojennym (1918-1941) i e) pieśni partyzanckie powstałe w latach 1941-1944). Profesor Uniwersytetu Skopskiego, Cvetana OrgandZijewa, poświęca swój artykuł terminologii i klasyfikacji pieśni religijno-legendarnych Słowian południowych (s. 265-278), bazując na bogatej literaturze fachowej badaczy serbskich, chorwackich, rosyjskich, macedońskich i bułgarskich. Milijana Radovanović porusza zagadnienia związane z metodologią i klasyfikacją, zawarte w serii wyd. Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności "Srpski Etnogra[ski Zbornik", założonej przez znanego uczonego serbskiego, Stojana Novakovicia, w roku 1892 (s. 279-285). Z artykułów części IV warto wymienić pracę K. A. Bertkova z Leningradu O instrumentach muzycznych, jako zabytkach historyczno-kulturowych więzi narodów (s. 321-326). Autor omawia instrumenty muzyczne narodów Związku Radzieckiego. Rumun Teberiu Alexandru natomiast rozpatruje ten problem na szerszym tle porównawczym omawiając instrumenty muzyczne Egiptu i krajów bałkańskich (s. 327-340). O instrumentach muzycznych piszą także dwaj muzykolodzy z Macedonii - Aleksandar Linin o kobzach macedońskich (s. 347-354), a nieżyjący już Vasil Hadiimanov o czterostrunowym instrumencie muzycznym "karaduzen" (s. 383389). O dudach Biłogory pisze Zvonko Lovrencević (s. 361-370), o archaicznym instrumencie słoweńskim "nunalca" informuje Radoslav Hrovatin, a glinianyn. instrumentom muzycznym "begee", które są szeroko rozpowszechnione na terenach Wojwodiny, Słowenii i Chorwacji poświęca swój artykuł Slobodan Zecević (s. 377-382). Oczywiście nie sposób w krótkiej recenzji omówić szerzej wszystkie zawarte w tej książce prace i problemy. Należy podkreślić, że opublikowane prace pomogą zapoznać się z bogatym folklorem ludów jugosłowiańskich i jego związkami z sąsiednimi narodami. Artykuły zawarte w omawianej książce wydrukowano w językach: serbochorwackim, słoweńskim, macedońskim, rosyjskim, czeskim, słowackim, francuskim oraz niemieckim. Kole Russkij Simiczijew t. 13, Russkaja narodnaja proza. Pod red. S. N. Azbeleva. InstyRosyjskiej (Dom Puszkina) AN ZSRR, Leningrad 1972, ss. 316. Folklor, tut Literatury Tom 13 "Russkogo Folkłora" został poświęcony niektórym gatunkom ludowej prozy rosyjskiej. Jak stwierdza na wstępie redaktor tomu, prof. S. Azbelev, zainteresowanie prozą ludową staje się obecnie coraz bardziej powszechne w folklorystyce radzieckiej i światowej i to nie tylko w odniesieniu do bajki, którą bada się od dość dawna konsekwentnie, lecz także do podań, legend, powieści wierzeniowych, przysłów, zagadek i innych rodzajów, dotychczas traktowanych w badaniach marginalnie. Właśnie zagadnienia tej prozy, tzw. prozy niebajkowej, podejmują autorzy pisma. Odzwierciedlają oni zarazem aktualny stan badań w tej dziedzinie w Związku Radzieckim i po części za granicą. Omawia się więc w tomie prawie �208 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wszystkie problemy badawcze związane z prozą niebajkową, od podstawowych począwszy, jak systematyka i klasyfikacja utworów, po szczegółowsze, jak ich źródła i naturalne środowisko, w którym źyją, struktury i formy, tematyczne zróżnicowania i odmienności chronologiczno-przestrzenne, związki z literaturą pisaną i in. Omówieniu tych problemów poświęcono aż 15 artykułów i studiów. Wprowadzeniem niejako do złożonej problematyki jest studium V. P. Anikina pt. Twórczość artystyczna w prozie niebajkowej. (Ogólne ustawienie problemu), w którym autor analizuje główne cechy utworów prozaicznych oraz porządkuje kryteria pojęć poszczególnych gatunków prozy - podań, legend, baśni, klechd, do których dane utwory bywają zaliczane. Przynależność danego utworu prozy ustnej do jednej z form twórczości ludowej ustala się i powinno się ustalać według rozpoznanego w utworze ładunku świadomości twórcy w sferze: artystycznej, przyrodniczo-socjologicznej i religijnej. Wszystkie rodzaje bajek np. należą do dziedziny twórczości artystycznej. Z kolei J. M. Kolesnickaja omawia Rosyjskie podania i legendy w publikacjach z lat 1860-1870 (mowa o publikacjach rosyjskich). Jak się okazuje, w tym dziesięcioleciu opublikowano bardzo wiele utworów w czasopismach moskiewskich, leningradzkich i prowincjonalnych. Ich analiza pozwala autorce stwierdzić istnienie grup tematycznych, odpowiadających widocznie zainteresowaniom czytelników, a zwłaszcza istnienie tematu z najstarszych podań o walce tubylców z wielkoludami bez określonego pochodzenia i walkach wielkoludów między sobą, jak też tematu z podań historycznych o panach, zawierających wiele wspomnień o walce ludu z interwencją polsko-litewską i szwedzką w XVII-XIX w. Autorka wskazuje na historyczno-przestrzenne zróżnicowanie charakteru opowiadań oraz zmienność stopnia powszechności ich występowania w północnej części Rosji w tym okresie. J. L Smirnov, Podanie o Rachcie Ragnozerskim (AA*967) wedŁug nowych danych, analizuje 36 nowych zapisów znanego opowiadania, zebranych w ostatnich latach w okolicach jez. Onega oraz w miejscowości Pudoga. Cechy zanotowanych wariantów pozwalają wyodrębnić 5 odmiennych wersji podania. Na ich podstawie autor wnioskuje, że rosyjskie ujęcia rozwinęły się z form przejętych w spadku po wcześniej osiadłej tu ludności; ich zróżnicowanie wskazuje ponadto, że obszar ten zamieszkiwały w przeszłości rozmaite grupy etniczne. N. I. Savuskina, Legenda o mieście Kitez w zapisach dawnych i nowszych, mówi o inwentarzu i stanie zapisów tej legendy w ostatnim stuleciu. Autorka przedstawia liczne warianty obrazu legendarnego miasta, w których dostrzega się elementy wskazujące na jego istnienie. Legenda niewątpliwie wiąże się z cudownym znaczeniem i kultem religijnym jeziora Świętojar; kompleks motywów ją tworzących nie jest jednak jednolity, poszczególne elementy bowiem przeszły ewolucję powodując rozpad dawnej formy; na plan pierwszy wystąpiły idee historyczno-patriotyczne odsuwające w przeszłość cuda i wizje religijne, przy czym została podważona wiarygodność istnienia miasta. Podstawą tworzących się nowych opowiadań jest pochodzenie samego jeziora oraz jego naturalne właściwości. S. N. Azbelev pisze na temat Opowieści o pomocy mieszkańców NowgoTodu Dymitrowi Dońskiemu, udzielonej w 1380 r. na Kulikowym Polu (u ujścia rz. Niepriadwy do Donu) w bitwie z Tatarami, czym przyczynili się oni do zwycięstwa księcia Dymitra. Obecnie bada się różne wersje opowieści o tym wydarzeniu w aspekcie ich wzajemnego stosunku genetycznego. Szereg opisów zawierają rękopisy średniowieczne; najstarsze ujęcie pochodzi z odpisu rękopisu z XV wieku. Wbrew wątpliwościom historyków, średniowieczne źródła stwierdzają, że opowiadanie opiera się na faktach autentycznych, które stopniowo uległy swobodnej interpretacji �Recell::je. pr:egtąciy u;ydau;nictu; i c:llsopism :·.\'ur<:ów, Z ustnego repertuaru opowiadanie to znikło zupełnie po utracie znaczenia No',';gorodu i po ukazaniu się drukiem utworu pt, Opowiadanie o bitwie pod Mamajem, A. F. Nekrylova, Podania j. l, dotyka i legendy odzwierciedlające wydarzenia wojenne bardzo obszernego i interesującego tematu. Jak wiadomo, {:poka Piotra I znajduje w folklorzc rosyjskim, a także w twórc;:ości innych narodó",. 'Jardw bogate odzwierciedlenie. W swym studium autorka omawia jedynie ,zqść utworów pochodzących z końca XVII i początku XVIII wieku. Są to przeważnie podania i legendy, niekiedy bajki lub opowiadania naocznych świadków, prj,i2dajace charakter informacji. Analiza przejrzanego materiału pozwoliła autorce "',"YS:1UĆ wniosek dość nieoczekiwany, iż stosunek ludu do \\'ojny, do wroga, do ::jEtarr1ych rdorm Piotra I, do cara, był mocno zróżnicowany. Wynikało to z wielu f::rzyczyn, zarówno z charaktcru pełnej sprzeczności epoki, jak też z osobowości ba:,arzy. ich sytuacji itp. M. P. C:crednikova w artykule pl. O źródŁach legendy N. S. Leskova "Kugiarz ?a Infaton" dO',\'odzi, iż w legendzie tej (1887) Leskov - znany pisarz rosyjski v."ykorzystal motywy z legcnd ludo\vych, lecz w przeciwieństwie do legend o chrześcijańskich świętych, o męczeństwie (zapożyczenia z Prologu), apoteozuje życic. Przeróbki tego rodzaju prozy ludowej były napiętnowane przez Kościół. Leskov w obawie przed gnie\\'em Synodu nie podal głównego żródła legendy, tj. Rosyjgk ich legend l./ldOlcych Afanasjewa . .-\. V, Gon('arova, Opowiadania ustne z okresu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, dokonuje analizy treści i form opowiadań ustnych o wojnie, zapisanych w okolicy Kalip.ina \\' latach 1947-1949 i 1965-1969. Autorka przy pomocy porównania opowiadar: 7. ~aterialem żródłowym (dokumentami, dziennikami, meldunkami prasowymi ,t p, \ ustala związek między faktami i przekazami oraz ustnymi opowiadaniami. Z ~eguły fakty ~tanowia jądro opowiadań, osnowę tworzy lud. L. G. Barag \\. Ustnych opowiadaniach ludowych zanotowanych w ostatnici] ia!ach zajmuje ,;iq warunkami, w których powstają współczesne opowiadania. Jak :wier-azL istotny jest wybór faktów i innych elementów opowiadania przez interpretatora \\' okreslonym środowisku i czasie. Wówczas na podstawie rzeczywistych :'ak :i),,\- wziętych z życia, pod wpływem dopowiedzeń i wzbogacania treści nowymi ::-.()ty\':ami, niektóre improwizacje przeobrażają się w bajki czy anegdoty. A. Tudorovskaja, O strukturze bajki magicznej, omawia metody badawcze '..;. J. ?roppa \'." jego Morfologii bajki. Uważa, iż schemat kompozycyjny bajki ProplOa .:e:-t zbyt formalny. prowadzi do zbyt ogólnej klasyfikacji utworów. Proponuje badanie struktury bajki magicznej w innej kolejności, wychodząc od konfliktu gł,·j'snego. gdyż \\'ó\vczas wszystkie pozostałe kwestie dadzą się odnieść do rozwoju , p~zebic-gu konl"liktu głóvvnego, Temat bajki składa się wobec tego z 8 epizodów lA-Hl. od \I'prowadzenia przygotowującego do konfliktu i wkroczenia magicznej ;ily, po :·O/~trzygniqcie konfliktu i omówienie losu dalszych postaci. Autorka podnosi '.\'ażność· dokładnej delinicji struktury bajki magicznej w analizie porównawczej ·.qtków baji-::o\\'ych pod względem zwłaszcza ich właściwości narodowych i histo~'::cznlgo roz\\"oju. :\, :\1. Vecicrnikova w artykule pl. Kontam.inacja jako metoda twórcza W bajce nwui("~lleJ mzpatrujc z kolei zagadnicnic szerzej występujące w folklorze, miano"'."icie \\artości artystyczne zlączenia i twórczcgo przetworzenia różnych tematów prze;, opowiadacza. Adorka zwraca przede wszystkim uwagę na fakt zasadniczy, ~e opo\\'iadacz - jak to znamy z praktyki badawczej - stara się dać wyraz wobec ..~~c:r,auy :":.t'jej .,;ztuce narratorskiej, wyróżnić się. Usiłuje więc urozmaicić prze: ~kres1L Piotra �210 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism jęty zasób materiału opowiadaniowego i wzbogacić go, zbliżyć do życia swego środowiska poprzez twórcze wykorzystanie autentycznych wydarzeń. Kontaminacja nast~puje zatem na podstawie pokrewieństwa tematycznego. Powstałe \\. ten sposób utwory, gdy trafią do gustu słuchaczy, są lubiane i pozostają długo \y repertuarzE: w postaci mało zmienianej. Przykładowo autorka przedstawia kontaminacje dwóch tematów: AA 300 i B + 301A. V. V. Mitrofanova, Bajka ludowa o Jerszy i opowieść rękopi.~miennu o .JerSZjl Jerszowiczu. Artykuł ma na celu ukazanie różnic między literackimi i ustnym; przekazami bajki (w literaturze staroruskiej znane są 4 ujęcia). Przekazy nie zgadzają się, powstają nowe ujęcia o własnych cechach, \\ których jednak stale widoczny jest związek z opowiadaniem zachowanym w rękopisie. Zilane pismo "Lubok", wychodzące w Rosji od XVII wieku (zawierało teksty i ilustracje), pośredniczyło w kształtowaniu się przekazu ustnego, nie spełniły natomiast lej roli tanie książki dla ludu wydawane w drugiej połowie XIX wieku, \\" których bajka o Jerszy była wielokrotnie publikowana. A. I. Lazarev, Bajki w środowisku górniczo-hutniczym Uralu. Autor pisze o bajkach z połowy XIX wieku powstałych wśród górników i hutników. Są lO tradycyjne bajki ze wsi. Widać w nich wpływ warunkó\'\' życia codziennego, lecz mimo to istotne cechy typowe dla utworów wiejskich nie zanikły. Wśród nO\\'szych zapisów, m. in. z okresu Rewolucji Październikowej (np. opowiadania a mistrzach górniczych powstałe w oparciu o bajki tradycyjne), wiele reprezentuje samodzielną twórczość opowiadaczy i moźna je tylko warunkowo zaliczyć do bajek. Z. I. Vlasova, Badanie poetyki ustnych zamawiań, zajmuje się formułą magiczną zamawiań i zaklęć, które z reguły istnieją jako przekazy ustne. bez wprOW3dzającej formuły modlitewnej, jak to ma miejsce w przekazach pisanych. Vsln2 przekazy o treści epickiej zawierają motywy i formuły tradycyjne. tekst bywa zrytmizowany, najczęściej wierszowany. Wskazują one na ścisły związek z innymi rodzajami folkloru, często np. zachowując formę i zwroty pieśni lirycznej, obrazowe zwroty byliny, podobieństwo do zagadki lub przysłowia. Z czasem wiele zaklęć i zamawiań (np. przeciwko urolwm i czarom) stało się zwrotami używanymi potocznie lub weszło do folkloru dziecięcego. D. I. Raskin omawia Przysłowia rosyjskie jako odzwierciedlenie rozwoju ideologii chłopskiej. Autorowi chodzi o ukazanie na przykładzie mądrości zawartej w przysłowiach stopniowo rozwijającej się świadomości społecznej chłopa. Z analizy przejrzanego materiału z wieków XVII-XIX wynika, iż w starych przysłowiach znajduje: się jeszcze dość abstrakcyjne przedstawianie ideologii chłopskiej i stosunków społecznych, np. Iorm ucisku feudalnego (bezosobowe przeciwstawianie biednych bogatym). Znaczny rozwój ideologiczny chłopstwa rosyjskiego nastąpił w czasie wojen chłopskich w wiekach XVII-XVIII, co znalazło swój wyraz w przysłowiach w XVIII i XIX w., w których widać juź wyraźny, często personalnie określon\' antagonizm między uciskanymi panami. Artykuł wnosi cenne spostrzeżenia w dziedzinie, którą u nas objął swymi badaniami J. Krzyżanowski. Pozostałą część tomu wypełniają: komunikaty i notatki V. B. Vilinbachova. A. A. Krupp, T. J. Tumilevica, L. N. Gridnevej, M. A. Łobanova, V. V. Mitrofanovej. Z. L Vlasovej i V. V. Korguzalova na temat badań folklorystycznych; wspomnienia i biografie okolicznościowe T. M. Akimovej, A. M. Astachovej, P. N. Berkova. A. V. Pozdnejeva i V. J. Proppa; materiały kronikarskie i recenzje oraz - jak zwykle wybór najważniejszych pozycji literatury radzieckiej z lat ]966-! 969 dokonany stosownie do tematu książki przez wytrawną specjalistkę. M. J. i'vIele. i'vledard Turko �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 211 Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, ss. 394. Trzeci z kolei tom Studiów folklorystycznych pt. Z zagadnień twórczości ludodziewiętnaście artykułów o różnym zakroju: od rozpraw syntetycznych, powstałych w wyniku długoletnich badań i prezentujących sprecyzowane stanowisko teoretyczno-metodologiczne autora, do komunikatów relacjonujących lub tylko sygnalizujących niektóre zagadnienia twórczości ludowej. Część prac to referaty wygłoszone na ogólnopolskiej konferencji naukowej, poświęconej badaniom nad współczesnym folklorem polskim, zorganizowanej w Warszawie w dniach 13 i 14 XI 1970 r. przez Pracownię Literatury Ludowej IBL. Tematyka warszawskiego zjazdu koncentrowała się wokół trzech zasadniczych problemów: 1) folklor w polskiej literaturze i sztuce dawnej i współczesnej; 2) mechanizm i kierunki przeobrażeń i zmian we współczesnym folklorze polskim; 3) przegląd i ocena powojennego dorobku folklorystyki polskiej. Pozostałe prace zamieszczone w książce bądź powstały z inspiracji konferencji, bądż też napisane zostały wcześniej lub później z innej okazji, ale wiąźą się z jej tematyką. Przedstawiają w nich autorzy analizy lub omówienia źródeł i materiałów do dziejów folklorystyki, wybranych zagadnień lwórczości ludowej, m. in. wersyfikacji pieśni, repertuaru niektórych środowisk czy grup zawodowych, pewnych metodologicznych aspektów badań nad folklorem. Wzajemnym związkom i infiltracjom folkloru, literatury i sztuki poświęconych jest pięć prac; K. Wyki, Inspiracje folklorystyczne w sztuce polskiej na przykładzie twórczości Jacka Malczewskiego; L. Ligęzy, Folklor we współczesnej poezji polskiej; J. Krzyżanowskiego, "Dialog częstochowski"; B. Krzyżaniak, Pogłosy "Symfonii anielskich" w repertuarze ludowym i T. Kłaka, Józef Czechowicz a folklor. K. Wyka, charakteryzując trojaką formę inspiracji ludowej w historii malarstwa polskiego (temat ludowy, inspiracja folklorystyczna, nastawienie na sztukę ludową), analizuje twórczość Malczewskiego pod kątem jej genetycznych i strukturalnych związków z folklorem. Wykazuje, że przejęcie inspiracji folklorystycznej sprzęgało się w sposób naturalny z filozofią życia twórcy Rusałek i Janka muzykanta, a także z jego wyobraźnią malarską, wspierającą się na problematyce mitów i arche·· typów. O oryginalności folkloryzmu Malczewskiego decyduje według autora z jednej strony związek jego twórczości z romantyczną tradycją mitu ludowego, z drugiej zaś ekspresywno-symboliczna koncepcja wykorzystywania struktur folklorystycznych. Praca Wyki jest pierwszą naukową próbą interpretacji zagadnienia folkloryzmu nie tylko w twórczości Malczewskiego, ale i w malarstwie polskim w ogóle. Zawarte w niej teoretyczne uogólnienia mają walor nowatorski tym bardziej, że brak dotąd opracowania naukowego, poświęconego ludowości w plastyce. Lidia Ligęza rozważa na przykładzie twórczości trzech wybitnych i reprezentatywnych poetów (T. Nowak, J. B. Ożóg, J. Harasymowicz) problem żródeł ludowych we współczesnej poezji. Wspólne potraktowanie w interpretacji tak odmiennych indywidualności poetyckich uzasadnia autorka identycznym spojrzeniem na kulturę ludową w połączeniu z prakulturą ludzką i naturą, tym samym stosunkiem do folkloru, jako źródła dla własnego świata i wizji poetyckiej, oraz przeświadczeniem, że rzeczywistości związanej z ludem nie da się kreować bez uwzględnienia dorobku kultury przez ten lud tworzonej. W oparciu o szczegółową analizę różnych u każdego z poetów form wcielenia i przetworzenia inspiracji folklorystycznej dokumentuje wnikliwie wspólny im cel ideowo-artystyczny: docieranie do głębszych pokładów kultury ludowej, do przyczyn nośności i świeżości tych pokładów wysiłkiem własnej wyobraźni. Rozpatrywanie poezji omawianych poetów, jako świadomej kontynuacji bezimiennej twórczości ludowej, odsłania znamienne i ważne wej zawiera �212 Recenzje, przeglądy wydnwnżctw ż czasopism dla badań nad folkloryzmem zjawisko: nową XX-wieczną lączność kultury ludowej z kulturą elitarną. Artykul J. Krzyżanowskiego poświęcony jest rozważaniom genetycznym nad źródłami i charakterem artystycznym średniowiecznego misterium pl. Historyjrz o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim przez księdza Mikolaja z Wilkoll.:iecka, zwanego "dialogiem częstochowskim". Autor wyjaśnia związki utworu ze starą ogólnoeuropejską tradycją widowisk pasyjnych oraz z rodzimą polską tradycją misteryjną i pieśniową, określając na tle tej ostatniej pochodzenie i charakter pier· wiastków ludowych w dialogu. B. Krzyżaniak porusza zagadnienie żyv,;otności pieśni kolędowej w polskiej tradycji ludowej i dokumentuje je szczegółowo na przykładzie XVII-wiecznego zbioru kolęd Jana Żabczyca pL Symfonie anielskie, a T. Kłak omawia związki biografii poetyckiej i twórczości J. Czechowicza z folklorem i analizuje różne formy wykorzystania i przetworzenia inspiracji folklorystycznej w jego dorobku. Drugi wyodrębniający się tematycznie dział tworzą prace D. Simonides (Wspólczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludowych), J. Ligęzy (Awans opo· wieści wspomnieniowych) i B. Linette'a (O folklorze ziem zachodnich na przykladzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej). Ich autorzy zajmują się procesami zachodzącymi we współczesnym folklorze polskim. D. Simonides rozpatruje mechanizm życia nowszych opowieści ludowych, ich przemiany i kierunki tych przeobrażeń. Opisuje typowe modyfikacje w obrębie tekstów tradycyjnych i charakterystyczne cechy Dpowiadań nowych. Wyniki wieloletnich konstruktywnych badań autorki nad tą problematyką, demonstrowane zresztą niejednokrotnie w publikacjach ostatnich lat, uzasadniają i tu w pełni tezę, że tradycja i nowoczesność, choć pozornie stanowią pojęcia opozycyjne, mogą harmonijnie współistnieć w twórczości ludowej jako ogniwa jednego ciągu kulturowego. J. Ligęza zajmuje się w swym studium opowieściami wspomnieniowymi, gatunkiem popularnym dziś w terenie, a pomijanym dawniej przez zbieraczy, dziC;ki któremu można mówić o poza tradycyjnym dorobku współczesnej literatury ustnej środowisk ludzi pracy fizycznej. Autor widzi w procesie fabularyzacji wspomnień źródło dopływu nowych opowieści, a w dalszych stadiach przekazu możliwość formowania się nowych, tradycyjnych utworów. Przedmiotem pracy B. Linette'a jest syntetyczne omówienie prawidłowości rządzących folklorem ziem zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Autor analizuje złożoną i specyficzną rzeczywistość społeczno-kulturową terenów nieautochtonicznych, określa warunki, w jakich kształtowal się i kształtuje w wyniku stopniowej integracji kulturowej folklor ludności osadniczej i charakteryzuje występujące w nim szczególne cechy strukturalne i formalne. Ich zespół, wspólnota procesu folklor otwór czego i funkcji poszczególnych elementów folkloru stanowią według autora istotne wyznaczniki identyfikujące to heterogeniczne i niepo~·tarzalne zjawisko etnograficzne. Rozprawa ma charakter teoretyczny i jest przykładem konsekwentnej realizacji me~ody funkcjonalnej w badaniach etnograficznych. Przeglądowi i ocenie wyników powojennych badań nad folklorem, ukazaniu głównych linii rozwojowych edytorstwa współczesnego na tle dorobku wydawniczego "rzeczy ludowych" oraz omówieniu tendencji, warunków i rezultatów badań nad folklorem w ostatnim ćwierćwieczu poświęcone są artykuły H. Kapełuś, () wydawaniu tekstów ludowych w Polsce i R. Górskiego, O badaniu folkloru w ostatnim <'wierćwieczu. Podsumowania te pozwalają raz jeszcze na sformułowanie i przypomnienie uświadamianych już niejednokrotnie ważkich postulatów badawczych, takich jak m. in. potrzeba zwrócenia większej uwagi na refleksję teoretyczno-mcto- �Recenzje, przeglądy wydawnictw; 213 c:asopżsm dologiczną i prace porównawcze, których niedostatek wobec przewagi badań historyczno-folklorystycznych jest wyraźny, konieczność większego zainteresowania się folklorem miejskim oraz sporządzenia bibliografii folklorystyki polskiej. Tematycznie wiąże się z tymi artykułami komunikat M. Okęckiej-Bromkowej o dorobku rozglośp.i Polskiego Radia w Olsztynie w zakresie gromadzenia i popularyzacji folkloru. Pozostałe zamieszczone w książce artykuły przynoszą cenne materiały i przyuynki do dziejów folklorystyki i metodologii badań nad folklorem. K. Hławiczka \V pracy Muzyka ludowa Sląska Cieszyńskiego dokonuje przeglądu żródeł i zapisów pieśni i tańców ludowych tego regionu w ich historycznym rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem strony muzycznej. A. Kisielewska (Kolędy z pogranicza polsko-ukraińskiego) publikuje i omawia kilkanaście pieśni apokryficznych i kolęd świeckich, zanotowanych w r. 1970 w okolicy Sanoka. P. Świerc poświęca swoje studium Z badań nad budową wiersza opolskiej pieśni ludowej zagadnieniom wersyfikacji i w oparciu o analizę źródlową opisuje typowe rodzaje wierszy występujących w opolskich pieśniach. Niebadanym dotąd repertuarem pieśniowym wyodrębnionego środowiska czy grupy zawodowej zajmują się A. Skrukwa (piosenki turystyczne) i D. Czubala (Ludowe piosenki garncarzy). Przyczynki do historii folklorystyki stanowią artykuły M. Tarki, Izydor Koperi D. Pawlak, Odbiorcy dziel Kolberga. Wreszcie D. Kadłubiec w pracy Niektóre aspekty socjologiczne badań nad jolklorem porusza zagadnienie nieodzowności analizy socjologicznej w badaniach nad twórczością ludową, a tym samym wysuwa określone sugestie metodologiczne. W sumie więc trzeci tom Studiów jolklorystycznych prezer:tuje, podobnie jak tomy poprzednie, przegląd możliwości i wyników badań poszczególnych ośrodków w kraju, podejmuje zagadnienia dotychczas mało lub wcale nie opracowane, dzięki czemu umożliwia orientację w aktualnym stanie badań nad twórczością ludową. nicki jako jolklorysta Elżbieta Ludowość dawniej J. Krzyżanowskiego. i dziś. Studia jolklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Millerowa Pod redakcją R. Górskiego 1973. ss. 291. • Profil czwartego tomu Studiów jolklorystycznych (Ludowość dawniej i dziś) zaplanowany został w związku z Kongresem Slawistów, który odbył się w Warszawie w sierpniu 1973 r. Tematyka siedemnastu zgromadzonych w książce prac koresponduje z programem i przedmiotem obrad Sekcji Folkloru i Etnografii wytyczonymi przez organizatorów Kongresu. Zgodnie z tym założeniem problematyka artykułów koncentruje się wokół następujących zagadnień węzłowych: folklor i folklorystyka polska epoki romantyzmu, także w powiązaniu z ruchem słowiańskim;. wzajemne oddziaływania i związki twórczości ludowej i literatur słowiańskich; do-o robek polskich badaczy XIX-wiecznych w zakresie folkloru słowiańskiego; folklorystyczna tradycja romantyczna w późniejszej literaturze i badaniach nad folklorem. Ponadto część prac dotyczy dawniejszych, sięgających okresu staropolskiego, związków literatury i folkloru, niektóre zaś zajmują się problemami współczesnych badań nad kulturą i twórczością ludową polską i słowiańską. �214 Recenzje, przegtqdy wydawnictw i czasopism Najwięcej miejsca poświęcono studiom nad folklorystyczną problematyką romantyzmu. Wymienić tu należy prace następujące: H. Kapełuś, Romantyczny lirnik. a informatorach ludowych w czasach romantyzmu; T. Komorowskiej, Guślarz Prospero. Mistyfikacje i mistYfikacyjki; M. Cieśli, Folklorystyczny aspekt "Króla Ducha" J. Słowackiego; A. Wołkowa, "Bajka o carze Sałtanie" A. Puszkina i baśń "O królewiczu z księżycem na czole, z gwiazdami po głowie" A. .l. Glińskiego oraz W. Bieńkowskiego, Rola romantyzmu w badaniach folkloru polskiego i słowiańskiego w Krakowie w latach 1835-1851. Autorka pierwszej z wymienionych prac omawia z właściwą sobie dociekliwością stosunek romantyków do informatora ludowego, ówczesne wyobrażenia o typie ludowego narratora i jego kreacje na gruncie literatury romantycznej. T. Komorowska podejmuje ciekawe zagadnienie literackiej mistyfikacji floklorystycznej. Na przykładzie zbiorku Prospera Merimee (La Guzla ou choix de poesies illyriques, recueillies dans la Dalmatie, la Bosnie, la Croatie et l'Herzegovine, Paris 1827) i dwu rodzimych utworów poetyckich (K. Brzozowskiego i M. Czajkowskiego), rzekomo bezpośrednio pochodzących lub opartych na folklorze bałkańskim, analizuje rodowód falsyfikatów i trawestacji literackich tego typu, ich recepcję, warsztat poetycki autorów, wreszcie tendencje i upodobania epoki, które powstaniu podobnych tworów sprzyjały. Kwestię roli pierwiastków folklorystycznych i zasady, na jakiej funkcjonują w twórczości Słowackiego, rozważa w oparciu o poemat mistyczny, Król-Duch, M. Cieśla. A. Wołkow śledzi szczegółowo i wnikliwie żródła baśni Glińskiego (autor ten będzie przywołany raz jeszcze w książce w innej pracy) i charakter ich wykorzystania. Dokumentuje już wcześniej dostrzeżoną przez Krzyżanowskiego ścisłą zależność tekstu Glińskiego od utworu Puszkina, omawia stosunek do pierwowzoru i sposób opracowania literackiego. Przeglądem i oceną dorobku badań środowiska intelektualnego Krakowa nad folklorem polskim i słowiańskim w okresie romantyzmu zajmuje się W. Bieńkowski. Wartościowym przyczynkiem do dziejów folklorystyki polskiej jest artykuł D. Simonides Z recepcji "Bajarza polskiego" A. J. Glińskiego. Książka ta, jako ostatni romantyczny zbiór bajek (1853), zamyka okres zbieractwa przednaukowego, i choć ma w dużym stopniu charakter plagiatowy, cieszyła się długo ogromną popularnością. Dlatego też przedstawienie poświęconych jej ocen i recenzji ówczesnej i późniejszej krytyki literackiej stanowi cenny materiał dla współczesnego folklorysty. A. Skrukwa (południowosłowiańskie prace materiały Oskara Kolberga) i M. Tarko (Prace i materiały Oskara Kolberga dotyczqce kultury ludowej Słowian wschodnich i zachodnich oraz Litwy) zajmują się równolegle dorobkiem autora Ludu w dziedzinie badań nad kulturą ludową słowiańską. W obydwu pracach autorzy wykorzystują wszystkie zachowane źródła Kolbergowskie, a więc nie tylko materiały drukowane, ale i rękopiśmienne, czekające dopiero na publikację. Wartość obu opracowań podnosi ponadto fakt, że rzucają nowe światło na tę stosunkowo mało jeszcze znaną stronę zainteresowań i działalności naukowej Kolberga. Zapoznaną postać i prace Józefa Gluzińskiego, gruntownego znawcy medycyny ludowej, członka Towarzystwa Lekarzy Podolskich, przedstawia Sz. Wacek w swym studium pt. Józef Gluziński. Z sylwetek wybitniejszych znachorów XIX wieku. Autor omawia działalność leczniczą tego nietypowego znachora i lekarza-samouka zarazem. Opierała się ona na przeświadczeniu, że wiedzy szukać należy nie tylko w "uczonych" źródłach medycznych, ale i w odwiecznych doświadczeniach lekarskich ludu. Stanowisko to, potwierdzane efektywną pracą wśród ludu Litwy, Białorusi, Wołynia i Podola oraz licznymi publikacjami, wyznacza Gluzińskiemu wy- �Recenzje, jątko\\'e kowej, miejsce pTzeg!qdy wydawnictw nie tylko wśród folklorystów, i czasopism ale i także w dziejach myśli nau- a związkach twórczości J. Czechowicza z folklorem pisze już po raz drugi \v Studiach folklorystycznych T. Kłak w pracy pt. "Nieustannie w dziejach prawdziwa" (por. tegoż Józef Czechowicz a folklor [w:J Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 83--93). Ten norwidowski epitet dla ludowego mitu-opowieści o Smoku i Krakusie posłużył auto:-owi jako formuła określająca stosunek Czechowicza do tradycji ludowej. Kłak analizuje powiązania poety z romantyzmem, punkty styczne jego liryki z poezją roman·.ykinv (Słowacki, Norwid, Lenartowicz), by wykazać, że podjął on jako jeden z niewielu poetów ten właśnie wątek tradycji romantycznej, czerpiąc świadomie z folkloru i - co oryginalne - zrobił to na gruncie poetyki awangardowej. Starszym związkom folkloru i literatury poświęcone są studia J. Ligęzy O recepcji jolklaru górniczego i D. Świerczyńskiej Przysłowia w "Sielankach" Szymonowicza. Ligęza zajmuje się zagadnieniem przenikania do nietradycyjnej literatury pisanej motywów i wątków tradycji górniczej w okresie od XIV do połowy XVII w. i bada procesy recepcyjne w oparciu o przekazy literackie m. in. Długosza, Liebentala, Rożdzieńskiego i Kochowskiego. Świerczyńska analizuje znaczenie i funkcje bogato rozsianych w "Sielankach" Szymonowic za przysłów, ich pochodzenie i rolę, jaką odegrały w popularyzacji przysłów w naszej literaturze i języku. Do pracy dołączony jest kompletny indeks omawianych przysłów z odesłaniami do Nowej Księgi Przysłów Polskich, co umożliwia konfrontację ze znanym paremiologicznym materiałem polskim. Ostatnią grupę tematyczną tworzą artykuły dotyczące współczesnego folkloru i badań nad nim. Pozycją szczególnie wartościową ze względu na zawarte w niej ustalenia teoretyczno-metodologiczne jest opracowanie J. Bartmińskiego O procesie formowania się interdialektu poetyckiego w języku polskiego folkloru. Przedmiotem pracy jest zagadnienie obecności i funkcji w poezji ludowej komponentów ponaddzielnicowych, obcych lokalnym gwarom. Autor określa czynniki, które wywołują i ułatwiają powstanie i szerzenie się tych interdialektalnych elementów, a także omawia prawidłowości rządzące procesem scalania się i upodabniania do siebie języka literatury ludowej różnych stron Polski. Praca K. D. Kadłubca (Problematyka badań nad gawędziarstwem ludowym) ma również charakter teoretyczny. Autor zwraca uwagę na istotne aspekty naukowej obserwacji ludov,;ego narratora na tle środowiska, w którym żyje i opowiada. Wyszczególnia czynniki określające i determinujące indywidualność bajarza, takie, jak m. in.: stosunek do opowiadanego tekstu, sposób narracji, żródła i struktura repertuaru, język i typ interpretacji. Zagadnienia te, rozpatrywane w ścisłym po\\-iązaniu z aktualnymi tendencjami w literaturze ludowej i sztuce gawędziarskiej, zostały w pełni dostrzeżone i podjęte dopiero przez folklorystykę naj nowszą. W warunkach zaś, gdy żywe narratorstwo staje się zjawiskiem coraz rzadszym, szybki refleks naukowy przy pomocy wypracowanych i sprawdzonych metod badawczych ma znaczenie zasadnicze. Współczesnym folklorem tanecznym zajmuje się w swym analitycznym studium Z prac i doświadczeń badacza tańców ludowych J. Tacina. Przedstawiona w nim charakterystyka śląskich tańców ludowych oparta jest na materiałach z wieloletnich własnych badań terenowych autora. Książkt:; zamykają dwie prace poświęcone folklorowi bałkańskiemu: D. Tomczyk-Blaszkiewiczowej, "Zewnętrzne" i "wewnętrzne" badania komparat"jJwne nad przysłowiem etnicznym z terenów bułgarsko-macedońskich i K. Wrocławskiego, �211; Recenzje, przegtqdy U:!idau:nictw ; c:(lsopism o pokrewieństwach bajki macedońskiej .: turecką. Obydwie dotyc7.ą terenów. gdzie warunki dla twórczości ludowej były szczególnie skomplikowane, a badania typu genetycznego i filiacyjnego napotykają na duże trudności, Obydwie też umożliwiają orientację w aktualnym stanie badań, przyjętych metodach i ustaleniach teoretycznych, precyzują potrzeby i zadania s tojące w tym zakresie przed wspMcze.'na folklorystyką· Wydaje się, że "okazjonalne" niejako wyjście poza krąg problematyki polskiej można by wobec zapotrzebowania na "słowiańskie konfrontacje" uznać za pożąda:~e i w następnych tomach Studiów folklorystycznych. Elżbieta Baśnie lużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył wał Jan Marcin Szancer. Wydawnictwo Poznańskie posłowiem Paweł 1972, ss. 203. Millerowa Nedo. ilustro- Folklor znany jest z tego, że w obrębie swej kategorii posiada wiele takictl gatunków, które są zdecydowanie międzynarodowe. Do takiego \\'łaśnie gatunku należy baśń, uchodząca za międzynarodową w swych wątkach i motywach. !VIimo, że stosunkowo łatwo już dziś folklorystom posegregować i sklasyfikować poszczególne motywy i wątki, posiada jednak baśń wiele realiów kulturowych, geograficznych, obyczajowych i historycznych, które zdecydowanie odróżniają poszczegółne baśnie od siebie. Mówimy wówczas o narodowych, regionalnych lub środowiskowych wersjach czy wariantach. W tym właśnie nasyceniu baśni kolorytem lokalnym. wspomnianymi realiami, tkwi jej urok oraz nieustanna świeżość. Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że Baśnie łużyckie są takie same jak polskie, zwłaszcza, że w wielu wypadkach powtarzają znane nam z polskich zbiorów teksty. Tymczasem bliższe zapoznanie się ze zbiorem znakomitego folklorysty i etnografa łużyckiego, prof. dr Pawła Nedo, prowadzi do wniosku, iż znajdujące się w zbiorze teksty daleko odbiegają od znanych nam wątków i poprze3 pośred11ie, trudno uchwytne atrybuty narodowe wprowadzają nas w kulturę i folklor łużycki. Odbiór Baśni łużyckich jest ułatwiony przez wprowadzenie .J. Burszty, k,,cJry na szerokim tle europejskim, choć niezwykle skrótowo, zasygnalizował w czym tkwi nowość zbioru i jakie cele stawia sobie autor, Uzupełnieniem wstępu jest posłowie p, Nedo, przedstawiające bardziej szczegółowo historyczne dzieje ł.użyc. Autor pragnie tu czytelnikowi wyjaśnić przyczyny znajdujących się wśród baśni łużyckich wpływów czeskich i niemieckich. Ponieważ P. Nedo jest zarazem wytrawnym znawcą polskich bajek, łatwiej mu przyszło wyeksponować cechy typowe dla folkloru łużyckiego, a odmienne od baśni polskich. Zbiór przeznaczony według zamierzeń autora głuwnie dla dzieci, przekracza w swym opracowaniu daleko granice możliwości percepcji dziecka i stanowi raczej typowy zbiór folklorystyczny, opracowany zgodnie z wymogami współczesnej folklorystyki. Wprawdzie przytoczone tu teksty były już pierwotnie publikowane w języku łużyckim, niemieckim, czeskim i słowackim, to jednak dla polskiego odbiorcy były one niedostępne. Autor świadomie zrezygnował z literackiego przetworzenia tekstów, trzymając się ściśle pierwotnych, oryginalnych zapisów, aby w ten sposób wskrzesić i przybliżyć atmosferę autentyzmu. Zbiór nosi tytuł Baśnie łużyckie, co nie odpowiada w pełni zawartości książki. �Recenzje, przeylqdy u;yclawnicttv 217 i czasopism która reprezentowana jest przez wszystkie gatunki prozy ludowej, a więc od bajki zwierzęcej, poprzez bajki magiczne (właściwe baśnie) do podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, na anegdotach kończąc. Otrzymaliśmy zatem zbiór wszystkich opowiadań typowych dla łużyckiej prozy ustnej. W sumie liczbowe proporcje pomiędzy gatunkami przedstawiają się następująco: bajek zwierzęcych - 15, baje:, magicznych (baśni) - 30, anegdot - 12. Na szczególną uwagę zasługują znajdujące się tu teksty humorystyczne, które znane są także na Śląsku i zostały zapisane w różnych zbiorach folklorystycznych tego regionu. Dotyczy to niemal wszystkich znajdujących się w zbiorze anegdot, do których możnaby podać równoległy wariant śląski. Dokładne porównanie tekstów łużyckich z polskimi jest niestety wielce utrudnione, gdyż autor zastosował w komentarzach wyłącznie systematykę Aarne-Thompsona. Jest to dość duże niedopatrzenie, zważywszy, iż polska folklorystyka chlubi się własną mutacją systemu międzynarodowego, wzbogaconą dodatkowo numerami podań historycznych i wierzeniowych, wziętych z norweskiej systematyki R. Christiansena. Podanie numeró\v polskiej systematyki Juliana Krzyżanowskiego (polska bajka ludowa w układzie systematycznym) z miejsca orientowałoby polskich folklorystów w zakresie nowych, typowo łużyckich, czy też charakterystycznych dla Łużyczan wątków. Stosowanie bowiem numeru AaTh (Aarne-Thompsona) używane jest w Polsce tylko w tych wypadkach, w których brak dla danego tekstu odpowiednika polskiego. Nadto nie wszystkie teksty są jednolicie skomentowane i nie do wszystkich podano miejscew systematyce Aarne-Thompsona. Tak np. tekst Kucharz i łabędzia pieczeń jest ',variantem znanej europejskiej anegdoty AaTh 785 A, Pauli-Bolte nr 57, występującej w polskiej systematyce pod nr T 1659. Brak także zaszeregowania do systemu tekstów o Słowianach, które należą do zespołu opowieści o "Schildbiirger" i występują w zależności od kraju czy regionu w powiązaniu z "głupimi sąsiadami". Znajdujące się w zbiorze teksty: Soło wianie zapomnieli o oknach oraz Jak budowalf Solowianie są wariantami typów: T 1245, T 1326. Tekst: Matej i Tatej jest wariantem T 1447 A. Wykazanie, że i te teksty, które nie są zaopatrzone w numery systematyk, stanowią warianty europejskich wątków, jest konieczne celem zorientowania, iż i wśród owych nieusystematyzowanych tekstów brak wątków występujących wyłącznie w folklorze łużyckim. Takie oryginalne i specyficzne dla jakiegoś narodu wątki są tak bardzo rzadkie, że znalezienie ich od razu wywołuje wśród folklorystów wątpliwości, czy aby istotnie mamy tu do czynienia z tekstem folklorystycznym, a więc żyjącym od wieków \v ustnym przekazie i znanym w powszechnym obiegu. Pod tym względem wszystkie "baśnie" zawarte w zbiorze zasługują na pełną wiarę i stanowią przykład bogactwa oraz dużego talentu narratorskiego ludności łużyckiej. Potwierdza się tu raz jeszcze prawidłowość kulturowa, iż o odrębności etnicznej, narodowej, decyduje nie tylko język, literatura, ale i folklor. Dzięki autorowi oraz Wydawnictwu Poznańskiemu czytelnik może w sposób nader atrakcyjny i interesujący zetknąć się z kulturą i folklorem łużyckim w jego najpiękniejszym kształcie, wyrażonym przez wiele pokoleń anonimowych narratorów i bajarzy. Szkoda, że na obwolucie lub stronie tytułowej Wydawca nie zamieścił podobizny autora, któremu należy się wdzięczność za podjęty trud zbieracki. Ligia Jasnosz dokonała udanego tłumaczenia, utrzymującego właściwy nastrój, oddający ów niepowtarzalny czar wieczorów baśniowych. Znakomitym ułatwieniem' w przywoływaniu takiej właśnie atmosfery są barwne i pełne wymowy ilustracje Jana Marcina Szancera, które czynią książkę ze wszech miar godną uwagi i polecenia. Dorota Simonides �218 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Bajki ślqskie ze zbiorów Lucjana Malinowskiego. Wybór, wstęp i opracowanie Elżbiety Jaworskiej. Pod redakcją Heleny Kapełuś. Słowo wstępne .Juliana Krzyżanowskiego. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973, s. 48:3. Do niedawna ogólne rozeznanie w materiałach zebranych przez Lucjana Malinowskiego było poważnie utrudnione brakiem pełnej edycji jego tekstów. Trudno bowiem było opierać się na Powieściach ludu polskiego na Slqsku (wydanych przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie w 1953 r.) już choćby ze względu na zaskakującą swobodę, z jaką potraktowano same teksty dowolnie je skracając, bądż zmieniając narrację pod względem językowym. Publikacja tekstów Malinowskiego, przygotowana przez Elżbietę .Jaworską, jest więc faktycznie pierwszym naukowym wydaniem, które z pietyzmem odnosi się do pierwodruku w zapisie fonetycznym oraz kładzie nacisk na jego wartości folklorystyczne. Jaworska dokonała pionierskiej, żmudnej pracy porządkując teksty według systematyki międzynarodowej i umiejscowiając je na tle polskiej prozy ludowej. Podstawą publikacji stała się edycja z "Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (1900-1901), wydana pośmiertnie przez uczniów Malino\\'skiego: Jana Bystronia i Romana Zawilińskiego, którzy uporządkowali materiały według kryterium geograficznego, jako że miały one stanowić dokumentalizację językową danego regionu. Jaworska słusznie zarzuciła ten system, opierając się całkowicie na klasyfikacji wątków, dokonanej przez Juliana Krzyżanowskiego w pracy Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Przeprowadziła ponadto konsekwentny i jednolity zabieg transkrypcji, dzięki czemu teksty, nie tracąc swej specyfiki językowej, stały się czytelne dla szerokiego odbiorcy. Wstęp Jaworskiej jest właściwie obszernym studium na temat działalności Malinowskiego, profesora filologii słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórcy dialektologii polskiej oraz szkoły językoznawczej. Szczególnie istotne jest jednak wyeksponowanie miejsca Malinowskiego w dziejach folklorystyki i jego zasług dla rozwoju ludoznawstwa. Analiza zgromadzonych przez niego tekstów wykazuje wyrażne powiązania wątków z tradycją staropolską i z folklorem ogólnopolskim. Spośród 170 tekstów zaledwie 13 znanych jest tylko na Śląsku. "Można więc mówić o unikalności tych kilkunastu wątków, nie da się jednak uchwycić śląskiej specyfiki którejś z grup gatunkowych" (s. 23). I tak, zapisy Malinowskiego, jak i wyprzedzające go w czasie zbiory Józefa Lompy, potwierdzają tożsamość kultury ludowej Śląska z kulturą ogólnonarodową. Materiały zanotowane przez Malinowskiego wykazują ponadto, iż szczególną popularnością na Śląsku cieszyły się baśnie magiczne, a na terenie Górnego Śląska dodatkowo kawały i anegdoty. Śledząc przebieg narracji opowieści ludowych precyzuje Jaworska główne jej cechy, z dominującym wprowadzaniem realiów życia codziennego w nierzeczywiste światy bajkowe. Otrzymujemy w ten sposób jedne z najstarszych dowodów racjonalizacji tradycyjnej literatury ludowej, czego narastanie obserwujemy we współczesnym folklorze. W tomie - o niezbyt szczęśliwym, bo mylącym tytule: Bajki ślqskie - znalazły się, według podziału autorki: 2 bajki zwierzęce, 55 baśni magicznych (w tym 1 bajka śpiewanka nr 23), 7 legend, 17 nowel, 34 anegdoty i kawały, 1 bajka ajtiologiczna oraz 18 podań i opowieści wierzeniowych. Jednak nie podział gatunkowy, jak by się wydawało, stał się dla autorki podstawą do pogrupowania tekstów, a klasyfikacja wątków przeprowadzona zgodnie z systematyką Krzyżanowskiego. Dlatego też, na przykładzie zaprezentowanego materiału, podział ów jest dyskusyjny. Sama obecność danego wątku w opowiadaniu nie decyduje jeszcze o gatunku, bo- �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 21!) wiem ten sam wątek może pojawić się w bajce, podaniu, legendzie, a nawet w anegdocie. Są to przecież gatunki wyjątkowo dynamiczne, a jako zjawiska kulturowe, związane z potrzebami i możliwościami danego środowiska, ulegają każdorazowo, w nowej sytuacji, zaktualizowaniu, które nie jest, bo być nie może, powtórzeniem stanu minionego. Przyjąć więc trzeba inne, poza treściowymi, wyznaczniki gatunkowe, a gł(lwnie sposób konstrukcji świata przedstawionego (z odmiennymi w każdym gatunku sposobami uwierzytelniania fikcji) oraz swoisty styl narracyjny poszczególnych gatunków (z wyróżniającymi go elementami wprowadzenia i zakończenia). Dyskusyjność podziału gatunkowego zaproponowanego przez Jaworską szczególnie widoczna jest w odniesieniu do działu legend i nowel. Tekst nr 62 (Zemsta czarownic) to przykład opowieści wierzeniowej, a nr 64 (Diabeł stwarza gorzałkę) podania ajtiologicznego. Oba teksty zaliczylibyśmy do działu ostatniego w tomie: "Opowieści wierzeniowe i podania". Tam też, naszym zdaniem, a nie w grupie legend, winien się znależć tekst nr 59 (Odzyskany cyrograf). Z kolei jako nowelę drukuje Jaworska kawał KróL i sprytny chłopiec (nr 70), anegdotę Dysputa gestami (nr 71) oraz opowieść wspomnieniową O chłopie, co umarł z przejedzenia (nr 81). Zaproponowany w tomie podział gatunkowy uznać więc można jedynie za element wstępnie porządkujący zebrany materiał. Sama autorka zapewne tak go traktuje, skoro w komentarzach używa np. określenia bajka lub humoreska, nawet jeśli dany tekst zaliczyła do innego gatunku. Za taką interpretacją przemawia również względność reprezentatywności dla całości zbioru Malinowskiego materiałów drukowanych przez Jaworską, omawiana praca uwzględnia bowiem tylko teksty tradycyjne (poza trzema wyjątkami). Opowieść wspomnieniową reprezentuje jeden tekst (nr 81), zaliczony zresztą do nowel, który - jak zauważył w przedmowie Krzyżanowski jest odbiciem rzeczywistego wydarzenia. Sama Jaworska stwierdza w komentarzu, że jest to "opowiadanie typu tzw. memoratów, prawiących o pospolitych sytuacjach życio·· wych". Wyraźnie więc ujawnia się tu, aktualny do chwili obecnej, brak jednomyślności co do uznania opowieści wspomnieniowej za gatunek prozy ludowej. Jeśli już nawet zostaje ona zaakceptowana na polu badawczym, to nie docenia się roli, jaką odgrywa \\ie współczesnym folklorze. Wzrost zainteresowań opowieścią wspomnieniową wykazał dotkliwy brak zapisów tekstów pochodzących z okresów wcześniejszych. Uogólnienia dotyczące przemian, jakim w toku krążenia w przekazie ustnym podlegają te opowieści, z konieczności bazują na dość szczupłym materiale. Z tego też względu okruchy dawnego kształtu opowieści wspomnieniowej, utrwalone w zapisach Malinowskiego (lI tekstów), są dla nas dzisiaj bardzo cennym materiałem porównawczym. Publikacja przygotowana przez Jaworską nie uwzględnia ich niestety nawet w wykazie pominiętych wariantów. Podstawą do opracowania wykazu była bowiem klasyfikacja wątków. Zrozumiałe więc, że nie znajdziemy w nim tych tekstów zapisanych przez Malinowskiego, których klasyfikacji, jak na razie, przeprowadzić się nie da. Nie może tym samym owo zestawienie zaprezentować całościowej charakterystyki materiałów folklorystycznych ze zbioru Malinowskiego, choć bezsprzecznie jego wartość, choćby dla uchwycenia popularności poszczególnych wątków, jest niepodważalna. Nie ukazał się np. w druku tekst o kampanii napoleońskiej (MAAE, t. 4, 1900, s. 168) ciekawy ze względu na utrwalony w zapisie, a trudny zazwyczaj do uchwycenia, początkowy etap tworzenia utworu folklorystycznego. Narrator wykorzystując twórczo własne wspomnienia i relacje innych, rozpoczyna ewolucję tekstu od opowieści wspomnieniowej ku podaniu historycznemu związanemu z postacią Napoleona. �220 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Zgłoszone tu przez nas uwagi nie podważają wartości opracowania E. Jaworskiej, które przynosi pełną orientację w tradycyjnej literaturze ludowej zapisanej przez Malinowskiego. Wyjątkowo cenne, dokładne, poprzedzone żmudnymi badaniami, są komentarze, dołączone do każdego tekstu. Obok umiejscowienia wątku w systematyce, zwraca w nich autorka uwagę na różnego rodzaju modyfikacje tekstu, uwspółcześnienia i urealnienia dokonywane w nim przez narratora. Wyjaśnia zwroty (pomimo włączenia do tomu słownika gwarowego), tłumaczy - wypływające z wierzeń - sformułowania lub czyny postaci, wskazuje na powiązania z wzorami drukowanymi. Gdy tekst jest niepoprawnie przez narratora przekazany przytacza poprawne ujęcie fabuły; gdy zakończenie tekstu niejasne - podaje inne warianty danego wątku. Wszystko to znacznie ułatwia lekturę opowieści. Sporadycznie notuje również Jaworska póżniejszą popularność wątku. Wśród niesklasyfikowanych tekstów znalazły się w tomie Jaworskiej dwa ciekawe przykłady nonsensowych połączeń słownych (nry 114, 115), których określenie nasuwa jednak pewne wątpliwości. Podobny tekst umieścili w swej antologii śląskiej prozy ludowej pt. Gadka za gadką D. Simonides i J. Ligęza (Kukuryku, nr 280), zaliczając go do anegdoty T 2032, z której wyodrębniony motyw wędrówki od przedmiotu do przedmiotu byłby osią konstrukcyjną tego typu wypowiedzi. Brak tu jednak jakiejkolwiek fabuły oraz motywacji łańcucha humorystycznych zestawień. Podobnie wyglądają te teksty w zapisie Malinowskiego, określone przez Jaworską mianem oracji i powiązane z obrzędami wielkano<:nymi i mięsopustnymi, zapewne ze względu na podobieństwo z zapisem Kolberga (DWOK, t. 5, Krakowskie, cz. I, Wrocław-Poznań 1962, s. 276). Kłopoty z określeniem gatunku tej wypowiedzi zwiększyły się wobec pojawienia się współczesnej wersji tekstu, który pełni funk<:ję śpiewanki przy zabawie dorosłych z dziećmi. Dla dokumentacji tej tezy przytaczamy zapis z 1974 r. (narratorka, lat 60 Opole): Huśtu, huśtu, huśtana - zabiól wilczek barana. Z tego barana 2:f.obióla sie śmietana. Dzie je ta śmietana? - Ubudowali z niej kojścioł. Ozie je ten kojściol? - Woda g·o wziona. Dzie je ta woda? - Wól ją wysIepał. .ozie je ten wół'! - Do pszynice sie skrół. Ozie je ta ps.zenica? - Gol~mbie ją zezarly. Ozie s·ą te golambie? - W lejsie na dambie. Ozie je ten dom;b? - Siek·ierka go ściona. Dzie je ta siekierka? - U pana kowala. Ozie je ten kowal? - Umar. A d:zie go pochowali? - Pod śwjńskim brogiem. :'\. czym mu zaz\vonili? - B::tranim rogiem. Możliwości podobnych bodżców do dalszych poszukiwań terenowych, czy penetracji zbiorów folklorystycznych, znajdziemy w tomie Jaworskiej jeszcze wiele. Bowiem zasługą autorki jest również to, iż prezentując w druku zapisy Malinowskiego uchroniła je przed społecznym zapomnieniem oraz udostępniła szerokim odbiorcom teksty unikalne, będące jedynym świadectwem występowania danego wątku w fol klarze polskim lub nawet europejskim (teksty nr 55, 69, 73, 77, 103, 105, 109). Janina Hajduk �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 221 Gadka za gadkq. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Slqska. Zebrali i opracowali Dorota Simonides, Józef Ligęza. Instytut Śląski w Opolu. Wydawnictwo "Śląsk'". Katowice 1973, ss. 418. Prezentowana antologia śląskiej prozy ludowej jest publikacją źródłową. Wszystkie zebrane w niej utwory drukowane są po raz pierwszy. Zgromadzone głównie w latach 1954-1970, pochodzą z dwu kolekcji: J. Ligęzy (powstałej przewaźnie w latach 1954-1956) i D. Simonides (gromadzonej i nagranej przy pomocy studentów WSP w Opolu w latach 1962-1970). Zamysł wydania współcześnie opowiadanych i dotąd jeszcze nic publikowanych tekstów, a nie zbioru drukowanych już utwo[(')w, jest cenną inicjatywą edytorską z paru względów. Oczywistą jego zaletą jest ukazanie aktualnie funkcjonującej w środowiskach rolniczych i przemysłowych Górnego Śląska prozy ludowej, utrwalenie jej dzisiejszego kształtu, a tym samym poszerzenie o nowy materiał pola do badań nad kierunkami i mechanizmem przemian opowieści ludowych, w czym autorzy książki mają już duże i bodaj czy nie wiodące w kraju zasługi. Ponadto nowe teksty wzbogacają wyraźnie zasoby polskiej prozy ludowej, zbiór przynosi bowiem 68 utworów, które są pierwszymi zanotowanymi wariantami śląskimi bardziej lub mniej popularnych typów bajkowych, ujętych w systematyce polskiej i stanowią jak dotąd jedyne potwierdzenie obecności tych wątkuw na Śląsku. Niektóre z opowiadań to ponadto novum nie tylko w śląskim, ale i w polskim repertuarze prozy ludowej; PBL nie odnotowuje wcale typu, ktury reprezentują, są więc jedynym poświadczeniem istnienia wątku w polskiej literaturze ludowej. Znacznie wzbogacają też dokumentację śląską teksty nieskla~yfikowane (20 podaó historycznych, 21 wierzeniowych, 16 anegdot) oraz te opowiadania, których typ miał wprawdzie w polskiej klasyfikacji odpowiedniki śląskie, ale były one przeważnie nieliczne, określane często jednym tylko wariantem, i to niejednokrotnie nie z Górnego Śląska. Dobór tekstów jest bardzo staranny. Do zbioru wcielono przede wszystkim utwory wartościowe pod względem treściowym i formalnym oraz typowe w ramach poszczegulnych gatunków. Wydawcy wyeliminowali opowieści wspomnieniowe oraz opowiadania o tematyce współczesnej, które będą przedmiotem nowego, przygoto· wywanego już zbioru. Materiał ułożony został według gatunków prozy ludowej: książkę otwieraj:ą podania historyczno-lokalne (nr 1-39), zamieszczone w rozdziale pierwszym; rozdział drugi wypełniają podania wierzeniowe (nr 40-160); rozdział trzeci zawiera bajki z\'vierzęce (nr 161-174) i bajki magiczne (nr 175--208); całość zamykają skupione w rozdziale czwartym anegdoty (nr 209-300). Te proporcje odzwierciedlają wyraźnie częstotliwość występowania poszczególnych gatunków w terenie, gdzie dziś najbardziej popularne i lubiane są anegdoty i podania. Autorzy zbioru zadbali więc i o to, aby także pod tym względem antologia była reprezentatywna. Język opowiadań jest niejednolity. Znamionują go przejścia od języka literac·· kiego do gwary i na odwrót; często gwara egzystuje w opowiadanych utworach je· dynie na zasadzie wtrętów. Zarówno te niejednoli tości, jak i wszystkie morfolo giczne, składniowe, fleksyjne i leksykalne właściwości języka zachowane zostały ś\\'iadomie - ksiąŻka jako wydawnictwo źródłowe powinna utrwalać żywe zja·, \\'iska językowe. Ingerencja edytorska sprowadza się więc do ściśle technicznej redakcji tekstów (wyznaczenie akapitów, wyodrębnienie dialogów, interpunkcja, retusz oczywistych pomyłek narratora). Na specjalną uwagę zasługuje \,vzorowo przygotowany komentarz. Ze wzgłędu �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism na niedostateczność systematyki podań, w której brak wielu typów charakterystycznych dla polskiego i śląskiego repertuaru, przypisy do tej grupy tekstów są wspólne dla całych cyklów tematycznych. Wszędzie tam, gdzie to możliwe, zostały jednak podane odesłania do poszczególnych numerów katalogu polskiego lub międzynarodowego. Natomiast bajki i anegdoty ułożone są według kolejności typów i te ostatnie wyznaczają tu jednocześnie porządek opowiadań. Zasadą jest stosowanie systematyki polskiej, gdy jednak brakło w niej odpowiedniego wątku, posłużono się klasyfikacją międzynarodową. Dział ten stanowi zwartą grupę tekstów (nr 161-184) ułożonych według numerów typów. Poza nią znalazło się 16 anegdot i kawałów (nr 285-300) niesklasyfikowanych, a popularnych współcześnie w terenie. Komentarz odsyla także do Słownika folkloru polskiego, do zbiorów i opracowań etnograficznych i folklorystycznych. Ponadto w miarę możliwości i potrzeb osadza lapidarnie poszczególne utwory na tle ogólnopolskim, a nawet europejskim, podkreśla ich regionalną specyfikę, informuje o genezie, funkcji, historii, stopniu popularności wątku, strukturze danego wariantu. Obok komentarzy na opracowanie naukowe zbioru składają się załączone na końcu: indeks motywów i wątków, wykaz narratorów, indeks miejscowości, z których teksty pochodzą (ponadto każdy utwór opatrzony jest indywidualnie notatką o proweniencji geograficznej), słowniczek trudniejszych zwrotów i wyrazów gwarowych. Książka stanowi cenną pozycję folklorystyczną. Pieczołowity dobc'n' tekstów, dokonany z myślą o wzbogaceniu śląskiej i polskiej dokumentacji zasobów prozy ludowej, źródłowe wydanie, staranne i naukowe opracowanie stawiają ją w rzędzie prac, które zainteresują z pewnością badacza literatury ludowej, tropiącego żywą współcześnie, a tak przecież starą tradycję narratorską na Śląsku. Dzięki zachęcającej szacie edytorskiej i walorom samych opowieści chętnie sięgnie po niq również miłośnik bajki i gawędy ludowej. Elżbieta Millerowa Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzędy Górnego ŚlqOstrowskiej. Wyd. Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, Warszawa 1973, ss. 368, ilustr. 199 (w tym 6 kolor.), mel. 104, mapka. Osobno: Nuty, oprac. Władysław Rakowski, ss. 36; J. Marcinkowa, Kinetogramy, oprac. graf. Anna Szałaśna, ss. 38. ska. Pod red. Ireny Książka ukazała się pod ogólnym tytułem Folklor Górnego Sląska, w nakładzie dla artystycznych zespołów amatorskich. Celem publikacji jest upowszechnienie wiedzy o folklorze śląskim i jego popularyzacja oraz fachowe poradnictwo w tej dziedzinie. Ponieważ żaden inny region etnograficzny w Polsce nie doczekał się takiego podręcznika, bardzo optymistycznie brzmi zapowiedź opublikowania przez wydawcę serii tego rodzaju prac. Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Ślqska składają się z 4 części: charakterystyki regionu śląskiego, folkloru tanecznego i kilku przykładów opracowania widowisk pióra J. Marcinkowej oraz opisu górnośląskich obrzędów i zwyczajów dorocznych K. Sobczyńskiej. 4000 egz., z przeznaczeniem �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 223 i czasopism W części pierwszej, poprzedzonej krótkim wstępem objaśniającym cel pracy i źródla materiału, autorka określa ramy przestrzenne obszaru etnograficznego, jakim jest Górny Śląsk, omawia środowisko geograficzne, dzieje Śląska oraz stosunki społeczno-gospodarcze i rozwój kultury, by następnie przedstawić eechy kultury ludowej, zwłaszcza stroju: górali śląskich, cieszyńskiego, pszczyńskiego, rozbarsko-bytomskiego i opolskiego (z 6 barwnymi planszami \V wykonaniu Marii Bronikowskiej). Do strojów ludowych dolączone są uwagi o stroju górniczym i śląskim stroju na scenie. Druga część książki jest poświęcona tańcom. Po ogólnej ich charakterystyce następuje wyb('Jl' typowych dla różnych okolic regionu 34 tańców śląskich z 56 melodiami, wykonywanymi parami, trójkami bądź zespołowo. Wśród zbiorowych tańców autorka pr7.ytacza opis obrzędowych tańców weselnych (w tym znanego poloneza) z Opolskiego. Większość utworów (melodie i układy) pochodzi z badań t.erenowych w latach 1967-1970, pozostałe ze zbiorów niedrukowanych i publikacji T. Cieplika, .J. Drozda, A. Musioła i F. Sachse, F. Pudolka i L. Winogradskiej (z lat 1923-19641. 37 układom choreograficznym towarzyszą kinetogramy (w osobnym zeszycie), których c?ęŚć - niestety - nie została konsekwentnie i precyzyjnie oznakowana w porównaniu z ich opisem oraz opisem tańca lub wariantu, do którego się odnoszą (np. nr 1, 9, 15, 16a. 18a, 19a, 20). Kolejna część książki zawiera zwięzły opis najważniejszych, obchodzonych do dziś zwyczajów dorocznych, z odpowiednim materiałem pieśniowo-muzycznym i tekstowym, od naj starszych zabytków kultury ludu począwszy, jak wiosenne topienie marzanny, maje, wypędy bydła i owiec na pierwszy wypas, ognie sobótkowe, po nowsze jesienne "pobaby" (pomoc sąsiedzka) z tekstami opowiadań ludowych, noworoczne zwyczaje kolędnicze, przebierańców itp. Materiały zaczerpnięto tu głównie ze zbiorów S. Bąka, .r. Drozda, A. Dygacza, J. Ligęzy, J. Ondrusza, D. Simonides, M. Suboczowej, R. Szatkowskiego, J. Taciny i S. Wasylewskiego. W końcowej części wydawnictwa zamieszczono 4 pieśniowo-taneczne kompozycje widowiskowe na scenę: dwie suity - cieszyńską i śląską pt. "Górnicy" z 12 pieśniami ze zbioru A. Dygacza oraz dwie scenki - opolską i rozbarską. Kompozycjom tym towarzyszą opracowania muzyczne utworów na chór i kapelę (w osobnym zeszycie). Podręcznik zawiera na końcu niemały wykaz pomocniczej literatury dawniejszej i nowszej ułatwiającej poszerzenie wiedzy o śląskim folklorze. Podobnych wydawnictw powinno przybywać nam coraz więcej. Medard KarnawaŁ dziad(m·ski. P·ie.~ni wędrownych i opracowanie Stanisława Nyrkowskiego. Warszawa 1973, ss. 392, ilustr. śpiewaków Wstępem (XIX poprzedził -- Julian Tarko XX w.). Wybór Krzyżanowski. Jest to pierwsza polska antologia tekstów zwanych literaturą kramarską lub nowiniarską. Książka zawiera 128 pieśni wybranych przez wydawcę z okola 400, do których udało mu się dotrzeć; poprzedzają je dwa szkice: Ulotki kramarskie J. Krzyżanowskiego i SZadami wędrownych pieśniarzy S. Nyrkowskiego. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism J. Krzyżanowski wprowadza czytelnika w złożony krąg zagadnień tcgo osobliwego nurtu literatury popularnej, jaki stanowią pieśni wędrownych kramarzy (m. in. omawia problem gromadzenia druków ulotnych, obecność w tych tekstach motywów bajkowych, zakres tematyczny na przykładzie zbiorów czechosłowackich). Zwraca on uwagę na umowność terminów: literatura kramarska czy nowiniarsk::l i na specyfikę tego gatunku, łączącego w sobie cechy przekazu ustnego i drukowanego. Przypomina też literackie opisy ,T. Chodżki i S. Wasylewskiego oddające atmosferQ czasów, w których wędrowni śpiewacy należeli do krajobrazu wsi i miast a zwłaszcza miejsc odpustowych. Szkic S. Nyrkowskiego przedstawia w przejrzystym układzie chronologicznym różne, funkcjonujące często równolegle obok siebie nurty twórczości wędrownych śpiewaków - od wczesnośredniowiecznych wagantów do dwudziestowiecznych odpustowych kramarzy, poprzez renesansowych rybałtów, wiejskich dziadów, ukraińskich lirników, pielgrzymów i żebraków istniejących na marginesie każdego społeczeństwa. W tym historycznym przeglądzie uwidocznione są różnice w statusie społecznym pieśniarzy, zależne od norm moralnych i prawnych, obowiązujących w danym społeczeństwie. Autor omawia zasięg oddziaływania i repcrtuar tych śp:e\\-aków, przy czym największą uwagę zwraca na pieśni nowiniarskie, gatunek - obo:: pieśni nabożnych - najczęstszy w ich twórczości. Pieśni nowiniarskie, kolportowane w postaci specjalnych druczków, są przedmiotem wieloletnich zainteresowań S. Nyrkowskiego i tworzą podstawowy zrąb tekstów w antologii, choć literacki tytuł Ka1'nawa! dziadowski (powtórzenie tytułu jednej z pieśni) mógłby sugerować, ŻE: zawiera ona pieśni dziadowskie w sensie takim, jaki terminowi temu nadaje Slou'nik folklor'u polskiego czy zbiory Kolberga. Teksty podzielone są na dwie grupy: pieśni dziewiętnastowieczne i dwudziestowieczne. Tych pierwszych jest 34, pochodzą z ulotnych druków, kalendarzy, starych śpiewników, publikacji folklorystycznych (zbiory Kolberga, Lompy, Stoińskiego) oraz rękopiśmiennych sylw. Uderzająca jest duża liczba pieśni (aż 11) z Mazur; jak pisze autor we wstępie, na terenie tym pieśni o niezwykłych wydarzeniach były .szczególnie popularne. Pieśni XX-wieczne pochodzą prawie wyłącznie z druków ulotnych, częściowo datowanych (najmłodszy z nich sygnowany jest rokiem 1947l. W obydwu grupach przeważają pieśni o niezwyklych wydarzeniach, będące rymowanymi odpowiednikami "opowieści z życia". Treścią ich są przede wszystkim rodzinne tragedie, sensacyjne zbrodnie, osobliwe okoliczności śmierci albo odwrotnie-cudowne ocalenie. Obok faktów, które się rzeczywiście wydarzyły (np. proces Maliszów, zatonięcie transatlantyka "Titanic") autorzy odpustowych druczków wykorzystywali też wątki tradycyjne, ludowe i literackie. Z reguły jednak podkreślali autentyzm opisanych zdarzeń, np. typowym zwrotem w tytule (Opis prawdziwego zdarzenia o ..., Prawdziwe zdarzenie o ...) lub w tekście ("Co pod rumuńską granicą się stało, w niedawnym czasie tak się działo ..."). Na drugim miejscu co do liczebności tekstów postawić można tematykę historyczną, historyczną dziś dla nas, bo żywiołem autorów tych pieśni była współczesność. Tym razem mamy do czynienia z prawdziwym autentyzmem, jeżeli nie faktów, to stosunku autora do nich, z autentyzmem przeżycia. Wyrażne to je'st zwłaszcza w pidniach :Lwiązanych z I i II '"vojną światową. Wszystkie te pieśni, tak jak inne zjawiska literackie z pogranicza, nasuwają badaczom wiele problemów mało znanych tradycyjnej folklorystyce czy historii literatury, a sygnalizowanych w Karnawale dziadowskim przez autorów wstępnych szkiców i przez samą zawartość antologii. Trudności podstawowe pojawiają się ju;·. przy g,omadzeniu tekstów, tak dawnych, jak i nowych, większe może nawet przy �Recenzje, przeglądy wydawnictw 22:) i czasopism poslui\i'.\-aniu "no\vin-' współczesnych. Likwidacja prywatnych drukarń przecięła 'A'p~awdzie jedną z dróg kolportażu pieśni nowiniarskich, ale nie mogła spowodo'.':ać całkowitego zaniku zapotrzebowania na nie, ani nie zagłuszyła potrzeby two~le:lia u amatorów kiczu li terackiego. Swiadczyć o t.ym może np. fakt, że parę lat :emu 's Poznaniu krążył Vi maszynopisie anonimowy tekst o gdańskich pięcio,·ac;::kach. ..,Literaturą trzecią", jak te zjawiska określił Czesław Hernas, zajmuje się od paru lat .,Litcratura Ludowa", a Karnawał dziadowski szerokim wyborem tekstów oKreślonego gatunku pieśni, niemożliwym na łamach czasopisma, potwierdza, że :iterackie, folklorystyczne i socjologiczne badania tego rodzaju twórczości są po:rzcb:1e do pełnego poznania kultury ludowej i 'współczesnej kultury masowej. Dodać też trzeba, że \vartość książki podnosi graficzne opracowanie Stanisława ?orady, pozostające w zgodzie i w związku z treścią antologii. Agata Karol Daniel Kadiubiec. Gawędziarz ..Profil", Ostrawa 1973, ss. 4-12, ilustr. 67. cieszyl'l.ski Józef Jeżowicz. Skrukwa Wydawnictwo Z pełnym uznaniem należy odnotować pojawienie się w naszej literaturze fol;dorystycznej dzieła K. D. Kadłubca, znanego badacza folkloru polskiego głównie na :erenie czeskiego Sląska Cieszyńskiego, gdzie autor mieszka (Mistrzowice) i pracuje iOstra\':a). Dzieło Kadłubca zwraca na siebie uwagę nie tylko z racji zebrania j adekwatr!ego opracowania poważnej ilości materiału folklorystycznego, ale także a ~aCLej może przede wszystkim - ze względu na zastosowanie po raz pierwszy ·.V polskich badaniach folklorystycznych nowatorskiej (i w pełni słusznej) metody baóa',vczej, budzącej uznanie nie tylko od strony folklorystyki, ale także etnografii : socjologii. ,Jest nią pełne zainteresowanie się osobą nosiciela i twórcy treści i form j'ol/doru słownego - gawędziarza i bajarza, jego osobowością artystyczną na tle : ..,. z\':iązku z jego środowiskiem .. Jest to więc stanowisko badawcze zbliżone do :ego .. ';akie bywa stosowane we współczesnej antropologii kulturowej w badaniach p~oc(':;6w społeczno-kulturowych. Folklorystyka, zaró\',;no światowa, jak i polska, zajmowała się niemal do ostat;-,;ch czasów wyłącznie samymi utworami folklorystycznymi - poszczególnymi galur;kami folkloru, z punktu analizy tekstologicznej ich treści: genezą wątków, ich 'Nędruwką w przestrzeni (szkoła fińska), ich wariantami lokalnymi, treścią klaso·.':a, ',\'artościami artystycznymi itd. Klasyczni zbieracze folkloru (J. Lompa, O. Kol'.lerg i in.\, także \lo' czasach nowszych, nie zwracali żadnej lub większej uwagi na ;ych, którzy im te treści folklorystyczne przekazywali. Dopiero w naszym wieku :_?-cz('touwzględniać ,.,;pływ sytuacji, w jakiej znajduje się narrator, na odchylenia '.': priekazy'.\·aniu treści folklorystycznych. Tak czynili B. i J. Sokołowowie w r. 1909 '.': cza,;;e badań folklorystycznych w guberni nowogrodzkiej. Osoba narratora pozoota\'.-a!a jednak nadal poza właściwym zainteresowaniem. Dopiero głośny folklorysta radziecki, :VI. A. Azadowski, dał pierwszą naukową monografię narratora \,' pracy: Eine sibirische Miirchenerziihlerin, Helsinki 1926). Podobną monografię 'X ;itnaturze ('zechosłO\\'ackiej opracował znacznie później A. Satke (Hlucinskit :5 - LI.~(L t. 59 �Recenzje, pTzeg~qd)J wildawnictw i czasopism Josef Smolka, Ostrawa 1958). Na ogół jednak osoba gawędziarza pozostawała nadal w cieniu. W naszej literaturze nawet wybitni gawędziarze - poza chyba jedynym Sabałą - pozostali nieznani. Pierwszą polską monografią tego typ li staje się właśnie dzieło Kadłubea, wydane - rzecz znamienna - La granicą. W poszukiwaniu tekstów folklorystycznych Kadiubiec usiłował znaleźć typowego reprezentanta spośród narratorów. Znalazł go, dość zre$ztą przypadkowo, \\' osobie mieszkańca Koszarzysk, Józefa Jeźo\vicza .. Jemu tcź i reprezentowaner.1t.: przez niego repertuarowi poświęca pierwszą część swej pracy, Na tle zarysu historii Śląska Cieszyńskiego i omówienia dziejów współpracy z gawędziarzem, autor przedstawia kolejno: życiorys gawędziarza, środowisko życia i przekazywania opowieści, źródła, specyfikę i funkcje jego repertuaru (transpozycje gatunkowe, strukturę poszczególnych gatunków - podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, bajek nowelistycznych, fantastycznych i zwierzęcych, legend oraz opowieści z życia ubranych zazwyczaj w formę kawałów i anegdot); analizuje następnie świat zawarty w opowieściach Jeżowicza: sposób odbicia obiektywnej rzeczy\\'istości i jej fikcyjne uogólnienia, realistyczne rysy krainy baśni, świat realno -historyczny (odbicie wydarzeń historycznych, przedstawicieli zawodów - chłopów, księży, Cyganów, Żydów, Słowaków itd.); dalej formę i kompozycję przedstawianych przez Jeżowicza utworów folklorystycznych; zestawia je z literaturą piękną, odszukujo! wpływ tekstów drukowanych i w ogóle lektury na repertuar gawędziarza: porównuje z sobą teksty powtarzane w zmienionych sytuacjach, a stąd usiłuje uchwycić wpływ czynników obiektywnych i subiektywnych na opowiadającego (liczne a małe audytorium, udział ludzi obcych, kobiet i dzieci, oddziaływanie miejsca narracji i sytuacji, np, w czasie wesela, wieczornicy, sytuacja sam na sam itp.). Mamy następnie porównawczą charakterystykę Jeżowicza z innymi gawędziarzami cieszyńskimi oraz gwary samego narratora. Jest to partia ksiąźki niezmiernie cenna. Zawiera zastosowanie nowej koncepcji badania folkloru ustnego w terenie, polegającej na integralnym spojrzeniu na badany przedmiot, a więc na uchwyceniu wszelkich istotnych jego wyznaczników, współzależności, przejawów i funkcji. Zadaniem badawczym stało się tu nie tylko uzyskanie od narratora konkretnych tekstów folklorystycznych - tak jak to zazwyczaj bywało w tego rodzaju badaniach - ale ujęcie tego materiału poprzez pryzmat jego nosiciela i twórcy narratora-gawędziarza, zresztą gawędziarza klasycznego. Stąd wynikło zajęcie się jego biografią i rekonstrukcją historyczną jego środowiska, a zżycie się z gawędziarzem i wielokrotne z nim kontakty. w różnych zresztą sytuacjach, pozwoliły na wydobycie z jego pamięci ,- jak ze ~korupy orzecha - pełnego zasobu materiału właśnie w zależności od konkretnej sytuacji. Pozwoliło to też, a nawet pociągało za sobą, dalsze kierunki postępowania, mianowicie różnopłaszczyznowe interpretacje odnośnie do samych tekstów. A znów analiza formalna ich treści oraz wartości artystycznych zawartych w środkach językowo-stylistycznych i pozajęzykowych, została powiązana z obserwacją i dokumentacją zachowania się samego gawędziarza (mimika, gesty, intonacja itd.). Znalazło to swój wyraz m. in. w zestawie 67 zdjęć fotograficznych wykonanych przez Ladislava Micka. W taki sposób została ukazana w pełni żywa sztuka gawędziarska jej cechy, niuanse, wyraz artystyczny, atrakcyjność i siła oddziaływania. Praca K. D. Kadłubca zawiera 195 tekstówopowiadaniowych, w tym część z nich dublowana jest w postaci wariantów uzyskanych w innym czasie i w odmiennej sytuacji. Pozwala to na śledzenie wpływu wspomnianych wyżej warunków na treść i formę opowieści. Wiemy, czym kierował się autor w kolejności zestawu opowiadań - chronologią ich uzyskania. Stąd następują po sobie wytwory róźnych pohtidkar �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw 227 i czasopism gatunków, a te same czy zbliżone wątki tematyczne rozsiane są w różnych mIeJscach zestawu. Pytanie, czy nie byłby lepszy układ według gatunków i wątków folklorystycznych - pozostawiamy bez odpowiedzi. Książkę zamyka tekst komentarza do poszczególnych opowieści Jeżowicza, zawierający charakterystykę ich treści, klasyfikację danego wątku według katalogów polskich i międzynarodowych oraz wskazania na merytoryczne pokrewieństwo opowieści z folklorem polskim. Autor stwierdza wyraźnie, że folklor słowny tej części Śląska Cieszyńskiego ma największy związek z folklorem polskim. Do pracy dołączono niezbędny dla czytelnika polskiego słowniczek wyrazów gwarowych, ułatwiający zrozumienie tekstu, oddanego przecież gwarowo, choć w sposób uproszczony. Gwarowość tekstów utrudnia nieco lekturę, ale tylko na początku. Z czasem teksty wciągają czytelnika w pełni właśnie także swą językową specyfiką. Książka zachęca też swoją szatą graficzną, za co należy się wydawnictwu uznanie. Dzieło K. D. Kadłubca, owoc wieloletniej żmudnej i niezmiernie ambitnej pracy, pasjonuje nie tylko tekstami materiałowymi. Porywa ono czytelnika właśnie z racji zrealizowania tak szeroko zamierzonego i nowatorskiego opracowania. Książka będzie na pewno służyła jako wzór dobrej roboty współczesnej folklorystyki. Także i etnografii. Józef C. J. Charpentier, The Use of Haschish and Opium pos" 1973, t. 68, s. 482-490, ilustr., mapka, bibliogr. in Afghanistan. Burszta "Anthro- Karol Jan Charpentier jest docentem na Uniwersytecie w Uppsali. W Afganistanie przebywał trzykrotnie na badaniach terenowych w latach 1970-1972 i stąd powstało krótkie studium a użyciu haszyszu i opium w tym kraju. Autor zajmuje się sprawami związanymi z nałogiem używania haszyszu i opium przez ludność Afganistanu, pomijając poważne zużycie tych narkotyków przez liczne rzesze międzynarodowych hippisów, ciągnących od przeszło dziesięciu lat do tego błogiego dla nich kraju, gdzie haszysz i opium są produkowane, w handlu są tanie, a wszystkie zakazy ograniczające zużycie i handel narkotykami pozostawały w sferze zarządzeń papierowych. Autor sugeruje, że jakoby renesans tych nałogów powstał właśnie w związku z napływem hippisów (s. 484), przyjmując bezkrytycznie słowa swych afgańskich informatorów, a nie biorąc pod uwagę charakterystycznej tendencji krajowców do szukania zawsze winnych na zewnątrz i chętnie o wszystko oskarżających obcych dla uniewinnienia samych siebie. Tymczasem wystarczy zasięgnąć liczniejszych, bardziej szczegółowych informacji, a uzyska się obraz zupełnie inny. Okaże się, że obydwa nałogi, a więc tak użycie haszyszu, jak i opium, mają bardzo starą tradycję i że nałogom tym w niektórych okręgach podlega prawie cała ludność, jak to np. ma miejsce w Badachszanie, co z kolei miał możność stwierdzić piszący te słowa, a o czym, odnośnie do opium, wspomina Charpentier. Z drugiej strony trzeba jednak przyznać, że autor zadał sobie sporo trudu w celu przebadania tego zagadnienia w różnych regionach Afganistanu, dając uczciwy przegląd swych obserwacji na załączonej mapce. Ta ostatnia jest też raczej �228 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism przeglądem terenów badanych, a nie obrazuje stanu użycia haszyszu i opium w całym Afganistanie, pomijając zupełnie region środkowy, tak zwany Hazaradżat, gdzie jak wiadomo użycie haszyszu jest powszechne, zaś liczne liche i bardzo prymitywne saqikhane (palarnie) znajdują się w każdej prawie miejscowości. W pod· sumowaniu swego artykułu autor podaje wprawdzie, że haszysz jest w użyciu w całym kraju, ale tego nie zaznacza na mapie. Konopie (Cannabis Sativa var. Indica) są w uprawie na obszarze całego kraju i prawie przy każdym domu; wszędzie wśród upraw kukurydzy, bawełny, buraków, marchwi czy ziemniaków widuje się duże i silnie rozrośnięte konopie. Uprawę . maku umieszcza autor głównie w Turkmenii afgańskiej i Badachszanie, jako głównych terenach zużycia opium, lecz nie należy zapominać o poważnym znaczeniu (w dochodach ludności) upraw maku w Paktii w Afganistanie, oraz na przyległych do granicy ziemiach zamieszkałych przez Patanów. W podsumowaniu autor dochodzi do słusznych wniosków, że: I) używanie haszyszu jest daleko powszechniejsze niż użycie opium, 2) używanie haszyszu jest bardziej akceptowane społecznie niż używanie opium, 3) używanie haszyszu występuje wśród warstw średnich i niższych, podczas gdy palaczy opium spotyka się głównie wśród warstw niższych, 4) haszysz jest używany w całym kraju, podczas gdy użycie opium raczej koncentruje się na północy Afganistanu, a niekoniecznie na obszarach, na których opium jest produkowane. Jednak twierdzenie autora, jakoby użycie haszyszu w stylu zachodu, wchodzące w modę w Afganistanie, spowodowało specjalne akcje rządu, nie wydaje się słuszne, bowiem - jak dotychczas wszystkie zakazy rządowe w tym kraju były jedynie połowicznie respektowane; i raczej wydaje się wątpliwe, aby władze afgańskie przystąpiły rychło do ścigania palaczy haszyszu i opium. Wypada jeszcze dodać uwagę odnoszącą się do części szczegółowszego opracowania. Autor podaje sporo nazw przyborów służących palaczom haszyszu i opium, jak również nazwy stanu odurzeń tymi narkotykami. Cenny to materiał. Żałować jedynie wypada, że przy dużym terytorialnie zasięgu badań i na obszarach zróżnicowanych etnicznie autor podał te wyrażenia jedynie w języku perskim, czyli farsi, albo - jak go nazywają w Afganistanie - w języku dari. Krzysztof Barbara Kołodziejska, Rzemioslo garncarskie te Zielonogórskiem. Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1973, ss. 212, ilustr. 29. Wolski Paóstwow€ Praca Kołodziejskiej składa się z dwóch nierównych części. Pierwsza, obszerniejsza, dotyczy garncarstwa w dobie organizacji cechowej, które zamarło w XIX wieku. Druga, znacznie krótsza, poświęcona jest współczesnemu garncarstwu ludowemu, temu, które pojawiło się w Zielonogórskiem w wyniku powojennej migracji ludnościowej. W części pierwszej, historycznej, Kołodziejska omawia kształtowanie się ośrodków garncarskich, organizacje cechowe i ich zadania, technikę produkcji i organizację zbytu, wreszcie funkcje społeczno-religijne cechów. W ostatnim rozdziale tej części przedstawia autorka proces zaniku garncarstwa w omawianym regionie. Ale pojęcie regionu nie jest tu jednoznaczne. O ilc po roku 1945 mamy do �Recenzje, przegtqdy u;ydawnictw i czasopism 229 czynienia z pewnym obszarem zasiedleńczym (wyjąwszy połacie z ludnością autochtoniczną) objętym określonymi granicami administracyjnymi, który potocznie nazywany bywa Ziemią Lubuską, o tyle w przeszłości takiego rejonu odpowiadającego dzisiejszemu województwu zielonogórskiemu, jak wiadomo, nie było. Kołodziejska unika więc w tytule określeń Ziemia Lubuska czy województwo zielonogórskie. Ma do tego jeszcze - o ile chodzi o część pierwszą - inny ważki powód, dysponowała bowiem materiałem archiwalnym tylko z 6 miejscowości, to jest z Babimostu, Brójec, Międzyrzecza, Wschowy, Bytomia Odrzańskiego i Szprotawy. Z nich cztery pierwsze należały aż do 1920 roku do Wielkopolski, a Bytom Odrzański i Szprotawa do Śląska. Wszystkie te miasta, z wyjątkiem Szprotawy, leżą w pasie przygranicznym sąsiadującym z województwem poznańskim. Próba podjęta przez Kołodziejską, aby z tych okruchów archiwalnych, które się zachowały po ostatniej wojnie i które sięgają wstecz nie dalej jak do X'VII wieku, a dotyczą tylko części zróżnicowanego historycznie obszaru, zrekonstruować obraz dawnego garncarstwa w Zielonogórskiem, w skład którego poza skrawkiem zachodnim Wielkopolski i części Dolnego Śląska wchodzą jeszcze terytoria należące niegdyś do Ziemi Lubuskiej, dawnej Marchii Brandenburskiej i Łużyc, jest zapewne przedsięwzięciem śmiałym. Część druga pracy zmuszała jednak autorkę, wbrew oczywistym przeszkodom, do takiego całościowego - w znaczeniu przestrzennym ujęcia historii garncarstwa w Zielonogórskiem. Chcąc zaś jakoś tak dyskusyjne z naukowego punktu widzenia ujęcie usprawiedliwić, wypowiada autorka przeświadczenie, że wnioski wynikające z obserwacji wspomnianych ośrodków garncarskich w sześciu miastach mogą w pewnej mierze odnieść się do szerszego terenu (s. 13). Na dowód przytacza m. in. takie fakty, jak wzorowanie się garncarzy wschowskich na statutach garncarzy bytomskich, podporządkowanie cechów w Zielonej Górze i Kożuchowie naczelnemu cechowi w Głogowie, czy przynależność do cechów w Babimoście i Międzyrzeczu garncarzy prowadzących warsztaty w okolicznych wsiach. Jest też autorka zdania, że choć wspomniane ośrodki śląskie są wcześniejsze od tu wymienionych wielkopolskich, to jednak można się dopatrywać wspólnych cech w organizacji tego rzemiosła i sposobach produkcji, bo ośrodki wielkopolskie znalazły się w końcu XVIII wieku, tak jak wcześniej już śląskie, w obrębie pruskiego organizmu gospodarczego. Argument ten jest nieprzekonujący, bo materiały archiwalne, jak już wiemy, nie sięgają poza wiek XVII, a pruskie ujednolicenia organizacyjne zostały przeprowadzone dopiero w XIX wiekll, kiedy garncarstwo tradycyjne chyliło się już ku upadkowi i tak w Poznańskiem, jak i na Śląsku, żyło dalej tylko w nazwie, jako określenie zawodu nie mającego już nic wspólnego z wyrobem garnków, tylko ze stawianiem pieców. Tych stawiających piece autorka nazywa zdunami. Nazwa ta może być stosowana umownie, ale należałoby to wyrażnie podkreślić, bo historycznie rzecz biorąc - zdun znaczy to samo co garncarz. o czym świadczą choćby nazwy osad służebnych w Polsce. Możemy za autorką przyjąć, że formy organizacyjne rzemiosła garncarskiego w zachodniej Wielkopolsce i na Śląsku, z uwagi na liczne sąsiedzkie kontakty, były w XVII i XVIII wieku podobne. Odmienne jednak były warunki ekonomiczne, jakie zaistniały po zajęciu Śląska przez Prusy. One rzutowały na rodzaj produkcji i jej rozmiary, a ponadto przede wszystkim na technikę i stosunki produkcji. Sprawy te nie rysują się jednak wyrażnie w pracy Kołodziejskiej, która stwierdza tylko, że śląskie centra garncarskie w Zielonej Górze, Kożuchowie, Bytomiu Odrzańskim i Głogowie wymykają się z dziejów już w X1VIII wieku, "to znaczy wtedy, gdy na terenie zachodniej Wielkopolski następuje dopiero ich krystalizacja" (s. 126). �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Owo wymykanie się nie jest dowodem zaniku garncarstwa na Śląsku, które przeciwnie, dzięki wprowadzeniu przez Prusy ceł ochronnych poważnie się rozwinęło, szczególnie w Bolesławcu, po roku 1759, jak to stwierdza Jerzy Dobrzycki (Slqska wytwórczość ceramiczna w XVIII wieku, Kraków 1924, s. 3-4). Swoją produkcję w lwiej części eksportowało wtedy do Polski, gdzie rozchodziła się szeroko dochodząc też masowo do Gdańska. Potwierdza to Krajewska, która pisze, że ceramika śląska pojawiała się wtedy w Gdańsku, w takich ilościach (obok czeskiej i holsztyńskiej), że podważyło to byt miejscowego rzemiosła (H. Krajewska, Ceramika kaszubska w końcu XIX i poczqtku XX wieku. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4, s. 215). Na fakty te należało zwrócić większą uwagę, bo dzieje się to wszystko na omawianym przez Kołodziejską terenie, czy w bezpośrednim jego sąsiedztwie -- jak na Dolnym Śląsku. Przekształcanie się tam w początkach XIX wicku niektó.ych rzemieślniczych ośrodków garncarskich, szczególnie Bolesławca, w ośrodki przemysłu ceramicznego spowodowało upadek innych, jak Trzebiela na sąsiednich Łużycach (obecnie w woj. zielonogórskim), który jeszcze na przełomie XVIII i XIX wieku eksportował swoje wyroby do Polski, a w I połowic XIX wieku zdystansowany został przez garnacarzy z Bobrowie (pow. Krosno Odrzańskie) czy Krosna, które to ośrodki jednak też w II połowie XIX wieku zamarły (Landbuch der MaTk Brandenburg und des Margrafentums Nieder-Lausitz, t. 3, Brandcnburg 1856, s. 696, 736 i 740). Coraz ostrzejsza konkurencja spowodowała emigrację garncarzy z tych rejonów i osiedlanie się ich w polskich miastach nadgranicznych, jak na przykład w Szlichtyngowej (pow. Wschowa), gdzie spotykamy mistrzów z Bytomia Odrzańskiego, Szprotawy, a nawet z Saksonii i Czech, którzy przybyli tam w latach 18041811 (Dr. Schober, Ein Biirgerbuch der Stadt Schlichtingsheim 1799-1851. Quellen 'und Forschungen zur Heimatkunde des Fraustddter Liindchens, zesz. 2, Wschowa 1936, s. 11-14). Kiedy jednak w połowie XIX wieku stosunki gospodarcze na obszarze Prus wyrównały się, rzemieślnicza produkcja garncarska stała się nieopłacalna również w przygranicznych niegdyś miastach wielkopolskich i zamarła. Z przykładowo przytoczonych faktów widać, że obraz rozwoju garncarstwa na Śląsku i pograniczu wielkopolskim jest bardziej złożony i ma dłuższą historię, niż to wynika z materiałów, którymi dysponowała autorka. I choć wspomina ona o dawności tego rzemiosła z okazji omawiania ośrodka międzyrzeckiego, czytelnik odnosi wrażenie, że rzemiosło garncarskie pojawiło się tu dopiero w XVII wieku. Powodem tego jest brak \\7 pracy odleglejszej czasowo, retrospektywnej podbudowy dla przedstawionego stosunkowo krótkiego okresu dziejów garncarstwa Vi Zielonogórskiem. O ile chodzi o przedstawienie techniki produkcji cechowych warsztatów, to podkreślić trzeba, że Kołodziejska z podziwu godną dociekliwością dokonała jej analizy na podstawie bardzo szczup1cgo materiału zabytkowego, jaki w postaci fragmentarycznej się zachował, a pochodzi głównie z XVII i XVIII wieku. Datowanie tej wykopaliskowej w przewadze ceramiki ulatwił skarb z Sulechowa, którego daty znalezienia jednak autorka nie podała. Asortyment wyrobów, niesłusznie określony jako formy (s. 102) autorka ustala mozolnie też tylko na podstawie znalezionych fragmentów naczyń. Zdaje sobie sprawę z ryzyka rckonstrukcji form i technologicznego opisu przy tak skąpym materiale. Szkoda, żc czyniąc te rekonstrukcje poprzestała na opisach, które choć wykonane zostały bardzo sumiennie i szczegółowo, nie zastąpią ilustracji. Brak rysunków odczuwa się dotkliwie szczególnie przy opisie patelni i rynienek. Nie wystarcza na przykład wzmianka, że i na Śląsku Cieszyńskim rynienki miały nóżki i ucha, czy odsyłanie czytelnika �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism ~31 \\" opisie tygli (patelni) do Ceramiki kaszubskiej ... H. Krajewskiej, bo nie zawsze o\\-e pozycje "ą osiągalne. W dodatku w odniesieniu do ostatniej pozycji mylnie poda;1c ;:ostały strony (nie 215, tylko 219). Nie wystarczy też powiedzieć, że "cha:rak ter ::clobicnia ("('J"amiki opisywanej wykaz.uje podobieństwo do dekoracji malar.-bch ,;!edeJnnDstowiecznych naczyil z Miechocina" (pod Tarnobrzegiem), bo cera:nika '.,- :::il'1ollogórskiem -- jak n2m udowadnia autorka - zdobiona jest tylko ·.\"ZGremlinearnym (geometrycznym), podczas gdy w Miechocinie obok geometrycz:lego jest reprezentowany bogaty ornament rośłinny, a nawet figuralny. Należało '\-skazać na konkretne przykłady ceramiki miechocińskiej. Druga l:ZCŚĆ pracy nie stawiała przed autorką tak wielkich trudności jak część ~ier\Vsza. historycZlla, bo drogą wywiadów z gancarzami, którzy przybyli po II wojnic światowej na obszar województwa zielonogórskiego, mogła zebrać odpo--,-"jednie informacje. uzupełnione danymi Cechu Rzemiosł Różnych i Izby Rzemie~lniczej w Zielonej Górze, Poznaniu i Wrocławiu. \Vyniki swych dociekań przedstawiła w c/ter('ch rozdziałach omawil1j~eych ks:o:ta!to\'vDnie się współczesnego garncarstwa lud()\\"l:go, technikę wyrobu wraz ze zdobnictwem, rodzaje naczyń i ich Lbyt, wreszcie perspektywy współczesnego garncarstwa w Zielonogórskiem_ Autorka nie zdołała ustalić ogólnej liczby garncarzy, którzy osiedlili się na obszarze dzisiejszego województwa zielonogórskiego, bo część z nich nic ujawciła sit.:- Uczyniło to tylko 17 osób, a spośród nich jedynie 15 podjęło produkcję naczyń. Obecnie liczba ta spadła do pięciu. Najliczniejszą grupę stanowili garncarze z Bukowiny, było ich dziesięciu_ Mi:l10 ~o jednak początko\':o dominowali organizacyjnie - jak stwierdza Kołodziejska garncarze przybyli z Wileńszczyzny. Poza tymi dwoma głównymi grupami, które nadały lOn produkcji, odnotowała Kołodziejska osiedlenie siG \V Zielonogórskiem jednego garncarza ze Skałata \V Tarnopolskiem, który prowadzi warsztat do dziś '.v Gościszowicach pod Szprotawą, dalej - przejściowo pracującego w Ziclonog6r-. $kiem garncarza z Kołomyi oraz Jednego garncarza 7. Denkowa w Kieleckiem, który działał kr()tko w Kożuchowie. Jest rzeczą znamienną, na co zwraca uwagę Kołodziejska, że przybyli garncarzc, pn:esiedleńc.v czy osadnicy, początko\\'o nie zakładali warsztatów garncarskich '.\ no\\-ych miejscach pobytu. Główną przyczyną była nieznajomość terenu, brak środkó,,' produkcji, brak przydatnego surowca, który trzeba było dopiero w terenie znależć i wypr,)bować, no i trudne warunki życia bezpośrednio po osiedleniu się, Dopiero \\ ,'oku ł9-18 grupa wileńskich garcarzy zakłada w Zielonej Górze spółdzielnię garncarską i przyst.ępuje do wyrobu naczyń, podobnie jak spółka garncarska Podlip~;';i i Jaworski, Równocześnie przystępuje do pracy drugie skupisko garncarzy w Lub:,;ku. Wnet jednak warsztaty t.e upadają. Powstają na nowo dopiero P,) ~oku 1956 jako \\·arsztat.y indywidualne, kiedy zaistniały odpowiednie warunki dla ich ~·C'z\":oju. Garncarze mu~ieli warsztat.y i odpowiednie piece budować sami, bo jak -.viadomo z części I pracy Kołodziejskiej - od dawna nie było w Zielonogórskiem już garncarni, a tylko kaJ Iarnie, jak w Lubsku, które garncarze nasi na nowo uruchomili. Ci, kUJrzy podjęli produkcję naczyń, kontynuowałi oczywiście wy twór~zość znaną ze st.ron rodzinnych. Ponieważ jednak ludność, wśród której się osiedlili i które' j stanowili cząstkE;', była kulturo\vo zróżnicowana, więc zarysował się problem zbytu produkcji w zależności od nawyków do takich czy innych rodzajów i form naczyń i zwi~jzan'y z tym problem konkurencji. Siłą rzeczy znajdowali garncarze nabywców na swój towar przede wszystkim wśród swoiclA:iomków. Autorka sIedzi skrupulatnie wszystkie te zjawiska stanowiące interesujący material do problemu integracji ludności te[;o terenu. �Recenzje, przeglądy wyda1Vnictu: 'i czasopism Kołodziejska nie stwierdziła - rzecz znamienna - zapożyczell międzyregionalnych w wyt\\'órczości garncarskiej, Obok jednak rorm tradycyjnych. garncarzf:. ulegając z czasem wpływom fabrycznej wytwórczości i nowym potrzebom rynku, wytwarzają coraz więcej galanterii ceramicznej i produkują doniczki - jak v: innych polskich ośrodkach, które jeszcze przetrwały. Ale o ile poprzednio nabywcą była wieś, to obecnie kupuje wytwory garncarskie (r{)\\'nież dawnego kształtu ceramikę użytkową, jako dekoracyjną) głównie miasto - jak w calcj Polsce, .Jest to przejaw wyró"\vnania cywilizacyjnego osiadłej tu ludności, której aspiracje mieszczą się już we wspólnym nurcie rozwojowym współczesnego społeczeństwa po!· skiego, Przedstawiając współczesne garncarstwo w Zielonogórskiem pm5\\'ięciła Koiodziejska sporo uwagi zagadnieniom techniczno-produkcyjnym. Dała nam \\' tym zo;· kresie sumienne i wyczerpujące opisy, pozwalające śledzić różne razy \\'yt\\'órczości naczyń i ich zdobienia. Na pewne usterki, które się tu zakradły, chcę zwrócić uwagę, Nie dosyć jasny jest opis polewania naczyń (s. 155). Niesłusznie naz\\'ała autorka zdobienie takimi technikami, jak ryt, gładzenie czy nalepianie, odkształcaniem powierzchni naczynia. Opis pieców garncarskich należało zilustrować odpowiednimi rysunkami przekrojowymi. Książka domaga się \V ogóle lepszego i!ościo\\'ego, a nade wszystko jakościowego wyposażenia w materiały ilustracyjne, Do mankame:,tów zaś w tym względzie należy to, że na przykład na ilustracjach zbiorczych obiekty nie są pokazane \V odpowiednich proporcjach wielkościowych (i!. 11), albo że ilustracja dwojaków na s. 165 nie odpowiada opisowi (s. 177). Dodać trzeba, ż~ brak w opisach odsyłaczy do odpowiednich ilustracji i brak ich spisu utrudnia \V pewnej mierze korzystanie z tej cennej publikacji. Praca Kołodziejskiej niewątpliwie na takie określenie zasługuje, .Jest pozycją cenną, mimo że dyskusyjne jest połączenie obu jej części w jedną książkową całość. Każda z tych części z osobna wymagała odmiennych metod opraco\\'ania, ;)0 obe;muje zasadniczo odmienną problematykę. Jedynym elementem wiążącym te dwie części w sposób nie budzący żadnej wątpliwości jest tylko garncarst\vo jako ~zemiosło. Choć praca nie daje tego, co zapowiada tytuł - odpowiedni raczej tylko dl" części drugiej, to jednak pełne i wszechstronne wykorzystanic materiałó\\' arch:walnych (nie z winy autorki tylko fragmentarycznych) dla nakreślenia obraz:.; rzemiosła garncarskiego w przeszłości w kilku ośrodkach miejskich oraz zilu.,t~owanie interesującego nowego zawiązku garncarst\va w Zielonogórskiem \\' nasz~'ch czasach i jego funkcji w ramach procesu osiedleńczego. zapewnia pracy Kolodzie,' ~kiej trwałą naukową wartość. Stanislaw Blaszcy/.; Teresa Szetela-Zauchowa, Współcze:'ini rzeźbiarze l'UdowI województwa rze"zov.'· Rzeszów 1973, nak!. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ss, 134, ilustr, 55. skiego, Wstępnym etapem "ujawnienia" przez autorkę samorodnych arlyst()\\' ludowYCCl było rozeznanie ,\itterenie, prowadzone zarówno przez praco\\'ników muzeów \\'0;0::wództwa rzeszowskiego podczas stacjonarnych badail organizo\\'anych przez Muzeur.1. Okręgowc w Rzeszowie, jak i poprzez indywid:J.alne poszuki\\'ania, Następnyrr: - �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 233 i czasopism organizowanie wspólnie z Wydziałem Kultury ówczesnego Prezydium WRN w Rzeszowie konkursów na artystyczną twórczość ludową, połączonych z wystawą prac zakwalifikowanych do nagród i wyróżnionych. W rezultacie autorka opracowała noty biograficzne 35 twórców ludowych, które zostały zamieszczone w omawianej książce. Noty te obejmują sylwetki rzeżbiarzy reprezentujących autentyczną twórczość ludową "tkwiącą w ludowej tradycji rzeżbiarskiej". Przedstawione biogramy ukazują nie tylko działalność artystyczną rzeżbiarzy, lecz także grunt, na którym ich twórczość wykwitła. W wielu wypadkach autorka sięgnęła do wewnętrznych, osobistych przeżyć twórców ludowych, które zdecydowały o potrzebie ich twórczego działania. Przykładem tego mogą być losowe przeżycia Wojciecha Sochy, Władysława Chajca, Pawła Czochera, pod wpływem których, jakby szukając ucieczki od rzeczywistości, oddali się twórczej pracy. częstokroć w niej ujawniając swe uczucia i myśli. Rodzaj twórczości, sposób wypowiadania się twórcy ludowego, tkwi korzeniami w warunkach, w jakich wzrastało jego dzieciństwo i wiek późniejszy. Tym też warunkom poświęca autorka książki wiele uwagi, naświetla je i z nich wyciąga ostateczne wnioski dotyczące artystycznej wypowiedzi twórcy ludowego. Autentyzm, szczerość wypowiedzi w wykonanym przez twórcę dziele potwierdzają rozmowy przeprowadzone przez autorkę z wszystkimi niemal osobami, omawianymi w książce. W sposób prosty, bezpośredni i pozbawiony wszelkiego pozerstwa ujawnia się tam twarda droga chłopskiego dziecka, noszącego w sobie talent. który bezwiednie i wbrew wszystkim trudnościom kieruje go do twórczego, artystycznego działania. Biogramy owych 35 artystów, rzeźbiarzy ludowych poprzedzone są obszernym wstępem autorki, w którym omawia ona stan współczesnej autentycznej twórczości ludowej na terenie województwa rzeszowskiego, przeprowadza jej analizę, odróżniając ją od chałupniczej produkcji różnych przedmiotów wykonywanych "pod styl ludowy". Wartość wydawnictwa bardzo wydatnie podnosi 55 ilustracji przedstawiających r:ajbardziej godne uwagi dzieła omawianych twórców. Niezależnie od tych zdjęć Książka zawiera portrety prawie wszystkich prezentowanych w niej rzeźbiarzy. Zdjęcia rzeźb wykonał fotograf Muzeum, Aleksander Hadała. Oprawna w płótno książka posiada artystycznie wydrukowaną obwolutę, zaprojektowaną również przez pracownika Muzeum, Barbarę Sierżęgę, specjalizującą się w tej dziedzinie. Wymieniona książka wyszła \v nakładzie 1000 egzemplarzy, z których większość winna się znaleźć w bibliotekach publicznych i szkolnych województwa rzeszowskiego. Treść jej zainteresuje zapewne szeroki krąg etnografów w Polsce, a także działaczy - regionalistów. Bronislaw Muzea skansenowskie t. 2, Poznail 1971, ss. 200. w Polsce. Biblioteka Muzeum Rolnictwa Cmela w Szreniawie. Polskie muzealnictwo etnograficzne, mimo nieustannego, aczkolwiek trudnego zdobywania należnej pozycji i uznania w społeczeństwie, nie doczekało się dotychczas syntetycznego opracowania, które w sposób możliwie pełny przedstawiłoby �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism jego historię i dorobek. Aby ten cel osiągnąć, muszą być podjęte prace nad szczegółowymi problemami z zakresu muzealnictwa etnograficznego. Próbę takiego opracowania podjęła redakcja wydawnicza działająca przy Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, publikując pracę dotyczącą problematyki skansenowskiej. Zawiera ona dwa artykuły wprowadzające z zakresu historii skansenów w Europie i w Polsce oraz jedenaście artykułów omawiających wybrane polskie placówki skansenowskie. Każda z tych prac zaopatrzona jest w bibliografię, kilka ilustracji oraz w obcojęzyczne streszczenia (w językach: rosyjskim, francuskim i angielskim) 1. Według zamierzeń redakcji, omawiana praca zbiorowa ma stać się pozycją, "która by w sposób kompleksowy przedstawiała historię i rozwój istniejących na tE:rcnie kraju muzeów skansenowskich oraz odtwarzała stan faktyczny zgromadzonych w nich obiektów"; redakcja jednocześnie autorytatywnie stwierdza, że "publikacja jako całość stanowi poważny przyczynek do dziejów kultury materialnej wsi polskiej" (s. 5). Jednakże ze względu na bardzo różnorodny poziom cpracowań powyższe' stwierdzenia nie są w pełni uzasadnione, a nawet są ze sobą sprzeczne. Wynikło to zapewne z tego, że redakcja, zbierając materiały, nie miała dostatecznie sprecyzowanego charakteru zamierzonej publikacji, a po uzyskaniu opracowań przeprowadziła niezbyt krytycznie ich selekcję". Brak ogólnego schematu, wspólnego dla wszystkich prac spowodował, że autorzy potraktowali temat bardzo rozmaicie. Najczęściej poruszają oni problemy historii, organizacji i działalności skansenu oraz opisują jego stan dzisiejszy, jedynie w wyjątkowych wypadkach niektórzy autorzy omawiają kulturę materialną wsi, którą reprezentują zgromadzone w skansenie obiekty. Należy wyjaśnić, że wzajemny stosunek między tymi trzema, a właściwie dwoma składnikami jest nierównomierny. Są prace zwracające uwagę tylko na zagadnienia historyczno-organizacyjne (artykuły Kowalewskiego, Rybickiego), bądż prace tylko opisowe (artykuły Świątkowskiego, Rosińskiego, .Jostowej i Pilchowej). W pracach uwzględniających oba składniki autorzy różnie je akcentują -- o historii więcej pisze Malicki i Chętnik, opisy przeważają w artykule Wieczerzaka, a artykuły Piotrowskiej oraz Znamierowskiej-PrUHerowej i Tubaji są w tym względzie wyważone. Praca TIlaszczyka, o innym niż poprzednie charakterze, uwidacznia, jak złożony i odpowiedzia!:1j' jest etap koncepcyjny, przedrealizacyjny skansenu. Zawarty jest VI niej trzeci składnik - szersze tło kultury ludowej Wielkopolski uzasadniające taki a nie inny wybór obiektu do skansenu. Podobnie Swiątkowski i Rosiński przedstawinją obiekty skansenowskie jako reprezentację materialnej kultury ludowej określonego terenu. 1 Zawartość I<siążki: A. Gólski. Znrys hi.storyczny pOlostnnia l117(-(',)lIJ .' /'::'n~'('YJlwslddl Europie i icl. klasyfikacj,!; Sto Brzostow"I,;. 7, d~iejów /Jarków clnourafi,c,~n!lcll (skansenow) lU Polsce; .T. Pi·oŁrowska. Skunsen SlOll'iJ'iski tv Klitkach; l\. Chc;lnik. Ze ll"spomn;ei:. o Mllzeum K1LrpiOl(Jsk~m w Nowogrodzi_e nod Na'rwi.ą (l!JO!J-l!J39): H. Swi.:ł1l..:owski, Ośrode.L; plenerowy budownicitva Ludowego Muzelnn w Ł01ClC?ll; J. WiC'czeri'.:lk. lHu:'l.'ilin Budownictu;a Ludowego lV Olsztynk1l; J. KO\.\lale'..vski, Mu.:'eum Wsi Opolskiej lV OpO/H __ Opolski Por1-: Etnograficzny; S. Rosiński, Radomski skansen barlnicoo-pszczelnrsl<i; i\. Hył)icki, jHllceum Dur!ownictu.:n. Ludowego w Sanoku; 1\01. ZnamiC?'rD·v.;sk~-PrufferowC1. H. 'rUl);1j~l. I'r:J)7nH::erlin:1.1 skrlnse-n tonu?ski i inne rnuzea skansenowskie reaUzo'l.vane i planoznQne lV województwie hydgoskirn; L. .IVlalicki, Kaszubski Park Et nogrctjiczn!l we W{iz~1cl2ilCll: \V. .fOqow~. ,J. PUchowa, Orrneski park Etnograficzny w Zllbrzyc!} Górne!; Sto Blaszczyk. Skansen Wiell<opolski UJ S::reniawic - założenia naukowo-progra:mO'l.ue. W o gr[l.fii 1966, 2 Np. a'rtykuł J. Wieczerzaka we f.ragment'lch przypomin-a nie t1wzgl~dnjo!lY '.\I blblic·prze\vodnik F. Klonowskiego, Park etnograficzny w Ols::'l.ynkll .. ,Pojezierze", Olsztyn natomiast \\rspomnienia A. Chętnika znalazły się \v zbiorze chyba przypadkowo. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i 235 czasopism Z omawianym problemem wląze się także sprawa objętości artykułów, gdyż dziwnym się wydaje, że tak znacznym skansenom jak Sanok, czy Nowogród, poświęcono mniej miejsca w stosunku do np. skansenów radomskiego, łowickiego czy kaszubskiego, natomiast skansen toruński omówiono chyba zbyt szczegółowo 3. Z tej pobieżnej charakterystyki wynika, że ambitne zamierzenia redakcji nie zostały w pełni zrealizowane, szczególnie jeżeli chodzi o poznanie "dziejów kultury materialnej wsi polskiej". Do osiągnięcia tego celu zabrakło w artykułach wspomnianego wyżej trzeciego składnika. Opisywanie bowiem skansenu w oderwaniu od środowiska kulturowego, z którego pochodzą zgromadzone obiekty, bez odwoływania się do zjawisk i procesów zachodzących w tym środowisku, umniejsza naukową wartość opracowania i niewiele ma wspólnego z dziejami materialnej kultury ludowej. Natomiast dobrym posunięciem redakcji było włączenie w zakres publikacji dwóch artykułów omawiających początki i rozwój muzealnictwa skansenowskiego w Europie i w Polsce. Wprowadzają one czytelnika w zagadnienia ochrony budownictwa ludowego, stanowiąc jednocześnie szerokie tło historyczne dla omawianych póżniej muze(lw. Szkoda, że przeprowadzona przez Gólskiego klasyfikacja skansenów, oparta na słusznych kryteriach, nie została wykorzystana w konstrukcji publikacji. Rozpatrując niniejszą pracę w kontekście jej wykorzystania przy opracowywaniu syntezy muzealnictwa etnograficznego, trzeba stwierdzić, że wskutek omówionych niedociągnięć nie będzie stanowiła pozycji podstawowej. Muzea skansenowskie w Polsce są jedyną publikacją, w której zebrano materiały dotyczące prawie wszystkich skansenów i za tę inicjatywę redakcja zasługuje na uznanie. Jednak jej realizacja nie została przeprowadzona konsekwentnie według założeń. Grzegorz Long-in Malicki, Kociewska Narodowego w GdaiJsku. sztuka ludowa. Gdańsk 1973. Wydawnictwo Skalski Muzeum Kociewska sztuka ludowa była dotąd mało znana. Ukazała się wprawdzie w roku 1960 praca W. Łęgi Okolice Swiecia, w której sztuka ludowa została też uwzględniona, ale ogranicza się ona, jak sam tytuł mówi, do południowego tylko krańca Kociewa. Lukę tę wypełnia książka Malickiego, który przeprowadził badania na całym Kociewiu i w rezultacie swych dociekań przedstawił nam w miarę pełny obraz ludowych osiągnięć plastycznych tego regionu, obejmujący budownictwo z wyposażeniem wnętrz, rękodzieło wiejskie, jak: garncarstwo, plecionkarstwo, wyroby z kory, rogu, skóry, piór, papieru a nawet folii (przejaw współczesności!), zdobnictwo w żelazie, tkactwo, strój z haftami i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, rzeżbę i malarstwo. Pracę zamknął autor zestawem literatury przedmiotu i bogatym działem ilustracyjnym obejmującym 173 pozycje, ~ Sk:J.nsen nowogrodzki omó\viono l'<:łclomski j<lK i k8szub~ki na l:L łowicki na 5, sanocki na 16, torurlski na 9 stronach, na 29 stron:Jch. l1C1tomiast skanseny �'236 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym 9 ilustracji barwnych, wreszcie streszczeniami i spisami ilustracji w językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Omawianie poszczególnych dziedzin twórczości poprzedził Malicki ogólnymi informacjami o regionie kociewskim, którego rdzeń stanowią ziemie między Wdą i Wierzycą. Na mapce umieszczonej na czele części ilustracyjnej wykreślił przybliżone granice Kociewa. Za podstawę służyło mu kryterium językowe, najpewniejsze, dialekt kociewski różni się bowiem wyrażnie od gwar kaszubskich, '.vykazując bliskie pokrewieństwo z gwarami chełmińskimi i kujawskimi. Poczucie przynależności mieszkańców tego regionu do kociewskiej grupy etnicznej jest dziś - jak stwierdza Malicki - bardzo słabe. Autor sądzi, że przyczyni l się do tego zanik świadomości dawnej więzi etnicznej (s. 9). Czy świadomość więzi etnicznej była istotnie u Kociewiaków czynnikiem wiążącym, czy nawet społecznie mobilizującym, jak u Kaszubów, o tym nie jestem przekonany. Świadomość więzi jest zjawiskiem w grupach etnicznych raczej późnym, póżniejszym od samej więzi, która poza językiem przejawiać się może i przejawia w wielu dziedzinach kultury. Nie wiemy, czy u Kociewiaków owa więź się wytworzyła, zanim siła oddziaływania przemysłowej cywilizacji współczesnej nie wypleniła na Kociewiu swoistych odrębności kulturowych. Malicki szuka śladów, tej w istocie zamarłej, kultury artystycznej Kociewiaków koncentrując się na zabytkowych realiach, na podstawie których odtwarza jej obraz z czasów, kiedy była jeszcze żywotna. Autor nie poprzestaje jednak na owej rekonstrukcji. Uwzględnia też współczesną twórczość, która w nikłym tylko zakresie kontynuuje tradycyjne rękodzieło, a rodzi się jakby na nowo, na fali folklorystycznych upodobań. Upodobania te każą eksponować nie tylko współczesne dokonania, ale też dawne osiągnięcia artystyczne regionów współzawodniczących na tym polu. Owa tak charakterystyczna rywalizacja wywołuje potrzebę wydobycia dorobku przeszłości z zapomnienia i zapoznania się z nim. Tym w dużej mierze, obok celów naukowych, tłumaczy się zapotrzebowanie na publikacje tego typu, jak Kociewska sztuka ludowa. Stajemy tu atoli przed problemem, co do sztuki ludowej zaliczyć zarówno z przeszłości jak i współczesności, czyli przed problemem zakresu sztuki ludowej i jej granic. W pracy Malickiego te granice są często niewyraźne, zatarte, pozwalające na omawianie w związku z przedmiotami artystycznymi wytworów nie pretendujących do miana artystycznych. O przykłady nietrudno. Jednym z nich jest kociewski szlaban (iI. 46). Jego forma jest rezultatem praktycznej funkcji. Jcżeli przyjęlibyśmy, że ów szlaban ma obok walorów użytkowych jeszcze pewne elementy kształtowane z wyraźnym celem estetycznym, to zgodzilibyśmy się z Malickim na zaliczenie go w pewnej mierze do dziedziny sztuki, choć właściwe byłoby zakwalifikowanie szlabanu do kategorii sprzętów mogących interesować historyka kultury czy etnografa, w innych jednak ramach niż dziedzina sztuki. W tych też ramach, a nie w pracy o sztuce ludowej Kociewia, byłoby miejsce na opis Tyczekstołków szewskich czy stołeczków do dojenia krów (s. 21). Wzmianka o nich byłaby usprawiedliwiona dla przeciwstawienia ich funkcjonalnej prostoty zdobnym formom np. zydlów. Autor jednak nie w tym celu owe proste sprzęty opisuje. Przeprowadza raczej systematyczny przegląd wyposażenia w sprzęty niezależnie od ich walorów estetycznych, według etnograficznych załoźer'j badawczych. Niewyraźne granice między opisem etnograficznym a opisem ujętym w kategoriach estetycznych zdarzają się często w publikacjach o sztuce ludowej - np. u Reinfussa przy opisie budownictwa (Sztuka ludowa w Polsce, 1960, s. 9). Jest to �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 237 przekroczenie granicy powiedziałbym "nieświadóme". Co innego, gdy proste wytwory kultury materialnej, mające wybitnie funkcjonalne kształty, analizuje się świadomie jako dziel a sztuki, słusznie czy niesłusznie to inna sprawa, jak to czyni Grabowski, który uważa, że jarzmo na woły jako forma godne jest "postawienia na jednej plaszczyźnie z rozwiniętą i głównie pod estetycznym kątem zbudowaną rzeźbą" (Sztuka ludowa, formy i regiony w Polsce, 1967, s. 99 i il. 89). Wtedy jednak odpowiedni analityczny opis jest uzasadniony teoretycznie załoźonym podejściem do obiektów analizowanych i pociąga za sobą odmienną od etnograficznej systematykę, w żadnym razie nie etnograficzną systematykę typologiczną czy funkcjonalną· Do wytworów kulturowych, które Malicki opisał, a które trudno do dzieł sztuki zaliczyć, należą też np. wieszaki grzędowe i ostrzewkowe oraz róźnego rodzaju sprzęty dlubane, jak koponki czy kumy. O ile chodzi o plecionkarstwo, bardzo na Kociewiu rozpowszechnione, to również nic ustrzegł się Malicki od jego "generalnego" omówienia, aż po kobiałki łubiane i wycieraczki do obuwia (s. 31), z uwzględnieniem nawet narzędzi plecionkarskich - jak na porządny i wyczerpujący opis etnograficzny przystało. Wprawdzie w plecionkarstwie sama technika jest już w pewnej mierze kształtowaniem artystycznym wytworu, a dzięki odpowiedniemu doborowi surowca może plecionkarz uzyskać dodatkowe, zamierzone efekty plastyczne, co zresztą słusznie podkreśla Malicki. Ale czy cylindryczne, ze słomy plecione, wielkie naczynia zasobowe na ziarno były plecione według zasad estetycznych, to już jest wątpliwe, choć nie są one zapewne pozbawione pewnych elementów formy, odczuwanych dziś jako piękne, ale odczuwanych tak dlatego, że zapanowala moda na rękodzieło ludowe i wyroby na nim wzorowane. DotYl'zy to również ceramiki. Przywykliśmy już jednak do tego, że resztki manualnie wykonywanych wyrobów z gliny zalicza się z góry do sztuki ludowej. Tak więc ośrodek poludniowokociewski w Grucznie ze swymi wyrobami, opisany już przez Łęgę, znalazł się wraz z innymi, ostatnimi warsztatami garncarskimi w Kociewskiej sztuce ludowej zapewne z większym prawem niż plecionkarstwo. Wprawdzie w wyrobie naczyń glinianych technika ma też znaczenie podstawowe ale, pominąwszy ostatnio masowo produkowane doniczki, kształtuje się naczy'nia zawsze z myślą o formie, a ponadto zdobi kolorową polewą czy nawet barwną dekoracją. O ile chodzi o dwojaki kociewskie, to słusznie i trafnie Malicki określił je jako naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza domem, i dlatego szczególnie starannie wykonane i celowo ornamentowane, Możnaby i w innych dziedzinach przedstawionej nam przez Malickiego pracy o kociewskiej sztuce ludowej wykazać zaliczanie do przedmiotów artystycznych obiektów, dla któ£ych takie zakwalifikowanie jest dyskusyjne. Nie chodzi o to, czy Malicki rozszerzając zakres przedmiotowy postąpił dobrze czy źle, tylko o naświetlenie na przytoczonych przykładach problemu, który się tu wyraźnie zarysował, a dotyczy sposobu przedstawiania kultury ludowej w jej przejawach artystycznych. Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej winna się ograniczyć do przedstawiania wytworów i technik w ścisłym znaczeniu artystycznych, czy też w szerszym znaczeniu - jako tradycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, których owocem są różnego rodzaju przedmioty, nie tylko te świadomie tworzone w aspekcie estetycznym, ale też te, które odznaczają się doskonałym dostosowaniem do ich funkcji. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął Malicki. Dzięki temu Kociewska sztuka ludowa ma charakter etnograficznej monografii regionalnej, zawężonej do l' ę k o d z i c I a ludowego, jak słusznie sam autor w swym Posłowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. Określenia lego zabrakło jednak w tytule. �238 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Na podkreślenie zasługuje staranna forma tej publikacji, napisanej prostym, potoczystym językiem, z myślą o szerokim kręgu czytelników. Nie obarczył jej Malicki uczonymi przypisami, choć wiele miał okazji do wykazania swej erudycji, a przede wszystkim doskonałej znajomości przedmiotu. Imponuje bogactwo materiałów, które Malicki, doświadczony i wnikliwy badacz, w jałowym z pozoru terenie zdołał zgromadzić. Zrekonstruował na ich podstawie, z uwzględnieniem dotychczasowych publikacji, obraz ludowej kultury plastycznej Kociewio. niemalże bez luk. Pewne krytyczne uwagi nasuwają się w związku z nazewnictwem. Jest niemal regułą, że Malicki posługujący się nazwą gwarową w tekście zastępuje ją w podpisach pod ilustracjami określeniem niegwarowym. W tekście jest więc mowa np. a szelbqgach (s. 18-19), które pod ilustracjami 37-39 nazwane są "kredensami kuchennymi". Skrobak (s. 35) stracił swą trafną nazwę na rzecz "wycieraczki żelaznej" (il 107). Garnuszki do kawy (s. 26) zwią się "kubkami" (il. 64 i 68). Pod ilustracją 46 przedstawiającą szlaban dał Malicki objaśnienie, że jest to "ława do spania". Usuwanie regionalnego nazewnictwa z części albumowej, czyli z najłatwiej przyswajalnego materiału poglądowego, odbywa się niewątpliwie ze szkodą dla wartości poznawczej pracy. W przypadku szlabanów autor sam podkreśla starą tradycję nazewniczą tego sprzętu podając informację, że w XVIII-wiecznych zapiskach archiwalnych wymieniane są ślobanki. Sprawa nazewnictwa ma tu jeszcze drugi aspekt. Szlaban czy ślobanek, choć niewątpliwie nazewniczo związany z ławą do spania, (Schlajbank), jest jednak określeniem innego sprzętu. Że jest to sprzęt istotnie inny, o swoistej funkcji sprzęt "autonomiczny", tego dowodzi już następna ilustracja (nr 47), a to nie tylko dlatego, że przedstawia ławkę parzystą do spania, tylko że na niej rzeczywiście się śpi, podczas gdy na szlabanie, gdy jest zesunięty, nikt nie śpi, bo sprzęt ten służy wtedy tylko do siedzenia. Na koniec chcę zwrócić uwagę na dwie usterki, które zakradły się do objaśnień ilustracji. Pod ilustracją 65 figuruje nazwisko Krzemkowskiego jako autora wyrobów, a w tekście nazwisko Pawłowskiego. Nazwa miejscowości pod ilustracjami 153 i 158 podana została jako Gołębiewko, a w tekście na stronie 50 jako Głębiewo Srednie. Nie sposób nie dostrzec, mimo kilku zastrzeżeń i spraw dyskusyjnych o charakterze raczej ogólno-metodologicznym, pionierskiej wartości pracy Malickiego. Takie rozdziały, jak o budownictwie ludowym, o sprzętach domowych czy garncarstwie, poszerzają nam znacznie wiedzę o kulturze ludowej Pomorza, systematyzują i porządkują luźne dotąd o tych dziedzinach informacje. Nieznana niemalże sztuka kowalska poszczycić się może na Kociewiu, jak wykazał Malicki, tak misternymi wyrobami, jak np. widniejące na ilustracji 109 zawiasy do skrzyni wianowej. Współczesne zaś rzeźby Gełdonia, Zielińskiego czy Stawowego, choć je inne zrodziły czasy i inna jest ich funkcja, nie boją się zestawienia ze starymi, anonimowymi rzeźbami zdobiącymi krajobraz kociewski - jak figura z Gołębiewa Wielkiego (iI. 152) czy Gołębiewka (iI. 153). Że i na te murowane, oryginalne słupy oraz stojące na nich ekspresyjne postacie świętych zwrócił uwagę Malicki, to dodatkowy powód do zadowolenia. Książka Malickiego to piękny dar niestrudzonego badacza złożony Kociewiakom, którzy odzyskali przez nią to, co zdawało się już zapomniane i zagubione własne kulturowe oblicze. Stanislaw Blaszczyk �Hecenzje, przeglqdy Władysław Piwowarski, wa 1972, ss. 350. Religijność wydawnictw wiejska i 339 czasopism w warunkach urbanizacji, Warsza- W drugiej połowie 1972 r. ukazały się dwie publikacje książkowe dotyczące religijności wiejskiej: Władysława Piwowarskiego Religijność wiejska w warunkach urbanizacji i Hieronima Kubiaka Religijność a środowisko społeczne, a w kilka miesięcy póżniej, na początku 1973 L, wyszła praca Edwarda Ciupaka pt. Katolicyzm ludowy w Polsce. Pierwsza z wymienionych pozycji poświęcona jest religijności w środowisku wiejskim, podczas gdy druga omawia ten problem jako jeden z biegunów zestawionej z sobą religijności miasta i wsi. Wymieniłem tutaj trzy pozycje, chociaż bliżej omówię tylko pierwszą z nich, ponieważ chcę zwrócić uwagę na datę ich wydania, być może przełomową w dziejach socjologii religii w Polsce, czyli rok 1972-1973. Publikacja tych trzech książek, a szczególnie pracy Piwowarskiego, wywołała burzliwą polemikę w prasie polskiej. Dotąd starano się przysłonić w artykułach popularnonaukowych raczej skromny w tym zakresie dorobek polskiej etnografii i socjologii powojennej, przypominając świetne etno- i socjoreligioznawcze prace Czarnowskiego. W latach sześćdziesiątych znane były wcześniejsze publikacje Piwowarskiego i Ciupaka, pisala też o wiejskiej religijności Anna Markowska w swych pracach poświęconych rodzinie, a Anna Pa"vełczyńska starała się uchwycić zachodzące w religijności wiejskiej zmiany w skali ogólnopolskiej podczas omawiania dynamiki przemian kulturowych na wsi. Problem religijności nie był jednak podnoszony '.'1 tych pracach jako zagadnienie naczelne, a o ile pisano o nim, to bazowano na zbyt nikłej analizie materiału empirycznego lub zaniedbywano stronę teoretyczną zagadnienia. Pozytywne połączenie tych dwóch tendencji dokonane zostało dopiero v; rozprawie Wladysława Piwowarskiego i częściowo Zygmunta Kubiaka. Autor Religijności wiejskiej w warun/each urbanizacji w pierwszym rzędzie zaskakuje czytelnika drobiazgowością opracowania niektórych partii książki i świetnym warsztatem naukowym, którego może mu pozazdrościć wielu autorów publikacji tego typu w Polsce. We wprowadzeniu do swej pracy Piwowarski omawia różne teorie z zakresu socjologii religii, co nie może być bez znaczenia w warunkach polskich, gdzie od dawna odczuwa się brak podręcznikowego opracowania problemu. Korzystając z dorobku poprzedników, autor buduje własny aparat analityczny i przeprowadza analizę religijności na konkretnym materiale empirycznym, omawiając kolejno globalny stosunek do wiary, ideologię religijną, praktyki religijne, moralność religijną, więź parafii z przywódcami religijnymi i strukturę społeczną w związku z religijnością badanych. Terenem badań są cztery parafie okręgu puławskiego. Do ich charakterystyki przystępuje autor zgodnie z zaleceniem Le Bras, który stwierdza, "że nie można zrozumieć stanu religijnego tej (wiejskiej) grupy religijnej bez dokonania lustracji terytorium we wszystkich podstawowych aspektach: geograficznym, morfologiczl~ym, gospodarczym, demograficznym, społecznym i kulturowym" (s. 53). Pewne jednak wątpliwości nasuwają się przy omawianiu przez autora aspektu kulturowego wsi. Pisząc we wstępie o problemach i hipotezach ewolucji środowiska wiejskiego, przeciwstawia "naturalne środowisko wiejskie" "sztucznemu środowisku miejskiemu". równocześnie polemizując z często wprowadzanymi schematami teoretycznymi opartymi na dwóch typach idealnych (określających terminus a quo i terminus ad quem przemian), któremu w przypadku religijności odpowiada środowisko sakralno-folklorystyczne i zdesakralizowane miejskie. Władysław Piwowarski �240 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i cU/sopism opowiada się za continuum, stopniową, bardziej skomplikowaną ewolucją środowiska wiejskiego w kierunku być może niezupełnej desakralizacji społeczeństwa zurbanizowanego. Dla autora nie tyle ważny jest punkt wyjścia czy dojścia tego procesu ujmowanego dość abstrakcyjnie i drogą dedukcji, co analiza empirycznie obserwowanego procesu przemian. "W każdym ogniwie continuum "stare" współistnieje z "nowym", miesza się, przetwarza i przybiera różną postać, często nie przewidzianą w schemacie dychotomicznym" (s. 24). W dalszej kolejności Piwowarski szkicuje, głównie na podstawie pracy Stefap.a Czarnowskiego, ludowy typ katolicyzmu wiejskiego w Polsce, a w innym miejscu stwierdza, że: "Główne cechy religijności, jakie współcześnie występują w środowisku w Polsce, zostały ukształtowane w XVII i XVIII w. [...] Pomimo zmian, jakie się dokonały na wsi polskiej wskutek uwłaszczenia, podstawowe treści tradycyjnej kultury chłopskiej, a w jej obrębie tradycyjnej religijności ludowej pozostają nadal żywotne" (s. 25). Zasadniczymi jednak czynnikami wpływającymi na zmianę sytuacji religi i kościoła na wsi jest, zdaniem autora, w pierwszej kolejności industrializacja wsi, następnie urbanizacja i racjonalizacja w gospodarstwie wiejskim. Na tym wstępnym zasygnalizowaniu problemu autor poprzestaje. Szkoda, że w dalszej części pracy, a zwłaszcza w charakterystyce parafii, Piwowarski nie uwzględnia współczesnej kultury ludowej badanych wsi jako do dziś aktualnego czynnika, który miesza się z "nowym", wprowadzanym przez urbanizację. Należy wątpić, aby pod wpływem kilkunastoletniej urbanizacji w puławskim regionie trudno było dostrzec. szczególnie u starszego pokolenia, "naiwny sensualizm pomieszany z magicznym rytualizmem ... oraz odtwarzanie rzeczywistości duchowej w sposób teatralny, np. jasełka, Męka Pańska, Zmartwychwstanie", o których mówi Piwowarski we wprowadzeniu. Szczególnie ostro odczuwa się prawie zupełny brak w rozprawie uwzględnienia tradycyjnej obrzędowości, która przecież od tylu lat istnieje w pewnej symbiozie z obrzędowością kościelną. Objęcie rozważaniami, chociażby marginesowo, tych faktóv,,' kulturowych pogłębiłoby może pracę nieco od strony historycznej, ukazując równocześnie żywotne czynniki kultury ludowej kształtującej współczesną religijność wsi. Wprawdzie analiza dróg, jakimi docierały treści chrześcijaństwa na wieś, należy do etnografa czy historyka, niemniej warto by zaznaczyć w studium socjologicznym, jaki wpływ na kształtowanie się chrześcijaństwa miały i mają np. kolędy i pieśni wielkanocne oraz cała tradycyjna obrzędowość Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy, nie mówiąc już o obrzędach urodzinowych czy pogrzebowych. Pominięcie tego zagadnienia w dość drobiazgowo opracowanej monografii kilku parafii wiejskich (w której podaje się nawet ilość poszczególnych gazet sprzedawanych w kioskach), jest zjawiskiem żenującym, co należy z żalem stwierdzić. Trzeba jednak usprawiedliwić w pewnym stopniu autora Religijności wiejskiej ... za brak omówienia tak ważnych zjawisk. Dotychczas bowiem nie mamy większych opracowań etnograficznych z tego terenu, a opublikowano tylko kilka pionierskich artykułów mówiących o powiązaniu tradycyjnej obrzędowości ludo\vej z chrześcijaństwem i postulujących badanie "ludowej teologii" w oparciu o kullurę ludową. Obecnie dzięki przedstawionej nam rozprawie mówiącej o zmianach zachodzących w religijności parafii okręgu puławskiego brak ten został jeszcze bardziej uwypuklony. Na pewno jednak nie te aspekty zachęciły do lektury i dyskusji nad publikacją Piwowarskiego i polskim katolicyzmem, w której wzięło udział wiele osób. Tym, co do niej skłoniło, był prawdopodobnie zwięzły język autora, chociaż praca liczy 350 stron, i bardzo dobrze ilustrujący omawiane zagadnienia materiał staty- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 241 i czasopism styczny. Ten ostatni wskazuje np., iż wiedzę o trzech Osobach Boskich posiada tylko 75°'. respondentów. Inni informatorzy wymieniali dwie lub jedną Osobę Boską. Zdarzały się wypadki (dość częste Vi innych regionach Polski), że do Trójcy św. zaliczano Matkę Boską lub św. Józefa. W związku z postacią Chrystusa tylko 57% an~ietowanych twierdzi, że był Bogiem-Człowiekiem. Około 35% uważa go za wybit"EgO człowieka, a 1011,0 nic wierzy w jego historyczne istnienie. Na mszę św. uczęsz~za w niedzielę systematycznie 38°/", z czego ponad połowa spóźnia się i wychodzi przed jej zakończeniem, co świadczy o przywiązywaniu małej wagi do tej praktyki przez parafian. W świetle statystycznych danych ciekawie przedstawiają się poglądy moralne :nieszkańców wsi. Około 22"/" aprobuje rozwód, 16"/0 jest za stosowaniem środków antykoncepcyjnych, 12"'. uważa, że po ślubie cywilnym można rozpocząć życie małżeńskie, ) 6"/" jest za usuwaniem niepożądanej ciąży itp. Magia wielkich liczb !awsze mocno działa na czytelników. Statystyka jest na pewno potrzebna, ale nie pO\\'inna przysłaniać nam rzeczywistych problemów badawczych, które nie zawsze mogą być ilustrowane przez symbole matematyczne. Jan Kurek Ethnologia Revue 1nternationale D'Ethnologie Europeenne. Ethnology. R: VI, cz. 1-2, 1972 (wyd. Gottingen 1973). Europaea. :teview of European A World Od 1972 roku nie wiadomo jak określić częstotliwość ukazywania się "Ethno~ogia Europaea". Rocznik VI z tegoż roku ukazał się w dwóch zeszytach, ale nic został określony jako pólrocznik, lecz jako "czasopismo, które ukazuje się w objętości 240 stron rocznie". Tylko zeszyt pierwszy tego rocznika (a ukazaly się łącznie dwa, z ciągłą numeracją stron) można zaliczyć do zbiorów problemowych. Mamy ',u 7 artykuh.'w poświęconych studiom społeczności wiejskiej w Polsce (W. Dynow,ki), Słowacji (J. Podolók), Portugalii (J. A. Dias), Hiszpanii (C. E. Fabregat), Francji If\. Niederer), Holandii (A. J. Bernet Kempers) i RFN (M. Zender). Nawiązuje do nich także artykuł o wielkiej rodzinie na Węgrzech (J. Barabas). Opracowania :e dostarczają rozmaicie wyakcentowanych zestawień informujących o badaniach nad społecznością wiejską we wspomnianych krajach. Wszystkie jednak dostarczają zarówno danych a stanic badań, jak i o metodach i programach badawczych. Opra~o\\'anie dotyczące Polski wyróżnia się szczególnie obfitym nawiązaniem do badań ściśle socjologicznych, a nawet z pogranicza socjologii i dyscyplin innych niż etnografia. W tej sytuacji zabrakło miejsca dla szeregu polskich prac etnograficznych; : dobrze siC; stało, że nazwisko Kazimierza Moszyńskiego, czy polskie monografie, 'akie jak Kil rpie, Puszcza Zielona, lub Kultura ludowa Wielkopolski zostały przy~omniane europejskiemu czytelnikowi w artykule J. Podolaka. Drłlsiego problemu. a mianowicie metod ilościowych w etnografii dotyczą duża rozprawa M. Sarmeli i artykuł H. Cox o elektronicznym opracowywaniu da:łych kartografii etnograficznej. Nie miejsce tu na streszczanie tych prac, ale można wyrazić nadzieję, że może ukazanie się ich \v międzynarodowym czasopiśmie zain"piruje w Polsce zainteresO\vanie tą problematyką właśnie teraz, po przejściu :'ali mody na matematyzację, we właściwych proporcjach. Przyczynić się do tego 1f. - Cuel, t. 59 �24~ Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism może 9-stronicowa bibliografia, zestawiona przez M. Sarmclę (s. 5-1-55), z klore: wynika, że to właśnie Polacy, J. Czekanowski i S. Klimek, byli pionierami na tej drodze. A dodać trzeba, że nie jest to bibliografia wyczerpująca, gdyż brak \\' niej np. prac J. Cuisenier oraz nie tak już nowych prac polskich badaczy, jak T. Delimata i innych. Na uwagę zasługuje także krótki artykuł H. Hellebrant o problemach międzynarodowej terminologii. Autorka nie zna wprawdzie apelu G. Mostnego z Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 roku, ale losy tej pracy nie są wiadome, a próby korespondencyjnego porozumienia się z autorem w Chile niestety nie powiodły się. Głównym jednak celem tego artykułu była słuszna polemika z tezami E. Klenka, E. Schneeweisa, a takżc G. Heilfurtha o istniejących jakoby trudnościach w porozumieniu się z badaczami "państw bloku wschodniego" z powodu ich "ideologicznej terminologii". Autorka stwierdza, że nie napotyka na takie trudności w lekturze czasopism etnograficznych państ\v socjalistycznych, m. in. "Ludu" i "Etnografii Polskiej". Zeszyt drugi tomu VI "Ethnologia Europaea" wprowadza nową, interesującą formę publikacji. Mamy tu mianowicie rodzaj drukowanych dyskusji, w których do tez autora artykułu publikuje swe uwagi 6-7 dyskutantów, a całość zamyka odpowiedż głównego referenta problemu. Takie dyskusje przedstawiono w związku z artykułem S. Svenssona o koncepcji petryfikacji (fixation) kultury S. Erixona. a także w związku z pracą S. A. Tokareva O niektórych zadaniach etnograficznych badań kultury materialnej. Pierwsza z tych dyskusji dotyczyła wysuniętej przez S. Erixona koncepcji petryfikacji kultury związanej np. z depresją gospodarczą oraz problemu, o ile odnosi się ona do innych zjawisk, niż kultura materialna. Druga _. dotyczy zasadniczej tezy S. A. Tokareva o potrzebie badania kultury materialnej nie tylko ze względu na morfologię przedmiotów i technologię ich wytwarzania, co pozostaje w pewnej analogii z ekonomicznym pojęciem własności. ale i ze względu na funkcję przedmiotów materialnych. a więc badanie ich jakc czegoś, czego używanie łączy lub dzieli ludzi. Osobny artykuł o znaczeniu badań kultury materialnej dla etnologii przedstawił P. Leser, który w bogatym teoretycznie, ale i osobistym w tonie artykule, przypomina znaczenie rzeczy jako źródeł nie tylko dla etnologa, żródeł bliskich człowiekowi, bo czasem bardziej niż on opierających się nieuchronnemu przemijaniu. Dodatkowym głosem w dyskusji nad tezą S. Erixona z punktu widzenia ekonomii jest artykuł H. H. Kaufholda. Tom uzupełniają artykuły o dzisiejszej etnografii w Szwecji (N. A. Bringeus i przedstawienie tez młodszego pokolenia przez E. Dauna) oraz sprawozdanie (G. Tassoni) o badaniach napoleońskiego rządu fran· cuskiego przeprowadzonych w latach 1805-1811 w krajach ówczesnego imperium, a przynoszących tak wiele ciekawego i bardzo nowocześnie, jak na owe czasy, zebranego materiału etnograficznego. W sumie można stwierdzić, że czasopismo "Ethnologia Europaea" staje się coraz bardziej interesujące, w coraz wyraźniejszy sposób koncentruje się na aktualnych naukowo problemach, a założenia programowe realizowane są coraz '\'."raźniej. Zofia Staszc:ak �Recenzje, Ethnologia Slavica, przeglqdy wydawnictw t. IV: 1972, Bratislava i czasopism 243 1973, ss. 292. Czwarty tom ES zawiera 9 rozpraw na tematy mieszczące się w kilku grupach problemowych. Vilko Novak (Ljubljana), Udział sŁowiańskich ludoznawców w badaniu kultury ludowej Słoweńców przyczynia się do poznania historii etnografii jugosłowiańskiej. Ukazuje on główne osiągnięcia słowiańskich badaczy kultury ludowej Słowenii w XIX wieku jako dorobek, będący zaczątkiem badań etnograficznych i folklorystycznych w bieżącym stuleciu. Ludoznawstwo słoweńskie zaczęło się w okresie romantyzmu, w którym zacieśniły się kontakty Słowian. Wśród badaczy Słowenii znajdują się najbardziej znani i zasłużeni dla nauki etnografowie: Czesi - F. L. Celakovsky, J. Dobrovsky, V. Dvorsky, J. Erben, K. J. Erben, L. Kuba, J. Polivka; Słowacy - .J. Caplovic i J. Śafarik; Polacy - J. Baudouin de Courtenay, O. Kolberg, E. Korytko; Rosjanie - A. Charuzin i L Sreznevski. Dwie następne rozprawy dotyczą zagadnień związanych z osadnictwem. Petar Vlahović (Belgrad), Nowe teorie o osiedlaniu się Słowian na obecnych ziemiach Jugosławii i niektóre twierdzenia antropologiczne, rozpatruje teorie historyków i etnogenetyków na temat zasiedlenia przez Słowian Półwyspu Bałkańskiego (autor nie uwzględnił poglądów W. Rensla na etnogenezę Słowian). Mieczysław Karaś (Kraków) Na drogach kolonizacji wołoskiej w Karpatach: "lach" i "wałach", zajmuje się znaczeniem nazw etnicznych lach i wałach (wołoch) występujących na obszarze naszego Podkarpacia, a związanych z kolonizacją wołoską. Nazwy te oznaczają reprezentantów dwóch odmiennych typów gospodarki i kultury. Praca jest przyczynkiem do syntetycznego opracowania elementów wołoskich w słownictwie i wskazuje zarazem, jak wiele jeszcze pozostaje do zrobienia w zakresie opracowania dziejów pasterstwa karpackiego oraz pochodzenia i składu etnicznego ludności karpackiej. Zoria Staszczak (Poznań), Niektóre nawiązania słowiańskie w tradyc1ljnej kulturze Sląska w świetle danych "Atlas der deutschen Volkskunde", podjęła godny dużego wyróżnienia trud wykazania na podstawie specjalnie sporządzonych map etnograficznych, z zastosowaniem nowej w Polsce techniki kartograficznej, niektórych tradycji słowiańskich w kulturze ludowej Śląska, celowo rozproszonych i nie uwidocznionych właściwie w mapach Atlas der deutschen Volkskunde dotyczących polskich ziem zachodnich. Rozbite elementy kulturowe (dotyczące np. zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeń) autorka zgromadziła z kilku map ADV, uzyskując pełniejszy obraz przestrzenny danego zjawiska. W rezultacie wskazała obszary Śląska mocno nasycone polskimi i słowiańskimi tradycjami ludowymi w okresie przed akcją osadnictwa powojennego. W kolejnych trzech rozprawach omówiono niektóre przejawy materialnej i społecznej kultury Słowian. FrantiSek Kalesny (Bratysława) przedstawia Narzędzia pracy winiarzy w Słowacji (Przyczynek do zagadnienia nawarstwień historycz- Do tekstu dołączył 8 mapek oraz 70 ilustracji narzędzi służących do uprawy i zbierania winogron. Przegląd narzędzi wskazuje na metody i technikę pracy winiarzy słowackich oraz na wpływy różnych kultur, w tym starożytnych, na powstanie i rozwój winiarstwa w Słowacji. Slobodan Zeeević (Belgrad) w rozprawie Boża broda przedstawia pradawny zwyczaj żniwiarski pod nazwą broda, boża broda, popowa broda lub niekiedy wieniec, przejawiający się jeszcze w postaci szczątkowej u Serbów. Jest to odpowiednik naszej "przepiórki" i wieńca dożynkowego, który zawiesza się w domu. Mieszanie ziarna z kłosów w wieńcu z ziarnem siewnym przygotowanym na rok następny nych i wpływów kulturowych w winiarstwie Słowacji). �244 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism jest najwazmeJszym momentem zwyczaju; zabiegowi temu towarzyszy wiara w istnienie ducha życia i jego reprodukcyjnej energii tkwiącej w ziarnie. Boża broda, wieniec, są personifikacją tej nadprzyrodzonej siły. Jan Komorovsk}' (Bratysława) w Inscenizacji walki o narzeczoną w tradycyjnym weselu słowackim analizuje tę końcową część obrzędu weselnego z punktu widzenia jej genezy i funkcji. Scena "walki" o narzeczoną znana jest szerzej w folklorze słowiańskim: gdy młody przybywa po młodą, by zabrać ją do swego domu, zastaje drzwi zamknięte, zaczyna się więc "bój" o nią. Wbrew sądom niektórych badaczy autor uważa, iż sceny tej \v weselu nie można traktować jako przeżytku dawnego zwyczaju porywania narzeczonej, albowiem jest to obrzęd o zupełnie innym znaczeniu i wiąże się z odłączeniem kobiety od swego rodu, rodowego kultu. Obrzęd ten powstal w związku ze zmianą systemu stosunków małżeńskich w patriarchacie. Dwie ostatnie rozprawy zostały poświęcone zagadnieniom folklorystycznym. Karel Horalek (Praga), Bajka AaTh 302 B (516) w słowiańskiej tradycji (bajka a dwóch braciach), prześledziwszy badania Sydova, Liungmanna i in. nad bajką tego typu, zbliżoną do bajki staroegipskiej, wysuwa inną tezę dotyczącą pochodzenia przekazu, znanego w Europie w licznyeh wariantaeh. Typ AaTh 302 B zawędrował do Europy ze wschodu za pośrednictwem Turków i tu uległ wielokrotnemu zróżnicowaniu. Dagmar Klimova (Praga), Walki z Turkami w opowiadaniach ludowych (Ill). Ogólne uwagi, podsumowuje wyniki swych badań nad przekazami zawierającymi wspomnienia walk z Turkami i Tatarami (sporządzony przez autorkę katalog prozaicznych tekstów ludowych - legend i powieści historycznych oraz tekstów etiologicznych w opowiadaniach ludowych, razem 700 pozycji - opublikowano w ES t. 2 i 3). Autorka przedstawia krótko historię poszukiwań nad tematem (zaczęto badania w 1948 1'. na Morawach), omawia problemy historyczne, specyfikę problematyki tureckiej w tradycji poszczególnych regionów i krajów oraz problemy stylistyki opowiadań. Wnioskuje, iż napady Turków i Tatarów na słowiańskie siedziby oraz walki z najeźdźcą wywarły bardzo silny wpływ na wszystkie rodzaje twórczości ludowej. W polskim folklorze słownym np. - poza opowiadaniami znalazły one wyraz w pieśniach, przysłowiach i przekleństwach. Pozostałą część tomu wypełniają dwie stałe rubryki: "Informationes" i "Recensio librorum". Znajdujemy tu potrzebne wiadomości o działalności i dorobku katedr etnografii na uniwersytetach w Belgradzie, Bratysławie, Ljubljanie i Moskwie oraz w Krakowie, Łodzi i Poznaniu; wśród recenzji - omówienie zawartości głównych słowiańskich czasopism etnograficznych, m. in. tomu 54 "Ludu". Medard Ethnologia Slavica, t. V: 1973, Bratislava Tarko 1974, ss. 277. Ostatnio wydany piąty tom "Ethnologia Slavica" wskazuje, że pierwszy, wstępny okres ma ten periodyk etnograficzny już za sobą. Redakcja pod sprawnym kierownictwem Jana Podolaka realizuje konsekwentnie programowe założenia i "Ethnologia Slavica" istotnie dobrze służy wymianie naukowej między etnografami krajów słowiańskich, a przez druk ich prac w językach niesłowiańskich przybliża osiągnięcia etnografów słowiańskich uczonym i z innych krajó\v. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Układ omawianego tomu nie odbiega w zasadzie od poprzednich i składa się z trzech części, tj. działu rozpraw, informacji i recenzji. Dział rozpraw i tym razem nie przynosi prac skoncentrowanych wokół wybranego problemu. Zamieszczone artykuły stanowią przegląd bieżących, indywidualnych zainteresowań etnografów z poszczególnych krajów słowiańskich. Dział ten w omawianym tomie zawiera 12 doniesień naukowcyh opracowanych przez reprezentantów 4 krajów. Najwięcej, bo aż 6 artykułów przygotowali etnografowie czechosłowaccy, po dwa artykuły etnografowie z Jugosławii, Związku Radzieckiego i Bułgarii. Pierwszy zamieszczony w tomie artykuł: K. Fojtik i O. Skalnikova, Rozważania o teorii etnograficznych badań współczesności nawiązuje do wydanej wcześniej pracy tychże autorów (K teorii etnografie soucasnosti, "Rozprawy Ceskoslovenske Akademie Vćd" 1971, z. 6, ss. 79). Artykuł ten otwiera w "Ethnologia Slavica" szerszą problematykę teoretyczną nie związaną wyłącznie z krajami słowiańskimi, nie dążąc nawet do pełnego wyeksploatowania słowiańskiej literatury naukowej z omawianego zakresu. Wyrażnie folklorystyczny charakter mają prace: V. Gasparikova, Humor słowacki i jego nawiązania międzynarodowe oraz D. Klimova-Rychnova, Badanie tematyki węża w prozie ludowej Słowian, która posługuje się prawie wyłącznie literaturą czechosłowacką i niemiecką. Charakter folkłorystyczny ma także, wbrew temu czego można by oczekiwać po tytule, artykuł: Ch. Vakarelski, Z badań nad bulgarską estetyką ludową, który nie opiera się na analizie zdobnictwa ludowego, lecz pieśni ludowych. Prace: V. P. Samojlovic, Architektoniczna i artystyczna specyfikacja ukraińskiego budownictwa ludowego i V. Frolec, Formy zagrody na Morawach i Sląsku poświęcone są problematyce budownictwa ludowego. Ta ostatnia, ze względu na bardzo formalne potraktowanie wszystkich wariantów wzajemnego usytuowania budynków zagrody bez znaczenia ich funkcji (z wyjątkiem domu mieszkalnego), nie daje nawiązań na przykład do wyników Polskiego Atlasu Etnograficznego, gdzie rozróżniono zabudowę czworoboczną obejmującą wszystkie budynki zagrody, od zabudowy czworobocznej z wyłączonym domem mieszkalnym lub z wyłączoną stodołą. Wydaje się, że stworzenie możliwości porównawczych winno obowiązywać w pracach kartograficznych przed innymi próbami interpretacyjnymi. Artykuły: G. Palikruseva, Konsekwencje etniczne islamizacji Miaków w Macedonii i R. D. Rakić, Okoliczności i procesy etniczne w osiedlach słowackich w Wojwodinie (Serbia) zajmują się ogólnymi zagadnieniami procesów etnicznych na wybranych przykładach. Cenną pomocą i umiejscowieniem w ogólnej teorii będzie w przyszłości dla tego rodzaju prac ostatnio wydana książka: J. W. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskwa 1973, ss. 280. Wbrew tytułowi, etnograficzną a nie tylko językową interpretację terminu zagon (licha) daje artykuł: J. Kramafik, Licha, liha. Najbardziej typowej etnograficznej problematyce obrzędowości poświęcone są prace: J. Komorovsky, Slowiański obrzęd weselny "poslen" i T. Koleva, Relikty inicjacji w Bułgarii, zaś studium recepcji etnograficznych prac Safarika w Rosji przedrewolucyjnej L. P. Lapteva, Odglosy glównych dziel J. P. Safarika "Starożytności slowiańskie" i "Etnografia słowiańska" w rosyjskim słowianoznawstwie przed·. jest interesującym przyczynkiem z historii etnografii słowiańskiej. Dział informacji w "Ethnologia Slavica" przynosi dane o powstaniu i rozwoju etnografii w Chorwacji (V. Belaj), o pracach z zakresu etnografii i folkloru prowadzonych na Uniwersytecie J. E. Purkyniego w Brnie (V. Frolec) oraz na Uniwersytecie w Pradze (K. Dvorak). Ponadto zamieszczono tu informację o realizacji sło- rewolucyjnym �246 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw; czasopism wackiego atlasu etnograficznego (S. Kovacevicova) oraz wspomnienia pośmiertne o profesorze P. G. Bogatyriewie (J. KomorovskY). Ostatni dział w "Ethnologia Slavica", tj. recenzji, zawiera omówienie ośmiu słowiańskich periodyków etnograficznych za rok 1971, w tym i "Ludu". Przy piątym już tomie omawianego rocznika można się zastanowić nad jego dalszym losem. Niewątpliwym osiągnięciem jest stworzenie międzynarodowego czasopisma naukowego bez oparcia o odpowiednią międzynarodową organizację. Właśnie dlatego można przypuszczać, że z czasem organizacja taka będzie mogła przybrać formy silniejsze, niż sam tylko komitet redakcyjny. Nie chodzi tu oczywiście o to, by artykuły reprezentujące poszczególne kraje dawały wyraz bardziej oficjalnym tendencjom badawczym, niż temu, nad czym pracują poszczególni badacze. Niemniej pewne ukierunkowanie problemowe w postaci wprowadzenia stałych działów, sugerowania autorom problematyki następnych tomów, a nawet urządzanie i publikowanie rezultatów międzynarodowych konferencji, mogłoby być pożyteczne. Czasopismo okrzepło i nie potrzebuje już zachęt i rekomendacji. Można natomiast wysunąć postulat postawienia wszystkim autorom jednakowych wymagań co do równomiernego uwzględniania materiałów i literatury naukowej z wszystkich krajów słowiańskich tam, gdzie sformułowanie tematów czyni to pożądanym, a także położenie jeszcze większego nacisku na problemy i tematy wychodzące poza ramy jednego kraju czy jednej grupy etnicznej. Zofia Ethnologia Gustav A journal for 1973, ss. 222, ilu str. Scandinavica. Adolf Academy, nordic ethnology, Lund. Staszczak Wyd. Royal Na kolejny rocznik "Ethnologia Scandinavica" składa się kilka zaledwie artykułów, powiązanych zasadniczo jednym wspólnym ogniwem, którym jest zagadnienie tradycji. Warto dodać, że tematyka zaprezentowana w czasopiśmie jest świadomie dobrana, bowiem rocznik dedykowany został Goste Bergowi w siedemdziesięciolecie urodzin. Tu warto przypomnieć, że ten wybitny szwedzki etnolog jest zarówno naczelnym redaktorem pisma, jak i prezesem Królewskiej Akademii Nauk, która je wydaje. Tom otwiera K. Kolsrud artykułem On Cultural Boundaries as an Ethnological Problem. Autor zajął się tu sprawą istniejących odrębności kulturowych i czynników, które je warunkują. Na uwagę jednakże zasługują przede wszystkim refleksje metodologiczne dotyczące kryteriów wytyczania obszarów kulturowych. Tu autor położył duży nacisk na wykorzystanie w analizach kartograficznych funkcjonalnych wskazań typologicznych, pozwalających ustalić w przestrzeni jednorodność elementów. Tematycznie z powyższym artykułem koresponduje studium L. Honko na temat: Tradition Barriers and Adaptation of Tradition. Artykuł zawiera szereg ciekawych myśli o charakterze teoretycznym, dotyczących kwestii przekazywania tradycji, przyjmowania lub odrzucania poszczególnych tradycyjnych elementów. Są to zagadnienia, które - zdaniem autorki - wiążą się ściśle z badaniem procesu przemian zachodzących zarówno w obrębie kultur bardziej odległych od centrów, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 247 i czasopism jak i w kulturach zurbanizowanych. Przy tej okazji zostało wypowiedzianych sporo ciekawych uwag krytycznych na temat metody kartograficznej, która czyni tradycjE: dokładnie: zdarzeniem w przestrzeni. Autorka słusznie wyraża wątpliwość, czy można formalnie i obrazowo przedstawić dynamikę przemian przy pomocy konwencjonalnych tablic i map. Nie można również metodą kartograficzną pokazać mechanizmu działania tradycji, chociaż jej zewnętrzne stany da się graficznie zobrazować. Proponuje więc autorka podnieść wartość map przez obszerne towarzyszące im komentarze oraz prowadzenie "płynnych kart diagramowych" w celu dynamicznego zobrazowania zjawisk. Artykuł H. Hvarnera i A. ViIkuna, Tornedalen a Divided Entity, traktuje c. małym terytorium szwedzkim, leżącym w bliskim sąsiedztwie Finlandii, które pod wpływem geograficznych i politycznych uwarunkowań jest przykładem wytworzenia siE: pewnej specyfiki ludnościowej na jednorodnym etnicznym areale. Obszar Tornedalen jest dziś poddany wnikliwym badaniom etnograficznym i socjologicznym. Autorzy zwracają uwagE:, iż aczkolwiek istnieją widoczne różnice kulturowe po zachodniej i wschodniej stronie, to jednak pokazanie owych barier na mapie jest stosunkowo trudne, gdyż wykazują one nieustanną zmienność. Kolejny artykuł B. Hanssena zatytułowany: Common Folk and Gentlefolk, napisany został w oparciu o przeprowadzone badania na obszarze południowo-zachodniej Scanii. Badania objęły zarówno miasta, jak i szereg wsi, w celu pokazania różnic w systemie gospodarki, kontaktach wzajemnych, w stylu życia wynikającym z różnego charakteru owych środowisk. Artykuł głęboko sięga w procesy historycznych uwarunkowań tych środowisk. Wreszcie ostatni artykuł, którego autorem jest T. J. Gjerdi, Konstruktion und FOTm im Tischlerhandwerk, dotyczy wiejsko-miejskiego rzemiosła stolarskiego w Norwegii. Zasadniczy tok rozważań dotyczy technicznych rozwiązań i form meblowych. Gjerdi twierdzi, że ze wszystkich tradycyjnych rzemiosł stolarstwo posiada najwiE:cej i najbardziej skomplikowanych konstrukcji. Już ten fakt, a także różnorodność obrabianego surowca, wymaga dużych umiejętności fachowych. Zdaniem autora, wiadomości fachowe rzemieślnika warunkują następujące czynniki, jak: opanowywanie technik stolarskich, które odbywać się musi w procesie praktycznego nauczania oraz umiejętność wykonywania różnorodnych konstrukcji meblowych nabywana w toku wieloletniej praktyki. Autor podkreśla fakt, że tylko u nielicznych rzemieślników dochodzi do głosu indywidualna inwencja wyrażająca się w pewnych charakterystycznych cechach mebla. Sporo miejsca poświęcono formom i konstrukcjom niektórych mebli, uwzględniając przy tym aspekt zarówno czasowy, jak i rolę importów z kontynentalnej części Europy. W części dotyczącej spraw związanych z odczytywaniem chronologii i pochodzeniem wyrobów meblowych trudno zgodzić się z autorem, że narzędzia stanowią podstawę do datowania mebli, gdyż, jak wiadomo, główne zestawy narzędzi rzemieślniczych były zwykle w praktycznym użyciu przez kilka co najmniej pokoleń, a zatem daty na nich się czasami znajdujące nie pokrywają się z wykonanymi przy ich pomocy wyrobami. Już na tych zaledwie kilku zaprezentowanych w roczniku artykułach można zorientować się w kierunku zainteresowań współczesnej etnologii skandynawskiej. Bolesław Januszkiewicz �248 Recenzje, Letopis. Volkskunde, Rocznik przeg!qdy Jahresschrift des Instituts nr 15/1972, Bautzen. der otwiera traditionellen artykuł fur i cwsopism sorbische sorbischen Pawła Volksforschung. Reihe C - Nowotnego, Einige Aspekte des przeznaczony na VII Międzynarodowy Kongres Slawistyczny w Warszawie. Autor zarysowuje w nim, na tle międzyetnicznych stosunków łączących Serbołużyczan i Niemców, niektóre aspekty zmian w tradycyjnej serbołużyckiej kulturze. Zostały one zaobserwowane w trakcie przeprowadzonych, w latach sześćdziesiątych, badań tereno\,,'ych. Z uzyskanych danych wynika, iż zasadnicze przeobrażenia w dotychczasowym układzie kulturowym zaczęły rysować się - dość podobnie jak w naszej kulturze chłopskiej - po ] 870 r. Powodowały je, stwierdza autor, z jednej strony szybko rozwijające się stosunki kapitalistyczne i wynikające z nich zróżnicowanie klasowe chłopstwa, z drugiej wielkomocarstwowa i germanizacyjna polityka Prus w stosunku do mniejszości narodowych, szczególnie ostro występująca w dobie faszyzmu hitlerowskiego. Pierwsza przyczyna spowodowała to, że coraz więcej chłopów, zwłaszcza zamożnych, zaczęło stopniowo odstępować od dotychczasowych tradycji i przyjmować niemiecką kulturę mieszczańską. Z kolei napór germanizacyjny zmuszał miejscową ludność do używania zarówno w pracy, jak i w życiu społecznym języka niemieckiego. Ośrodkiem podtrzymującym rodzimą serbołużycką kulturę były wg Nowotnego stowarzyszenia i organizacje (np. Sokół) oraz tzw. "izby prządek", w których. w trakcie przędzenia kultywowano miejscowy folklor. Zasadnicze zmiany kulturowe wystąpiły po 1945 r., dzięki wprowadzeniu ustroju socjalistycznego. Nastąpił wówczas rozkwit tradycyjnych elementów kulturowych, w tym także reaktywowanie amatorskiego ruchu. Aktualnie rysują się, zdaniem Nowotnego, dwie linie rozwojowe w kulturze serbołużyckiej: rozszerzanie postępowych rodzimych tradycji i tworzenie nowych oraz procesy integracyjne występujące w dobie rewolucji technicznej, podobnie zresztą jak u nas. W sumie ciekawe wnioski uogólniające. U. Bentzien w Slawische Pfluggeriiteund ihre jiingeren Traditionen im óstlichen Deutschland mówi o słowiańskich narzędziach orki i ich tradycji we wschodnich Niemczech. Analizując szczegółowo naj starsze niemieckie i polskie znaleziska autor stara się ukazać wspólne słowiańskim narzędziom cechy, prostując jednocześnie występujące dotąd różne zafałszowania. Interesujący to przykład obiektywnego przedstawiania rozwoju sił wytwórczych w zakresie narzędzi orki. 1. Gardos w Beachtungen ZlLr heutigen Erziihlsituation in ein~m Lausitzer Heidedorf przedstawia wyniki obserwacji aktualnej sytuacji w dziedzinie słowne; twórczości ludowej. Autorka zauważa rozpad tradycyjnych kręgów jej pr-zekazywania. Natomiast we współcześnie występujących opowiadaniach, czy też innych ludowych utworach, przekazywanych w życiu publicznym wsi. w rodzinie oraz przy pracy, obserwuje znaczne ubóstwo treściowe, chociażby w stosunku do okresu przedwojennego. W życiu wsi, obok opowiadań i relacji z różnych wydarzeń, odnotowuje tylko dowcipy polityczne i dotyczące seksu. W kręgu rodzinnym dominują obecnie opowiadania z przeszłości. Dotyczą one przeważnie własnych przeży,e z dzieciństwa, młodości, okresu wojen oraz obejmują lokalne anegdoty. Przy pracy w kopalni lub w spółdzielni, w tym przy pieleniu i przebieraniu ziemniaków, opowiada się najczęściej o bieżących wydarzeniach. Natomiast przy tradycyjnym darciu pierza wspomina się o południcach, ciotach i wodnikach. Śpiewa się różne pieśni i piosenki oraz przekazuje różne anegdoty. Szkoda, że autorka nie ustosunkowała się do roli środków masowego przekazu w tworzeniu, bądż przekazywaniu słownej twórczości ludowej. Wandels piętnasty wydawnictw VolksklLltlLr, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 249 i czasopism Artykuł M. Schobera, Arbeitsund Lebensverhiiltnisse der Waldarbeiter im 2 Teil: Wohn- und Lebensweise des Walderbeiters, seine spezie!len Tiitigkeiten im Walde sowie Waldnebennutzungen jest kolejną częścią recenzowanej w poprzednim roczniku "Ludu" pracy tegoż autora. Tym razem Schober dostarcza czytelnikowi interesujących opisów o mieszkaniu robotnika leśnego. o wyposażeniu jego mieszkania i życiu w nim oraz o pożywieniu, obchodzonych świętach, uroczystościach i zachowywanych zwyczajach. Następnie mówi o życiu i pracy wypalaczy węgla drzewnego, o smolarzach i robotnikach wywożących drzewo z lasu. Kolejno wspomina o zbieraniu jagód, grzybów, gałęzi oraz wykorzystywaniu podściółki, trawy, pastwisk i chwytaniu ptaków. Autor ograniczył się w zasadzie tylko do przedstawienia chronologicznie usystematyzowanych opisów poszczególnych elementów kulturowych, o których dane zebrał ze źródeł i z wywiadów, nie dokonując nawet porównawczej analizy. F. Metsk. Gab es im Feudalzeitalter bei den Sorben eine bildende Kunst? stara się dać - w oparciu o wybrane przykłady - odpowiedż na pytanie, czy w epoce feudalnej istniała u Serbołużyczan wykształcona sztuka. Stawiając to pytanie l'vletśk stara się w odpowiedzi wykazać tendencyjność dawnej (do 1945 r.) nauki niemieckiej, która przypisywała wszelkie osiągnięcia w dziedzinie sztuki twórcom niemieckim. Przytoczone przezeń dane potwierdzają w pełni występowanie na terenie Łużyc wybitnych serbołużyckich architektów specjalizujących się w drewnianej technice budowlanej, znawców malarstwa ściennego, rzeźbiarzy w drzewie i kamieniu, grafików, rysowników i malarzy obrazów, o których działalności świadczą do' dziś pozostawione przez nich dzieła sztuki. Wreszcie J. Raupp, Zur Problematik der elbslawisch-sorbischen Musikkultur wysuwa konieczność podjęcia obszernych obserwacji w dziedzinie muzyki ludowej w ramach międzydyscyplinarnych badań nad kulturą Słowian w Niemczech. Swój postulat uzasadnia przykładami z literatury, zwłaszcza zagranicznej, potwierdzającymi występowanie na tych terenach słowiańskich instrumentów, od prehistorii, przez średniowiecze i czasy nowożytne. Stąd wypływa, jego zdaniem, uzasadniona potrzeba ukazania ich dróg rozwojowych oraz przedstawienie roli jaką odegrały w kulturze tego obszaru. W sumie ciekawe prace zawierające bardzo interesujące spostrzeżenia o kulturotwórczej roli mniejszości serbołuźyckiej we współżyciu z niemiecką grupą etniczną. W dotychczasowej literaturze jej dorobek był niewystarczająco eksponowany. Niektóre wystąpienia poruszają bardzo aktualne dzisiaj sprawy wymagające naukowych rozstrzygnięć. Elbsandsteingebrige. Walerian CeskiJ Lid. Rocznik chosłowackiej 60/1973, zeszyty 1-4. Instytut Akademii Nauk, Praha, ss. 256. Etnografii Sobisiak Folklorystyki Cze- W kolejnych czterech zeszytach, składających się na LX tom czasopisma "Cesky Lid", zawarto kilkanaście rozpraw i szkiców o znacznie zróżnicowanym profilu i tematyce. Obok opracowań monograficznych znaleźć można przyczynkowe szkice z badań oraz bogaty dział materiałów. W roczniku tym, podobnie jak w poprzed- �2.')0 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism nich, zdecydowanie dominuje tematyka związana z folklorem, nieco mleJsca poświęcono także problemom związanym z badaniami nad współczesnością. Współczesnej kulturze ludowej poświęcone są opracowania Angel Spasovej i Hany Hynkovej a etnograficznym studium wspótczesności oraz artykuły prezentujące wyniki hadań terenowych nad zagadnieniem przeobrażeń kulturowych we wsiach spółdzielczych (Iva Heroldova) i w środowiskach zurbanizowanych (ParIa Bilkova). Wśród licznych artykułów -związanych z folklorem na uwagę zasługują: rozprawa Dagmar Klimovej-Rychnovei, a problemach kompozycji i stylu ludowej prozy, Antonina Satke, Współczesna anegdota uczniowska na Sląsku i Ostrawie, Olgi Jerovej-Heroldovej dotycząca międzynarodowych relacji o podaniach demonologicznych na pograniczu morawsko-słowackim. Poza wymienionymi artykułami na uwagę czytelnika zasługują szczególnie dwie prace: Anny Kutrzeby-Pojnarowei, w której przedstawia autorka różnice oraz analogie w poznaniu i opisaniu dróg rozwoju polskiej i czeskiej ludowej kultury w istniejących pracach syntetycznych, a także Miriam Moravcovej, Miejsce etnografii w ramach studiów Podobnie zamieszczono slawistycznych. jak w numerach poprzednich, także bogaty dział recenzji. obok działu zawierającego Andrzej Slovensky Roczniki: Ntirodopis. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, kronikę, Brencz Bratislava. 1972, z. 1-4 i 1973, z. 1-4. Tematyczna orientacja tego czołowego słowackiego czasopisma zamyka się w szerokich ramach zagadnień etnograficznych i folklorystycznych. Oto przegląd treści obu roczników. Zeszyt 1/72 otwiera naczelny redaktor, B. Filova, ukazaniem nestora słowackich etnografów, Jana Mjartana, z okazji jego 70 rocznicy urodzin. Kolejne artykuły koncentrują się zasadniczo na ludowej słowackiej kulturze materialnej. l tak, S. Mruskovic zamieszcza artykuł pt. Slovenske muzeum ludovej architektury w Martinie, następnie V. Urbancova, Ikonograficky material a orne naradie na Slovensku i E. Plickova, a niektorych ottizkach Studia keramiky na Slovensku; z kolei M. Markus dokonuje bardzo interesującej analizy na temat: Obradny stedrovecerny chleb na vychodnom Slovensku (Wigilijny obrzędowy chleb we wschodniej Słowacji). Ukazanie regionalnych świątecznych odmian słowackiego chleba stanowi ważny wkład dla porównawczych badań innych terenów Słowiańszczyzny. Grupę artykułów w zeszycie 1 zamyka analityczne studium folklorystyczne D. Holy na temat: Ovaha nad terminologii vztahu mezi folklórnimi utvary (Rozważania nad terminologią stosunku pomiędzy utworami folklorystycznymi). Zeszyt 2/72 zawiera po części referaty, bądź tezy referatów, wygłoszonych w czasie seminarium na temat "Folklor i współczesność", odbytego na terenie Słowacji w listopadzie 1971 r. Wprowadzającym w etno kulturowe procesy dnia dzisiejszego jest artykuł J. V. BromIeja, K otazke za.kladnych typov a "vnutorneho mechanizmu" etnickjJch procesov (Z pytań o zasadniczych typach i "wewnętrznym �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 251 mechanizmie" procesów etnicznych). Z kolei dwa tematycznie spoJne referaty przedstawili M. Lescak i J. Jech. Pierwszy: Vyskum sucasneho stavu jolklóru na Slovensku - metódy, problemy, cele (Badanie stanu współczesnego folkloru w Słowacji - metody, problemy, cele), drugi zaś: Sucasny stav jolklóru a je ho hlavni tendence (Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje). Następny artykuł: B. Benes, Stara a nowa tradice, jest próbą uchwycenia wzajemnych zależności pomiędzy twórczością folklorystyczną i półfolklorystyczną oraz między twórczością literacką a pół1iteracką. Folklorystyczny materiał z pogranicza słowacko-morawskiego przedstawił J. Mich:'llek, K otazke l'udoveho rozpravania w silcasnosti (Z zagadnień współczesnych ludowych opowiadań). Z kolei folklorem tanecznym w oparciu o przeprowadzone badanie w wytypowanych rejonach Słowacji zajął się S. Duzek w artykule: Poznamky k vyskumu sucasneho stavu tanecnej tradice. Współczesnej trwórczości wokalnej zaś poświęcone są dwa artykuły: S. Burlasova, L'udova peseń v sucasnosti oraz S. Svehlak, Nova pie.~nova tvorba a jej vztah k tradicnemu repertoaru. Ostatni artykuł napisany został w oparciu o materiał pochodzący ze słowackich enklaw terenu Jugosławii, głównie zaś z Wojwodiny. Końcowym artykułem omawianego zeszytu jest praca A. Sulitki, K problematike studia vyrocnych obycajov a jolklóru na severnom Spis i v sucasnosti (Z problematyki badań nad współczesnymi dorocznymi obyczajami i folklorem na Północnym Spiszu). Zszyt 3/72 zawiera dalsze referaty wygłoszone na seminarium "Folklor a współczesność" (K. V. Cistov, J. Burszta, T. 1. Zivkov, M. Kosovii, D. Klimova, V. Gasparikova). K. V. Cistov w artykule $pecijicum jolklóru vo svetle teórie injormacie (Specyfika folkloru w świetle teorii informacji) przeprowadził analizę właściwości folkloru i literatury, ukazując przy tym działające dwa odmienne typy komunikacji: pierwszy, właściwy folklorowi, nazywa autor naturalnym i kontaktowym, drugi zaś określa typem technicznym. Odmienne podejście do folkloru, a mianowicie jako zjawiska społeczno-kulturowego, ukazane zostało w artykule J. Burszty: O jolklóre ako sucasnom spolecensko-kulturnom jave (O folklorze jako współczesnym zjawisku społeczno-kulturowym). T. Zivkov w artykule Folklórne jestivaly v Bulharsku zwraca uwagę, że festiwale nie odnawiają już ludowej tradycji, jaką znamy z przeszłości, gdy były dziełem bezpośrednich nosicieli tradycji, ale są artystyczną działalnością jak każda inna sztuka. Dalsze artykuły dotyczą także folkloru. Są to: M. Kosova, Historicke povesti s tureckou tematikou k teMii jabuly a sujetu (Historyczne opowieści o tematyce tureckiej dla teorii fabuły), D. Klimovii, Okoly textove krityky na zaklade povesti o Turcich (Zadania tekstów krytycznych - na przykładzie podań o Turkach) oraz V. Gasparikova, Prispevok k pozncivaniu sucasneho stavu l'udowych rozprcivok (Przyczynek do poznania współczesnego stanu opowiadań ludowych). Ostatnie trzy artykuły są tematycznie różne. P. StaRo pisze na temat: Vystavy l'udoveho stavitelstva v strednej Europe koncom 19. storoCia (Wystawy budownictwa ludowego w Środkowej Europie w końcu XIX wieku), następnie Z. Apathyova-Rusnakova daje: Prispevok ku klasijikcicii vidieckej rodiny na 810vensku (Przyczynek do klasyfikacji prowincjonalnej rodziny w Słowacji), na koniec zaś I. PiSutova w artykule: Rezbar a sochar Matej Cupec (Rzeźbiarz i stolarz Maciej Czupec), scharakteryzowała współczesnego twórcę, którego prace z jednej strony silnie nawiązują do tradycyjnej sztuki ludowej, z drugiej zaś wyraźnie wkraczają na obszar twórczości naiwnej. Zeszyt czwarty rocznika 1972 otwiera artykuł A. Prandy pt.: K problematike stlLdia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Następnie wymienić należy kolejno artykuły: O. R. Halaga, Riecna doprava v kar- �252 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism pastkej oblasti za feudalizmu (Transport rzeczny na obszarze Karpat \'1 okresie feudalizmu) oraz J. Langera, Zvlastnosti tradicneho vyvoja l'udoveho domu v Liptove (Osobliwości rozwoju tradycyjnego budownictwa mieszkalnego w Liptowie). Warto jeszcze zwrócić uwagę na dwie ciekawe publikacje zamieszczone w dziale "Materiały". O księżycu w kosmogonicznych wyobrażeniach ludu pisze E. Horvathova, zaś E. Markova pisze o ludowym wyrobie obuwia z wełny. W pierwszym zeszycie rocznika 1973 zamieszczono artykuły na niektóre tematy z zakresu sztuki ludowej w Słowacji oraz problemowy artykuł z dziedziny folkloru. Na pierwszy temat pisze E. Plickova, Motivy banickej prace vo vytvarnom prejave banikov (Motywy g'órniczej pracy w działalności plastycznej górników) oraz O. Danglova, K otazke variacneho procesu v hontianskej l'udovej vysivke (W kwestii zmiennego procesu w hontiańskim hafcie ludowym). Folkloryści D. Holy i K. Pala zamieścili ciekawy artykuł zatytułowany: Navrh "dokumentaćniho zaznamu" lidove pisne pro samoćinny poCitac (Projekt "dokumentacji zapisu" pieśni ludowych przy pomocy maszyny liczącej). Zeszyt 2/73 zawiera tylko trzy artykuły. Z okazji 20 rocznicy założenia Słowackiej Akademii Nauk, podsumowujący artykuł przedstawiła E. Horvathova, Hlavne smery a cinnost ncirodopisnehoustavu S AV od zalozenia Slovenskej Akademie Vied (Główne kierunki i działalność Etnograficznego Instytutu do założenia Słowackiej Akademii Nauk). Następnie V. Urbancova zamieściła bardzo obszerne studium na temat: 2atevne narcidie a pracovne technik y na Slovensku (Narzędzia żniwne i techniki zbioru w Słowacji), a M. Sramkova: Pokus o strojove zpracovani baladickeho typu (Próba maszynowego opracowania niektórych typów ballad). Zeszyt 3173 zawiera materiały z bilateralnego seminaryjnego spotkania pomiędzy Instytutem Etnografii SA V a Instytutem Etnografii Radzieckiej Akademii Nauk, jakie odbyło się w grudniu 1972 roku na temat: "Miejsce etnografii w systemie nauk". Tematyka przedstawionych artykułów jest następująca: E. Horvatho'la, Teoreticke otazky sucasnej etnografie (Teoretyczne kwestie współczesnej etnografii); J. Bromlej, K otcizke vz/ijomneho wztahu etnografie a vied o kulture (W sprawie wzajemnego stosunku etnografii i nauki o kulturze); V. Urbancova, Vztah etnografie k histórie (Stosunek etnografii do historii); V. I. Kozlov, Zviizky a vzcijomne vztahy etnografie a geografio u a demografiou (Związki i wzajemne stosunki etnografii z geografią i demografią); L. M. Drobizeva, Etnosocjologicke vyskumy v ZSSR (Etnosocjologiczne badania w ZSRR); A. Pranda, K problematike vztahu etnografie a socjológie (Z problematyki stosunków etnografii i socjologii); M. Kosova, Vztah etnografie a lingvistiky z aspektu semiológie (Stosunek etnografii i lingwinistyki w aspekcie semiologii) i ostatni artykuł J. Mjartana, Historicke doklady k vyskumu l'udoveho stavitel'stva (Historyczne dokumenty do badań budownictwa ludowego). Zeszyt czwarty rocznika 1973 otwiera A. Pranda obszernym artykułem zatytułowanym: K problematike studia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Autor kontynuuje dalszy tok swoich rozważań zapoczątkowanych w roczniku 1972 nad procesami etnicznymi, które w latach sześćdziesiątych stały się głównym przedmiotem zainteresowania etnografii radzieckiej. Pranda położył w tym artykule szczególny nacisk na kwestie teoretyczne, widząc możliwość ich wykorzystania w podobnych studiach, w słowackiej i czeskiej etnografii. Z kolei J. Botik przedstawił bardzo ciekawy temat: Enklciva a diaspora ako zvlastne formy spolocenstva l'udi (Enklawa i diaspora jako osobliwa forma ludzkiej zbiorowości), a dalej M. Kosova zamieszcza artykuł pt.: Magicke usmrocovanie �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 253 i czasopism na dial'ku (Magiczne uśmiercanie przeciwnika na odległość) i na koniec z dziedziny folkloru publikuje J. Minarik: Anonymna próza v rukopisnych zbomikoch v 18. a 19. storoci (Anonimowa proza w rękopiśmiennych materiałach XVIII i XIX wieku). protivnika studium Bolesław NaTOdna Tvorcist' ta Etnografija, Januszkiewicz 1972, nr 1-6. Dwumiesięcznik popularnonaukowy "Twórczość Ludowa i Etnografia" jest organem Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR i Ministerstwa Kultury USRR. Ukazuje się od 1925 r. Zawiera stałe i okolicznościowe rubryki, jak: Studia i rozprawy, Komunikaty, Szkice, artykuły, Publikacje i materiały, Z naszej poczty, Z pomocą twórczości artystycznej, Nasz kalendarz (tu sporo przyczynkarskiego materiału do biografii ukraińskich etnografów i folklorystów), Pomniki kultury, kronika i in. Rocznik 1972 zawiera nadto specjalną czołówkę pl. "Naprzeciw 50-leciu ZSRR". Stały rozwój nauki na Ukrainie przyczynia się do coraz częstszego pojawiania się na łamach pisma problematyki krajów zagranicznych, w tym i naszej (np.: Polski Atlas Etnograficzny, Dzieła wszystkie O. Kolberga oraz inne wydawnictwa folklorystyczne, badanie \\'spółczesnej kultury ludowej itp.). W każdym numerze bywają zamieszczane kolorowe plansze ilustrujące stroje ludowe, hafty, ceramikę i inne dzieła sztuki. Nr l. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Festiwal ludowych talentów (uczestniczy 3,5 miliona wykonawców w 200 tysiącach ukraińskich zespołów amatorskich); Valentina Iskra. Aleksy N. Tołstoj o zasadach wydania folkloru narodów ZSRR; Julo Tedre, Folklorystyka w Estonii. Studia, rozprawy: Trochim Kicko, Dwugłowy potwór: syjonizm i antysemityzm; Mikoła Sivacenko, Znalezione nieznane opowiadania A. P. Svidnic'koho i ich folklorystyczne źródła; Mikoła Djacenko, Dorobek etnograficzny Ukrainy Słobodzkiej (dotyczy prac na początku ubiegłego wieku). Komunikaty: Volodimir ZiniC, Europejskie forum etnografów (o paryskim Międzynarodowym Kongresie Etnologii Europejskiej w 1971 r.); Boris Kriżanivs'kij, Motywy ludowe w multiplikacji; Lidia Artiuch, Zmiany w narzędziach do orki u chłopów ukraińskich w okTesie kapitalizmu. Wśród materiałów kronikarskich znajdujemy interesującą wzmiankę o uroczystym odsłonięciu we wsi Peczeniżynie pow. Kołomyja pomnika Oleksy Dowbosza, znanego nam z licznych pieśni j opowiadań ludowych huculskiego Janosika. Nr 2. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Perekop Ivanov, OTkiestTY instrumentów ludowych bratnich Tepublik; Vadim Mironov, Rozwój ukmińskiego stroju ludowego w okresie mdzieckim; W stulecie wydania rosyjskiego Kapitału K. Marksa: Petro Śmorgun, "Kapitał" KaTola Marksa na Ukrainie. Radzieckie święta i obrzędowość: Arnold Sevelev, Nowe zwyczaje nowego życia; Sławić człowieka pTacy (:nateriały z kijowskiej konferencji na powyższy temat). Studia, rozprawy: Alevtina Pimenova, Volodimir Zinic, Kształtowanie wewnqtTzrodzinnej Tówności w rodzinie współczesnej; Anatol Ivanickij, Typy rozwoju rytmiki w ukraińskich pieśniach ludowych. Korr.unikaty: Michaiło Pazjak, Folklorystyczne zasoby Donbasu. W "Kronice" �254 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism sprawozdanie z działalności Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego AN USRR w 1971 r. Nr 3. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Varlam Macaberidze, Folklorystyka w Gruzińskiej SRR; lon Cobanu, Drogi rozwoju folklorystyki mołdawskiej. Studia, rozprawy: Julian Bromlej, Antropoi socjogeneza w najnowszym świetle nauki; Tamara Bułat, Twórca profesjonalizmu w dziedzinie [muzycznego] opracowania ukraińskiej pieśni ludowej (o ukraińskim kompozytorze z XIX wieku, Mikołaju Lisenko); Mikoła Prichod'ko, Pomieszczenia mieszkalne Ukraińców między Dniestrem i Dunajem; Vitalij Necitajlo, Ewolucja budownictwa m.ieszkalnego w latach władzy radzieckiej w Gluskivcjach na Podolu; Mirko Barjaktarović, Etnologia w Jugosławii. Komunikaty: Roman Korogodskij, Opisnja problemy i perspektywy (o starodawnym ośrodku ceramicznym pod Połtawą); Nina Surova, Oratorium·duma Michaiła Verikivs'kogo (oparte na motywach z najpiękniejszych pod względem melodycznym dum ukraińskich - "Płaczu niewolników", "Marusi z Bohuslawia" i in.); Petro Budivs'kij, Z obserwacji nad zasobami środków artystycznego wyrazu w pieśniach rodzinnych o życiu; Vasil Pivtoradni, Gdzie znajduje się zapis "Charkowskiego wesela" Archipa Teslenki? Ponadto warto tu odnotować szkic biograficzny pióra Ivana Batasana, Marii IScuk i Vasila Marko pl. Michajlo Stelmach a twórczość ludowa oraz krytyczną ocenę Polskiego Atlasu Etnograficznego Natalii Gavriluk. Nr 4. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Elza Kokare, Główne cechy rozwoju łotewskiej radzieckiej folklorystyki; Kalju Kanastin, Estońska sztuka ludowa; Dzaksabike Palvanijazova, Przyczynek do historii badań nad ludową sztuką karakalpacką. Studia, rozprawy: Mikoła Śumskij, Prasa a kultura duchowa jednostki w życiu; Olek sandr Pravdjuk, Integracja 7'Odzajów w folklorze pieśniowym. Komunikaty: Archip Daniljuk, Mikoła Śpak, Tradycyjne i nowe w budownictwie mieszkaniowym Bojków; Fedir Akimenko, Pieśni gniewu i protestu; Michajło Perlag, Hafty ludowe Zakarpacia; Julija Kocergan, Ludowe poetyczne obrazy w twórczości Dymitra Zaguły; Vasil Gorobec, Nazwy tkanin i ubioru w żródłach ukraińskich. Nr 5. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Artases Nazinjan, Armeńska radziecka folklorystyka; Tejmur Bunjatov, Arif Mustafajew, Rozwój badań etnograficznych w Azerbajdżanie; Ljudwig Cibirov, Etnografia w radzieckiej Osetynii. W 250-lecie urodzin Grigorija Skovorody: Michajło Gricaj, Zainteresowania folklorystyczne filozofa i poety; Mikoła Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiografii: G. S. Skovoroda; Epistolarny dokument z 1824 roku o Skovorodzie. List l. R. Martosa do V. J. Lomikovskogo (przygotowanie do druku, wstęp i komentarz L. Machnovca). Studia, rozprawy: Viktor TiScenko, Wybitny poeta ludowego bohatera (w 60-lecie urodzin Andrija Maliski); Andrij Bojcuk, Zagadnienia folkloru i etnografii na łamach gazety "Cernihovskij Listok" (1861-1863). Komunikaty: Stanislav Machajev, Sztuka filmowa i folklor; Łuka Kizja, Partyzancki Żywot. Twórczość, sposób życia; Ałła Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne elementy w akwarelach i obrazach literackich Hnata Chotkevyća; Volodimir Krekoten', Wybitny badacz piśmiennictwa i folkloru (pamięci filologa Varvari Adrianovoj-Peretc). Nr 6. Wielkie święto radzieckiej przyjaźni narodów (z okazji obchodów 50-lecia ZSRR). W związku niezłomnym: A. V. Licholat, Leninowska polityka narodowościowa i utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich; L K. Biłodid, Narodowo-kulturalne budownictwo w ZSRR w świetle uchwal 24 zjazdu KPZR; S. K. Kirilova, Sztuka zbliża narody; V. T. Zinic, Nacjonalizm i internacjonalizm w życiu mas pracujących Ukraińskiej SRR; K. V. Cistov, T. V. Stanjukovic, 50-lecie ZSRR i etnografia rosyjska; Ch. A. Farzalijev, L L Abbasov, Nauka o twórczości �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 255 i czasopism A. N. Kirejev, We wspólnej rodzinie. (Baszkirska folkloprzyjaźnią (rozdział poświęcony wypowiedziom przodowników i bohaterów pracy): M. M. Michailov, Mocniejsza od stali; F. V. Stesenko, Na rodzinnej ziemi podmoskiewskiej; K. A. Durdijev, Ukłon Syr-Darii Dnieprowi; L P. Samjakin, Wspaniały nasz Zwiqzek; V. S. Gutirja, Z miłościq w sercu. Pod słońcem radzieckiego herbu: O. J. Matvijenko, Rewolucyjne oraz robotnicze święta i obrzędowość; V. S. Petrenko, Dalsza pOpl"awa warunków bytowych chłopstwa kołchozowego Ukrainy w ósmej pięciolatce. Jubileuszowy Festiwal Sztuki Amatorskiej: T. P. Bułat, Pieśń przenosicielka idei internacjonalizmu; M. M. Pazjak, Repertuar pieśniowy zespołów chóralnych; A. E. Zukova, Motywy p1'zyjażni w filmic am.atorskim; R. P. Bernac'ka, Twórczość teatralna mistrzów ludowych; N. M. Gluchen'ka, Wytwory złotych rqk. LudOwej w Azerbajdżanie; rystyka w !JO-leciu). Złączeni Medard Na-rodna Tvorćist' ta Etnografija, Tarko 1973, nr 1-6. Nr l. Triumf idei leninowskich (artykuł wstępny). Studia, rozprawy: V. J. Kelembetova, Byt ludzi radzieckich w świetle uchwał 24 zjazdu KPZR i 24 zjazdu KP Ukrainy; Z. M. Gruzman, Piewca przyjażni bratnich narodów (o poecie ludowym Pawle Ticzynie); O. S. Najden, Elementy składowe treści i formy prac Marii Prijnwcenko; M. E. Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiograf E: G. S. Skovoroda (dokończenie rozprawy drukowanej w nr 5/72). Komunikaty: L. E. Kolos, Poezja o zrywie walecznym narodu (twórczość z okresu drugiej wojny światowej); P. O. Budivs'kij, Typowe tormy kompozycji pieśni rodzinnych o życiu; A. F. Budzan, Niewyczerpalne żródło tradycji artystycznych (o ukraińskiej ceramice ludowej); V. F. Ivanov, Intonacje z pieśni ludowych w utworach chóralnych D. S. Bortnjanskogo; V. B. Dancenko, Ukraińska szopka (o teatrze kukiełkowym). Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: P. P. Ochrimenko, Pieśni powszechne Słowian wschodnich; J. P. Prilipko, IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów (odbyte w Słowacji we wrześniu 1971 r.). W rubryce "Pamiątki kultury" uwagę zwraca artykuł O. L Deja, Odnaleziony rękopis.,Pieśni słowiańskich" Z. Dolęgi Chodakowskiego (tu m. in. o przygotowywaniu do druku zbioru: Ukrains'ki narodni pisni v zapisach Z. Dolengi Chodakovskogo; por. wstęp J. Maślanki [w:] Z. D. Chodakowski, Spiewy sławiańskie pod strzechą wiejskq zebrane, Warszawa 1973). Nr 2. Laureaci nagród państwowych Ukraiilskiej SRR (w dziedzinie twórczości literackiej i folklorystycznej). Studia, rozprawy: S. M. Muzicenko, Jubileuszowe wystawy twórczo.ki ludowej; A. P. Ponomariov, Dzisiejszy ślub robotników Donbasu; T. O. Nikolaeva, T. M. Zabannova, Osobliwości rozwoju odzieży ludowej Srodkowego Naddnieprza w okresie radzieckim; V. A. Malancuk, Byt Ukraińców w badaniach Volodimira Gnat juka; A. F. Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne zainteresowania Hnata Chotkevyca. Komunikaty: K. M. Cerpuchova, Boris Pidgoreckij i jego opracowania pieśni ludowych; V. K. Borisenko, Niektóre odrębności stroju iudowego Polaków na Podolu; O. M. Kravec', Południowo-zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. �:2::>6 Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZ(lsopism Nr 3. A. V. Orlov, Leninowskie podejście do poznania współczesnych problemłodzieży; O. A. Pravdjuk, Ukraińska folklorystyka muzyczna jako nauka; O. F. Kuven'ova, Postęp techniczny w gospodarstwie wiejskim i byt produkcyjny kołchoźników; G. P. Naumenko, Turystyka młodzieżowa jako przejaw życia spolecznego. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: A. 1. Ostasenko-Belej, Przyjaźń i zbliżenia kultur narodów-braci; L V. Chlanta, Motyw poszukiwania prawdy w bajkach Słowian wschodnich. Komunikaty: V. V. Avksent'eva, Temat przyjażni i braterstwa we współczesnym filmie ukraińskim; K. l. Matejko, Ubiór i nakrycia głowy ukraińskich chłopów do poczqtku XX w. (komunikat opracowany w związku z przygotowywaniem do druku regionalnego historyczno-etnograficznego Atlasu Ukrainy, Białorusi i Mołdawii. W pracy nie zaznaczono, czy zostały wykorzystane liczne źródła polskie dotyczące Ukrainy Zachodniej, a zwłaszcza Łemkowszczyzny, Rusi Karpackiej, Podola, Wołynia, Białorusi); M. M. Verkalec', Agatangel Krymskij i folklor Wschodu. Nr 4. Międzynarodowe forum uczonych (wypowiedź w związku z VII Międzynarodowym Kongresem Slawistów w Warszawie i IX Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago). Studia, rozprawy: V. K. Vasilenko, Utworzenie partii marksistowsko-leninowskiej (w 70 rocznicę II zjazdu RSDPR w Brukseli); M. M. Gordijcuk, Internacjonalistyczny patos ukraińskiej muzyki radzieckiej; T. V. Kosmina, Lokalne odrębności budownictwa i wnętrz mieszkalnych ludu w południowych powiatach Podola. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: V. A. Lirnicenko, Artystyczne środki serbskiej liryki ludowej; 1. F. Osljak, Folklorystyczna osnowa poematu "Vila posestra" I.esi Ukrainki. Komunikaty: T. 1. Soroka, Zycie rodzinne robotników Enakijewskich Zakladów Metalurgicznych; F. S. Petrjakova, Naczynia Jiguralne lwowskich hutników (o wyrobach szklanych wyobrażających swym kształtem figury zwierząt); V. A. Kaćkan, Nurt ludowo-poetyczny w pracach literacko-artystycznych M. l. Pavlika. Ponadto na uwagę zasługuje sprawozdanie M. M. Plisec'kogo z udziału w radzieckiej konferencji folklorystów w Tbilisi w 1972 r. pt. Problemy teorii jolkloru. Nr 5. Spe!nienie wskazań Lenina. Studia, rozprawy: O. L Dej, Zagadnienia jolklaru w świetle twierdzeń o nowym historycznym spol.eczeństwie narodziera dzieckim; V. S. Kondrat'ev, Metoda selektywna w badaniach etnosocjologicznych; N. K. Gavriljuk, Zasady kartografowania zjawisk kultury ludowej; .T. L Kusniruk, Legendy i podania a Mikole Sugaju. Przeciw burżuazyjnej ideologii: T. K. Kicko, Rasizm ideologia syjonizmu; V. E. Gusev, Pojęcie i treść Jolklory.:mm w wan(11,kach kapitalizmu i socjalizmu. Komunikaty: B. P. Kirdan, Slowo i czyn: A. P. Ponomariov, Ze spostrzeżeń nad wspólczesnym życiem rodzinnym robotników Donbasu; G. P. Nazarevs'kij, Wybitny dzialacz jolklorystyki radzieckiej (O. M. Listopadov); S. J. Grica, Narada muzykologów "Vilnius-73"; N. S. Śumada, Osiqgnięcia naukowe folklorystów Bułgarii. W dziale "Z pomocą twórczości amatorskiej" A. L Humeniuk pisze interesująco o terenowej i stacjonarnej metodzie zapisu tańców ludowych. Nr 6. Studia, rozprawy: Przyjaźń, praca, pokój; O. F. Kuven'ova, Obsluga codziennego życia mieszkańców i handlu na wsi; V. A. Ścerbak, Artystyczne osobliwości wspólczesnej majoliki kosowskiej (na Huculszczyźnie); I. P. Trufanov, O wwjerrmym stosunku socjologii i etnografii w krajach zagranicznych (mowa o nauce burżuazyjnej). Przeciw burżuazyjnej ideologii: V. J. Kclembetova, O niektórych kierunkach we wspólczesnej etnografii (głównie o strukturalizmie Lćvi-Straussa w antropologii kulturalnej krajów kapitalistycznych, stosowanym także m. in. przez nacjonalistyczne grupy emigracji ukraińskiej); N. M. Kapel'gorodska, Wbrew logice mów �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i cZClsopisnl zycia (problematyka nacjonalizmu i internacjonalizmu światowym). Komunikaty: 1. B. Piaskovs'kij, Folklor we współczesnym a 'lL'spólcześni filmie kompozytorzy ukraińscy. Medard Slovenski bljana Etnograf. Rocznik XXIII-XXIV, Slovenski etnografski Tarko muzej, Lju- 1972, ss. 153. W starannie redagowanym i wydawanym organie Muzeum Słoweńskiego w Lublianie publikowane są wyniki aktualnych prac badawczych pracowników muzeum : osób współpracujących. Ciekawą, godną polecenia jest rozprawa Gorazda Makarovica, Kaj je ljudska umetnost (Czym jest sztuka ludowa). Autor, krytycznie analizując dotychczasowe definicje sztuki ludowej, stwierdza, że sztuka ludowa nie może być ujmowana jako kategoria artystyczna, uniwersalna, niezależna w czasie i przestrzeni, lecz musi być definiowana jako działalność strukturalnie związana z życiem ludzi. Kolejny artykuł: Anka Novak, Poslikano pohiśtvo w Dolini (Malowane meble z Doliny), jest interesującym studium nad rozwojem i historycznym uwarunkowaniem ludowego malarstwa na sprzętach w rejonie Gorenjsko. W regionie tym, w ludowej architekturze, jako budulca używano specjalnego zielonego kamienia. Cene Avguśtin w swym opracowaniu: Ze leni kamen w gorenjski architekturi (Zielony kamień w architekturze Gorenjska) analizuje wpływ tego typu surowca na poszczególne formy budownictwa, począwszy od budynkó\v wzniesionych w XVI wieku. :Ylarija Makarovic w artykule Narodna nosa (Strój ludowy) definiuje kategorie stroju ludowego Słowenii i ustala ich charakterystykę formalną dla poszczególnych regionów. W omawianym zeszycie znaleźć można nadto artykuł Angelos Bas, Obiranje ~melja na kmećkih posestvih v Savinjski doHni (Zbieranie chmielu w gospodar3twach chłopskich w dolinie Sawinii) oraz obok działu recenzji i materiałów także bibliografię zawartości "Slovenskego Etnografa" (nr I - XXII). Andrzej Jahrbuch des l\Juseums fur Volkerkunde zu Leipzig., Band Brencz XXVII, Akademie- -Verlag. Berlin 1970. Tom otwiera i N. N. Ceboksarova z Moskwy (Ein halbes poświęcony historii półwiecza etnografii :-adzieckiej. Kształtowanie się etnografii, od jej naukowych początków do powstania ..szkoły radzieckiej", autorzy omówili w następujących rozdziałach: etnogeneza ; historia etniczna, geografia etniczna, socjologia etniczna, historia kultury i his- Jah rhundert l, - Llld, t. 39 artykuł sowjetische A. 1. Perśica Ethnographie) �258 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism toria społeczeństwa pierwotnego. Praca zaopatrzona jest wobszerne przypisy bibliograficzne zawierające wykaz podstawowej literatury z poszczególnych dziedzin omawianych w pracy. W kolejnym artykule (Zu einigen Problemem der Geschichte der Naga) Werner Hartwig omawia problemy przeszłości i teraźniejszości ludu Naga z pogranicza indyjsko-burmańskiego. Autor zwraca uwagę na szybki proces konsolidacji tego ludu, który l grudnia 1963 roku został proklamowany szesnastym stanem Unii Indyjskiej. Problematyce azjatyckiej poświęcone są jeszcze dwa artykuły. Erika Taube pisze o wierzeniach związanych z matką i dzieckiem u zachodnio-mongolskich Tuwińców, (Mutter und Kind im Brauchtum der Tuwiner der Westmongolei). Kristina Lange w artykule o święcie Maidari w iwolgińskim klasztorze (Maidari-Fest im Ivolginsker Kloster I) opisuje buddyjskie święto, które odbywa się w drugim letnim miesiącu w klasztorze buddyjskim w Burjackiej ASSR. Trzy kolejne artykuły traktują o plastyce Oceanii. Georg Holtker powraca jeszcze raz do omawianego juź w tomie XXIV problemu motywu matki i dziecka oraz wyobrażeń pokrewnych w rzeźbie w drewnie na Nowej Gwinei (Abermals: Mutter-Kind-Motiv Carl Laufer und verwandte Vorstellungen in der Holzplastik Neuguineas). o uroczystości maski u Mali-Baining (Die Mandas-Maskenfeier der Mali-Baining) omawia wszelkie aspekty związanego z inicjacją święta u podgrupy ludu Baining-Mali, zamieszkującej wnętrze półwyspu Gazelle na melanezyjskiej Nowej Brytanii. Frank Tiesler w artykule o tarczach z taśmą nośną z Nowej Gwinei (Tragbandschilde aus dem Hatzfeldhaften-Gebiet und dem Hinterland der Berlinhafen-Kuste, Nard-Neuguinea) przeprowadza wnikliwą analizę kilkudziesięciu tarcz znajdujących się w różnych muzeach świata i dochodzi do wniosku, że tarcze te są elementem historycznie wcześniejszej warstwy kulturowej, który przetrwał późniejsze wędrówki i nawarstwienia kulturowe. Na materiale muzealnym oparty jest również artykuł Hansa Joachima Paproth'a o niektórych obiektach związanych z kultem niedźwiedzia w Etnologicznym Muzeum \\' Lipsku (Uber einige Biirenkultobjekte des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig). W artykule w sprawie instytucji wyższego urzędnika do spraw nawadniania w Buleleng w półn. Bali (Zur Institution des obersten Bewiisserungsbeamten in BulelengNord-Bali) Heinz Stingl omawia specyficzną formę "spółek wodnych", które przetrwały na Bali przez okres holenderskich bezpośrednich rządów kolonialnych. Problematyce afrykanistycznej poświęcone są dwa artykuły: Hansa-Georga Schinkel'a dotyczący prawa pasienia i pojenia u nomadów wschodniej i południowo-wschodniej Afryki (Bemerkungen zum Triinkund Weiderecht der Nomaden Ost- und Nordostafrikas) oraz Petera Gobel'a o mosiężnych wyrobach kowalskich z Nupe w Muzeum Etnologicznym w Lipsku (Gelbschmiedearbeiten der Nupe im Museums fur w artykule Volkerkunde zu Leipzig). Dalsze dwa artykuły poświęcone są problematyce europejskiej. Są to: Saulvedisa Cimermanisa z Rygi o zaporach rybackich w Vidzeme i Letgale (Łotewska SSR) w końcu XIX i na początku XX wieku (Fischsperren in Vidzeme und Latgale (Lettische SSR) am Ende des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts) oraz Waltera Bottgera o współczesnej sytuacji wsi Suchodol w okręgu Burgas w Bułgarii (Zur gegenwiirtigen Situation des Dorfes Suchodol, Bezirk Burgas, V. R. Bulgarien). W końcu krótki artykuł Hansa Grimma poświęcony jest problematyce antropologicznej, omawia mianowicie czaszkę mumii typu Palta cal o z Peru (Ein Mumienschiidel vom Paltacalo-Typus aus Peru). Marek Gawęcki �Recenzje, przeg!qdy Jahrbuch des Museums fur wydawnictw Volkerkunde i 259 czasopism Band XX'VIII, Akademie- zu Leipzig., -Verlag. Berlin 1972. Niniejszy tom zawiera materiały z Konferencji Etnograficznej poświęconej setnej rocznicy urodzin W. L Lenina, która odbyła się w Muzeum fur Volkerkunde w Lipsku w dniach l i 2 kwietnia 1970 roku. Konferencja ta odbyła się pod hasłem: "Znaczenie leninowskiej nauki dla ruchów narodowo-wyzwoleńczych Azji i Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych organów władzy". Jako pierwszy zamieszczono artykuł Klausa Timma: Leninizm, narodowy ruch wyzwoleńczy i badania etnograficzne (Leninismus, nationale Befreiungsbewegung und ethnographische Forschung). Kolejna pozycja to krótki komunikat Juliana V. BromIeja: W. 1. Lenin i etnografia (W. l. Lenin und Ethnographie). Ditrich Treide w artykule: W sprawie współodpowiedzialności etnografii za dyskusję z koncepcjami neokolonialnymi (Zur Mitverantwortung der Ethnographie fiir die Auseinandersetzl/.ng mit neokolonialis- ostro polemizuje z burżuazyjnymi koncepcjami nowej "społecznej strategii rozwoju" byłych krajów kolonialnych, którą reprezentuje m. in. R. F. Bernhardt. Następny artykuł traktujący o problemach teoretycznych, to praca Gunthera Guhr: Ekonomiczne formacje społeczne jako podstawa marksistowskiego pojmowania strutkury w etnografii (Die okonomische Gesellschaftsformation als Grundlage der marxistischen ethnographischen Struktur auffasung). Autor zajmuje się w nim procesem przejścia od społeczeństwa plemiennego do państwowego. T. A. Zdanko w artykułe: Rozgraniczenie narodowościowe w Azji Środkowej w aspekcie etnograficznym (Die nationale Abgrenzung in Mittelasien unter dem Aspekt der ethnographischen Wissenschaft) omawia pozytywne skutki leninowskiej polityki narodowościowej realizowanej w stosunku do ludów radzieckiej Azji Środkowej. Szereg kolejnych artykułów traktuje o problematyce azjatyckiej: G. E. Markov: Dynamika organizacji społecznej u nomadów azjatyckich (Die Dynamik der gesellschaftlichen Organisation bei den Nomaden Asiens); Wolfgang Konig: Tradycyjny aparat władzy u Kazachów. Zmiana kolonialna - przebudowa socjalistyczna (Die traditionalle Machtapparat der Kasachen. Kolonialer Wandel-sozialistische Umgestaltung); Ilja S. Gurvic z Moskwy: Rozwój Rad u ludów północy (Die Entwicklung der Sowjets bei den Valkern des Nordens); Kristin Lange: Pozycja ostatniego Dalai-Lamy podczas aneksji Tybetu przez Chiny (Die Position des letzten Dalai-Lama wiihrend des Anschlusses Tibets an die Volksrepublik China); Lidia Icke-Schwalbe: Społeczno-polityczna rola głównego wodza u grup Adivasi w centralnej Indii w procesie industrializacji (Sozial-politische Rolle der Oberhiiupter bei Adivasi-Gruppen in Zentralindien im Prozess der lndustrialisierung); Werner Hartwig: Znaczenie tradycyjnych organów władzy w walce o tworzenie i umocnienie indyjskiego stanu Nagaland (Die Bedeutung der traditionellen Machtorgane fur toschen Konzeptionen) den Kampf um die Schaffung oraz Hans-Dieter Kubitscheck: w Azji Południowo-Wschodniej und Festigung Mniejszości (Nationale des indischen narodowe Unionsstaates i polityka Minderheiten und Nagaland) narodowościowa Nationalitiitenpolitik in Siidostasien). Kilka Tę grupę władzy w Aulad Ali arabischen kolejnych artykułów poświęconych jest zagadnieniom afrykanistycznym. tematyczną otwiera praca Lothara Steina: Zmiana tradycyjnego organu świecie arabskim ze szczególnym uwzględnieniem stosunków u Beduinów w Arabskiej Republice Egiptu (Wandel traditioneller Machtorgane im Raum Aulad AI.i-Beduinen Klaus Timm unter besonderer in der Arabischen w artykule: Tradycyjna Berucksichtigung Republik ideologia der Verhiiltnisse bei den Również o Egipcie pisze i autorytety religijne w Egipcie Agypten). �260 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (Traditionelle Ideologie und religiose AutoritCiten in A:gypten). Irmgard Sellnow pisze o instytucji wodzostwa w Ghanie, analizując zmiany jakie zaszły w trzech okresach, a mianowicie od początków kolonizacji do roku 1901, od roku 1901 do 1957, tj. do uzyskania niepodległości, oraz w okresie niepodległości. Tytuł tego artykułu brzmi: Wódz między tradycją, przystosowaniem a polityką. Przyczynek do historii tradycyjnych organów władzy w Ghanie (HCiuptlinge zwischen Tradition, Anpassung und Politik. Ein Beitrag zur Geschichte traditioneller Machtorgane in Podobnym problemem zajmuje się Thea Biittner w artykule: Polityczna i społeczna pozycja feudalnej lub semi-feudalnej arystokracji w walce ludów Afryki o postęp narodowy i społeczny (na przykładzie Ugandy) (Zur politischen und sozialen Stellung der feudalen bzw. semi-feudalen Aristokratie im Kampf der Ghana). Volker Afrikas um den nationalen und sozialen Fortschritt (vorwiegend am Beispiel Kolejne artykuły afrykanistyczne, to: Helmuta Mardek'a o miejscu sił tradycyjnych w konstytucyjno-prawnym mechanizmie państwowym niepodległych państw afrykańskich. Analiza ghańskiego rozwoju (Der Platz der traditionellen KrCifte im verfasungsrechtichen Herschaftsmechanismus unabhCingiger afrikanischen Staaten. Eine Analyse der ghanesischen Entwicklung); Horsta Stóber'a o stosunku między tradycyjnymi organami władzy a procesem etnicznej i klasowej konsolidacji w Afryce (Zum Verhiiltnis zwischen traditionellen Machtorgannen und den Prozessen der ethnischen und klassenmCissigen Konsolidierung in Afrika); Marianne FriedHinder w sprawie przezwyciężenia plemiennych tendencji partykularnych w Gwinei - ze szczególnym uwzględnieniem polityki językowej (Zur Frage Ugandas». der derer Uberwindung stammespartikularistischer Beriicksichtigung przywódcze i ruchy sunków w Tanzanii der Tendenzen Sprachenpolitik); narodowo-wyzwoleńcze (Traditionelle in Guinea - unter Jiirgena Herzoga: Tradycyjne ze szczególnym uwzględnieniem FuhrungskrCifte und nationale beson- siły sto- Befreiungsbewe- oraz Wolfganga Liedtkego o znaczeniu badań nad procesami społeczno-ekonomicznymi w dużych osadach' wiejskich w Afryce (Die Bedeutung des Studiums sozialokonomischer gung unter besonderer Processe in Liindlichen Berucksichtigung Grossiedlungen der Verhiiltnisse in Tanzania) in Afrika). Pięć kolejnych artykułów poświęcono problemom amerykanistycznym. Julia Petrova-Averkeva z Moskwy pisze o roli wodza plemiennego w warunkach kolonizacji Ameryki Północnej (Uber die Rolle der StummeshCiuptlinge unter den Bedingung der Kolonisierung Nordamerikas). Następne artykuły: Lothar Drager: Zmiany w systemie wodzów plemiennych u centralnych Algonkinów w warunkach polityki Stanów Zjednoczonych w stosunku do Indian (Wandlungen im System der Stammeshiiuptlinge bei der Zentral-Algonkin unter den Bedingung der US-ameri- Rolf Krusche: Ugrupowanie społeczne i autorytet polityczny u plemion w centralnym terytorium Plains i ich zmiany historyczne (Sozia!e Gruppierung und politische AutoritCit bei indianischen StCimmen im ZentralPlains-Gebiet und ihr historischer Wandel); Ursula Schlenther: Zmiany w kulturze wiejskiej na terytoriach andyjskich, ze szczególnym uwzględnieniem organów władzy (Wandel der Dorfskultur in den Andengebieten unter besonderer Berucksichtigung der Machtorgane). Problematykę amerykanistyczną niniejszego tomu zamyka artykuł Lajosa Bogiara z Budapesztu: Wódz i czarownik u Indian Piaroa z Wenezueli (Hiiuptling und Medizinmann bei den Piaroa-Indianern (Venezuela». Dwa ostatnie artykuły tomu XXVIII poświęcone są zagadnieniom australijskim. Są to mianowicie: Fredericka G. G. Rose: Etnografia w służbie zachodnioniemieckiego neokolonializmu. Przykład australijski (Ethnographie im Dienst des westdeutschen Neokolonialismus: Ein australisches Beispiel) oraz Helmuta Reim: kanischen Indianerpolitik); �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 261 i czasopism W sprawie klasowej sytuacji i ruchu "Land Rights" pierwotnych mieszkańców północnej i północno-zachodniej Australii (Zur Klassensituation und zur Land RightsBewegung der Ureinwohner Nord- und Nordwest-Australiens). Marek bsterreichische 1973, z. 1-4, 5S. Zeitschrift fur Volkskunde. (Nowa seria) Gawęcki t. 27 (76), Wiedeń 356. Zeszyt pierwszy: 70 Jahre. Eine Bibliographie seiner Kriss 70 lat. Bibliografia jego publikacji od 1926 do 1972); L Baumer, Der Wissenschaftscharakter der Volkskunde, insbesondere der Religosen Volkskunde (Naukowość etnografii, a w szczególności etnografii religii); H. Haid, Brauchtum im btztal und die Verordnungen in den Jahren 1739-1836 (Zwyczaje w Otztal i zarządzenia w latach 1739-1836); K. Bayr, Das Wenden im Raume Gmunden, Oberosterreich (Obracanie w okolicy Gmunden, Górna Austria), chodzi tu o ludowy sposób leczenia przez obracanie chorego; L. Kretzenbacher, Ein Monchs-Flugblatt vom Athos 1971 (Zakonnicza ulotka z góry Athos Veroffentlichungen L. Schmidt, von Rudolf Kriss 1926 bis 1972 (Rudolf 1971). Zeszyt drugi: K. Ilg, Tracht und Mode an zwei grossen Zeitwenden. Am Ende und heute (Strój i moda na przełomie dwóch wielkich epok: końca średniowiecza i dziś); L. Schuller, Zur "Volkskunde des Fahrrades" (Z etnografii roweru); J. G. Haditsch, Die mineralogische Zusammensetzung des "Blutsteins" vom Grimming (Steiermark). Ein Beitrag zur steirischen Volksmedizin (Mineralogiczna struktura "krwawego kamienia" z Grimming Steiermark. Przyczynek do styryjskiej medycyny ludowej); R. Pittioni, Nachtrag zur Tiroler Gasthausarchaologie (Uzupełnienie do tyrolskiej archeologii dotyczącej karczmarstwa). Zeszyt trzeci: H. P. Fielhauer, "Maulgabe" und "Mahlgemeinschatt". Darstellung und Deutung eines Brauches am Beispiel Niederostereich ("Gębowa" ofiara i "wspólnota biesiadna". Opis i znaczenie jednego zwyczaju na przykładzie Dolnej Austrii); l. B. Graefe, Brettlrutschen. Ein Kinderspiel am Neusiedlersee (Ślizganie się na desce. Zabawa dziecięca z Neusiedlersee); W. Mieder, Das Sprichwort in den Dorfund Kalendergeschichten von Ludwig Anzengruber (Przysłowie w wiejskich i kalendarzowych historiach wg. Ludwika Anzengrubera). Zeszyt czwarty: K. Teply, Die Herkunft der Wiener Annahand-Reliquie (pochodzenie wiedeńskiej relikwi ręki Anny); H. Hochenegg, Das Zauberbuchlein eines Oberinntaler Bauern aus dem Beginn des 20. Jahrhunderts (Czarodziejska książeczka chłopa z terenu górnego lnnu z początku dwudziestego wieku); S. Balint, Die Verehrung des Hl. Johannes des Evangelisten im alten Ungarn (Kult św. Jana ewangelisty w dawnych Węgrzech); K. D. Sievers, Volkskundliche und kuUurgeschichtliche des MittelaUers Museen in Danemark. Museen anhand Eine DarsteHung ausgewiihlter Beispiele von Sammlungen und Aktivitaten diinischcr (Etnograficzne i historyczno-kulturowe muduńskich muzeów na podstawie wybranych zea w Danii. Opis zbiorów i aktywów przykładów). W etnografii austriackij pojawiło się nowe określenie, a mianowicie etnografia roweru. Kolejny to przykład, obok etnografii samochodu, czy etnografii religii, �262 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism poszukiwań metodologicznych w przedmiocie traktowania tej dyscypliny jako zbioru różnych elementów kulturowych. Autorka nowego terminu wyróżnia w etnografii roweru takie zagadnienia, jak: upowszechnianie się roweru, rola roweru w życiu codziennym, rowerowe maskotki, nazewnictwo - zwroty i humor, patron i wota oraz rola roweru w zabawie i sporcie. Ich analizę wspiera Schuller bogatym materiałem ilustracyjnym. Walerian Sobisiak Zeitschrift fur Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde und der Berliner Gesellschaft flir Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Braunschweig, t. 95: 1970, zeszyt 1-2, ss. 316. Przegląd artykułów rozpocznijmy od publikacji o charakterze amerykanistycznym. J. Spinner (Gehauftes Vorkommen von Taurodontismus in prahistorischen und rezenten Populationen in Nord und Mittelchile. Versuch eines palaodontolo- analizuje uzębienie naj starszych populacji na terenie prekolumbijskiej Ameryki Południowej w celu ustalenia składu antropologicznego pierwszej fali osadniczej, która z obszarów azjatyckich dotarła na kontynent amerykański. R. Campa Soler z Urugwaju (Vicus-Pabur, Aportes al conocimiento de un nuevo complejo cultural de data precolombina) charakteryzuje cechy stylistyczne i morfologiczne nowej kultury archeologicznej z terenu północnego Peru o nazwie Vicus-Pabur z okresu 600-800 r. p.n.e. Argentyński archeolog D. E. Ibarra-Grasso (La escritura precolombina de los antiguos Mochicas sobre pallares o porotos) charakteryzuje naj starsze zabytki pisma hieroglificznego w Nowym 8wiecie, datowane na okres sprzed 1000 i więcej lat od czasów panowania Inków w Peru. D. Dlitting (On the Inscription and Iconography of Kuna-Lacancha Lintel 1) analizuje hieroglify Majów z jednej ze stel odkrytych w r. 1956. H. Rammow (Analyse einer Verwandtschaftsierminologie vom Iroquois-Typ) zajęła się terminologią pokrewieństwa, porównując zc sobą materiał z Nowej Gwinei z modelem stosunków pokrewieństwa wypracowanym w oparciu o dane pochodzące od Irokezów. U. Wiesemann (Purification among the Kaingang-Indians today) przeprowadziwszy w roku 1967 badania nad grupą Indian brazylijskich Kaingang dzieli się swymi obserwacjami na temat obrzędu oczyszczenia magicznego, w którym brała udział. Badacz szwajcarski R. Fuerst (Une civilisation du palmier) ukazuje na tle porównawczym rolę palmy w kulturze materialnej i życiu ekonomicznym brazylijskich Indian Xikrin ze stanu Para. Interesujące rozważania na temat losu Indian brazylijskich Amazonii zawarte zostały w artykule E. Galvao (Indians and Whites in the Brazilian Amazon), w którym autor zwrócił uwagę na takie zjawiska, jak: detrybalizacja, akulturacja, marginalizacja i depopulacja tubylczej ludności tego regionu. J. R. Carrasco Hermoza w oparciu o badania terenowe i trudno dostępną literaturę misyjną opracował zarys etnografii Indian Machiguenga z Peru (La tribu Machiguenga: algunos aspectos de S1/ cultural. Z pogranicza amerykanistyki i afrykanistyki pochodzi artykuł A. Pollak-Eltz (Der Egung1inkult der Yoruba in Afrika und in Amerika), w którym autorka pogischen Beitrages zu einer Rassengeschichte der Erstbesiedlung Amerikas) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 263 i czasopism równuje formy czci przodków na terenie Nigerii z obrzędami i kultami synkretycznymi, popularnymi wśród murzyńskiej ludności Brazylii. W artykule zmarłej w r. 1965 H. Plazikowsky-Brauner (Die Schinascha in WestAthiopien) znajdujemy informacje dotyczące jednego z najmniej dotąd poznanych ludów zachodniej Etiopii, zebrane przez autorkę w latach 20- i 3U-tych XX w. Dwa artykuły poświęcone zostały problematyce nowogwinejskiej: E. Schlesier (Die Begriffe "Papua" und "Melanesier" in den anthropologischen Untersuchungen) zastanawia się nad dziejami terminów: Papuas i Melanezyjczyk, ich zakresami oraz przydatnością w świetle współczesnych ustaleń językoznawczych, antropologicznych i etnograficznych; L Schwidetzky (Papua und Melanesier nach anthropologischen Dntersuchungen) kontynuuje te rozważania i uzupełnia ustalenia poprzedniego autora. "IN omawianym tomie znajdujemy również dwie rozprawy, których tematyka zainteresować może każdego etnografa. Pierwsza z nich, to artykuł Hansa Fischera (Vólkerkunde: Ein Bi/d der Nachbarn), który opracował rezultaty ankiety mającej wykazać stopień znajomości problematyki etnograficznej w środowisku przedstawicieli pokrewnych nauk, takich jak socjologia, politologia, geografia, ekonomia itp. Pytania dotyczyły samego przedmiotu etnografii powszechnej (Volkerkunde), jej miejsca w strukturze nauk społecznych, zainteresowań terytorialnych i problemowych. Autor słusznie zauważył, iż znajomość istoty badań etnograficznych w środowisku tych ludzi, którzy często decydują o rozwoju naszej dyscypliny, funduszach, jej potrzebach itp., jest niezbędna, aby móc przeciwdziałać mylnym sądom i podnosić faktyczną rangę badań etnograficznych. Przypuszczać można, iż przeniesienie doświadczeń proL Fischera na nasz grunt byłoby również pożyteczne, a wyniki podobnej ankiety dałyby środowisku etnograficznemu wiele do myślenia. Cennym przyczynkiem do dziejów europejskiej myśli etnograficznej jest wnikliwe studium tego samego autora poświęcone analizie najwcześniejszych określeń ..nauki o kulturze" (Vólkerkunde, Ethnographie, Ethnologie. Kritische kontrolle der jriihesten Belege). Autorowi udaje się ustalić pochodzenie nazwy "Volkerkunde", kt{lra pO\\istała na terenie północnych Niemiec w latach 7U-tych XVIII w.; dokonuje także przeglądu dotychczasowych poglądów na temat pochodzenia nazwy "etnograia". wreszcie ukazuje w jaki sposób doszło do narodzin terminu "etnologia", który początkowo (1787-1839) przyjął się tylko we Francji, a następnie w XIX w. rozprzestrzenił się także na inne kraje Europy. Wnioski i stwierdzenia zawarte w tym artykule z pewnością okazać się mogą przydatne dla rozważań nad naj dawniejszymi polskimi określeniami etnografii i ich związkami z nauką zachodnioeuropejską. Aleksander Posern-Zieliński Zeitsch rift fiir Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde clnd der Berliner Gesellsehaft fUr Anthropologie, Ethnologie uncI Urgeschichte, Braunschweig, t. 96: 1971, zeszyt 1-2, ss. 316. Dwa artykuły Foundation 'Z\':. poruszają Sacrifice Motif ofiar zakładzino\\'ych problematykę in Legend, etnografii Folksong, Europy: Game P. G. Brewster (The analizuje ślady głównie bałkańskim, and Dance) w folklorze południo\voeuropejskim, �Recenzje, a G. Nagy (Die Arbeitsphasen der Orossen Ungarischen przeglądy wydawnictw der herkommlichen Tiefebene auf der Puszta i c.:usopism im mittleren Te!, przedstawia trasiew, ilustrując artykuł zdję- Feldbestellung von Vdscirhely) dycyjne fazy takich czynności rolniczych, jak: orka, ciami i schematami. Etnografii Azji dotyczy artykuł M. Hermannsa (Die Weltanschaung der alttibetanischen Hirtennomaden), który zawiera rozważania na temat światopoglądowych treści zawartych w mitach i wierzeniach o świecie nadprzyrodzonym. Zagadnienia afrykanistyczne omawiają: T. O. Beidelman (Nine Kaguru Tales), który publikuje folklorystyczne teksty bantuskiego ludu Kaguru z Tanzanii; S. Paul (Afrikanische Fangsteinchenspiele), zestawia różnorodne formy dziecięcej gry w kamyki; de Jager E. J. (Contemporary African Art in South Africa), prezentujący współczesnych artystów murzyńskich z Południowej Afryki i ich twórczość oraz D. Soen i P. de Comarmond (Modern Co-operation and the Male Mutual Help Associations in the Land Of Basso., South Cameroon), którzy w oparciu o badania terenowe analizują sposoby i możliwości wykorzystania tradycyjnych form pomocy wzajemnej do rozwoju ruchu spółdzielczego. Najwięcej miejsca poświęcono problematyce amerykanistycznej. S. Askin-Edgar (Die heiligen Pfeile der Cheyennes und ihr Hilter; Die Cheyennes und der letzte w dwóch artykułach zwróciła uwagę na przeżytki dawnych wierzeń Szejenów zamieszkujących Oklahomę (USA) oraz na rolę ostatnich szamanów w podtrzymywaniu tradycji plemiennej, J. Ch. Spahni (Lieux de ca/te precolombines et actuels du Departement de Puna, Perau) ukazuje, w jaki sposób ruiny prekolumbijskich świątyń są obecnie wykorzystywane przez kiczuańskich wieśniaków - jako miejsca ofiar i magicznych zabiegów. T. Hartmann (Zar botanischen Nomenklatur der Bororo-Indianer) zajęła się botaniczną taksonomią Indian Bororo z brazylijskiego stanu Mato Grosso, natomiast J. Riester (1Vledizinmiinner und Zauberer der Chiquitano-Indianer) poświęcił swój artykuł, oparty o badania terenowe z lat 1963-1965, indiańskim szamanom i znachorom ze wschodniej Boliwii. Znany amerykanista węgierski L. Boglar (Zur kulturgeschichtlichen Stellung der Nambikuara-Indianer) na przykładzie przebadanego przez siebie plemienia brazylijskiego zastanawia się nad definicją "grup marginalnych". prowadzących zbierackołowiecki półkoczowniczy tryb życia. Interesujący przyczynek opublikował R. Wagner (Albert von Thinws: Die harmonikale Symbolik des Alterthums. Ein seit 100 Jahren vergessenes Werk), który omówi! dzieło XIX-wiecznego badacza starożytności, koncentrując się na jego wkładzie do współczesnej filozofii, historii kultury i religioznawstwa. Podobnie jak w tomie poprzednim, również i w tym na specjalną uwagę zasługuje wypowiedż prof. Hansa Fischera z hamburskiego Muzeum Etnograficzno-Archeologicznego. W artykule Argumente zur Wissenschaftsgeschichte zajął się on bardzo aktualnym - również dla nas - problemem właściwego nauczania historii etnografii. Stwierdzi! jednocześnie. iż wykładowcy spotykają się z niechęcią studentów wobec konieczności przyswajania tej tematyki. U podstaw tych "oporów" znajdują się: bezrefleksyjna negacja emocjonalna wszystkiego tego co "historyczne". nieufność do metodologii humanistyki połączona z fascynacją metodami typowymi dla nauk ścisłych, zwrot od relatywizmu metodologicznego do podstawy poszukującej jedynej. słusznej i właściwej \\7 każdej sytuacji teorii, wreszcie przekonanie. iż obciążanie własnych umysłów balastem nieaktualnych teorii tłumi oryginalność spojrzenia. Dalej autor formułuje argumenty na rzecz obrony historii etnografii i etnograficznych orientacji teoretycznych. Znajomość idei powstałych w przeszłości. ktilre w różnych postaciach egzystują nadal w dziełach naukowych. jest według Hiiter der heilligen Pfeile) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 265 czasol~ism Fischera niezbędna do zrozumienia rzeczywistości. Bez tej wiedzy stwierdza dalej Fischer - nie tylko nie można zrozumieć klasycznych tekstów, ale także jest ona potrzebna dla lektur współczesnych. \V przeciwnym wypadku możemy się narazić na niezrozumienie szeregu podstawowych pojęć, terminów czy koncepcji. Od;'ębnym zagadnieniem jest według autora artykułu konieczność częstego sięgania do prac klasyków, gdyż w nich znajdują się liczne niewykorzystane idee i pomysły, które dla współczesnych badaczy mogą się stać cenną inspiracją naukową. Artykuł zainteresuje z pewnością nie tylko dydaktyków, ale wszystkich tych, którym bliskie ~ą problemy historii etnografi i metodologii. Aleksander Zeitschrift Volkskunde. gart. fur Halbjahrsschrift 1971; R. 68, z. 1 - Volkskunde. R. 67, z. 1 i 2 - Posern-Zieliński der Deutschen Gesellschaft fur 1972, R. 69, z. 1 i 2 - 1973. Stutt- Zeszyt 1/71. G. Lutz, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsunseres Faches (Etnografia i antropologia kulturalna. Problem miejsca naszej dyscypliny); I. M. Greverus, Kulturanthropologie und Kulturethologie. "Wende zur Lebenswelt" und "Wende zur Natur" (Antropologia kulturalna i etologia kulturalna. "Zwrot do życia w świecie" i "zwrot do natury"); U. Jeggle, Beharrunq ()der Wandel? Fragen an eine kulturanthropologish ausgerichtete Ethnologie (Stałość albo zmiana? Problem antropologiczno-kulturowego ukierunkowania etnologii); I....Pretzell, Das volkskundliche Museum als Schau populiirer Leistungen (Etnograficzne muzeum jako pokaz powszechnych osiągnięć); K. S. Kramer, Zur Problematik bestimmung i:istoTischeT Volkkunde. Einige BemeTkungen ZUT HeTmann BausingeTs gleichnamigen im "Abschied vom Volksleben" (Z problematyki etnografii historycznej. Pewne spostrzeżenia do przenośnego określenia użytego przez Hermana Bausingera '." pracy "Pożegnanie z życiem ludowym"); Z. Rudy, StTukturelle Beachtungen zu d<'n Ehe- und Familienverhiiltnissen im Kaukasus (Strukturalne obserwacje rodziny i stosunków rodzinnych na Kaukazie); J. Vafeka, Das 1Jolkst'iimliche Bauwesen im Volkskundlichen Atlas der CSSR (Ludowe budownictwo w atlasie etnograficzr~ym Czechosłowacji). Zeszyt 2/71. M. Scharfe, KontrakultuTale Aspekte in del' empirischen Religionsforschung. ObeTlegungen zum Problem des religiosen Separatismus (Przeciwkulturowe aspekty w empirycznych badaniach nad religią. Rozważania nad problemem religijnego separatyzmu); V. Karbusicky, Die Instrumentalisierung des Menschen in Soldatenlied (Instrumentalizacja człowieka w żołnierskiej piosence); D. Kramer, Aufsatz Probleme del' gesellschaftlichen curopiiischen. Ethnologie. Zur und beruflichen Diskussion um Praxis "Wern in del' Kultw'soziologie niitzt und (Problemy etnologii. Z dy- Volkskunde?" społecznej i zawodowej praktyki w socjologii kultury i europejskiej skusji "Komu przyda się etnografia?"; G. Lutz, Riickfall oder Methode? Bemerkungen zu einern leidigen Thema (Powrót albo metoda? Spostrzeżenia do przykrego tematu); U. Jeggle, Weitere BemeTkungen zu einem offenen Thema (Dalsze spostrzeżenia otwartego tematu). �21)(; Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism Zeszyt 1/72. L. Kriss-Rettenbeck, Was ist Volkskunst? (Co to jest sztuka ludowa); D. Kramer, "Kreativitiit in der "Volkskultur" (Tworzenie w kulturze ludowej); U. Jeggle, Fremdheit und Initiative. Verbemerkungen zu einer Variante des soziokultureUen Wandels (Obcość i inicjatywa. Wstępne uwagi wariantu socjokulturowej zmiany); H. Plath, Elendswohnungen in der Altstadt Hannover um 1933 (Nędzne mieszkania na starym mieście Hanoweru około 1933 r.); G. Wiegelmann, Neuere Beitriige ;cur historischen und ethnologischen Nahrungsforschung (Nowe przyczynki historycznych i etnologicznych badań nad pożywieniem). Zawartość drugiego zeszytu pominięto z braku egzemplarza. Zeszyt 1/73. H. M. Artus, Kultur aIs System (Kultura jako system); G. Lutz, Johann Ernst Fabri und die Anfiinge der Volkstorschung im ausgehenden 18. Jahr- (Jan Ernest Fabri, pierwociny badań ludoznawczych na początku osiemnastego wieku); E. Klusen, Heinrich Heine und der Volkston (Henryk Heine i ludowa melodia); E. Moser-Rath, Gedanken zur historischen Erziihlforschung (Pomysły dotyczące historycznych badań nad opowiadaniami). Zeszyt 2/73. D. R. Moser, Werte-Fakten-Symbolik und normative Kultur. Zum Beispiel: Die "Freiheitskerze" (Wartość-fakt y-symbolika i kultura normatywna. Na przykład "świeca wolności"); R. Schenda, Volksmedizin - was ist das heute? (Co to jest dzisiejsza medycyna ludowa?); E. Rudolph, Der erste Weltkrieg und die weisse hundert Gemse. Zur Frage weisser Wildtiere aIs Verkorperung des Artgeistes der Gattung Pierwsza wojna światowa i biała kozica. W sprawie białych dzikich zwierząt będących ucieleśnieniem zwyczajowego ducha gatunku); W. Gseie, Normannisches Fachwerk (Normancka fachówka); D. R. Moser, Christus aIs "Aufhocker?" (Chrystus "noszony na plecach"). Większość artykułów zamieszczonych w omawianych zeszytach porusza problemy metodologiczne, nawiązując w nich do toczącej się w Republice Federalnej Niemiec dyskusji nad nową nazwą dla nauk Volkskunde i Volkerkunde, ich miejscem, zadaniami i przedmiotem badań. Zapoczątkowała ją ogólnonicmiecka narada przedstawicieli ośrodków uniwersyteckich oraz Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyta w Kilonii w październiku 1968 r. oraz debata kolejna, z udziałem tych samych ośrodków, przeprowadzona we wrześniu 1970 r. w Falkenstein. Zasadniczą trudność, dotąd nierozwiązaną, stanowi problem klasyfikacji Volkskunde i Volkerkunde. Dotychczasowe określenia i zawarte w nich treści przeżyły się, w tym względzie wszyscy dyskutanci są zgodni. Przyjęcie nowych, natrafia na olbrzymie trudności. Do wyboru przedstawiono takie propozycje, jak: antropologia kulturowa, kulturologia, socjologia kultury, europejska etnologia, kulturologia społeczna, historia kultury, antropologia społeczna. Wg G. Lutza, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsbestimmung unseres Faches dyskusja idzie w kierunku "zaszufladkowania" nauki o kulturze do antropologii społecznej, bądż do antropologii kulturowej. W ramach pierwszej uczestniczyłaby etnografia współdziałając obok socjologii, politologii, psychologii społecznej, nauki o komunikowaniu się, historii społecznej i geografii społecznej, w zakresie rozwiązywania ogólnych problemów społeczno-naukowych. Wszelkie elementy kulturowe oraz implikacje współżycia międzyludzkiego pozostawałyby poza zasięgiem obserwacji. Udział etnografii w antropologii kulturowej obok etologii, tj. dyscypliny zajmującej się porównawczymi badaniami zachowań, socjologii kultury, historycznych nauk o kulturze oraz antropogeografii, pozwala przy ich współudziale na lepsze rozwiązywanie problemów kulturowych, z niewystarczającym jednak dostrzeganiem problemów społecznych. W do- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 267 i czasopism tych czasowej dyskusji zdaje się przeważać ten ostatni pogląd, chociaż Lutz proponuje połowiczne rozwiązanie, tj. nazwę: europejska etnologia i (albo jako) antropologia kulturowa. Przyszłość okaże, która z koncepcji zwycięży. Walerian Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle Fran<;aise. 18 annće, Paris 1970, z. 1-3, 4, ss. 488, iI. Sobisiak de la Societe d'Ethnographie 18 rocznik "Arts et Traditions Populaires" jest ostatnim ukazującym się pod dotychczasową nazwą. Wydawcy doszli do słusznego wniosku, że należy zmodernizować przestarzałą już - dodajmy nienajlepszą - szatę graficzną czasopisma, a zarazem postanowili zmienić i tytuł. Od roku 1971 kontynuację ATP stanowi nowy kwartalnik "Ethnologie Fran<;aise", wychodzący pod tym samym patronatem Societe d'Ethnographie Franc;;aise. Prezentuje się on znacznie korzystniej od swego poprzednika; nieco poszerzony format, trój szpaltowa kolumna drukowana drobną lecz bardzo czytelną czcionką, doskonały gatunek papieru, ze smakiem opracowana szata graficzna - wszystko to uatrakcyjnia nowy tytuł i nadaje mu prawdziwie nowoczesny wygląd. (Omówienie treści nowego kwartalnika zob. na s. 270-272). Wróćmy jednak do starego tytułu i zobaczmy co proponuje czytelnikowi na pożegnanie ostatni jego rocznik. Ukazał się on w dwóch zeszytach, z których pierwszy, w potrójnej objętości (nr 1-3) potraktowany został przez redakcję jako "numer specjalny" poświęcony folklorowi literackiemu. Specjalność numeru polega głównie na tym, że większość z zamieszczonych w nim ośmiu artykułów ma charakter rozpraw teoretycznych - w przeciwieństwie do tradycyjnego profilu czasopisma, w którym dominują prace o charakterze inwentaryzacyjno-opisowym z najróżniejszych dziedzin etnografii. Poza tym bowiem zestaw prac opublikowanych w specjalnym numerze sprawi.a wrażenie raczej wykorzystania ostatniej szansy "upchnięcia" zalegających remanentów redakcyjnych, niż przemyślanej koncepcji wydawniczej. Tematyczną przypadkowość rozpraw usiłuje uzasadnić w obszernym słowie wstępnym p. Redaktor Naczelna, kokieteryjnie zdająca się na sąd czytelników co do słuszności kryteriów, wedle których podciągnęła je do wspólnego mianownika - folkloru. W świetle lektury zeszytu jej argumentacja okazuje się jednak mało przekonywająca. Pożegnalną ucztę zgotowaną czytelnikom przez redakcję otwiera ciężkostrawna, cytatami zawiesista zupa, uwarzona na kościach cudzych poglądów przez samą Naczelną (M.-L. Teneze, Du conte merveilleux comme genre, s. 11-65) 1. Autorka wykazując się dużą znajomością europejskiej literatury przedmiotu -- z której nader często cytuje całe ustępy - próbuje, ginąc w powodzi słów, to polemizując to powtarzając dawno odkryte prawdy, wyprowadzić własną teorię opowieści fantastycznej (cudownej). Po tej specialite de la maisan następuje mało strawna "przystawka na zimno" autorstwa M. Sori.ano (Une discussion sur Ie folklore au XVIIe siecle, s. 67), który 1 Do tych kulinarnych maksymę A. van Gennepa: pour tOllS scs lecteurs". porównań ,.Dans un prowokuje sama numer o de revue, redakcja il doit y cytując avoir a w słowie wstępnym boj,re et a manger �268 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi.m odgrzebał zastarzały spór, sprzed równo 300 lat, między Perraultem a Racinem na temat Alcesty. Praca ma - wbrew tytułowi - charakter historyczno-filologiczny i dotyczy głównie realiów literackich epoki, a tylko pośrednio tego, co zwykliśmy uważać za folklor. Trzy kolejne pozycje stanowią najbardziej zwartą pod względem tematycznym część numeru a zarazem naj pełniej odpowiadają jego założeniom. Pierwsza z nich (D. Fabre, J. Lacroix, Sur la production du recit populaire, s. 91) jest rozprawą tcoretyczną na temat mechanizmu tworzenia opowiadania ludowego. Biorąc za podstawę analizy zarejestrowany u pewnej langwedockiej narratorki i utrzymany w oryginalnej formie opowiadania-lamentacji wariant motywu "syn zamordowany" (nr 939 w systemie Aarnego), autorzy śledzą mechanizm powstawania formy i stwierdzają, że jest ona produktem narratywizacji konkretnego motywu będącego stałym składnikiem danej kultury i że realizuje się przez kontaminację różnych obiegowych wątków oraz integrację szeregu innych wariantów. Przedmiotem następnej rozprawy jest analiza czynników, które wpłynęły na ukształtowanie wyobrażeń fantastycznych w folklorze dwóch alpejskich regionówSabaudii i Deltinatu (Ch. Joisten, De quelques sources d'influences dans la formation des recits U~gendaires alpestres, s. 141). W metodycznie wzorowym ujęciu autor wyróżnia trzy kategorie tych czynników, których wpływ znalazł odbicie w alpejskich legendach i podaniach, a mianowicie: wpływ religii chrześcijańskiej i Kościoła katolickiego; wydarzenia historyczne, których ślady zachowały się w pamięci ludności; wpływ literatury kolportowanej i obraźnictwa "ludowego". Ponadto uwzględnia on także tradycje gallo-romańskie widoczne w warstwie językowej oraz wpływy środowiska fizycznego, a zwłaszcza społecznego (w myśl zasady, że wszelka działalność ludzka znajduje odbicie w folklorze słownym). Swe tezy wsparł autor treściwym materiałem dowodowym i przekonywająco uzasadnił. Wreszcie autor trzeciej rozprawy omawianego cyklu, J.-C. Dinguirard, w artykule Notes sur une folklorisation (s. 159) zajmuje się na przykładzie folkloru małej, wysokogórskiej wsi pirenejskiej procesem folkloryzacji konkretnego faktu historycznego z niezbyt odległej przeszłości. Przedmiotem procesu stała się niezwykła postać miejscowego proboszcza, Paula Mothe, żyjącego w latach 1765-1855, człowieka wykształconego, poety, a równocześnie kutwy i bezwzględnego wyzyskiwacza miejscowej ludności, parającego się czarną magią "bezbożnika", posądzanego o czary i konszachty z diabłem. Autor przedstawiwszy jego życiorys wykazał następnie, jak niesamowita działalność despotycznego duszpasterza obrosła w legendę i zobiektywizowawszy się w zbiorowej świadomości lokalnej przeszła do kategorii podań ludowych. O ile trzy ostatnie pozycje uznać można za "dania podstawowe" redakcyjnego diner d'adieux, o tyle trudno nazwać deserem następny punkt programu, w którym autor wystąpił z tematem zgoła niepolitycznym, udowadniając, że nic co ludzkie nie jest obce francuskiemu folkloryście 2. Z rubaszną, iście rabelaisowską dosłownością podjął on osobliwy problem roli w folklorze zjawiska fizjologicznego określanego przez medycynę eufemistycznym mianem "wiatrów". Dowiadujemy się więc, że w folklorze francuskim jest to problem niebłahy; zjawisko ma wymiar prawie obrzędowy, a jego aspekt prawno-obyczajowy wywodzi się ze średniowiecza, co autor wytropił nie tylko w dziele Rabelaisa, lecz także w XIV -wiecznej ikonografii. Samo życie! Na deser natomiast, jak przystało, zaserwowano coś lekkiego a przyjemnego 2 CI. Ga-ignebet, Une coutume de folktore jv,-idique dans l'ocu urc de Ha betais, s. łB3. �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 269 i czasoPism w postaci zarysu katalogu gier i zabaw dziecięcych 3. Jest to projekt systematyki francuskiego folkloru dziecięcego obejmującej całokształt zjawiska, a więc nie tylko same formuły zabaw, lecz także ich akcesoria w postaci form folkloru słownego (wyliczanki, recytacje, formułki magiczne), gestyki i mimiki oraz rekwizytów (w tym zabawek). Autor podzielił całość na dwa zasadnicze działy, z których pierwszy obejmuje zabawy wyłącznie dziecięce, drugi - gry przypadku, przeznaczenia, wróżebne, rytualne i magiczne. Każdy z działów zawiera dalszą klasyfikację ujmującą zjawiska w punktach i podpunktach, zależnie od ich treści i formy. Pracę uzupełnia obszerny aneks zawierający przykładowe opisy zabaw i towarzyszących im tekstów słownych. Na pozycję tę warto zwrócić uwagę polskich etnografów, ponieważ brak u nas dotychczas wyczerpującej systematyki folkloru dziecięcego. Trzeba tylko dodać, że powinna ona obejmować także melodyczną stronę recytacji i śpiewek dziecięcych, czego Boratav w swoim projekcie nie uwzględnił. Niczym "zaproszenie do tańca" po bankiecie zabrzmiał tytuł ostatniej rozprawy omawianego "zeszytu specjalnego": L'enseignernent rnilitaire de la danse et les traditions populaires H. i J.-M. Guilcherów (s. 273), w której autorzy informują, że warmii francuskiej przez cały wiek XIX nadobowiązkowe nauczanie tańca należało do programu szkolenia żołnierzy, a następnie probują ustalić związki zachodzące między tańcami koszarowymi, a ludowymi tradycjami tanecznymi. Wydaje się, że praca zyskałaby wiele, gdyby autorzy ograniczyli się do pierwszej części tytułu, bowiem wnioski końcowe okazały się więcej niż skromne. Skonsumowawszy nader obfite menu "numeru specjalnego" z pewną ulgą sięgamy po drugi, na szczęście już zwyczajny zeszyt rocznika. Zawiera on tylko 2 artykuły. W pierwszym z nich G.-H. Riviere wypowiada się na temat wartości estetycznych francuskiej architektury wiejskiej 4. Publikacja budzi zainteresowanie już samym ujęciem tematu w kategoriach czysto estetycznych, co nie często się zdarza etnografom piszącym o tradycyjnej kulturze ludowej - zwykle bowiem ten aspekt pomijany jest zupełnie, lub co najwyżej bywa wstydliwie ukryty w podtekście. Tutaj zaś autor stara się explicite wykazać, na czym polega piękno tradycyjnej architektury wiejskiej, biorąc pod uwagę nie tylko jej cechy strukturalne, lecz także funkcje socjalne i ideologiczne, otoczenie, kompozycję krajobrazu. Następnie omawia kryzys estetyczny architektury wiejskiej, wnikliwie odsłaniając jego przyczyny, wreszcie próbuje zdefiniować estetykę wiejskiego budownictwa współczesnego na tle cywilizacji przemysłowej. Autor nie ogranicza się tylko do stwierdzenia istniejącego stanu, lecz proponuje także rozwiązania zmierzające do ochrony tradycyjnych walorów estetycznych poruszając m. in. problem skansenów, rekonstrukcji, stylizacji itp. Praca jest bardzo na czasie, bowiem dotyczy palącego problemu gwałto\vnego zaniku tradycyjnej kultury materialnej, aktualnego w całym cywilizowanym świecie. Toteż gdyby pominąć w niej niektóre ściśle francuskie realia, byłaby z pewnością odbiciem zjawisk występujących w wielu innych krajach także w Polsce. Rocznik zamyka artykuł pióra H. Tremaud zatytułowany Les joutes proven~ales(s. 349), w którym autorka pisze na swój ulubiony temat pojedynków nawodnych - tym razem w Prowansji. Bliżniaczy artykuł - tyle że w odniesieniu do Langwedocji - ogłosiła już w 16 roczniku kwartalnika 5. Można mieć nadzieję, że po drodze do monografii, jaką niezawodnie zechce napisać, nie zanudzi abonentów kolejnymi replikami w miarę tropienia zwyczaju w dalszych regionach Francji. a P. N. Boratav, 4 G. H. Riviere, S. 331. .5 Les jOlłtes Une premii're ebu1Lcl1e cle cataLogue des jeux franc,;ais, s. 195. Notes sILr les caracteres est1uHiqlles LIe la maison rurale jranr;aise, longuedociennes, ATP 1961:ł, z. 1. Hec. zob.: "Lud", t. 56. s. 309. �270 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Ostatnie 100 stron rocznika zajmuje zestawienie filmografii, dyskografii i bibliografii za rok 1969. Rozstając się z Arts et Traditions Populaires chciałoby się choć w kilku słowach podsumować l8-letni dorobek czasopisma. Nie jest to jednak możliwe choćby dlatego, że nasz bliższy z nim kontakt ograniczał się do kilku ostatnich roczników omawianych na tych łamach. Tak więc trzeba poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, że - jak się zdaje - organ ten, będący odpowiednikiem polskiego "Ludu", dobrze służył patronującemu mu Francuskiemu Towarzystwu Etnograficznemu (znów analogia do naszego PTL), ukazując kierunki zainteresowań i metody pracy francuskich etnografów, a zarazem odzwierciedlając interesującą złożoność dawnej i współczesnej kultury ludowej Francji. Żegnamy się jednak z dotychczasowym tytułem bez żalu, w przeświadczeniu, że jego kontynuator "Ethnologie Fran<;aise" w jeszcze doskonalszy sposób będzie informować o stanie i osiągnięciach francuskiej etnografii. Le roi est mart; vive Ie roi! Bogusław Ethnologie Franr;aise. Revue de la Societe d'Ethnographie serie, t. l, annee 1971, Paris 1971, z. 1-4, ss. 399. Linette Fran<;aise. Nouvelle Od roku 1971 rocznik Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego ukazuje się pod nazwą "Ethnologie Franr;aise" (poprzednio "Arts et Traditions Populaires") i w innym formacie i opracowaniu graficznym. Głównymi redaktorami czasopisma są: 1. Chiva, J. Cuisenier, J. Le Goff oraz M.-L. Teneze. Pierwszy tom pisma wyszedł w nieco zmienionym również układzie treści, zawiera obok artykułów działy: Badania stosowane, Działalność instytucji naukowo-badawczych, Prace monograficzne oraz Recenzje i kronika, a na końcu zamieszcza spis publikacji otrzymanych w latach 1970-1971 przez bibliotekę Musee des Arts et Traditions Populaires i Centre d'Ethnologie Fran<;aise. Nie ma w czasopiśmie rocznej bibliografii etnologii francuskiej, która od 1947 r. ukazywała się najpierw w "Mois d'Ethnographie Franr;aise", a potem w "Arts et Traditions Populaires". Jest to zapewne spowodowane koniecznością dostosowania dawnego układu bibliografii do rozwoju współczesnej etnologii francuskiej, która bardzo szeroko wyszła poza ramy folkloru. Dział kronikarski uległ ograniczeniu jedynie do działalności Societe d'Ethnographie Fran<;aise. Omawiany rocznik zawiera artykuły o bardzo zróżnicowanej problematyce, obejmującej swym zasięgiem różne regiony i obszary społeczne oraz okresy historyczne Francji. Zeszyt 1 otwiera krótki, wprowadzający artykuł czołowego współczesnego etnologa francuskiego, J. Cuisenier, Construire san objet: l'ethnologie franr;aise et san domaine, w którym autor postuluje rozszerzenie obszaru badań etnologii narodowej na cały etniczny obszar francuski, rozumiejąc pod tym pojęciem "zespół kultur mówiących językiem francuskim i społeczeństw emigracji francuskiej, bez względu na miejsce i czas ich założenia" (s. 9). Do obszaru francuskiego zalicza umownie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 271 terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujana i Reunion. Jego zdaniem, przedmiotem etnologicznych badań tego obszaru powinno być przede wszystkim uchwycenie struktury i funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych charakterystycznych dla społeczeństw tych terenów. Autor zaznacza, że należy zawsze pamiętać o wzajemnych pokrewieństwach i wspólnej tradycji kulturowej, że nie można zamykać się w jałowości badań monograficznych, ani też ograniczać się do ich wzajemnych porównań. P. Bouissac z Kanady, Une traite acrobatique du XVle sieCZe. Essai sur la paradigmatique des modeles de la description, zajął się Rozprawą o akrobacji A. Tucearo z 1599 r. jako traktatem nie tylko ważnym ze względu na dokument ludowej tradycji, ale również jako przekazem umożliwiającym przeprowadzenie analizy warunków i sposobu opisu ruchu ciała ludzkiego i gestów. Podobny charakter posiada artykuł F. Lancelot, £criture de la danse. Le systeme Feuillet, którego przedmiotem jest zbadanie systemu znaków, charakteryzujących taniec w czasie i przestrzeni, opracowanego przez R. A. Feuillet w jego pracy La Choreographie opublikowanej w 1700 r. w Paryżu. A. Charraud, Analyse de la representation des ages de la vie humaine dans les estampes populaires du XIXe siecle, przeprowadza strukturalną analizę 20 wybranych XIX-wiecznych ludowych rycin przedstawiających okresy życia (les ages de la vie). Zakłada on istnienie w nich wspólnej ukrytej struktury obrazu, będącej zarazem uzewnętrznieniem pewnego wzoru, który ludowy sposób myślenia wytworzył dla ukazania - przy pomocy symboli - poszczególnych okresów życia kobiety i mężczyzny. W dziale badań stosowanych G. Delcroix, Utilisation de l'electroosmose pour la conservation des objets ethnographiques, wkracza w problemy konserwatorstwa i omawia z punktu widzenia teoretycznego i praktycznego zastosowanie elektroosmozy przy konserwacji obiektów etnograficznych. W dziale omawiającym prace instytucji, czołowy muzeolog i etnolog francuski, G. H. Riviere, Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience fran~aise d'un musee de l'environnement, przedstawia założenia organizacyjne muzeum powstającego na wolnym powietrzu w regionie Landes (Akwitania). Jest to eksperyment nieznany w skali światowej, godny uwagi również polskich muzeologów, gdyż muzeum - park naturalny - będzie w rzeczywistości kompleksem kilku muzeów zajmujących się człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym. Zasadniczo składać się będzie z dwóch rodzajów placówek muzealnych: czasu i przestrzeni, równocześnie też stanie się instytutem naukowym i ośrodkiem rekreacyjnym. Zeszyt 2 otwiera obszerny teoretyczny artykuł J. M. Guilcher, Aspects et problemes de la danse populaire traditionnelle. Autor zajmuje się w nim jednym z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań francuskiej etnologii narodowej - tańcem ludowym. W pierwszej części porusza zagadnienie samego tańca, w drugiej zajmuje się problemem funkcjonowania tradycji tańca w środowisku wiejskim. I tu ciekawa uwaga: zasadniczym problemem tradycji jest dla niego sposób przekazu doświadczeń, wiedzy i umiejętności tańca z pokolenia na pokolenie. Z kolei M. Amiot i H. de Fontmichel w swoim socjologiczno-historycznym studium o systemie społeczno-politycznym Nicei (Nice, un exemple de monarchie elective au XIXe siecle) zajęli się bardzo interesującym zjawiskiem współczesnego partykularyzmu. Nicea jest miastem otwartym, o silnie rozwiniętej turystyce i handlu, ale zarazem przykładem świadomej, politycznej i kulturalnej izolacji, która nie jest dziedzictwem odległej historii, lecz zjawiskiem nowym, przyniesionym przez emigrantów w połowie XIX wieku. W dziale monografii, M. Segalen, La confrerie de Charite de Daubeuf-la-Campagne, Eure, zajmuje się jednym z Bractw Miłosierdzia, działającym jeszcze w 1950 r. na terenie Normandii. Zeszyt 3-4 zawiera 8 artykułów. P. Bouissac, Pour une analyse ethnologique des �272 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism entrees de clowns: construction de l'objet et esquisse de la methode, podjął malo dotychczas rozpracowany w etnologii temat klownów cyrkowych. Cyrk i zjawisko komizmu coraz częściej pojawiają się w pracach francuskich i kanadyjskich etnologów. Autor artykułu zajął się występowaniem klownów na arenie cyrkowej i przeprowadza ich etnologiczną analizę. Dwa artykuły podejmują zagadnienia literatury ludowej. D. Laurent, La gwerz de Skolan et la legende de Merlin., pisze o ludowej bretońskiej balladzie o Skolanie i legendzie o Merlinie. Ballada o życiu Skolana jednego z bohaterów ludowych - należy do naj żywotniejszych wśród ludowych pieśni anegdotycznych znanych w Bretanii pod nazwą gwerziou. Autor dokonuje porównań tej ballady z niektórymi wątkami w dawnej literaturze galijskiej oraz starofrancuskiej. Dostrzega bardzo wyraźne związki między współczesnym bretońskim Skolanem, a dawną celtycką legendą o Merlinie. W drugim artykule, P. Richard, F. Levy i M. de Virville, Essai de description des contes merveilleux, autorzy starają się określić formy analizy baśni cudownych. Analiza ta powinna służyć co najmniej dwom celom: l) powinna umożliwić przedstawienie opowieści w sposób wskazujący na wszystkie istotne dla folklorysty elementy i umożliwiający dalsze ich badanie oraz skatalogowanie utworu, 2) forma analizy powinna być przystosowana już do mechanicznego opracowania komputerowego. Rozwiązaniu tych problemów poświęcony jest cały artykuł. Z kolei J. Nicourt w artykule pt. Fabrication de cloches fondues. Permanence des techniques, zajął się tradycyjną produkcją dzwonów we Francji i doszedł do wniosku, iż technika odlewania dzwonów pozostaje niezmienna we Francji od XIV w. F. Raphael, Rites de naissance et medicine populaire dans Ie juda'isme rurale d'Alsace, pisze o obrzędach urodzinowych i medycynie ludowej oraz znachorstwie u Żydów alzackich. F. Loux, Pratiques popu/aires d'hygiene et de prevention de la maladie, przedstawia prohlematykę nowo podjętych przez Centre d'Ethnologie Fran~aise pod kierunkiem J. Cuisenier, badań nad ludową higieną i zapobieganiem przed chorobami. Zeszyt zamykają dwie monografie: R. Froehlicher, Une ferme alsacienne i C. Michel, Une credence provent;ale. Jacek L'Ethnographie. Wyd. Societe annee 1972, Paris1972, ss. 100. d'Ethnographie de Paris. Nouvelle Bednarski sćrie, nr 66. Rocznik zawiera 7 artykułów: R. Lacombe, Cap Tersanabal (dotyczy akademii "naukowej", stworzonej w XV wieku przez infanta portugalskiego, Don Henriąue, na przylądku Sagres w Portugalii); R. P. Delawarde, A propos de la sauvegarde des Indiens et de leur style de vie (W sprawie ochrony Indian i ich sposobu życia; studium o Indianach Galibi w Gujanie); J. Belin-Milleron, Inventaire ethnologique d'un canton rural Saint-Sauveur en Puisaye (Yonne). Introduction (o etnologicznym inwentarzu wiejskiego kantonu Saint-Sauveur dologiczne wprowadzenie); C. Maxia, La civilisation nuraghique sciences anthropologiques (Kultura "nuraghe" w świetle nauk methodologique Puisaye, metoli /a /umiere des antropologicznych. w �Recellcje, wydawnictw pTceglądy 2.3 i czasopism ~tudium o religijnych budowlach służących do osuszania ciał zmarłych na Sardynii); B. Delfendahl, Le culte champetre dans un village de L'Inde. Description systernatique (Wiejski kult religijny we wsi indyjskiej); S. Thierry, A propos de La litterature populażre du Cambodge (11). Trois contes (A propos literatury ludowej Kambodży, cz. ll: Trzy opo\viadania); H. Kani, Les types d'installation des habi!ants de bateaux <i Shatin, N. T., Hang-Kong (Typy osiedlenia mieszkańców łodzi w Shatin, Nowe Terytoria - Hongkong). Jacek The journal .'.Ian. of the Royal Anthropological Institute, Bednarski t. 7, nr 1-4, Lon- do;] 1972. Kwartalnik, wydawany przez Królewski Instytut Antropologiczny Wielkiej Brytanii i Irlandii \V Londynie, od 1965 1". jest kontynuacją dwóch czasopism: "Journal or the Royal Anthropological Institute" i "Man". "Man" zawiera artykuły z zakresu antropologii społecznej, w ramach której dużo miejsca poświęca wyspecjalizowanym dziedzinom: antropologii ekonomicznej, prawnej i politycznej, a także ekologii kultury i problemom języka; zamieszcza również prace z dziedziny antropologii fizycznej i archeologii 1. Nr l. zawiera: Peter J. Newcomer, The Nuer are Dinka; an essay on origins and environmental determinism (Nuerowie są Dinka; esej o pochodzeniu i determin~zmie środowiskowym). Autor dowodzi, że Nuerowie i Dinka stanowili jeden lud o v:splJlnej kulturze, rozbity wskutek oddziaływania czynników środowiskowych. Nicolas Peterson, Totem:/sm yesterday; sentiment and local organisati,on among the Australian Aborigines (Totemizm wczoraj; uczucie i organizacja lokalna u tubylców australijskich), Opierając się na przykładzie dwóch ludów: Murngin z Ziemi Arnhema i Walbiri z Pustyni Centralnej, autor wykazuje istnienie związku między totemizmem i organizacją lokalną, podkreślając znaczenie stosunku uczuciowego do teryiorium. na którym działali przodkowie. Charles R. Peters, Evolution Of the capacity for language; a new start on an old problem (Ewolucja zdolności do utworzenia języka; nowe podejście do starego problemu). Glynn Cochrane, Legal decisions and processllal models of law (Ro;:strzygnięcia prawne i procesualne modele prav,;a), Studium z zakresu antropologii prawnej. Talal Asad, Marketmodci, class structure and consent; a reconsideration of Swat political organisation (Model rynku, struktura klasowa i zgoda; ponowne rozpatrzenie organizacji politycznej Swat"). Hoger Gomm, Harlots and bachelors; marital inst.ability among the Coastal ['ligo of Kenya (Nierządnice i kawalerowie: nietrwałość małżeństw u Digo z Kenii, zamieszkałych wzdłuż wybrzeża). Stephen Pastner & Carroll McC, Pastner, Agriculture, kinship and politics in southern Baluchistan (Rolnictwo, pokrewieństwo i polityka \\. południO\\'ym Bcludżystanie). ] Pr·zy dziEd7.in. 2. S\\'C11 :r- -- Lud. t. pr('ze!lt<~cji - 59 St'H1 a nyi-i:ułtn\" ',v P~kistan~e. ponlij;lrn specjalistyczne prace z tych ostatnich o\\'óch �274 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Nr 2. Henry T. Lewis, The role of fire in domestication of plants and animals a hypothesis (Rola ognia w przyswojeniu roślin uprawnych i udomowieniu zwierząt w południowo-zachodniej Azji; hipoteza), Roy 1". Elier.. The marsupial in Nuaulu ritual behaviour (Kuskus w rytualnych zachowaniach Nuaulu). Ukazanie i próba wyjaśnienia roli zwierzęcia - kuskusa workowatego w rytuałach (szczególnie - narodzinowych i inicjacyjnych) Nuaulu, małej grupy zamieszkującej południowo-środkową część wyspy Seram we wschodniej Indonezji. Jorge Sabater Pi & Colin Groves, The importance of higher primates in the diet o; the Fang of Rio Muni (Znaczenie wyższych Naczelnych (Antropoidów) w pożywieniu ludu Fang znad Rio Muni). K. A. Gourlay, The ox and identification (Wół i identyfikacja). Celem artykułu jest przedstawienie świadectw koncepcji identyfikacji u ludu Karimajon w północno-wschodniej Ugandzie, wskazanie na znaczenie tej "identyfikacji" w jej psychospołecznym kontekście oraz wyjaśnienie, dlaczego do tego szczególnego związku wybierany jest właśnie wól. David B. Kronenfeld. Guttman scaling; problems of conceptual domain, unidimensionality, and historical inference (Skalowanie Guttmana; problemy zakresu pojęciowego, jednowymiarowaści i dedukcji historycznej). Autor sprawdza użyteczność skali Guttmana w badaniach nad organizacją społeczną. Jean-Claude Muller, Ritual marriage, symbolic fatherhood and initiation among the Rukuba, Plateau-Benue State, Nigeria (Małżeństwo rytualne, symboliczne ojcostwo i inicjacja u Rukuba ze Stanu Plateau-Benue w Nigerii). T. J. H. Chappel, Critical carvers; a case study (Krytyczni rzeżbiarze; studium przypadku). Analiza stosunku dwóch rzeźbiarzy z plemienia Egba (zamieszkałych w Abeokuta w zachodniej Nigerii) do twórczości własnej i konkurentów. Nr 3. R. G. Willis, Pollution and paradigms (Skażenie i paradygmaty}, Autor omawia i porównuje dwie teorie na temat przyczyn chorób u ludu Fipa z południowo-zachodniej Tanzanii: koncepcję "niefachową" ("lay") albo ludową ("folk") i teorię grupy tubylczych specjalistów "lekarzy" ("doctors"), którą można, zdaniem autora, uznać za odpowiadającą pojęciu "naukowego paradygmatu" T. S. Kuhna. Michael D. Lieber, Opposition to peyotism among the western Shoshone; the message of traditional belief (Opozycja wobec peyotyzmu u zachodnich Szoszonó\\'; misja tradycyjnej wiary). Rola tradycyjnych koncepcji: siły duchowej, przyczyn chorób i ich leczenia w wytworzeniu i wyrazie opozycji do peyotyzmu. J. Davis. Gifts and U. K. economy (Dary a ekonomia brytyjska). Próba zastosowania teorii daru Maussa do wysoko rozwiniętego społeczeństwa brytyjskiego. Louise Morauta. The politics at cargo cults in the Madang Area (Aspekty polityczne kultów cargo w rejonie Madang). Dotyczy rejonu wokół miasta Madang na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei. Eleanor Rosch Heider, Probabilities, sampling, and ethnographic method; the case of Dani colour names (Prawdopodobieństwa, próbki statystyczne a metoda etnograficzna; przypadek nazw kolorów u Dani 3). Raymond Firth, Methodological issues in economic anthropology (Review Al'Licle). (Rozwiązania metodologiczne w antropologii ekonomicznej - artykuł recenzyjny). Nr 4. Anthony Forge, The golden tleece (Złote runo). Odczyt poświ~cony pamięci B. Malinowskiego, a szczególnie jego dziełu Argonauci zachodniego PacYfiku, wygłoszony w London School of Economics and Political Science 7 marca 1971 r. Hobert Dirks, Networks, groups and adaptation in an AtTO-Caribbean communitll (Układy, grupy i adaptacja w społeczności afro-karaibskiej). Analiza stosunku mit:dzy nieformalnymi, personalnymi układami i sformalizo\\'anymi grupami \\' spoin southwest 3 Dani - Asia; rolniczy lud papuaski w górach Nowej Gwinei zachodniej, �Recenzje, łeczności afro-karaibskiej The Nuer and the Dinka; przeg!qdy wydawnictw 275 i czasopism z Brytyjskich Wysp Dziewiczych. Maurice Glickman, (Nuerowie i Dinka; dalsze uwagi). Doty-· czy ekologii, struktury społecznej i problemów "mutacji" społecznej. Roy Wagner, Incest and identity; a critique and theory on the subject of exogamy and incest prohibition (Kazirodztwo i tożsamość; Krytyka i teoria na temat egzogamii i zakazu kazirodztwa). Jacob Black, Tyranny as a strategy for survival in an "egalitarian" society; Luri facts versus an anthropological mystique (Tyrania jako środek przetrwania w "egalitarnym" społeczeństwie; fakty kultury Luri przeczą mistyce antropologicznej). Autor próbuje udowodnić na przykładzie społeczności Luri z Luristanu - górskiej prowincji w zachodnim Iranie, że w pozornie egalitarnych społeczeństwach Srodkowego Wschodu w istocie panuje tyrania, a nierówność przenika całą strukturę społeczną. Margaret Pamment, The succession of Salomon; a reply to Edmund Leach's essay "The legitimacy of Solomon" (Spuścizna Salomona; odpowiedż na esej Edmunda Leacha Prawowitość władzy Salomona). Krytyczne sprawdzenie przeprowadzonej przez Leacha analizy strukturalnej biblijnego mitu o Salomonie i propozycja alternatywnej analizy. a further note Danuta Man. The journal of the Royal Anthropological Institute, Penkala t. 8, nr 1-4, London 1973. Nr 1. Veena Das, The structure of marriage preferences; an account from Pa- (Struktura preferencji małżeńskich; relacja z literatury pakistańskiej). Opis praktyk stosowanych przy aranżowaniu małżeństw między kuzynami na podstawie pakistańskiej literatury ludowej w języku Urdu. J. I. Prattis, Strategising man (Człowiek jako strateg). Autor rozpatruje problem z zakresu antropologii ekonomicznej: podejmowanie racjonalnych decyzji i jego warunki w społeczeństwach prymitywnych i chłopskich. Przyjęty schemat analizy stosuje w odniesieniu do pieniądza - muszli z Wyspy Rosell. Sachiko Hatanaka, Conflict of laws in a New Guinea Highlands society (Konflikt praw w społeczeństwie z gór Nowej Gwinei). Obraz konfliktu między wprowadzonym przez administrację australijską prawem oficjalnym, a prawem zwyczajowym u ludu Sinasina z gór Nowej Gwinei. R. W. Wyllie, Introspective witchcraft among the Effutu of southern Ghana (Introspektywne czarownictwo u Effutu z południowej Ghany). Opis czarownictwa "samooskarżycielskiego" ("confession-oriented"). Allice Singer, Marriage payments and the exchange of people (Płatności małżeńskie i wymiana ludzi). Na podstawie analizy materiałów z prac Evans-Pritcharda o Nuerach autorka stwierdza, że tzw. wymiana kobiet przez małżeństwo jest nie odpowiadającą rzeczywistemu stanowi rzeczy konstrukcją badaczy - mężczyzn, wynikającą z niedoceniania roli kobiet. W istocie - poprzez małżeństwo dokonuje się wymiana osób - i kobiet, i mężczyzn. Nr 2. J. Davis, Forms and norms; the economy of social relations (Formy i normy; ekonomia stosunków społecznych). Odczyt poświęcony pamięci Malinowskiego, dotyczący teorii wzajemności. Wygłoszony w London School of Economics and kistani fiction �27G Political Recenzje, wydawnictw i czasopism Science 27 lutego 1973 r. David McKnight, Sexual symbolism of food among seksualna pożywienia u Wik-Mungkan 1). Don Han- Wik-Mungkan (Symbolika delman, Gossip in encounters; the przeglqdy the transmission Of information in a bounded social (plotka przy spotkaniach; przekaz informacji w ograniczonym układzie społecznym). Autor analizuje powstawanie i przekazywanie plotki podczas spotkań w oddziaływaniu "face-to-face", na przykładzie stosunków między pracownikami małego warsztatu typu chałupniczego w Jerozolimie. William G. Dalton, Economic change and political continuity in a Saharan oasis community (Zmiana ekonomiczna i ciągłość polityczna w społeczności saharyjskiej oazy). Analiza dotyczy pasterskiego plemienia Riah z libijskiej oazy Sawknah. Emiko Ohnuki-Tierney, Sakhalin Ainu time reckoning (Rachuba czasu u Ajnów sachalińskich). Nr 3. Ursula Sharma, Theodicy and the doctrine of karma (Teodycea i doktryn~ karma). Autorka na podstawie badań terenowych prowadzonych w wiosce w prowincji Himachal Pradesh w Indiach sprawdza, jak potrzeba kulturowego rozwiązania problemu cierpienia została wypełniona w ludowym hinduizmie. Warren Shapiro, Residential grouping in northeast Arnhem Land, (Ugrupowania lokalne w północno-wschodniej Ziemi Arnhema). Vernon Reynolds, Ethology and anthropology (Review article). (Etnologia i antropologia - artykuł recenzyjny). Lilo Stern, lnter-houshold movement in a ladino village of southern Mexico (Przemieszczenia lokalne w wiosce latynoskiej w południowym Meksyku). Artykuł dotyczy fluktuacji w zamieszkaniu we wsi Tapada w stanie Chiapas w południowym Meksyku. Shirley G. Ardener, Sexual insult and female militancy (Zniewaga seksualna a kobieca wojowniczość). Autorka rejestruje, głównie na podstawie danych z zachodniego Kamerunu, przejawy wojowniczości kobiet afrykańskich, zwracając uwagę na fakty, które mogłyby, jej zdaniem, rzucić światło na dzisiejszy ruch wyzwolenia kobiet w Ameryce i Anglii. W. Arens, Tribalism and the poly-ethnic rural community (Trybalizm a polietniczna społeczność wiejska 2). C. R. Hallpike, Functionalist interpretations of primitive warfare (Funkcjonalistyczne interpretacje prymi tywnej wojny). Nr 4. Kenneth David, Until marriage do us part; a cultural account Of Jaffna Tamil categories for kinsman (Dopóki małżeństwo nas nie rozdzieli; sprawozdanie kulturowe z kategorii pokrewieństwa Tamilów półwyspu Dżaffna). Autor, w miejsce metody badania terminów pokrewieństwa za pomocą analitycznych kategorii klasyfikacyjnych, proponuje podejście "kulturowe", polegające na użyciu tubylczych kategorii dla zaklasyfikowania terminów pokrewieństwa i reguł małżeńskich. Tytuł artykułu wywodzi się z jednej z tubylczych "teorii" Tamilów z półwyspu Dżaffna, która znajduje wyraz w poglądzie, że brat i siostra "dzielą krew" dopóki nie rozdzieli ich małżeństwo siostry. Ernest Gellner, Primitive cornmunism (Review article). (Pierwotny komunizm - artykuł recenzyjny). Autor recenzuje pracę zbiorową badaczy radzieckich: Ochotniki, sobirateli, rybolovi; problemy socjalno-ekonomiceskich otnosenii v dozemledelceskom obscestve, Akademia Nauk SSSR, Institut Etnografii, Leningrad. Joanna Overing Kaplan, Endogamy and the mariage alliance; a note on continuity in kindred-based groups (Endogamia i więż małżeńska; uwagi o ciągłości w grupach opartych na pokrewieństwie). Autorka odnajduje w więzi małżeńskiej czynnik formowania i umacniania grup pokrewieństwa w społecznościach, które nie posiadają silnej koncepcji wspólnego pochodzenia. Rozpasetting 1 Plemię australijskie. 2 Na podstawie badań 3kiej \\7 północnej Tanzanii. prowadzonych w Mto W<l Mbll - polietnicznej społeczno"ci wiej- �Recenzje. przegLqdy wydawnictw 277 i czasopism truje małżeństwo endogamiczne w trzech wybranych społecznościach i w podsumowaniu wyróżnia trzy analityczne kategorie endogamii. B. Edward Pierce, Status competition and personal networks; informal social organisation among the Nengre (Współzawodnictwo o status a sieć stosunków personalnych; nieformalna organizacja społeczna u Nengre z Paramaribo). Artykuł dotyczy stosunków społecznych u Kreolów niższego statusu (zw. Nengre) z Paramaribo w Gujanie Holenderskiej. H. U. E. Thoden van Velzen, Robinson Crusoe and Friday; strength and weakness of the Big Man paradigm (Robinson Cruzoe i Piętaszek; siła i słabość paradygmatu Wielkiego Człowieka). Tematem artykułu jest "paradygmat Wielkiego Człowieka" - tak określił autor pewien schemat konceptualny (w sensie kuhnowskim), stosowany w studiach z zakresu antropologii politycznej, a polegający na badaniu życia społecznego z przyjęciem perspektywy istnienia potężnych jednostek, relacji między nimi, stosunków między przywódcą i jego stronnikami. Autor sprawdza wartość tego paradygmatu, jego siłę wyjaśniającą, w dwóch wymiarach: metafizycznym i instrumentalnym. Przedstawiając "wymiar metafizyczny" paradygmatu posługuje się porównaniem z wątkami tematycznymi powieści Daniela Defoe Przypadki Robinsona Cruzoe. Badanie wartości paradygmatu doprowadza autora do wniosku, że istnieje szereg zjawisk empirycznych, które trudno wyjaśnić w ramach studiów "Wielkiego Człowieka" i że przy badaniach prowadzonych z tej perspektywy wiele ważnych zagadnień zostaje pominiętych. Hilda Kuper, Costume and cosmology; the animal symbolism of the ncwala (Kostium a kosmologia; symbolika zwierzęca ncwala). Autorka analizuje strój rytualny noszony podczas ncwala najważniejszego dorocznego rytuału królewskiego Suazi z południowo-wschodniej Afryki. Podkreśla sposób, w jaki występujące w kostiumie obrzędowym symbole zwierzęce wyrażają kosmologię. of Paramaribo Danuta Penkala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/154ce71449b63cbf136f48b99a842654.pdf a95857dcbc2889c5d19e4a1700b2c155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1379 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.279-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I K A Lud, t. 59, 1975 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁOWNEGO PTL ZA OKRES OD 30 CZERWCA 1973 DO 15 WRZEŚNIA 1974 R. 1. Stan organizacyjny Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało 19 Oddziałów: w Gdańsku, Bytomiu, Kielcach, Koszalinie, Krakowie z Kołem zainteresowań kulturą Indian, Lublinie, Łańcucie, Łodzi z Kołem terenowym w Opocznie, Mszanie Dolnej, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku, Toruniu z Kołem terenowym w Kcyni, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej Górze. W dniu 15 września 1974 r. Towarzystwo liczyło 742 członków. Skład władz Towarzystwa, wybranych w dniu 8 czerwca 1973 r. w Lublinie na sprawozdawczo-wyborczym Walnym Zgromadzeniu Delegatów, nie uległ zmianic (zob. wykaz nazwisk i funkcji w t. 58 "Ludu", s. 319). II. Działalność ogólno-organizacyjna W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie plenarne Zan:ądu Główncgo (30 III 1974) i trzy posiedzenia Prezydium ZG (22 VIII, 6 X, 8 XII D73). Przedmiotcm posiedzeń Zarządu Głównego były sprawy organizacyjno-naukmH;, administracyjne, finansowe oraz wydawnicze. Główna Komisja Rewizyjna przepro\vadziła kontrolę działalności PTL (14-15 XII 1973). Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Zgodnic z plancm pracy Zarząd Główny ukończył w okresie międzyzjazdowym szereg akcji organizacyjno-naukowych, zainicjowanych w latach wcześniejszych. Żywe odbicie \II międzyzjazdowej działalności Zarządu znalazły wydarzenia Roku Nauki Polskiej, takie jak: II Kongres Nauki Polskiej i VII Międzynarodowy Kongres Slawistów \\i Warszawie oraz Zjazd Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia w Krakowie. Przedstawiciele PTL aktywnie uczestniczyli w przygotowaniach do Kongresu Nauki. VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów został poświ<;cony 57 tom "Ludu" oraz dedykowano mu pracę M. Kasjana pt. Dumy ukraiJ/skie: w czasie obrad zorganizowano punkt sprzedaży wydawnictw PTL. Na Zjeżdzie Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia (4-5 VII 1973), na którym Towarzystwo reprezentowali prezes prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, członek Prezydium prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa oraz przedstawiciel Redakcji Naczelnej Dzieł wszystkich O. Kolberga - mgr Medard Tarko, zorganizowano '.'Je współpracy z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polo:1ia" oraz Polskim Wydawnictwem Muzycznym wystawę Dziel wszystkich O. Kolberga i nowości wydawniczych PTL i PWM, połączoną także z punktem sprzedaży tych wydawnictw. Przeprowadzono nadto pożyteczne rozmowy z obecnym na Zjeździe �280 Kronika prezesem Fundacji Kościuszkowskiej w USA, drem Eugeniuszem Kusielewiczem. na temat możliwości współpracy Towarzystwa z Polonią amerykańską. Z okazji udziału polskich etnografów w Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago we wrześniu 1973 r. przekazano Kongresowi wnioski przygotowane w trakcie Konferencji Roboczej Ekspertów Europejskich do Spraw Rybołówstwa, zorganizowanej Vi grudniu 1972 r. przez Oddział Toruński PTL Pobyt przedstawicieli PTL w Stanach Zjednoczonych umożliwi! nawiązanie szeregu cennych kontaktów. W ich wyniku wysłano m. in. do Muzeum Polskiego w Chicago znaczną ilość katalogów DWOK w celu spopularyzowania tego wydawnictwa wśród Polonii amerykańskiej. W dniu 29 X 1973 została podpisana w Bratysławie, a następnie zatwierdzona przez PAN, urnowa o współpracy między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym (SNS pri SAVio Umowę podpisali: z ramienia PTL - sekretarz generalny PTL, doc. dr hab. B. Jaworska oraz członek Zarządu Głównego, prof. dr J. Burszta; ze strony słowackiej prezes SNS. dr Adam Pranda i sekretarz generalny, dr Andrej Sulitka. Umowa przewiduje współpracę \V zakresie badań naukowych. wymianę wydawnictw oraz \vspółdziałanie organizacyjne. W zakresie naukowym SNS zwróciło się z propozycją podjęcia wspólnych badań na terenach pogranicznych Karpat, które mogłyby stanowić wkład do planu pracy Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat, działającej przy akademiach nauk w Związku Radzieckim, Słowacji i Rumunii' zaś PTL zaprosiło dwóch przedstawicieli SNS do udziału w planowanych w 1974 r. badaniach organizowanych przez Oddział Łódzki PTL na Kaszubach. W związku z przypadającą w 1974 r. 250 rocznicą utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk, Towarzystwo na łamach swych reprezentacyjnych czasopism: •.Ludu" i "Literatury Ludowej" uwzględniło w szerszym zakresie sprawy współczesnej etnografii i folklorystyki radzieckiej. Wystąpiono również z inicjatywą o nadanie członkostwa honorowego PTL pięciu zasłużonym radzieckim wsp6łpracowr.ikom Towarzystwa. Zarząd Główny, w związku z 80-leciem istnienia PTL, wystąpił o nadanie członkostwa honorowego PTL także czterem dalszym zasłużonym pracownikom naukowym w Polsce i za granicą. W dziedzinie rozwijania współpracy międzynarodowej sukcesem hyło powołanie przedstawicieli PTL, prof. dr K. Zawistowicz-Adamskicj oraz pro". dr M. Znamierowskiej-Priifferowej do prac w Polskim Komitecie Międzynarodowego Roku Ochrony ZabyŁków. W zakresie wewnętrznych spraw organizacyjnych, w związku z przypadającą w 1975 r. 80 rocznicą założenia Towarzystwa i 30-leciem jego działalności w Polsce Ludowej, z inicjatywy sekretarza generalnego podjęto starania o uzyskanie dla członków PTL zasłużonych na polu upowszechniania zagadnień ludoznawczych. spraw kultury ludowej i ochrony zabytków - limitu odznak: "Zasłużony Działacz Kultury" i "Za Opiekę nad Zabytkami". W toku znajduje się sprawa typowania przez Oddziały kandydatów do odznaezeó, równolegle też zatwierdzane są wnioski przez właściwe dla siedzib Oddziałów Wydziały Kultury Urzędów Wojewódzkich . .rednocześnie wszczęto starania o przyznanie naj bardziej zasłużonym członkom odznaczeń państwowych. W okresie sprawozdawczym miał miejsce żywszy rozwój działalności organów specjalistycznych zespołów PTL. 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej ODiIE pod kierunkiem doc. dr hab. B. Jaworskiej skoncentrował się na przygotowaniu materiałów do opracowania polskiej wersji tezaurusa etnograficznego, �Kronika 281 według zasad przy j~tych przez mi~dzynarodową redakcję czasopisma bibliograficznego "Demos". Ponadto oprócz uzupełniania zapoczątkowanych w latach poprzednich wykazów i kartotek oraz kontynuowania prac nad bibliografią etnografii polskiej prowadzoną na zlecenie Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, specjalny wysiłek poświ~cono rozbudowie wykazu instytucji polskich i zagranicznych działających na polu etnografii oraz skompletowaniu kartoteki filmów etnograficznych. Ośrodek opracował także i cz~ściowo rozesłał ankietę biograficzną. Zamierzeniem ODiIE jest bowiem skompletowanie możliwie pełnych danych dotyczących osób działających naukowo na polu etnografii. Część uzyskanych informacji zostanie przekazana Rumuńskiej Akademii Nauk, która przygotowuje słownik biograficzny etnologów europejskich. Wyniki prac dokumentacyjnych Ośrodka (tematy prac, wykazy magisteriów : doktoratów z zakresu etnografii, wystawy etnograficzne i festiwale, sesje krajowe i międzynarodowe, seminaria, konferencje i in.) publikowane są każdorazowo \\. "Ludzie", 2. Biblioteka Główna i Archiwum naukowe oraz wymiana wydawnictw. N a b y t k i B i b l i o t e k i. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 1.124 egz. dzieł zwartych i czasopism, w tym uzyskano: 1.047 egz. w drodze wymiany wydawnictw, 55 z zakupu, 22 z wydawnictw własnych. Na zakup książek wydatkowano 14.800,- zł, w tym: 12908,zł na zakup książek zagranicznych za pośrednictwem ORWN PAN i 1892,-' zł na zakup książek krajowych. W związku z przeciętnym rocznym przyrostem księgozbioru o około 1 000 vol., istnieje problem składowania nowo napływających książek (brak regałów, małe· pomieszczenia, ich niewłaściwe nawilgocenie itp.), który - mamy nadzieję - zostanie rozwiązany po uzyskaniu nowego lokalu. W y p o Ż y c z e n i a. W okresie sprawozdawczym skorzystało w czytelni Biblioteki 1 827 czytelników z 11 902 voluminów czasopism i dzieł zwartych. Z czytelni przeważnie korzystają studenci etnografii i archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 600 czytelnikom 1 800 voluminów. Z wypożyczeń tych korzystają nic tylko studenci (zgodnie z regulaminem Biblioteki), ale także pracownicy bibliotek i redakcji naukowych, zakładów i pracowni, jak np. pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, członkowie PTL i in. Ci ostatni ~prawiają najwięcej kłopotu gdy chodzi o zwrot wypożyczonych tytułów. Od 1974 r. Biblioteka współpracuje z Biblioteką Narodową w Warszawie, wysyłając tam opisy katalogowe książek zagranicznych. Poza tym w okresie sprawozdawczym Biblioteka udzieliła około 260 informacji ustnych i pisemnych. W y m i a n a w y d a w n i c t w. Nawiązano wymianę z 10 nowymi instytucjami zagranicznymi. W maju 1974 r. przeprowadzono kolejną weryfikację kontrahentów. Po wykreśleniu z listy instytucji nie wywiązujących się z umowy i wpisaniu nowych, liczba kontrahentów zagranicznych wynosi 165 jednostek. Wymianę krajową prowadzimy z 57 instytucjami, wobec czego aktualna liczba wszystkich kontrahentów Biblioteki wynosi 222. Wykaz zagranicznych czasopism, które wpłynęły \\. 1973 r. przekazanq do Katalogu Centralnego Biblioteki PAN w Warszawie. Wykazy zagranicznych dzieł zwartych nabytych przez Bibliotekę zamieszczane są \V "Ludzie". Materiały archiwalne udostępniane są zainteresowanym w czytelni Biblioteki we Wrocławiu. 3. Sekcja amerykanistyczna Sekcja amerykanistyczna PTL z siedzibą w Poznaniu skupiała w okresie sprawozdawczym 34 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeregu ośrodków naukowych w kraju. W dniu 20 IV 1974 r. odbyło się organizacyjno-wy- �282 Kronika borcze posiedzenie członków Sekcji, na którym wybrano jej nowy Zarząd. Przewodniczącą została prof. dr Maria Frankowska. Zarząd odbył szereg posiedzeń, poświęconych m. in. przygotowaniom do V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to zorganizowano z pomocą Pracowni Etnograficznej IHKM PAN i Oddziału PTL w Poznaniu w dniach 19-20 IV 1974 r. Program obrad dotyczył względnie jednorodnego profilu tematycznego, który obejmował: w pierwszym dniu obrad - zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu - problemy formowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społecznościach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. W obradach uczestniczyli przedstawiciele ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych, pokrewnych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. W okresie sprawozdawczym członkowie Sekcji opublikowali swe artykuły naukowe, popularnonaukowe, recenzje i omówienia oraz oddali do druku jedną pracę zwartą. W ramach prac badawczych kilku członków Sekcji przebywało za granicą, w tym trzy osoby w Ameryce Północnej i Południowej. \V omawianym okresie ukonstytuowały się trzy nowe sekcje specjalistyczne PTL: Sekcja muzealna, folklorystyczna i filmu etnograficznego. 4. Sekcja muzealna Powołana została przez Zarząd Główny w związku z postulowaną przez ogół członków potrzebą utworzenia ośrodka integrującego środowisko pracowników muzealnictwa etnograficznego, który umożliwiłby wymianę doświadczeń z dziedziny teorii i techniki organizowania badań związanych z działalnością archiwalno-dokumentacyjną, wystawiennictwem i popularyzacyjno-wystawienniczą pracą muzeów i działów etnograficznych. Pracami Sekcji kieruje jej Zarząd (zatwierdzony w dniu 29 III 1974 r.) w składzie: przewodnicząca - prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, sekretarz - mgr A. Jacher-Tyszkowa i członek - mgr J. Lech. Zgodnie z programem, Sekcja stawia sobie zadanie inspirowania oraz realizacji różnorodnych prac naukowo-teoretcznych i praktycznych dotyczących całokształtu zagadnień muzealnictwa etnograficznego, w szczególności zaś i w pierwszej kolejności prac nad ujednoliceniem wszelkiej dokumentacji etnograficznej. Na wniosek Sekcji Zarząd Główny podjął starania o uzyskanie przedstawicielstwa PTL w Międzynarodowym Komitecie IeOM. Zarząd zwrócił się w tej sprawie do Polskiego Komitetu IeOM prosząc o przyjęcie mgr A. .Jacher-Tyszkowej jako członka Komitetu Narodowego do Sekcji Dokumentacyjnej. 5. Sekcja folklorystyczna Sekcja ta podjęła prace pod kierownictwem doc. dr hab. D. Simonides. W związku z brakiem instytucji, która kształciłaby odpowiednich fachowców, członkowie Sekcji stawiają sobie za cel prowadzenie działalności szkoleniowej i popularyzatorskiej oraz dokumentacyjnej w dziedzinie folkloru. Już obecnie w trakcie realizacji znajduje się opracowanie kartoteki osób zajmujących się badaniem poszczególnych działów folkloru, co pozwoli w przyszłości na bezpośrednie nawiązanie współpracy; myśli się bowiem o utworzeniu w PTL punktu konsultacyjnego dla zespołów folklorystycznych, ekspertyz wydawniczych itp. Sekcja planuje również opracowanie słownika wierzeń ludowych polskich oraz wydanie skryptu z zakresu folklorystyki dla potrzeb szkoleniowych. W dalszej perspektywie Sekcja zamierza podjąć długofalową pracę opartą na ścisłej współpracy z Oddziałami oraz z Katedrami i Zakładami Folklorystyki, nauczycielstwem, domami kultury itd. �283 Kronika G. Sekcja filmu etnograficznego Sekcję organizują członkowie Oddziału Warszawskiego PTL. Do najważniejszych zadań Sekcji należą: popieranie stosowania techniki filmowej w pracach badawczych środowiska etnograficznego, współpraca z wytwórniami filmowymi i zainteresowanymi placówkami przy realizacji filmów etnograficznych oraz rozwijanie dyskusji nad metodologicznymi aspektami filmu etnograficznego. Poza działalnością popularyzatorksą i dyskusyjną w zakresie filmu Zarząd Sekcji zamierza prowadzić własną działalność realizatorską i czyni właśnie starania o uzyskanie wyposażenia materialnego, techniczno-sprzętowego. Dzięki życzliwości dyrekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego \V Warszawie Sekcja już obecnie znalazła oparcie o zaplecze techniczne Muzeum. Na zakończenie sprawozdania z prac ogólno-organizacyjnych Zarządu Głównego PTL należy nadmienić, że po długotrwałych staraniach Zarząd uzyskał od Rektora UniwE'rsytetu Wrocławskiego pisemne zapewnienie w sprawie przyznania Towarzystwu jednego ze swych pomieszczeń, w których mieścić się będą w lepszych niż dotąd warunkach siedziba i zbiory PTL. We wskazanym obiekcie prace adaptacyjne rozpoczną się z początkiem 1975 r., by mogły się zakończyć w połowie 1975 L, tj. przed jubileuszowym 50 Walnym Zgromadzeniem Delegatów. III. W okresie sprawozdawczym D z i a ł a l n ość ukazały wy dawn icza się drukiem następujące czasopisma: Lud, t. 57 (poświęcony VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów) pod red. prof. dr J. Burszty Lud, t. 58, pod red. prof. dr J. Burszty Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 15, pod red. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej Literatura Ludowa, z. 1-6/1973, pod red. prof. dr Cz. Hernasa Z pozycji zwartych wydano: W serii "Biblioteki Popularnonaukowej" - Sląska rzeźba ludowa w drewnie, E. Ozgowicza, pod red. doc. dr A. Nasza W serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" - Wieś śląska w 1840 r. E. Kucharskiej, A. Nasza i S. Rosponda pod red. doc. dr A. Nasza i prof. dr S. Rosponda (pozycję wydano wspólnym kosztem finansowym z Opolskim Towarzystwem Pnyjaciół Nauk) W ramach Dziel wszystkich O. Kolberga ukazał się jeden tom - Sanockie-Krośnieńskie, cz. III, t. 51 Łącznie w okresie sprawozdawczym wydano 29,16 ark. wyd. 29,00 10,75 30,00 10,84 13,75 41,90 165,40 Z przyczyn techniczno-graficznych w 1973 r. nie ukazały się dwa planowane tomy DWOK: t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, cz. l oraz t. 61 Pisma muzyczne, cz. l, chociaż zostały podpisane do druku; ukażą się więc one "poślizgiem" w 1974 1'. Ukazały się natomiast w 1973 r. dwa kolejne tomy Ludu, z których jeden (t. 56) stanowił "poślizg" jeszcze z 1972 1'. SIinansowanie obu tych tomów stanowiło dla Towarzy~twa ogromny wysiłek finansowy. W rezultacie z planowanych w 1973 1'. 176 ark. wyd. wydano 171,56. Opracowując plany, Rada Wydawnicza dąży do wydawania kolejnych prac w zakresie wszystkich serii, w zależności od uzyskiwanych środków finansowych �284 Kronika i możliwości arkuszowych. Możliwości te są jednak z roku na rok coraz skromniejsze. Ograniczenie przez PAN limitu arkuszy wydawniczych ze 176 w 1973 r. do 105 w 1974 r. nie pozwoli wydać Towarzystwu w 1974 r. - poza jednym tomem DWOK - ani jednej pozycji zwartej. Do planu wydawniczego roku 1974 wchodzą zatem tylko stałe czasopisma, tj. Lud, Literatura Ludowa i Łódzkie Studia Etnograficzne (łącznie 70 ark. wyd.), oraz jedna pozycja zwarta - tom DWOK. Opracowania redakcyjne wyprzedzają znacznie możliwości druku. W opracowaniu redakcyjnym pozostaje obecnie 7 tomów DWOK: nr 37-38 Komentarze tekstowe i muzyczne, cz. I-II, 47 Chełmskie i Przemyskie, 56-57 Ruś Czerwona, cz. I-II, 59 Materiały do etnografii Słowian Zachodnich i Południowych, 62 Pisma muzyczne, cz. II (tomy te będą stopniowo przekazywane do druku), jak również kolejne tomy i zeszyty wydawnictw stałych czy seryjnych oraz książka pt. Bajki macedońskie K. Simiczijewa w opracowaniu red. Ligii Jasnosz (pozycja ta wskutek braku limitu arkuszowego może ukazać się nie wcześniej niż po 1976 r.). Trwają nieustanne starania w PAN o zwiększenie limitu arkuszowego i przyznanie dodatkowych środków na druk wydawnictw PTL. Dotyczy to w pierwszym rzędzie Dzieł wszystkich O. Kolberga - wydawnictwa o specjalnym znaczeniu nadanym mu uchwałą Rady Państwa z 1960 r., jak również Atlasu Polskich Strojów Ludowych. PTL czyni także starania a wznowienie wyczerpanych tomów DWOK i APSL, na które ciągle zgłaszają zapotrzebowanie nowi odbiorcy, m. in. ze środowisk polonijnych. Część starań została uwieńczona sukcesem. Towarzystwo uzyskało z PAN dodatkowo 30 ark. wyd. na realizację załegłego rocznika Literatury Ludowej. W ramach przyznanych arkuszy Redakcja zaplanowała wydanie w 1975 1'. dwóch zaległych 15-arkuszowych roczników za lata 1969-1971. Obecnie znajduje się w przygotowaniu tom poświęcony folklorowi robotniczemu Łodzi, na który złożą się prace konkursowe Łódzkiego Oddziału PTL. Koszty druku i honorariów autorskich pokryje Wydział Kultury miasta i województwa łódzkiego. Nadto w wyniku współpracy Zarządu Głównego PTL z władzami Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zostanie wydany rocznik Literatury Ludowej zawierający materiały z konferencji naukowej pt. Literatura ludowa i chłopska (luty 1973). Podsumowując należy stwierdzić, że działalność wydawnicza Towarzystwa ze względu na swój wąski profil naukowy, niskie nakłady i ceny tytułów oraz stosunkowo duże koszty, jest nierentowna. Wiele tytułów może ukazywać się drukiem jedynie dzięki pomocy z zewnątrz zainteresowanych instytucji, wiele też cennych publikacji nie może zostać wydanych ze względu na brak środków finansowych, a obecnie i ograniczony limit arkuszowy. W związku ze zwyżką cen usług poligraficznych i surowca wzrosły koszty druku wydawnictw PTL przeciętnie o około 25%, a w odniesieniu do DWOK o około 50%. Aby w ramach nie zwiększonych odpowiednio dotacji PAN realizować zadania wydawnicze, Towarzystwo nie może uwzględniać w należnym stopniu nowych stawek wynagrodzeń redakcyjnych i autorskich. P o p u l a r y z a c j a w y d a w n i c t w. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny poświęcił wiele uwagi sprawie sprzedaży wydawnictw. Kontynuując tradycyjną współpracę z PP "Składnica Księgarska" oraz PP "Książka-Prasa-Ruch" i ORWN PAN, podjęliśmy szereg inicjatyw zmierzających do upłynnienia zapasów magazynowych. Niezależnie od rozesłanych kilku tysięcy ofert, których adresatami były szkoły, urzędy i biblioteki gminne, domy kultury, muzea itp., przeprowadzono rozmowy z inspektorami szkolnymi, kierownictwami wydziałów oświaty urzędów dzielnicowych i powiatowych, kierownictwami oddziałów oświaty rolniczej kilku �Kronika 285 urzędów wojewódzkich (Katowice, Lublin, Opole, Warszawa, Wrocław i Zielona Góra); nawiązano także kontakt z niektórymi zjednoczeniami (Budownictwa rolnego, Budownictwa przemysłowego, Przemysłu Węgla Brunatnego i in.) i za ich pośrednictwem - z zakładowymi ośrodkami kultury, wojewódzkimi komisjami związków zawodowych, wojewódzkimi związkami gminnych spółdzielni "Samopomoc Chłopska" i in. Kontakty te miały na celu pozyskanie kierownictw wymienionych instytucji dla sprawy propagowania w podległych im ośrodkach kulturalnych i bibliotekach wydawnictw Towarzystwa, jak również wydanie podległym jednostkom odpowiednich w tej sprawie zaleceń. W ramach wspomnianych działań można wymienić zorganizowaną z inicjatywy centrali akcję odczytowo-popularyzacyjną na terenie województwa wrocławskiego, szeroko propagowaną przez Wojewódzki Dom Kultury we Wrocławiu. Prelegenci, rekrutujący się spośród członków Oddziału Wrocławskiego PTL, każdą z prelekcji poprzedzają anonsowaniem i sprzedażą ciekawszych naszych wydawnictw. W wyniku działalności agitacyjnej pozyskano dla Towarzystwa 26 wojewódzkich i miejskich pracowników kulturalno-oświatowych we Wrocławiu, którzy zostali skupieni w nowo utworzonym Kole Upowszechniania Sztuki Ludowej przy Oddziale Wrocławskim PTL. Działacze ci w ramach swej pracy zawodowej chcą wprowadzać do planów pracy przedszkoli i wiejskich ośrodków kultury zagadnienia etnograficzne, stwarzając w ten sposób zapotrzebowanie na wydawnictwa PTL, niezbędne tu jako materiały dla kadry instruktorskiej. Wymienione inicjatywy wydają się być godne polecenia pozostałym Oddziałom. W zakresie popularyzacji wydawnictw na uwagę zasługują także zorganizowane z okazji VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów oraz Zjazdu Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia i Festiwalu Folklorystycznego "Płock 74" wystawy oraz kiermasze wydawnictw, jak również nawiązanie współpracy kolporterskiej z CPLiA i ZG ZSMW. Do instytucji tych Zarząd Główny wysłał obszerne pisma zawierające charakterystykę naszych wydawnictw, propozycje co do form współpracy i określenie obustronnych korzyści. Podobną akcję reklamową przeprowadziliśmy za pośrednictwem Naczelnego Zarządu Szkół Artystycznych w placówkach podległych temu Zarządowi. W ostatnim czasie podjęliśmy starania w Ministerstwie Rolnictwa, Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego o uzyskanie odpowiednich zaleceń, które umożliwiłyby jak naj szersze rozkolportowanie wydawnictw w szkołach rolniczych. W oparciu o posiadane wykazy nowoutworzonych gmin rozpoczęto akcję zmierzającą do kompleksowego rozreklamowania wydawnictw we wszystkich gminnych ośrodkach kulturalnych w kraju. Nadto przypomnieć należy, że Zarząd Główny zwróci! się do wszystkich Oddziałów z prośbą o pomoc w kolportażu wydawnictw. Przy piśmie podano szeroki zestaw propozycji i sugestii odnośnie do form prowadzenia sprzedaży, uproszczono do niezbędnego minimum prowadzenie z tego tytułu rozliczeń, podjęto decyzję o pozostawianiu do dyspozycji Oddziałów 100% wpływów ze sprzedaży, przyznano osobom zajmującym się sprzedażą prawo do pobierania 20% prowizji, zadeklarowano szybką i wszechstronną pomoc ze strony biura. Wprawdzie inicjatywa ta, ogólnie biorąc, nie przyniosła jeszcze zadowalających efektów, niektóre Oddziały dotychczas nie ustosunkowały się do niej, zaledwie kilka powiadomiło o możności podjęcia się sprzedaży (Gdańsk, Koszalin, Kraków, Łódż, Mszana Dolna, Poznań, Toruń i Warszawa), ale jest to inicjatywa cenna i będziemy ją stopniowo rozwijać. W wyniku bowiem wymienionych przedsięwzięć reklamowych, dotyczących w głównej mierze nowości wydawniczych, plan sprzedaży wydawnictw PTL w 1973 r. został wykonany \V IW'/o, a w I półroczu 1974 wykonano już 52"/0 planu rocznego. �286 Kronika Zapasy magazynowe, które narosły do sumy 3.512.122 zł, stanowią jednak w dalszym ciągu znaczne obciążenie środków finansowych. Mogą być one upłynnione jedynie przy szerokim zainteresowaniu się tą sprawą Oddziałów. W związku z tym celowe i pilne wydaje się utworzenie etatu w Biurze Zarządu Głównego dla pracownika, który zajmie się sprawą sprzedaży. Dochody ze sprzedaży wydawnictw stanowią realną szansę poprawy sytuacji finansowej PTL. IV. D z i a ł a l n ość f ina n sowa Stosownie do postanowień MP nr 67/73 działalność finansowa Towarzystwa podlega nadzorowi i kontroli Polskiej Akademii Nauk dotującej PTL z budżetu Państwa. W roku sprawozdawczym ze strony PAN nie przeprowadzono kontroli, natomiast wydziały państwowych władz terytorialnych dokonały kontroli w zakresie prawidłowego naliczania i odprowadzania podatku od uposażeń i podatku obrotowego, naliczania składek ZUS, zaś Komisja Rewizyjna PTL - całokształtu gospodarki finansowej oraz działalności poszczególnych agend Towarzystwa. Ustalenia kontroli nie stwierdzają uchybień merytorycznych. Zwrócono natomiast uwagę na mankamenty pomieszczeń magazynowych i ciasne pomieszczenia biblioteczne utrudniające działalność, jak również na zaległości w opłacaniu składek członkowskich. Działalność finansowa Towarzystwa, prowadzona w ramach zatwierdzonych preliminarzy budżetowych, była oparta w 1973 r. na następujących funduszach: dotacja z budżetu wpływy ze składek członk. sprzedaż wydawnictw dotacje na zlecenia zyski nadzwyczajne 1.429.110,- zł 11.289,- " 290.773,- " 80.180,- " 2.314,- " Razem 1.813.666,- zł Wykazane wyżej dochody dotyczą Zarządu Głównego z Redakcją Naczelną Dziel wszystkich O. Kolberga, mianowicie: Zarząd Główny - 909.918,- zł, w tym dotacja 633.110,zł; Redakcja DWOK - 903.032,- zł, w tym dotacja 796.000,- zł. Zatwierdzony przez PAN preliminarz budżetowy PTL na rok 1974 \vynosi po stronie dochodów i wydatków 2.176.000,- zł. V. P l a n p r a c y T o war z y s t wan a l 9 7 4 r. Plan jest częścią perspektywicznego planu na lata 1970-1975 i przewiduje realizację: 1. Rocznego planu wydawniczego, 2. Pomocy w wykonaniu planów Oddziałów, 3. Kontynuację prac zarządu Głównego w zakresie: a) gromadzenia i opracowywania księgozbioru, b) rozwijania prac Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, c) wdrażania w życie planów sekcji specjalistycznych, d) rozwoju współpracy ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym. Przewidujemy, że w najbliższym czasie główny nacisk Zarządu Towarzystwa zostanie położony na współdziałanie w zakresie sygnalizowanej na WZD PTL w Lublinie akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu", przed którą otwierają się nowe perspektywy działania. Ponadto będziemy dążyć do zakończenia rozpoczętych prac organizacyjnych. �28'7 Kronika związanych z: 1) zawarciem umowy o współpracy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym; 2) kontynuowaniem starań o zdobycie dodatkowych funduszy na reedycję wyczerpanych tomów DWOK i APSL; 3) wzmożeniem sprzedaży wydawnictw własnych. W pracach wewnętrzno-organizacyjnych Zarząd zamierza przystąpić do reorganizacji Biura. Reorganizacja będzie miała na celu położenie większego nacisku na kolportaż i zbyt naszych wydawnictw. Wreszcie mamy nadzieję, że w pierwszym półroczu 1975 1'. otrzymamy we Wrocławiu nowe pomieszczenia dla Biblioteki, Archiwum, Redakcji oraz Biura, co stworzy lepszą bazę dla naszych poczynań organizacyjnych. Opracowała: Bronisława XLIX WALNE ZGROMADZENIE PTL I SESJA NAUKOWA W DNIACH 20-22 WRZEŚNIA 1974 R. Jaworska W WARSZAWIE XLIX doroczne Walne Zgromadzenie sprawozdawcze Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1973 do września 1974 1'. odbyło się w sali Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 20 września 1974 1'. Zgromadzenie otworzyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska Prezes PTL, po czym przewodnictwo obrad objął wybrany jednomyślnie przewodniczący WZD, dr Kazimierz Pietkiewicz. Uchwalony porządek obrad: 1. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL; 2. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD; 3. Wybór Komisji Wnioskowej; 4. Sprawozdanie z rocznej działalności Zarządu Głównego; 5. Sprawozdania Sekcji i Oddziałów z działalności; 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Dyskusja; 8. Omówienie wniosków Komisji Wnioskowej; 9. Zamknięcie obrad. Ad 1. Uczczono chwilą milczenia pamięć zmarłych w ubiegłym okresie członków PTL: prof. dra Andrzeja Waligórskiego, dra Ludwika Dubiela, dr Janiny Klawe. mgr Bronisławy Dekowskiej i mgr Zofii Czasznickiej. Nekrologi wygłosili (kolejno): dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Maria Znamie~owska-Priifferowa, mgr Irena Lechowa oraz dr Kazimierz Pietkiewicz. Ad 2. Protokół z poprzedniego XLVIII Wolnego Zgromadzenia PTL, odbytego \\. Lublinie dnia 8 czerwca 1973 r., odczytał mgr Medard Tarko. Protokół przyjęto bez zastrzeżeń. Ad 3. Powołano jednomyślnie Komisję Wnioskową Zgromadzenia w składzie: dr Stanisław Blaszczyk (przewodniczący), dr Longin Malicki i prof. dr Franciszek Wokroj. Ad of. Doc. dr hab. Bronisława Jaworska - Sekretarz Generalny PTL - odczytała sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego w okresie od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (tekst zob. na s. 279--287). Sprawozdanie obejmuje całokształt działalności organizacyjnej, naukowo-wydawniczej i popularyzatorskiej oraz finansowej Zarządu, działalność Biblioteki, Archiwum, Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi i Redakcji Naczelnej Dzieł wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, a także poszczególnych Sekcji. Po sprawozdaniu Sekretarz Generalny zreferowała plan pracy PTL na rok 1974, przewidujący m. in. przygotowanie umo- �288 Kronika wy o stałej współpracy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym, starania o wznowienie wyczerpanych tomów DWOK i APSL, zwiększenie sprzedaży zapa5~1 wydawnictw oraz związaną z tym reorganizację biura PTL i przygotowanie prz€'niesienia siedziby PTL do nowych pomieszczeó. Ad 5. Sprawozdawczość z aktualnej działalności poszczególnych Sekcji Zarządu Głównego PTL przedstawili: prof. dr Maria Frankowska - prezes Sekcji amerykanistycznej z siedzibą w Poznaniu, prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa prezes Sekcji muzealnej z siedzibą w Toruniu, doc. dr hab. Dorota Simonides prezes Sekcji folklorystycznej z siedzibą w Opolu, mgr Zofia Jeż-Jarecka - preze5 Sekcji filmu etnograficznego z siedzibą w Warszawie (zob. s. 281-283). Prezesi Sekcji zwrócili się z apelem do członków PTL o dalsze zgłaszanie się do współpracy. Sprawozdania z działalności rocznej Oddziałów złożyli: Gdaósk - mgr Halir.~i Sampławska, Kraków - mgr Bolesław Łopuszański, Koszalin - mgr Hugona 05trowska- Wójcik, Lublin - mgr Helena Babiniczowa, Łódź - mgr Irena Lecho\\·a. Mszana Dolna - mgr Piotr Kaleciak, Poznań - mgr Grzegorz Skalski, Sanok mgr Stefan Stefański, Toruń - mgr Ewa Arszyńska, Warszawa - mgr Zofia JeżJarecka, Zabrze-Katowice - mgr Maria Suboczowa, Zakopane - Jan Pluciński. Pozostałe Oddziały (Kielce, Łańcut, Olsztyn, Opole, Przemyśl, Wrocław, ZieloL:.J Góra) nadeślą swe sprawozdania do Zarządu Głównego. Ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej wygłosił przewodniczący. pro:. Franciszek Wokroj, który stwierdził m. in., źe obecnie, zdaniem Komisji, jednym z naj pilniejszych zadań Towarzystwa, wszystkich Oddziałów, jest \\"Zrost systematycznego upłynniania remanentu wydawnictw, zapewniającego dopływ środKo',v niezbędnych do dalszego rozwoju działalności PTL. Ad 7. W dyskusji poruszono następujące problemy: ograniczony udział ,amckontroli działalności w Oddziałach (widoczny w obrazie sprawozdań) i potrzeba zmiany pod tym względem (dr Kazimierz Pietkiewicz); realizacja zaleceń i postulatów GKR (prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr hab. Bronisłav ..a Ja\\·orska. mgr Stanisław Chmielowski); weryfikacja tytułów w zbiorze Biblioteki oraz nabytków z wymiany w celu usunięcia - ze względu na brak miejsca - dzieł z\\'artych i czasopism nie etnograficznych (dr Krzysztof Zielnica, prof. dr Anna Kutrzeba-Po]narowa, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dr Kazimierz Pietkiewicz: ta kontrowersyjna propozycja dr K. Zielnicy została potraktowana jako wniosek do rozpatrzenia przez Zarząd Główny); niecelowość gromadzenia zbiorów bibliotecznych w Oddziałach (mgr Zofia Jeź-Jarecka, mgr Piotr Kaleciak); upłynnienie CZęŚll zapasu wydawnictw PTL przez rozdawnictwo gratisowe wśród członków (prof. dr Franciszek Wokroj); popularyzacja i sprzedaż wydawnictw PTL za granicą lci;' Krzysztof Zielnica, dr Kazimierz Pietkiewicz i in.). W końcu dyskusji przyjęto jednogłośnie wygłoszone sprawozdania Sekcji, Oddziałów i GKR. Ad 8. Zatwierdzono jednogłośnie wnioski przedstawione przez przewodniczącego Komisji Wnioskowej, dr Stanisława Błaszczyka: J) Wniosek Zarządu Głównego nadanie członkostwa honorowego PTL 9 następującym pracownikom nauki: pro'. drowi Julianowi Krzyźanowskiemu, prof. drowi Ksaweremu Piwockiemu, prof. dro\',-: Milovanovi Gavazziemu (Jugosławia) i prof. drowi Jifemu Horakovi (CSSR) oraz w związku z 250 rocznicą utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk - prof. dr L. N. Tcrentevej i dr A. O. Ganckiej (Moskwa), prof. drowi E. V. Gusevovi i prof. dro'.'.! K. V. Cistovovi (Leningrad) oraz drowi V. K. Bondarcikovi (Mińsk); 2) Wniosek Sekretarza Generalnego PTL - odbycie jubileuszowego 50-go Walnego Zgromadzen:a Delegatów w 1975 1'. we Wrocławiu w 80 rocznicę utworzenia PTL. Wniosek zoot,,' �Kronika 289 serdecwic zaakceptowany przez delegata Oddziału Wrocławskiego, dr K. Zielnicę j owacyjnie przyjęty przez zebranych; 3) Wniosek Oddziału Toruńskiego - rozsyłanie do cz.!onkóv.; streszczeń i tez referatów lub komunikatów przed wygłaszaniem ich na dorocznych sesjach naukowych - dla przygotowania twórczej dyskusji. Na wniosek Komisji uchwalono jako postulaty pod adresem Zarządu Głównego następujące propozycje i uwagi: 1) Oddziału w Sanoku - powołać Oddział PTL \\' Rzeszowie, a zlikwidować Oddział w Sanoku; 2) Oddziału w Mszanie Dolnej uwzględnić przez Radę Wydawniczą PTL potrzeby Oddziału i w ten sposób poprzeć jego starania o fundusze na dokończenie edycji monografii etnograficzno-historycznej po\viatu limanowskiego: 3) Doc. Franciszka Kotuli z Rzeszowa i Romana Gorzelaka z Drzewicy pow. Opoczno - aby studenci na wyższych uczelniach pisali prace magisterskie z dziedziny folkloru i by w szkołach średnich i podstawowych wprowadzono godzinę lekcyjną na temat ochrony zabytków kultury. Ad 9, Zamknięcie obrad poprzedził komunikat przedstawiciela Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, mgra M. Tarko, wygłoszony w imieniu przewodniczącego Sekcji, prof. dra Józefa Burszty, w sprawie organizowanej przez Sekcję II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich w Błażejewku koło Kórnika w dniach 11-12 X 1974 r. i udzialu w niej polskich etnografów. Obrady zakończył przewodniczący, dr Kazimierz Pietkiewicz, podziękowaniem gospodarzom i organizatorom WZD. Przedpołudnia dni 20-21 września 1974 r. poświęcono - zgodnie z programem odbyciu Sesji Naukowej PTL pt. "Społeczne zadania etnografii w Polsce Ludowej", Sesję otworzyła prezes PTL - prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przemówienie powitalne wygłosili: przedstawiciel Ministra Kultury i Sztuki oraz zastępca dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Krzysztof Jan Makuiski. Wobec ponad 150 zgromadzonych członków PTL i gości referaty wygłosili: prof. dr Jan Szczepański: Kultura ludowa w nauce i spo'eczeństwie; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa: Osiągnięcia etnografii polskiej w 30-leciu PRL; dr Jan KrzyszlOf Makulski: Dorobek i zadania muzealnictwa etnograficznego; prof. dr Kazimiera Zawisto\\'icz-Adamska: Treści folklorystyczne w kultU'rze narodowej; mgr Tadeusz Więckowski: Kontynuacja i przeobrażenia sztuki ludowej w dzia'alności CPLiA. Liczne glosy w dyskusji i rzeczowość wypowiedzi odzwierciedliły duże znacze:lic społeczne referowanej problematyki, przedstawionej przeważnie syntetycznie z okazji 30-lecia Polski Ludowej. Dyskutanci dali wyraz powszechnie odczuwanej trosce o roz\vój etnografii ściśle wiążącej się z współczesnym życiem narodu, wszystkich jego warstw. Poruszano zagadnienia teoretyczne, jak np. interpretację pojęć: lud, kultura ludowa i narodowa, sztuka autentyczna a rzemiosło itp., jak również praktyczne problemy rozwoju współczesnej ludowej kultury materialnej i sztuki, ochrony zabytkllw kultury. wzbogacania ogólnonarodowej kultury wartościami kultury tradycyjnej, rozwijania się nowych form folkloru na wsi i w mieście, a także sprawy dotyczące badań naukowych i publikacji w tej dziedzinie. Poi.yteczną i przyjemną oprawą obrad WZD było zapoznanie się z aktualną (:k~pozycją zbiorów P lVIE, spacer po warszawskiej starówce oraz udział uczestników w przedstawieniu operO\vym \\' Teatrze Wielkim. W niedzielę dnia 22 września 19.4 r, uczestnicy mieli możność zwiedzić Pałac w Wilanowie. Na podstawie protokołu dr Ewy Fryś-Pietraszek i in. materiał6w opracował M edard Tarko 19 - Lud, l. 59 �290 Kronika SEKCJA ETNOGRAFII KOMITETU NAUK SOCJOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK W ostatnich latach etnografia polska uzyskała swoją reprezentację w organizacji komitetów Polskiej Akademii Nauk. Stała się nią Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN. Powstanie Sekcji poprzedziły starania prezydium Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Sekretariacie Naukowym Wydziału I PAN o powiązanie spraw etnografii z organizacją akademicką socjologii. W ramach tworzenia nowego składu osobowego Komitetu Nauk Socjologicznych PAN przez Sekretarza Wydziału I PAN, prof. dra W. Markiewicza, w kwietniu 1972 r., nominację na członków tegoż Komitetu otrzymali następujący etnografowie: J. Burszta, . W. Dynowski, M. Frankowska, B. Kopczyńska-Jaworska i K. Zawistowicz-Adamska. W dniu 8 maja 1972 r. na posiedzeniu prezydium KNS PAN w punkcie 2 obrad przewidziano: "Powołanie Sekcji Etnografii". Na organizatora Sekcji powołano członka prezydium Komitetu, J. Bursztę, który na następne posiedzenie prezydium miał zaproponować skład osobowy Sekcji. W tym celu odbyło się w dniu 8 czerwca 1972 r. zebranie organizacyjne etnografów - członków Komitetu Nauk SocjologicznycR. Zebranie zaproponowało 18-osobowy skład Sekcji oraz zastanowiło się nad jej ramowym planem pracy. Na posiedzeniu prezydium KNS PAN w dniu 29 czerwca 1972 r. przyjęto zaproponowany skład osobowy Sekcji. Na jej przewodniczącego powołan0 J. Bursztę. Formalne powołanie Sekcji Etnografii, wraz z dalszymi pięcioma sekcjami socjologicznymi, miało miejsce w dniu 18 października 1972 r. na posiedzeniu plenarnym Komitetu. W szerokiej dyskusji omówiono wówczas zadania Komitetu i jego sekcji jako naczelnej organizacji nauki, mającej sterować ogólnymi problemami danej dyscypliny, stwarzać opinię naukową w sprawach kierunków badań naukowych i ich poziomu, metodologii itd. Pierwsze plenarne posiedzenie Sekcji Etnografii KNS PAN odbyło się w Warszawie w dniu 13 listopada 1972 r. Ukonstytuowało się wówczas prezydium Sekcji w składzie: przewodniczący - J. Burszta, zastępcy przewodniczącego - M. Frankowska i A. Kutrzeba-Pojnarowa, sekretarz - Z. Jasiewicz, z-ca sekretarza M. Wieruszewska-Adamczyk oraz członkowie prezydium - B. Kopczyńska-Jaworska i K. Zawistowicz-Adamska. Stosownie do planów pracy Komitetu, jako pierwsze z zadań podjęto przeprowadzenie analiz w następujących zakresach etnografii: działalności towarzystw naukowych i regionalnych, wydawnictw, kadry naukowej, kontaktów z nauką światową, udziału w organizacjach międzynarodowych oraz dokumentacji i informacji etnograficznej. Wyniki tych analiz omówiono na następnym plenum Sekcji w dniu 16 grudnia 1972 r. w Poznaniu. Zapoznano się też wówczas z opracowanym przez zespół Sekcji pod kierunkiem J. Burszty tekstem "Problemy etnografii do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongresie Nauki Polskiej". Trzecie plenarne posiedzenie Sekcji (Lublin, 7 czerwca 1973 r.) zajmowało się: pracami nad bibliografią etnografii polskiej, działalnością międzynarodowej redakcji czasopisma "Demos" (referowali: A. Kutrzeba-Pojnarowa i S. Błaszczyk), ustaleniem składu personalnego redakcji krajowej tegoż organu z sekretariatem w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi (kier. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz omówieniem głównych kierunków badań etnograficznych w nawiązaniu do węzłowych problemów humanistyki polskiej. Tematami tymi stały się: badanie świadomości społecznej grup wiejskich; zależności rodziny od przemian społeczno-eko- �Kronika 291 nomicznych; rola artystycznych wartości kultury ludowej we współczesnej kulturze oraz porównawcze badania przemian kulturowych społeczności chłopskich w krajach kapitalistycznych. Na czwartym posiedzeniu Sekcji (Warszawa, 21 listopada 1973 r.) złożono sprawozdania z udziału w II Kongresie Nauki Polskiej (J. Burszta), z udziału delegacji polskiej w IX Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (B. Kopczyńska-Jaworska i A. Kutrzeba-Pojnarowa), z VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów w Warszawie (K. Zawistowicz-Adamska) oraz z III Sympozjum Ethnologia Slavica w Ochrydzie (J. Burszta). Omówiono także udział etnografów w węzłowych problemach badawczych oraz sprawę oceny czasopism etnograficznych. Piąte z kolei posiedzenie Sekcji (Poznań, 27 maja 1974 r.) p0święcone bylo umowie o współpracy między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Słowackim Towarzystwem Etnograficznym, omówieniu projektu referatu na plenarne posiedzenie Wydziału I PAN w dniu 12 czerwca 1974 r., przygotowaniom do organizowanej przez Sekcję II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich w Poznaniu (1974) oraz nowemu problemowi węzłowemu: "Pomniki kultury źródłem świadomości narodu". Kilku członków Sekcji uczestniczyło w dniach 10-11 czerwca 1974 r. w zorganizowanej przez Komitet Nauk Socjologicznych PAN w Nowej Hucie i w Krakowie Sesji Naukowej z okazji 30-lecia Polski Ludowej. W drugim dniu obrad J. Burszta wygłosił referat problemowy pt. "Kultura ludowa a kultura narodowa". Wzbudził on ożywioną dyskusję i ukazał potrzebę wiązania badań socjologicznych z etnograficznymi, zwłaszcza w analizie współczesnych procesów społeczno-kulturowych. Sekretarz Wydziału I PAN, prof. dr W. Markiewicz, zwołał na dzień 12 czerwca 1974 r. plenarne posiedzenie Wydziału poświęcone sprawom etnografii, na które zostali zaproszeni wszyscy członkowie Sekcji. Na porządku dziennym był referat .J. Burszty pt. "Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy". Referat (zob. s. 5-21, w niniejszym tomie) stał się podstawą nader ożywionej dyskusji, w której zabrało głos 11 mówców. M. in. podkreślono: ważność etnografii jako nauki humanistycznej istotnej dla kształtowania światopoglądu (M. Fritzhand); wysoką w okresie międzywojennym rangę tej nauki w społeczeństwie i współczesne jej osiągnięcia teoriopoznawcze, mające bezpośredni wpływ na społeczną praktykę (A. Waligórski, Z. Sokolewicz); rolę "polskiej szkoły" w etnografii i jej wysokie uznanie za granicą (A. Kutrzeba-Pojnarowa); potrzebę i wartość badań etnograficznych także dla socjologii i współpartnerstwo obu tych nauk (A. Kłoskowska, K. Kwaśniewski); korzyści wynikające z badań pozapolskich (M. Frankowska, Z. Jasiewicz) i konieczność podjęcia badań etnograficznych Polonii zagranicznej (W. Hensel). Charakteryzowano także aktualny system organizacyjny tej nauki z jej rozproszeniem organizacyjnym i bezpośrednim związkiem z innymi dyscyplinami (J. Starzyński i in.), przy czym dyskutanci zgodni byli co do tego, by etnografii nadać wyższe formy integracji (m. in. przez powiązanie z problemami węzłowymi) nową strukturę organizacyjną. Na zakończenie przewodniczący zebrania, prof. dr W. Markiewicz, ustalił skład 4-osobowej komisji (J. Burszta, A. Kłoskowska, W. Markiewicz, J. Szczepański), która - w oparciu o całość materiału z posiedzenia Wydziału I - opracuje wniosek dotyczący powołania wkrótce Komitetu Nauk Etnograficznych oraz inne dezyderaty. Wyraził on też życzenie, aby niniejsze posiedzenie stało się dla polskiej etnografii momentem zwrotnym. Józef BUTszta �Kronika PODPISANIE UMOWY O WSPOŁPRACY MIĘDZY SŁOWACKIM TOWARZYSTWEM LUDOZNAWCZYM A POLSKIM TOWARZYSTWEM LUDOZNAWCZYM W dniach 28-31 października 1973 r. przedstawiciele Polskiego Towarzyst\va Ludoznawczego: prof. dr Józef Burszta i doc. dr hab. Bronisława Kopczyilska-Jaworska byli gośćmi Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego przy Słowackiej Akademii Nauk (Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti pri Słovenskej Akademii Vied) w Bratysławie. Współpraca słowacko-polska na polu etnografii ma juź swoją tradycję, w przeszłości nosiła jednak charakter raczej kontaktów indywidualnych, a nie instytucjonalnych. Ta zaś wizyta róźniła się od poprzednich kontaktów tym, źe przedstawiciele PTL przybyli do Bratysławy po to, aby wespół z przedstawicielami SNS przy SAY omówić konkretne sprawy dotyczące współpracy między partnerskimi Towarzystwami i podpisać oficjalną umowę o współpracy. Tendencje do nawiązania ściślejszych i oficjalnych kontaktów roboczych między SNS przy SA V a PTL zaczęły nasilać się w ostatnich latach. Stąd w 1973 r. przedstawiciele obu Towarzystw wymienili niejednokrotnie przygotowywane projekty umowy, aby dokładnie sprecyzować poszczególne odcinki współpracy. Oficjalne spotkanie przedstawicieli SNS przy SAY i PTL odbyło się 29 października 1973 r. w Instytucie Etnografii SAY w Bratysławie. Obok przedstawicieli obu Moment podpisania Od lewej: prezes doc. umowy w Bratysławie SNS dr A. Pranda, czl. ZG PTL prof. dl' J. Burszla, sekr. dr ha·b. B. Jaworska, sekr. naulwwy SNS clI' A. Sulilka gen. PTL �Kronika 293 Towarzystw na spotkaniu byli obecni reprezentanci Instytutu Etnografii SAV. Zjawił się też inż. Jozef Fulop, sekretarz naukowy Ośrodka Organizacyjnego Towarzystw Naukowych przy SA V, a jako goście przybyli prof. dr Christo Vakarelski z Bułgarii i dr Nikola Pantelić z Jugosławii. Spotkanie otworzył prezcs Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego przy SAV, dr Adam Pranda, witając przedstawicieli z Polski i innych gości. W słowie wstępnym położył nacisk na niezbędną potrzebę dążności integracyjnych w ramach państw demokracji ludowej i konkretyzacji aktualnych spraw społecznych, naukowo-badawczych, organizacyjnych i wydawniczych tyczących się Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti pri SA V i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W imieniu PTL przemawiała wpierw doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, sekretarz generalny PTL; wskazała, że w historii PTL - organizacji polskich etnografów, która obchodzi akurat jubileusz aD-lecia swego istnienia - były już z dawna dążenia do współ· pracy ze swymi południowymi sąsiadami - Słowakami, ale nie były one regularne i miały przeważnie charakter indywidualny. Przygotowana umowa o współpracy między SNS przy SA V i PTL zapowiada tym razem pozytywne rezultaty przy rozwiązywaniu problemów naukowych, obchodzących zarówno polskich, jak i słowackich etnografów. Prof. dr J. Burszta (członek Zarządu Głównego PTL i przewodniczący Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN) w swoim przemówieniu wskazał na problemy organizacyjne nauki etnografii w Polsce. Zwrócił uwagę na fakt, że gdy PTL ma spore osiągnięcia na odcinku wydawniczym, to z drugiej strony nie prowadzi tak rozwiniętych badań naukowych, jak np. SNS przy SA V. Po przemówieniach przedstawicieli obu Towarzystw sekretarz naukowy SNS przy SAV, dr Andrej Sulitka, przeczytał tekst projektu umowy, na który obie strony wyraziły zgodę. W dyskusji mówiło się przede wszystkim o realizacji uzgodnionych czynności obu Towarzystw, wynikających z przedstawionego projektu umowy. Na zakończenie dyskusji przemawiał inż. Jozef FulOp, który bardzo pozytywnie ocenił przygotowany dokument i podkreślił, że Słowacka Akademia Nauk zmierza do nawiązania ścisłych kontaktów roboczych z krajami demokracji ludowej, a ta właśnie umowa harmonizuje całkowicie z linią dążeń Akademii. Umowa o współpracy obu Towarzystw ma na celu stworzenie odpowiednich warunków dla nawiązania regularnych kontaktów i rozwijania współpracy naukowej, przede wszystkim na odcinku organizacyjnym, badawczo-naukowym i wydawniczym, jak też stworzenie warunków dla ewentualnych wspólnych działań. Umowa została zawarta tymczasowo na lata 1973-1975, przy czym w końcu każdego roku oba Towarzystwa będą oceniać realizację programu współpracy i nawzajem informować się o rezultatach. Umowa nabierze mocy obowiązującej po jej zatwierdzeniu przez nadrzędne organa obu Akademii. W imieniu Slovenskej Narodopisnej Spoloi'nosti pri SAV umowę podpisali: dr A. Pranda, esc., oraz sekretarz naukowy, dr A. Sulitka; w imieniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego umowę podpisała sekretarz generalny doc. dI: hab. B. Kopczyńska-Jaworska oraz członek Zarządu Głównego w imieniu jego prezesa, prof. dr J. Burszta. Dążności integracyjne, które przejawiają się w obrębie krajów socjalistycznych zarówno w dziedzinie gospodarczej, jak kulturalnej i naukowej, wysuwają potrzebę zawierania bilateralnych umów i porozumień jako pierwszego stopnia wszechstronnej wymiany informacji i doświadczeń. W tym wypadku chodzi o jedną z ważnych form, za pomocą której można koordynować i rozszerzać naukową pracę także \\. dziedzinie etnografii. Podpisanie dwustronnej umowy między Slovenskou Narodopisnou Spolocnost'ou pri SA V a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym jest �Kronika pierwszym i istotnym krokiem do integracji działalności obu Towarzystw, krokiem który przyczyni się do rozwoju etnografii i folklorystyki i stanie się trwałym wkładem w dalszą pomyślną współpracę. Andrej UMOWA Sulitka O WSPOŁPRACY między Słowackdm Towa'rzystwem Ludoznawczym (Slovenska Narodopisna Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie (Czechosłowacka Socjalistyczna skim Towa'rzystwem Ludoznawczym we Wrodawiu (Polska Rzeczpospolita Spoloćnost') Republika) Ludowa) przy a Pol- § 1 W celu stworzenia warunków do nawiązania prawidł,owych kontaktów 'i w celu świadomego rozwijania współpracy naukowej, przcde wszystkim w dziedzinie 'organizacyjnej, badawczo-naukowej i wydawniczej, jak również w celu stwor,zenia warunków dla ewentualnych wspólnych akcji, postanowiły: - Slovenska Narodopisna Spolocnost' przy Sł,owackiej Akademii Nauk (dalej zwana SNS przy SA V) w osobach jej przewodnic'zącego i sek.retarza naukowego oraz - Polskie TowaTzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu (dalej "wane PTL) w ",so-bach jego prezesa i sekretarza generalnego zawrzeć tę umowę o współpracy. § 2 W dZ1iedzinie organizacyjnej: 1. Slovenska Narodopisna Społoćnost' przy Słowackiej Akademii Nauk i Polskie Towarzystw'" Ludoznawcze (d'alej zwane Towa,r,zystwami) będą się nawzajem informować o przygotowywaniu i organizowaniu ważniejszych pTzedsięwzięć naukowych, takich jak walne zgromad,zenia, krajowe ,i międzynarodowe sympozja, .semina,ria i konferencje już podczas opracowywania planu działalności na następny rok. 2. Niniejsza umowa o współpracy międ,zy S S przy SA V a PTL wprowadza obowiązek wzajemnego informowania się: a) o przygotowywaniu kolejnego walnego zgromadzenia Towarzystwa, b) o przygotowywaniu imprez naukowych (krajowych albo międzynarodowych sympozjów, seminariów, konferencji) o-rganizowanych przez Towarzystwo samodzielnie, c) o przygotowywandu imprez naukowych (krajowych albo międ,zyna'rodowych sympozjów, seminariów, konfe,rencj:i) organizowanych pr,zez Towarzystwo przy wspólpracy innych instytucji etnograficznych (przede wszystkim instytutów Akademii Nauk, placówek badawczych, towarzystw naukowych, kated,r etnog'r,afii, muzeów itp,). 3. Towarzystwo już w czasie przyg'otowywania imprezy naukowej zabezpieczy w swym planie finansowym środki na uczestnictwo 1-3 delegatów drugiego Towarzystwa, n" zasadzie jedno lub rlwuletniej wzajemnej wymiany. 4. Przedstawiciele T'owarzystwa, którzy jak,o delegaci uczestniczyć hędą w danej imprezie naukowej, orga,niz,owanej preez dTugie Towa,rzystwo, będą zobowiązani: a) wygłosić referat, albo za'brać głos w dyskusji informujący uczestników imprezy (> stanie badań dotyczących tema'tyki, k,tórej dana impreza jest poświęcona, bądż też o stopniu op,racowania teoretycznego i metodologicznego tej problematyki, b) referat (lub głos w dyskusji) w formie pisemnej przekazać organizatorom imprezy do ewentualnej publikacji lub do archiwum Towarzystwa. 5. Koszty pobytu delegatów w okresie -trwania imprezy naukowej pokrywa Towarzystwo orgflnizlljące, koszty podróży pokrywa Towarzystwo delegujące w "amach swych możliv.'ości i zgodnie z przepisami finansowymi. 6. Prezydia Towa,rzystw opracują i wymienią projekty organizflcji i realizacji imprez l.1ólukc)\vych Towarzyst\\' (sympozjów, sem:inariów, konferencji) na kilk() lat naprzód. 7. T'ow.arzystwa będą udzielać \vszechstronnej pOlTI()Cy członkom drugiego To\\'arzystwa w czasie ich pobytów, na które będą delegowani przez zaklad pracy, albo inną ;nstylucję, także wówczas, gdy pobyt odbywać się 'będzie na kos'zt ins'tytucji delegującej. 8. W celu zacieśnienia współpracy obU Towarzystw oraz lepszej wymiany informacji o pracach Towarzystw, kilku członków SNS przy SA V (mniej więcej lO) otrzyma członkostwo PTL i odWf{)tnie. �Kronika § 3 nD LIkowo-badawczej: '~l (jl.iedzinie 1. Towarzystwa w ramach swych akcji naukowo-badawczych stworzą dogodne warunki zaproszerl członków ~rspólpraeującego Towarzysrtwa dla umożliwienia uczestnictwa \v badaniach orDZ zebrania etnograficznych materiałów porównawczych v>,'terenie i archi'VI.'ach naukowyeh. Dotyczy lo zwłaszcza tych ten1atóv~·· i tereno\v~ badali, odnośnie do których oba Towarzyst\vn uprzednio pnrozumicją s:ię i które to decyzje %ostaną zatwierdzone przez instytucje nactrz(,'dne. 2. ~\T celu zapewnienia koordynacji w dziedzinie naukowo-badawczej oba TOlvarzystwa stworzą dogodne warunki dl" synchronizacji wspólnych akcji, zadbają także o ich planowość zarówn:1 z punktu \vidzcnia problematyki badawczej, jClk i terenu badanego. 3. Pobyt prac()\vników naukowych i badav,rczych zabezpiecza TO'warzystwo zapraszające. Koszty podrózy do miejsca bltda(l i z powrotem pOI<rywa Towarzystwo delegujące Jub sam uczestnik. W dziedzinie wydawnlczej: I. Towar,;,ystwa wymienią wykazy zbiorów pubJ,ikacji, które mogą być brane pod uwagę przy wymianie mit;dzybiblioteczllej. 2. Towarzystwa będą ułatwiać wzajemną wymianę fotokopii i mikrofilmów. 3. Towarzystwa będą w sposób pr'awidłowy, w indywidualnie dog'odnej liczbie egzemplarzy wymieninć '.\'sl':ystkie wydav..r'nictwa przez nie publikowane, k\vestionariusze i v.'skazówki badawcze oraz inne druki o cha,rakterze nauko.wym. 4. Towarzystwa zapewnią publikowanie studiów, komunikatów i s'Prawozdań z dzialalnosci drugiego Towarzystwa w organach prze,;, nie d·rukowanych. W celu prawidiowego informowania swoich członków Towarzystwa zadbają, aby kwes·tie pu-blikowane dotyczyły nie tylko akcji, w których Towarzystwa wzajemnie uczestniczą, ale także innych przedsięwzi~c naukowych o szerszym zasięgu. 5 PnsU.ll1o\vienia końcowe: 1. Uczestniczące strony zObowiązują się, że po podpisaniu niniejszej umowy, po uplywie l miesiąca poinformują saę o działalnos-ci swego Towarzystwa, o ak-cjach przygotowywanych w roku 1973 i planowanych na rok 1974 oraz wymienią listy osób proponowanych :la cZIl>nkow TO\J·:arzyslwa partnerskiego. 2. Niniejszą umowę o współpracy zawiera się .tymczasowo na lata 1973-1975, przy czym kierownictwa obu To\varzystw będą w końcu każdego l'{)ku oceniać jej wykonanie i o wniosknch w:tajt'!nnie się inf.orn1·o.wac. Po upływje \·\"ażn,ości umowy, może .być ona na podstcl\vie uzyskanych c!oswiadczell przedłużona, zmieniona, albo nie odnowiona. ~. Umuwa uzyskuje wa'żność po uchwaleniu jej przez odnośne organy nadrzędne, :) czym obie strony poinformują się wzajemnie. kach 4. Umowa słowackim Prezes dr Act[lnl. SekretClo'. (II " i współpracy pomiędzy SNS przy SAY a PTL zostala polskim, przy czym oba teksty są jednakowo ważne. SNS pranda prof. Naukowy S~S Sulitka .-\ndrej Bratysława. <.Inia 30 sierpnia dr doc. sporządzona w języ- Prezes PTL n:azimiera Zawistowicz-Adamska Sekretarz dr hab. GeneJ'alny Bronisława PTL Jaworska 1973 r. .JUBILEUSZ PROFESORA RUDOLFA BEDNARIKA W listopadzie 1973 r. przypadała 70 rocznica urodzin Rudolfa Bednarika, profe"ora etnografii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu im. A. Komeńskiego .,. Bratysławie .. Jubilat urodził się 17 XI 1903 r. w Nowym Mieście nad Wagiem, ',\- zachodnicj części Słowacji. �296 Kronika R. Bednarik ukończył studia historii i geografii na Uniwersytecie im. Komeń· skiego w Bratysławie, będąc jednocześnie słuchaczem wykładów o kulturze ludowej prof. Karela Chotka, kierownika Katedry Etnografii UK, co na pewno wywarło wpływ na jego późniejsze zainteresowania. Po studiach - obok działalności nauczy· cielskiej w gimnazjum, pracował dodatkowo jako kustosz oddziału etnograficznego w Słowackim Muzeum Narodowym w Martinie, pilnie zbierając, klasyfikując i dokumentując materiał etnograficzny. We współpracy z prof. Antoninem Vaclavikiem urządził pierwszą ekspozycję etnograficzną w nowo v;zniesionym budynku w 1938 r. Prócz zbierackiej, godna uwagi jest ówczesna publikacyjna działalność jubilata. Jego artykuły pojawiają się od końca lat dwudziestych w takich czasopismach, jak: "Casopis Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", "Sbornik Muzeci.lnej Slovenskej Spolocnosti" i "Ceski Lid" i są dowodem właściwego podejścia autora do badań kultury ludowej. W latach 1939-1945 R. Bednarik kieruje oddziałem etnograficznym Maticy słowackiej. Bogate zbiory, które w tym czasie zorganizował, stały się podstawą jego dalszej obfitej działalności publikacyjnej. Wydaje wówczas podręcznik dla zbiera· czy i badaczy kultury ludowej pt. Prirucka pro narodopisny vyskum slovenskeho l'udu; w 1943 r. wychodzi jego Duchovna a hrnotna kulhira slovenskeho l'udu (Umysłowa i materialna kultura ludu słowackiego), w której dał, na podstawie dotychczasowej wiedzy, całościowy pogląd na najistotniejsze składniki kultury ludu słowackiego. Wydanie tego dzieła świadczyło o tym, że R. Badnarik jest badaczerr. o szerokich horyzontach myślenia. Spore zbiory etnograficzne w Maticy słowackiej i w SłO\vackim Muzeum Narodowym skłoniły Bednarika do dalszych badań monograficznych kultury ludowej. Publikuje: L'udove pol'ovnictvo na Slovensku (1943), L'udove nahrobniky na Slovensku (1949) i L'udovy nabytok, 1949 (Meble ludowe). W latach 1942--1944 we współ· pracy z Janem Mjartanem redaguje "Narodopisny Sbornik Matice Slovenskej". Od 1947 r. Bednarik prowadzi zlecone wykłady z etnografii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Komeńskiego, a w 1951 r. przechodzi do Katedry Etnografii jako docent (habilitował się w 1948 r.). Tym samym rozpoczyna dalszy etap swe) pracy - kształcenie naj młodszych adeptów etnografii w Słowacji. Z seminarium R. Bednarika wyszła cała plejada etnografów słowackich, którzy pomyślnie idą w ślady swego mistrza. W postaci podręczników dla szkół \vyższych wydał: Prispevok o nabożensk ych prezitkoch na Slovensku (Przyczynek o przeżytkach religijnych w Słowacji) i L'udova liecba na Slovensku (Lecznictwo ludowe w Słowacjil. Zagadnienia sztuki ludowej omawia w publikacjach: Mal'ovane ohniiitia t· oblasti Malych Karpat, 1956 (Malowane ogniska na obszarze Małych Karpat), Pastierske rezbarske urnenie, 1956 (Pasterska sztuka rzeźbiarska) i Slovenskć (/le (19571. Rudolfa Bednarika interesuje życie i kultura słowackich enklaw i mniejszości za granicą, w związku z czym podjął podróże badawcze do Węgier, .Jugosławii i Bułgarii. Wyniki podróży do Jugosławii opublikował w pracy Slov(ici v Juhos/avil (1964), kfóra niedawno doczekała się drugiego wydania. L'udove stauitel'st1:o na Kysuciach, 1967 (Budownictwo ludowe) informuje o osadach, materiale budowlanym, wnętrzu i budownictwie gospodarczym w zachodniej Slowacji. Ostatnią, jak dotąd, jego książką jest Cintoriny na Slovensku, 1972 (Cmentarze), w której analizuje sposoby pochówków, oznaczanie grobów i wiarę w życie pośmiertne. Wymienione prace nie licząc mnóstwa drobniejszych studió\\', artykułów i recenzji - świadczą o tym, że zainteresowania badawcze Rudolfa Bednilrika były niezwykle rozlegle. Są one przykładem twórczej działalności zbieracza. badacza i nauczyciela w jednej osobie. Jego osiągnięcia naukowe mają swoje stałe miejsce �297 Kronika nie tylko w słowackiej, ale w całej słowiańskiej literaturze etnograficznej. Jako jeden z najbardziej wytrawnych etnografów słowackich doradza i ukierunkowuje swoich młodszych kolegów, pomaga im w ukierunkowaniu ich prac. Swoje własne bogate doświadczenie z badań terenowych, pracy muzealnej i działalności pedagogicznej przekazuje naj młodszym słuchaczom na Wydziale. Jego uwagi i rady były zawsze cenne. Przedmiot swej pracy badawczej - lud słowacki - rozumie tak, jak mało kto. Jego uczuciowa postawa kształtowała się w środowisku, w którym wzrastał, gdzie uczył się poznawać życie ludu z jego obyczajami, radościami i troskami. Z okazji doniosłego jubileuszu życzymy profesorowi uniwersyteckiemu Rudolfowi Bednarikowi, doktorowi nauk historycznych, wszystkiego najlepszego, wiele zdrowia i sił do dalszej twórczej pracy. Tłum. Józef BADANIA Burs.?:ta Milan ETNOGRAFICZNE WSPÓŁCZESNYCH PRZEMIAN KULTURZE LUDOWEJ SYMPOZ./UM W INSTYTUCIE ETNOGRAFICZNYM SANU, Chlebana W SERBSKIEJ BELGRAD 28-33 I 1974 Badania współczesnych przemian w kulturze ludowej w Serbii prowadzi Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności od 1971 r. Projekt tych badań, przygotowany pod koniec 1969 r. z inicjatywy członka rzeczywistego Akademii, prof. B. Kojicia, przewidywał regularne notowanie w wybranych osiedlach danych a najbardziej istotnych przemianach w życiu mieszkańców, szczególnie zaś IV tradycyjnej kulturze. W 1971 r. przeprowadzono na podstawie kwestionariusza badania sondażowe w 13 osiedlach, a już w następnych dwóch latach przeprowadzono badania stacjonarne zaobserwowanych przemian w 26 punktach podstawowej sieci wybranych osiedli. Kwestionariusz, zawierający około laO podstawowych pytań, wypełniany jest corocznie w administracji osiedla oraz w la wybranych i co rok badanych gospodarstwach wiejskich. Wybór punktów i typowanie gospodarstw było - ze względu na ilość i złożoność obowiązujących kryteriów - zadaniem bardzo skomplikowanym i odpowiedzialnym. Sympozjum poś\vięcone badaniom przemian etnograficznych w Serbii stanowi jedną z form podsumowania dorobku w tej dziedzinie. Tym razem dotyczyło ono dorobku osiągniętego \\. połowie drogi pierwszej fazy badań, która kończy się w 1975 r. Z 27 zgłoszonych referatów na Sympozjum wpłynęło 25; zostaną one opublikowanc. W obradach wzięli czynny udział goście z zagranicy, m. in. prof. prof. J. Burszta i J. Cuisenier. Słowo wstępne wygłosił członek-korespondent SANU i do niedawna dyrektor Instytutu, prof. Atanasije Urosević. Wspomniał on o 25-letnim dorobku placówki. która swój srebrny jubileusz odnotowała pod koniec 1972 r. roboczym posiedzeniem; mówca wspomniał również o obecnym zaangażowaniu Instytutu w opracowaniu tematu, którego Sympozjum dotyczy. W siedmiu odczytach \'\'ygłoszonych pierwszego dnia obrad rozpatrywano przede wszystkim kwestie metodologiczne. Prof. dr P. Vlahović w referacie Podejście do badań starego i nowego wżyciu ludowym w osiedlach wiejskich w Serbii spe- �298 Kronika cjalnie podkreślił fakt, że w zmienionych warunkach społecznych doszło u ludności wiejskiej bardzo szybko do rozwarstwienia i przegrupowania socjalnego, wobec czego zaistniała konieczność śledzenia (metodą badań bezpośrednich) procesów migracyjnych, życia rodzinnego w nowych warunkach bytowych oraz organizacji wolnego czasu. Dr M. Radovanović w wypowiedzi pt. Tradycyjne dziedzictwo i współczesność oraz niektóre zagadnienia etnologii stosowanej starała się odpowiedzieć na pytanie, w czym objawia się bezpośrednio i pośrednio wpływ tradycyjnego dziedzictwa w ruchach migracyjnych ludności w Serbii w chwili obecnej (w migracjach zarobkowych uczestniczą przede wszystkim zamożni chłopi, osiedlają się oni na peryferiach miast kierując się zazwyczaj więzami krewniaczymi itd.). Prof. dr S. Kremensek z Ljubljany mówił O rozciągłości pojęć; "kultura ludowa" i "przemiany współczesne". Zdaniem autora ze stanowiska etnografii trzeba również badać byt i kulturę warstwy robotniczej, chłopstwa współczesnego oraz innych grup zawodowych i społecznych. Mgr R. Rakić w odczycie Przemiany współczesne, przedmiot albo aspekt badań domagał się uznania przemian jako aspektu wszystkich badań etnologicznych. Znany historyk dr V. Stojancević w referacie pl. Metoda historyczna badania przemian w rozwoju etnicznym i w kulturze tradycyj- podkreślił pozytywny w przeszłości wzajemny stosunek historii i etnografii (obecnie etnologii). Mówił o historyczno-etnograficznej metodzie w naświetlaniu i badaniu narodowej przeszłości. Specjalną uwagę obradujących zwrócił odczyt prof. dr J. Burszty pt. Etnografia polska a badanie wspóŁczesnych przemian kulturowych, w którym autor postuluje stosowanie metody socjologiczno-etnogralicznej w badaniach rzeczywistości. Na ten temat przeprowadzono ożywioną i bardzo owocną dyskusję. We wspólnym referacie mgra D. Bandicia i mgr a R. Rakicia O badaniach współczesnych przemian w życiu obyczajowym naszego narodu zaznaczono przede wszystkim zaniedbanie badania elementów kultury duchowej, szczególnie zaś wierzeń i obyczajów. Według autorów niewystarczająco podkreśla się w pracach drukowanych tego, iż stare zwyczaje coraz bardziej dostosowuje się do stanu obecnego bytu narodowego i że dokonuje się na wsi rozgraniczenia pojęciowego roli i funkcji obyczajów oraz że pod tym względem panują bardzo duże różnice regionalne. Drugiego dnia Sympozjum wygłoszono szesc referat.ów. W dwóch z nich mówiono o przemianach na górskich obszarach kraju. Członek-korespondent SANU. prof. dr M. Lutovac w referacie Zycie i współczesne przemiany w naszych górach zaznaczył, iż w nowych warunkach góry na Bałkanach nie pełnią roli schronienia przed nieprzyjacielem, wobec czego ruch ludności ku obszarom nizinnym jest coraz silniejszy. Z kolei o WpŁywie depopulacji na przemiany kultury ludowej w osiedlach górskich w RS Macedonii mówił prof. dr M. Panov ze Skopje. Zwróci! on uwagę na możliwe następstwa oraz sposoby rozwiązania problemu. Przemiantl w kulturze ludowej Semberii, wyniki i doświadczenia były przedmiotem odczytu R. Kajmaković z Sarajewa. W migracjach z Semberii (północna Bośnia) do Słowenii, a potem za granicę, uczestniczą po raz pierwszy kobiety; zmienia się obecnie struktura rodzinna (rozpadają się np. pozostałe wielkie rodziny - zadrugi); przemiany są bardziej zauważalne w gospodarstwach z choć jednym członkiem stale' zatrudnionym poza rolnictwem. B. Vlahović mówiła o Tradycyjnej gospodarce wiejskiej w warunkach budownictwa socjalistycznego (na przykładzie ośrodka Semica w Słowenii). Przed założeniem przemysłu terenowego był to - jak wiadomo obszar rozwiniętej emigracji zarobkowej do krajów zamorskich. Obecnie zaś przemysł ten zatrudnia pokaźną liczbę ludzi, którzy pozostając na wsi uzyski wane w fabrykach zarobki przeznaczają na unowocześnienie własnego majątku rolnieL.ego nej w Serbii �299 Kronika (zamiast zbóż uprawIają jarzyny; karczują stare i zakładają nowe winnice, do upra·· wy których wprowadzają maszyny itp.). O transformacji roli medycyny ludowej i znachorów we współczesnych warunkach bytowych mówiła R Fabijanić z Sarajewa. Wbrew wyraźnym sukcesom w krzewieniu zdrowotnej kultury narodu, zauważa się dość masowe zjawisko powrotu do medycyny ludowej, zwłaszcza u ludności miejskiej (w latach 60-tych zarejestrowano tylko w Hercegowinie 75 znachorów; na poszczególnych placach targowych w samym tylko Sarajewie można zastać po 10 zbieraczy i sprzedawców ziół; słynny znachor z gór Romanii niedawno wydrukował książkę o leczeniu ziołami itd.). Gość Sympozjum, J. Cuisenier z Paryża, ujawnił wyniki ankiety pt. Przemiany w organizacji rodziny, przeprowadzonej w 14 miastach Jugosławii przy współpracy naukowców jugosłowiańskich. Zauważono sporo charakterystycznych przemian w rodzinie jugosłowiańskiej, pominięto jednak wiele jej cech istotnych. Ani w ankiecie, ani w jej późniejszym opracowaniu nie uwzględniono danych historycznych dotyczących kaźdego z osiedli (archiwa lokalne, dane metrykalne), tych właśnie, które wyjaśniają czynniki wpływające na rozwój rodziny w mieście. W materiałach Sympozjum zostaną wydrukowane także dwie prace nadesłane, lecz nie wygłoszone. Socjolog, prof. dr C. Kostić, rozpatrzył Perspektywy przemian w naszym społeczeństwie i kulturze do 2000 roku podkreślając, iż w Jugosławii utworzy się 4 typy społeczności: przemysłową, zurbanizowaną, agrarną oraz ruralną. Prof. dr J. Halpern i B. Halpern z Amferstu (USA) napisali wspólny referat pt. Przemiany w rozumieniu roli męża i żony w pięciu wybranych wsiach jugosłowiail.- W odczycie pp. Halpernów jest mowa o zmienionych stosunkach rodzinnych (małżeńskich) dostrzeganych czy odczuwanych przez badanych informatorów. Wywiady terenowe uzupełniono badaniem stosunków rodzinnych. Ostatniego dnia Sympozjum wygłoszono dziesięć referatów. Dotyczyły one przeważnie problematyki przemian w Serbii północno-wschodniej, wschodniej i południowo-wschodniej. Autorzy wystąpień reprezentowali w większości Instytut Etnograficzny. Dr S. Zecević mówił O przemianach w kulturze materialnej i o trwałości kultury duchowej w północno-wschodniej Serbii zaznaczając, że nawet najbardziej postępowe jednostki na tym obszarze przestrzegają starych zwyczajów dotyczących urodzin, wesela i śmierci. Współczesne przemiany w kulturze ludowej ludności "pećalbarskiej" w południowo-wschodniej Serbii (Luznica, Poniśavlje, Vlasina, Vranje) opracowała w swym referacie dr V. Stojancević. Zaznaczyła ona, że tradycyjną orientację zawodową "pecalbarzy" (różnych rzemieślników, uczestników migracji zarobkowych w ubiegłym wieku, którzy rocznie spędzali w domu tylko par~ miesięcy) zastąpiono rozwiniętymi gałęziami przemysłu, na bazie tych rzemiosł, co doprowadziło do zasadniczych zmian w całokształcie życia ludowego. Dr M. Draskić podał w swoim referacie Niektóre przykłady zmian struktury etniczskich. nej w osiedlach północno-wschodniej Serbii we współczesnych warunkach społecz- Wspominając kilka rodzajów migracji autor specjalnie wskazał na wyrównywanie świadomości etnicznej, a nawet narodowej u tej, zróżnicowanej pod względem pochodzenia etnicznego, ludności. Przemiany stroju ludowego w Serbii we współczesnych czasach opracowała dr M. Jovanović. Zwróciła ona uwagę na nowe formy tzw. półmiejskiej-półwiejskiej odzieży i coraz większą dominację na wsi miejskiego sposobu ubierania się. Dr D. Drljaca w odczycie nt. Przemian etnograficznych w osiedlach Serbii, które postanowiono przenieść zajął się przyspieszanymi przemianami uwarunkowanymi przygotowaniem do budowy i samą realizacją nowo powstających zapór rzecznych w Serbii. Dr O. Mladenović w referacie Tradycyjne dziedzictwo w tańcach ludowych a współczesność wykazała, iż jesteśmy w Serbii nych. �300 Kronika świadkami pierwszych kroków w scenicznym wystawianiu sztuki tatka na zasadzie tradycyjnego tańca ludowego, podczas gdy na rodzinnych i pozarodzinnych uroczystościach tańczy się nadal w sposób tradycyjny i że ten to paralelizm w rozwoju stanowi logiczną drogę dalszego rozwoju ludowych tańców. O dzisiejszym rozeznaniu, stosowaniu i przenoszeniu wzorów przysłowiowych (u Słoweńców) mówiła dr M. Makarovic z Ljubljany. Na podstawie wyników jej badań można twierdzić, iż jest dość duże rozeznanie wzorów przysłowiowych (około 50Q/o wzorów podanych w ankiecie), a póki wzory te są powszechnie zrozumiałe, uważa się, że nadal są stosunkowo często stosowane. E. Cerović wygłosiła odczyt pt. Wpływ społecznych, gospodarczych i kulturowych przemian na rozwój i orientację tu;ó,czości współczesnych malarzy chłopów w Serbii. Mowa tu o początkach tzw. "niedzielnego malarstw~" we wsiach Chorwacji i Serbii, które datują się w latach trzydziestych naszego wieku, a także a rozwoju tej dziedziny po drugiej wojnic światowej. W pracach malarzy zaznacza się wyrażne dążenie do zanotowania na płótnie form życia, które zanikają. Dostosowanie tl'adycyjnego tkactwa domowego do wymogóu; rynku i jego wpływ na unowocześnienie niektórych wsi Górnegu Dragaceva (Serbia zachodnia) zreferowała dr D. Nikalić, która wskazała dla przykładu istniejącą od 10 lat spółdzielnię tkacką we wsi Donji Dubac, założoną w oparciu o tradycję tkacką wówczas, gdy rynek miejski potrzebował wyrobów tzw. sztuki użytkowej domowej wytwórczości. Interes ten jest prowadzony z dużym powodzeniem, co doprowadziło do zasadniczych przemian w charakterze osiedla i wyglądzie domów oraz do stopniowego wyzwolenia kobiet z patriarchalnego ucisku. Program odczytów zakończono referatem dyrektora Instytutu, prof. dra M. Va·· sovicia, pt. Kultura ludowa i turystyka. Wśród licznych i różnorodnych przemian na wsi referent wskazał na zmianę wyglądu zewnętrznego osiedli wiejskich, a nawet i agrarnego krajobrazu oraz na znaczenie tej zmiany dla turystyki, która jako specjalna gałąź gospodarki uwzględnia w najwyższym stopniu właśnie rcgionalne właściwości poszczególnych obszarów czy osiedli oraz kultury ludowej. Autor domagał się utworzenia parków narodowych a szerokim muzealno-turystycznym przeznaczeniu. Sumując, obrady Sympozjum wniosły wiele nowego do zagadnień metodologii badań nad przemianami współczesnymi w kulturze ludowej, jak również przyczy·· niły się do owocnej wymiany doświadczeń na temat wyboru metod i technik w badaniach terenowych. Ze względu na bardzo złożoną problematykę tych badań uznano za celowe stopniowe ujednolicanie systemu pracy. Rozpoczęte od niedawna regularne i precyzyjne notowanie zachodzących zmian w jugosłowiańskiej kulturzc ludowej jest poprzez dyskusje naukowe systematycznie doskonalone. Dusan Drljaća PIERWSZE MIĘDZYNARODOWE SY 'IPOZJUM NA TEMAT PROBLEMÓW SOCJALISTYCZNEGO BYTU I KULTURY BURGA8-PRIMORSKO, 29 IX-2 X 1974 R. Instytut Etnografii i Muzeum Bułgarskiej Akademii Nauk, pod kier. prof. dra Veselina Hadżinikolova, członka-korespondenta BAN, zwolał do Primorska-Dymitrowa koło Burgas przedstawicieli wszystkich krajów demokracji ludowej �301 Kro1lika na Sympozjum poświęcone problemom badań etnograficznych współczesnego socjalistycznego bytu i kultury. Na Sympozjum wygłoszono 15 referatów na temat różnych aspektów badań współczesności. Referenci: V. Hadzinikolov, G. Tomov, R. Peseva i D. Todorov oraz B. Tumangelov i L. Dukov (Bułgaria), L. M. Drobiseva (ZSRR), A. Pranda, R. Jerabek (Czechosłowacja), P. Vlahović, S. Kremensek (Jugosławia), P. Nowotny i S. Musiat (NRD) oraz J. Burszta (Polska). W ramach Sympozjum utworzono Komitet Organizacyjny dla etnograficznych badań współczesności. Informuje o tym bliżej załączony niżej tekst "Propozycji". J.B. PROPOZYCJE KOMITETU ORGANIZACYJNEGO Dnia 29 wrzesnia 1974 r. w Primorsku (okręgu Burgas, LR Bułg.) od·było się pierwsze posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Organizacyjnego dla etnograficznych .badań współczesnosci. W procach Komitetu wziął udział także dyrek·tor I'nstytutu Etnograficznego i Muzeum Bułgarskiej .'Ikademii Nauk, członek-korespondent prof. dr Veselin Hadzinikolov. Na posiedzeni li tegoż Komitetu przedyskutowano projekt statutu Międzynarodowego Komitetu. Komitet Organizacyjny proponuje: 1. Wysłać projekt statutu odpowiednim instytucjom etnograficznym w krajach SQcjaiistycznych celem jego uzupełniającego omówienia. Projekt statutu przyjąć ostatecznie na następnym posiedzeniu Międzynarodowego Komitetu. 2. W Międzynarodowym Komitecie każdy kraj socjaj,istyczny (państwo) winien być reprezentowany przez jednego członka. Instytucje etnograficzne każdego kraju mają potwierdzić uczestnictwo swego przedstawiciela jako rzeczywistego członka Komitetu na lat pięć. 3. Jako organ wykonawczy Komitetu na okres pięcioletni ustanawia się Sekretariat. Na członków Sekretariatu Komitet Organizacyjny wybrał ze swego grona na wspomniany okres przedstaw-icieli 7. LR Bułgarii, Polski, Z·SRR, CSRS, FR Jugosławii. Sekretarzem Generalnym Komitetu i Sekreta·riatu został wybrany przedstawiciel LE Bułgarii. 4. Sekretariat powinien odbywać regularne posiedzenia nie rzadZiej n.iż jeden raz \\' roku. 5. W ciągu następnych pięciu lat sied7)iba Międzynarodowego Sekretariatu miesclć w Bułgarii, gdzie proponuje się wydawanie międzynarodowego Biuletynu. o. Sekretarz Generalny i reliaktor odpowiedzialny Biuletynu będą z reguly z tego kraju, 7. dziej niż który ZwołYVv"ać rnz stał się członków na dwa 5ied7.ibą będ7ie się wybierani Sekretariatu. Mi~dzynarodo~lego Komitetu na regularne pOSiedzenia nie rza- Intel. 8. Zwoływać międzynarodowe Sympozja poświęcone problematyce elnograficznego clnnia nad wsp6łczcsnosdą co d\\'a lata w jc:inym z krajów socjalistycznych. 9. Wycia wać mięozynarodowy Biuletyn naukowy o etnograficznych badaniach Wspó!czeSlloscią port 1l(l7.wą .. Etnografia i Współczesność". banad 10. Jako oficjalne języki na posiedzeniach Komitetu w czasie Sympozjów i innych spotkaJl mic,clzynarodowych proponuje się języki rosyjski i niemiecki. W tych językach będzie wydawany Biuletyn naukowy i \vyda\vnictwa mater'iałóvl z Sympozjów, a streszczenia artykułów i ""':praw bc,c1ą publikow"ne w języku angielskim oraz w języku autora. \\;~zystkje powyższe postanowienia ?osta!1ą wniesione do prolokołu posiedzenia Komitetu. P:,otokoł zostanie '\.vysłany 00 wszystkich członków Komitetu do końca .października 1974 r. Powyższe propozycje Konlitctll Organizacyjnego \vysłać \\'szystkoim członkom Ko.mitetu celeB1 przedst[l\";cnia kierownjc.twom instytucji etnograficznych \v każdym kraju. KomitE't Organizacyjny omówił i przyjął powyższe postanowien'ia w następującym sklac'lzie: 1. Dr J).·o!Ji'eva (ZSRR); 2. Dr Pranda (CSRS); 3. Prof. Jetabek (CSRS); 4. Prof. Kremenśek (FR .Jugosł<Jwii); 5. ProJ. Vlahović (FR Jugosławii); 6. Prof. Nowotny (NRD); 7. Prof. Burszta (PRL); 8. Dr Śarkany (WHL); 9. Dr I\l€ier (Rum. RL); 10. Dr Todorov (Bułg. HL). Primo'rsko, rlnia 29 września 1974 f. �302 XI Kronika KONFERENCJA PLENARNA REDAKCJI POZNAŃ-BLA2EJEWKO, KWARTALNIKA "DEMOS" 9-10 X 1974 R. W Błażejewku pod Poznaniem obradowało w dniach 9 i 10 pażdziernika 1974 r. plenum redakcyjne "Demosu", etnograficznego i folklorystycznego organu informacyjnego europejskich państw socjalistycznych. Jako delegaci redakcji krajowych przybyli: ze Związku Radzieckiego - prof. dr L. N. Terenteva, z Bułgarii dr S. Stojkova, prof. dr Ch. Vakarelski, dr M. Veleva, dr T. Zivkov, z CSRS dr L. Kunz, z NRD - dr W. Fiedler, dr L Gardos, G. Gross, dr S. Kube, z Jugosławii mgr H. Lozar-Podlogarova, dr M. Radovanović, dr B. Ristovski, mgr T. Vrazinovski, mgr S. Zemljić-Golobova, z Węgier dr E. Kisbim, dr L. Takacs. Redakcję polską reprezentowali: dr S. Blaszczyk, doc. dr B. Kopczyńska-Jaworska, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr E. Pietraszek, dr M. Drozd i mgr E. Królikowska. Przedstawicielami redakcji głównej byli: dr R. Weinhold, B. Emmrich i dr B. Schone z NRD oraz dr L. Kunz z CSRS. Wydawnictwo Akademie- Verlag w Berlinie reprezentowała H. Palm. Zebranych powitał gospodarz Konferencji - przewodniczący Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, prof. dr J. Burszta. W pierwszym dniu redaktor naczelny "Demos", dr R. Weinhold, przedstawił w informacji sprawozdawczej dotychczasowy dorobek "Demosu": omówiono w tym czasopiśmie 60-75010 wszystkich publikacji etnograficznych, które ukazały się w krajach demokracji ludowej w minionym 17-leciu (od 1957 r.); wydano poza tym dwa zeszyty specjalne (na kongresy moskiewski i tokijski) oraz zeszyt (nr 3-4, 1972) z rejestrem etnograficzno-geograficzno-historycznym roczników 1-10. Po części sprawozdawczej zebrani obradowali nad teoretycznymi i praktycznymi zagadnieniami nowej systematyki prac etnograficznych i folklorystycznych (zob. "Lud", t. 56, s. 357-360 i t. 58, s. 330-332). Referat wprowadzający wygłosił dr P. Wick z Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD. W dyskusji, jaka rozwinęła się po uwagach krytycznych przedstawicieli redakcji krajowych, które przystąpiły już do tłumaczenia etnograficznych i folklorystycznych haseł (deskryptorów) oraz tablic systematycznych i pomocniczych, zwracano uwagę na konieczność uzupełnienia zasobu haseł ściśle etnograficznych, szczególnie z dziedziny kultury i sztuki ludowej. Obszerne w tej sprawie dezyderaty przedłożyła na piśmie redakcja polska. W wyniku dyskusji postanowiono, że tłumaczenia i uzupełnienia przeprowadzi się w czterech etapach w konsultacji z redakcją główną "Demos" w Dreźnie, że prace te muszą być ujęte w planach rocznych zainteresowanych krajowych instytucji naukowych, że ukończy się je w roku 1980 jako propozycje, które winny być uzgadniane ze specjalistami sąsiednich dyscyplin. Dopiero potem, gdy poszczególne redakcje pracę ukończą, będzie można podjąć ostateczne decyzje zatwierdzające całość dzieła. O ile chodzi o redakcję polską, to zobowiązała się ona ukończyć zadania pierwszego etapu do połowy 1975 r. i w następnym półroczu uzgadniać tłumaczenia w Dreźnie. W drugim dniu obrad odbyło się seminarium, na którym członkowie redakcji krajowych zapoznali się z praktyką stosowania proponowanych deskryptorów przy indeksowaniu zawartości wybranych z "Demo su" referatów. Delegaci biorący udział w posiedzeniu redakcyjnym "Demos" mieli możność uczestniczenia w II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, odbywającej się również w Błażejewku w dniach 11-12 października 1974 r. • Stanislaw Blaszczyk �:303 Kronika IV SYMPOZJUM "ETHNOLOGIA POZNAŃ-BLAŻE.JEWKO, SLAVICA" 10 X 1974 R. W przededniu II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich odbyło się pod przewodnictwem doc. dra J. Podolaka z Bratysławy IV Sympozjum "Ethnologia Slavica" z udziałem przedstawicieli wszystkich redakcji z krajów słowiańskich. Omówiono dotychczasową działalność zespołu ES i Sympozja, które weszły już do naukowej tradycji tych krajów. Redaktor naczelny ES, J. PodoUtk, oraz sekretarz redakcji, J. Komorovsky, omówili sytuację na odcinku wydawniczym ES, jedynego jak dotąd międzynarodowego czasopisma slawistycznego, szczególnie skład podwójnego tomu VII ES. Dotychczasowe tomy ES mają charakter politematyczny. Od planowanego przejścia na półrocznik, jeden z tomów ma być monotematycznym. Omówiono też sprawę wewnętrznego podziału treściowego i reprezentowania każdego z działów przez specjalnego przedstawiciela redakcji krajowych. Redakcje krajowe mają obowiązek dobierania i klasyfikowania artykułów i innych materiałów ze swego kraju oraz nadsyłania do specjalnych tomów bibliograficznych odnośnych pozycji slawistycznych ze swego terenu działania. Redaktorem wiodącym bibliografii został R. Jehibek. Rozszerzono i nieco zmieniono skład Rady Redakcyjnej. Z Polski weszła w jej skład, obok dotychczasowych przedstawicieli (M. Gładysz, J. Burszta), także B. Kopczyńska-Jaworska. Prof. dr V. Hadżinikolov zaproponował jako miejsce V Sympozjum miejscowość Haskowo koło Płowdiw, a jako jego temat: "Tradycja i innowacja w kulturach krajów socjalistycznych". J. B. II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA POZNAŃ-BLAŻEJEWKO, ETNOGRAFÓW SŁOWIAŃSKICH 11-12 X 1974 R. W dniach 11-12 października 1974 r. odbyła się w Poznaniu (Błażejewku koło Kórnika) II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich na temat.: "Kultura ludowa - kultura narodowa" (pierwsza konferencja odbyła się w 1972 r. w Bratysławie i Orawskiej Priehradzie). Konferencję zorganizowała Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN pod przewodnictwem prof. dra J. Burszty. Przedmiotem obrad był historyczny proces kształtowania się kultury narodowej w poszczególnych krajach słowiańskich w jej związkach z kulturą ludową oraz współczesna rola tradycji ludowej w kulturze ogólnonarodowej, dla przygotowania m. in. praktycznych wniosków w tej dziedzinie. W obradach uczestniczyło 41 zagranicznych etnografów i folklorystów z krajów słowiańskich: Związku Radzieckiego, Bułgarii, Czechosłowacji i Jugosławii, a także przedstawiciele z NRD i Węgier; ponad 80 osób przybyło z ośrodków naukowych i kulturalnych w Polsce. Referaty wygłosili: J. Burszta (Polska); J. V. Bromlej , V. A. Malancuk, A. V. Orlov, L. N. Terenteva i O. A. Ganckaja (ZSRR); Ch. Vakarelski, T. A. Koleva i S. Gencev (Bułgaria); R. Jerabek i J. Podolak (CSRS); V. Kremensek, B. Ris- �30.l KroHika tovski, M. Draskić, T. Vrazinovski i V. Belaj (Jugosławia); P. No\votny i P. Nedo (NRD); L. Kósa i G. Zsigmond (Węgry). Referaty dosłali: B. Benes (CSRS); M. Barjaktarović (Jugosławia) i E. John (NRD). W dyskusji zdołało wypowiedzieć się 21 osób, 7 uczestników nadeśle swe wypowiedzi pisemnie. Dyskusja miała bardzo ożywiony przebieg, niekiedy gdy dotyczyła podstawowych problemów i pojęć, jak lud, naród, kultura narodowa przybierała charakter polemiczny, co świadczyło o pełnym zaangażowaniu badawczym uczestników, jak też o potrzebie międzynarodowej dyskusji nad wspomnianą problematyką i ujednoliceniem terminologii etnograficznej. Wygłoszone i nadesłane referaty oraz materiały dyskusyjne zostaną wydane drukiem w językach oryginalnych w oddzielnej publikacji, a niektóre z nich zostaną opublikowane w językach kongresowych na łamach organu "Ethnologia Slavica". Obrady zakończono wspólną wycieczką regionalną w dniu 13 X 1974 r. na trasie Błażejewko - Kórnik - Rogalin - Gołębin Stary (osiągnięcia socjalne kombinatu PGR) --' Piotrowo (nowy gościniec w dawnym zajeżdzie) - Szreniawa (ogólnopolskie Muzeum Rolnictwa) - Poznań (wystawy twórczości ludowej). Medard MUZEUM SKANSENOWSKIE Tarko POD BOLONIĄ W lipcu 1973 r. w San Marino di Bentivoglio, kilka kilometrów od Bolonii głównego ośrodka regionu Emilia-Romagna - otwarto nowe Muzeum Regionalne typu skansenowskiego, celem zabezpieczenia zabytków miejscowej kultury i sztuki ludowej. Projekt założenia tego skansenu czekał od dawna na realizację, co wiązało się z trudnościami znalezienia odpowiedniego personelu i siedziby, a przede wszystkim uzyskania pomocy ze strony władz terenowych dla rozwinięcia akcji propagandowej; chodziło bowiem o zachęcenie do odwiedzania muzeum ludzi z miasta, gdzie - jak stwierdził 1. Trigari w "Bologna Incontri" 1973 nr 2 - "dzieci często nie wiedzą czy krowy poruszają się na nogach, czy na kółkach i są przekonane, że brzoskwinie bywają seryjnym produktem maszynowym". Inicjatywa wyszła od grupy spółdzielców i rolników zrzeszonych w kole oświatowym "Stadura" l. Organizatorzy od dawna rozumieli konieczność gromadzenia narzędzi rolniczych wychodzących z użycia i przeznaczenia ich z czasem do jakiegoś muzeum, które w przekonaniu organizatorów nie powino być wyłącznie zwykłą ekspozycją zbiorów, ale środkiem dydaktycznym i jednocześnie formą dialogu ze współczesną cywilizacją, sprawdzianem jej rzeczywistych wartości. Muzeum zajmuje obszerną XVII-wieczną willę wraz z otaczającym ją dużym parkiem, a więc obiekt w pełni nadający się do realizacji celu, jaki wytknęli sobie organizatorzy. W pierwszej sali muzeum znajdują się wszelkiego rodzaju narzędzia Termin "stadura" jest uży-waną 'lA' miejscowej gwarze ludowej !1azwą przedmiotu metalowego pręta-przetyczki, zdobnego elementami dekoracyjnymi, który służy do łączenia dyszla wozu lub pluga z jarzmem dżwiganym przez woły. W muzeum znajduje się bogata kolekcja owych "sladur" z kutego żelaza, bogato zdobionych i często z"opatrzonych \v Cłźv.liQezące pierścienie. 1 w rodlaju �Kronika 305 :\\-iązane z uprawą ziemi oraz plansze ilustrujące prace wykony\',;ane przy ich pomocy, bądź problemy dawnych stosunków pracy pomiędzy właścicielem i dzierżawcą ziemi. Liczne zdjęcia ilustrują codzienne życie wsi ukazując cały trud pracy :'a roli, pracy często do dziś jeszcze nie zmechanizowanej, wykonywanej przez :nężczyzn, kobiety i dzieci. Ukazanie narzędzi pracy i ich roli w procesie wyt\,va:'zania dóbr daje więc zwiedzają':ym możność zgłębienia historii klas społecznych : 'xalki o byt, jaką ludzkość toczyła od początku swego istnienia. \!Ii następnych salach muzeum przedstawiono problemy związane z uprawą ~O('ż oraz roślin przemysłowych, m. in. konopi, a także procesy dalszego ich prze:·.\·arzania: pokazano również inne działy gospodarki chłopskiej, jak hodowlę jed·.':abnika i produkcję naturalnego jedwabiu (dla ukazania tego procesu - od hodowli jedwabnika, poprzez zbieranie kokonów z drzew morwowych i transporto-sanie ich do Bolonii, gdzie dokonywał się dalszy ciąg ich obróbki, aż do powstania :niękkiej jedwabnej tkaniny - wydzielono specjalnie jedną z sal), hodowlę drob:,ych zwierząt domowych stanowiących formę dodatkowego dochodu rodzin chłop-kich itp. Są tu więc drewniane radła, pługi, proste narzędzia sie\vne, różnorodne ,iErpy i kosy, .,locomobile" (młockarki) parowe, cepy, "vag!i" (wielkie przetaki), .,oetacci" (sita do ręcznego oczyszczania ziarna), drewniane grabie oraz widły do słomy i siana. Dużo miejsca wydzielono również uprawie i obróbce konopi. Ta dziedzina została zilustrowana w całej sv.·ojej złożoności na planszy, której treść i rysunki wstały zaczerpnięte z podn;cznika dla rolników, wydanego w 1866 r. Można więc ~u zobaczyć z.arówno krc',tkie kosy do ręcznego ścinania konopi, jak też kosiarki ) napędzit' zwierzęcym. Na dziedziócu muzeum ustawiono "scavezzaturę", tj. ma-zynę poruszaną przez woły. służącą do pierwszej obróbki konopi -- międlenia. Zaś wc wnętrzu chałupy chłopskiej I.najdującej się w parku zwiedzający mogą śledzić dalszy proces obróbczy z\\'iązany z oczyszczaniem i oddzielaniem włókien ;';onopi za pomocą "p'arfio" idrewnianych grzebieni), aż do przędzenia i tkania 2 pomocą ko!c)\';rotk,'}\\', krosien i warsztatów tkackich. Ukazano także dział hodowli i wyrobu win. Produkcja wina odgrywała i od::ry'.\·a dużą rolę w go,podarce chłopskiej tego regionu. Zilustrowano ją w muzeum przy pomocy prostych pras do tłoczenia winogron, różnorodnych beczek i "carro", ~.;. ozdobnego \\-OZU służącego dawniej do transportu wina. Na wozie tym umiesz~zona .;('sl ~pcc.ialna baryłka, zwana "castellata", w której przewożono moszcz do piwnic właścic:i0ła majątku lub innych uprzywilejowanych klientów z miasta. W parku muzealnym i wewnątrz budynku umieszczono wiele takich wozów, pięknie ~dobionych. prawdziwych arcydzieł sztuki rzeźbiarskiej i kowalskiej. W jednej z sal na pierwszym piętrze muzeum odtworzono typowe wnętrze '{Clchni chlop~kiej. w którym zgromadzono części umeblowania oraz bogatą kolekcję przedmio!c')\\' \\'ykonanych z miedzi i żelaza, będących bardzo charakterystycznym cKcentem \\'yposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, na~zynia do noszenia wody itp. Dalej można zobaczyć tu proste rnaszynki do wyciska::ia pomidor(·)\\·. do wyrobu makaronu i mąki kukurydzianej, urządzenia do piecze;;ia chleba. drewnianą ..zangolę" do wyrobu masł<l i inne sprzęty używane w gospo:jarstwie. jak np .. ,staderc·' (dawne wagi), drewniane miary do zboża, pojemniki do przecho\\'y wania mąki. :lazywane W gwarze "arzile" lub "spa1tura", bogato zdobione "lotywami roślinnymi i in. ?\a drugim piętrze odtworzono sypialnię chlopską. a w niej łóźka z materacami ',,-ypchanymi liśćmi kukurydzy, umywalnię żeliwną, blaszanki do ogrzewania łóżka ~i) - :.;•.. :d, :. 59 �30(; Kronika w okresie zimowych chłodów, ogrzewacze do ,rąk, kołyskę drewnianą, kaganki oliwne i lampy naftowe, maszyny do szycia itp. Już z pobieżnego zwiedzenia muzeum łatwo się zorientować, w jakich warunkach żyli i pracowali mieszkańcy wsi związani feudalnymi stosunkami panującymi na wsi. A o przejrzyste ukazanie tej właśnie problematyki organizatorom głównie chodzi. Toteż jednym z zadań kierownictwa muzeum jest organizowanie wycieczek, i to złożonych głównie z młodzieży szkolnej, w celu zapoznania jej z dawną gospodarką i kulturą wsi oraz pogłębienia szacunku dla pracy i walki o postęp na drodze do przemian społecznych, Lia Vigara1lź (Bolonia) Z włoskiego przełożyła ZBIORY Renata ETNOGRAFICZNE Jezierska W MUZEACH BERLINA ZACHODNIEGO Spośród kilkudziesięciu instytucji wystawienniczo-muzealnych Berlina Zachodniego I, etnografa zainteresują niewątpliwie te z nich, które gromadzą i eksponują wytwory życia codziennego. Trzy z nich w tym względzie zasługują na szczególna uwagę. Pierwsze - to muzeum kultury ludowej niemieckiego obszaru językowego. drugie - to sławne w świecie muzeum kultur pozaeuropejskich Vi Dahlen i trze· cie "Bahia Museum II" Oddział Ibero-amerykańskiego Instytutu~. Zbiory pozostałych 21 muzeów są nie mniej interesujące, owszem, nawet bardzo ciekawe. Również i one posiadają wspaniałe zabytki sztuki, jednak ze względu na to, że ograniczają się raczej do gromadzenia zbiorów z jednego wybranego działu czy dziedziny kultury, w mniejszym stopniu mogą zainteresować etnografów, Muzea berlińskie, na co warto zwrócić uwagę, traktowane są w większości (14 spośród 21) jako organizacyjna całość (Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz), W jej ramach koordynuje się działalność, planuje rozwój i budżet Muzeum kultury ludowej (Museum fur Deutsche VolkskundeJ istnieje od 85 lat, prowadząc działalność zbieracką, wystawienniczą, kulturalno-oświatową oraz naukową~. Muzeum to nie ogranicza się do samego gromadzenia wytworów kultury ludowej, jakby to wynikało z nazwy, znajdujemy w nim bowiem eksponaty pochodzące w równej mierze ze wsi, jak i z miasta. Aktualnie uprzystępnia ono swoje zbiory tylko pracownikom naukowym, ponieważ chwilowo mieści się w pomieszczeniach zastępczych. Wkrótce jednak otrzyma ono bardzo rozległą, nową powierzchnię wystawienniczą, magazynową i administracyjną w będącym na ukończeniu Centrum kultury i nauki tego miasta. Aktualnie przygotowywane ekspozycje wy1 \V sun1ie Rerlin n1,J. 28 muzeów i 64 galerii. Na uwagt;' zasługują zćlchooni()1)e:-l'llic:;kie galerie krajów socjalistycznych, .np. Majako\vskl Ga.lerie z radzieckim n1~lar:'awem i grafjką, . iebuhr Galer-ie z jugosłGwiallSkim malarstwenl na szkle oraz Galerie Wa:'schau z V\'yst.av"ą Nikifc:'" i malarstwem prymitywnym. Por. Kunstallsstell1ln!!en Berlin, Septemher 1973. 2 Zob. informację drukowaną na s, 308-310 (Red.) 3 Muzeum zatrudnia pięciu pracovvnikóvl naUk(Hvych, z których jeden £ajJTIuje się teorią muzealnictv •..a, drug'i ,r·zen1iosłem. trzeci narzędziami. czwarty nlcłJlami i ostatni strojami oraz współczesną kulturą. Muzeum wydalo dotąd dwa katalogi: L Pretzel!, Vo[kskllnst 1lnd Vorkslwndwerk, Ber.lin 1964 i teg,oż, Kostbares Vorks!!lIt "liS dem Musellm fur DelltsC/le Vorksk1lnde, Berlin 1967, �Kronika 307 stawIa SIę goscmnie w różnych ośrodkach kulturalnych. Po wOJme, od momentu wznowienia działalności do chwili obecnej, zgromadzono w Muzeum ponad 20 tys. zabytków. Wśród nich bezcenną wprost wartość stanowią meble: głównie szafy i skrzynie - dobrze zakonserwowane, w znacznym procencie datowane, mieszczące się w dziale pierwszym (wyposażenie mieszkalne). Najstarsze skrzynie, ręcznie rzeżbione, pochodzą z XVI wieku, szafy na odzież, pięknie ornamentowane, z XVIII v,deku, chłopskie "miśniki" z XIX wieku itd. Obok nich znajdujemy także oryginalne urządzenia i sprzęty kuchenne oraz narzędzia i wyposażenie gospodarskie. W drugim dziale gromadzi się wytwory i narzędzia przemysłu domowego (np. tekstylia, narzędzia tkackie) oraz rzemiosła wiejskiego, w tym interesujące wyroby z wikliny, modele i formy oraz dość bogaty zestaw ceramiki ludowej z fajansu, porcelany (niektóre datowane na XVIII w.). Trzeci, ostatni dział, obejmuje sztukę ludową, tj. wyroby tkackie, stroje ludowe, ozdoby, rzeżby, obrazy, grafiki oraz piśmiennictwo. Stale uzupełniany inwentarz muzealny pochodzi głównie z bieżących zakupów. Dokonuje się ich przede wszystkim podczas poszukiwań na miejscu oraz w terenie. Zakupów dokonuje się również poprzez antykwariaty oraz specjalne sklepy (novum), trudniące się skupem, bardzo modnych obecnie, starych mebli oraz wyposażenia wnętrz. Z tymi placówkami handlowymi muzeum zawarło umowę, na podstawie której uzyskuje bieżące informacje o nabytkach. Zbiory muzeum powiększają poza tym różne darowizny, niekiedy bardzo cenne. Wśród eksponatów uwagę polskiego odbiorcy wzbudzają te, które pochodzą z Warmii i Mazur, Dolnego i Górnego Śląska oraz z Wielkopolski. Wśród nich wyróżniają się barwne wyroby tkackie, zwłaszcza mazurskie kilimy, lniane nakrycia na łóżka z okolic Elbląga i południowej Warmii, serwety na stół ze Śląska i płótna z Nowego Tomyśla. Uwagę zwiedzającego przyciągają również części strojów ludowych, zwłaszcza pięknie haftowane i zdobione nakrycia głowy z Mazur, czepce ze Śląska, ubiór dziecięcy z Dolnego Śląska oraz sznurówki, gorsety i pończochy. Z narzędzi szczególnie interesujące są deseczki tkackie z Jamna (pow. Koszalin), dalejceramika z południowej Wielkopolski. Ze sztuki ludowej uwagę zwracają obrazy wotywne z XVIII wieku z terenów Śląska, obrazy malowane na szkle z okolic Częstochowy, oraz panorama miasta Sulechowa z XVIII wieku, wykonana piórkiem, z piśmiennictwa sztambuchy z Mazur, Gdańska (m. in. eksponat z 1820 r. należący do G. Uklańskiego) i Wrocławia, jak również tzw. listy chrzestne, tj. powinszowania ofiarowywane przez rodziców chrzestnych (z Górnego Śląska z r. 1788, z Dolnego Śląska z r. 1800 i z Pomorza Zachodniego z r. 1857). Eksponaty pochodzą z różnych powojennych zakupów, z których najwięcej dokonano w latach sześćdziesiątych. Część nabytków pochodzi od osób zamieszkałych w Berlinie (od dawna było tu duże zbiorowisko Polonii), część - jak można przypuszczać .- od tych osób, które w ramach łączenia rodzin wyjechała na Zachód. Osobom zwiedzającym magazyny muzeum, kustosze - na życzenie - chętnie udzielają wyczerpujących informacji. Muzeum kultury ludów pozaeuropejskich (Museum flir Volkerkunde Berlin-Dahlen) posiada - obok muzeum hamburskiego - największe tego typu zbiory etnograficzne na terenie Niemiec. Urzeka ono zwiedzających ogromem zbiorów, ich różnorodnością, bogactwem form i odmian wytworów oraz wspaniałą ekspozycją. Trzeba dodać, że posiada ono wyjątkowo dobre warunki lokalowe. Dla zwiedzających zabezpieczono mnóstwo bezpłatnych prospektów-folderów -t, które według 4 Mam tu na myśli odpowiednie karty formatu A-4 zawierające: historię regionu. najważniejsze dane o jego kulturze. objaśnienia eksponatów oraz mapki i rysunki. W sumie z kart tych można złożyć okolo 300-stronicowy, wyczerpujący przewodnik muzealny. �308 Kronika zainteresowania można zabrać ze sobą, udając się na zwiedzanie poszczególnych sal. Całość wystawiennicza jest podzielona według kontynentów, a w nich według regionów. Omówienie całości, choćby pobieżne, wykraczałoby poza ramy niniejszego komunikatu, ponieważ należałoby ustosunkować się nieomal do wszystkich eksponatów. Budzą one zrozumiałe zainteresowanie swą egzotyką i innością w stosunku do kultury europejskiej. Warto zatem wspomnieć pokrótce o naj ciekawszych z nich. W dziale tzw. Starej Ameryki (kultury Zapoteków i Azteków) podziw budzą \\7roby ceramiczne o różnorodnych formach, bogactwie i prostocie ol-namentów, miniaturki bożków, wspaniałe mozaiki z muszli i półszlachetnych kamieni; w dzialc Ameryki Północnej małe skanseny kultury Indian, z pełnym wyposażeniem wnętrz, zbiorami, sprzętem, bronią; w dziale Azji Południowej ogromna liczba różnych masek, m. in. teatralno-tanecznych, demonów od chorób (z Tailandu, Cejlonu, Indii, wyspy Bali), broń, wyroby z metalu i plecionki z Indonezji, próbki pisma z Sumatry; w dziale Mórz Południowych do najciekawszych zabytków należą środki transportu wodnego oraz budownictwa, wśród których wyróżnia się dwużaglowa łódż z Melanezji (15 m. długości, przywieziona do Bcrlina w 1903 r.) i druga (7,9-1 m) służąca do połowu ryb z Polinezji oraz kilka mniejszych z Mikronezji. Budownictwo reprezentuje, w tym dziale, dużych rozmiarów (powyżej 20 m długości) tzw. dom klubowy (bai - Manner-Klubhaus) o dwuspadowym dachu, z wyspy Palau, Oceania, tam zdemontowany i tu zestawiony. Jego ściany szczytowe są rzeżbiom~ i przyozdobione maskami, boczne zdobią posążki i malowidła przedstawiające walki oraz różne sceny z życia miejscowcj ludności. Bliższe poznanie naj ciekawszych chociażby eksponatów wymaga co najmniej kilkudniowego zwiedzania. Warto jednak wygospodarować odpowiednią ilość czasu i prześledzić rozwój naj starszych kultur świata. Zbiory "Bahia Museum II" stanowią jedyną w Europie, a drugą w skali ś\\·iatowej (po Japonii - Kyoto) kolekcję zabytków kultury ludowej stanu Bahia w Brazylii. Znalazły się one w Ibero-amerykańskim Instytucie w Berlinie drogą darowizny. Nabytki obejmują wyroby z włókien roślinnych (głównie sizalu: maty, chodniki, torby, koszyki, kapelusze), ze skóry (naczynia na wodę, ozdoby, czerpaki, pięknie malowane zabawki i ozdoby). Szczególną wartość przedstawia zbiór kilkudziesięciu lalek ubranych w oryginalne stroje ludowe, typ kolekcji bardzo cenny w muzeach o charakterze etnograficznym. Walerian Sobisiak IBERO-AMERYKAŃSKI INSTYTUT W BERLINIE ZACHODNIM 1 Ibero-amerykański Instytut to jedna z bardzo interesujących, dobn.e zorganizowanych placówek naukowo-badawczych Berlina Zachodniego, która zajmujc się wszechstronną działalnością poznawczą krajów latyno-amerykańskich. Instytut po1 Pods-ta'wę opracowania H. Bock. Bahia ::eichnis II. Das Bahia-MtlSeum der komunikatu Ibero-AnleTi1caniscl1e a.usgesteHten nischen Institllt, Berlin Itl.';tHul., stanov..'·ią Berlin des lbero-Amerikanischen StiLcke, 1966. Berlin 1971; G. dane z obserwacji OJ"f1Z z lil.cr<tlury l~ll: .:\. n. lA. Dillm~lllnl. !HlIsc:lt:n cit! Instit1Lts Prellssisc/ler KlI[tur/)esitc. ,'e"- Richert, KlI7lstlver}\e -lm Ibero- .•1nler!l-~(l- �309 Kronika wstał "V 1930 r. w wyniku wzrastających zainteresowań niemieckich tym kontynen· tem. Jego działalność miała ułatwiać społeczeństwu niemieckiemu nawiązywanie i rozwijanie kontaktów ekonomicznych i kulturalnych. Funkcję tę, z dużym powodzeniem, Instytut realizuje nadal. Warto dodać, iż jest on jedyną tego rodzaju placówką badawczą na terenie niemieckiego obszaru językowego. Bazę wyjściową dla działalności Instytutu stanowiły zbiory wydawnictw pochodzące z fundacji argentyńskiego naukowca, E. Quesada, następnie ogromny dar książek rządu meksykańskiego oraz przekazana placówce' biblioteka ibero-amerykańskiego zakładu uniwersytetu w Bonn. Dzięki tym zasobom, nowoutworzony Instytut mógł niemal z miejsca rozpocząć działalność udostępniania swoich zbiorów. Równocześnie zapoczątkowano akcję ich uzupełniania oraz bieżącego gromadzenia najważniejszych wydawnictw ekonomicznych, politycznych, humanistycznych i technicznych dotyczących Hiszpanii, Portugalii, krajów morza karaibskiego oraz Ameryki Południowej. Z upływem czasu podjęto także własne prace badawcze nad amerykanistyką przedkolumbijską, początkowo od strony archeologii i językoznawstwa Indian, następnie innych działów kultury, które kontynuuje się nadal. Obok tych form działalności Instytut zajmuje się na szeroką skalę poradnictwem i udzielaniem informacji. Przez jego pomieszczenia przewija się codziennie mnóstwo miejscowych i zagranicznych naukowców, studentów, dziennikarzy, polityków i przedstawicieli koncernów, w tym wielu z obu Ameryk. Przyciąga ich tu, jedyna w swoim rodzaju na świecie, baza materiałowa. W bibliotece Instytutu zgromadzono dotąd obok wydawnictw ciągłych i zwartych oraz map, archiwum materiałów fotograficznych i diapozytywów, fono- i płytotekę oraz zbiory muzealne. Zasoby książkowe obejmują 450 tys. woluminów. Rocznic przybywa, wg informacji prof- dr H. J. Bocka, dyrektora Instytutu 2, do 15 tys. pozycji, w tym 6500 czasopism dotyczących tego obszaru, tamże wydawanych, bądż publikowanych w innych krajach. Wśród zasobów bibliotecznych wyróżnia się m. in. "Biblioteka Waltera Lehmanna" obejmująca książki, manuskrypty oraz archiwum fotograficzne dotyczące Ameryki przedkolumbijskiej. Jej nazwa wywodzi się od nazwiska ofiarodawcy. Dalej tzw. "Biblioteca Afranio Peixoto". tj. zbiór dotyczący etnografii Bahii, również dar, tym razem bahiańskiego naukowca,. Camoesa Forschersa. Następnie olbrzymi zbiór wycinków z prasy niemieckiej i zagranicznej gromadzony od 1930 r. (przeglądałem dział dotyczący włókiennictwa, zawarte w nim dane mogłyby stanowić podstawę do napisania obszernej pracy). Wyróżnia się wreszcie zbiór ponad 30 tys. map (XVII i XVIII-wieczne egzemplarze zawierają bardzo interesujący materiał ikonograficzny, dotyczący np. używanych statków, ówczesnych strojów, budownictwa i życia codziennego osadników na kontynencie amerykańskim), oraz eksponaty sztuki brazylijskięj. Szczególną wartość ma tutaj zbiór ponad 400 zabytków sztuki ludowej, w tym zestaw lalek w strojach ludowych, wyroby ceramiczne i z włókna sisalu oraz agawy. Zbiór ten nosi nazwę Museum da Bahia II, dar brazylijskiego konsula w Berlinie. F. Cardona, drugi co do wielkości poza granicami Brazylii po Bahia-Museum I w Kyoto w Japonii. Biblioteka prowadzi wymianę książek z zagranicą. Na miejscu można uzyskać lub wypożyczyć mikrofilmy, fotokopie, bądż kserograficzne odbitki wydawnictw i materiałów rękopiśmiennych. Na życzenie zainteresowanych odręcznie dokonuje się nagrań na taśmy magnetofonowe. Zbiory fono- i płytoteki zawierają interesujące nagrania muzyki klasycznej (w tym np. szopenowskiej w wykonaniu latyno2 Pragnę w tym mIeJSCU wyraZJIC szczere podziękowanie cownikom za umO'ŻUwienie mi zapoznania się z działalnością prof. Bockowi Instytutu. jego współpra- �310 Kronika -amerykańskich artystów)., muzyki ludowej, sztuk operowych i utworów dramatycznych oraz recytacji prozy i wierszy wybitnych pisarzy. Duże zbiory diapozytywów udostępnia się jako pomocniczy materiał ilustracyjny do wykładów i odczytów. Zbiory obrazów J. M. Rugendasa oraz M. Mendon~a stanowią dla Instytutu, obok wspomnianych materiałów, podstawę dla działalności wystawienniczej. Niemal co roku Instytut urządza przynajmniej jedną wystawę, którą eksponuje w najwięk·· szych salach wystawowych Berlina. Duże wyrażenie wywarła na mnie wystawa na temat "Argentyna w książce i obrazie", dająca dość wyczerpujący pogląd na kulturę tego kraju. Instytut prowadzi także bardzo ożywioną działalność publikacyjną, wydając czasopisma oraz prace seryjne. Do 1944 r. ukazywały się dwa czasopisma: "Ibero-Amerikanisches Archiv" (wydawnictwo przejęte - wyszło 18 roczników w latach 1924-1944) oraz "Ensayos y Estudios" (wydano 6 roczników, 1939-1944). Po drugiej wojnie światowej od 1970 r. zaczęto wydawać "Acta Praehistorica et Archaeologica" oraz od 1972 r. "Indiana. Beitrage zur Archaologie und Anthropologie, Volker- und Sprachenkunde des indianischen America". W ramach wydawnictw seryjnych ukazują się: "Miscellanea Ibero-Americana" (dotąd 2 pozycje); "Bibliotheca IberoAmericana" (dotąd 17 pozycji, w tym m. in. M. Uhle, Wesen und Ordnung der altperuanischen Kulturen; H. Horkheimer, Nahrung und Nahrungsgewinnung im vorspanischen Peru; J. C. Aquila, Soziale Strukturen und soziale Wandlungen in Argentinien); "Monumenta Americana" (7 pozycji, m. in. G. Kutschera o pólnocnoperuwiańskiej ceramice); "Quellenwerke zur alten Geschichte Amerikas, aufgezeichnet in den Sprachen der Eingeborenen" (lO pozycji, w większości dotyczą kultury Azteków) i wreszcie "Stimmen Indianischer Volker" (2 pozycje). Znaczna część wydanych pozycji, to rezultat badań pracowników Instytutu. Niektóre formy organizacyjne Instytutu, jak np. gromadzenie zbiorów i ich konserwacja, inwentaryzacja, przechowywanie i udostępnianie oraz uzyskiwanie odbitek, warte są podpatrzenia. Walerian V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE Sobisiak W POZNANIU 1s--20 IV 1974 W dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r. odbyło się w Poznaniu V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej PTL i Pracownię Etnografii IHKM PAN w Poznaniu oraz Oddział Poznański PTL. Przedmiotem obrad V ESA były zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej oraz problemy formowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społecznościach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Referaty wygłosili: prof. dr M. Frankowska, Elementy świeckie i sakralne i ich TO la w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznllch na terenie Mezoameryki; mgr P. Brykczyński, Spoleczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monumentalnego; mgr A. Macierewicz, Miasto inkaskie jako ośrodek wladzy; red. J. Klimowicz-Osmańczyk, Eksterminacja ludności Mapuche przez wladze junty chilijskiej (ko- �311 Kronika munikat); instytucji dr M. Paradowska, Rola u Araukanów; wodzostwa liński, Przyu;ódca charyzmatyczny czynników zewnętrznych w kształtowaniu się mgr M. Posem-Zielińska i dr A. Posem-Zie- w spoleczno-religijnych indiańskich Tuchach dr B. Walendowska, Przywódca sakralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim; dr E. Nowicka, Rola Marcusa Garveya w ksztaltou;aniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Płn. i Srodkowej (komunikat); dr M. Kula, Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny (komunikat); mgr J. Szemiński, Tupac Amaru - ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów; mgr Z. M. Kowalewski, Radykalny przywódca chłopski we współczesnej Ameryce Ameryki Północnej i Południowej; Łacińskiej. W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci pokrewnych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii, geografii i historii sztuki. Maria HISTORIA ETNOGRAFII Paradowska NA ZNACZKACH POCZTOWYCH W marcu J 972 r. Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, chcąc włączyć się do przypadających w roku 1973 uroczystości Roku Nauki Polskiej ustanowionego w związku z 500 rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika oraz 200-leciem utworzenia Komisji Edukacji Narodowej i 100 rocznicą powołania Akademii Umiej<;tności, wystąpił do Ministerstwa Łączności z propozycją wydania i wprowadzenia do obiegu znaczków pocztowych poświęconych polskim etnografom, którzy prov-:adzili badania nad egzotycznymi ludami poza granicami Europy. W uzasadnieniu propozycji podano m. in. fakt, że w 1971 r. poczta Nowej Gwinei wydała znaczek z podobizną etnologa Bronisława Malinowskiego (1884-1942), polskiego badacza tubylczych ludów tej wyspy i Wysp Triobrandzkich, znanego jako twórcy metody funkcjonalnej stosowanej w naukach badających kulturę. Propozycja Oddziału obejmowała 18 nazwisk etnografów, geografów i geologów, którzy zajmowali się badaniami nad kulturą ludów Azji, Afryki, Australii i Ameryki Południowej, a ich osiągnięcia naukowe - nie tylko w zakresie etnografii znane są w nauce światowej. W grupie tych nazwisk znależli się: Krzysztof Arciszewski (J 592--1656), Karol Bohdanowicz (1864-1947), Maria Antonina Czaplicka 0886-1(21), !deksander Czekanowski (1833--1876), Jan Czekanowski (1882--1965), Jan Czerski (1845--1892), Ignacy Domeyko (1802-1889), Benedykt Dybowski (1833-1930), Bronisław Grąbczewski (1855-1926), Józef Szczepan Kowalewski (1801-1878), Jan Stanisław Kubary (1846-1896), Bronisław Malinowski (1884-1942), Sdward Piekarski (1858-1934), Antoni Rehman (1840-1917), Stefan Rogoziński (1861-1896), Józef Siemiradzki (1858-1933), Wacław Sieroszewski (1858-1945) Edmund Strzelecki (1797-1873). Tak się pomyślnie złożyło, że propozycja naszego Oddziału zbiegła się z przygotowaniami Departamentu Emisji Znaczków Pocztowych Ministerstwa Łączności do wydania serii znaczków zatytułowanej "Uczeni polscy" i sześć postaci proponowanych przez nas weszło w jej skład. Seria ta ukazała się pod koniec 1973 r. i liczy osiem znaczk{)w o różnych nominałach. Pierwszy znaczek, wartości 1,- zł, jest �31:? Kronik" poświęcony Henrykowi Arctowskiemu (1871-1958), podróżnikowi i badaczowi, uczestnikowi belgijskiej wyprawy arktycznej. Drugi znaczek, o tym samym nominale, poświęcony jest Pawłowi Edmundowi Strzeleckiemu, znanemu badaczowi Australii. Znaczek o wartości 1,50 zł poświęcony jest Benedyktowi Dybo\Vskiemu, uczestnikowi powstania styczniowego, prowadzącemu badania przyrodnicze i ctnogra[iczn~ w czasie pobytu na zesłaniu syberyjskim. Tę samą wartość posiada znaczek l podobizną Stefana Rogozińskiego, podróżnika i organizatora polskiej wyprawy do Kamerunu, natomiast znaczek za 2,- zł przedstawia znakomitego etnologa, antropologa i socjologa, Bronisława Malinowskiego. Ostatni znaczek w tej serii z03tał poświęcony Ignacemu Domeyce, geologowi, badaczowi i odkrywcy bogactw naturalnych w Chile. Wartość tego znaczka wynosi 8,- zł. Pozostałe znaczki (o nominale 2,70 i 3,- zł) wchodzące w skład serii "Uczeni polscy" poświęcono Stefanowi Drzewieckiemu (1844-1938), uczonemu i wynalazcy z dziedziny lotnictwa, statków i łodzi podwodnych, oraz Edwardowi Strasburgerowi (184-1-1912), botanikowi, twórcy podstaw anatomii porównawczej i rozwojowej roślin wyższych, Wszystkie znaczki wykonano techniką wielobarwnej rotograwiury według projektów Tadeusza Michaluka. Emisję uzupełniają ozdobne koperty pierwszego dnia obiegu. Z niemniej cenną inicjatywą, dotyczącą z kolei upamiętnienia na znaczkach pocztowych polskiego badacza rodzimej i słowiańskiej kultury, równie dobrze znanego w świecie, co wspomniani badacz.e egzotyki pozaeuropejskiej, wystąpilo \V 1973 r. do Ministerstwa Łączności Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oska· ra Kolberga w Przysusze. Podjęło ono starania o wpro\',;adzenie do obiegu znaczków pocztowych z wizerunkiem Oskara Kolberga z okazji 160 rocznicy jego L:rodzin przypadającej w 197'1 r. Wniosek Towarzystwa został przyjęty do realizacji. Aktualnie Towarzystwo to wydało okolicznościowe plakiety z portretem Kolberga oraz koperty, na których m, in, znajduje się krótka biografia eC7.onego i podsumowanie jego osiągnięć w dziedzinie etnografii, Antoni HISTORIA KONTAKTOW I KONFERENCJA POLSKO-ROSYJSKICH NAUKOWA, WROCL.'\W. W DZIEDZIt"IE l~-~" WRZEŚNIA HOTode!sk! ET0:0G8AFrI !n~ W dniach 19-20 września 1973 r. odbyła się w ramach obchodów Roku Nauki Polskiej "ve Wrocławiu konferencja naukowa na temat: "Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii". Zorganizowana ona została przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz Zakład Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk, przy mecenacie Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Na program jej złożyły się referaty i obszerna dyskusja, poświęcone wkładowi Polaków \\' powanie kultury lud()'\,\' Syberii i Azji Środkowej oraz perspektywie polsko-radzieckiej współpracy 'ń' zak~e· sic historii etnografii. W konferencji uczestniczyli etnografowie - :.: natury rzeczy najliczniejsi, prócz nich historycy, historycy nauki, geografowie, socjologowie i pu· blicyści reprezentujący środowiska Warszawy, Krakowa, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia. W ostatniej chwili odwołali swój przyjazd goście ze Związku Radzieckiego, których referaty (odczytane na konferencji) spotkały si<; z powszechnym uznaniem jej uczestników. �Kronika 313 Celem konferencji było zaprezentowanie polskiego dorobku w zakresie polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii oraz omówienie w gronie specjalistów aktualnego stanu badalI i węzlowych problemów, które należałoby podjąć w najbliższym czasie w tej dziedzinie, Było to szczególnie ważne zadanie, gdyż stanowiło jakby wstępne uzgodnienie opinii specjalistów na temat zakresu i sposobu ujęcia przygotowywanej w ośrodku wrocławskim syntezy polskich badań etnograficznych prowadzonych na obszarach pozaeuropejskich. Organizatorzy konferencji pragnęli więc \,'zbudzić zainteresowanie wszystkich etnografów sprawami historii polskich badań prowadzonych nie tylko na terenie Azji, lecz również w Afryce, obu Amerykach i Australii. Jak bowiem wiadomo, wiedza na ten temat jest u nas dotąd właściwie fragmentaryczna; sprawy te zostały również potraktowane marginesowo w najnowszej Historii etnografii polskiej (Wrocław-Warszawa-KrakówGdańsk 1973). Istnieje zatem konieczność skoordynowania wysiłków w kierunku wszechstronnego poznania wkładu etnografii polskiej w badania pozaeuropejskie i właściwej jego interpretacji. Z tych też względów jednym z najważniejszych zadań etnografów jest odrobienie zaległości w tej dziedzinie, równie ważnej jak badanie przemian zachodzących w dziejowym procesie rozwoju kultury. Taka tendencja organizatorów konferencji znalazła swe odbicie w programie obrad oraz w dyskusji. W czasie obrad zaprezentowano współczesną wartość wielu relacji o ludach Syberii, pochodzących od polskich autorów z XVII-XIX stuleci. W programie konferencji znajdowało się 20 referatów przedstawiających dorobek nauki polskiej w badaniach etnograficznych na terenie Syberii i Azji Środkowej; wskazano w nich m. in. na liczne więzy przyjaźni uczonych polskich i rosyjskich, którzy w XIX stuleciu podjęli trud badań etnograficznych i przyrodniczych, do dzisiaj powszechnie cenionych przez naukę radziecką. O sprawach tych mówił np. występujący z ramienia Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN, doc. dr hab. Józef Babicz podkreślając, że genezą polskich badań na terenie Syberii kierowały prawidłowości szczególne, bowiem ci, którzy je prowadzili, weszli do narodowej świadomości historycznej w glorii powstańczych i rewolucyjnych zmagań z zaborcą carskim, później zaś, żyjąc na wygnaniu, otrzymali laur uczonego. Takimi tułaczami badaczami byli Benedykt Dybowski, Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Aleksander Czekanowski, Wiktor Godlewski, Feliks Kon, Bronisław Piłsudski i Jan Czerski. Obrady zamkną! referat mgr Antoniego Kuczyńskiego pt. Perspektywy polskoradzieckiej współpracy na polu historii einografii, w którym przedstawiono projekt działalności w tym zakresie. Zwrócono w nim uwagę na radzieckie i polskie piśmiennictwo wartościujące wkład nauki polskiej w etnograficzne badania Syberii, W zadaniach na przyszłość wysunięto potrzebę dokumentacji zasobu źródłowego polskich "Syberia nów" znajdujących się \V zbiorach radzieckich oraz sporządzenie analogicznej dokumentacji zródeł znajdujących się w bibliotekach i archiwach polskich. Ponadto postulowano dokonanie wypisów treści etnograficznych zawartych w polskich źródlach dotyczących Syberii i wydanie ich z odpowiednim komentarzem naukowym w językach polskim i rosyjskim. Zanim jednak podejmiemy ścisłą współpracę z nauką radziecką należałoby na gruncie naszej etnografii uporządkować szereg spraw, a przede wszystkim utworzyć pracownię historii polskich badań etnograficznych na obszarach pozaeuropejskich, która podjęłaby się zintegrowania tego typu badań prowadzonych w różnych ośrodkach etnograficznych kraju. Następnym zadaniem byłoby uporządkowanie i posze·· rzenie zakresu wykładów uniwersyteckich przez wprowadzenie większej liczby elementów dotyczących etnografii narodów ZSRR. Jak do tej pory, sprawy te stanowią �Kronika margines w cyklu wykładów z etnografii powszechnej. Podobnie wygląda sprawa w dziedzinie wykładów z historii etnografii, w których problematyka polskich badań na terenie Syberii jest słabo reprezentowana. Z zagadnieniem tym łączy się także kwestia szkolenia własnych kadr w ośrodkach etnograticznych ZSRR oraz wykorzystywanie innych form współpracy w tej dziedzinie. Przypuszczać należy, że rejestr problemów zawartych w referacie oraz wypowiedziach dyskutantów stanie się planem badawczym, do realizacji którego oprócz etnografów włączą się zapewne historycy nauki, socjolodzy i geografowie mający w tym zakresie duże doświadczenie. Mówili o tym podsumowujący rezultaty obrad doc. dr hab . .T. Babicz i mgr A. Kuczyński. Konferencja stała się nie tylko okazją do poznania dotychczasowych prac badawczych z zakresu historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, ale przede wszystkim ujawniła konieczność generalnego zaprogramowania naszych przedsięwzięć na polu badań etnograficznych poza granicami Europy. Są to bowiem sprawy, które mieszczą się w dwu zasadniczych problemach stawianych pod dyskusję w ramach obchodów Roku Nauki Polskiej: "Polskie dziedzictwo kulturowe" i "Świadomość historyczna narodu polskiego". Kończąc podkreślić należy, że konferencja wrocławska stanowiła pierwszy etap przygotowawczy przed następnymi przedsięwzięciami z tego zakresu, do realizacji których starano się włączyć także inne ośrodki etnograficzne w Polsce. Szczegółowe informacje o planach organizatorów konferencji w tej sprawie znajdą się w specjalnym tomie zawierającym dokumentację obrad, przygotowywanym przez Zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Warszawie. Antoni KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA W 1973 R. Z UDZIAŁEM Kuczyński ETNOGRAFÓW O g ó l n o p o l s k a n a u k o waS e s j a F o l k lor y s t y c z n a p t. "L i t e r at u r a l u d o w a i c h ł o P s k a" (Lublin 23-25 II). Organizator: Wydział Humanistyczny Uniwersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej (Sesja zorganizowana w związku z uroczystością XX-lecia Wydziału). Referaty: Czesław Hernas, Heurystyka a teoria literatury ludowej; Jadwiga .Jagiełło, Model balladowy, jego stałe i zmienne; Maria Grzędzielska, Wiersz polskiej pieśni ludowej w aspekcie europejskim; Alina Aleksandrowicz, Główne tendencje rozwojowe współczesnej poezji chłopskiej; Jerzy Bartmiński, Gwara a folklor i literatura chłopska; Dorota Simonides, Zmiany w gatunkach wspóŁczesnych opowieści ludowych; Mirosław Kasjan, Poetyka zagadki ludowej; Roch Sulima, Ustne opowieści wspomnieniowe a tworzywo relacji pamiętnikarskiej; Jerzy Święch, Z problemów folkloru okupacyjnego; Jolanta Lugowska, Sposoby wykorzystywania jolklaru w literaturze dla dzieci (na przykładzie baśni J. Porazińskiej); Jan Adamowski, Chłopski poeta Jan Rak; Michał Lesiów, Folklor pogranicza polskoukraińskiego; Hanna Maria Małgowska, Folklor syberyjskich Rosjan w twórczości W. Sieroszewskiego (komunikat); Stanisław Weremczuk, Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność. �315 Kronika Imprezy towarzyszące: wystawa sztuki ludowej, kiermasz sztuki ludowej, widowisko "Herody" w wykonaniu zespołu wiejskiego z pow. kraśniekiego, występy Zespołu Tańca Ludowego UMCS. Sesja popularnonaukowa pn. "Tradycja współczesność w k u l t u r z c,. (Opole 13 V). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Opola, Wydział Kultury PMRN. Referaty: Dorota Simonides omówiła polskie tradycje w kulturze Śląska Opolskiego oraz kontynuację ich naj wartościowszych elementów we współczesności; Sl. Pietraszko omówił problematykę badań nad współczesną kulturą· Imprezy towarzyszące: koncert muzyki dawnej w wykonaniu orkiestry Filhar-' monii Warszawskiej oraz recytacja poezji w interpretacji Z. Zapasiewicza. XLVIII Wal n e Z g r o m a d z e n i e D e l e g a t ó w P o l s k i e g o T o W 3r z y s t waL u d o z n a w c z e g o (Lublin 8-10 VI). Organizator: Oddział Lubelski PTL. Zob. sprawozdanie: "Lud" 1973, t. 58, s. 317-321. II K o n g r e s N a u k i P o l s k i e j (Warszawa 26-29 VI). Organizator: Polska Akademia Nauk. Problematyka etnografii w ramach Kongresu omawiana była w Sekcji XVII Nauk Historycznych, Nauk o Literaturze, Języku i Sztuce, której przewodniczył prof. dr Witold Hensel. Przedstawicielem etnografii w tej Sekcji był prof. dr Józef Burszta. Przygotował on wraz z Roboczym Zespołem Etnografii, powołanym w okresie poprzedzającym Kongres, raport o stanie etnografii, który został uwzględniony w referacie zbiorczym wygłoszonym na Kongresie przez prof. dr Henryka Samsonowicza. Ponadto prof. dr J. Burszta reprezentował środowisko etnograficzne w dyskusji. O g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a f o l k lor y s t y c z n a r e g i o n u k i el e c k i e g o (Kielce 2-4 XII). Organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury. Referaty: .Janusz Kamocki, Charakterystyka etnograficzna województwa kieleckiego; Piotr Gan, Pieśni, melodie i instrumenty ludowe; Adam Massalski, Region kielecki w przeszlości i dziś; Piotr Gan, Doroczne obrzędy wiejskie, Barbara Erber, Stroje ludowe. Imprezy towarzyszące: kiermasz sztuki ludowej, koncert pt. "Świętokrzyski pasiak", Ludowy Jarmark Poetycko-Muzyczny, filmy o regionie kieleckim, tańce kieleckie. K o n f e r e n c j a n a u k o w a p o ś w i ę c o n a P e r u (Kraków 7 XII). Organizatorzy: Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Oddział Krakowski PTL. Obrady poprzedziło wystąpienie ambasadora Republiki Peru w Polsce Raula Mario Pereira. Referaty: Andrzej Mleczko, Kultury starożytnego Peru w świetle najnowszych badań; Kazimiera Turlik, Ceramika staroperuwiańska i jej rola w życiu ówczesnych Indian; Roma i Andrzej Krzanowscy, Próba porównania dawnej i wspólczesnej ceramki peruwiańskiej; Zbigniew Tabasz, Kolekcje zabytków staroperuwiańskich w zbiorach Muzeum Archeologicznego Imprezy towarzyszące: rożytne Peru". otwarcie w Krakowie. w Muzeum Archeologicznym wystawy pl. "Sta- K o n f e r e n c j a n a u k o w a p t. "H i s t o r i a k o n t a k t ó w P o l s k o r o s y j s k i c h w d z i e d z i n i e e t n o g r a f i i" (Wrocław 19-20 IX). Organizatorzy: Oddział Wrocławski PTL, zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Warszawie, Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej we Wrocławiu. Referaty: Helena Boczek, Więżniowie X Pawilonu ClItadeli Warszawskiej badaczami ludów Syberii; Zbigniew Jasiewicz, Pola.cy jako obserwatorzy i badacze �316 Kronika kultury ludów graficzna w Słabczyński, radzieckiej Azji polskich geologów Zwiqzki polskich badaczy Geograficznym; Krzysztof skimi etnograficznymi muzeami Zbigniew Wójcik, Problematyka etnoo Syberii i Dalekim. Wschodzie; Tadeusz ludów Syberii z Rosyjskim Towarzystwem Srodkowej; pracach MakuIski, Kształtowanie a muzeami się wspóŁpracy etnograficznymi między warszaw- Leningradu - histori'! i stan wspóŁczesny; ,Jerzy Róziewicz, Polsko-radzieckie kontakty z zakresu etnografii w latach 1918-1939; Sławoj Szynkiewicz, Buriackie badania Przec!awa Smolika; Barbara Heidenreich, Kultura Goldów i Oroczonów w ślcietle badań StanisŁawa Poniatowskiego; Witold Armon, Wklad nauki polskiej w badania nad kulturq Jakutów; Władysław Baranowski, Zarys etnografii Syberii z końca XIX wieku Jana Chyliczkowskiego; Barbara Jankowska, Antoni Kuczyński, Polacy jako badacze kultury ludów Kamczatki; Walenty Hryckiewicz (Leningrad), Obserwacje BronisŁawa Grqbczewskiego nad kulturq Hunzakutów i TaglygóUJ; Hanna Małgowska, Etnografia Syberii w pracach Ludwika Niemojewskiego; Anna Kulikowa (Irkuck), ZródŁa do etnograficznych badań Syberii przez Polaków; Józef Babicz, Rola geograficznych kompendiów w etnograficznych badaniach SYberii; Henryka HoldaRóziewicz, Lecznictwo ludów Syberii w relacjach polskich zesŁaliców, podróżników i uczonych; Borys Polewoj (Leningrad), Adam Kamieński Dlużyk lve wschodniej Syberii i źródŁa jego etnograficznych obserwacji, Rezultaty dalszych poszukiwań archiwalnych; Helena Ostromęcka, Ikonografia dotyczqca polskich zeslań i badaczy Syberii; Antoni Kuczyński, Perspektywy polsko- radzieckiej w:;pólpmcy naukowej na polu historii etnografii, Zob, osobne omówienie, s. 312-314. SEMINARIA, SYMPOZJA, POSIEDZENLA Ogólnopolskie seminarium na temat pasterst"""a w Polsce (Kraków 7-8 IV). Organizatorzy: Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Kazimierz Dobrowolski - omówienie programu obrad; Bronisława ,Jaworska, Przydatność określonych metod badawczych w badaniu kultur pastel'skich Karpat; Roman Reinfuss, Pasterstwo bojkowskie w Karpatach Zachodnich; Anna Kowalska-Lewicka, Pasterstwo w Beskidzie Sądeckim; Wanda .Jostawa, Wypas w Borach Orawskich; Magdalena Meres, Dawne wierzenia pasterskie w Beskidzie Zywieckim; Ewa Dorywaiska, Z badań nad pasterstwem na Zywiecczyżnie; Jan Dekowski, Wypas zwierząt w dolinie Pilicy. S e m i n a r i u m kra j o z n a w c z e p n. "T wór c z ość l u d o waS wiąt W i e l k a n o c n y c h" (Wrocław 14-15 IV). Organizatorzy: Komisja Krajoznawcza przy PTTK-Fabryczna, Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu. S e m i n a r i u m p o ś w i ę c o n e p r o b l e m o m i m e t o d o m e t n o ill uy k o log i i (Warszawa 10 V). Organizatorzy: Zakład Etnografii Muzycznej Instytutu Muzykologii UW, Pracownia Dokumentacji Folkloru Polskiego Instytutu Sztuki PAN, Na seminarium przygotowano 9 tematów do dyskusji z zakresu analizy i syntezy utworu muzycznego oraz jego klasyfikacji. Jednym z problemów dyskusji były badania nad strukturą przemian i adaptacyjnością pieśni ludowych. Z P o s i e d z e n i a K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (poznań l VI i 11 XII). Organizator: PTPN \V Poznaniu, Główne tematy obrad: 1) Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski. Referaty wprowadzające wygłosili kierujący badaniami: prof. dr Józef Burszta i prof. dr Zenon Sobierajski z UAM, 2) Zagadnienie pogranicza kulturowego, Referat Z metodyki �;317 Kronika wyznaczania pograniczy kulturowych z DAM. Posiedzenie Sekcji PAN (Lublin-Warszawa-Poznań). osobne omówienie, s. 290-291. w etnografii Etnograiii Organizator: wygłosiła dr Zofia Staszczak Komitetu Nauk Socjologicznych Sekcja Etnografii KNS PAN. Zob. O g ó l n o p o l s k i e s y m p o z j u m n a u k o w e p t. "M e c e n a t P a ń s t w a n a d k u l t u r ą l u d o w ą" (Kraków 2-3 VII). Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Edward Waligóra omówienie programu sympozjum; Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Stan i zadania współczesnej etnografii; Bronisław Gołębiowski, Rola kultury ludowej w polityce kulturalnej Państwa; Mieczysław Ptaśnik, Mecenat Państwa nad sztuką ludową (referat programowy Ministerstwa Kultury i Sztuki); Stanisław Weremczuk, Rola i miejsce twórcy ludowego w polskiej kulturze współczesnej (referat programowy Stowarzyszenia Twórców Ludowych); Roman Reinfuss, Współczesna twórczość ludowa i współczesny twórca ludowy; Wanda Telakowska, Kultura ludowa wobec współczesnllch form przemysłowych (z doświadczeń Instytutu Wzornictwa Przemysłowe- go); Tadeusz Więckowski, Rola "Cepelii" w rozwoju wspólczesnej twórczości ludowej. Temat: "Twórca ludowy, tradycja ludowa i sztuka ludowa w działalności handlowo-produkcyjnej" omówili: Marian Adamski - Coopexim - Cepelia; Jerzy Kulesza biura Centrali Handlu Zagranicznego "Desa"; Leonard Hohensee biura Centralnego Związku Rzemiosła; Zbigniew Pomianowski - biura Zrzeszenia Gospodarki Turystycznej PTTK; Jerzy Tymiński _. biura Zjednoczonych Zespołów Gospodarczych; Edmund Lehwark, Zagadnienie sztuki ludowej, rzemiosła i rękodziela jowego artystycznego oraz pamiątki regionalnej w perspektywie handlu kra- i zagranicznego. Imprezy towarzyszące: otwarcie lowanych i ceramiki ludowej. w Muzeum Etnograficznym wystawy kafli ma- P o s i e d z e n i e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j P A N (Kraków 12 X). Organizator: Oddział PAN w Krakowie. ReIerat: prof. dr Andrzej Waligórski, Malinowski w 30 lat później. SPOTKANIA, KURSY, OBOZY Spotkanie pL ,Folklor śląski" (Opole 15 II). Organizator: Klub ,Dialog" w Opolu. W spotkaniu uczestniczyła doc. dr hab. Dorota Simonides z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wygłosiła ona gawędę o folklorze tego regionu w oparciu o swój zbi"Jr dowcipów i anegdot śląskich wydanych pt. Bery śmieszne i ucieszne. Impreza ków. była połączona z rozlosowaniem nagród książkowych wśród uczestni- S P o t k a n i e z e t n o g r a I e m (Poznań 24 V). W Klubie Zagranicznym Zarządu Międzynarodowych Targów Poznańskich odbyło się spotkanie z dr Krzysztofem Makuiskim, który mówił O impresjach etnograficznych z podróży po Indii. S z k o l e n i (' i n s t l' U k t o rów t a ń c a l u d o w e g o (Zielona Góra 27-28 V). Organizator: Wojcwódzki Dom Kultury. Program obejmował m. in. naukę wybranych tańców regionu łowickiego oraz spotkanie z Januszem Kaźmierczakiem, aktorem znanym z audycji r-adiowej .,Wesoły autobus". P r e l e k c j e n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j oraz dawnych zwyczajów kujawskich (Ciechocinek 6 VI). W ramach festiwalu Kujav,' w poszczególnych sanatoriach uzdrovviska odbyły się następujące prelekcje: H. Mikułowska - o plastyce �318 Kronika ludowej i stroju kujawskim; K. Antonowicz pendowski - sztuka ludowa Kujaw. - dawne zwyczaje kujawskie; M. Za- Kur s e t n o g r a f i c z n y: dla działaczy kulturalnych Polonii amerykańskiej (Kielce, lipiec). Organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Bazą szkoleniową kursu był Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach. Kurs prowadzono dla 30-osobowej grupy działaczy Fundacji Kościuszkowskiej w USA. Program zakładał zapoznanie się z folklorem Ziemi Kieleckiej, naukę tańców oraz pieśni narodowych i ludowych, sporządzanie przedmiotów dekoracyjnych o regionalnym charakterze, gotowanie potraw polskich. Zorganizowano także tzw. wieczory folklorystyczne, podczas których uczestnicy spotkali się z twórcami ludowymi, oglądali przygotowane specjalnie małe wystawki ceramiki, rzeźby, wycinanek, tkactwa. Kurs odbył się w ramach ogólnopolskich imprez organizowanych dla przebywającej w kraju w okresie letnim grupy polonijnej. Kur s f o l k lor y s t y c z n y dla działaczy kulturalnych Polonii zagranicznej (Płock 15 VII-15 VIII). Organizator: Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Kurs folkloru, o 3-letnim programie szkolenia artystycznego dla blisko 100 osób - członków polonijnych zespołów artystycznych z wielu krajów świata, został zapoczątkowany przed rokiem. W 1973 r. uczestnicy kursu już po raz drugi pobierali naukę. Program kursu, opartego na systemie korespondencyjnym połączonym z miesięcznym pobytem w kraju, miał na celu metodyczne przygotowanie wysoko kwalifikowanej kadry instruktorów dla polonijnych zespołów pieśni i tańca. Kurs odbył się w ramach ogólnopolskich imprez przygotowanych dla przeby· wającej w kraju w okresie letnim grupy polonijnej. I Spotkanie Miłośników i Zbieraczy Folkloru Śląskiego (pszczyna 15 IX). Organizatorzy: Klub Spółdzielczości Pracy, Wydział Kultury PPRN, Inspektorat Oświaty w Pszczynie. Spotkanie miało charakter roboczej dyskusji na temat zbieractwa folkloru śląskiego i adaptacji zebranych materiałów dla potrzeb regionalnych zespołów folklorystycznych. Referaty: J. Marcinkowska, Tańce zielonego Sląska; M. Cieśla, Moje metody zbierania tolkloru. Imprezy towarzyszące: występ grupy przebierańców pod nazwą "Mikołaj e z Łęki" oraz kapeli regionalnej z Pszczyny. O b ó z e t n o g r a f i c z n y (Augustów, wrzesień, 2 tygodnie). Organizatorzy: "Cepelia", Spółdzielnia "Postęp", Spółdzielnia "Białostocki Przemysł Ludowy", Spółdzielcze Zrzeszenie Chałupników i Wytwórców Ludowych w Białymstoku. Penetracją objęto powiaty: Augustów, Dąbrowa Białostocka, Sejny i Suwałki. Celem były zarówno zakupy przedmiotów z wszystkich dziedzin twórczości ludowej oraz sporządzenie dokumentacji (fotografii i rysunków), jak też przeprowadzenie badań poznawczych. Po zakończeniu wędrówek zorganizowano wystawę zakupionych przedmiotów. W dyskusji wymieniono zdobyte doświadczenia. O b ó z s z k o l e n i o w o - b a d a w c z y (Rejon Beskidóv:, wrzesień). Organizator: Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowcgo w Cieszynie (CSRS). W obozie uczestniczyli członkowie ekipy naukowej z Katedry Etnografii UJ w Krakowie z prof. drem M. Gładyszem oraz grupa członków Sekcji Folk!orystycznej ZG PZK-O z Cieszyna Czeskiego. �319 Kronika ZJAZDY MIĘDZYNARODOWE VII M i ę d z y n a r o d o w y K o n g r e s S l a w i s t ó w (Warszawa 21-27 VIII). Organizator: Międzynarodowy Komitet Slawistów. Uczestnikami byli przedstawiciele 24 krajów, w tym trzech pozaeuropejskich. Zgłoszono 936 referatów i komunikatów, których tematyka została ujęta w pięciu sekcjach: Językoznawstwa, Literaturoznawstwa, Problemów lingwistyczno-literaturoznawczych, Folklorystyki, Ogólnoslawistycznych problemów historycznych. W sekcji IV (Folklorystyka) naukowcy polscy wygłosili następujące referaty: Józef Burszta, Paralele i specyfika rozwoju etnografii i folldorytsyki w krajach słowiańskich w okresie romantyzmu; Ryszard Górski, Romantyzm polski wobec folkloru; Wiesław Bieńkowski, Wpływ romantyzmu w badaniach Jolkloru pOlskiego w Krakowie w latach 183.5-18.51; Mieczysław Gładysz, Znaczenie elementów tradycyjnych współczesnej ludowej twórczości art ystyc:mej; Jadwiga Klimaszewska, Relikty pl'zedchrześcijańskie w polskich obrzędach; Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Fikcyjne braterstwo krwi w kulturze ludowej Slowian; Maria Wieruszewska-Adamczyk, Integracyjna i 1cychowawcza funkcja folkloru; Dorota Simonides, Nowe wątki tematyczne we współczesnych opowiadaniach ustalIch. Organizatorzy przygotowali każdego z uczestników. księgę streszczeń referatów i komunikatów dla IX M ię d zy n a r o d ow y K on g r e s N a u k A n t r o p o log i c z n y c h E t n o log i c z n y c h (Chicago 1-8 IX). Organizator: Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Zob. osobne sprawozdanie, s. 75-92. i Wal n y Z j a z d M i ę d z y n a r o d o w e g o K o m i t e t u O r g a n i z a t o r ów i F o l k lor y s t y c z n y c h (CrOFF), Zakopane, wrzesień. Walny Zjazd odbył się podczas VI Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. Organizacja CIOFF (powstała w 1969 r.) grupuje komitety względnie instytucje lub organizacje patronujące zespołom amatorskim. Przewodniczącym obecnie jest Andre Cour-Saget, a wiceprzewodniczącym Polak - Michał Kosiński z Ministerstwa Kultury i Sztuki. Obecnie Komitet skupia 23 kraje, głównie europejskie. W wyniku obrad Zjazd podjął szereg ważnych decyzji. Postanowiono mianowicie, aby festiwalom folklorystycznym nadać charakter przeglądów, zrezygnować natomiast z konkursów, punktacji itp., oraz by znawcy folkloru (etnografowie, etnomuzykolodzy i in.) pełnili rolę nie jurorów. lecz rady artystycznej czuwającej nad właściwym kierunkiem rozwoju współczesnej sztuki ludowej. Zatwierdzono również przedstawiony przez Biuro Wykonawcze CrOFF 3-letni plan imprez międzykontynentalnych. Będą to festiwale: Europa - Bliski Wschód i Azja (Istambuł 1974), Europa - Afryka (Wybrzeże Kości Słoniowej 1974), Europa Ameryka Północna i Kanada (1975), Europa - Ameryka Południowa (Argentyna 1976). Ustalono także, iż CIOFF nawiąże ścisłą współpracę z UNESCO (od 1975 r., kiedy będzie liczyć 25 krajów członkowskich) i pod opieką tej organizacji korzystać będzie z łączności satelitarnej dla realizacji swoich zadań. Nadmienić należy, że Polska w porozumieniu z CrOFF wysyła za granicę rocznie 60 zespołów regionalnych. F' e s t i wal K o n [c l' c n c j a e t n o g r a f i c z n a pn. .,A g r i c u l t u r rt C a r p a t i c a" (Rozno\, pod Radhośtem, CSRS, 24-26 X). Organizator: Valasske Museum v Pfirode w Roźnovie pod Radhostem. Konferencja była kontynuacją spotkań etnogra"iJ'.': z różnych krajów (Czechosłowacja, Bułgaria, .Jugosławia, Polska, Węgry), działających \Ii ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Kar- �Kronika pat. Uczestnicy przedstawili referaty o tematyce dotyczącej ich własnych zainteresowań, bądź obrazującej problematykę i stan badań kultury ludowej Karpat w ich krajach. Ponadto poświęcono także uwagę zagadnieniom organizCłcji muzeów skansenowskich. W programie przewidzianych było 15 referatów. Delegaci polscy zgłosili następujące referaty: Ewa Dorywalska, Uwarunkowanie odrębności gospodarki rolno-hodowlanej na polanach Beskidu Zywiecki.ego; Anna Kowalska· Lewicka, Chleb w tradycyjnej kulturze polskich Karpat. Z materiałów ODiIE opracowała Teresa Zakrze1.vska FESTlWALE FOLKLORYSTYCZNE, "DNI", KONKURSY W LATACH 1972-1973 I JARMARKI Poniższa informacja nie zawiera, niestety, kompletnych danych z całej Polski, co spowodowane jest dwiema przyczynami: wykaz imprez sporządzany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, z którego korzysta Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, nie jest wyczerpujący; pełniejszą orientację \V przebiegu i liczbie imprez posiadają Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich i Powiatowych, do których jednak, przy obecnych środkach jakimi dysponuje ODiIE, nie sposób dotrzeć, by zebrać kompletną informację. Stąd też Ośrodek oparł niniejszą informację głównie na danych z przeglądu prasy, a w mniejszym stopniu na innych źródłach, takich jak informatory regionalne, foldery, zaproszenia na imprezy itp. Dane prasowę są często niepełne, nie podają wszystkiego (m. in. dokładnych dat), co interesowałoby etnografa, tak więc poniższe opracowanie nie gwarantuje wyczerpującego przeglądu wydarzeń, informuje jednak o najważniejszych z nich. Ogółem w 1972 r. miało miejsce w Polsce około 138 imprez o charakterze folklorystycznym, lub takim, w których folklor stanowił jedną z ich integralnych części. Były to różnego rodzaju festiwale i tzw. dni (miejscowości, ziem, regionów); tych ostatnich naliczono około 104. W imprezach, o których posiadamy bliższe informacje, występowały przede wszystkim zespoły (w 67 imprezach) i kapele (w 23). W 14 przypadkach pokazywane byly widowiska obrzędowe, występowali śpiewacy ludowi (przyśpiewkarze), instrumentaliści i gawędziarze. Przeważająca liczba imprez odbyla się w czerwcu (34), co wiąże się nie tylko ze sprzyjającymi warunkami atmosferycznymi w tym miesiącu, lecz także ze zwolnieniem lokali szkolnych dla przeprowadzenia imprez oraz stosunkowo wolnym jeszcze czasem mieszkańców wsi (nie rozpoczęte żniwa) lub z innymi przyczynami. Również maj obfituje w imprezy (18), mniej jest ich już w lipcu, a tylko trzy \V sierpniu. We wrześniu ma znów micjsce więcej imprez, v..,śród nich dwie o charakterze międzynarodowym - v... Zakopanem i \\. Zielonej Górze (w każdym roku jest około pięciu imprez o charakterze międzynarodowym). Niekiedy podczas imprez odbywają się seminaria o charakterze naukowym czy szkoleniowym. Najważniejsze imprezy festiwalowe, dni, konkursy, jarmarki itp. w 1972 r.: TIl F e s t i wal M u z y k i M ł o d z i e Ż o we j dowym·' (17-19 III). Na cztery utwory przedstawiane w Mielcu pn. ,.W rytmie luprzez "·ystępująeyeh, dwa - �:t~l Kronika ',\'eóług regulaminu ga, Koncert laureatów miały być opracowane odbył się w Krakowie. na podstawie zbiorów Oskara Kolber- Ogólnopolski przegląd studenckich zespołów [olklorystyc z n y c h "T e r p s y c h o r a 72" (13-18 IV). Udział wzięło 8 zespołów z 4 miast: Krako\\'a, Warszawy, Lublina i Łodzi. I miejsce zajął zespół "Skalni" z krakowskiej Akademii Rolniczej. Poznański przegląd z e s p o łów l u d o w y c h, organizowany przez CPLiA (koniec kwietnia). Objął on swym zasięgiem przeważnie południowe po',';iaty Polski. \V końcu czel'\\'Ca na początku lipca odbyły się dwa festiwale: VI P ł o c k i F e s t i wal F o l k lor y s t y c z n y, organizowany przez PDK \\' Płocku i CPLiA, Jest to przegląd zespołów dopuszczanych przez komisję zwracającą uwagę na czystość folkloru, Przy płockim festiwalu organizowane były: jar:nark sztuki ludowej, koncerty kapel, wystawy "Rzeżba ludowa w fotografii" ..Tkanina ludowa", wreszcie sesja naukowa Płockiego Towarzystwa Na~kowego. V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych ',\ Kazimierzu nad Wisłą, który ma charakter konkursu o dużej liczbie nagród i kategorii nagradzanych (np. kapele regionalne i stylizowane, zespoły stylizowane, spiewacy, instrumentaliści, soliści itp.). War s z a w s k i F e s t i wal F o l k lor y s t y c z n y, Jest to nietypowa impreza, organizowana przez całe lato w Warszawie ("Orbis·'). Na koncertach w Filharmonii Narodowej występują zespoły folklorystyczne jako atrakcja dla turystów, VI "S a b a ł o weB a j a n i a" w Bukowinie (6-8 VIII) zgromadziły dzian:y i 23 instrumentalistów. Polskie Radio dokonało nagrań. 43 gawę- II S w i a t o w Y F e s t i wal Z e s p o łów P o lon i j n y c h w Rzeszowie. połączony z rajdem folkloru i konkursem na wyroby sztuki ludowej. V Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem (3-10 IX). Wystąpiło 12 zespołów zagranicznych i 6 polskich. Odbył się także konkurs ludowych zespołów instrumentalnych, wystawa "Życie górali podtatrzańskich", wystawa rzeźby w plenerze, miały miejsce liczne występy zespołów uczestniczących w festiwalu w województwie krakowskim. V M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i wal P i e ś n i i T a ń c a w Zielonej Górze ta odbywa się co dwa lata. Wystąpiło 11 zespołów z zagranicy i 3 z Polski; występy były filmowane i nagrywane przez PR i TV. Odbyła się również narada naukowo-metodyczna na temat folkloru. \2-ł IX.) Impreza W H172 r. odbyły się również 33 k o n kur s y n a s z t uk ę l u d o w ą (plastykę). Konkursy te mają różną rangę i charakter, organizowane są przez instytucje naukowe, domy kultury, często przez spółdzielnie artystyczne. Kra k o w s k i e B i e n n a l e S z t u k i L u d o we j, które odbyło się z inicjatywy krakowskiego Muzeum Etnograficznego, miało na celu dokumentację, popularyzację oraz stworzenie szerokich możliwości zakupu. Poszczególne regiony miały swoje stoiska wystawowe. Imprezie tO'Narzyszyły koncerty zespołów, pokazy i'ilmów, targi sztuki. L u d o waS z t u kaR e I i g i j n a - konferencja, która odbyła się w Warszawie jesienią 1972 r. została zorganizowana przez Stowarzyszenie Kulturalne PAX i miała na celu pomoc twórcom ludowym, 21 -- Lud, t. 59 �322 Kronika Ponadto Instytut Sztuki PAN, Federacja Amatorskich Stowarzyszeń Fotograficznych zorganizowały k o n kur s p n. "P o l s k i e T a ń c e L u d o we", mający na celu zebranie obszernej, unikalnej (jak spodziewali się organizatorzy) dokumentacji tańców i obrzędów ludowych. Przez 10 miesięcy zbierano w Łodzi materiały do Ł ó d z k i e g o K o nkur s u F o l k lor u R o b o t n i c z e g o. Ta ciekawa impreza, zorganizowana przez wiele instytucji (m. in. Oddział Łódzki PTL), miała na celu zebranie informacji o weselach w rodzinach robotniczych, grach i zabawach młodzieży, sposobach zabawiania i usypiania dzieci, pieśniach okolicznościowych i innych elementach folkloru robotniczego. W 1973 r. Ośrodek zarejestrował 141 imprez, w tym !03 z udziałem zespołów. kapel, solistów i gawędziarzy oraz 39 dotyczących różnych dziedzin materialnf'j twórczości ludowej, takich jak konkursy na wyroby sztuki ludowej, cepeliady itp. (dane, podobnie jak w 1972 r., pochodzą w przeważającej mierze z prasy). Najwięcej imprez, bo 23, odbyło się - jak w roku 1972 - w czerwcu, prawie wcale nie było imprez w listopadzie i grudniu. Kilka przedsięwzięć miało charakter międzynarodowy. Najważniejszą imprezą wku 1973 był VI M i ę d z y n a r o d o w Y F e s t i wal F o l k lor u Z i e m Gór s k i c h w Zakopanem (4-10 IX). W imprezie tej wzięło udział 19 zespołów, w tym 6 polskich, wyłonionych na krajowych eliminacjach w Żywcu (czerwiec). Występowano w Zakopanem z repertuarem ocenianym w trzech kategoriach: l) autentycznie regionalny, 2) artystycznie opracowany i 3) stylizowany. Obok konkursu pieśni i tańca, k o n kur s u "P o s i a d y" połączonego z finałem konkursu poetyckiego, zorganizowano także k o n kur s k a p e l i s ol i s t ó w, kiermasze sztuki ludowej, pokazy strojów ludO\vych różnych krajów. Zespoły biorące udział w Festiwalu występowały w wielu miastach województwa krakowskiego. Nowością było wprowadzenie obok "Złotych ciupag" (głównej nagrody) także "Srebrnych ciupag" dla zespołów, które zajęły drugie miejsce w swojej kategorii, oraz wyróżnień zwanych "Złotym liściem Jesieni Tatrzańskiej". Podczas Festiwalu odbyła się wspomniana wyżej konferencja (Patrz notatka "Ko:1ferencje" ... T. Zakrzewskiej) Międzynarodowego Komitetu Organizacji Festiwali Folklorystycznych (CIOFF) z udziałem 30 działaczy z Europy. Konferencja ta miała na r:elu ustalenie koordynacji i organizacji festiwali. Dodać należy, że CrOFF przy wał zakopiańskiemu Festiwalowi najwyższą rangę międzynarodową, kategorię A. IX P r z e g l ą d Z e s p o łów F o l k lor y s t y c z n y c h w Będzinie pn. "H er o d y" (styczeń). Udział wzięło 49 zespołów z pięciu południowych województw Polski. Obok występów odbyły się pokazy filmów związanych z tccmatyką przeglądu, otwarta została wystawa fotograficzna S. Deptuszewskiego pt. "Herody w moim obiektywie". Odbyła się także sesja, na której wygłosili referaty polscy i zagraniczni teatrolodzy. IX F e s t i wal M ł o d z i e ż y "W r y t m i e l u d o w y m" w Mielcu (6-8 V) miał podobny charakter jak w 1972 r. W związku z tym festiwalem zorganizowano w Krakowie seminarium dla instruktorów i działaczy młodzieżowego ruchu muzycznego. W ramach "Ł ó d z k i e j w i o s n y a r t y s t y c z n e j" (18-20 V) odbyły się w Łodzi finałowe imprezy K o n kur s u F o l k lor u R o b o t n i c z e g o widowisko finałowe i jarmark ludowy na Starym Rynku. �Kronika 323 W czerwcu odbył się w Płocku VII O g ó l n o p o l s k i F e s t i \V a l F o l k l oYs t Yc z n y z udziałem ponad 20 zespołów, w tym jeden ._- z Jugosławii - występujący gościnnie. W ramach imprez festiwalowych odbywały się spotkania z poetami ludowymi, wystawy rzemiosła ludowego, sztuki ludowej, a także pokaz mody opartej na motywach ludowych. l' Jak co roku w czerwcu odbyły się w Przysusze D n i K o l b e r g o w s k i e (1617 VI). Zorganizowane zostały przez Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oskara Kolberga i Powiatowy Dom Kultury w Przysusze. Dni miały charakter przeglądu kapel i śpiewaków ludowych oraz dorobku Towarzystwa w zakresie popularyzacji zbiorów regionalnych O. Kolberga. W Kazimierzu nad Wisłą - również jak co roku - odbył się VII F e s t i wal K a p e l i Ś P i e w a k ó w L u d o w y c h (29 VI-I VII), określany jako "jam session" dla muzyków ludowych. VII O g ó l n o p o l s k i K o n kur s G a w ę d z i a r z y i I n s t r u m e n t a l i st ó w L u d o w y c h w Bukowinie Tatrzańskiej (czerwiec) pt. "Sabałowe bajania" zgromadził 101 wykonawców w 3 kategoriach: ludowej, ogólnej i młodzieżowej. Jar m ark D o m i n i kań s k i w Gdańsku (sierpień) .- impreza o charakterze wszechstronnym. Występy zespołów i kapel ludowych, kiermasze i wystawy sztuki ludowej, targi na wszystko ("Pchli Targ"). Również w Gdańsku i Sopocie (w sierpniu) miały miejsce K o n f r o n t a c j e F o l k lor y s t Yc z n e z udziałem zespołów polskiego, białoruskiego, cygańskiego, spiskiego i greckiego. W ramach IV O g ó l n o p o l s k i e j G i e ł d y P R (programów kulturalnych), w której wzięło udział przeszło 600 działaczy, prezentowane były m. in. programy o tematyce ludowej, a najlepsze z nich będą przezentowane w kraju. IV O g ó l n o p o l s k i e Spotk a nia F o l k lor y s t y c z n e "J a r m ark p i e ś n i i t a ń c a" w Mielcu (1-10 VIII) pod patronatem Związków Zawodowych zgromadził zespoły polskie i zagraniczne. Obok imprez z udziałem zespołów i kapel, gawędziarzy i instrumentalistów zorganizowano także wystawy, konkursy plastyki ludowej i in. C e p e l i a d a odbyła się w Warszawie (27 V). Zorganizowana została przez CPLiA i Redakcję "Ekspresu Wieczornego". Udział wzięło około 100 najlepszych artystów ludowych, którzy wykonywali swe prace w trakcie trwania imprezy .. W ramach Cepeliady wystąpiły cztery zespoły ludowe, odbył się pokaz mody opartej na elementach ludowych. Pod patronatem Ministerstw: Handlu Zagranicznego, Handlu Wewnętrznegoi Usług, Kultury i Sztuki zorganizowano w Krakowie T a l' g i S z t u k i L u d owe j (l~ VIII). W targach uczestniczyły także spółdzielnie artystyczne i rzemiosło. Około 350 zgłoszeń z Podhala, Spisza, Orawy i Pienin zgromadził K o n kur s Współczesnej Twórczośc i Ludowej zorganizowany przez PDK w Nowym Targu. Pierwszeństwo zakupu miały podhalańskie muzea. Celem konkursu była aktywizacja twórczości z przeznaczeniem ludowym-użytkowym i póżniej założenie muzeum współczesnej sztuki ludowej i użytkowej w Nowym Targu. Kopernik w Rzeźbie Ludowej - to ogólnopolska wystawa w muzeum, w Toruniu; organizatorami byli: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Muzeum Etnograficzne w Toruniu i Wydział Kultury PWRN w Bydgoszczy. Prace z konkursu (zgłoszono 572 prace wykonane przez 220 rzeźbiarzy) eksponowano na kongresach naukowych w Polsce, a także na wystawach za granicą. �32.1 Kronika Jakkolwiek powyższe dane nie są pełne, to jednak pozwalają zorientować się w specyfice najważniejszych imprez o charakterze dni, festiwali, konkursów i jarmarków w kraju w latach 1972-1973. Dają także przegląd, w jakich okresach imprez jest najwięcej (czerwiec), w których zaś zupełnie ich brak (koniec roku kalendarzowego); pozwalają także zorientować się w przestrzennym ich rozmieszczeniu. Na zakończenie warto przedstawić jeszcze kilka uwag o organizacji imprez oraz niektóre sprzeczności czy paradoksy z życia folklorystycznego, które zauważane bywają przez obserwatorów zarówno ubocznych, jak i tkwiących w środowisku zawodowych organizatorów życia kulturalnego, w środowisku naukowym, bądż w prasie, przynoszącej ich odbicie. Sprzeczności i paradoksów jest wiele. Wynikają one z różnych przyczyn, np. z dużej ilości imprez i ich "spiętrzenia", jak i dużej liczby "mecenasów", organizatorów, nie posiadających czasami wystarczających środków i możliwości działania. Występuje więc dublowanie się imprez, o czym informuje niekiedy prasa. Np.: "Płock robi konkurencję Kazimierzowi urządzając w tych samych dniach własny festiwal folklorystyczny. I tu i tam urządzane są kiermasze plastyki ludowej. I tu i tam zaprasza się poetów chłopskich. Obydwa festiwale mają rangę zdarzeń ogólnopolskich. Nie dziw więc, że doszło do "podrywania" twórców ludowych z jednej imprezy na drugą". (Festiwalowe podrywania. "Chłopska Droga" 1972, nr 53). Inny fakt: w czerwcu odbywa się również Festiwal Folkloru Ziem Nizinnych (Tarnów). Ten także dubluje pod względem tematycznym wyżej omówione festiwale. Duża ilość imprez w czerwcu powoduje, że nawet ogólnopolskie imprezy nie dają pełnego przeglądu osiągnięć zespołów z całego kraju, gdyż poszczególne imprezy "zatrudniają" zespoły do występów w rozlicznych lokalnych "dniach", "festiwalach", "konkursach" . Festiwał Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu zdobywa się na coraz to nowsze inicjatywy. I tak, w 1973 r. muzycy jednych zespołów musieli grać z innymi, improwizować na tematy podane przez konkurentów. Mgr Jadwiga Sobieska z Instytutu Sztuki PAN mówi, że cechą charakterystyczną tego festiwalu jest "korzystna przewaga ele men tów tradycy jnych nad tzw. twórczością na tle". (Nizinny czy górski. "Kurier Lubelski" z dnia 2 lipca 1973 r.). W artykule Nom się Tatry pokl.oniom ("Gazeta Krakowska" z dnia 5 czerwca 1973 r.) tak pisze się a Międzynarodowym Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem: "Niegdyś lokalna impreza - zainicjowana przez garstkę zapaleńców przerodziła się po latach w wydarzenie o randze międzynarodowej". Dlaczego więc do tej pory organizacją festiwalu zajmują się społecznicy (nic umniejszamy tu ich ogromnych zasług), dokładający wielkich wysiłków, aby ta olbrzymia machina. jaką jest MFFZG, działała sprawnie. Przyznane jest co prawda pół etatu dla organizatorów, ale jak na imprezę ocenioną przez CIOFF w kategorii A, to chyba za mało. Stąd prawdopodobnie bierze się brak informacji o festiwalu w wojewódzkich punktach informacyjnych, muzeach etnograficznych (nie mówiąc o Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL). Przytoczmy jeszcze dwie charakterystyczne wypowiedzi prasowe: "Festiwale powinny się chyba odbywać pod większym niż dotychczas nadzorem naukowym etnologów, etnografów, historyków kultury, by nic wpajało się społeczeństwu niewłaściwych pojęć estetycznych o kulturze i sztuce najbardziej rodzimej. (FolkloT dziś. "Trybuna Ludu" z dnia 9 lipca 1973 r.) . ..Wykorzystujemy to, że nasz folklor ciągle żyje. Opn'Jcz "Śląska« i »Mazowsza", które rozsławiają nasz folklor w świecie, powinniśmy rozpatrzyć mo:i.liwość poka- �32;; Kronika zania przynajmniej Europie wybranych zespołów i solistów nurtu autentycznego. Przede wszystkim jednak dokładajmy starań o zachowanie tego, co jest. Wszędzie na świecie folklor ginie. I u nas proces ten jest nieodwracalny. Mecenat państwa pozwala podtrzymać tradycję nawet w sposób sztuczny, z czego wszyscy zdają sobie przecież sprawę - choć nie przestają się nią zachwycać". (Sztuka samookreślenia. "Życic Warszawy" z dnia 5 lipca 1973 r.j. Należy zatem jeszcze raz podkreślić słusznie wytkniętą przez prasę, wielokrotnie postulowaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pilną potrzebę koordynacji imprez folklorystycznych i zapewnienia ich organizatorom właściwej opieki naukowej. Podkreślić także należy pilną potrzebę dobrze zorganizowanej informacji o imprezach, której brak obecnie utrudnia wszystkim orientację, a najbardziej zainteresowanym - pracę w wybranej dziedzinie badania folklol·u. Z materiałów Marcin ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. CZASOWE ODiIE opracował Piotrowski EKSPONOWANE W 1973 R. BIAŁOSTOCKIE "Sztuka ludowa pięciu powiatów woj. białostockiego" * B i a ł y s t o k, Wzorcownia Spółdzielczego Zrzeszenia, marzec. Organizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego, Muzeum Okręgowe. Scenariusz: Danuta Góral. "Dywany podwójne Scholastyki Krupowicz" B i a ł y s t o k, Galeria sztuki ludowej "Folklor", 20 IX-1 X. Organizatorzy: Spółdziecze Zrzeszenie Wytwórców Ludowych Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Białymstoku, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Scenariusz: Danuta Góral, Jolanta Mrozowska. "Pokaz szopek i gwiazd kolędniczych oraz tkanin z motywami szopki kolędniczej" B i a ł y s t o k, Baszta - Galeria sztuki ludowej "Folklor", 2-30 XII. Organizator: Białostockie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Scenariusz: Jerzy Szczucki. "Kowalstwo piękne i użyteczne" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 15 IV-12 V. Scenariusz: Wanda Dowlaszewicz. "Tkanina ludowa powiatu Sejny" S e j n y, Powiatowy Dom Kultury, sala wystaw, 15 VIII-15 IX. Scenariusz: Marek Karpowicz, plastyk. "Sztuka ludowa Suwalszczyzny" S u v,' a ł k i, Muzeum Ziemi Suwalskiej, 26 V. WOJ. BYDGOSKIE "Prace twórców ludowych 1973" B r u s y, Klub Rolnika, wrzesień. Organizator: Gminny Ośrodek Kultury. Scenariusz: Witold Rolbiecki, kierownik GOK. "Przegląd dorobku twórczości ludowej powiatu chojnickiego" C h o j n i c e, Powiatowy Dom Kultury, 20 V-2 VI. Scenariusz: Krystyna Puchaiska. ~ \Vyslawy pokonkursowe oznaczono gwiazdką. �326 Kronika "Nasze hafty regionalne" C h o j n i c e, świetlica Spółdzielni Mieszkaniowej, 20-27 VI. Scenariusz: Daniela Stolman, konsult. naukowa: Albin Makowski. "Sztuka ludowa Ziemi Gdańskiej" (Kaszuby, Kociewie, Powiśle Warmińskie z Żuławami) G r u d z i ą d z, Muzeum, 30 X 1973-9 I 1974. Organizatorzy: Muzeum w Grudziądzu, Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Wycinanki ludowe Bronisławy Dudy" I n o w r o c ł a w, Klub-czytelnia Miejskiej Biblioteki Publicznej, 17-20 VII. "Artysta ludowy W. Lica z Wdzydz - rzeźba ludowa kaszubska" S ę P ól n o, Powiatowy Dom Kultury, 3 II-18 V. Organizatorzy: Towarzystwo Kultury w Sęp6lnie i PPRN. Scenariusz: Krystyna Zaborowska. "Dawna polska tkanina ludowa" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, czerwiec-październik. Scenariusz: Halina Mikułowska, Aleksander Błachowski. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" * T o ruń, Muzeum Etnograficzne, styczeń. Scenariusz: Aleksander Błachowski. "Wystawa rzeźby Stanisława Zagajewskiego" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Prasy i Ksiąźki, 6-30 IX. Scenariusz: Janusz Rudek, plastyk; konsult. naukowa: A. Jackowski. "Współczesna sztuka ludowa na Kujawach" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 29 XI! 1972-10 I! 1973. Scenariusz: Romualda Hankowska. "I Biennale fajansu włocławskiego" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 10 XI 1973-3 I! 1974. Scenariusz: Romualda Hankowska, Marian Zapędowski. "Sztuka ludowa Pałuk" Ż n i n, Kawiarnia WSS "Zacisze", maj. Organizator: MUzeum Regionalne Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Żninie. Scenariusz: Czesław Kawczyński. WOJ. GDAŃSKIE Jana artystów ludowych: Wilhelma Kujawskiego Korytkowskiego" E l b l ą g, Dom Kultury, styczeń. "Sztuka ludowa Polski Północnej" G d a ń s k, Dwór Artusa, 11 VIlI-2 IX. Organizatorzy: wydziały kultury WRN i wojewódzkie domy kultury w Gdańsku, Olsztynie, Koszalinie i Szczecinie oraz "Cepelia" i "Art-Region" z Sopotu. "Pomorskie zabawki ludowe" O l i w a, Pałac Opatów, 17 1II-3 VI. Organizator: Dział Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. Scenariusz: Krystyna Szałaśna. "Sztuka ludowa województwa gdańskiego" S z t u m, Muzeum Powiśla, 29 IV-16 V. Organizator: Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. "Sztuka ludowa Ziemi Wejherowskiej" We j h e r o w o, Powiatowy Dom Kultury, 28 VI-2 VIII. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie. Konsult. naukowa: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Szopki, plakaty i obrazy na szkle o tematyce wigilijnej" * W d z y d z e K i s z e w s k i e, motel "Pod Niedźwiedziem", styczeń. Organizatorzy: redakcja "Dziennika Bałtyckiego" oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. "Rzeźby z drewna i metalu �327 Kronika "Ludowe talenty" Wd z y d :.:e, Kaszubski Park Etnograficzny, czerwiec. Kaszubsko-Pomorskie, Klub "Pomorania". WOJ. Organizatorzy: Zrzeszenie KATOWICKIE "Bielskie rzemiosło artystyczne" B i e l s k o - B i a ł a, Dom Technika NOT, czerwiec. "Wystawa rzeźby ludowej w drewnie województwa katowickiego" * B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 6 VI-9 IX. Organizatorzy: Wydział tury PWRN, Państwowe Muzeum w Bielsku Białej, Spółdzielcze Zrzeszenie twórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Czechowicach-Dziedzicach. narius:.:: Bernadetta Turno, konsult. naukowa: Barbara Bazielich. "Częstochowskie skrzynie malowane" C z ę s t o c h o w a, Muzeum, sierpień-wrzesień. Scenariusz: Henryk Łoś. "Prace twórców ludowych Podbeskidzia" S k o c z [)w, Międzyzakładowy Dom Kultury "Tryton", maj. "Rzemiosło artystyczne" S z c z y r k, sierpień. Organizatorzy: Spółdzielnia "Rzemieślnik" w Bielsku, Rzemieślnicza w Katowicach. "Prace twórców ludowych z Beskidu Śląskiego i Żywieckiego" S z c z y r k, Regionalny Ośrodek Kultury, sierpień. "Rzeźba ludowa powiatu tarnowskiego" T a r n o w s k i e Gór y, Muzeum, maj. Scenariusz: Janusz Modrzyński. "Współczesna ludowa i amatorska rzeźba i płaskorzeźba w węglu" Z a b r z e, Muzeum, grudzień. WOJ. KulWySce- Izba KIELECKIE "Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny" * K i e l c e, Dom Kultury "Walter" oraz Szydłowiec, Zamek, 5-9 VI. Organizatorzy: ..Cepelia" (Warsza'.va), Wydział Kultury PWRN, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Scenariusz: Rajmund Gruszczyński, artysta-rzeźbiarz; konsult. naukowa' Ka tarzyna Erber. "Rzeźby Bogusława Porzucka" K i e I c e. Klub ,.Ruchu" przy Wojewódzkim Sztabie Wojskowym, maj-ezen\'icc. Organizator: Wydział Kultury PPRN. Scenariusz: Jerzy Pałysiewiez, konsult. naukowa: A. Jackowski, Instytut Sztuki PAN. ,.Współczesna sakralna sztuka ludowa województwa kieleckiego" K i e l c e. Klub Stowarzyszenia PAX, 17 VI-31 VII. Organizatorzy: Woje\vódzki Oddział Stowarzyszenia PAX oraz ZZG Zespół Handlu "Veritas" (Warszawa). Sce:1ariusz: Stefan Rosiński. "Rzemiosło ludowe Kielecczyzny" K i e l c e, Muzeum Świętokrzyskie, 18 XI 1972-28 II 1973. Organizator: Muzeum S\viętokrzyskie. Scenariusz: Barbara Erber . •.Wystawa twórezości ludowej powiatu przysuskiego" p r z y s u c h a, Powiatowy Dom Kultury, 15-30 VI. .,Kultura ludowa regionu radomskiego" R a d o m, Muzeum Regionalne, 10 X (otwarcie). Scenariusz: Stefan Rosiilski, kon"ult. naukowa: J. Gajek. "Sztuka ludowa regionu sandomierskiego" S a n d o m i e r z. :VluzEum, 10 V-ll XI. Scenariusz: Teresa Przała. �Kronika WOJ. KO.sZALlr'iSKIE "Wystawa twórczości ludowej powiatu szczecińskiego" S z c z e c i n e k, Powiatowy Dom Kultury, wrzesień. "Prace plastyków-amatorów, rękodzielników i twórców ludowych" '" Z ł o t ó w, Powiatowy Dom Kultury i Muzeum Ziemi ZłotO\vskiej. kwiecieó. WOJ. KHAKOWSKIE "Twórczość ludowa Ziemi Brzeskiej" '" B l' Z e s k o, Kra k ó w, T a l' n Ó w, styczeń-grudzień. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, domy kultury "V Brzesku, Krakowie i Tarnowie or"!1. Muzea w Krakowie i Tarnowie. "Prace twórcy ludowego z Wierzchosławic" Kra k ó w - 1\1Y d l n i k i, Ośrodek Kultury, styczeń. "Folklor w dziełach O. Kolberga oraz w wydawnictwach PTL i PWM" Kra k ó w, ColI. Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1-5 VII. Organizatorzy: Zarząd Główny· Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Scenariusz: red. red. Halina Czubińska, Maria Kielanowska-Bronowicz. Medard Tarko. Zob. sprawozdanie: "Lud" 1974, t. 58. s. :H7-3-l8. "Współczesna sztuka ludowa w Polsce" '" Kra k ó w, Pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych, 1-29 VII. Organizatorzy: Biuro Targów przy Muzeum Etnograficznym, Wydział Kultury PPRN, "Cepelia". Scenariusz: Helena Pierzchałowa, konsult. naukowa: Roman Reinfuss. "Wyroby rękodzieła ludowego i artystycznego" Kra k ó w, Dom Turysty, październik. Organizator: Spółdzielnia Pracy Przemysłl: Ludowego i Artystycznego. "Szopki krakowskie 1973" '" Kra k ó w, Muzeum Historyczne, 8 XII 1973-27 I 197-1.Scenariusz: Tamara Petryk. "Wystawa rzeźby ludowej i malarstwa na szkle regionu pienióskiego" Kro ś c i e n k o, Spółdzielnia Pracy PLiA "Pieniny", 11-25 VIII. Scenariusz: Tomasz Ligas, konsult. naukowa: Józef Bieniak, artysta-plastyk. "Hafty ludowe województwa krakowskiego" '" M a k ó w P o d h a l a ń s k i, Spółdzielnia Pracy PLiA "Makowianka", maj. "Rzeźba ludowa artystów źyjących w dawnym Państwie Muszyńskim" M u s z y n a, Muzeum Regionalne, październik. ,,\Vystawa kwiatów bibułkowych'" ;:VI Yś l e n i c e, Powiatowy Dom Kultury, maj-lipiec. Organizatorzy: Referat Kultury PPRN w Myślenicach, Wydział Kultury PWRN i "Cepelia" \\. Krako\':i •• Scenariusz: Jan Koezwara, konsult. naukowa: Irena Kuczek. "Rzeźba Franciszka Palki" N o w y S ą c z, Muzeum, 3 IX-15 X, Scenariusz: Teresa Maszczak. ,.Sztuka ludowa Podhala, Spisza, Orawy i Pienin' '" K o w y T a l' g, Powiatowy Dom Kultury, 20 VI-lO VIII. "Malarstwo na szkle" R a b k a. Muzeum, 21 V1-31 VII. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Sadeckiej" '" S t a l' y S ą c z, Spółdzielcze Zrzeszenie 'Wytwórców PLiA "Milenium", 19 \'1130 VIII. Scenariusz: Teresa Komornicka. "Malarstwo na szkle Zofii Gąsienicy-Roj, rzeźba Andrzeja Biernacika" Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie, 10 VIII-I5 IX. Scenariusz: Helena Srednia\\'ó �Kronika 329 "Malarstwo na szkle Zdzisława Walczaka" Z a k o p a n e, świetlica Związku Podhalan, wrzesień-październik. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Za k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie, 17 XII (otwarcie). "Karol Englert - rzeźbiarz ludowy (1903-1970)" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, 9-31 V. Scenariusz: Magdalena Meres. "Wystawa ludowego zdobnictwa bibułkowego"" Ż y w i e c, Muzeum Regionalne, 5-24 VI. Scenariusz: Magdalena Meres. WOJ. LUBELSKIE "Twórczość ludowa regionu hrubieszowskiego" H r u b i e s z ó w, Muzeum Państwowe, styczeń-luty, "Sztuka ludowa Lubelszczyzny" L u b l i n, "Chata Żaka" - sala UMCS, 9-15 V. Organizator: Muzeum Wsi Lubelskiej, Scenariusz: Elźbieta Kępa, Janina Petera. "Hafciarstwo ludowe w województwie lubelskim" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 8-30 VI. Scenariusz: Elżbieta Kępa, "Tkactwo ludowe Lubelszczyzny" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 4-31 VII. Scenariusz: Janina Petera, "Lubelskie stroje ludowe" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 3-31 VIII. Scenariusz: Elżbieta Kępa, Janina Petera. "Malowanki z Zalipia" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 4-29 IX, Scenariusz: Janina Petera. "Wieńce dożynkowe Ziemi Lubelskiej" L u b l i n, Muzeum Okręgowe, 15 IX-14 X, "Budownictwo drewniane w fotografii" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 30 IX-3D XII. Scenariusz: .Jan Górak, "Sztuka ludowa Srodkowej Lubelszczyzny .. L u bl i n, Muzeum Okręgowe, 14 X-31 XII. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych "Cepelia" (Warszawa!, Scenariusz: Maryla Grybel-Meksuła, Alfred Gouda. "Przegląd dorobku twórczego członków Stowarzyszenia Twórców Ludowych" L u b l i n, Miejski Dom Kultury, 1-2 XII. Organizator: Zarząd Główny Stowarzyszenia T\v[('lcÓ\\' Ludowych. Scenariusz: Celestyn Wrębi ak, Sabina Dados. "Wycinanki ludowe Ignacego Dobrzyńskiego" L u b l in, Komitet Wojewódzki PZPR - hall, 19-31 XII. Organizator: Muzeum Wsi Lubelskiej. Scenariusz: Elżbieta Kępa, WOJ. ŁODZI< JE "Obrazy Henryki Hakowej" B r z e z i n y, Muzeum Regionalne, wrzesień. Scenariusz: Elżbieta Putyńska. "Łęczycka sztuka ludowa" * K u t n o, Powiatowy Dom Kultury, 12-20 XI. "Sztuka ludovva Ziemi Łowieckiej" * L i P c e R e y m o n t o w s k i e, luty. Organizatorzy: Muzeum w Łowiczu, Wydział Kultury PPRN, Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Sztuka Łowicka". �330 Kronika ,,65-lecie twórczości Marianny Sut" Ł o w i c z, Muzeum, wrzesień-październik. Organizatorzy: Muzeum Narodowe Oddział w Łowiczu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum w Łowiczu. "Tradycje tkackie w Polsce" Ł ó d Ź, Muzeum Historii Włókiennictwa, 30 VI-7 X. Scenariusz: Krystyna Kondratiukowa. "Polski strój ludowy w zbiorach Muzeum Archeologicznego Etnograficznego w Łodzi" Ł ó d Ź, Muzeum Archeologiczne Etnograficzne w Łodzi, 15 XI 1973-5 II 1974. Scenariusz: Elżbieta Królikowska. "lO-lecie twróczości Mieczysława Zeglińskiego - rzeźbiarza ludowego Ziemi Rawskiej" * R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej, 5 V-30 X. "Współczesna rzeźba ludowa regionu sieradzkiego" Si e r a d z, Muzeum, 3 VIII-3 XII. Scenariusz: Elźbieta Delida. "Współczesna sztuka ludowa regionu sieradzkiego w XXX-leciu PRL" * S i e r a d z, Muzeum, 21 X-13 XI. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsult. naukowa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska. WOJ. OLSZTYNSKIE "Sztuka ludowa a rzemiosło artystyczne" O l s z t y n, Biuro Wystaw Artystycznych, marzec. "Nidzickie dni folkloru" N i d z i c a, Międzyzakładowy Klub "Relaks" przy Powiatowym 20 IV-7 V. Scenariusz: Andrzej Kuczyński. WOJ. O p o l e, Muzeum Domu Kultury, OPOLSKIE "Współczesna rzeźba ludowa Opolszczyzny" * Śląska Opolskiego, listopad. Scenariusz: Halina Jakubowska. WOJ. POZN.o\NSKIE "Wystawa prac Czesława Wętkowskiego - rzeźbiarza ludowego zc Skubraczewa w powiecie Mogilno" G n i e z n o, Muzeum, 8 V-26 VI. Scenariusz: Małgorzata Kasprzyk. "Sztuka ludowa w powiecie ostrowskim" O s t rów W i e l k o P o l s k i, sala II Liceum Ogólnokształcącego, 2-10 V. Scenariusz: Hanna Pawłowska, konsult. naukowa: Łucja Huzarewicz. "Ludowe malarstwo na szkle i lustrze" p i ł a, Muzeum im. S. Staszica, 20 V-18 VII. Scenariusz: Stanisław Błaszczyk. "Modele i dokumentacje wiatraków Feliksa Klaczyńskiego" p o z n a ń, Pałac Kultury, 15 V-25 VI. Scenariusz: Feliks Klaczyński, Franciszek Zarzycki; konsult. naukowa: Adama Glapa. "Wielkopolska sztuka ludowa" * p o z n a ń, Pałac Kultury, czerwiec. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, Muzeum Narodowe, "Cepelia" . .,Rzeźby artysty ludowego Macieja Cwierzyka" p o z n a ń. Klub Międzynarodowej Prasy i Książki, wrzesień. "Pałucka twórczość ludowa" W ą g r o w i e c, Powiatowy Dom Kultury, sierpień-wrzesień. "Prace ludowych twórców regionu wrzesińskiego i młodych plastyków" W r z e ś n i a, Muzeum Regionalne, czerwiec. �Kronika WOJ. 331 RZESZOWSKIE "Ceramika ludowa" * L a ń c u t, Powiatowy Dom Kultury, 5-9 IX. "Prace twórców ludowych" S ę d z i s z ó w, Powiatowy Dom Kultury, listopad. WOJ. SZCZECIŃSKIE "Współczesna rzeźba ludowa regionu szczecińskiego w zbiorach Działu Etnografii Muzeum Narodowego w Szczecinie" M y ś l i bór z, Powiatowy Dom Kultury, 10 XI-15 XII. "Sztuka ludowa Ziemi Wejherowskiej" S z c z e c in, Zamek Książąt Pomorskich, 7-28 IV. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie, konsult. naukowa: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Wystawa pisanki ludowej regionu szczecińskiego"* S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 19 IV-7 V. Scenariusz: Jacek Lapott. "Tkaniny i hafty ludowe na Pomorzu Zachodnim" S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 12 V-ID X. Scenariusz: Maria Pinińska. "Sztuka górali podtatrzańskich" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, Wojewódzki Dom Kultury, 24 X-H XL Organizator: Dział Etnograficzny Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Scenariusz: Helena Sredniawa. "Wystawa sztuki ludowej i twórczości amatorskiej" S z c z e c i n, Wojewódzki Dom Kultury, 12 XII 1973-6 I 1974. Scenariusz Hanna Orzha, konsult. naukowa: Elżbieta Adamska-Nalewa. "Wystawa wieńca dożynkowego" * S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 19 IX 1973-20 II 1974. Scenariusz: Jacek Lapott. WOJ. WARSZAWSKIE "Sztuka ludowa powiatów Południowego Mazowsza" G a r wo l i n, G r o d z i s k, M a z o w i e c k i, G rój e c, M i ń s k M a z o w i e cki, Otwock, Piaseczno, Ryki, Wołomin, 15 IV-28 XII. Organizatorzy: powiatowe domy kultury w wymienonych miejscowościach. Scenariusz: Aleksander Błachowski. "Wystawa twórczości ludowej czterech powiatów Podlasia" (Węgrów, Sokołów Podlaski, Siedlce, Losice) * Ł o s i c e, S i e d l c e, S o koł ó w P o d l a s k i i W ę g rów, 1 VI-l4 VII. Organizatorzy: powiatowe domy kultury i spółdzielnie pracy PLiA w wymienionych miejscowościach, "Cepelia" (Warszawa). "Prace młodych twórców ludowych" O s t r o lęk a, Wydział Kultury PWRN, czerwiec. "Artystyczne kowalstwo ludowe" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, lipiec. "Współczesna tkanina ludowa Mazowsza" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, lipiec. Organizatorzy: Muzeum Mazowieckie w Płocku, Muzeum Historii Ruchu Robotniczego miasta Żyrardowa. "Sztuka ludowa Puszczy Białej" * P u ł t u s k, Muzeum Regionalne, 22 VII-3 IX. Scenariusz: Józef Śniegocki. "Sierpecka rzeżba ludowa" R a c i ą ż k. T u c h o l i, Ośrodek Kultury, 7-16 VI. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Sierpcu. Scenariusz: Tadeusz Zaremba. �332 Kronika "Czesława Konopka - artystka ludowa z Puszczy Białej" W a r s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Łazienkach, 15 XII 1972-15 I 1973. Scenariusz: Aleksander Błachowski, konsult. naukowa: Barbara Zagórna-Tężycka. "Świętokrzyskie kwiaty i pająki" W a r s z a w a, Dom Chłopa, styczeń. Organizator: Wydział Kultury PPRN. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowcj z Zakopanego" War s z a w a, Dom Chłopa, 3 1II-5 IV. Scenariusz: Andrzej Skoczylas. "Współczesna twórczość ludowa Wielkopolski" W a r s z a w a, Dom Chłopa, 8-30 VI. Scenariusz: Andrzej Skoczylas. "Pokaz naj cenniejszych zabytków Państwowego Muzeum Etnograficznego" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 14 VII-31 VIII. Konsult. naukowa: Kazimierz Pietkiewicz. "Ludowe malowanki województwa warszawskiego i lubelskiego" * W a r s z a w a, Łazienki (Stara Kordegarda), pażdziernik. Organizator: "Cepelia'· . ••Współczesna tkanina ludo"va Mazowsza" Żyr a l' d ó w, Muzeum Historii Ruchu Robotniczego, 20 VII-2 IX. Scenariusz: Ewa Bączyńska. WOJ. WROCLAWSKIJC ••Rzeźba ludowa Józefa Serwika" W r o c ł a W, Muzeum Etnograficzne, 10-30 III. Scenariusz: Krystyna Gerliczowa. konsult. naukowa: Ewa Jęczalik. "Pisanki i palmy wielkanocne" W l' o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 8-15 IV. Scenariusz: Maria Gołu bkow . ••Współczesna ceramika ludowa na Dolnym Śląsku" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 15-21 VII. Scenariusz: Maria Gołubkow, kon~.ult. naukowa: Barbara Jankowska. WOJ. ZmLONOGORSKH: "Region Podhala" G o r z ó w W i e l k o p o l s k i, Muzeum Regionalne, 29 IV-·ZU VI. Organizator: Etnograficzny Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Scenariusz: Helena niawa. Wystawy o tematyce KRAJE zagraniczncj Dział Sred- w Polsce EUROPEJSKIE "Nasze nowe i stare miasto" (Bułgaria). Dni Wielkiego Tyrnowa w Krakowie KI' a k ó w. Pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych, 21-27. V. "Współczesna sztuka ludowa Wschodniej Słowacji" (CSRS). Dni kultury Wschodniej Słowacji Jar o s ł a w, Muzeum, 18-28 X. Scenariusz: Jan Koma (Muzeum w Presove). "Sztuka ludowa Macedonii" (Jugosławia) Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, kwiecień: Warszawa, Muzeum Archeologiczne. 15 III-ID IV; Bytom, Muzeum Górnośląskie, maj. Współorganizator: Muzeum Etnologiczne w Skopje. "Prace twórców ludowych w Rostocku" (NRD) S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, pażdziernik. �:333 Kronika "Norwegia w strojach ludowych - laleczki Rónnaug Petterssen" B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 25 X-25 XI. Scenariusz: Barbara Bazielich, konsult. naukowa: Aagot Noss (Norsk Folkemuseum w Oslo). "Rumuńska sztuka ludowa" G r u d z i ą d z, Muzeum, 30 XI 1972-13 III 1973. Scenariusz: Bożena Sikorska-Nowacka, Jadwiga Drozdowska. "Twórczość ludowa Białorusi" (ZSRR). Dni Białorusi w Polsce. B i a ł y s t o k, Muzeum Ruchu Rewolucyjnego, lipiec. Scenariusz: Włodzimierz Żygałow, Włodzimierz Tkaczenko - plastycy z Grodna; P u ł t u s k, Powiatowy Dom Kultury, lipiec; War s z a w a, sala Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, lipiec. "Etnografia Syberii - badania polskie w XIX wieku" (ZSRR) W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, październik. "Tradycje i współczesność w twórczości artystów ludowych narodów Związku Radzieckiego" War s z a w a, Dom Artysty Plastyka, listopad; S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, grudzień. "Ludowe ubiory w republikach ZSRR" P ł o c k, Dom Kultury Budowniczych Kombinatu, marzec. Scenariusz: Edward Kostka, artysta plastyk. "Sztuka ludowa krajów socjalistycznych" R z e s z ó w, Dom Sztuki, maj. KRAJE POZAEUROPEJSKIE "Z kraju kwitnącej wiśni" (Japonia) B i c r u t o w i c c, Dom Wczasowy "Morskie Oko", 23 VII-15 X. Współorganizatorzy: Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Uniwersytet Aoyama Gakuin w Tokio. "Folklor Maroka w malarstwie Zofii Piramowicz". (Wystawa połączona z pokazem strojów, tkanin i rzemiosła marokańskiego) Kra k Ó w, Muzeum Etnograficzne, maj. "Meksykańska sztuka ludowa" Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, styczeń; VV a r s z a wa, Galeria Sztuki Współczesnej, luty. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Museo de las Culturas w Meksyku. P o z n a Ii. Muzeum Archeologiczne, 20 IX 1973-13 I 1974. Scenariusz: Carlos Hermandez Serwano. "Sztuka Archipelagu Nusantary" (Indonezja) W r o c ł a w, Muzeum Archeologiczne, 2 XII 1972-12 VIII 1973. Scenariusz: Andrzej Wawrzyniak, konsult. naukowa: Marian Godlewski, Anna Kozyra. G l i w i c e, Muzeum, 15 IX 1973-14 I 1974. Scenariusz: Elżbieta Łuczak. "Starożytne Peru" Kra k ó w, Muzeum Archeologiczne, grudzień. Polskie wystawy etnograficzne za granicą BUŁGARIA "Polska sztuka ludowa i rękodzieło" S o f i a, Ośrodek Kultury Polskiej, czerwiec. "Polska Sztuka ludowa" (Wystawa połączona z kiermaszem) S o f i a, Organizator: Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego spiańskiego \V Krakowie. im. S. Wy- �334 Kronika CZECHOSŁOWACJ Cieszyn towy. C z e s k i, A "Hafty i koronki śląskie" grudzień. Organizator: Polski Związek Kulturalno-Oświa- "Tkanina artystyczna i regionalne lalki" P r a g a, Ośrodek Kultury Polskiej, 20-30 XI. Organizator: Spółdzielnia Ludowego i Artystycznego w Krakowie. Przemysłu DANIA A s n a e s, "Hus et" ("Dom" penhadze. "Polska sztuka ludowa" Klub), kwiecień. Organizator: Ambasada PRL w Ko- HOLANDIA "Polski przemysł ludowy i artystyczny" (Wystawa połączona z kiermaszem) H a g a, grudzień. Organizator: "Cepelia", Ambasada PRL w Hadze. NIEMIECKIA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA "Polska sztuka ludowa" (Wystawa połączona z kiermaszem) B e r l i n, Ośrodek Kultury Polskiej; L i P s k, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, marzec-kwiecień i wrzesień. Organizator: Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego im. S. Wyspiańskiego w Krakowie. "Sztuka ludowa Kujaw i Pomorza" L i P s k, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, grudzień. Organizator: KujawskoPomorskie Towarzystwo Kulturalne. "Wielkopolska sztuka ludowa" S e n f t e n b e r g, październik. Organizator: Muzeum Kultury Sztuki Ludowej w Poznaniu. "Góralska sztuka ludowa" T e m p l i n, Muzeum Etnograficzne, 18 V-20 VI. Organizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Scenariusz: Helena Sredniawa. SZWAJCARIA L o z a n n a, Muzeum ficzne w Krakowie. Sztuki "Polska sztuka ludowa" Użytkowej, grudzień. Organizator: Muzeum Etnogra- Z materiałów ODiIE opracowała Teresa Zakrzewska ETNOGRAFIA SYBERII - WYSTAWA POLSKIE BADANIA W XIX WIEKU ETNQGRAFICZNA, WROCŁAW 1973 W roku 1883 polski przyrodnik Benedykt Dybowski, którego zasługi na polu badań enograficznych tubylców syberyjskich nie zostały do dzisiaj w pełni przedstawione, opuścił Kamczatkę, gdzie przez okres czterech lat pełnił funkcję lekarza okręgowego. Wróciwszy do kraju przywiózł ze sobą olbrzymie zbiory przyrodnicze �Kronika 335 i etnograficzne, które w 1884 r. eksponowane były na dwu wysta\vach w Warszawie i Lwowie '. Po zmiennych kolejach losu i znacznym zdekompletowaniu etnograficzna kolekcja B. Dybowskiego weszła w skład zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie przechowywana jest do chwili obecnej. W jej skład wchodzi interesujący katalog zabytków związanych z kulturą mieszkańców Kamczatki i Wysp Aleuckich 2. Bez wątpienia są to najcenniejsze zbiory etnograficzne muzealnictwa polskiego, które dotyczą Syberii, szkoda jednak, że nie są one eksponowane na stałej wystawie i nie zostały jeszcze należycie opracowane. Z okazji I naukowej konferencji na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, obradującej we Wrocławiu w dniach 19 i 20 września 1973 r. (zob. komunikat na s. 312), otwarto w Muzeum Etnograficznym - Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu wystawę pod wspomnianą w tytule nazwą: "Etnografia Syberii - badania polskie w XIX wieku". Pokazano na niej właśnie, po raz pierwszy nieomaiże od stu lat, część cennego zbioru B. Dybowskiego, stanowiącego główny dział ekspozycji. Wystawa doszła do skutku dzięki poparciu dyrekcji Muzeum Narodowego i szczególnemu zaangażowaniu się pracowników Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu w osobach dr Ewy Jęczalik i mgr Magdaleny Rostworowskiej 3. Wystawę poprzedziła mozolna praca nad dokonaniem wyboru przedmiotów do ekspozycji, chodziło bowiem o taki dobór zabytków, aby całość w sposób najbardziej zbliżony do rzeczywistości oddawała obraz materialnej kultury ludów Syberii. Główną uwagę skierowano więc tutaj na obiekty charakteryzujące odzież (znalazły się na wystawie ubiory Itelmenów z Kamczatki, Koriaków i Czukczów, misternie zdobiona odzież Ewenów i odzież ze skór rybich używana przez Aleutów przy połowach ryb i ssaków morskich), transport i komunikację, myśliwstwo i rybołówstwo (z morskim zajęciem Aleutów wiązały się pokazane na wystawie modele różnego rodzaju łodzi oraz harpuny wyrzucane ze specjalnych miotaczy i różne gatunki strzał), wytwory sztuki ludowej, np. rzeźby w kle morsa oraz naczynia plecione z trawy morskiej lub wykonane z kory brzozowej. Poważne luki materiałowe utrudniły jednak w dużym stopniu pierwotne zamierzenie organizatorów wystawy. idące w kierunku zaprezentowania całościowego obrazu kultury ludów Syberii. Najdokładniej pokazano kulturę Itelmenów - ludu liczącego obecnie tysiąc osób i mieszkającego w paru osadach na zachodnim wybrzeżu Kamczatki. Ta część ekspozycji oparta była wyłącznie o zbiory B. Dybowskiego, które przc\vażały na wystawie. Podkreślić tutaj trzeba, że badacz ten, prze1 KataLog etnograficznej wystawy Kamczatki, Lwów 1884; K. Jurkiewicz, Wystawa etnogn/ficzno-przyrodnicza D-ra Dybowskicgo. "Kłosy" 1884, t. 38, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207208; Sęp [pseud.], Wystawa Dra B. Dybowskiego. "Biesiada Liter,acka" 1884, t. 17, s. 115; F. Sulimirski, Dr Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów. "Wędrowiec" 1384, t. 22, s. 79BO, 86-87; tenże, Wystawa zbiorów pro!. B. DybowsTdego. "Kurier Warszawski" 1884, nr 456, s. 1-2; W. G'f., Wystawa D-rlI Dybowskiego. "Prawda" 1884, t. 4, s. 88. 2 Jak wyn'ka ze stat'ych kaTt inwentarzowych Muzeum Techniczno-Pr·zemyslowego \If Krakowie, znajdujących się roo niedawna w krakowskim Muzeum Na,rodowym, w 1886 r. zbiory wystawy kamczackiej B. Dybowskiego zostały zakupione przez dy-rekcję Muzeum Techniczno-Przemysłowego, a z chwilą likwidacji tej placówki pr'Zeszły w posiadal'llie Muzeum Narodowego w K.rak·owle. W 1913 r. niewielka ich częśćzostał<l przekazana Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, zaś w latach sześćd2Jiesiątych Muzeum to otrzymało dalszą część zbioru, mianowicie bogatą kolekcję odzieży kamc'za·ckiej. 8 Organizatorzy konferencji serdecznie dziękują kierowl'llictwu Muzeum .Nar·odowego i Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu za urządzenie i otwa,rcie tej wystawy VI czasie obrad. �Kronika bywając na Kamczatce, w sposób celowy i systematyczny uzupełniał kolekcję etnograficzną przeznaczoną dla Polski. Gdy np. ze względów czysto transportowych nie miał możliwości dostarczenia do kraju łodzi i sań używanych przez ludy zamieszkujące Kamczatkę i Wyspy Aleuckie, wykorzystał zdolności "rzemieślników" tubylczych, którzy wykonali dokładne modele tych przedmiotów. Część z nich znalazła się na wystawie. W grupie tych eksponatów zasługują na wyróżnienie modele starych sań itelmeńskich, które poza terenem półwyspu kamczackiego nie posiadały swych odpowiedników pod względem formy. Sanie te odgrywały niezmiernie ważną rolę w życiu Itelmenów. Części składowe sań spojone rzemieniami z foczej skóry czyniły je podatnymi na wszelkie nierówności terenowe. Szerokie i cienkie płozy zgrubione były w miejscu zetknięcia się ze stramami. W zgrubieniach tych znajdowały się otwory, poprzez które przewleczone były rzemienie mocujące stramy. Kosz pleciony ze skóry i giętych prętów umocowany był na stramach stanowiących naturalną całość z nasadami. Niektóre CZęŚCIsań itelmeńskich były zdobione, przeważnie prostym ornamentem geometrycznym. Jako siły pociągowej Itelmeni używali psów, które do zaprzęgu zakładane były parami z jednym przewodnikiem. Sanie te już w początkach XIX stulecia zaczęły wychodzić z użycia, aby w latach póżniejszych zniknąć bezpowrotnie. Cennym uzupełnieniem wystawy były unikalne rękopisy i stare druki dotyczące Syberii, książki pisane przez ludzi, którzy przebywali za Uralem w XVII-XIX w., a także mapy ilustrujące szlaki wędrówek polskich badaczy i zesłańców po tych obszarach. Zaletą ekspozycji był jej kameralny charakter, umożliwiający nieprofesjonalistom łatwiejsze zorientowanie się w zróżnicowaniu form prezentowanych wytworów kultury materialnej. Zarówno sposób prezentacji (w formie etnograficznej wystawy) polskich badań nad ludami Syberii, jak też charakter zbioru (w przeważającej mierze noszący znamiona dziedzictwa narodowego) sprawiły, że wystawa wywolała duże zainteresowanie szerokich kręgów społeczeństwa. Materialny kształt zainteresowań poprzednich pokoleń Polaków etnografią ludów Syberii, który zaprezentowano na wystawie, potwierdził raz jeszcze, że w zakresie tym nauka polska osiągnęła rezultaty warte przypomnienia i systematycznego opracowania. Antoni WYSTAWA ,.DZIEŁ WSZYSTKICH" OSKARA KOLBERGA Ku.czyński W MOSKWIE Wysta\\-a Dzieł wszystkich O. Kolberga w Związku Radzieckim była przygotowywana od dłuższego czasu w ramach współpracy Redakcji Naczelnej DWOK z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą, Polskim Wydawnictwem Muzycznym i Zarządem Głównym Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Przygotowano na Wystawę 16 plansz kolorowych wykonanych artystycznie przez plastyka, Katalog Wystawy w języku rosyjskim (nakład 2 tys. egzemplarzy), wszystkie wydane tomy Dzieł (w liczbie 56) oraz szereg elementów zdobniczych. Transportem substancji wystawienniczej zajął się Zarząd Główny TPPR, a ustawieniem Wystawy także Zarząd Główny Towarzystwa Przyjaźni Radziecko-Polskiej przy współpracy kierownictwa Biblioteki im. W. Lenina w Moskwie. �Kronika Wystawa została urządzona na dziel'1 2 kwietnia 1974 r., w ramach Wystawy Książki Polskiej, jaka miala miejsce w hallu I piętra tejże Biblioteki. Ze względu na szereg okoliczności, samo uroczyste otwarcie 'Wystawy Dzid wszystkich O, Koloerga zostało przesunięte na dzień 12 kwietnia 1974 r. o godzinie 12. Przy licznie ::gromadzonej publiczności, szczelnie wypeiniającej hall Biblioteki, Wystawę otworzył dyrektor Biblioteki im. W. Lenina, prof. dr Nikolaj M. Sikorski. Uwydatnił on znaczenie Wystawy Książki Polskiej w Moskwie, szczególnie zaś właśnie Dziel lL'szystkich O, Kolberga jaKo wydawnictwa monumentalnego, świadczącego o po'.':ażnym dorobku nauki polskiej, wskazał też na wyjątkową postać Kolberga. Z kolei prof. dr Igor Belza, znany specjalista z zakresu historii kultury polskiej i mu-' 2ykologii, aktualny prezes Zarządu Głównego TPRP, w gorących słowach scharak:eryzowal osiągnięcia badawcze Kolberga i znaczenie jego Dziel dla kultury ; nauki zarówno dawniej, jak i dzisiaj i podkreślil, że wydanie Dzieł Kolberga jest :zymś wyjątkowym i należy do najbardziej znamiennych osiągnięć kultury pol- L ·•..yS1:lWV [):w! U:..,:.II,-;tkicll OSk<ll'~l Kolberga \V IVlosk\\'ic, kwieciell 1974 \v ran'Dch Dni Kultury Polskiej, ,kic,l: '.\'yra~ii zadowo1cnic, że pierwsza wystawa Dziel ma mleJsce w Mosk\vie. ~Q,'t~'pni(' przcmawiaJ redaktor naczelny Dziel, proL dr J. Burszta. Zbliżył on słu,'haczy rio "ame] postaci Kolberga, scharakteryzował jego monumentalne dzieło ",skazał na jego symholiczne znaczenie dla współpracy międzynarodowej w za;-:'csi(Okultury i nauki. \\' końeu przemawiał prezes Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, poseł na Sejm. Zygmu;,t Surowiec. Skoncentrował się on na osiągnięciach i planach wydawni.::ych LSW \\ zakresie udostępnienia literatury rosyjskiej i radzieckiej w Polsce i.udo\\'c,i, 22 -- .Lud. ~.. ")9 �338 Kronika Po uroczystym otwarciu Wystawy zebrani zadawali pytania szczegółowe i żywo interesowali się samą ekspozycją, która ma być udostępniona publiczności jeszczE' przez dłuższy czas. Była też mowa o tym, by ekspozycję pokazać także \\" innych miastach Związku Radzieckiego. Józef OTWARCIE MUZEUM OSKARA KOLBERGA Dllrs:zta W PRZYSUSZE Staraniem Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga w Przysusze, popartym przez władze administracyjne i czynniki społeczno-polityczne miasta i powiatu, oraz przy pomocy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Redakcji DzieŁ wszystkich O. Kolberga, zostało utworzone w Przysusze Muzeum Oskara Kolberga. Słowa prawdziwego uznania za powołanie do życia placówki należą się organizatorom, a zwłaszcza członkom Zarządu Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga w osobach: Hieronim Cichocki - prezes, mgr Tadeusz Głowacki zastępca prezesa, Stanisław Ambrożek - sekretarz, Marian Ślufarski - skarbnik. b. poseł mgr Piotr Wrzeszcz, Stefan Marczyński, Marian Kwapień, zmarły niedawno mgr Stefan Kotlarczyk i wielu innych. Działacze ci osiągnęli bardzo duży sukces. Utworzone przez nich Muzeum jest bowiem pierwszym w Polsce i na świecie muzeum kolbergowskim (wcześniejsze od tej placówki są izby pamięci O. Kolberga. jak np. izba w dworku w Modlnicy koło Krakowa, w której Kolberg mieszkał w latach 1871-1884, znajdująca się obecnie pod opieką Uniwersytetu Jagiellońskiego). Otwarcia nowej placówki dokonano w 160 rocznicę urodzin O. Kolberga, obchodzoną uroczyście podczas dorocznych "Dni Kolbergowskich" w Przysusze w dniach 8-9 czerwca 1974 1'. Muzeum mieści się w zabytkowym pałacyku Dębińskich z XVIII wieku, położonym w pobliżu muszli koncertowej w otoczeniu pięknego parku, w którym organizatorzy planują wkrótce rozpoczęcie budowy pomnika O. Kolberga. Chwilowo Muzeum dysponuje jedną salą wystawową oczekując w najbliższym czasie przyznania dalszych pomieszczeń oraz odpowiednich funduszów na gromadzenie zbiorów, ich konserwację i opracowanie oraz ekspozycję. Potrzeby placówki znajdują właściwe zrozumienie u władz miasta i powiatu. W nowootwartej sali muzealnej w dniu 9 czerwca 1974 1'. udostępniono zwiedzającym wystawę kolbergowską. Jej twórcami są: mgr Stefan Rosiński - kustosz Muzeum w Radomiu (scenariusz) i mgr Zbigniew Karbarz - artysta plastyk (opracowanie plastyczne wystawy oraz opracowanie graficzne plakatu i Katalogu Wystawy). Z satysfakcją można stwierdzić, że wystawę urządzono umiejętnie. Wśród sprzętów z dawnej epoki rozstawionych w izbie z zabytkowym kominkiem, stworzywszy tym samym wystrój żywo przypominający wnętrze XIX-wiecznego gabinetu etnografa, ukazano wszystko to, co w związku z Kolbergiem Muzeum zdołało do tej pory zgromadzić, a więc: kilka rękopisów terenowych (dar Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego), wydane tomy jego Dziel wszystkich, pierwodruki dzieła Lud. Jego zwyczaje ..., wiele fotokopii dokumentujących szcze- �339 KronIka góły biografii Kolberga i obrazujących kolbergowskie zbiory folkloru, jego prace, rozprawy etnograficzne itp., wreszcie fotoportrety uczonego, jego rodziców, rodzeństwa, współpracowników i in. Całość materiałów, rozmieszczonych czytelnie, w układzie chronologicznym i opatrzonych komentarzem bądź cytatami z dzieł Kolberga lub fragmentami opinii naukowych o jego dorobku, napisanymi artystycznie techniką ołówkową na płytach z surowego drewna, stanowiła estetyczny, przejrzysty choć skrótowy przegląd życia i działalności badawczo-naukowej i wydawniczej etnografa. Skromne obecnie zbiory nie pozwoliły - rzecz jasna - ukazać pełni działalności i zasług Kolberga. Zabrakło przede wszystkim akcentu muzykologicznego, podkreślającego twórczość Kolberga zarówno w dziedzinie kompozycji, jak i w opracowaniu melodii ludowych. Brak było również charakterystyki Kolberga jako zbieracza terenowego, a więc cechy najbardziej typowej dla jego sylwetki. Jak zapewniają organizatorzy, świadomi niedostatków wystawy, w przyszłości będzie możliwa realizacja pełniejszej ekspozycji, lub wystaw poświęconych wybranym tematom kolbergowskim, poprzez systematyczne poszerzanie zbiorów i ich naukowe opracowywanie. Już w tej chwili Muzeum rozwija poszukiwania i kontakty z wieloma instytucjami i osobami, m. in. z członkami rodziny Kolberga, jak np. z prof. drem Bogdanem Marconim w Warszawie i mgr Henrykiem Kolbergiem w Poznaniu, współpracuje z mgr Marią Turczynowiczową w Poznaniu, Redakcją Naczelną DzieL wszlIstkich O. Kolberga, Oddziałem Polskiej Akademii Nauk w Krakowie i in. Życzyć należy dużo wytrwałości i powodzenia w poszukiwaniach. Akt otwarcia Muzeum poprzedziła sesja popularnonaukowa poświęcona Kolbergowi, zorganizowana przez Zarząd Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga oraz Wydział Kultury Urzędu Powiatowego w Przysusze. Sesja odbyła się z licznym udziałem władz politycznych i kulturalnych oraz przedstawicieli społeczeństwa. Referaty okolicznościowe wygłosili pracownicy naukowi Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu: prof. dr Józef Burszta, redaktor naczelny DzieL wszystkich O. Kolberga: Oskar Kolberg a kultura polska i dr Bogusław Linette: Kolberg jako etnomuzykolog. W sesji uczestniczyły także zespoły regionalne, które wykonały kilka pieśni. Uroczystości otwarcia Muzeum towarzyszyły także wystawy osiągnięć twórców ludowych (tkactwo, rzeźba, wycinanka) oraz przegląd kapel, chórów i zespołów artystycznych z powiatu przysuskiego i okolic, a nawet z Łodzi i Płocka. Medard USTANOWIENIE Tarko OGÓLNOPOLSKICH NAGRÓD IM. OSKARA KOLBERGA "ZA ZASŁUGI DLA KULTURY LUDOWEJ" W związku z 30-leciem Polski Ludowej redakcja mazowieckiego miesięcznika kulturalno-społecznego "Barwy", przy wszechstronnym poparciu środowisk artystycznych i naukowych oraz władz i instytucji terenowych i centralnych, ustanowiła w 1974 r. pierwsze w świecie doroczne ogólnopolskie Nagrody imienia Oskara Kolberga "Za zasługi dla kultury ludowej". Nagrody obejmują: medal im. O Kolberga, dyplom w oprawie skórzanej oraz nagrodę pieniężną, a przyznawane są �3-10 Kronika twórcom ludowym, popularyzatorom ludowej sztuki i kultury, działaczom, organizatorom, pracownikom naukowym badającym kulturę ludową oraz innym osobom i zespołom wyróżniającym się w dziedzinie inspirowania i upowszechniania twórczości ludowej. Powstał Fundusz Nagród, który zasilają swymi dotacjami następujące instytucje: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Centralna Rada Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", Centrala Spółdzielni Ogrodniczych, Centralny Związek Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych, Centralny Związek Spółdzielni Mleczarskich, Centralny Związek Spółdzielczości Pracy, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia", Związek Autorów i Kompozytorów "Zaiks", Robotnicza Spóldzielnia Wydawnicza "Prasa-Książka-Ruch", Naczelna Rada Spółdzielcza, Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, oraz Rada Zakładowa Mazowieckich Zakładów Petrochemicznych w Płocku i Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku. Ideą przewodnią organizatorów i fundatorów nagród jest spotęgowanie twórczej roli kultury i sztuki ludowej w procesie kształtowania się współczesnej kultury narodu, spożytkowanie wzrastającego znaczenia jej oryginalności i odrębności w życiu współczesnym. Sztuka ludowa bowiem - jak stwierdzają - "... wyrosła z tradycji narodowych, przechowywana przez pokolenia, różni się nawet w poszczególnych regionach tego samego kraju. Czerpiąc z osiągnięć przeszłości zmienia się, przekształca, inspiruje twórczość zawodową, słowem spełnia doniosłą rolę artystyczną i kulturową. Nawet kontynuując odwieczne tradycje stała się - już przez samą różnorodność i oryginalność form - nieodzownie potrzebna w naszej cywilizacji. Dlatego należy czynić wszystko, aby i nasz folklor, nasza sztuka ludowa tak ciekawa i stosunkowo tak jeszcze autentyczna mogły rozwijać się coraz pełniej.''' W związku z tym jest rzeczą oczywistą, że ustanowiony przez redakcję ..Barw" naturalny, historycznie uzasadniony i najbardziej adekwatny patronat Oskara Kolberga nad całą inicjatywą nadaje nagrodom bardzo wysoką rangę moralną. zaś laureatom przynosi zaszczytne wyróżnienie. Imię Kolberga bowiem - jak wiemywiąże się ściśle z początkami polskiego i słowiańskiego zbieractwa tradycji ludo· wych, ludoznawstwa, z krzepnięciem etnograrii i folklorystyki polskiej jako nauki, której podstawę stworzył zebranymi materiałami dokumentującymi stan XIX-\\'ie, cznej kultury ludowej właśnie w jej regionalnych odrębnościach i narodowej oryginalności, a równocześnie w tysiącletnim związku z innymi kulturami Europy. w całym bogactwie wartości artystycznych oraz w zawartej w niej sile patriotyzmu i polskości - by służyły rozwojowi społeczeństwa. Służą one dziś społeczeństwu w postaci drukiem wydawanych jego Dzid wszystkich i będą skutecznie współuczestniczyć w realizacji wspomnianej idei. Kryterium wyboru i oceny dzieł twórczości ludowej czy działalności os,')b i zespolów jest przede wszystkim wartość artystyczna dzieła czy działalności, a następnie autentyzm, związek z tradycją lokalną i regionem, siła oddziaływania \\' środowisku, uznanie działalności, wartość dorobku badawczego lub organizacyjno-popularyzatorskiego, wydawniczego itp. Wyborem i oceną dzieł czy osc'lb kandydujących do nagrody zajmuje się 27-osobowa Komisja Nagród, w skład które.; wchodzą następujący specjaliści: mgr Aleksander Jackowski (Instytut Sztuki PAN) - przewodniczący, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska (Univ,'crsytet Łódzki), doc. dr Maria Biernacka (Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), dr Stanisław Błaszczyk (Muzeum Etnograficzne w Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego), mgr Aleksandra Bogucka (Polskie Wydawnictwo Muzyczne), prof. dr Józef Burszta (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, redaktor naczelny Dziel �Kronika ~-n wszystkich Oskara Kolberga), Bronisław Cukier (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), dr Grażyna Dąbrowska (Instytut Sztuki PAN), mgr Henryk Gaworski (redaktor naczelny mies. "Barwy"), Juliusz Głowacki (redakcja mies. "Barwy") sekretarz Komisji, mgr Bożena Golcz ("Cepelia"), dr Anna Kuhczyńska-Iracka (Instytut Sztuki PAN), mgr Zofia Jaworska (Instytut Sztuki PAN), mgr Leszek Juricwicz (Ministerstwo Kultury i Sztuki), Konrad Kaszewski (Warszawski Komitet Wojewódzki PZPR), dr Kazimierz Pietkiewicz (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie), prof. dr Ksawery Piwocki (Instytut Sztuki PAN), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (Uniwersytet Warszawski), prof. dr Roman Reinfuss (Uniwersytet Jagielloński), doc. dr hab. Dorota Simonides (Uniwersytet Wrocławski), dr Marian Soltysiak (Muzeum Mazowieckie w Płocku), mgr Elżbieta Staniak (Warszawski Urząd Wojewódzki), prof. dr Jan Stęszewski (Związek Kompozytorów Polskich), mgr Barbara Zagórna-Tężycka (Ministerstwo Kultury i Sztuki), mgr Wanda Uziembło (Instytut Kultury Współczesnej' PAN), mgr Tadeusz Więckowski ("Cepelia"), doc. dr Gustaw Zemła (Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie). Komitet Honorowy Nagród im. O. Kolberga stanowią: członek Biura Politycznego PZPR, wicepremier i minister Kultury i Sztuki, Józef Tejchma - przewodniczący; I sekretarz Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR Kazimierz Rokoszewski; Wojewoda Warszawski Franciszek Tekliński, z-ca kierownika Wydziału Kultury KC PZPR Edmund Makuch, pr'ezes ZG RSW "Prasa-Książka-Ruch" Stani-o sław Mojkowski, dyrektor Instytutu Sztuki PAN prof. dr Jułiusz Starzyński, członkowie PAN - prof. dr Kazimierz Dobrowolski i prof. 'dr Julian Krzyżanowski, prezydent m. Płocka Henryk Rybak. Po raz pierwszy medale i dyplomy oraz nagrody pieniężne w wysokości 15 tys. złotych wręczono w czerwcu 1974 r. Otrzymało je 12 następujących osób i zespołów: 1. Władysław Chajec rzeżbiarz ludowy ze wsi Kamienica Górna, pow. Jasło; 2. Michalina, Jadwiga i Zbigniew Ćwiżewiczowie z Bukowiny Tatrzańskiej - działacze kulturalni i popularyzatorzy folkloru góralskiego; 3. Justyna Grzegory tkaczka, hafciarka i wycinankarka ludowa ze wsi Złaków Borowy, pow. Łowicz; 4. Franciszek Horak - mistrz zdobniczy tradycyjnego stroju ludowego (metaloplastyka) z Cieszyna; 5. Janina Orynżyna z Warszawy - organizator przemysłu ludowego i artystycznego oraz autor kilku prac z tej dziedziny; 6. Franciszka Rybkowa z Lipska, pow. Dąbrowa - twórca regionalnego tkactwa, głównie dywanowego; 7. Jadwiga Sobieska z Warszawy - pracownik naukowy, współtwórca zbiorów folkloru pieśniowo-muzycznego Instytutu Sztuki PAN oraz podstaw etnomuzykologii polskiej; 8. Tomasz Śliwa ze Zbąszynia instrumentalista ludowy, zwlaszcza kożlarz, twórca znanej kapeli ludowej i wychowawca młodych muzyków ludowych; 9. Adam Zegadło - rzeźbiarz ludowy ze wsi Krzyżka, pow. Kielce; 10. Zespół regionalny "Kurpianka" z Kadzidła, pow. Ostrołęka; 11. Orawski Zespół Pieśni i Tańca "Zubrzyca Górna" (przy Związku Podhalan i Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ); 12. Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia" - członek Światowej Rady Rękodzieł (bez nagrody pieniężnej). Uroczystość wręczenia nargód odbyła się w Zamku książąt mazowieckich. w Płocku w dniu 22 czerwca 1974 r. podczas VIII Ogólnopolskiego Festiwalu Fol-· kloru. Aktu wręczenia dokonali: wicewojewoda warszawski Bolesław Rek i redaktor naczelny mies. "Barwy" Henryk Gaworski, w towarzystwie przewodniczącego Komisji Nagród mgra A. Jackowskiego i redaktora naczelnego Dziel wszystkich O. Kolberga prof. dra J. Burszty, prezydenta m. Płocka H. Rybaka, g()spodarza Zamku - dyrektora Muzeum Mazowieckiego dra M. Soltysiaka, licznie zgroma- �342 Kronika dzonych przedstawicieli władz kulturalnych województwa i powiatu, działaczy, folklorystów i miłośników folkloru, zespołów festiwalowych, gości zagranicznych i wielu innych osób. Z okazji wręczenia nagród i z racji Festiwalu otwarto w salach Muzeum Mazowieckiego wystawę polskiego stroju ludowego oraz twórczości ludowej reprezentującej dorobek laureatów nagród (według projektu T. Zaremby z Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie). Uruchomiono także wielki kiermasz sztuki ludowej. W czasie spotkania organizatorów i fundatorów nagród z laureatami wygłoszono kilka okolicznościowych pochwał i uwag praktycznych, mających związek z realizacją Nagród im. O. Kolberga. Redaktor naczelny Dziel WszlIstkich O. Kolberga, prof. dr J. Burszta, podkreślił m. in. znaczenie wydawania obecnie drukiem całej spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga dla rozwoju nauki i kultury, w tym dla coraz pełniejszego urzeczywistniania idei nagród. Organizatorzy Nagród im. O. Kolberga zamierzają poszerzyć zasięg prac, osób i zespołów nagradzanych (m. in. obejmując działalność zespołów polonijnych), jak również zwiększyć liczbę osób i instytucji terenowych (m. in. przcz włączenie towarzystw regionalnych) uczestniczących w wyborze i ocenie kandydatów do nagrody. Medurd MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII PRACE Uniwersytet Turko W 1973 R. MAGISTERSKIE Jagielloński - Kraków CHODYŃSKA-BAR Elżbieta, Przeobrażenia sposobów i środków transportu we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. GNIOT Mariola, Zatrudnienie pozarolnicze rodzin chłopskich we wsi Istebna w pow. cieszyńskim, prof. dr Mieczysław Gładysz. KRÓL Barbara, Gospodarka rolna we wsi Brenna w pow. cieszyńskim w okresie 1920-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. LIPOK-BIERWIACZONEK Maria, Czynniki wpływające na kształtowanie się więzi sołecznej na przykładzie wybranego przysiółka Wisły, prof. dr Mieczysław Gładysz. LIPA Maria, Przeobrażenia w zagrodzie chłopskiej we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. PIEKŁO Stanisława, Gospodarka przyswajająca we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. ROGALSKA-GARCZYŃSKA Małgorzata, Stan badań nad kulturą ludową Orawy. prof. dr Mieczysław Gładysz. RÓG Jan, Konsekwencje kulturowe migracji zarobkowych ludności polskiej ze Sląska na tereny rdzennych Niemiec w latach 1871-1939, prof. dr Mieczysław Gładysz. �343 Kronika TACZUK Ewa, Rozwój wnętrza mieszkalnego w Koniakowie, pow. Cieszyn, w końcu XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. ZAJĄCZKOWSKA Janina, Stan i potrzeby badań etnograficznych w regionie sądeckim w XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. ŻUROWSKI Stanisław, Stan badań na Podhalu do 1918 r., prof. dr Mieczysław Gładysz. U n i w e r s y t e t i m. A. M i c k i e w i c z a - P ozn a ń ADAMEK Elżbieta, Tradycja a współczesność na przykładzie rodziny w Ciężowicach, pow. Tarnów, prof. dr Józef Burszta. BUDZIK Kazimierz, Folklor stosowany w opinii odbiorców na przykładzie folkloru muzycznego, prof. dr Józef Burszta. BURBELKA Jolanta, Czynniki wpływające na rozwój kultury, prof. dr Józef Burszta. EFFENBERG Eugeniusz, Stare i nowe w zwyczajach i obrzędach dożynkowych na przykładzie wsi powiatu Nowy Tomyśl, prof. dr Józef Burszta. GIERSZEWSKI Zbigniew, Żegluga pełnomorska Polinezyjczyków i ich kontakty z Ameryką Południową, prof. dr Maria Frankowska. JERZAK-GIERSZEWSKA Teresa, Rola i znaczenie kobiety w kulturze Indian Amazonii: Jivaro, Witoto, Tukuna, prof. dr Maria Frankowska. KRĘŻAŁEK Marek, Wspókzesne życie kulturalne wsi podmiejskiej na przykładzie Dopiewa w pow. poznańskim, prof. dr Józef Burszta. KUBIAK Tadeusz, Współczesny stan zwyczajów i obrzędów dorocznych we wsiach pow. poznańskiego, prof. dr Józef Burszta. SZCZEPAŃSKA-KRĘŻAŁEK Iwona, Kazimierz Moszyński jako etnograf Słowiańszczyzny, prof. dr Józef BUrszta. Uniwersytet Warszawski BENEDYKTOWICZ Zbigniew, Wpływ klasztoru prawosławnego na funkcjonowanie sacrum i profanum (na przykładzie Grabarki), prof. dr Witold Dynowski. BOHDZIEWICZ Anna, Próba analizy i krytyki koncepcji subkultury nędzy Oscara Lewisa, prof. dr Witold Dynowski. MILEWSKA Anna, Upodobania estetyczne jako wyraz świadomości wspólnoty grupowej na przykładzie analizy wyposażenia wnętrz mieszkalnych wsi Rościszewo w pow. sierpeckim, doc. dr Zofia Sokolewicz. OSIŃSKA-PISKORZ Elżbieta, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa (na przykładzie wsi Haczów i Trześniów, pow. brzozowskiego), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PRA WDZIC-GAŁĘSKI Jan Jakub, Stosunki wewnętrzne w mieszanych wyznaniowo i ctnicznie społecznościach wiejskich na Podlasiu, prof. dr Witold Dynowski. SŁOWIŃSKA Ewa, Rola zwyczajów dorocznych w życiu kulturalnym wsi Rościszewo w tradycji współczesności, doc. dr Zofia Sokolewicz. STOMMA Ludwik, Ludowe obrzędy weselne w Polsce XIX wieku, doc. dr Zofia Sokolewicz. WALENDZIAK Teresa, Ziemia i zawód rolnika w strukturze zawodowej i kulturze wsi współczesnej na tle jej historii (na przykładzie wsi Haczów i Trześniów, woj. rzeszowskiego), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. WASILEWSKI Sławomir Jerzy, Kategoria przestrzeni w kulturze mongolskiej. Analiza niektórych układów terytorialnych, prof. dr Witold Dynowski. �34'1 Kroni1-\Cl U n i we r s y t e t i m. B. B i e l' u ta - W l' o c ł a'.'.' FIAt AS Jan, Kult przodków w wierzeniach i zwyczajach ludów Oceanii. pro' dr Aleksander Godlewski. CZCCHNOWSKA Barbara, Prawo własności u ludów Oceanii, prof. dr Aleksande:' Godlewski, DERKACZ Bronisław, Współdziałanie społeczno-gospodarcze we '.'.'si dolnośląskie;, doc. er Adolf Nasz. DURACZYŃSKI Grzegorz, Tradycyjna obrzędowość okresu wiosennego na Dolnyr:-, Śląsku, doc. dr Adolf Nasz. GÓRECKA Bogumiła, Życie kobiety wiejskiej na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle literatury pamiętnikarskiej, doc. dr Adolf Nasz, KLUKA Krzysztof, Struktury społeczno-polityczne Azteków i Inków. Studiuffi porównawcze, prof. dr Aleksander Godlewski. FAJCES Jam.:sz, Powstanie świata i człowieka na podstawie mitów z pięciu częśc' świata, proi', dr Aleksander Godlewski. SOKOL Wiesława, Wpływ industrializacji na przemiany społeczno-kulturo\\'C \\'S' dolr:ośląskiej na przyk!adzie wsi Gogołowice w pow, Lubul doc, dt' ."'dolf Nasz, PRACE DOKTOHSKJE Uniwersytet Jagiellol13ki DZIĘGIEL Leszek, Rolnictwo chłopskie \y Afryce Wschodniej, Sludi'.:m 7, dziedzin,' antropologii ekonomicznej. Promotor: prof. dr Ar.c.'rzcj W<:li!4órski. Praca rozpoczyna się szczegółowym opisem zagrody Luo, z pod'1:liem układ\.,;. pól i rozmieszczeniem bydła w zagrodzie. Stopniowo autor [r-::ecl1odzi do opisc i analizy większych form, rozciągających się początkowo na ealą Kenię, a potem r:a terytorium Ugandy i Tanganiki. Studium jest doprowadzone do okresu uzy~kar:ia nepodległości przez te trzy kraje; następnie analizuje autor zmiany ,;poleczLo-gospodarcze powstale w wyniku przemian politycznych, Praca liczy \\' całośc: 393 strony i uwzględnia ponad IOU pozycji bibliograficznych. PETERA Janina, Kultura pasterzy Aromunów przeobrażenia, Promotor: prof. dr Jadwiga - koczownikf,\\ Klimaszewska, ',,' Albanii je,' Praca dotyczy głównie kultury materialnej oma\\'iancj grupy, _~ut(E'ka ::'j::t.:\' się szczegółowo budownictwem i wyposażeniem wnętrz szałas<'m', crg,l:1j;~:h',id .. ; ;pldarki pasterskiej. pożywieniem, strojem, wytwórczościq j sztuką !)LbtYCZll:l, \i' pl'3" ey uwzględnione zostały r(lwnież obrzędy rodzinne pasterzy .\rolT;1lI11)\\' ; i,,:,,;~(tór~' obrzędy doroczne, Un iw e r s y t e t KOHUTNICKI Bohdan, Problem dr Maria Frankowska, i m, A, M i c k i e totemizmu u lud,',w \V ic z a Australi~. Prl.Jn:ot<'," l';:",,:', Autor poddał konfrontacji ewolucjonistyczne koncep(~je tote'Y,i7.r,'u "co.:, "':ci):-ane koncepcje totemizmu, powstałe w XX stuleciu, z faldogra[iczI:Yi~l ;l:3.;L'r~:.:(c::' australijskim, Szczególną u wagę zwrócił na strukturę Spo!cczlla au luch :on:c;:::(',ludności Australii oraz na jej związek z tzv,,', układami totemowymi. Umoż]i',\'iło ((, óutorowi poddanie krytyce niektórych dotychczasowych poglądó\\' r:3 i>w;<; cv'.';.mizmu oraz na zinterpretowanie funkcji totemizmu z punktu \\'id?,'"ni!l \'."l),',k.:c,-nej teorii znaku. �Kronika POSERN -ZIELIŃSKI Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian Ameryki Południowej (XVI-XX w.). Promotor: prof. dr Maria hiszpańskiej Frankowska_ Etnologiczna analiza ruchów społecznych, które w swym programie i praktyce· uwzględniały element sakralny (irracjonalny), jak również interpretacja niektórych rewolucyjnych ruchów społecznych indiańskich chłopów, w ideologii których autor poszukuje treści irracjonalnych. Na tle prezentacji genezy, kształtu, przebiegu i znaczenia poszczególnych ruchów autor rozpatruje ich polityczne, społeczne, kulturowe i ideologiczne treści. W pracy przedstawiono również specyfikę indiańskich ruchów społeczno-religijnych odwołując się do zmieniającej się sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Ameryki Południowej w poszczególnych okresach historycznych. Wreszcie poddano konfrontacji niektóre z dotychczasowych ustaleń teoretycznych z analizowanymi realiami, celem wysunięcia własnych propozycji. Uniwersytet Warszawski WOŹNIAK Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie wieku. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. na Mazowszu w XVIII Autor nawiązuje w swej teoretycznej warstwie do modelu kultury skonstruowanego przez K. Dobrowolskiego dla południowej Małopolski. Celem pracy jest próba odpowiedzi na pytanie, które z wymienionych przez Dobrowolskiego podstawowych czynników kształtowania się i utrzymania chłopskiej kultury tradycyjnej ,. znajdujących swe potwierdzenie w materiałach dotyczących drugiej połowy XIX "V., odnoszą się do kultury chłopskiej okresu folwarku pańszczyżnianego i w jakim stopniu. Rozważania nad tym zagadnieniem przedstawia autor poprzez pryzmat instytucji podstawowej dla chłopskiej kultury tradycyjnej - rodziny rozpatrywanej ze względu na jej specyfikę z posiadanym przez nią gospodarstwem. Praca powstała w oparciu o żródła archiwalne i publikowane, dotyczące XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej. Uniwersytet Wrocławski MAJCHRZAK Józef, Polska pieśń ludowa na wschodnim ska. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. pograniczu Dolnego Ślą- Praca jest pierwszą próbą monograficznego przedstawienia tradycyj nego folkloru polskiego zastanego na wschodnim pograniczu historycznej części Dolnego Śląska po drugiej wojnie światowej. W pracy poruszono następujące zagadnienia: 1) realia i związki w świetle wątków poetyckich i melodycznych na tle porównawczym - autor szczegółowo analizuje wątki treściowo-poetyckie wybranych, najciekawszych wariantów pieśni dolnośląskich; 2) charakterystyka poetyki i muzyki \V folklorze dolnośląskim. Obok analizy muzycznej i tekstowej zebranych polskich pieśni ludowych, zachowanych na omawianym obszarze, autor podjął również prlJbę odtworzenia dziejów historycznych folkloru polskiego na Dolnym Śląsku w zakresie zbieractwa pieśni i tradycji ludowego muzykowania oraz przeprowadził porównanie tego folkloru z pozostałymi regionami Polski i niektórymi regionami Słowiańszczyzny. ZIELNICA Krzysztof, Kształtowanie się świadomości etnicznej ludu Ewe (pogranicze Ghany, Togo i Dahomeju) w świetle istniejących struktur etnicznych i kulturowych, Promotor: prof. dr Józef Gajek. Praca zawiera 5 rozdziałów. Pierwszy dotyczy pochodzenia i praojczyzny Ewe w świetle tradycji (mitów i podań) oraz paraleli kulturowych. W rozdziale drugim autor porusza następujące zagadnienia: zasięg języka Ewe, dialekty, narodziny ję- �346 Kronika zyka literackiego, literatura religijna, inne rodzaje i formy piśmiennictwa, prasa, perspektywy etno-językowe. Rozdział trzeci analizuje: podstawowe cechy kultury materialnej, podstawy organizacji społecznej, strukturę polityczną i religię Ewe. W następnych rozdziałach autor przedstawia wpływ kolonizacji europejskiej na procesy integracyjne u Ewe oraz rozwój nacjonalizmu Ewe po drugiej wojnie światowej. Przedstawiona w tej dysertacji analiza rozwoju świadomości etnicznej Ewe i ich świadomości narodowej stanowi przykład odzwierciedlający pewną szerszą prawidłowość w procesie rozwoju społecznego, kulturowego i politycznego "czarnej" Afryki. Z materiałów ODiIE opracowała Barbara 1975 - MIĘDZYNARODOWY Jaruga ROK OCHRONY ZABYTKOW Wielka to i nadzwyczaj potrzebna akcja o zasięgu światowym, rozwijająca się obecnie pomyślnie także i w Polsce. Warto na tym miejscu odnotować ją już teraz, przed zakończeniem prac (szerszą informację redakcja LUDU opublikuje w jednym z najbfiż5zych tomów), chodzi bowiem o jak najwcześniejsze, powszechne włączenie się etnografów i wszystkich miłośników kultury do realizacji programu Roku. Celem Roku jest zwrócenie ogólnej uwagi na zabytki kultury, w tym zabytki kultury ludowej, przyczynienie się do upowszechnienia problematyki ich ochrony i rewaloryzacji oraz stymulacja i koordynacja wszelkich inicjatyw w tej dziedzinie. Do głównych zadań Roku należy pełne rozpoznanie obiektów wymagających ochrony, jak np. obiektów budownictwa ludowego czy zabytków architektury miejskiej, pomników przyrody, zabytków techniki itp. i określenie jej zakresu. Krajowy Społeczny Komitet MROZ działa pod przewodnictwem prof. dra Stanisława Lorenza. W pracach tego Komitetu uczestniczą przedstawiciele PTL: prezes Zarządu Głównego prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska i członek Prezydium prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa. Działają jednocześnie wojewódzkie i miejskie komitety Roku, współpracujące z lokalnymi władzami konserwatorskimi oraz placówkami i organizacjami społecznymi i naukowymi. Rola etnografów i wszystkich członków PTL w realizacji programu Roku, zwłaszcza jego części dotyczącej kultury ludowej, jest olbrzymia. Ich rzeczoznawstwo, umiejętności organizatorskie oraz świadomość znaczenia wartości pomników kultury dla socjalistycznego, humanistycznego kształtowania społeczeństwa, pomogą skutecznie uczestniczyć we wszelkich formach szkolenia, instruowania, pokazywania i objaśniania zagadnień związanych z rejestracją zabytków kultury i ich ochroną. M. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1127606106b25bfd47c57884c6545b3.pdf b4562f8fa9b2b4e9be7996cdb62b006b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2730 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS 369403 �SPIS TREŚCI Joanna Tokarska-Bakir Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości Janusz Barański 0 Piotr Kowalski heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. 3 Dekonstruk- cja „ s p r a w y s ł o n i a " 18 Folkloryzm nauk o kulturze l u d o w e j 23 Maciej Rychły B e z i m i e n n y geniusz l u d u umrze dzisiaj o zachodzie 27 Czesław R o b o t y c k i Co kaplica na D ł u g i c h M ł a k a c h p o d T u r b a c z e m „ d a j e d o m y ś l e n i a " . . . . 29 Andrzej Emeryk M a ń k o w s k i Legenda Sałapatka — ..Orła" 37 W o j c i e c h Łysiak Rzecz o p e w n e j p r o p a g a n d z i e 41 Michał Głowiński Pierwsze miesiące 49 Iza D y l e w s k a , Ewa D y m k o w s k a S ł o w n i c z e k w s p ó ł c z e s n e j g w a r y żołnierskiej 61 Summary of articles 64 N a o k ł a d c e : Chrystus na krzyżu, f r a g m e n t . Rzeźba w d r e w n i e l i p o w y m , p o l i c h r o m o w a n a , w y s . całej rzeźby 17 c m . Cmolas, d. p o w . K o l b u s z o w a , w o j . rzeszowskie. Fot.: Stefan D e p t u s z e w s k i N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : U k r z y ż o w a n i e , rzeźba w d r e w n i e , w y s . 5 5 c m . W y k . S t a n i s ł a w M i k a , Paszyn k. N o w e g o Sącza. Fot.: J a n Ś w i d e r s k i �POLSKA SZTUKA LUDOWA POLSKA Rok XLVI AKADEMIA NAUK 1992 • INSTYTUT SZTUKI Nr 1 (216) �CONTENTS J o a n n a Tokarska-Bakir Gada/ner's Hermeneutics in E t h n o g r a p h i c Research i n t o Estrangment . . . J a n u s z Barański O n the Heuristic Presentation of T w o E t h n o l o g i c a l Theories. T h e D e c o n - Piotr Kowalski T h e Folklorism of Sciences D e a l i n g w i t h Folk C u l t u r e 23 Maciej Rychły T h e A n o n y m o u s G e n i u s of t h e People w i l l Die T o d a y at Sunsen 27 29 s t r u c t i o n of t h e „ C a s e of the E l e p h a n t " 3 18 Czesław R o b o t y c k i F o o d for T h o u g h t Offered by t h e Shrine in D ł u g i e M ł a k i near M t . Turbacz Andrzej Emeryk M a ń k o w s k i T h e L e g e n d of Sałapatek — „ T h e E a g l e " 37 W o j c i e c h Łysiak Remarks o n a Propaganda 41 Michał Głowiński T h e First M o n t h s 49 Iza D y l e w s k a , Ewa D y m k o w s k a A D i c t i o n a r y of C o n t e m p o r a r y A r m y Slang 61 S u m m a r y of adricles 64 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor n a c z e l n y ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz r e d a k c j i ) , L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A n t o n i Kroh, J e c e k Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , R o c h S u l i m a T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o A d r e s redakcji: I n s t y t u t Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343121fca2349cac21fa687e6a9ba89.pdf 0ee29405d412436479bad0bbea566b74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Skrętowicz, Zygmunt Piłat, Józef - twórca ludowy lamęcki, Jan - twórca ludoway Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4298 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne: Zygmunt Skrętowicz,Józef Piłat,Jan Lamęcki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;123-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Szczególnie smutne są rozstania z t w ó r c a m i , k t ó r z y swoją i n d y w i d u a l n o ś c i ą wycisnęli p i ę t n o na sztuce ludowej na­ szego czasu. Odchodzą jeden za drugim. W ostatnich m i e s i ą c a c h zmarli trzej w y b i t n i rzeźbiarze, jedni z ostatnich mistrzów starego pokolenia. ZYGMUNT SKREJOWICZ JÓZEF PIŁAT JAN LAMĘCKI Zmarł 24 grudnia 1971 r. w Worowie, pow. Łobez. Urodził się w 1902 r. w Kuropatnikach (obecnie ZSRR). Po śmierci ojca jako m ł o d y chłopiec został pomocnikiem kowala, potem pracował jako robotnik na­ jemny i murarz. Na k i l k a lat przed wojną zaczął rzeźbić z kamienia figury i krzyże cmentarne. Po w y ­ zwoleniu przesiedlił się w szczeciń­ skie, gdzie objął w Worowie liche gospodarstwo bez dobytku. P r z y s z ł y trudne lata, potem choroba. Rzeź­ bić nagrobków nie mógł bo nie było miękkiego kamienia. A b y nie sie­ dzieć bezczynnie zaczął rzeźbić w drewnie. Dostrzeżono go, z a c h ę c o n o do tej pracy. I tak od 1954 r. r z e ź ­ bienie stało się g ł ó w n y m ź r ó d ł e m jego dochodów. T w o r z y ł sceny z ży­ cia wiejskiego, historyczne, r e l i g i j ­ ne. Zawsze polichromowane, dalekie od tradycyjnych w z o r c ó w ludowych, pełne z jednego klocka lub p ł a s k o ­ rzeźby jak np. znane cykle „ O ś w i ę ­ cim" i „Potop" (wł. PME w W a r ­ szawie). Tam też oraz w Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie znajduje się najwięcej jego prac. Wielokrotnie nagradzany p o k a z y w a ł prace w różnych miastach k r a j u (m.in. w TPSP w Warszawie 1964) i za granicą na wystawach polskiej sztuki ludowej i naiwnej. A r t . o Skrętowiczu zamieściła Hanna Chwierut-Jasicka w t. X — X I , 1969/ 1970 zeszytów P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Z m a r ł 13 w r z e ś n i a 1971 r. m a j ą c 71 lat. Ostatnie m i e s i ą c e swego ży­ cia spędził w Z a k ł a d z i e dla Prze­ wlekle Chorych w Kielcach, otoczo­ ny opieką przez Muzeum Ś w i ę t o ­ krzyskie. Urodził się i przeżył nie­ mal całe życie w D ę b s k i e j Woli, pow. Kielce. Był jednym z ostat­ nich ś w i ą t k a r z y w y r o s ł y c h jeszcze w klimacie tradycyjnej sztuki ludo­ wej. Rzeźbił w drewnie, a w ostat­ nich latach r ó w n i e ż w piaskowcu. Prace swe m a l o w a ł olejno. Rzeźbił p o c z ą t k o w o dla wsi, potem dla sie­ bie, a po wojnie już t y l k o dla coraz liczniejszych o d b i o r c ó w miejskich. Rozszerzył w ó w c z a s k r ą g podejmo­ wanych tematów, tworząc obok przedstawień tradycyjnych sceny religijne j a k „ C h r y s t u s przed P i ł a ­ tem". „ W y g n a n i e z Raju", „ M u z y ­ k u j ą c y a n i o ł o w i e " oraz ś w i e c k i e np. „Panna Młoda", „Krakus", „Syrena", portret żony na jej nagrobku. N a j ­ w i ę k s z y zbiór r z e ź b P i ł a t a ma m u ­ zeum Ś w i ę t o k r z y s k i e w Kielcach, mniejsze kolekcje muzea w Warsza­ wie, K r a k o w i e i Łodzi. Prace P i ł a t a pokazywano na licznych wystawach w k r a j u i za g r a n i c ą . Ostatnio w y ­ s t a w ę p o ś m i e r t n ą rzeźb P i ł a t a ot­ warto w Kieleckim Muzeum. W s t ę p do katalogu n a p i s a ł a Barbara Erber. K i l k u m i n u t o w a sekwencja o Piłacie w f i l m i e K . Gordona „Nie­ oficjalni" u t r w a l i ł a dla potomności p o s t a ć tego znakomitego t w ó r c y i dobrego, p i ę k n e g o człowieka. Z m a r ł 20 sierpnia 1971 r. w Ostrowach, po operacji, m a j ą c 76 lat. Urodził się w Radoszewnicy nad Pilicą w biednej rodzinie fornala i wyrobnicy. Od dzieciństwa pasł krowy, był stajennym. Dwukrotnie wyjeżdżał na roboty do Niemiec. Nauczył się czytać i pisać. P e ł e n temperamentu i ciekawości życia dużo widział i opisał to ze s w a d ą na 1200 stronach p a m i ę t n i k a . W 1939 r. osiadł na s t a ł e w D ą b r o w i e Zie­ lonej, pow. Radomsko. S t r u g a ł od dzieciństwa, później rzeźbił szopki, krucyfiksy, wielofiguralne p ł a s k o ­ rzeźby. „ O d k r y t y " w 1960 r. szybko staje się popularny, setki jego rzeźb sprzedaje Cepelia w k r a j u i za gra­ nicą. L a m ę c k i podejmuje-coraz nowe tematy: historyczne, postaci boha­ t e r ó w dawnych i współczesnych. Tworzy nadal ś w i ą t k i , często wielo­ krotnie p o w t a r z a j ą c ten sam temat, d o s k o n a l ą c w ten sposób w ł a ś c i w e m u ś r o d k i wyrazu. Rzeźby jego z d o b y w a ł y liczne nagrody na konkursach sztuki ludo­ wej. Wiele znajduje się w zbiorach M u z e ó w Etnograficznych w K r a k o ­ wie, Łodzi, Warszawie, Radomsku, a t a k ż e w kolekcjach p r y w a t n y c h w Polsce i za g r a n i c ą . Prace L a m ę s k i e g o pokazywano na wielu w y ­ stawach w k r a j u i za granicą W 1963 r. (nr 1) zamieściła o n i m obszerny a r t y k u ł „Polska Sztuka L u d o w a " — p i ó r a Aleksandry Jacher-Tyszkowej. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38b4e6c12483fda50e34871060ecb358.pdf 6e7effc60e1c3531852b9867f8fee21e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4299 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;124-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A Vil—XI 1971 Lipiec W dni i c h 1—4 V I I odbył się I V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Ś p i e ­ w a k ó w w Kazimierzu, pow. P u ł a ­ wy. Uczestniczyło w n i m 21 zespo­ łów z k r a j u i 2 zagraniczne oraz śpiewacy i i n s t r u m e n t a l i ś c i ludowi. W kategorii kapel „ a u t e n t y c z n y c h " I miejsce zdobył zespół z Lubczy, pow. Pińczów, a w ś r ó d solistów — grający na c y m b a ł a c h Feliks Wojnarowicz z J a s ł a . Zorganizowano t u r ­ niej poetów i g a w ę d z i a r z y oraz kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej. 4 V I I w Muz-urn w Łowiczu ot­ warto j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę prac Justyny Grzegory ze Ż ł a k o w a Bo­ rowego, pow. Łowicz, z okazji 50-lecia jej działalności artystycznej. J u ­ styna Grzegory o t r z y m a ł a n a g r o d ę Miń. K u l t u r y i Sztuki oraz pismo gratulacyjne. Doroczne W o j e w ó d z k i e Targi Sztuki Ludowej odbył się 11 V I I w Zamościu. Uczestniczyło w nich 16 t w ó r c ó w ludowych. Odbył się pokaz strojów ludowych Lubelszczyzny, ot­ warto w y s t a w ę tkactwa ludowego. 21 V I I otwarto w Muszynie regionblne Muzeum P T T K . 24 V I I ogłoszono w y n i k i kon­ kursu na współczesną rzeźbę ludo­ wą, zorganizowanego przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, w Nowym Sączu. W konkursie wr.ięło udział 28 t w ó r c ó w z górskich p o w i a t ó w w o j . krakowskiego. Czte­ r y r ó w n o r z ę d n e pierwsze nagrody otrzymali: Józef Citak z K r y n i c y , Franciszek Palka z Nowego Sącza, Tomasz Nawieśniakj z Olszówki, pow. Limanowa, i S t a n i s ł a w Stożek z P o r ę b y w t y m samym powiecie. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki oraz W y d z i a ł u K u l t u r y PWRN W Krakowie. W y s t a w ę po­ k o n k u r s o w ą otwarto w Muzeum w w Rabc«. R o z s t r z y g n i ę t o drugi już k o n ­ kurs pod h a s ł e m „ O c a l m y od za­ pomnienia", zorganizowany przez Wydział K u l t u r y PWRN, Prezydium R N m. Krakowa, Muzeum Etnogra­ ficzne w K r a k o w i e i inne instytucje. 42 u c z e s t n i k ó w n a d e s ł a ł o ok. 2000 t e k s t ó w piosenek i ok. 1000 m-slodii nagranych na t a ś m y . Rozstrzygnięto konkurs na k w i a t y i inne ozdoby b i b u ł k o w e dla t w ó r c ó w z terenu pow. żywieckiego. W imprezie, zorganizowanej przez Wydział O ś w i a t y i K u l t u r y PPRN w Żywcu i tamtejsze Muzeum, wzięło udział 16 a r t y s t e k ludowych. I n a g r o d ę zdobyła Katarzyna M o t y k a z Ciśca. W salach Muzeum otwarto wystawę pokonkursową. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ c ł a w i u : wystawa pn. „ D a w n a w i e ś dolnośląska". Muzeum w Tomaszowie Mazo­ wieckim : pokonkursowa wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z zakresu zdobnictwa w n ę t r z . Muzeum Regionalne w Radomiu ogłosiło konkurs na wyroby ludowe­ 124 go kowalstwa dla t w ó r c ó w z regio­ n u radomskiego. Muzeum Etnograficzne w L u ­ bienie: wystawa kiczu z eksponata­ m i z wielu k r a j ó w , m i n . z Polski. Podczas X I D n i B o r ó w Tuchol­ skich otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a ­ w ę prac 43 t w ó r c ó w ludowych re­ gionu. W dziale r z e ź b y I miejsce z d o b y ł W ł a d y s ł a w Lica z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. O d b y ł się kiermasz sztuki ludowej. W Stołecznym Domu Kultury „ E x p r e s s Wieczorny" z o r g a n i z o w a ł w y s t a w ę kiczu. Była to pierwsza i m ­ preza z całej serii podobnych, inspi­ rowanych przez tę gazetę. Cieszyła się ogromnym zainteresowaniem, w ciągu 1 dnia obejrzało j ą k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. W Rydze (ZSRR) otwarto w y ­ s t a w ę sztuki ludowej regionu Pomo­ rza Zachodniego. W ś r ó d ok. 400 eks­ p o n a t ó w pokazano r z e ź b y S k r ę t o W i cza, K o ł a c z a i Szulca. W y s t a w ę przy­ gotowały: Wydział Kultury PWRN i W D K w Szczecinie. W D K w Olsztynie: w o j e w ó d z k a wystawa prac p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . 65 t w ó r c ó w p o k a z a ł o 120 prac. W Bydgoszczy kontynuowano „przeglądy powiatów". Twórcy l u ­ d o w i i amatorzy z p o w i a t ó w : M o ­ gilno i W ł o c ł a w e k w y s t a w i a l i swe prace; pokazano na osobnej w y s t a ­ wie dzieła S t a n i s ł a w a Zagajewskie­ go z W ł o c ł a w k a , r z e ź b i a r z a innego". K l u b M o r s k i w G d y n i : wystawa twórczości amatorskiej ludzi morza „Przegląd 71". Pokazano ok. 300 prac 58 a u t o r ó w . Węgierski Instytut Kultury w Warszawie: wystawa i kiermasz w ę ­ gierskiej sztuki ludowej. P K i N w Warszawie: wystawa k u b a ń s k i e j sztuki ludowej. K r a k ó w : wystawa ukraińskiej sztuki ludowej podczas D n i K i j o w a . P D K w W ę g o r z e w i e : wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu powiatu, w ramach D n i F o l k l o r u W a r m i i i Mazur. Sierpień V I I I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej „Beskidy 71" t r w a ł w dniach 8—15 V I I I w Wiśle i Szczyrku. W y s t ą p i ł o 26 zespołów regionalnych. W Szczyr­ k u o t w a r t o w y s t a w ę ok. 100 prac 17 artystów ludowych z powiatów: Bielsko-Biała i Żywiec. W K o n i a ­ kowie zaś — w y s t a w ę prac t a m t e j ­ szych t w ó r c ó w . W dniach 19—22 V I I I odbył się Ogólnopolski Festiwal Folkloru Ziem G ó r s k i c h w Ż y w c u . Uczestni­ czyły w n i m 24 zespoły regionalne pieśni i t a ń c a oraz 15 kapel. W ż y ­ w i e c k i m Muzeum otwarto p o k o n ­ k u r s o w ą w y s t a w ę zdobnictwa b i b u ł ­ kowego, r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na wieńce dożynkowe. W sierpniu kontynuowano prze­ gląd dorobku kulturalnego powia­ t ó w w o j . bydgoskiego. Pokazano prace t w ó r c ó w ludowych z pow. T u ­ chola. R o z s t r z y g n i ę t o I X konkurs na p a m i ą t k ę i s z t u k ę l u d o w ą z terenu woj. k o s z a l i ń s k i e g o . Dwie I nagrody zdobyli: Eugeniusz Michalski z Z i ­ mowisk, pow. Słupsk, za rzeźby i Maria Grochalowa z Koszalina za pisanki, w y c i n a n k i i p a j ą k i . Nade­ s ł a n o 659 prac. P D K w Wejherowie: pokonkur­ sowa wystawa prac m ł o d y c h twór­ c ó w ludowych z terenu powiatu. P D K we W ł o d a w i e : wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z terenu powiatu. Budapeszt: na otwartej tam w y s t a w i e pokazano 10 grafik Zeno­ na Zaremby. W Sierpcu otwarto nowe M u ­ zeum Etnograficzne. Wrzesień Od 5 do 12 I X t r w a ł w ramach T a t r z a ń s k i e j Jesieni I V Międzyna­ rodowy Festiwal F o l k l o r u Ziem G ó r s k i c h w Zakopanem. 19 zespo­ ł ó w (w t y m 6 polskich) podzielono na kategorie: „ a u t e n t y c z n y c h " ( I na­ groda: zespół „Florioica de la Munte" Z Rumunii), ..stylizowanvch'" (I — L u d o w y Zespół P i e ś n i i Tańca z Warny), „ o p r a c o w a n y c h artystycz­ n i e " ( I — Zespół P i e ś n i i Tańca „ K a f t " z ZSRR). Poza t y m podczas T a t r z a ń s k i e j Jesieni otwarto wysta­ w ę prac uczniów Technikum Tkac­ twa Artystycznego i Zasadniczej S z k o ł y Zawodowej CZSP i m . H. Modrzejewskiej. Odbył się kiermasz sztuki ludowej S pokaz strojów re­ gionalnych. V t y d z i e ń Sztuki Ludowej w Ło­ dzi t r w a ł w dniach 11—19.IX. Ot­ w a r t o w y s t a w ę r z e ź b y ludowej Zie­ m i Ł ó d z k i e j , na k t ó r e j pokazano ok. 300 obiektów z lat 1925—1971. W ś r ó d prac 28 t w ó r c ó w pokazano r z e ź b y L a m ę c k i e g o , Robakowskiej, K a m i ń s k i e g o . Korpy. Odbył się jar­ m a r k w y r o b ó w ludowych. Podczas tegorocznych Dymarek w S ł u p i Nowej (111—14IX) otwarto w y s t a w ę kowalstwa artystycznego regionu kieleckiego. Wystąpiło 11 z e s p o ł ó w p i e ś n i ii t a ń c a oraz 36 ka­ pel. O d b y ł się kiermasz wyrobów ludowych. W dniach 12—49 I X zorganizo­ wano po raz pierwszy D n i Folkloru Białostocczyzny. Otwarto wystawę sztuki ludowej regionu. Odbył się turniej poetów i gawędziarzy ludo­ wych. P o w s t a ł Białostocki Oddział Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych. W dniach 17—19 I X w Oliwie podczas walnego zgromadzenia Pol­ skiego Tow. ludoznawczego odbyła się sesja naukowa n.t. etnografii Pomorza Wschodniego. 19 I X otwarto w Neubrandenburgu (NRD) w y s t a w ę rzeźby i haf­ t u ludowego z w o j . koszalińskiego. Od 22 do 28 I X t r w a ł y D n i Fol­ k l o r u w Nowej Hucie. Otwarto w y ­ s t a w ę r z e ź b y Tomasza Ligasa z K r o ś c i e n k a , pow. Nowy Targ, oraz w y s t a w ę prac uczestników konkurssu r z e ź b i a r z y ziem górskich organi­ zowanego przez Muzeum i m . Wł. Or- �капа w Rabce. Koncertowały zespo­ ły nagrodzone podczas T a t r z a ń s k i e j Jesieni. Muzeum w Sieradzu: wystawa pn. „Sztuka ludowa Monie". W Wielu, pow. Chojnice, Otwar­ to Muzeum PTTK ze zbiorami z za­ kresu sztuki ludowej i k u l t u r y ma­ terialnej Kaszubów. Podczas Dni Limanowiszczyzny otwarte były liczne wystawy regio­ nalnej twórczości ludowej. W y s t ę ­ powały zespoły regionalne, kapele i śpiewacy ludowi. Tomaszów Lubelski: wystawa twórczości ludowej podczas D n i To­ maszowa. PDK w Żninie: wystawa dzieł twórców ludowych P a ł u k . Wojewódzkie wystawy prac plastyków-amatorów odbyły się w: Mielcu {woj. rzeszowskie), Opolu i Krakowie. Opole: wystawa twórczości l u ­ dowej Śląska Opolskiego — podczas Centralnych Dożynek. Klub Metalowca w G r u d z i ą d z u : wystawa rzeźby ludowej E. Raszata i J. Gajdowskiego. Wiejski D K w Ratajewiczach, pow. Włodawa: wystawa koronek, tkanin, dywanów — prac członkiń pobliskich Kół Gospodyń Wiejskich. Klub PGR w Wierzchosławicach: wystawa miejscowej twórczości l u ­ dowej i amatorskiej. Październik W dniach 1—4 X t r w a ł w M i e l ­ cu IV Jarmark Pieśni i T a ń c a . W y ­ stępowały zespoły regionalne. Ot­ warto wystawę współczesnego ma­ larstwa ludowego, w t y m t a k ż e ma­ larstwa na szkle — i amatorskiego, a także wycinanek ze zbiorów Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie. 2 X otwarto w Muzeum w Sie­ radzu dwie wystawy jubileuszowe: z okazji 05-leda pracy t w ó r c z e j Sta­ nisławy Kubik i z Okazji 50-lecia pracy twórczej Rozalii M a k ó w k a . Ludowe artystki o t r z y m a ł y pisma gratulacyjne i nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. 10 X w Warszawie „ E x p r e s s Wieczorny" zorganizował Perski Jar­ mark, który, ściągnął licznych ob­ serwatorów, k u p u j ą c y c h i sprzeda­ jących hobbystów, stając się m.ift. przeglądem sztuki ludowej, sztuki amatorskiej, kiczu. 17 X w bydgoskim B W A ot­ w a r t o w y s t a w ę współczesnej sztuki ludowej z terenu w o j e w ó d z t w a . Po­ kazano ok. 900 e k s p o n a t ó w pocho­ dzących z lat 1945—1971, w y k o n a ­ nych przez ok. 120 t w ó r c ó w . Wysta­ w i e towarzyszył kiermasz w y r o b ó w ludowych. W dniach 22^24 X t r w a ł w Cieszynie i Łodzi ogólnopolski prze­ gląd zespołów folklorystycznych. Wzięło w n i m udział 45 zespołów pieśni i t a ń c a , 11 kapel i 3 solistów W nowo o t w a r t y m Muzeum Et­ nograficznym w Sierpcu pokazano r e g i o n a l n ą rzeźbę l u d o w ą , m. i n . prace M i e c z y s ł a w a Ruszkowskiego i Wincentego Krajewskiego. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs ma w y ­ roby kowalstwa ludowego, zorgani­ zowany przez Muzeum Z i e m i Wie­ luńskiej i Wydział Kultury PPRN w Wieluniu. I nagrody otrzymali: Ignacy K r a w c z y k z Wierzbia i I g ­ nacy Ł y t k o z Dzietrznik. W D K w Opolu: wystawa plasty­ k i amatorskiej Ziem Nadodrzańskich. Blisko 50 t w ó r c ó w z woje­ wództw: szczecińskiego, zielono­ górskiego, w r o c ł a w s k i e g o i opolskie­ go p o k a z a ł o 109 prac z zakresu ma­ larstwa, rysunku, g r a f i k i , rzeźby i haftu. P a c z k ó w : ogólnopolska pokon­ kursowa wystawa rzeźby wykonanej przez l e ś n i k ó w i drzewiarzy. I miejsce przyznano Tadeuszowi Bor­ kowskiemu, I I — E d w a r d o w i K o ł a ­ czowi. L u b a c z ó w : wystawa twórczości ludowej regionu oraz druga, pt. „ B u ­ downictwo ludowe i jego ochrona w w o j . rzeszowskim" — podczas Dni Ziemi Lubaczowskiej. Podczas D n i Bochni o d b y ł się konkurs kapel ludowych ( I miejsce •— kapela ze Zbydniowa) oraz g a w ę ­ dziarzy. Wyroby ludowej sztuki i r z e m i o s ł a m o ż n a b y ł o k u p i ć na k i e r ­ maszu. Wiejski D K w Sośnie, pow. S ę ­ pólno K r a j e ń s k i e : w y s t a w a prac t w ó r c ó w ludowych z terenu powia­ tu. Szczecin: wystawa łotewskiej sztuki ludowej podczas D n i Rygi. Strassburg (Francja): wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizo­ wana przez Cepelię. K i j ó w : wystawa sztuki ludowej regionu krakowskiego, zorganizowa­ na podczas D n i K r a k o w a przez k r a ­ kowskie Muzeum Etnograficzne. Kabul (Afganistan): wystawa polskiej g r a f i k i ludowej, W Kielcach odbył się przegląd filmów etnograficznych, polskich i zagranicznych, k t ó r e m u towarzyszy­ ła sesja naukowa n.t. r o l i i osiągnięć f i l m u etnograficznego. W K l u b i e P r a c o w n i k ó w Łącz­ ności w Warszawie otwarto stałą G a l e r i ę Sztuki Amatorskiej. Listopad 9 X I otwarto w warszawskim Domu C h ł o p a w y s t a w ę p.n. „Rzeźby W ł o d z i m i e r z a Naumiuka na tle t k a ­ n i n białostockich". A u t o r pochodzi ze wsi K a n i n k i , pow. Bielsk Podl. W s t ę p do katalogu wystawy napisa­ ła Halina Dudowa. 18 X I otwarto w Muzeum K u ­ j a w s k i m we W ł o c ł a w k u w y s t a w ę i n tarsji Edmunda K a p ł o ń s k i e g o ze Żnina. 19 X I rozpoczęła się w pow. K o ś c i e r z y n a ogólnopolska sesja nau­ kowa n.t. ochrony z a b y t k ó w etno­ graficznych, zorganizowana przez M i n . K u l t u r y i Sztuki, wydziały k u l ­ t u r y P W R N w G d a ń s k u l PPRN w Kościerzynie oraz Muzeum Pomor­ skie w G d a ń s k u . Sesja zainauguro­ w a ł a paroletni program ochrony za­ bytków. 22 X I otwarto w Łodzi ogólno polską w y s t a w ę g r a f i k i amatorskiej 42 a u t o r ó w pokazało 95 prac. Przy­ znano 8 r ó w n o r z ę d n y c h n a g r ó d . 30 X I o d b y ł się we W r o c ł a w i u V I wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Muzeum O k r ę g o w e w Rzeszo­ w i e : wystawa p.n. „ B u d o w n i c t w o l u ­ dowe i jego ochrona w w o j . rze­ szowskim". Muzeum Z a g ł ę b i a w Będzinie: wystawa p.n. „Polski drzeworyt l u ­ dowy", eksponaty z kolekcji k r a ­ kowskiego Muzeum Etnograficznego. Muzeum Regionalne w Hrubie­ szowie: wystawa kowalstwa arty­ stycznego z pow. krasnostawskiego. Stargard S z c z e d ń s k i , Widucho­ w a (pow. Gryfino), P u ł a w y , Turek: powiatowe wystawy sztuki ludowej i amatorskiej. P D K w Aleksandrowie K u j . : w y s t a w ą fotografiki Janusza K r i p pendorfa p.n. „Etnografika". W Iłży otwarto muzeum regio­ nalne. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa68cbd1e92801944fc9d2fbd707e6.pdf 8366beecda94dac8d7b1f5d9a586fb6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;110-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z Jacek Olędzki, K U L T U R A A R T Y S T Y C Z N A L U D N O Ś C I K U R P I O W S K I E J skiej" Nr 23 Ossolineum, W r o c ł a w 1971, ss. 244, i l . 105. N a k ł a d 500 egz. J E (w serii:) „Biblioteka Etnografii Pol­ K s i ą ż k a wybitna. Jedna z najlepszych, jakie u k a z a ł y się na temat ludowej twórczości artystycznej, bogata w p r o b l e m a t y k ę , oparta o p r z e m y ś l a n y i t w ó r c z y pro­ g r a m w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c y c h do we­ r y f i k a c j i r ó ż n y c h s ą d ó w obiegowych na temat ludowej twórczości. nej w życiu K u r p i ó w , znaleźć „... zależności między okreś­ l o n y m i s k ł a d n i k a m i ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego twórców a ich dziełem — jego f u n k c j a m i " (s. 10). Od tego bowiem zależy szczególny k s z t a ł t sztuki ludowej danej grupy, jej o d r ę b n o ś ć od sztuki elitarnej, zróżnicowanie tery­ torialne, regionalne. Autor omawia szeroki k r ą g t e m a t ó w mieszczących się w ramach k u l t u r y artystycznej Puszczy Zielonej, a ściślej m ó w i ą c , traktuje o zjawiskach d e t e r m i n u j ą c y c h powstanie i charakter poszczególnych dziedzin twórczości plastycznej, o funkcjach tej twórczości w grupie społecz­ nej, o miejscu i pozycji t w ó r c y , a wreszcie o p o g l ą d a c h estetycznych ś r o d o w i s k a , k r y t e r i a c h ocen przyrody, do­ b y t k u , ludzi i sztuki. Badania Olędzkiego o b e j m u j ą konkretny teren i za­ sięg czasowy (3—4 pokolenia). W y t w o r y i procesy arty­ styczne od nieartystycznych w y o d r ę b n i a on na podsta­ wie k r y t e r i u m semantycznego, odrzuca w i ę c z kręgu roz­ w a ż a ń w y t w o r y o walorach estetycznych lecz z natury asemantyczne (np. n a r z ę d z i a ) . W ujęciu t y m wyróżniają dzieła sztuki „... znamiona skodyfikowanych form infor­ macji, odnoszące się do emocjonalnych s t a n ó w życia jed­ nostki i z b i o r o w o ś c i " (s. 12). Dzieła te nie podlegają — twierdzi Olędzki — zmianom p o s t ę p o w y m , toteż odrzucić należy wszystkie p r ó b y p o d z i a ł u sztuki na ludową i ofi­ cjalną, oparte o z a s a d ę hierarchii rozwoju. Rozwijając ten w y w ó d ustosunkowuje się autor do problemu genezy sztuki ludowej, w i d z ą c go w złożonym procesie różnico­ wania się potrzeb i g u s t ó w w a r s t w : elitarnej i nieelitarnej. Decyduje w i ę c o „ l u d o w o ś c i " nie to, komu dzieło służy, ale ś w i a t o p o g l ą d artystyczny w y r a ż o n y w dziele. „ S z t u k ę l u d o w ą r e p r e z e n t u j ą też dzieła o r ó ż n y m zasad­ niczo rodowodzie, niekiedy r ó ż n i ą c e j się w sposób bar­ dzo w y r a ź n y stylistyce, lecz k t ó r e pod w z g l ę d e m ideowym w i ą ż ą się ściślej z t r a d y c j a m i aniżeli aktualnymi możli­ w o ś c i a m i wypowiedzi artystycznej, k t ó r e wyrażają w w i ę k s z e j mierze postawy t r w a ł e , sprawdzone w rozleg­ ł y m procesie d o ś w i a d c z e n i a spoełcznego, aniżeli rozwija­ jące się nowe" (s. 14). Olędzki oszczędnie p o s ł u g u j e się terminem „sztuka", i słusznie, jest to bowiem pojęcie wprowadzone z ze­ w n ą t r z , z innej w a r s t w y k u l t u r o w e j , uformowane w k r ę ­ gu innego systemu ocen, a więc obciążone r ó ż n y m i sko­ jarzeniami. Nic też dziwnego, że nawet w y b i t n i historycy sztuki, posługując się t y m pojęciem w stosunku do t w ó r ­ czości ludowej, ograniczali zakres swoich z a i n t e r e s o w a ń do zjawisk mieszczących się w ramach tradycyjnie po­ jętej „sztuki". Poza t y m t e r m i n „ s z t u k a " zawęża problem do dzieła, do faktu artystycznego, podczas gdy etnografa interesuje nie tyle formalna strona dzieła, co jego r ó ż n o ­ rodne uwarunkownia. Dlatego w ł a ś n i e Olędzki akcentuje w tytule książki k r ą g swoich z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą a r t y ­ styczną. Jest to bowiem k s i ą ż k a pisana konsekwentnie z pozycji etnografa, b a z u j ą c a na metodzie i aparaturze badawczej w ł a ś c i w e j dla warsztatu współczesnego bada­ cza k u l t u r y ludowej. I nie chodzi tu o osobę autora, lecz o p r z y j ę t ą p o s t a w ę . Upraszczając m o ż n a powiedzieć, że historyka sztuki interesuje w sztuce ludowej przede wszystkim dzieło, jego p o w i ą z a n i a z o g ó l n o n a r o d o w y m n u r t e m sztuki, z w i ą ­ zek z t r a d y c j ą rzemiosł, cechów. Bada on dzieło i ocenia w systemie w a r t o ś c i ustalonym w kulturze elitarnej i z pozycji doświadczeń tej k u l t u r y selekcjonuje, klasyfikuje, analizuje s t r u k t u r ę faktu artystycznego, jego b u d o w ę formalną. Etnograf natomiast bada zjawisko w k o n t e k ś c i e k u l ­ t u r o w y m , s t a r a j ą c się w n i k n ą ć w jego funkcję i miejsce w kulturze badanej grupy społecznej, nie dopasowuje więc f a k t ó w do p r z y j ę t e g o z góry wzorca, ale z a c h o w u j ą c szacunek dla istniejących w grupie s y s t e m ó w w a r t o ś c i ocenia fakty jako s k ł a d o w ą część k u l t u r y artystycznej tej grupy, wskazuje funkcje, jakie w niej pełnią. Olędzki zdaje sobie s p r a w ę , iż „ P o d o b n i e jak zwodni­ cze jest u t o ż s a m i a n i e naszych odczuć p i ę k n a dzieł sztuki z odczuciem w ł a ś c i w e g o i m ś r o d o w i s k a , tak r ó w n i e w ą t ­ pliwe są p r ó b y przenoszenia naszego rozumienia funkcji sztuki na u k ł a d y innych w a r u n k ó w życia, odmiennych możliwości korzystania z twórczości artystycznej" (s. 8). P r ó b u j e więc określić miejsce i rolę twórczości artystycz­ 110 Sygnalizuję t y l k o n i e k t ó r e myśli z części pierwszej, o m a w i a j ą c e j formowanie się w nauce polskiej poglądów na temat osobowości t w ó r c y ludowego i światopoglądu artystycznego społeczności ludowych. Dalej zajmuje się autor k s z t a ł t o w a n i e m i rozpadem odrębności kulturowej grupy K u r p i ó w . Czyni to w sposób wzorowy, bez tak częstego w podobnych w s t ę p a c h n a t ł o k u materiału, któ­ r y niczemu dalej nie służy. Informacje przytaczane przez Olędzkiego t ł u m a c z ą genezę, cechy i funkcje powstałych w y t w o r ó w i p r o c e s ó w artystycznych. S y t u u j ą zjawiska historycznie, z n a j d u j ą c r ó ż n e jego determinanty społecz­ ne i ekonomiczne. S ł u s z n i e też docenia autor rolę czasu wolnego w rozwoju sztuki, rolę w i e r z e ń lokalnych, norm obyczajowych, p o g l ą d ó w człowieka, systemu więzi ro­ dzinnych. Po szczegółowym o m ó w i e n i u tych problemów stwierdza iż: „...formowanie się g ł ó w n y c h właściwości k u l t u r y w warstwie społecznych f a k t ó w i zjawisk miało źródło w n a p i ę c i a c h nie w e w n ę t r z n y c h konfliktów, lecz silnych a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y g r u p o w y c h •— a więc na­ pięć . społecznych z e w n ę t r z n y c h . S t ą d też można mówić o pewnej jednolitej postaci k u l t u r y społecznej Kurpiów" ;(s. 41). A k t y w n o ś ć K u r p i ó w , potrzeba udowodnienia in­ n y m grupom swojej w a r t o ś c i , stanowi jeden z głównych m o t y w ó w rozwoju ich k u l t u r y artystycznej. �Na tle bogato zarysowanego u k ł a d u r ó ż n o r o d n y c h więzi i zależności omawia autor w drugiej części k s i ą ż ­ ki twórczość plastyczną, a w i ę c r z e ź b ę , malarstwo, zdob­ nictwo. Na u w a g ę z a s ł u g u j e t u sama zasada klasyfikacji, odejście od często spotykanych w pracach etnograficznych podziałów opartych o rodzaj t w o r z y w a , przy k t ó r y c h za­ cierała się różnica m i ę d z y r y t e m przęślicy a r z e ź b ą wolnostojącą o bogatej t r e ś c i semantycznej. Olędzki w dziale rzeźby omawia z a r ó w n o ś w i ę t e postacie j a k też figurki z gliny, wosku, sera czy ciasta. P o d s t a w ą klasy­ fikacji jest więc j e d n o r o d n o ś ć ś r o d k ó w wyrazowych. Poz­ wala to na omawianie r z e ź b y w całej r ó ż n o r o d n o ś c i jej przejawów, od niezawodowej, powszechnej (figurki z cia­ sta) — po zawodową, w y k o n y w a n ą przez s p e c j a l i s t ó w (figury w drewnie i kamieniu), od form najdawniejszych wywodzących się z archaicznej w a r s t w y k u l t u r y ludo­ wej — aż po późniejsze, zrodzone z idei chrześcijańskich, oparte o wzorce sztuki uczonej. Mówiąc o rzeźbie w cieście (nowe latka) czyni au­ tor ważne spostrzeżenie. „ K u r p i o w s z c z y z n a reprezentuje rejon nie utrwalonych w sposób r ó w n i e kompletny funk­ cji obrzędowych, konkretnych p r a k t y k magicznych — sen­ su ideowego samego przedmiotu — mimo, że p r z e t r w a ł on w jej obrębie najżywiej i n a j d ł u ż e j " (s. 53). Z dużą prze­ nikliwością notuje Olędzki przemiany zachodzące w ob­ serwowanych zjawiskach współcześnie, zmiany funkcji, wykształcenie się nowych f o r m i t e m a t ó w . Brak tradycji kramarstwa, ograniczoność w ł a s n y c h potrzeb •— wszystko to wpłynęło na szczególny charakter twórczości tego re­ gionu. Po omówieniu r z e ź b w cieście, glinie, wosku, n a s t ę ­ puje rozdział o zależnościach między poszczególnymi od­ mianami rzeźby drobnej, w k t ó r y m na u w a g ę z a s ł u g u j e dostrzeżenie przemian f u n k c j i i charakteru r z e ź b w r ó ż ­ nych okresach historycznych. P r z e k o n y w a j ą c e i ciekawe są uwagi o w p ł y w i e t w o r z y w a i techniki na k s z t a ł t w y ­ tworu, np. na brak ujęć dynamicznych w tych f i g u r ­ kach (s. 70). Również o m a w i a j ą c r z e ź b y w drewnie, autor stara się ujawnić ich genezę i funkcje ( d o k u m e n t a c y j n ą , magiczno-ochronną, k u l t o w o - r e l i g i j n ą itp.). Zwraca u w a g ę na charakterystyczne dla K u r p i ujednokierunkowanie za­ interesowań — dobytkiem, gospodarstwem, a pomijanie problemów w ł a ś c i w y c h samemu człowiekowi (np. brak świętych p a t r o n ó w od spraw życia rodzinnego). W rzeźbie figuralnej w y o d r ę b n i a Olędzki dwie grupy figur — dużych i niewielkich. Pierwsze w y k o n y w a l i rzeźbiarze zawodowi, k t ó r y c h p o d s t a w ą utrzymania były zajęcia o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m i artystycznym, d r u ­ gie wykonywano na w ł a s n y u ż y t e k . Czy cechy formalne r z e ź b są w y n i k i e m ś w i a d o m e g o działania twórczego? Olędzki a n a l i z u j ą c je zwraca u w a g ę przede wszystkim na momenty w y n i k a j ą c e z p o s ł u g i w a ­ nia się p r y m i t y w n y m n a r z ę d z i e m , ze sposobu r z e ź b i e n i a w klocku, z b ł ę d ó w rozplanowania f i g u r y i t d . Dodaje jednak, że była to sztuka w i e l k i c h uniesień. „Bo też rzeźbiarzom często t o w a r z y s z ą w ich tworzeniu stany silnego z a a n g a ż o w a n i a , pasji, przerywanej koniecznym opamiętaniem na sen i posiłek. W takich sytuacjach w rękach twórcy r o d z ą się r o z w i ą z a n i a , k t ó r e nie d a d z ą się wytłumaczyć skrupulatnie do k o ń c a " (s. 93). W rozdziale o malarstwie Olędzki nie ogranicza się do obrazów sztalugowych (pozbawionych dłuższej i g ł ę b ­ szej tradycji w kulturze ludowej), ale u w z g l ę d n i a i inne przejawy malarstwa istniejącego na przedmiotach, jak pisanki, malatury na meblach, garnkach, m a k a t k i . Oczy­ wiście w t a k i m ujęciu malarstwo ludowe przestaje b y ć zdominowane przez ś w i ę t e obrazy, staje się dziedziną wypowiedzi r ó ż n o r o d n e j , tak co do treści ideowo-formalnych j a k i co do funkcji. O m a w i a j ą c pisankarstwo, zwraca autor u w a g ę na to, iż nie było ono tak z w i ą z a n e na K u r p i a c h z symboliką m a g i c z n ą j a k w tych grupach ludności, w k t ó r y c h prze­ t r w a ł y archaizmy k u l t u r o w e . S t ą d też silniejszy mo­ ment z a a n g a ż o w a n i a estetycznego, w i ę k s z a swoboda pla­ styczna wypowiedzi. Z r e s z t ą niemal co k r o k napotykamy w książce na stwierdzenia ciekawe, często nowe, rzeczowo umotywo­ wane. Olędzki nie ograniczał się przy t y m t y l k o do bier­ nej obserwacji a p r o w o k o w a ł fakty, p r z e p r o w a d z a ł do­ ś w i a d c z e n i a z kobietami l e p i ą c y m i f i g u r k i z ciasta czy m a l u j ą c y m i pisanki. Rozdział o malarstwie kończy się o m ó w i e n i e m w s p ó ł ­ czesnych makatek, p e ł n i ą c y c h dziś funkcje rekreacyjne i reprezentacyjne. W ś r ó d makatek w y r ó ż n i a autor dwie r ó ż n e techniki a zarazem konwencje: l i n e a r n ą i powierz­ c h n i o w ą . Pierwsza — wyrabiana przez starszych ludzi, m a ł o w p r a w n y c h , n a w i ą z u j e do m o t y w ó w i tradycji p i sankarskich, druga bliższa jest d o ś w i a d c z e n i o m malar­ stwa zawodowego. K r e ś l ą c zarys twórczości malarskiej stara się autor podobnie j a k i w innych partiach książki ująć go w d w ó c h przekrojach: synchronicznym i diachronicznym. A b y zaś określić miejsce twórczości malarskiej K u r p i ó w na tle innych r e g i o n ó w Polski, konstruuje układ mode­ l o w y oparty o takie elementy j a k zawodowość procede­ r u , zasób odmian, stopień złożoności konwencji formal­ nych i na t y m tle o k r e ś l a cechy grupy kurpiowskiej. Podobne u k ł a d y modelowe tworzy r ó w n i e ż Olędzki w dalszych partiach książki, o m a w i a j ą c zdobnictwo. Refleksje nad g e n e z ą i pobudkami o k r e ś l o n y c h umie­ jętności łączy przy t y m z p r ó b ą określenia funkcji w y ­ t w o r u w ś r o d o w i s k u . Omawia więc s n y c e r k ę , zdobnictwo architektoniczne, kowalstwo, t k a n i n ę , w y c i n a n k ę . Stwier­ dza przy t y m , iż techniczne ś r o d k i wyrazowe zbliżają r ó ż n e dziedziny do e f e k t ó w b ą d ź r z e ź b i a r s k i c h (syncerka, kowalstwo), b ą d ź malarskich (tkanina, wycinanka). Oma­ w i a j ą c k o r e l a c j ę między obrazami a w y c i n a n k ą Olędzki z a u w a ż a , iż t a m gdzie w y s t ę p o w a ł y powszechnie święte obrazy i malarstwo na szkle — nie doszło do rozwoju w y ­ cinanki, z kolei na K u r p i a c h r o z w ó j ten nie b y ł b y tak n i e z w y k ł y , gdyby lepszy był poziom usług rzemiosła miejskiego dla wsi. Ciekawe są też r o z w a ż a n i a o po­ dziale sfer wypowiedzi plastycznej między mężczyzn a kobiety. „Wszystkie podstawowe umiejętności artystycz­ ne z n a j d o w a ł y się w omawianej zbiorowości poza zdol­ n o ś c i a m i i m o ż l i w o ś c i a m i kobiecymi" (s. 152). Tylko w y ­ cinanka była d o m e n ą kobiet, z a s p a k a j a j ą c ich pragnie­ nia i aspiracje artystyczne oraz p e ł n i ą c funkcje rekom­ pensacyjne. W r o z d z i a ł k u o bursztyniarstwie Olędzki polemizuje z C h ę t n i k i e m , t w i e r d z ą c , iż bursztyn kurpiowski nie jest jantarem, do k t ó r e g o ciągnęły rzesze k u p c ó w greckich i rzymskich, nie było bowiem ż a d n y c h szlaków handlo­ w y c h w i o d ą c y c h przez Puszczę S t r a w i ń s k ą . Rozdział k o ń ­ czy obszerna i ciekawa analiza cech t r e ś c i o w y c h i for­ malnych zdobnictwa. Część trzecią książki stanowi „ P r ó b a poznania ś w i a ­ t o p o g l ą d u artystycznego t w ó r c ó w ludowych". Ś w i a t o p o ­ gląd ten w y r a ż a się w dziełach oraz w s ą d a c h estetycz­ nych. One to w ł a ś n i e były przedmiotem b a d a ń autora. I n d a g o w a ł on i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne umie­ jętności t w ó r c z e , zwłaszcza tkaczki, w y c i n a n k a r k i , rzeź­ biarzy, k o n f r o n t u j ą c ich wypowiedzi z p o g l ą d a m i rze­ m i e ś l n i k ó w a t a k ż e osób nie z a j m u j ą c y c h się ż a d n ą dzie­ dziną tradycyjnej twórczości. Autor częściowo d r u k o w a ł te m a t e r i a ł y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" (1964, 111 �nr 3) co zwalnia t u od szczegółowej relacji. Sądzę jednak, że jest to najbardziej dyskusyjna część książki, i to nie tyle w ostatecznych konkluzjach, co w p r z y j ę t e j metodzie badań. Wypowiedź, zwłaszcza prowokowana kwestionariu­ szem, nie jest bowiem w p e ł n i niezależna, co więcej za­ k ł a d a ś w i a d o m o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć werbalizacji d o z n a ń . Wskazane więc w y d a w a ł o b y się zweryfikowanie i u z u p e ł ­ nienie indagacji przez i n n ą , bardziej z o b i e k t y w i z o w a n ą analizę postaw badanych. A l e j a k ą ? M a j ą c w ą t p l i w o ś c i chylę czoła przed o d w a g ą podjęcia nawet takiej, prekur­ sorskiej przecież p r ó b y analizy p o g l ą d ó w estetycznych. Jest to bowiem n a p r a w d ę teren dziewiczy. A l e powta­ rzam — w ą t p l i w o ś c i nie p o d w a ż a j ą u s t a l e ń Olędzkiego, k t ó r e generalnie w y d a j ą się słuszne, d a d z ą się zresztą s p r o w a d z i ć do ogólnego stwierdzenia, iż p o g l ą d y estetycz­ ne zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych w a r t o ś c i ś w i a t a przyrody, k t ó r e p o s i a d a j ą materialne lub społecz­ ne uzasadnienie w b y t o w a n i u chłopa w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach" (s. 201). B a d a j ą c poglądy na p i ę k n o dzieł sztuki, Olędzki po­ służył się odpowiednim testem — zestawem zdjęć. M a ­ teriał u z y s k a ł zgodny na ogół z t y m , co w i e m y z po­ tocznych obserwacji, niemniej nareszcie są to obserwa­ cje w d u ż y m stopniu udokumentowane, zweryfikowane. I dlatego cenne. A l e i t u spotykamy liczne niespodzianki. Tak np. Olędzki p r z e k o n y w a j ą c o stwierdza, że na K u r ­ piach wysokie u m i e j ę t n o ś c i i osiągnięcia artystyczne nie idą w parze z w y r ó ż n i a j ą c ą się w r a ż l i w o ś c i ą e s t e t y c z n ą jednostki (s. 212). Również w „ Z a k o ń c z e n i u " spotykamy myśli nowe, śmiałe, i n s p i r u j ą c e do dalszych b a d a ń i p r z e m y ś l e ń . W a ż n e jest przy t y m , że Olędzki unika zdań — frazesów, s ą d ó w obiegowych, powtarzanych bez p r ó b y ich w e r y f i ­ kacji. * Jacek Olędzki, Sztuka K u r p i ó w . Ossolineum, W r o ­ c ł a w 1970, ss. 80, i l . 150. N a k ł a d 4300 egz. Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej jest po­ zycją w a ż n ą daje bowiem dużą s u m ę cennych informacji i co szczególnie istotne — inspiruje w m y ś l e n i u i bada­ niu. Jest to jedna z n a p r a w d ę cennych publikacji, za k t ó r ą n a l e ż y się wdzięczność autorowi oraz Instytutowi H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , k t ó r y k s i ą ż k ę t ę fir­ muje. A l e w ł a ś n i e dlatego, że jest to pozycja tak ważka z p r z y k r o ś c i ą trzeba o d n o t o w a ć jej mankamenty. Niedo­ pracowanie edytorskie, a więc zawiłość języka, brak peł­ nej k l a r o w n o ś c i w y w o d u (powtórzenia), usterki stylistycz­ ne i korektcrskie, nie skorygowane e r r a t ą (np. s. 39 — jest n i e z a w o d n y zamiast n i e z a w o d o w y ) . Nie u ł a t w i a to l e k t u r y , a szkoda... Trudno też z r o z u m i e ć dlaczego k s i ą ż k a u k a z a ł a się w tak n i s k i m n a k ł a d z i e (500 egz. !!!) Obawiam się, że wydawca nie dccenił znaczenia tej pracy dla naszej nau­ k i , dla dalszych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Szkoda też, że liczba ilustracji jest za m a ł a , brak fotografii obiektów potrzebnych dla zrozumienia i akceptacji tekstu (np. r z e ź b y C z e r w i ń s k i e g o czy Piety z Dobrego Lasu, ss. 98— 102). Dobór zdjęć jest zresztą ciekawy, niebanalny, jakość d r u k u jednak nie najlepsza, a u k ł a d n i e k t ó r y c h stron ilustracji w r ę c z r a ż ą c y (np. strony z i l . 34, 66—67), za­ tracenie skali r z e ź b . M a n k a m e n t ó w tych nie rekompensuje fakt równo­ czesnego wypuszczenia innej książki albumowo-popularnej J. Olędzkiego*. K s i ą ż k i te, choć zbliżone w treści, r ó ż n i ą się ujęciem, inny zresztą jest ich adresat. Ta dru­ ga k s i ą ż k a , poza niezbyt u d a n ą o b w o l u t ą , wydana jest zresztą starannie, na d o b r y m papierze. Sądzę, że należy p r a c ę Olędzkiego możliwie szybko w z n o w i ć , może w wersji nieco przepracowanej, wyko­ r z y s t u j ą c dalsze badania autora. Jest to bowiem pozycja fundamentalna nie t y l k o dla badacza k u l t u r y kurpiow­ skiej. Aleksander 112 Jackowski �